text:
Iron Maiden
Gl’Iron Maiden (a s lèś [ˈaɪən ˈmeɪdn]) i èṅ un grup heavy metal britànic mis sù in dal 1975 p'r al basìsta Steve Harris in dla sità ad Lóndra. I èṅ cunsiderâ di espunènt dimóndi impurtànt dal gènar e un muć ad grup i aṅ ciapâ sù da chi lōr. In dal sò caréra i aṅ vindû da piò ad 85 migliòṅ ad còpi in tut al mónd, tgnénd da piò ad dū-mila cuncèrt.
Biugrafìa
Gl'inìsi (1975-1980)
Al grup al nas in dal 1975 par mèrit dal basìsta Steve Harris ch'l iva tòlt ispirasiòṅ p'r al nóm guardànd al film ’L óm da la mascra ad fèr. Cun al pasàr di an i s śòntan soquànt mémbar nóṿ cuma 'l chitarìsta Dave Murray e 'l cantànt Paul Di'Anno e cun chi lōr dū tòlt sù a vèṅ rigistrâ un demo ad sinc-mila còpi intitulâ The Soundhouse Tapes. In cal mèntar, i sarnìsan anc un putòć ciamâ Edward the Head (o semplicemènt Eddie) cuma sìmbul dal grup.
In dal Favràr dal 1980, cun un secónd chitarìsta in di rang (Tony Parsons), al grup 'l incìd dū pès nóṿ par la compilation metal Metal for Muthas (Sanctuary e Wrathchild), al fà gnir fóra al sò prim sìngul, Running Free, e al và a sunàr a Top of the Pops, na traśmisiòṅ televiśìva dla BBC.
I prim sucès (1980-1981)
Cun i nóṿ Clive Burr a la baterìa e al chitarìsta Dennis Stratton, al 14 'd Avrìl dal 1980 gl’Iron Maiden i faṅ gnir fóra par la EMI al sò prim disc umònim, cun na cupertìna diśgnàda par Derek Riggs, ch'al gh la cava a rivàr a 'l quàrt pòst dal clasìfichi ingléśi. 'L àlbum al gh'à dèntar soquànt braṅ bèla gnû fóra in cal mèntar (cuma Running Free, Prowler e Iron Maiden) e soquànt ad chi nóṿ cuma Remember Tomorrow (cantàda da Di'Anno in unōr a sò pàdar), Phantom of the Opera (pinsàda a partìr dal rumànś ad Gaston Leroux) e Charlotte the Harlot (didicâ a na putàna e ùnic braṅ fat interamènt da Murray a rivàr a 'dès).
Gl’Iron Maiden i partìsan pò p'r al sò prim tour uficiàŀ, faghénd da spala prima a i Judas Priest durànt al lōr British Steel Tour e pò a i Kiss sunànd par la prima vòlta in Itâglia a Róma e a Milàṅ in Agóst e in Setémbar.
In cal mèntar, in dal méś ad Śugn, a véd la luś 'n àtar sìngul, Sanctuary, cun na cupertìna ch'l'a fà scàndal p'r al fat ch'a s véd Eddie tgnir un curtèl a 'l còl dla Margaret Thatcher, in alóra prim minìstar ingléś.
Finî al tour Stratton, ch'al vliva far dal rock più melòdic cuma quél di Fleetwood Mac, al lasa 'l grup e al sò pòst a vèṅ tòlt par Adrian Smith, vèć amìg ad Murray. 'L 8 ad Nuvémbar a vèṅ fóra al sìngul Women in Uniform (cover di austragliàṅ Skyhooks), incóra cun Stratton a la chitàra. In cupertìna 'sta vòlta Eddie al gira cun dū putàni sótbràs, tgnû 'd òć da na Thatcher cun un mìtar in maṅ.
Al 2 ad Favràr dal 1981 al grup al fà catàr in di negòsi al sò secónd disc, Killers (Asasèṅ), un lavōr prudót par Martin Birch e scrit interamènt da la mènt dal grup Harris, a part la canta umònima firmàda anc par Di'Anno. 'L àlbum, anc par via ad braṅ cuma la title track, Wrathchild, Purgatory e Murders in the Rue Morgue, al vèṅ cunsiderâ bèṅ da i crìtic ma al n gh la cava briśa a véndar cuma 'l precedènt, rivànd a 'l 12śum pòst in clasìfica in dal Régn Unî e vindénd sinc migliòṅ ad còpi.
I sinc i tàcan 'n àtar tour mundiàŀ, rivànd anc in Giapòṅ in dua i regìstran anc 'n EP dal tìtul Maiden Japan. I sònan anc dal nòstri bandi, a Rèz, al 31 ad Mars dal 1981. Al caràtar arvèrs ad Di'Anno al vèṅ però sèmpar più fóra e quést chè a s śònta anc a di àtar prubléma ch'al gh'iva cuma dròghi e alcol. Par far in manéra che tut quést al n s mitìs briśa còntra 'l lavōr dal grup, gl’Iron Maiden i decìdan ad mandàr-al via anc s'al cantànt 'l à sèmpar dit ch'l éra stâ lò a tōr la deciśiòṅ ad mulàr-i.
'L arìṿ ad Bruce Dickinson (1982)
Parâ via Di'Anno, gl’Iron Maiden i càtan in dal cantànt di Samson laureâ in stòria e in létri, Bruce Dickinson, al sò rimpiàs e acsè i pōlan tacàr a lauràr in dal 1982 a 'l nóṿ disc, The Number of the Beast (Al nùmar dla bèstia), gnû pò fóra al 22 ad Mars dal stés an. 'L àlbum, antisipâ p'r al sìngul Run to the Hills, 'l è impinî ad sòṅ difarènt rispèt a i prim dū lavōr anc par via dla vóś rica dal nóṿ vocalist. Al sucès dal disc a cata na dimustrasiòṅ in dal prim pòst in dla clasìfica dal sò paéś e anc da di braṅ dvintâ di clàsic dal grup cuma Children of the Damned, 22 Acacia Avenue (cuntinuasiòṅ dla stòria ad Charlot the Harlot), Hallowed Be Thy Name e la title track stésa, in dua a gh'ìva da far l'introdusiòṅ 'l atōr ad film ad scarésa Vincent Price ma pò a n s è fat gnint parchè lì lò al vliva dimóndi bèsi in cambi (da piò ad 25.000 sterlìni). A la fiṅ al tèst intrudutìṿ dl'Apucalìs al vèṅ fat da 'n àtar, un tìsi ch'al lśiva dal stòri ad fantàśm a la ràddio, Barry Clayton.
Cuma 'l éra sucès a tant ad chi grup heavy metal ad chi an lè, anc gl’Iron Maiden i aṅ ciapâ sù da di mémbar dla Cèsa Catòlica e ad di àtar grup religiōś ch'i gh dàvan còntra dgénd ch'i tgnìsan a drē a 'l Demòni[1] rivànd anc a bruśàr di sò disc in piàsa.
Al grup però al n dà briśa a mènt a cal pulèmichi lè e al partìs p'r al The Beast on the Road tour, in dua gl’Iron Maiden i aṅ fat sèmpar fat la part dal grup principàŀ a part soquànt cuncèrt in di Stat Unî in dua i aṅ avèrt p'r i Rainbow e p'r Ozzy Osbourne. Al 29 ad Śugn dal 1982 i gh la càvan a impinìr dal tut al spetàcul tgnû a New York purtànd-as sèg in sal palc un putòć bèl grôs 'd Eddie.
Al sucès mundiàŀ (1983-1985)
Finìda la tournée, la banda la s tōś un pôc ad tèmp par punsàr in dal Bahamas e là la regìstra al sò quàrt àlbum ciamâ Piece of Mind, prim lavōr p'r al nóṿ baterìsta dal grup Nicko McBrain ch'l iva tòlt in cal mèntar al pòst ad Clive Burr. Chi lò 'l iva mulâ i sò cumpàgn par di mutìṿ ad salùt ma in n'intervìsta dal 2011 Burr, malâ ad sclèruśi mùltipla, al diś invéci ch'i èṅ stâ chi àtar mémbar dal grup a mandàr-al via.
Cun i sìngui Flight of Icarus e The Trooper al disc al véd la luś par la EMI al 16 ad Maǵ dal 1983, cun di sòṅ ispirâ da piò a 'l progressive rock e di braṅ più melòdic rispèt a 'l àlbum da prima, vindénd da piò ad trédas migliòṅ ad còpi a gnir a 'dès.
A partìr dal 2 ad Maǵ al grup al partìs p'r al World Piece Tour, un tour mundiàŀ che però al n riva minga in Itâglia parchè al dati ad Dicémbar ad Milàn e Pâdva i vènan scanślàdi.
Sèmpar in dal Bahamas, i sinc i rigìstran in dal 1984 al lōr quìnt àlbum intitulâ Powerslave, un lavōr ispirâ a 'l mónd egìsi e sèmpar dûr dal punt ad vista muśìcaŀ ma anc cun i trat progressive vdû bèla in Piece of Mind. Quànd Pò al disc al taca a èsar dispunìbil in di negòsi (a partìr dal 3 ad Setémbar) al dvénta 'n àtar di sucès dal grup, rivànd a 'l secónd pòst dal clasìfichi ingléśi.
I dū sìngui Aces High e 2 Minutes to Midnight, insém a la title track e a 'l braṅ finàŀ The Rime of the Ancient Mariner, scrita pinsànd a 'l puemét ad Coleridge ch'al pòrta al stés nóm, i dventaràṅ pò di clàsic dal grup, sunâ da spés dal viṿ. La canta Flash of the Blade la fà part dal culòna sunóra dal film ad scarésa Phenomena ad Dario Argento, ambintâ in Śvisra, in dua a s và a fónd a di masamènt tgnénd a drē a 'l cicclo ad vita di bègatèṅ dal móschi ch'i màgnan di cadàvar.
Al tour ch'al gh salta fóra, al World Slavery Tour, 'l è stâ al più lung sustgnû p'r al grup ch'l è stâ bòṅ ad far 360 cuncèrt in sōi trédas méś, òṅ di quài , quél dal fèstival Rock in Rio, in frònt a na masa ad parsòni, fra 250.000 e 350.000. Durànt i quàtar cuncèrt pîṅ stóp dla Long Beach Arena gl’Iron Maiden i rigìstran al live fundamentàŀ Live After Death dal 1985.
I dū disc inuvatìṿ di an Utànta (1986-1988)
Dòp un lung perìud ad ripòś, in dua tut i cumpunènt dal grup i pàsan di mumènt cun al sò famìji, gl’Iron Maiden i s càtan in studi ad registrasiòṅ par far gnir fóra, in dal 1986, al disc nóṿ, difarènt da i precedènt, ciamâ Somewhere in Time (Da na quàlc banda in dal tèmp). Quàl lè 'l éra un perìud in dua a ś druàva di sitetiśadōr a tut andàr. I 'l ìvan fat di pès da nuànta d'l heavy metal cuma Ozzy Osbourne, Judas Priest e Kiss e anc al grup ingléś al s éra fat tōr la maṅ śuntànd cal strumènt lè a 'l chitàri e a 'l bas ma tgnénd sèmpar férum al stîl dûr, cun di riferimènt progressive. Dal punt ad vista cumpuśitìṿ, a s fà nutàr Adrian Smith che chè al buta śò soquànt di tèst e anc dal mùśichi cuma in dal sìngul Wasted Years, famóś p'r al riff ad 'l inìsi. Àtar pès ad punta i èṅ Heaven Can Wait e al secónd sìngul Stranger in a Strange Land.
Al disc al vénd bèṅ (tèrs pòst in dal clasìfichi ingléśi) ma sòquànt crìtic i tàcan a far-as sintìr listés. Ma al grup al n gh'è gnanc indivìś, lì lōr i tìran drit cuma s'a n fus sucès gnint, tacànd un tour mundiàŀ ciamâ Somewhere on Tour da spés impinî in dimóndi paéś, cun di spetàcul pîṅ 'd efèt speciài, luś e fōg artificiài.
Dòp dū an ad cuncèrt, gl’Iron Maiden i s riunìsan incóra par butàr śò al disc nóṿ in studi, Seventh Son of a Seventh Son (Al sètim fiōl dal sètim fiō), publicâ pò 'l 11 'd Avrìl dal 1988. A s trata 'd un àlbum a cuncèt (al prim e 'l ùnic dla sò caréra), cun òt braṅ ligâ òṅ cun c'l àtar e quàtar sìngui, tut finî in di prim siē pòst dal clasìfichi ingléśi, Infinite Dreams, Can I Play With Madness, The Evil That Men Do (ch'la dascór dal drama Julius Caesar ad William Shakespeare) e The Clairvoyant.
In dal disc i s dróan incóra i sintetiśadōr e anc al tastéri ma Bruce al và śò para cun la sò vóś stramnànd in gir tuta la sò grinta. Soquànt di crìtic i ś bùtan còntra 'l disc dgénd ch'al dascurìs dal Diàvul, tgnénd a drē a i pinsēr 'd Aleister Crowley, un studiōś d'l ucultìśum.
Al disc al vénd dimóndi listés (prim post in dal Régn Unî, dodicéśum in di Stat Unî), 12 migliòṅ ad còpi in dal mónd. In séguit al grup al partìs p'r un tour ciamâ Seventh Tour of a Seventh Tour.
I Prim an Nuànta (1989-1993)
Dòp un perìud in dua al grup al parìva 'l is catâ 'l equilìbri in d'l urgànic, Adrian Smith al decìd 'd andàr via par tacàr na caréra da par lò miténd in pē un grup par sò cònt, i A.S.A.P. (Adrian Smith Audio Project), faghénd gnir pò fóra al disc Silver and Gold in dal 1989.
Al pòst dal chitarìsta lundinéś a vèṅ tòlt in dal 1990 par Janick Gers, vèć cumpunènt dal grup 'd Ian Gillan (ex vóś di Deep Purple), ch'l iva péna sunâ in dal disc ad Bruce Dickinson Tattooed Millionaire e pròpria al cantànt di Iron Maiden 'l è al prim a pascàr-al a 'l biśógn.
Cun cla nóva furmasiòṅ lè, in Utóbar al grup al fà catàr in di negòsi No Prayer for the Dying (Gnanc na préga p'r i muribónd), un lavōr piutòst rûd in di cunfrónd ad chi àt'r àlbum più davśèṅ a lò. Al sìngul Bring Your Daughter... to the Slaughter (Cunséggna tò fióla... a 'l maslàr), gnû fóra pròpria a Nadâl, al dvénta al prim braṅ di Iron Maiden a finìr a 'l prim pòst dal clasìfichi inglési (par dū stmani) mènt'r al vìddeo d'l àtar sìngul, Holy Smoke, al gh'à 'l unōr ad cumparìr in dla trasmisiòṅ ad Maurizio Seymandi Superclassifica Show, ségn ch'al mètal 'l iva in cal mèntar sfundâ dabòṅ anc in Itâglia.
Al tour prumusiunàl ciamâ No Prayer on the Road (ch'al gh'iva in scaléta anc la title track e Tailgunner ad cal disc lè, in śònta a i dū sìngui) al riva anc in dal nòstar paéś a Milàṅ, Róma, Trevìś e Firénse purtànd sèg però dal senugrafìi più cuntgnùdi rispèt a i cuncèrt da na vòlta.
'L àlbum sucesìṿ a véd la luś al 12 ad Maǵ dal 1992 cun al tìtul ad Fear of the Dark (Paura dal buj) cun na cupertìna diśgnàda par Melvyn Grant e minga par Derek Riggs cuma tut chi atri. A s véd 'n Eddie mustruóś e da scarésa fuś e imparśunâ dènt'r a 'n trònc e a i spric d'n àlbar ad nòt. Cuma al disc precedènt, anc quést chè al patìs soquànti critchi ma al vénd bèṅ cavànd-gh-la a finìr a 'l prim pòst in dal clasìfichi ingléśi, purtâ in élt da 'l sìngul dimóndi rabî Be Quick or Be Dead e da di braṅ cuma From Here to Eternity, al lènt Wasting Love e Fear of the Dark, sunâ da spés dal viṿ.
Al Fear of the Dark Tour al véd gl’Iron Maiden sunàr a 'l Monsters of Rock dal 1992 in dal castèl ad Donington insém a Slayer, W.A.S.P., Skid Row e àtar incóra. Al cuncèrt al vèṅ tirâ śò e fat gnir pò fóra su CD cuma Live at Donington. Àtar dū disc dal viṿ (A Real Live One e A Real Dead One) i gnaràṅ fóra anc 'l an dòp.
La gnuda ad Blaze Bayley (1993-1999)
A la fiṅ dal Real Live Tour, Bruce al decìd tut 'd un cólp al mulàr al grup par di mutìṿ vari: al questiòṅ cun Harris, la sò caréra da par lò ch'la gh'iva di prubléma p'r al fat 'd èsar custrét a pasàr dimóndi tèmp cun i Maiden e la vója ad far quèl ad difarènt. I fan i gh armànan dabòṅ.
La banda l'è custréta dònca a tacàr a pascàr-as 'n àtar cantànt al sò pòst. Harris al n vliva minga tōr dla gint furastéra, ch'la n dascurìs briśa 'l ingléś cuma léngua màdar, e par cal mutìṿ lè Michael Kiske (ex mémbar di Helloween) al vèṅ scartâ subìt, stésa ròba p'r al scuséś Doogie White ch'l iva laurâ in cal mèntar cun Yngwie Malmsteen. A la fiṅ a vèṅ sarnî al śóvan cumpunènt di Wolfsbane, Blaze Bayley, che però al gh'iva na vóś dal tut difarénta ad quéla ad Dickinson, dimóndi più basa.
A tri an da Fear of the Dark, gl’Iron Maiden i s in vénan fóra al 2 'd Utóbar dal 1995 cun The X Factor (Al fatōr X). La X dal tìtul la daśvèṅ dal fat ch'al disc al fus al dècim p'r al grup e anc parchè a gh'éra dal mistēr in di cunfrònt dal cantànt nóṿ.
Al disc al sòna dimóndi scûr, cun al chitàri un pôc śmursàdi par vlér dal prudutōr Nigel Green e cun 'n Harris dimóndi śò p'r al fat 'd avér pardû sò pàdar e ès'r-as divìś in cal mèntar da sò mujér. Soquànt di braṅ i tōśan ispirasiòṅ da di film o da di rumànś: Man on the Edge (prim sìngul) da la pelìcula ad Joel Schumacher Un giorno di ordinaria follia, Sign of the Cross da 'l lìbar 'd Umberto Eco Il nome della rosa (l'è la trasa ch'la vèra al disc e l'è dimóndi lunga, più 'd ùndas minùt) e The Edge of Darkness da 'l racònt ad Joseph Conrad Cuore di tenebra.
Anc s'al disc al gh la cava a rivàr a 'l utàv pòst ingléś, i sustenidōr i n èṅ briśa cuntènt.
In Setémbar al grup al partìs p'r al tour ciamâ The X Factour.
Al 23 ad Mars dal 1998 a vèṅ fóra al secónd àlbum in studi ad Blaze e undicéśum p'r grup, Virtual XI, cun i sìngui Futureal e The Angel and the Gambler, anc se la canta ch'la gh'à abû sucès l'è pò stada la The Clansman sunàda da spés dal viṿ. Harris al decìd chè ad sunàr anc al tastéri.
Mémbar
Quéi 'd adès
- Bruce Dickinson – Vóś (1981–1993, 1999–incō)
- Steve Harris – Bas (1975–incō)
- Dave Murray – Chitàra (1976-1977, 1977–incō)
- Adrian Smith – Chitàra (1980–1990, 1999–incō)
- Janick Gers – Chitàra (1990–incō)
- Nicko McBrain – Baterìa (1982–incō)
Ex cumpunènt
- Paul Di'Anno – Vóś (1978–1981)
- Blaze Bayley – Vóś (1994–1999)
- Dennis Stratton – Chitàra (1979-1980)
- Doug Sampson – Baterìa (1977-1979)
- Clive Burr – Baterìa (1979-1982)
Discugrafìa
Àlbum
- 1980 - Iron Maiden
- 1981 - Killers
- 1982 - The Number of the Beast
- 1983 - Piece of Mind
- 1984 - Powerslave
- 1986 - Somewhere in Time
- 1988 - Seventh Son of a Seventh Son
- 1990 - No Prayer for the Dying
- 1992 - Fear of the Dark
- 1995 - The X Factor
- 1998 - Virtual XI
- 2000 - Brave New World
- 2003 - Dance of Death
- 2006 - A Matter of Life and Death
- 2010 - The Final Frontier
Racòlti
- 1996 - Best of the Beast
- 1999 - Ed Hunter
- 2002 - Eddie's Archive (cun dèntar "BBC archives", "Beast over Hammersmith" e "Best of the B-sides")
- 2003 - Edward the Great
- 2005 - The Essential Iron Maiden
- 2008 - Somewhere Back in Time - The Best of 1980-1989
- 2011 - From Fear to Eternity - The Best of 1990-2010
Dal Viṿ
- 1981 - Maiden Japan
- 1985 - Live After Death
- 1993 - A Real Live One
- 1993 - A Real Dead One
- 1993 - Live at Donington
- 1994 - Maiden England
- 1998 - A Real Live Dead One
- 2002 - Rock in Rio
- 2005 - Death on the Road
- 2009 - Flight 666
EP
- 1980 - Live!! +one
- 1981 - Maiden Japan
Sìngui
- 1980 - Running Free
- 1980 - Sanctuary
- 1980 - Women in Uniform
- 1981 - Twilight Zone
- 1981 - Purgatory
- 1982 - Run to the Hills
- 1982 - The Number of the Beast
- 1983 - Flight of Icarus
- 1983 - The Trooper
- 1984 - 2 Minutes to Midnight
- 1984 - Aces High
- 1985 - Running Free (live)
- 1985 - Run to the Hills (live)
- 1986 - Wasted Years
- 1986 - Stranger in a Strange Land
- 1988 - Can I Play with Madness
- 1988 - The Evil That Men Do
- 1988 - The Clairvoyant
- 1989 - Infinite Dreams
- 1990 - Running Free/Sanctuary
- 1990 - Women in Uniform/Twilight Zone
- 1990 - Purgatory/Maiden Japan
- 1990 - Run to the Hills/The Number of the Beast
- 1990 - Flight of Icarus/The Trooper
- 1990 - 2 Minutes to Midnight/Aces High
- 1990 - Running Free (live)/Run to the Hills (live)
- 1990 - Wasted Years/Stranger in a Strange Land
- 1990 - Can I Play with Madness/The Evil That Men Do
- 1990 - The Clairvoyant/Infinite Dreams (live)
- 1990 - Holy Smoke
- 1990 - Bring Your Daughter... to the Slaughter
- 1992 - Be Quick or Be Dead
- 1992 - From Here to Eternity
- 1992 - Wasting Love
- 1993 - Fear of the Dark (live)
- 1993 - Hallowed Be Thy Name (live)
- 1995 - Man on the Edge
- 1996 - Lord of the Flies
- 1996 - Virus
- 1998 - The Angel and the Gambler
- 1998 - Futureal
- 2000 - The Wicker Man
- 2000 - Out of the Silent Planet
- 2002 - Run to the Hills (arfàta in dal 2002)
- 2003 - Wildest Dreams
- 2003 - Rainmaker
- 2004 - No More Lies
- 2005 - The Number of the Beast (arfàta in dal 2005)
- 2005 - The Trooper (arfàta in dal 2005)
- 2006 - The Reincarnation of Benjamin Breeg
- 2006 - Different World
Videugrafìa
- 1981 - Live at the Rainbow
- 1983 - Video Pieces
- 1985 - Behind the Iron Curtain
- 1985 - Live After Death
- 1987 - 12 Wasted Years
- 1989 - Maiden England
- 1990 - The First Ten Years: The Videos
- 1992 - From There to Eternity
- 1993 - Donington Live 1992
- 1999 - Raising Hell
- 2001 - Classic Albums: The Number of the Beast
- 2002 - Rock in Rio
- 2003 - Visions of the Beast
- 2004 - The Early Days
- 2005 - Death on the Road
- 2008 - Live After Death DVD
- 2009 - Flight 666
- 2012 - En Vivo!
Culegamènt estéran
- (EN) Al sit uficiàl
- (IT) Al sit uficiàl itagliàṅ
- (EN) La paǵna ad Myspace
- (EN) Al vìddeo ad Wasted Years in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd Holy Smoke in sal Youtube
Nòti
- ↑ Eṅ-i gl’Iron Maiden di satanìsta? centrosangiorgio.com


c: text/html

text:
Alice Cooper
Alice Cooper 'l è un cantànt hard rock americàṅ, nâ a Detroit al 4 ad Favràr dal 1948. Al sò nóm vèr 'l è Vincent Damon Furnier e al gh'à di urìgini ingléśi, scuséśi e francéśi. 'L à anc fat 'l atór in soquànt film.
I sò cuncèrt i èṅ spaventóś ma anc dimóndi spetaculàr cun dal ghigliutìni, infarméri, patìbui, scrani a rudèli, palunsèṅ, camiśi ad fòrsa, bastòṅ, bàmbuli impalàdi e un pitòṅ viṿ tgnû in dal còl. Alice Cooper 'l famóś p'r uśàr al "corpse paint", un truc faciàl ch'al dèsta scarésa.
I sò tèst i tràtan da spés di argumènt ispirâ a i rumanś "horror" ma anc di téma più alt quai la libertà 'd espresiòṅ, la religiòṅ, i rapòrt cun al fémni e i prubléma ligâ a la società americàna.
'L è incóra in sla ribàlta e al gh'à na caréra ad più ad quarant'an. La sò mùśica e la sò preśénsa in sal palc i aṅ ispirâ di àtar artista "shock rock" gnû dòp ad lò, quài Rob Zombie, W.A.S.P., Twisted Sister e Mötley Crüe.
Biugrafìa
Gl'Inisi
Vincent Furnier al nas a Detroit in Michigan da Ether Moroni Furnier e Ella Mae McCart. Sò nunòṅ, Thurman Sylvester Furnier, 'l éra 'n apòstul dla Ciéśa ad Gesù Crist, e anc sò pàdar al in fava part. Dòp soquànt an, Vincent e la sò famija i spatìnan e i sa stablìsan a Phoenix in Arizona.
Durànt la sò giuinésa, Vincent al stùddia a la Cortez High School, in dal nòrd ad Phoenix. In dal 1965 Vincent al cuncór, insém al grup pudìstic dla scóla ciamâ in cal mumènt "The Earwigs", ad un spetàcul muśicàl par talènt ad cal bandi lè. Anc s'in alóra i n saìvan minga sunàr gnanc un strumènt, i séran vistî cuma i Beatles mimànd al canti ad lì lór durànt l'eśibisiòṅ. Al prèmi vins al i sprunò a imparàr par bèṅ a sunàr. Dal cant sùo, Vincent al taca a cantàr e a sunàr l'armònica.
I sò cumpagn i éran: Glen Buxton e John Tatum a la chitàra, Dennis Dunaway al bas e John Speer a la baterìa. Musicalmènt al grup al tulìva ispirasiòṅ da artista quai Beatles, Rolling Stones, Janis Joplin, The Who, The Kinks, Pink Floyd, e Yardbirds.
A metà di an Ssanta al dvénta al cantànt di Spiders, pò di Nazz ma a la fiṅ al grup al cambia nóm in Alice Cooper, tulénd-al da quél ad na strìa bruśàda viva a Salem in dal darsèteśum sècul. Difàti in prinsìpi Alice Cooper 'l éra un grup ad sinc parsòni: lò cuma cantànt (cun al nóm ad Vincent Furnier), Michael Bruce e Glen Buxton a la chitàra, Dennis Dunaway al bas e Neal Smith a la baterìa.
In dal 1969, cun 'l apòǵ ad Frank Zappa, Alice Cooper al fa al sò debùt su disc cun 'l àlbum Pretties for You (Al più blini par vò) ch'al gh'à di infuénsi blues e folk e al trata di argumènt scabróś cuma la mòrt. Al sìngul 'l è Reflected.
I an Stanta
Dòp al secónd àlbum Easy Action (Asiòṅ fàcila, 1970), la band la sa stablìs a Detroit, la firma un cuntràt cun la Warner Bros e la taca a lauràr cun al prudutór Bob Ezrin. Insém a lò, i faṅ Love It to Death (Am-al fiṅ a la mort, 1971), ch'al dvénta disc 'd òr cun al sìngul I'm Eighteen.
Al tour dal 1971, ch'al precéd 'l àlbum Killer (Asasèṅ), al fa dascórar dal grup par via ad 'n aparâ sènic dimóndi teatràl ch'al fa gnir in a mènt al "grand guignol" e 'l è naturàl che i crìtic e i bigòt i sa scaténa sèg ma, faghénd acsè, i n faṅ àtar che crésar-gh la pupularità.
Al 1972 'l è 'l an dal sucès definitìṿ cun al disc School's Out (La scóla l'è finìda), sustgnû par la canta umónima, un inn liberatòri di studént durànt 'l ùltim dè ad lesiòṅ. Al clasìfichi i rispóndan bèṅ anc p'r al lavór sucesìv, Billion Dollar Babies (Ragasóli da un migliàrd ad dòlar, 1973) ch'al gh'à dèntar n'àtra canta-manifèst No More Mr. Nice Guy e di àtar braṅ clàsic cuma la title-track, Elected e I Love The Dead, quésta chè druàda durànt i cuncèrt mèntar i tàjan la tésta a Alice Cooper.
La furmasiòṅ la n gh'à abû gnanc un cambiamènt in fiṅ dal 1973, an dla publicasiòṅ ad Muscle of Love (Mùscul dl'amór) cal séggna na diviśiòṅ in d'l urgànic par di mutìṿ minga ciàr. Al cap dal grup al cambia acsè legalmènt al sò nóm in "Alice Cooper" decidénd ad dvintàr un cantànt sulìsta.
P'r al sò prim àlbum da par lò, Furnier al gh'à 'l apòǵ ad Lou Reed e di du chitarìsta Dick Wagner e Steve Hunter ch'i cuntribuìsan a réndar al sòṅ più rùvid e scur, dand-ag 'n àtar cuć vèrs 'l hard rock. 'L è acsè ch'al nas Welcome to My Nightmare (Benvgnû in dal mè ìncub, 1975). Al lavór al cuntèṅ dal canti sìmbui dal sò discugrafìa cuma la title-track, The Black Widow, Steven, Cold ethyl o al lènt Only Women Bleed, cantada in sèguit anc par Lita Ford. Da cal mumènt chè e in fiṅ adès Alice Cooper, dvintâ un sulìsta dabòṅ, al turà di turnista vòlta par vòlta.
Dòp 'n àtar disc ad sucès, Alice Cooper goes to Hell (Alice Cooper al và a 'l Infèraṅ, 1976), al taca ad avér di prubléma dimóndi grav cun 'l àlcul e 'l è custrét a dastusicàr-as. In séguit a cl'esperiénsa chè acsè bruta, al registra al disc From the Inside (Da dèntar, 1978) insém a Bernie Taupin, parulér stòric 'd Elton John. In dal mèś a gh'è anc 'l àlbum Lace and Whiskey (Pis e Whiskey) dal 1977.
I an Utànta
I an Utànta i pòrtan sèg di cambiamènt ad mòdi e stìi muśicai e anc Alice Cooper a gh va drē evulvénd la sò muśica, cumpunend in d'l órdan Flush the Fashion (Vudàr la mòda, 1980), Special Forces (Fòrsi speciàli, 1981), Zipper Catches Skin (Serniéra ciàpa pèl, 1982) e DaDa (1983). A s trata ad disc istriònic cun di sòṅ ispirâ a la New Wave ch'i s dastàcan un pòc dal sò repertòri.
In chi an lè Alice Cooper al s buta anc in dal cìnema faghénd 'l atōr in film quài Leviatan, Monster Dog e Il signore del male (Al Sgnór dal mâl), quést chè dirèt dal mìstar dla scarésa John Carpenter.
A partìr da 'l àlbum Constrictor dal 1986, Alice Cooper al tórna a un sòṅ più dur ad prima cun al braṅ He's back (the man behind the mask) ch'al fa part dla culòna sunóra dal film Venerdì 17 parte IV: Jason vive. In cupertìna a s véd Furnier ch'al gh'à un sarpènt intór'n a 'l còl.
Al 1987 'l è 'l an ad Raise Your Fist and Yell (Tirâ sù i vòstar pugn e sigâ) cun al sìngul Freedom ch'al tira in avànti al vénditi a di livèi discrét. Al disc 'l è un concept album da i tòṅ sanguinàri e rabî ch'al fa turnàr in dla mènt al vicéndi 'd 'n asasèṅ seriàl ch'al gira p'r al stradi ad nòt aburdànd dal rój e masànd-li cun un curtèl.
Alice Cooper al tórna preputentemènt a la ribàlta cun 'l àlbum Trash (Rusc) dal 1989, prudót par Desmond Child famóś p'r avér laurâ i an prima cun Bon Jovi e Kiss. Al disc al véd la preśénsa an nóm rinumâ quai Aerosmith (Steven Tyler al fa i còr in dal braṅ Only my heart talkin' ), Jon Bon Jovi e Richie Sambora (autór, insém a Cooper, dla canta Hell is living without you), Steve Lukather e dimóndi àtar. Al prim sìngul Poison 'l è un sucès clamuróś ma anc chi àtar (Bed of nails e House of fire) i n schèrsan minga. Al vìddeo prumusiunàl ad Poison 'l à muciâ sù un bel pòc ad pulèmichi parchè a s véd na mudèla ch'la s prila indrē piaṅ piâṅ e la fa védar ch'l'è sensa regipèt mèntar in quél ad Bed of nails a gh 'n è una ch'la sòna al cuntrabàs tant fòrt avanti e indrē ch'a par ch'la gh'appia al diav'l adòs.
I an Nuvànta
In di an Nuvànta Alice Cooper al fa gnir fóra sól du disc anc par via di sò prubléma cun 'l àlcol.
Al prim 'l è Hey stoopid (Hey stùpid) dal 1991: anc chè al culaburasiòṅ in màncan minga: Ozzy Osbourne (còr in dla title-track e prim sìngul), Steve Vai, Joe Satriani, Nikki Sixx e Mick Mars di Mötley Crüe, Stef Burns e Slash di Guns N' Roses (al cantànt ad Detroit al rénd indrē al favór faghénd un duét cun Axl Rose in dla canta The garden dal disc Use Your Illusion I). In Hey stoopid a s cata pur al braṅ Feed my Frankenstein sunâ dimóndi vòlti in di sò cuncèrt par via dal spunt teatràl ch'al gh'à.
In dal 1994 al tórna in di negòsi cun un prugèt ambisióś: The Last Temptation (L'ultma tentasiòṅ) ch'al dascór dal sò cuncèt ad religiòṅ e di vilimènt dla vita mudèrna. In dal disc a canta anc Chris Cornell di Soundgarden (in dal braṅ Stolen prayer), e di pès i èṅ scrit insém a Tommy Shaw (Styx, Damn Yankees) e Jack Blades (Night Ranger, Damn Yankees). La prima edisiòṅ d'l àlbum l'è cumpagnàda anc da 'n fumét speciàl cun dal figùri ispiràdi al disc. Lost in America e It's me i èṅ i àtar sìngui.
In dal 1997 a vèṅ publicâ al disc dal viṿ A Fistful of Alice (Un pugn 'd Alice) ch'al preśénta di "special guests" quai Slash, Sammy Hagar e Rob Zombie.
I an Dumìla
Al prim àlbum di an Dumìla 'l è Brutal planet (2000), al disc più dur ch'l appia mai fat fiṅ lè e dimóndi vàlid. Al tìtul (Pianéda viulént) al sintetìśa par bèṅ quél ch'a s pól catàr-ag dèntar, na descrisiòṅ parféta dal viulénsi e dal cativèri ad cal mónd chè. Tant par far 'n eśémpi, Take It Like A Woman al dascór dal viulénsi ch'i culpìsan in dal cà i sugèt più indiféś cum al dóni e i putèṅ mèntar Blow Me A Kiss e Wicked Young Man i èṅ ispirâ al masèl dla Columbine High School, in dua du studènt i aṅ masâ soquànt di sò cumpàgn. Al braṅ Gimme 'l è al sìngul e Cold Machines al fa part dla culóna sunóra dal film Return of the Living Dead: Necropolis.
'L an dòp 'l è al tùran ad Dragontown (La sità dal drâg) un disc ch'al n s distàca minga tant dal precedènt ma stavólta a n gh'è minga di sìngui.
In dal 2003 a vèṅ fóra The Eyes of Alice Cooper (I òć 'd Alice Cooper) e Furnier al mòla al sòṅ industrial metal di du àlbum precedènt par turnàr a 'l hard rock ad The last temptation. In dal muć i spìcan Between high school & old school, Love should never feel like this e Novocaine. A gh è quàtar versiòn dla cupertìna ad c'l àlbum chè, quél ch'a càmbia 'l è al culór di òć: rós, blu, vérd e vióla.
Dirty diamonds (Diamànt malnét) a cata la luś in dl'istâ dal 2005. A s trata 'd 'n àlbum rabî al punt giùst, cun di bèi pès dur cuma la title-track o al braṅ ch'al vèra al disc, Woman Of Mass Destruction ma anc cun soquànt ad quéi lènt (Sunset Babies). A gh'è anc un pès rapcore Stand, in culaburasiòṅ cun al rapper Xzibit.
In dal Luj dal 2008 'l è stâ publicâ Along Came a Spider (In dla mòrsa dal ragn), 'n àlbum a téma in du a s cònta la vita 'd 'n asasèṅ seriàl, un brut sugèt ciamâ Spider. Al disc al véd la preśénsa anc dal baterista di Kiss Eric Singer, dal chirarìsta Slash di Guns N' Roses (in dal braṅ Vengeance is mine) e 'd Ozzy Osbourne ch'al sòna l'armònica in Wake the dead.
In dal 2011 al vèṅ mis in dla Hall of fame, un prèmi in unór di più grand dla mùśica, insém a Neil Diamond e Tom Waits.[1]
Al 13 ad Setémbar dal 2011 Alice Cooper al fà catàr in di negòsi Welcome 2 My Nightmare, sèguit dal disc Welcome to My Nightmare dal 1975.
Discugrafìa
- 1969 Pretties For You
- 1970 Easy Action
- 1971 Love It to Death
- 1971 Killer
- 1972 School's Out
- 1973 Billion Dollar Babies
- 1973 Muscle of Love
- 1974 Greatest Hits - Racòlta
- 1975 Welcome to My Nightmare
- 1976 Alice Cooper Goes to Hell
- 1977 Lace And Whiskey
- 1977 The Alice Cooper Show - dal Viṿ
- 1978 From the Inside
- 1980 Flush the Fashion
- 1981 Special Forces
- 1982 Zipper Catches Skin
- 1983 Da Da
- 1986 Constrictor
- 1987 Raise Your Fist And Yell
- 1989 The Beast of Alice Cooper - Racòlta
- 1989 Trash
- 1991 Hey Stoopid
- 1994 The Last Temptation
- 1995 Classicks - Racòlta
- 1996 Live at Cabo Wabo - dal Viṿ
- 1997 Fistful of Alice - dal Viṿ
- 1997 A Nice Nightmare - Racòlta
- 1999 The Life & Crimes of Alice Cooper - Racòlta
- 1999 The Definitive Alice Cooper - Racòlta
- 2000 Brutal Planet
- 2001 Dragontown
- 2003 The Eyes of Alice Cooper
- 2003 Hell is - Racòlta
- 2005 Dirty Diamonds
- 2007 The Best of Alice Cooper - Racòlta
- 2008 Along Came A Spider
- 2011 Welcome 2 My Nightmare
Filmugrafìa
- 1978 Sextette
- 1978 Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band
- 1984 Monster Dog
- 1987 Il signore del male
- 1988 The Decline of Western Civilization part II: The Metal Years Ducumentàri
- 1991 Nightmare 6, La fine
- 1999 Freakshow
- 2001 Horror in the Attic
- 2009 Suck
- 2011 Horrorween
- 2012 Dark Shadows
Culegamènt estéran
- (EN) Al sò sit uficiàl
- (EN) Al vìddeo ad Poison in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Freedom in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Feed My Frankenstein in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Lost in America in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Bed of nails in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Vengeance is mine in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd Hey stoopid in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Love's a loaded gun in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo dal viṿ ad Brutal planet in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo dal viṿ ad I love the dead in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo dal viṿ a Milàṅ ad Poison in sal Youtube
Nòti
- ↑ Tom Waits entra nella Hall of Fame Corriere.it, 16 ad Dicémbar dal 2010

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Vittorin de Petòvi
San Vittorin de Petòvi (250- 2 november 304) a l'è staa on vescov e martir pannònich. L'è staa el primm esegeta latin.
Cuntegnüü
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Domà a partì de la segonda metà del III secol a gh'emm notizzi segur di ges in de la region Danubi|danubiana: vist che però quei là paren vess perfettament organizzaa, devom pensà che sien nassuu molto temp innanz. E l'è in voeuna de quei ges, quella de Petòvi (al dì d'incoeu Ptuj, in Slovenia), che vers el IV secol el se trovava el vescov Vittorin, mòrt duranta i persecuzion del Dioclezian.
El Vittorin l'è staa on esegeta de la Bibbia, e per gionta in Latin. El San Gerònim en parla inscì: Vittorin, vescov de Petòvi, saveva minga el Grech come 'l Latin. Inscì i sò òper paren òttimm per el contegnuu, ma cont on stil fess difficil.
L'ha imparaa la teologia de l'Irenee e se pensa che l'abbia visitaa anca la biblioteca de Gerusalemm.
Òper[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Trai sò òper esegetich pòdom cuntà di comment a liber biblich come la Genesi, l'Esod, el Levitich, Ezechiel, Abacuc, el Cant di Cant e a l'Apocaliss, senza cuntà on Trattaa contra i eresii, on alter sora la Creazion del mond e tanti alter. A numm ne resten domà el comment a l'Apocaliss (Commentarii in Apocalypsim Ioannis) e quell sora la Creazion (De fabrica mundi).
Dottrina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De quell che pòdom legg, la soa dottrina l'è stada molto ispirada de quella de l'Evangelista Giovann.
In di sò liber pò vess trovada ona certa propension al millenarismo.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Martine Dulaey, Victorin de Poetovio, le premier exegete latin, Paris, 1993.
- Enrique Molinè, Los Padres de la iglesia. Una guia espiritual, Madrid, 1982.
- Berthold Altaner, Patrologia, Roma, 1997.
- Lorenzo Dattrino, Padri e Maestri della Fede. Lineamenti di Patrologia, Padova, 1994.
- Vittorin de Petòvi, Òper, a cura de Maria Veronese, Roma, Gorizia, 2002.


text:
Hefenhofen
Hefenhofen a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.1 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 1219 abitant.
El cumün de Hefenhofen al se tröva a una altitüden de 451 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Amriswil, Dozwil, Kesswil, Romanshorn, Salmsach, Sommeri, Uttwil.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Hefenhofen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Picea abies
Ol Picea abies (in Bergamàsch: Peghér o Peghéra 'n Al Brembana, Paghér o Paghéra 'n Al Seriana o Pighér o Pighéra; en Bresà: Paghér[1]; in Insübregh: Pescia, u Pesc ), l'è öna Gimnosperma de la faméa di Pinaceae, l'è öna pianta de prim ùrden, cioè ólta fina a 40 - 50 méter, che la é da l'Euròpa del nòrd e da l'Euròpa orientàl e la crès selvàdega in di montagne de sólet da i 900 méter a i 1.900 ma la pöl rià fina a i 2.300 méter.
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fòie, come 'n quase töte i Gimnospèrme, i è di gógie, lónghe da 1,5 fina a 3 ghèi, érde scüre, i spóns, i è tacade öna per öna sö i ramècc, metide in manèra radiàl isè de cuarcià zó bé töt ol ramèt e 'ndóe i se tàca gh'è sèmper öna séa picinina.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol paghèr l'è monòich, cioè 'l gh'à i fiùr dóma mas·cc e di fiùr dóma fèmina sö la stèsa pianta. Piö che de fiùr mas·cc gh'è de parlà de 'nfiurescènsa mas·cc, ön insèma de tace fiùr mas·cc. La 'nfiurescenza del paghèr l'è ü còno a furma de öf che 'l crès sö la pónta di ram de ün an, l'è lónch 1 ghèl e prima l'è rós pò l'diènta zalt.
I 'nfiurescènse fèmina i crès invece sö töt ol ramèt e prima i varda 'n sö, pò de manimà che i marüda i se ulta 'n zó, i pènt e i diènta de lègn: i è i pigne, lónghe fina 15 ghèi, in del Paghér i trèca zó da la pianta töte 'ntréghe.
Somésa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Gimnospèrme i gh'à mia i fröcc, ma i fà dóma la somésa che l'è dèt in de la pigna.
L'Àes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Paghèr l'è mia de confónt col Àes, ol Abiès alba, ach se 'mpó i ghe sömèa, e gnà con töcc i paghér e àes ornamentài.
Sinònim[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Pinus abies L.
- Pinus excelsa Lam.
- Abies picea Mill.
- Picea excelsa Link
- Picea vulgaris Link
- Picea alpestris Stein
- Picea montana Schur
- Picea rubra A.Dietr.
- Picea obovata Ledeb.


text:
Camillo Benso di Cavour
Camil Benso, cont de Cavour (Turin, 1810 - 1861) l'è staa el politich pussee important del Risorgiment italian. Fioeu del Michee e de l'Adele de Sellon l'ha cominciaa a studià per diventà offizial, ma in del 1831 l'ha deciduu de dedicàss a l'agricoltura e a l'economia.
L'era de idei liberai e in del december 1847 l'ha fondaa "El Risorgiment", on giornal indove l'ha sostegnii el besogn de conced el statut e de fà guèrra a l'Austria per liberà el Regn Lombard-Venet. In del 26 de giugn del 1848 l'è staa eleggiuu per la prima volta al parlament, e in del 1850 l'è staa faa minister de l'agricoltura in del Governo D'Azeglio. In del 1852 l'ha formaa el sò primm governo.
In del 1855 l'ha faa sì che 'l Regn de Sardegna el deciarass guerra a la Russia insema cont i frances, i ingles e i turch e l'ha mandaa in Crimea on esercit de 15.000 omen. El Piemont el gh'aveva nagott contra a la Russia, ma in 'sta manera chi el Cavour l'ha poduu toeu part al congress de Paris di vincidor e cercà de sviluppà di alleanz.
In del 1858 l'ha firmaa a Plombières di accord cont el Napoleon III che 'l se impegnava a intervegnì in d'ona eventual guerra tra l'Austria e 'l Piemont per dagh man fort a quest ultim. I piemontes taccaven a provocà l'Austria fina a che questa la desideva de fà s'cioppà la Segonda guerra d'indipendenza in de l'april del 1859, ma quand che l'è staa firmaa l'armistizzi de Vilafranca che 'l dava la Lombardia al Piemont. El Cavour el s'è dimetuu per protestà contra el fatt che 'l se lassava el Venet a l'Austria.
In del 1860 però, quand el Giuseppe Garibaldi l'ha conquistaa con la spedizion di milla l'Italia dal sud, el Cavour l'è tornaa al governo per invad i territori del Papa e mett insema inscì tutt el paes.
Con la proclamazion del Regn d'Italia, in del 17 de marz del 1861 in del senad a Turin, el Cavour l'ha dii che dopo de avè fada l'Italia a gh'era de fà i Talian, ma el 6 de giugn de l'ann medemm l'è mort a l'improvvis.


text:
Petrozavodsk
Petrozavodsk (ПeTpoзaBoдck in abecee cirilligh; Petroskoi in finlandes e carelian; Onegaborg in svedes storigh) l'è ona città de la Russia del nord-ovest con 266.000 personn che ghe viven.
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Petrozavodsk la se troeuva in la Repubbliga de la Carelia, de la qual a l'è la capital, oltra a vess capploeugh del Prionežskij rajon. L'è bagnada di aqui del Lagh Onega (e de scià el vegn el sò nomm svedes).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La storia offizial de la città la scomincia in del XIII secol, e i sò primm notizzi vegnen de ona carta geografiga che la segna là indove adess gh'è Petrozavodsk on sitt ciamaa Onegaborg.
El primm insediament russ l'è del 29 agost 1703 e l'è staa ciamaa Petrozavodsk (cioè fabbriga de Peder), perchè 'l serviva per la costruzion de San Pederburgh.
Duranta la Segonda Guerra Mondial l'è stada occupada di Finlandes (1941-1944) e l'è stada ciamada Äänislinna.
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Echmiadzin, Armenia.
- Brest, Bielorussia.
- Finlandia:
- La Rochelle, Francia.
- Germania:
- Portomaggiore, Italia.
- Lituania:
- Umeå, Svezia.
- Nikolaev, Ucraina.
- Duluth, Statt Unii.
- Mo i Rana, Norvegia.
- Narva, Estonia.
- Russia:


text:
The Simpsons
I Simpson (o The Simpsons in ingles) hinn un cartuni animàa creaa in del 1987 dal Matt Groening, un disegnadur american, (anca disegnadur de Futurama). Quand el Groening i ha creaa, eran püsee curt d'incö; düravan dumà tri mignüü, pöö hinn diventaa una serie cunt i puntad pùssée longh da la durada de mezz ura. In america a vann in unda sul canale FOX , in Italia su Italia1 (in dal 1995 al 1997 hinn anca anda' in unda su Telelumbardia) e sül canal FOX de Sky. In dal 2007 hann fa anca un film de success ciamaa "I Simpson - El film".
la Famiglia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cartuni animàa l'è centraa sora una famiglia de cinch component:
- Homer J. Simpson - el pader a l'e' un pacciaròtt , ghe pias domàa mangia , beff la birra Duff e vardà la televisun; l'e' un po' un barlafùs, un baloss ch'el capis minga tropp. El lavura in d'ona centrale nucleare cume un ispetur de la sicuresa.
- Marge Simpson - a l'e' la mie del Homer, a l'e' la tipica mader de famiglia , a gha i cavaj volt e bloeu ,e gha la vüs un poch rauca; ona quaj voeulta la suta a lamentas del so òmm anca se gha voeur semper ben. a l'e' semper tacada ai furnej a cusinà, oppure ciapada a netàa la ca .
- Bart J. Simpson - a l'el prem bagaj de Homer e Marge. A gha des ann' e el va' amò a scoeula; ghe pias anda in sul skateboard e fa i schers ala zét.
- Lisa Simpson - a l'e' la surela giòvina de Bart ,al cuntrari del Bart ghe pias studià e anda' a scoeula, la ciapa semper i bej vot, quand la gha negòt de fa la gha pias a sunà el sassofono. L'è un'idealista, unesta e cuerenta, al cuntrari del rest de la sua fameja. Dopu un puu la diventa büdista, perchè l'è scandalisada del fat che la gesa de la citaa, per pudè vess reastaurada, l'abia acetaa de fà püblicitaa düranta i fünsiun religius.
- Maggie Simpson- a l'è la tusanetta pùse piscinina. Che l'ha minga inisià ancamò a parlà. A gha pias suscià el scisciòn.
Alter Persunagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Abraham Simpson - A l'è el nonno de famiglia, el pà de Homer, a l'è un pù foeura de coo e la memoria ghe fà cilecca (e se capis dunca de indue l'Homer l'abia ciapaa la propria stüpidera). Ghe pias cunta su i so stòri , de quand a l'era giuvin e l'era andà in guera, ma de norma nissün el voeur scultàl. El viv in d'un uspizi per vecc.
- Palla di Neve II - A l'e' el gatt de famiglia , a l'e' negher de culur. El prim gatt , Palla di Neve I, a l'era bianc, ma l'e' mort schiscià sòtta d'ona macchina.
- Piccolo aiutante di Babbo Natale- Al'e' el can , al buja sempar, l'hann truvàa nel di de natal foeura d'on cinodromo.
- Milhouse Mussolini Van Houten - el migliur amis del Bart , a gha i ugiaj e i cavej bloeu , e l'è minga tant vìscor de rifless , a l'è un pù un asnott. I bagaj pùse grand (cume el Nelson), de spèss, al ciapan per ul cüü e ghe tiren sgiafuni,slavedinch e pesciàà in del cüü. L'è inamuraa de la Lisa.
- Apu - on immigràa da l'India, ch'el lavura cuma cummess in d'un supermercàa (ciamaa in de la versiun inglesa Kwik-e-Mart e in quela italiana Market Jet).
- Carl Carlson - L'e' un cullega del lavurà de l'Homer , l'e' negher de pell e in della versiun italiana el parla in veneto.
- Lenny Leonard - A l'e' el migliur amis del Carl, cullega anca lu' de Homer. Se capis minga se Lenny e Carl (che hinn semper insema) sien dei culattun o nò (di voeult el pudaria sembràll, alter voeult inveci nò).
- Charles Montgomery Burns - el padrun del sit in duè al lavura Homer, a l'e' cattif e avar parche l'e' un gran sciùr.
- Waylon Smithers - l'assistent del sciùr Burns. A l'è propi quel che pò ves ciamaa on lecca pée, suratüt perchè l'è segretament inamuraa del sò capp.
- Otto - un chielù ch'el guida el pulmìn de la scoeula ,ma al guida un pù cuma un ballabiott. ghe pias scultà la müsiga heavy metal, fümà i sigarèt de marijuana e bif.
- Seymour Skinner- El direttur de la scoeula duè va el Bart , al viv' ancamò cunt la soa mama, de la qual el vegn de spess maltrataa. L'è un redüs de la guera in Vietnam.
- Miss Caprapal- a l'è la maestra del Bart , ma l'e ancha la murusa del Skinner. La füma e la bef.
- Boe Syzlak - l'è ul proprietari de l'usteria in duè Homer el va a ciapà la ciocca. a l'è brut de faccia e malmustus.
- Disco Stu - a l'è vün che in del còo a l'è rimast ai anni 70, el se vest amò cume in quej ann lì , e el sculta domàa i canzun vecc de la disco.
- Krusty el Clown - el pagliasch de la televisun , che ghe pias tant a ul Bart ,a la Lisa e a tuch i bagajitt' del paes. lü l'è ebreo e el sò pà a l'è on rabbin. lù g'ha tanti visi cume: fùma ,bef , pert i danèe in di scommess' , andà cui donn ..
- Telespalla Bob- a l'era un pagliasch culega de Krusty ,l'ha tentà de mandà in galera krusty ma l'e' fini lù in galera ;ogni voelta ch'el vegn foeura de preson el tenta semper de coppàa Bart che l'e' sta' respunsabil del so' arrest.
- Sindich Fred Quimby - el sindich del paes , cunt i danèe ch'el guadagna che pias andà cunt i donn (el tradis semper la so miè)
- Dutur Julius Hibbert - el dutùr , anche lù l'è negher de pell , el rit semper anca quand ghe nient de rit.
- Cumissari Winchester- el cummissari de pulizia , l'e' grass pùsèe del Homer , ghe pias mangià i ciambell e i hambürger.
- Ralf Winchester- el fioeul del cummissari.
- Tony Ciccione - l'e' un mafius che cuntrola tuti gli affari del paes.
- Ned Flanders- l'e' el visin de càa de la famiglia , l'e' un paulott che ghe pias andà semper in gesa.
- Reverend Lovejoy- el pret de la gesa , quand el fa la prediga a rump semper i ball di quej che hinn drèe a scultala . a gha l'hobby dei mudelìn de treni elettrici , cuma se fuss amò un bagaj.


text:
Cheiry
Cheiry a l'è un cumün svizzer del distret de Broye, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.49 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 357 abitant.
El cumün de Cheiry al se tröva a una altitüden de 563 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Combremont-le-Grand (VD), Combremont-le-Petit (VD), Forel-sur-Lucens (VD), Granges-près-Marnand (VD), Prévondavaux, Sassel (VD), Surpierre.
L'è staa menziunaa per la prima volta in de l'ann 1184 col nom de Chirie.
In de l'ann 2005 gh'è staa agregaa l'ex cumün de Chapelle che prima l'eva indepedent.
Evoluzion demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cheiry in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Vitori Emanuell III d'Italia
El Vitori Emanuell III de Savoja (Napoli, 1869 - Lissandria d'Egitt, 1947) l'è staa re d'Italia del 1900 al 1945, re d'Albania del 1939 al 1943 e Imperador de Etiopia del 1936 al 1941.
Despoeu la mort del pader Umbert I l'ha tegnuu 'na posizzion coretta cont el lassà che 'l Giolitti el portass inanz el sò programma de reform liberai e sociai.
L'è staa favorevel a la guerra con la Turchia per conquistà la Libia in del 1911. Duranta la Prima Guerra Mondial, despoeu de la desconfitta in de la bataja de Caporett, l'ha sostituii el general Cadorna cont el general Diaz che l'ha portad a la vittoria in su l'Austria-Ungaria.
Despoeu de la guerra l'ha ciappaa pagura per la revoluzzion e l'ha favorii el Mussolini che el 28 de ottober del 1922 l'ha ciappaa el podè. Sotta el fascism l'ha man-a-man perduu i sò fonzion, finn'a quand, el 25 de Luj del 1943, l'ha destituii el Mussolini e l'ha ciamaa a guidà el Govern el general Badoglio che el 8 de Settember de l'istess ann l'ha ciamad l'armistizzi, intanta che el Re el scappava de Roma per andà a Brindes che l'era degiamò sotta el controll di Ingles e di Merican.
In del 1944 el minister Palmiro Togliatti, on comunista, el l'ha constrengiuu a retiràss e a lassàgh el trono al so fioeu Umbert II a titol provisori, ma in del mes de magg del 1946 el s'è retiraa definitivament con l'andà in esili a Lissandria d'Egit indove che l'è mort a la fin de l'ann dopo.


text:
Bernardin Gantin
Bernardin Gantin (Toffo, Benin, 8 de mágg 1922 - Paris, 13 de mágg 2008) l'è stai un Cardinál e Arcivèsc católic del Benin.
Prima l'é stai Arcivesc de Cotonou, e dopu l'é rivàa a véss el Decano del Culégg di Cardinai, dal 1993 al 2002. L'é stai creád Carinal da Papa Pául VI in del Cuncistori del 1977.
L'é stai el prim african a riváa insì in aria in de la gerarchia vaticana.
El vegneva spess in de la Basa Ludesana, a San Fiuràn a truá una famiglia che l'eva uspitád quan che l'era seminarista e a celebrá le S. Cresime.
Mótt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
«In tuo sancto servitio» - «In del tó sánt servìsi»


text:
Antonio Mennonna
Antòni Mennonna el sò num cumplét l'era Antonio Rosario Mennonna, (Muro Lucano, pruìncia ad Putènsa, 27 de màgg 1906 - Muro Lucano, 6 de nuèmber 2009) l'è stai un Vèsc catòlic italiàn, el püsè vècc d’Italia e secùnd in tütt el mùnd, fin a la so mort.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüd a Muro Lucano el 27 de màgg 1906, l'è stài urdinàd prèt el 12 agùst 1928.
L’è stài cunsacràd vesch de Muro Lucano el 13 de màrs 1955 da Papa Piu XII. In del 1962 l’è stài trasferìd a Nardò. El s’è ritiràd in del 1983.
Fin al dì d’la so mort l’è stai anca el prèt cun la püsèe lunga urdinasiòn de tütt el mund: 81 ann! L’è stài vesch sùta ben 9 Papi: da Piu X a Benedètt XVI.
Lìber[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mons. Mennonna l’ha scritt ben 15 lìber. L’ültim l’è stài presentàd a Ruma, in Campidoglio, el 27 de màgg 2009, e el s’intìtula Dialoghi con i personaggi dell’antica Roma.


text:
Altdorf
Altdorf el pöl vìga chèsti significàcc:
En Svìsera:
- Altdorf (UR), cità de la Svìsera centràl, capitàl del Canton Uri
- Altdorf (SH), ex-cümü del Canton Sciafüsa, adès integràt endèl cümü de Thayngen.
En Germania:
- Altdorf bei Nürnberg, citadìna del cìrcol rüràl de Nürnberger Land, Baviera
- Altdorf (Landshut), cümü del cìrcol rüràl de Landshut, Baviera
- Altdorf (Böblingen), cümü del cìrcol rüràl de Böblingen, Baden-Württemberg
- Altdorf (Esslingen), cümü del cìrcol rüràl de Esslingen, Baden-Württemberg
- Altdorf (DE-RP), cümü del cìrcol rüràl de Südliche Weinstraße, Renània-Palatinàto


text:
Cinderella
I Cinderella i èṅ un grup metal americàṅ, mis insém a Filadèlfia (Pennsylvania) in dal 1982. In dal lór caréra i aṅ muciâ sù 7 disc ad plàtin e 18 migliòṅ ad disc vindû in tut al mónd.
Biugrafìa
Gl'Inisi (1983-1985)
La stòria di Cinderella la gh'à quèl cumpàgn a la favla ch'la pòrta al sò nóm (in ingléś Cinderella a vól dir Cenerentola). Al tut al taca in di prim an Utànta quand du amìg ad Filadelfia, Tom Keifer (vóś e chitàra) e Eric Brittingham (bas), i mòlan i Saints In Hell par dar vita a un grup nóṿ cun 'l intènt ad scrìvar di pès uriginài. A chi lór i s śònta pò Michael Kelly Smith (chitàra) e Tony Destra (baterìa). Al nóm dal grup al vèṅ sarnî na nòt tulénd ispirasiòṅ da 'n film purnugràfic. I prim braṅ i vènan rigistrâ in dal córs dal 1983 e dal 1984 cuma di demo. Chi pès lè i s pólan càtar in du publicasiòṅ minga uficiàli, Basement Tapes e Fox On The Run, ch'i faṅ védar cuma al sòṅ d'l inìsi al fus dimóndi più gréś e péś ch'in sèguit.
Al sucès (1983-1991)
In dal 1985, durànt un lór spetàcul a 'l Empire Club ad Filadèlfia, cun na furmasiòṅ briśa difinitìva, i vènaṅ duciâ par Jon Bon Jovi, al cantànt dal grup Bon Jovi, ch'l éra entrâ lè par caś par bévar quèl. Culpî p'r al caràtar e la vóś ad Tom Keifer, Jon al fà cgnósar la band a la Polygram. In na nòt, a 'l impruvìś, la vita di Cinderella la cambia.
Dòp avér firmâ un cuntràt cun l'etichéta Mercury Records, Kelly Smith e Destra i làsan al grup (cun 'l apòǵ dla cà discugràfica) par furmàr i Britny Fox insém a Dean Davidson.
Purtòp al pòvar Destra al mōr 'd lì a pòc in 'n incidènt in màchina. Jim Drnec e Jeff LaBar i vènan tòlt al lór pòst.
Cun cla furmasiòṅ lè, i Cinderella i regìstran al prim disc, Night songs (Cansóni dla nòt) in dal 1986, prudót par Andy Johns un tisi ch'l iva laurâ cun i Rolling Stones e i Led Zeppelin. Prima dla fiṅ, a s śònta sèg al talentuóś Fred Coury.
Al logo famóś di Cinderella 'l è mis a punt da la prima mujér ad Keifer, Emily Pember.
I Cinderella i s faṅ nutàr da subìt par mèś dal sò stil a mèś fra quél di AC/DC e quél di Aerosmith, cun di còr ch'i t tóśan e di sòṅ blues. Cun di sìngui ad sucès cuma Shake me, Somebody save me e Nobody's fool, 'l àlbum al sarà disc dòpi ad plàtin in siē méś, vindénd 50mila còpi a la stmana in di sól Stat Unî, rivànd in dla casìfica ad Billboard al tèrs pòst.
In dal 1986 i Cinderella i vaṅ in tour insém a David Lee Roth mèntar 'l an dòp i vèran i cuncèrt par Bon Jovi e i sònan al Monsters of Rock ingléś. Da un cuncèrt 1987 in Giapòṅ a vèṅ tirâ śò al famóś video live Shakes Japan.
In dal 1988 a vèṅ fóra al secónd disc, Long cold winter (Lung e fréd invèran) in du a s pól védar l'anma blues dal grup misćiàda a 'l hard rock dal disc ad debùt. I sìngui Don't know what you got (Till it's gone) e Coming home i faṅ ad c'l àlbum chè al più gròs sucès cumerciàl di Cinderella (6 migliòṅ ad còpi vindùdi), sucès cunfirmâ pò in pîṅ dal tour mundiàl umònim ch'al gh'iva bèṅ 254 show. In dal 1989 i sònan a 'l Moscow Music Peace Festival insém a Skid Row, Bon Jovi, Mötley Crüe, Gorky Park, Ozzy Osbourne e Scorpions.
'L elemènt blues al crés incóra da piò in di sò disc in dal 1990 quand i Cinderella i faṅ gnir fóra Heartbreak Station (Stasiòṅ di crepacór) cun di ciàr riferimènt a 'l country e a 'l rhythm & blues. 'L àlbum al subìs dimóndi crìtichi e al vénd da méno ad chi àtar du. I sìngui Shelter me, The more things change e Heartbreak station i n gh'aṅ pròpria gnint 'd hard rock.
La criśi (1992-1996)
A taca un perìud difìcil par lór, Fred Coury al mòla la cumpagnìa in dal 1993 e al sò pòst al vèṅ tòlt da Kevin Valentine ch'l iva sunâ in soquànt braṅ dal disc Revenge di Kiss dal 1992.
In śònta a tut quést, Tom Keifer al taca ad avér di prubléma a la vóś e 'l è custrét a far-as upràr soquànti vòlti. Al tour umònim al gh'iva da rivàr anc in Itâglia a Milàn ma par cólpa dla Guèra dal Gólf in Iraq la data dal nòstri bandi la vèṅ scanślàda.
In dal 1994 al grup al regìstra al disc Still climbing (Incóra in salìda), un diśàstar in fat ad vénditi (al tóca sól al 178° pòst in dla Billboard 200). La cà discugràfica Mercury la gh dà al bènservî e MTV la n traśmét minga i sò vìddeo parchè l'aria l'è cambiàda e la gint adès la vól al grunge. I pàsan in secónd piâṅ i braṅ Hard to find the words (un lènd didicâ a sò màdar) e i sìngui Hot & bothered ('l ùnic pès cun Coury a la baterìa), Freewheelin, Bad attitude shuffle e When it all comes down.
A i Cinderella a n gh rèsta da far àtar che mulàr-as.
La riugnòṅ (1997-incō)
In dal 1997, in ucaśiòṅ dla publicasiòṅ dla racòlta Once upon a... (Na vòlta a...), al grup al s riunìs incóra cun la furmasiòṅ uriginàla par far di cuncèrt. Da 'n live tgnû a 'l Keyclub 'd Hollywood d'l Utóbar dal 1998 a viṅ fat un disc gnû fóra 'l an dòp e dimóndi fat bèṅ, Live at the Key Club.
In dal 1998 i Cinderella i fìrman un cuntràt cun la Portrait Records (Sony) par far gnir fóra 3 àlbum. A sintìr quél ch'l à dit Keifer in n'intervìsta a Slamrocks fata in dl'Istâ dal 2000, i demo d'l àlbum i èṅ prònt ma la Sony la n i vól minga rigistràr. La band la và acsè drit p'r i avucàt.
In di an sucesìṿ i Cinderella i faṅ gnir fóra sól di disc dal viṿ o dal racòlti.
'L 11 ad Śugn dal 2008, quand 'l éra prònt a partìr p'r un tour, Keifer al pèrd a 'l impruvìś la vóś par na pèrdida ad sangṿ a la còrda vucàla ad sinìstra.
Risòlt al prubléma, i Cinderella i tàcan incóra a far di cuncèrt p'r al mónd.
Al 13 ad Śugn dal 2011 i aṅ sunâ dal nòstri bandi a Bulógna cantànd braṅ di prim tri disc e lasànd fóra quèi ad Still Climbing. Keifer 'l à tòlt fóra anc un saxòfun durànt la canta Shelter me.
Furmasiòṅ
Quéla 'd adès
- Tom Keifer - vóś e chitàra rìtmica (1983 - incō)
- Jeff LaBar - chitàra sulìsta (1985 - incō)
- Eric Brittingham - bas (1983 - incō)
- Fred Coury - baterìa (1986/1991 - 1997/incō)
Ex-cumpunènt
- Michael Kelly Smith
- Tony Destra
- Jim Drnec
- Jody Cortez
- Kevin Valentine
Discugrafìa
Album in studi
- 1986 - Night Songs
- 1988 - Long Cold Winter
- 1990 - Heartbreak Station
- 1994 - Still Climbing
Album dal viṿ
- 1988 - Live
- 1991 - Live Train to Heartbreak Station
- 1999 - Live at the Key Club
- 2004 - In Concert
- 2004 - Live from the Gypsy Road
- 2006 - Extended Versions
- 2006 - Gypsy Road: Live
- 2009 - Authorized Bootleg: Live at the Tokyo Dome - Tokyo, Japan Dec. 31 1990
- 2009 - Live at the Mohegan Sun
Racòlti
- 1997 - Once Upon A...
- 1998 - Bad Attitude: 1986-1994
- 2000 - 20th Century Masters - The Millennium Collection: The Best of Cinderella
- 2001 - The Collection
- 2002 - Winning Combinations
- 2004 - 20th Century Masters: The Best of Cinderella
- 2005 - Rocked, Wired & Bluesed
- 2006 - Gold
Videugrafìa
- Night Songs The Videos
- Shakes Japan
- Tales from the Gypsy Road
- Heartbreak Station Video Collection
- Looking Back the Video Collection
- 20th Century Masters: The DVD Collection
- Rocked, Wired & Bluesed: The Greatest Video Hits
- In Concert
- In Concert: Remastered Edition
Culegamènt estéran
- (EN) Al Sit uficiàl
- (EN) Al vìddeo ad Somebody save me in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Don't Know What You Got (Till It's Gone) in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Gypsy road in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Nobody's fool in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Shelter me in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Coming home in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd Heartbreak Station in sal Youtube


text:
Martedé
El Martedé l'è giü dei dé de la setemàna. El vé prìma del Mercoldé, e dòpo del Lönesdé.
Endèle lèngue neo-latìne, la paròla « Martedé » la derìa del latì martes dies che signìfica dé de Marte. Dimòdo che se dis martedi 'n Italià, martes en Spagnöl (Castillan), dimars en Ocità, Mart,i 'n Ruméno, ecc. En portoghés envéce la se ciàma Terça Feira cioè tèrs dé
Apò a le lèngue cèltiche le dopèra la derivasiù del latì: isé 'n Irlandés se dis dé máirt, en Brétone se dis Meurzh, en Galés se dis dydd Mawrth e 'ndèl gaélic scosés se dis Dimàirt.
L'inglés e le lèngue scandìnave le derìa 'l nòm del martedé de la divinità nòrdica Týr (Inglés antìc: Tiw), isé g'hóm: Tirsdag per el Danés e 'l Norvegés, Tuesday per l'Inglés modèrno, Tisdag per el Svedés e Týsdagur en Islandés.
La paròla todèsca Dienstag e chèla olandésa Dinsdag se pènsa che le vègne de 'na interpretasiù de dies judicii (dé del thing, la asemblèa 'ndoche se ciapàa le deciziù 'ndèi pòpoi germànic). 'N ótra posibiltà l'è 'na dervasiù dirèta de la divinità che i Romà i ciamàa Mars Thingsus, el dio del thing, che facilmènt l'éra ac amò Tyr.


text:
Paralelogràm
Ü paralelogràm l'è öna figüra geomètrica piàna, ü polìgon, che la gh'à quàter làti che i è paraléli a dù a dù, cioè i làti opòs-cc i è paraléli tra de lur e per chèsto ol paralelogràm l'è ü particolàr tìpo de trapése, dezà che 'l gh'à mia adóma dù làti paraléli compàgn del trapése, ma quàter làti paraléli. La somatòria di quàter àngoi dèt in d'ü quadrilàter l'è de 360 gradi.
La famèa di paralelogràm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
S'pöl clasificà i paralelogràm in dièrse categorìe a segónda de cóme i gh'à i làti e i àngoi, isé tra i paralelogràm s'regórda:
- ol paralelogràm normàl, che, come zamò dicc sùra, l'è ü quadrilàter che l' gh'à i làti paraléli a dò a dò e co i diagonài che i se tèa a metà tra de lùre;
- ol rómbo, che l'è ü paralelogràm che 'n piö l' gh'à ach töi quàter i làti lónch istès e i diagonài che i se tèa a metà e i se 'ncrùsia 'n del mès de la figüra;
- ol retàngol, che l'è ü paralelogràm che 'n piö l' gh'à i làti opòsti che i è lónch istès, a dù a dù, i quàter àngoi töi quàter de 90 gradi e i diagonài che i è lónghe stèse, i se tèa a metà tra de lùre e i se 'ncrùzia 'n del mès de la figüra;
- ol quadràt, che l'è ü paralelogràm e ü quadrilàter regolàr con töcc e quàter i làti lónch istès, i quàter àngoi töi quàter de 90 gradi e i diagonài i è lónghe stèse e i se 'ncrùzia tra de lùre in del mès de la figüra; ol quadràt l'è ü particolàr tipo de retàngol e de rómbo.
L'àrea d'ü paralelogràm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per troà l'àrea d'ü paralelogràm gh'è de moltiplicà la bàze b per l'altèsa h:


text:
Lumin
Lumin[1] (Limin in de la fraziun de Monzel e in d'un quai paes del cantun Grisun; Lümin in ticines standard; Lumino in Italian) a l'è un cumün svizzer del distret de Bellinzona in del Canton Tesin. El gh’ha pressapoch 1185 abitant e una süperfiss de 9.92 km² e'l se tröva a una altitüden de 270 meter in sü al nivel del mar.
El cumün de Lumin a l'è tacaa ai cumün de Arbed-Castion, Clar, Rorè (GR), San Vitor (GR).
Ruferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Stefano Vassere e Tarcisio Pellanda, Lumino - Archivio dei nomi del luogo, Repertorio toponomastico ticinese, 2002


text:
Suhr
Suhr a l'è un cumün svizzer del distret de Aarau. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 9 743 abitant e una süperfiss de 10.93 km², e al se tröva a una altitüden de 397 meter sura al livel del mar.
El cumün de Suhr a l'è tacaa ai cumün de Aarau, Buchs, Gränichen, Hunzenschwil, Oberentfelden, Rupperswil, Unterentfelden.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Todesch)


text:
1975
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Descuverta, pal matemàtich Mitchell Feigenbaum dij nümar da Feigenbaum.
04 03 - Londra (el Reegn Ünii): la reina Isabela II la nòmena cavalée Charles Chaplin.
24 03 - Madrid (Spagna): Fernando Herrero Tejedor, minístar Segretari generaal del Movimiento, al nomena Adolfo Suárez vice Segretari generaal del Movimiento.
09 05 - Madrid (Spagna): el governameent al apröva un decret-legg ch'al regula la greva.
22 08 - Madrid (Spagna): el governameent al apröva un düür decret-legg antiterorista, ch'al comporta la restrizziun d'amò püssée libertaa.
27 09 - Madrid e Burgos (Spagna); Barcelona: a füsílan trii mémbar del FRAP e düü d'ETA.
01 10 - Madrid (Spagna): par cuntrastá la pressiun internazziunala contrària, el règim franchista al convoca una gran manifestazziun de süpòort a Franco in la plaza de Oriente.
12 10 - Madrid (Spagna): Franco al pariss in püblich par la darera völta, int un att a l'Istitüto de Cultura Hispánica.
17 10 - Madrid (Spagna): sa celebra el darée consej de minístar presedüü par Franco.
23 10 - Madrid (Spagna): una setmana dapress de patí el primm infaart, s'emet el primm comünicaa ofizzial in che sa la recognoss la malatia de Franco.
25 11 - Surinam: cheest paees s'independiza di Paees Bass.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
24 04 - Sacramento (Califòrnia-SÜA): Samia Doumit atriis Noort-americana.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
20 11 - Madrid (Spagna): Francisco Franco, polítigh e militaar Spagnöö, cap del staa; al podria vess mòort trii dí prima, in realtaa.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Panèr
Artéccol in dialatt bulgnais
Al Panèr, o anch'al feminîl la Panèra, l'è un fiòmm d'l Emégglia-Rumagna, l'ûtum stra quî chi van int'al Po. Al cårr da såura a såtta la regiån a travérs vers maténna: da la surzrî int'i Apenén, tais al cunfén cun la Tuschèna fén al cunfén col Vènet.
Bèl da vadder l'e al pont d'Ulénna, edifichè dal 1522 ch'al traversa al fiomm a Paoll, int'la pruvénzia ed Mòdna.
Artéccol in dialètt mudnés
Al Panèr l'è un fiómm dl'Emélia-Rumàgna. Al vin fóra da l'Appennèin mudnés, tra el Còren dél Schèli (1.945 m s.l.d.m.) ed al Mòunt Spéz (1.599 m s.l.d.m.).
Bèl da vëder l'è al pòunt d'Ulèina, tirê só in dal 1522, ch'al travérsa al fiómm a Pavóll, in dla pruvèinsa ed Mòdna.


text:
Riu di Amazzun
El Riu di Amazzun (Purtughes: Rio Amazonas) l'è un fiüm de l'America del Süd; l'è 'l segund del mund per lünghezza, cun 6.400 km de curs (el primm l'è 'l Nilu), ma 'l primm del mund per larghezza e purtada de acqua. In de la stagiun piuvusa, la sò purtada la pò anca tucà i 300.000 m³/s; el porta inscì tanta acqua dulza inver l'Ucean Atlantich che, in curispundenza del punt indueve el se trà dent in mar, anca a chilometer in del mar avert l'acqua l'è ammò inscì dulza che la se pò bev. L'è anca el prim del mund per dimensiun del basin: 6.915.000 km², saria a dì el 40% de l'area tutal de l'America del Süd.
El fiüm el nass in di And del Perü, a quasi 5.600 meter de quota, in del Nevado Mismi; l'acqua che la ven dal Mismi la se büta dent in del Riu Apurimac, che 'l và pö in del fiüm Ucayali che dopu el cunflüiss in del Marañon a furmà el Riu di Amazzun ver e propi. Furmalment, a dì la verità, el toch tra chì e la cunflüenza del Riu Negher el se ciama Solimões.
Dopu che l'Ucayali e 'l Riu Apurimac se meten insema, el fiümm el cumencia a cur in del gigantesch basin amazonich. Chichinscì el fiüm el cur adasi, cunt una pendenza minima (Manaus, a 1.600 km da la buca del fiümm, l'è dumà a 44 m s.l.m.); la prufundità media del fiüm l'è de 40 meter, cunt un massim de 60 in curispundenza de la stregia de Obidos.
El fiüm el se svöja dent in de l'Ucean Atlantich, cunt un estüari largh fin a 250 km (330 se se cunsidera anca quel del Tocantins; dent in del sò estüari la se tröva l'isula de Marajò, granda cume la Danimarca.


text:
Búzios
Artìcol in dialët piasintëin
Búzios (al sò num cumplët a l'è Armação dos Búzios) a l'è una sitä dal Brasil, in dal Stä ad Rio de Janeiro, a quäsi 170 km a Nord ad la sò capitäla.
In dal 2009 la gh'hava 28.653 abitant.
Storia[modifica | mudéfica la surzéia]
Búzios a l'è sëimpa stä un vilàgg ad pascadù dal cumoin ad Cabo Frio. A l'è dvantä indipendëint al 12 nuëimbar dal 1995.
Adritüra, pàr ca in dal sècul XVI i sò prìm abitänt i sìan stä gl' Indios Tupinambás. I'enn sëimpar rastä amìs cui pirä e cui Francès. In dal sècul XVII, i'enn stä mandä via dai Partüghès.
Ecunumia[modifica | mudéfica la surzéia]
Fën al sècul XX, l'ecunumia ad Búzios l'è stä la pesca e l'agricultüra. Da dòpu la mitä d'i ann '50 l'ha cumanciä a vëign gëint da tütt al mùnd, par via d'i sò belìsimi spiägi. Un parsunägg famùs c'a vëgn a Búzios a l'è Brigitte Bardot.
Atar futugrafìi[modifica | mudéfica la surzéia]
-
Al munümëint a Brigitte Bardot
-
-


text:
813
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 10 de setember: El Carlu Magn el nomina el sò bagaj Lüis imperadur del Sacru Ruman Impeer.
- La gesa l'apröva che sa la pöda ufizzià la messa in la lengua lucala e minga in Latin.
- La se scumenza a fà sü la catedrala da Santiago de Compostela.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Trecenta
Trecenta (en ferarés e 'n vèneto: Tresenta) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Vèneto, en Pruvìncia de Rovigo.
El g'ha 'na popolasiù de 2 871 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 35,1 km² e 'na densità de popolasiù de 82 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Badia Polesine, Bagnolo di Po, Canda, Ceneselli, Giacciano con Baruchella, Salara.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Trecenta l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Cungjuunt da definizziú
Al síes (f, E) ul dàtum d’un cungjuunt e d’una funziú da che ul cungjuunt da partenza cuma relazziú al è E; al síes ul cungjuunt da rivada F. Ul cungjuunt da definizziú da f (nutaa ) al è ul cungjuunt di antecedeent da f, i.e. ul cungjuunt di elemeent da E che f la met in relazziú cun di elemeent da F ; al è dunca ul cungjuunt di elemeent x da E paj quaj f ( x ) al esiist :
D f al è apò cjamaa dumini da definizziú da f u dumini da f.
Al cuventa mia scunfuunt ul dumini da definizziú d'una funziú f cul sò cungjuunt da partenza. Al pöö rivá da tüta manera che i düü i síes iguaj : la funziú a l’è cjamada in cheest caas bé definida u definida despartüt in E.
A títul da cuntra-esempi, sa la töga in cüünt la funziú Ü di pussíbel cungjuunt da partenza al è ( u u i pudaress fá l’istess laurá.)
Chesta funziú al è mia definida in 0 : « f ( 0 ) » al esiist mia.
Ul cungjuunt da definizziú da chesta funziú al è dunca (). Al diferiss dal sò cungjuunt da partenza, ; chesta funziú al è dunca mia una aplicazziú .
Da tüta manera, al è sémpar pussíbil da trasfurmá una funziú in aplicazziú , par esempi la restringiint al sò dumini da definizziú . Chesta restrizziú a l’è nutada abitüalameent « ». Al è una aplicazziú par custrüzziú .
Inscí, íntal nòost esempi, la funziú al è bé una aplicazziú .
Una otra sulüzziú par trasfurmá una funziú in aplicazziú la cunsiist a la parlungá, i.e. scerní una imàgen íntal cungjuunt da rivada par ognidü di elemeent senza imàgen dal cungjuunt da partenza. In particülaar, si una funziú nümérica f a l’è mia definida int un puunt x 0 , al è pussíbil da la parlungá in cheest puunt la remplazzaant par una otra funziú , cjamada parlungameent da f in x 0 e nutada abitüalameent « », e tala che :
- ul parlungameent da f al è iguaal a f sü D f :
- ul parlungameent da f al gh'a una valuur definida, a, al puunt x 0 :
Inscí, íntal nòost esempi, sa la pöö trasfurmá la funziú in aplicazziú la parlungaant a l'urígen par :
Remarca : assée da spess, par semplifiá i nutazziú, ul parlungameent al è nutaa da la istessa manera che la funziú inizziala. Chesta ambiguïtaa a l’è senza cunseguenza si ul parlungameent al è esplicitaa e al remplazza definitivameent la funziú inizziala.


text:
03 11
Ol dé 3 de noèmber l'è 'l 307 ( 308 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 59 dé a finí l'an.
Ul dí 3 de noèmber al è ul dí da pòost 307 ( 308 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 59 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1974 - Pontons (l'Alt Penedès): s'al funda ol sindicat Üniú de Contadí a la casa de colònie Pegnafort.
1903 - Incurasat per i Stacc Ünicc, Panamà al s'autoproclama independent de Colòmbia.
1986 - I Stacc Federacc de la Micronésia is'independisa di SÜA.
2000 - La cumensa a funziuná la Stassiú Spassiala Internassiunala.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Bartolomé Coleù
Bartolomé Coleù (italià: Bartolomeo Colleoni; latì: Bartholomaeus Colei) l'è nasìt a Sólsa 'n pruinsa de Bèrghem in del 1400 o fórse 'n del 1395 e l'è mórt in del sò castèl de Malpaga ol 2 de Noèmber del 1475.
L'è stacc ü di piö 'mportàncc capità de èntüra del tép e l'à combatìt 'mpó despertöt, ma sura de töt per Enésia pò per ol Dücat de Milà e amò per Enésia che l' là facc capità. L' gh'à üt sèt is-cète e la sò preferida l'éra la Medéa che, mórta zùena, l'è stacia sepelida 'n de la Capèla Coleù che ol Bartolomé l'à facc fà sö apòsta 'n Bèrghem.
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Coleù l' vé de coiù e ol Bartolomé l'è sèmper indacc orgoglius del sò nòm tat che söl sò stèma l'à fai mèt sö tri pér de coiù.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol castèl de Sólsa 'ndó l'è nasìt, ol castèl de Malpaga che l'éra la sò residènsa e la Capèla Coleù che l'è a Bèrghem in sità ólta, la statua del Coleù a Enésia che gh'à facc ol Verrocchio.


text:
Semsales
Semsales a l'è un cumün svizzer del distret de Veveyse (in tudesch: Vivisbach), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 29.4 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1304 abitant.
El cumün de Semsales al se tröva a una altitüden de 866 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Châtel-Saint-Denis, Gruyères, Haut-Intyamon, La Verrerie, Maracon (VD), Saint-Martin, Sâles, Vaulruz.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Franzés)


text:
Maria Luiggia
Artìcol in dialètt pramsân
Maria Luiggia (Maria Luisa d'Asburgo-Lorena in italian) (Vienna, 12 dzémbor dal 1791 - Pärma, 17 dzémbor dal 1847), fjóla 'dl imperatór d'Austria Francèsc II, l'è städa imperatrice 'd Fransa (cme mojéra 'd Napoleón) e pò par 31 an duchèssa 'd Pärma.
Vitta[modifica | mudéfica la surzéia]
Nasuda a Vienna, primma fjóla 'd Francèsc II, dal 1810 l'à spozè Napoleón anca s' l'era sempor stè nemigh äd la so genta. L'è andäda a stär a Parigi, e dal 1811 l'è dvintäda mädra 'd Napoleón II.
Dal 1814, quand so marì l'äva bél e perdù la coron'na, l'è tornäda a Vienna col sò putén e né lè né lu j an mäj pu vist Napoleón. Al Congrés äd Vienna (1815) l'à deciz äd restaurär al duchè 'd Pärma, mo inveci 'd mandärogh i Borbón cme primma 'd la rivolusjón franceza, i gh' l'àn dè a Maria Luiggia, ch' l' è dvintäda la primma duchèssa int' la storia 'dla citè. Lè l'è andäda a stär a Pärma, mo sò fjól i l'àn oblighè a restär in Austria, indò i gh'àn cambiè al nòmm (Francèsc) e l'è mort ch' al gh' äva solament 21 àn: la duchèssa l'è poduda andär a catärol solament ch' l' era bél e drè a morir.
Maria Luiggia, dòpa che so marì l'era mort a Sant'Elena, la s'era spozäda (mo miga uficialment) col cont äd Neipperg (al sò ministor di afär forestier). J àn avù quator fjól: du putén e dò puten'ni; mo du j én mort molt prest. Dòpa l'è mort anca Neipperg è pu in là l'è la s'è spozäda na tersa volta, con Charles-René de Bombelles, sensa aver pu 'd disendensa.
Lè l'è morta miga tant vécja dal 1847, che la genta 'd Pärma la gh' vrèva ancòrra bén, anca s' l'era n' austriaca e a gh'era bél e in gir 'd la grand'aria äd rivolusjón. Dal rest, quand dal 1831 i Arzàn i s'eron rivoltè contr'al sò duca, Maria Luiggia la gh'äva avù paura ch'a sucediss quel anca a Pärma, mo no n'era pò capitè quazi gnent d'importansa.
Còl ch'l'à fat a Pärma[modifica | mudéfica la surzéia]
Al dì d'incó, Maria Luiggia l'è pu arcordäda e stimäda dai Pramzan lè che tutt j òmm ch'i àn regnè in citè. L'à finansjè di ospedäl; l'à fat fär i pont dal Taro e dal Nure; l' à fondè al Teator Regio (ch'ai sò temp,dal 1829, al s'ciamäva Ducäl),al Conservatori, la Biblioteca Palatina,al marchè 'd la Giära (Beccheria); l'à vert a tutt còj ch'i vrèv'n inträr al Parc Ducäl. Ancòrra adésa la citè la gh'manda di fior tutt j an a Vienna par decorär la sò tomba (int' la cripta di Capucén).
Ma anca l'è la gh' äva al so difét: a gh' piazèva bombén la muzica (al so méstor l'era stè Ferdinando Paer), la sonäva bén al piano, l'era inamoräda dilj òperi äd Blén (l'è par còst che la primma opera cantäda al Regio l'è städa la Zaira 'd Blén); mo la n'à mäj capì la blèssa e l'importansa 'd la muzica 'd Giuseppe Verdi, ch' l'era pò un citadén dal so duchè e che dòpa al gran sucés dal Nabucco al gh'à dedichè I Lombard. Mo lè, la n' l'à mäj volsù invitär a scrìvvor quél p'r al Regio.
Cozlen'ni curiozi[modifica | mudéfica la surzéia]
Maria Luiggia, ch'la parläva méj l'italian e il francez ch'al todèsch, l'äva imparè acsì bén al dialètt ch' l'era bon'na 'd scrìvvor dil poezii in pramzàn.
A Pärma gh'è tutt un muzeo dedichè a Maria Luiggia, ciamè in italian Museo Glauco Lombradi dal nòmm dal fondator. Gh'è dentor so quanti cozi ch'i eron proprietè 'd la duchèssa, il sò lètri, al sò vestì da spóza, di quador e via discorendo.
Ligamént 'd fora[modifica | mudéfica la surzéia]


text:
Scuol
Scuol (in tudesch e nom ufizial fina al 1943: Schuls) l'è un cumün sgüisser del distret de l'Inn, in del Cantun Grisun. El gh’ha pressapoch 2353 abitant e una süperfiss de 144.14 km², e 'l se tröa a una altitüden de 1290 meter sura 'l nivel del mar.
Scuol l'è colocaa in de l'Engadina Bassa, in sü la riva manzina del fiümm Inn, a 48 km da Davos, 59 km da Landeck, 61 km da Sankt Moritz e 104 km da Coira. L'è servüü da la Feruvia Retica Scuol - Tarasp, capulinea de la feruvia de l'Engadina. El cumün de Scuol l'è tacaa ai cumün de Ftan, Mals (IT-BZ), Sent, Tarasp, Val Müstair e Taufers im Münstertal (IT-BZ).
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Scuol l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1095 col nom de Schulles.[1]
L'andament istoregh de la pupulassiun l'è indicaa in de la tabela chi desuta:[1]
Situazion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I lengh ufiziai al dì d'incö i henn el rumanc e el tudesch. La lengua parlada in urigin in del paes de Scuol però l'eva el Vallader, vün di dialet del rumanc. A scumenzà da la metà del secul XIX una minuranza de lengua tudesca le s'è istalada in del sit. Fina al prinzipi de la seconda guera mondial la percentual dei parlant tudesch l'è restada pütost bassa. In del 1941 el rumanc l'eva anmò parlaa 'me lengua mader dal 71 %. In di ültem ann però la percentual l'à calada in manera püssee evident. L'andament di ültem ann l'è mustraa in de la tabela chi desuta:
Üsanz e Tradiziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Hom Strom (l'Om (de) Paja, in Insübregh) l’è na vegia tradissiun de Scuol che la vegn trada inans tücc ij agn di scular del paes el prim sabet de fevree.
La matina del prim sabet de fevree, de bon ura, i bagaj de Scuol van in gir di vilan e buar de Scuol a catà sü paja. Pö la paja la vegn metüda insema in sü la “plazza” del paes inscí de fà sü un marcantoni de paja a regula d’art. A mezzdí pö l”Hom Strom” el vegn traa a Gurlaina (un sit in scima al paes) e lí ‘l vegn metüü in pe. Li i bagaj ghe fan la guardia finn a la bassura quand che pö, giuen e vegg, cumpagnaa del sun di cansun, van sü tücc insema a brüsà l’om de paja faa sü cunt tanta fadiga. In di agn di temp andaa quand che de paja ghe n’eva ‘ncamò assee, tücc i quartee del paes de om de paja ghe n’even el so, e tücc, l’è padifegh, vureven avegh el pü grand e ‘l pü bel. Despö de veghel metüü in pe in del propi sit, l’om de paja l’eva tegnüü ben sut’ögg, già che tücc i quartee se crüzziaven de pruà a pissà sü l’om de paja di olter prima del temp.
Al didincö hinn invidaa tücc, sia la gent del paes, sia i türista, a gnì a vardà la preparassiun de l’om de paja ‘l mezzdí e pö la sira a vardàl vegnì brüsaa[2]
Chel’üsansa chi l’è cumpagna del scascià sgenee lumbard.
La gent de Scuol la gh'ha 'na vegia tradissiun che la insegüra che tüt i tusann gh'abien semper un cavajee: la tradissiun del "Pan grond" (un pan bel grand cunt dent tuchelít de pera). L'urigen de chel'üsansa chi pürtrop l'è düra de definì e ij abitant de Scuol hinn dumà segür che l'è una tradissiun festegiada dumà a Scuol. El dí de San Steven, el 26 de Dezember, apena passaa 'l mezzdí, tücc i scular d'una class, van in gir per i cà del paes indua i tusann hinn dree a speciàj. Giamò delunsg di cà i bagaj scandissen el cor de "dà a mai, dà a mai!" (dàm a mí, dàm a mí!) e tüt i tusann hinn lí in de la sua cà che specen che rien i bagaj inscí de dagh, a quel che ghe pias püssee, el famus "pan grond", preparaa 'l dí inans. Pö, a la bassura, ai quatr'ur, tüta la class intrega, insem' al master, la se tröa in de la cà de vün di scular e lí tücc insema fann una bela marenda cunt Pan Grond e sciculàt. Una slitáda tücc insema per el paes la tra a fin el bel dí de festa. [3]
Dati climategh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Scuol el piöv o el fioca per 97.8 dì en media a l'an cont una media anuala de 693 mm de precipitazion total. I dati cumplet i henn mustraa in de la tabela chi desuta:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ 1,0 1,1 Scuol in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ http://www.scuol.ch/de/navpage-CultureSCUOL-CultureTraditionSCUOL-183785.html.
- ↑ http://www.scuol.ch/de/navpage-CultureSCUOL-CultureTraditionSCUOL-183926.html
- ↑ Temperature and Precipitation Average Values-Table, 1961-1990 (German, French, Italian). Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss. Recuveraa el 8 May 2009.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Scuol tourism office
- Scuol hospital
- Media relaa a Scuol al Wikimedia Commons
- Scuol in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Kandersteg
Kandersteg a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Frutigen-Niedersimmental, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 133.9 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1231 abitant.
El cumün de Kandersteg al se tröva a una altitüden de 1174 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Adelboden, Blatten (Lötschen) (VS), Ferden (VS), Frutigen, Kandergrund, Kippel (VS), Lauterbrunnen, Leukerbad (VS), Reichenbach im Kandertal, Wiler (Lötschen) (VS).
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Kandersteg in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Village of Kandersteg
- Media relaa a Kandersteg al Wikimedia Commons
- Scout Centre
- This website gives some suggested hikes from Kandersteg


text:
Gastropoda
Gastropoda l'è 'l nòm de 'na clas de molùschi. L'è la clas che g'ha ìt el söcès evulutìf piö nèt, suratöt per vìa dei adatamèncc anatòmich che i sò mèmber i g'ha svelöpàt e che i ha facc nì bèi diferèncc dei Monoplacofori dei quài l'è fàcil che i se sàpe uriginàcc.
Gh'è al mónt de piö de 75.000 spéci amò ìe e gh'è stat discriìt alméno 15.000 fòsii che fà part de chèsta clas.[1]
Se i tróa en töcc i ambièncc, enfìna 'ndèi dezèrti, ma perlopiö i vif endèl'àiva tat dólsa come salàda. Ghe n'è pò a che gh'è riàt a colonizà la teraférma, e i è l'ünica clas de molùschi che gh'è riàt a fal.
De chèsta clas fà part le lömàghe, i lömagòcc e divèrsi óter animài marì che se conós piö che óter per i sò gös, aisebé che tàte spéci, compàgn dei Opistobranchia e i Nudibranchia, i l'ha pirdìt endèl córs de l'evulusiù.
Tasonomìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La tasonomìa dei Gastròpodi l'è amò sóta reviziù, e de menemà se abandùna la clasificasiù tradisiunàla. La situasiù l'è cumplicàda e se pöl parlà de 'na "giùngla tasonòmica" quan che se và 'ndèi lièi tasonòmich piö bas, perchè la clasificasiù la càmbia a segónda dei autùr. En piö, coi stüde piö modèrni de le sequènse de DNA gh'è de spetàs amò divèrse reviziù pò a dei lièi de clasificasiù piö alcc.


text:
Karolína Plíšková
La Karolína Plíšková (Louny, 21 ad Mars dal 1992) l'è na tenìsta céca.
Prufesiunìsta da 'l 2009, l'è élta 186 cm e la péśa 72 chilo. I gh piàś'n i lìbar ad Paulo Coelho e la và mata par la pasta.
In dla sò caréra 'l à vins tri turnèo WTA e déś ad qvéi ITF e l'è stada bòna ad rivàr a 'l 20śum pòst in clasìfica in dal Śnar dal 2014.
Caréra
In dal Luj dal 2009 la śōga 'l turnèo ad Praga, prufitànd dna carta salvàdga, ma la pèrd a 'l prim tùran da l'Iveta Benešová par 7-6 1-6 3-6, stés quèl anc 'l an dòp ma 'sta vòlta la céd a la Johanna Larsson.
In dal 2011 la pèrd a 'l prim tùran a Cupenàghen da l'Angelique Kerber 2-6 2-6. La próa al qualificasiòṅ a gl'US Open ma la pèrd subìt da la Mandy Minella. In Setémbar la i pasa invéci a Tokyo ma incóra na vòlta la và fóra a 'l prim tùran (6-1 3-6 4-6 da l'Irina-Camelia Begu).
In dal 2012 la pèrd a Auckland 3-6 4-6 da la Yanina Wickmayer dòp avér pasâ 'l qualificasiòṅ cóntar la Monica Puig. Finalmènt la vins al sò prim incóntar WTA a Kuala Lumpur baténd la Kai-Chen Chang 6-3 6-2 ma pò la céd in dū sét a l'Agnieszka Radwańska. A 'l Roland Garros la s fà strada in dal qualificasiòṅ dand la paga a la Laura Robson ma pò la tasta al pugnét alvâ dla Marion Bartoli ch'la la manda a cà 6-3 6-3. A Wimbledon invéci la pèrd subìt da la Sloane Stephens. In Utóbar la n gh la cava briśa a śugàr in dal tablòṅ prinsìpal ad Linz par cólpa dla Bethanie Mattek-Sands ch'la la bat 6-3 7-6. La finìs 'l an a 'l 102śum pòst.
In dal 2013 la fà sù tri scunfìti ad fila a 'l prim tùran a Brisbane (6-7 6-7 da l'Ol'ga Alekseevna Pučkova), a Sydney (1-6 3-6 da la Sara Errani) e a gl'Australian Open (5-7 7-5 4-6 da l'Eleni Daniilidou). Da nùmar 127 dal mónd la và a śugàr al turnèo ad Kuala Lumpur e la 'l vins, dand la paga prima a l'Ayumi Morita in semifinàl e pò a la Bethanie Mattek-Sands, crudàda śò in cal méntar a 'l 197śum pòst, par 1-6 7-5 6-3. A Indian Wells la pèrd a 'l secónd tùran da la Caroline Wozniacki par 7-5 3-6 3-6 e pò la s férma in di quàrt a Katowice par maṅ dla Roberta Vinci, pò vinsidōra dal tìtul, ch'la gh'à la méj par 6-1 6-0. Dòp ès'r andàda fóra a 'l prim tùr'n a 'l Roland Garros (6-4 5-7 3-6 da la Garbiñe Muguruza Blanco), la riva in finàł in d'l ITF ad Nottingham in dua la pèrd in dū set da la Petra Martić e pò la gh pèrd incóra anc a Wimbledon. In Agóst la và fóra subìt a gl'US Open cun l'Eugenie Bouchard par 6-4 4-6 5-7 ma in Setémbar la s mét in bisàca 'l ITF da sinquànta-mila dòlar ad Sanya. In Utóbar la i ciàpa da la Francesca Schiavone a Linz par pò saràr 'l an a la puśisiòṅ ssanta-sèt dal mónd.
La vèra 'l 2015 cun dū secónd tur'n a Auckland (4-6 3-6 da la Kirsten Flipkens) e a Melbourne (3-6 6-3 10-12 da la Daniela Hantuchová). A Pattaya City la riva invéci drita in finàl mandànd a cà la Bethanie Mattek-Sands 6-2 6-4, l'Alla Kudrjavceva 4-6 6-3 6-4, la Sorana Cîrstea 1-6 7-6 6-0 e la Julia Görges 6-3 4-6 6-3. In d'l ùlt'm at la céd però a la rusa Ekaterina Makarova par 3-6 6-7. A Indian Wells la riva a 'l tèrs tùran cun la Na Li, pò la fà i quàrt a Monterrey (7-6 3-6 3-6 da la Caroline Wozniacki) e semifinàł a Kuala Lumpur (7-6 3-6 3-6 da la Dominika Cibulková). In Maǵ la śōga pardénd-la la finàł dal turnèo internasiunàł ad Nurimbèrga cun l'Eugenie Bouchard ch'la vins sèg al sò prim tìtul in caréra. A Wimbledon la suda dimóndi par bàtar la Karin Knap 6-7 6-4 10-8 ma a 'l secónd tùran la n pōl far gnint cun la finalìsta d'l an prima, la Sabine Lisicki, ch'la la manda a cà in dū set. A gl'US Open la bat l'Ana Ivanović ma minga la Casey Dellacqua ch'la vins al sò incónt'r ad tèrs tùran. In Setémbar la śōga dū finàł, pardénd la prima a Hong Kong da la Sabine Lisicki ma vinsénd la secónda a Seùl cun la Varvara Lepchenko. In Utóbar la s mét in bisàca anc al tìtul ad Linz vinsénd 6-7 6-3 7-6 cun la Camila Giorgi ch'la buta in dal rusc un match point. La céca la finìs 'l an a 'l 24śum pòst.
In dal 2015 la Plíšková la bat la Viktoryja Azaranka a Brisbane e pò la riva in finàł a Sydney, baténd lung la via la Polona Hercog, la Nicole Gibbs, la Carla Suárez Navarro e l'Angelique Kerber, ma pò la perd da la Petra Kvitová ch'la gh'à la méj cun dū tie-break tirâ.


text:
Leuzigen
Leuzigen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Seeland, in de la region aministrativa omònima, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.3 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1193 abitant.
El cumün de Leuzigen al se tröva a una altitüden de 456 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arch, Bettlach (SO), Bibern (SO), Lüterkofen-Ichertswil (SO), Nennigkofen (SO), Selzach (SO), Tscheppach (SO).
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Leuzigen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Leuzigen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Homepage of the Municipal Council
- Homepage of the sports club


text:
Herisau
Herisau a l'è un cumün svizzer, séde del goèrno del Canton Apenzel de Föra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 25.17 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 15236 abitant.
El cumün de Herisau al se tröva a una altitüden de 771 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Degersheim (SG), Flawil (SG), Gossau (SG), Hundwil, San Gal (SG), Schwellbrunn, Stein, Waldstatt.
Evoluzion de la popolazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Herisau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- http://www.herisau.ch (Todesch) official website
- Herisau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Domizia Longina
La Domizia Longina (Domitia Longina in Latin; 53-130) l'è stada ona imperadris romana, miee del Domizian. L'era la tôsa pusee giovin del general Gnee Domizi Corbulon e de la Cassia Longina. In del 71 la Domizia l'ha lassaa el sò primm marii, Lucio Eli Lamia, per òrden de l'imperador Domizian. Del matrimòni con quest'ultim l'è nasuu domà on fioeu, la mòrt del qual la pò vess la causa del contrast tra i duu in del 83. L'è diventada imperadris in del 81, dòpo l'andada in sul trono del marii, fina al 96, quand el Domizian l'è staa faa foeura.
Familia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Domizia Longina la gh'ha de vess nasuda intorna al 53. L'era la nevoda de la Cesònia, miee de l'imperador Caligola. La sorela, la Domizia Còrbula, l'aveva sposaa el Lucio Anni Vincian. Sia el Corbulon che el Vinician se hinn faa foeura dòpo el falliment de la congiura de Pison contra el Neron.
De la vida de la Domizia prima de sposà 'l Domizian se sa assee pòcch, a part che la s'era maridada cont el Lucio Eli Lamia, on òmm de la class di senator (e consul in del 80).
El matrimòni cont el Domizian[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo la mòrt del Neron e l'Agn di Quatter Imperador, la noeuva dinastia imperial a l'era quella di Flavi. L'imperador Vespasian l'aveva cercà de fà sposà al sò fioeu minor, el Domizian, la Giulia Flavia, che inveci l'era la tôsa del sò alter fioeu, el Tit. Ma el Domizian el s'era inamoraa pròpri de la Domizia Longina e l'aveva convinciuu l'Eli Lamia a fà el divòrzi. El matrimòni el convegniva a la Domizia perchè inscì l'onor de la soa familia (finii in disgrazia per i persecuzion neronian contra 'l sò pà) el vegniva restabilii. In del 73 l'è nasuu el lor primm fioeu, che però l'è mòrt on quai de agn dòpo (tra 'l 77 e 'l 81). In del 81, dòpo la mòrt del fradel, el Domizian l'è diventaa finalment imperador.
Diventaa el capp de l'imperi, el Domizian l'ha daa a la miee el titol de augusta e l'ha faa onorà el fioeu mòrt come on dio. In del 83 la Domizia l'è stada casciada per on poo del palazz: el Svetòni el diseva che quèst el gh'aveva come motiv la soa infedeltaa, ma i stòrich modern pensen che el motiv el sia staa che lee la riessiva nò a fà di fioeu. Dòpo questa crisi, l'ha vivuu in del palazz imperial finna a la mòrt del marii a causa de ona congiura. Gh'è chi el dis che la Domizia la gh'avess di connession con i congiuraa, ma anca questa ipòtesi l'è minga considerada vera di stòrich del dì d'incoeu.
De la mòrt del Domizian, la Domizia l'ha vivuu de privada e l'è mòrta tra el 126 e 'l 130.


text:
Cottbus
Cottbus (antigament Kottbus; Chóśebuz in lusazian superior; Choćebuz in lusazian inferior; Chociebuż in polacch; Chotěbuz in cech; pronuncia milanesa: Còttbos) a l'è ona città de la Germania oriental.
La cunta circa 101.000 abitant.
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La se troeuva in del Land de Brandeburgh, del qual l'è la città pussee granda dòpo de Potsdam.
L'è traversada del fiumm Sprea.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città l'è stada fondada di Sòrbi in del X secol. La prima nominazion de la città l'è del 1156.
I todesch, come popolazion, hinn rivaa dusent ann pussee tard. In del 1462 la città l'ha taccaa a fà part del Margraviaa del Brandeburgh, in del 1701 de la Prussia. De quell moment l'è andada dree ai sòrt de la Germania oriental, dent al II Reich, a la Repubbliga de Weimar, del III Reich, de la DDR e poeu de la noeuva Germania unida.
La minoranza slava lusaziana la gh'è anmò.
I quartee[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cottbus l'è dividuda in desnoeuv quartee, chì nominaa cont el nòmm todesch e slav:
- Mitte / Srjejź
- Neu und Alt Schmellwitz / Chmjelow
- Sandow / Žandow
- Spremberger Vorstadt / Grodkojske pśedměsto
- Ströbitz / Strobice
- Sielow / Žylow
- Saspow / Zaspy
- Merzdorf / Žylowk
- Dissenchen / Dešank
- Branitz / Rogeńc
- Madlow / Modłej
- Sachsendorf / Knorawa
- Döbbrick / Depsk
- Skadow / Škodow
- Willmersdorf / Rogozno
- Kahren / Korjeń
- Kiekebusch / Kibuš
- Gallinchen / Gołynk
- Groß Gaglow / Gogolow
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Montreuil, Francia.
- Grossee, Italia.
- Lipeck, Russia.
- Zielona Góra, Polònia.
- Tărgovište, Bulgaria.
- Košice, Slovacchia.
- Germania:
- Nuneaton and Bedworth, Regn Unii.


text:
Alan Turing
Alan Mathison Turing (Londra, 23 de zögn del 1912 – Wilmslow, 7 de zögn del 1954) l'è stat en matemàtich, lògich e critògrafo britànich, cunsideràt giü dei pàder de l'informàtica e giü dei matemàtich piö 'mportàncc del sècol XX.
La sò atività la g'ha ìt 'na grant inflüènsa per l'evulusiù de l'infomàtica, gràsie a la sò formalizasiù dei concècc de algorìtmo e càlcol per mès de la màchina de Turing, che l'è stàda fondamentàl endèla creasiù dei compiuter modèrno. L'è per chèste sò 'nvensiù che Turing l'è de sòlet cunsideràt el pàder de la scènsa de l'informàtica e de la 'nteligensa artificiàl.
L'è stat apò giü dei critoanalìsti piö dotàcc che g'ha operàt en Inghiltèra, 'ntàt che gh'ìa 'n bal la Segónda Guèra Mondiàl, per decifrà mesàgi scambiàcc dei diplomatich e dei militar de le Potènse de l'As. En chèl tép lé difàti 'l Turing el g'ha lauràt a Bletchley Park, el centro de critoanàlizi piö 'mportànte del Regn Ünìt, endóche 'l g'ha ideàt 'na sfìlsa de tècniche per rià a comprènder i còdes todèsch, compàgn del método de la Bomba, 'na màchina eletromecànica bùna de decodificà i còdes creàcc co la màchina Enigma. La decifrasiù dei còdes de cumunicasiù criptàda todèsch l'è stàt giü dei fatùr ciàf che g'ha pirmitìt ai aleàcc de bàter le Potènse de l'As e ènser la Segonda Guèra Mondiàl.
La cariéra de Turing la s'è fermàda a la 'mpruìza quan che l'è stat procesàt per éser omosesuàl. El g'ha fat negót per difindìs de la acüza e a la fì gh'è tocàt de catà fò 'ntra la castrasiù chìmica e nà 'n prizù. Lü 'l g'ha catàt fò la castrasiù forsàda ma chèsto 'l g'ha comportàt dele bröte conseguènse fìziche, 'ntra le quàle la 'mpotènsa. Du agn dòpo la sentènsa, endèl 1954, Turing el s'è copàt conden póm envelenàt col cianùro.


text:
Légami!
Légami! (Lég'-um!) 'l è 'n film dramàtic dal 1990 ad Pedro Almodóvar ricitâ da dū di sex symbol dal cìnema spagnōl cuma la Victoria Abril e Antonio Banderas. In Spaggna 'l è stâ candidâ par vìnsar 15 Prèmi Goya ma al n à mia purtâ a cà gnint.
Sunt
Ricky (Antonio Banderas) 'l è 'n baghét armàst òrfan ch'l à pasâ dimóndi tèmp in un manicòmi. Quànd a vint-a-tri an al vèṅ lasâ lìbar, al sò vulēr al sarés quél ad far-as na vita insém a la Marina Ozores (Victoria Abril), na dóna ch'l à cgnusû na nòt lè dèntar. Chi lē la fà l'atōra, dòp èsar stada na star dal pòran, e la gh'à 'l visi ad tōr dla dròga. Al sò ùltim lavōr che l'è drē a giràr 'l è al film ad scarésa Al fantàśma ad meśanòt, ch'al dascór 'd 'n óm musculóś e mutilâ cun na mascra adòs inamurâ 'd lē. Al regìsta dla pelìcula, Máximo Espejo (Francisco Rabal), 'l è 'n vèć ardùt a vìvar in na scrana a rudèli dòp avér patî 'n ìctus e, esénd atràt da lē, 'l è dimóndi cuntènt ad far di film sèg. Quànd Ricky al vèṅ a savér in du 'l è al sèt, al gh và par catàr-la ma lē la n s arcòrda minga ad lò e la 'l manda via sénsa far-as di prubléma ma lò al gh la cava listés a rubàr-'g al ciàṿ.
Cla sira lè, quànd la Marina la tórna a cà sua, la cata Ricky ch'al gh'i dà e pò al la léga cun na lasa dgénd-ag ch'l è custrét a far cal lavōr lè parchè a gh vōl dal tèmp par far-as cgnósar da lē, esénd al sò ubietìṿ quél ad vìvar sèg e dvintàr al pàdar di sò fiōi. Lē la gh rispónd ch'la n gh vurà mai bèṅ ma lò al gh diś «A vadrém». Purtròp lē la patìs al mancamènt dla dròga e Ricky al s fà càrag ad purtàr-gh-la andànd a dascórar cun una ch'la la dà via stand in mòta (Rossy de Palma).
La surèla dla Marina, Lola (Loles Léon), a n catànd-la piò, la và a cà sua par savér s'a gh'è sucès quèl ma Ricky al la lóga in d'l apartamènt dal vśèṅ ch'al n è minga in sità e ch'al gh'iva dâ 'l ciàṿ parchè lē la psis daquàr i sò fiōr in cal méntar. Dòp avér ciapâ dal bòti p'r avér tintâ ad rubàr dal madśìni p'r al dulōr da purtàr a la Marina, chi lē, vdénd-al pîṅ ad nis e ad taj, la 'l cura e la decìd ad far 'l amōr sèg, tacànd finalmènt a sintìr in dal cōr quèl par lò.


text:
Vensa
Vènsa (nòm uficiàl en fransés: Vence; en italià: Venza) l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Canton de Vence, del circondàre (arrondissement) de Grasse e del dipartimènt de le Alpi Marìtime. El g'ha 'na popolasiù de 19 160 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 39,23 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 40 méter a 'na altèsa màsima de 1033 méter s.l.m.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Eritrea
L' Eritrea a l'è un paes de l'Africa nord-urientala.
A l'è tacada a l'Etiopia, el Sudan e'l Djibouti e 'l la bagna el Mar Russ.
La capital a l'è Asmara.
La gh'ha una süperfiss de 117.600 km² e una pupulaziun de pressapoch 4.500.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Eritrea a l'è stada un pussediment de l'Italia del 1890 al 1941. Dopu de la Segunda guera mundiala, i Stat Ünii e i alter stat ucidentaj hann vursüü una federaziun intra l'Eritrea e l'Etiopia, che l'è pöö divegnüda un'anessiun.
L'Eritrea l'ha conquistaa la sò indipendenza in del 1993, dopu de una guera lunga de liberaziun.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Eritrea a l'è una repübliga.
El president a l'è l'Isaias Afewerki (del 1993).


text:
Oscar Giannino
Oscar Giannino (Türì, 1 de setember del 1961) l'è ü giornalista e òm pulìtich italià, fondadùr e segretàre 'nfìna al 20 de fevrèr del 2013 de Fare per Fermare il Declino (FID). Come giornalista el se nempàsa suradetöt de pulìtica e de economìa.
Ol master a la Chicago Booth[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol 18 de fevrér del 2013 ol Luigi Zingales, profesùr a la Chicago Booth e fondadùr del partìt insèma al Giannino, 'l s'è dimetìt dòpo ì saìt che l'è mia ìra che 'l Giannino 'l gh'àbie ü Master in Corporate and Public Finance ciapàt pròpe a la Üniversità de Chicago, come menimà l'à dicc piö de öna ólta ach in televiziù. [1] [2]. Pròpe per chèsto 'l 20 de fevrèr del 2013 'l Oscar Giannino 'l s'è dimetìt da segretàre e 'l sò pòst l'è stài ciapàt da la Silvia Enrico.