text:
Abresé: Esse ‘d cristian a veul dì d’avèj arseivù la grassia d’esse entà coma ‘d mèmber d dël pòpol sernù, dont le rèis a fongo ant l’antichità pì lontan-a. La Bibia a conta ‘d coj përsonagi e d’aveniment ch’a son ij pì amportant e la fondassion dë sto pòpol. La Bibia a l’é nòst pressios “liber ëd famija” ch’an parla nen mach ëd nòst Signor e Salvator Gesù Crist, ma ch’an presenta përsonagi emblemàtich tanme Abraham e Sara, ch’a son ëd modej ëd fej e d’angagg. Le leture bibliche dë sta sman-a a parlo dla preuva ‘d fej ch’a l’é stane sugetà Abraham an Génesi 22:1-14. Vëddoma.
Për ël cristian, la Bibia, soa còpia përsonal dla Bibia, a l’é quaicòsa ‘d motobin pressios. La Bibia a l’é pressiosa për ël cristian, a l’ha ‘n grand valor, nen mach përchè ch’a l’é la paròla ‘d Nosgnor, la paròla che Nosgnor a-j adressa, ma ‘dcò përchè ch’a l’é ël lìber dël pòpol ëd Nosgnor, ël pòpol che Nosgnor a l’ha ciamà ‘dcò mi a fene part, e che ‘l Batésin a n’é ‘l cacèt. ël sigil. A l’é për lòn ch’i podrìa bin dì che sto-sì a l’é nòst lìber, ël lìber ch’a conten nòstra stòria, la stòria dla nòstra gent. Ël cristian, an efet, a l’é cossient d’esse stàit ciamà a fé part d’un pòpol foravìa, ël pòpol ëd Nosgnor, un pòpol ch’a fonga soe rèis ant l’antichità la pì lontan-a, e ch’a l’é spantiasse, travers ij sécoj, an tut ël mond. Ant la Bibia ël cristian a trova le fondamente ‘d soa stòria e ‘d soa fej, soa Costitussion. Për ël mojen dla Bibia Nosgnor a-j parla. A l’é për lòn che ‘l cristian a les la Bibia con un riguard, un rispet, motobin grand, e ch’as ancalerìa mai a butela an question o a critichela, përchè lë Spirit Sant a-j dà la përsuasion ancreusa che lòn ch’a conten a l’é vrità.
Ant la Bibia ‘l cristian a treuva ij pare e le mare ‘d soa fej. Ël cristian a peul identifichesse con lor e con soe esperiense. Chiel a l’amprend da lor lòn ch’a sìa vive an comunion con Nosgnor e ‘d servilo. Ant la Bibia, dzurtut, ël cristian a treuva ‘l visagi ‘d sò Signor e Salavtor Gesù Crist, ch’a l’é prefigurà e nunsià ant ël Testament Vej, e peuj arvelà ant ij vangej e, a la fin, nunsià e dëspiegà an tut ël Testament Neuv.
Pensoma al përsonagi stòric d’Abraham. Quand che la Bibia an parla d’Abraham, is trovoma al cheur istess dla fej, prima ebràica e peuj cristian-a. Chiel a l’é nòst grand, nòstr antich ant la fej, “l’amis ëd Nosgnor” për ecelensa, ël model, l’esempi dla fej e dl’ubidiensa a Nosgnor. Vera, Nosgnor Gesù Crist a l’é bin pì grand d’Abraham e ‘d chëcchëssìa d’àutri, ma Nosgnor Dé a l’ha vorsù che Abraham a dventèissa un dij testimòni prinsipaj dla fej ch’a-j pias a Nosgnor.
La stòria d’Abraham a l’é un dij pì grand esempi ‘d lòn ch’a veul di d’avèj fej ant ël Dé ver e ch’a viv. Lesoma l’episòdi anté che la fej d’Abraham a l’é buà a la preuva. Nosgnor a-j ciama ‘d smon-e an sacrifissi pròpi col fieul ùnich che ch’el a-j vorìa tant bin, che chiel a l’avìa tant ëspetà e che, për motiv ëd soa vejëssa a pensava ‘d podej pì nen avèj. Col fieul a l’era stàit promëttuje e a l’avìa otnulo. É-lo ch’a sarìa stàit dispòst a arnunsieje se Nosgnor, coma ch’a l’ha fàit, a l’avrìa ciamaje d’arnunsieje?
Ël sacrifissi d’Isach. “Apress dë stj’aveniment, Nosgnor a l’ha butà a la preuva Abraham e a l’ha dije: “Abraham! Abraham!”. A l’ha rëspondù: “I son sì”. Nosgnor a l’ha dije: “Pija tò fieul, tò fieul ùnich ch’it jë veule bin, Isach. Va ant ël teritori ‘d Morija e smonlo an sacrifissi complet ansima a la montagna che mi it mostrerai”. L’indoman, Abraham a l’é aussasse ‘d prima matin, a l’ha anslà l’aso, a l’ha pijà con chiel doi servitor e ‘l fieul Isach, a l’ha s-ciapà ‘l bòsch për ël sacrifissi complet e a l’é butasse an viagi anvers al leugh che Nosgnor a l’avia mostraje. Ël ters dì, Abraham a l’ha aussà j’euj e da lontan a l’ha vëddù col leugh. Antlora Abraham a l’ha dije ai sò servitor: “Fërmeve ambelessì con l’aso; mi e mè fieul i androma fin-a là ansima, is prostërneroma për adoré Nosgnor e peui i torneroma da vojàutri”. Abraham a l’ha pijà ‘l bòsch dl’olocàust e a l’ha carialo an sël fieul Isach, a l’ha pijà la brasa për ël feu e ‘l cotel, peui a l’han seguità tùit e doi ansema. Isach a l’ha dit a sò pare “Scota, pare”. Abraham a l’ha rësponduje: “Che veus-to, car ël mè fieul?”. A l’ha dije Isach: “I l’oma ‘l feu e ‘l bòsch për l’olocàust, ma andova ch’a l’é ‘l babero për l’olocàust?”. Abraham a l’ha rësponduje: “Car ël mè fieul! A sarà Nosgnor medésim a provëdde ‘l bebero për l’olocàust!”. Parèj a son rivà al leugh che Nosgnor a l’avìa mostraje. Ambelelì Abraham a l’ha tirà sù n’autar ëd pere, a l’ha piassaje ‘l bòsch. Peui a l’ha gropà ‘l fieul Isach e a l’ha posalo an sl’autar, dzura ‘l bòsch. Peui Abraham a l’ha dëstendù la man e a l’ha pijà ‘l cotel për sacrifiché sò fieul. Ma l’àngel ëd Nosgnor a l’ha ciamalo dal cél e a l’ha dije: “Abraham! Abraham!”. Chiel a l’ha rësponduje: “I son sì”. L’àngel a l’ha dije: “Àussa pa la man contra ‘l fieul e faje gnun mal! Adess i sai che ti ‘t l’has tëmma ‘d Nosgnor e it l’has nen arfudame tò fieul, tò fieul ùnich”. Antlora Abraham a l’ha aussà j’euj e a l’ha vëddù ‘n moton angavignà con ij còrn ant un busson. Abraham a l’é andàit a pijé ‘l moton e a l’ha smonulo an sacrifissi complet an leu dël fieul. Abraham a l’ha ciamà col leugh: “Nosgnor a provëdd”. A l’é për lòn che ancheuj ancora as dis: “An sla montagna Nosgnor a provëdd”. Peui l’àngel ëd Nosgnor a l’ha ciamà dal cél Abraham për na sconda vira, e a l’ha dije: “I lo diso mi, ël Signor: già ch’it l’has fàit sossì, già ch’it l’has nen arfudame tò fieul, tò fieul ùnich, mi it ampinirai ‘d benedission, e i farai che toa dissendensa a sia numerosa parèj dle stèile dël cél, parèj dla sabia ch’a-i é an sla rivera dël mar. Ij tò dissendent a saran padron dle sità dij sò nemis ëd lor. Tùit ij pòpoj dla tèra as valèiran dël nòm ëd toa dissendensa për benedisse, përchè ti ‘t l’has fàit ubidiensa a lòn ch’it l’avìa comandate”. Apress ëd lòn, Abraham a l’é tornà dai sò servitor e tùit ansema a son butasse an marcia anvers Bersabéa. Abraham a l’é restà a vive a Bersabéa” (Génesi 22:1-14).
Ëd sicur as trata d’un racont ch’a fà bin ampression e a l’é lontan da nòstra sensibilità, ma a-i son ambelessì ‘d lession d’amprende motobin ëd pèis. I vorìa ancheuj mach fërmene ans lòn ch’a j’é a la fin dë sto racont, quand ch’as arferiss a Nosgnor Dé coma a col ch’a provëdd.
É-lo che vojàutri i l’eve quaicòsa che mai i sarìe dispòst a arnunsieje? Ant ël cas d’Abraham, col fieul ch’a l’avìa avù da Sara, soa fomna, a l’era l’l bin ël pì pressios ch’a l’avìa. Abraham a l’era ‘n chërdent. La fej e l’ubidiensa a Nosgnor a l’era motobin amportanta për chiel. Abraham a l’avìa la cossiensa che tut lòn ch’a l’era e a l’avìa a l’era ‘n don, un cadò, ‘d Nosgnor. Lòn ch’a l’era, contut, ël pì amportant për chiel? Ij beni ch’a l’avìa an abondansa, sò fieul, o Nosgnor Dé? Sarìa-lo stàit dispòst a sacrifiché fin-a sò fieul për amor ëd Nosgnor? La fej d’Abraham a l’é parèj butà a la preuva.
A l’ha da esse bin ciàir a nojàutri che për ij cristian la pràtica dël sacrifissi rituaj a l’é nen necessaria, nì Nosgnor an la ciamerà mai pì. Përchè? Përchè lòn ch’a l’ha fàit Nosgnor Gesù Crist quand ch’a l’é smonusse an sacrifissi e ch’a l’é mòrt an sla cros për fé l’espiassion dij nòstri pëccà e parèj arconciliene con Nosgnor, a l’é ‘l sacrifissi ùltim ch’a peul nen e ch’a l’ha nen da esse arpetù. Nosgnor Dé a na ciama e na ciamerà mai pì d’àutri: lolì a l’é bin ciàir an soa Paròla.
Ai temp d’Abraham, contut, ij sacrifissi rituaj a l’ero na pràtica ‘d tùit ij dì, përchè viva a l’era la cossiensa dla gent che tut lòn ch’i l’oma, e fin-a lòn ch’i vanioma con nòstr travaj, a l’é ‘n don dla grassia divin-a. Për ël mojen dij sacrifissi lor a esprimìo soa arconossensa e devossion a Nosgnor. Ancheuj i l’oma pì nen da manca ‘d fé ‘d sacrifissi ‘d cola sòrt-lì, ma l’idèja a resta l’istessa e nojàutri i pensoma mai a lòn, nen vera? Pì ‘d lòn, ij sacrifissi rituaj a l’ero n’espression dla cossiensa ‘d cola gent che lor, ansema a tuta l’umanità, a l’ero ‘d pecator ch’a l’avìo da manca ‘d ciamé ‘l përdon a Nosgnor e ij sacrifissi a n’ero ‘l mojen. Lor a savìo che j’uman a son dj’arviros a Nosgnor e che, dëdnans a chiel, i meritoma pròpi gnente, se nen d’esse castigà da Nosgnor. Lor a savìo ch’i podìo nen pretende d’avèj ëd dirit dnans a Nosgnor e che tut lòn ch’i l’oma i lo otnoma mach për soa grassia e misericòrdia. Tut a l’é grassia. Tùit ij përsonagi dla Bibia a rendo testimoniansa dë sta cossiensa che lor a l’avìo e che a nojàutri a manca dël tut. Nen vera? Pensé mach al përsonagi biblich ëd Giòb. Giòb a perd tùit ij sò beni e fin-a tùit ij sò fieuj. I podrìo pensé ch’as tratèissa ‘d na fatalità, ma Giòb, combin che sò dolor a fussa bin grand, a dis: “Patanù i son sortì dal vènter ëd mia mare e patanù i tornrai ant ël vènter ëd la tèra. Ël Signor a dà, ël Signor as lo arpija. Sìa benedèt sò nom!" (Giòb 1:21).
Nosgnor Dé a dis a Abraham d’arnunsié ‘d pianta a sò fieul, ël fieul dla promëssa. E chiel a ubidiss. A patiss motobin për lòn, ma a fà gnun-a discussion. Lòn ch’a dis Nosgnor as peul nen butesse an discussion e, s’a lo ciama, a l’ha bin da essje ‘n motiv, un motiv giust, un motiv che chiel a capiss nen, ma ch’a lo rispeta. Abraham a l’ha fiusa an Nosgnor. Nosgnor a l’avìa faje la promëssa ch’a l’avrìa avù col fieul, e adess as lo arpija. Abraham a pensa: “Nosgnor a l’é fedel, se col fieul chiel as l’arpija e ch’a meuir, Nosgnor a podrà bin torna deje la vita. Abraham a ubidiss, chiel a l’é n’òm ëd fej. La letra a j’Ebreo, ant ël Testament Neuv, a cost propòsit a fà sti coment-sì: “A l’é grassie a la fej che Abraham, butà a la preuva, a l’ha smonù Isach an sacrifissi. A l’era sò fieul ùnich ch’a l’avìa smonù, combin ch’a l’avèissa arseivù le promësse, Nosgnor a l’avìa dije: ‘La dissendensa ch’a porterà tò nòm a sarà cola d’Isach’. Abraham, contut, a l’avìa fàit ël rasonament che Nosgnor a l’avrìa bin podù arsussitelo dai mòrt; e a l’é stane, an efet, na sòrt d’arsurression, la manera ch’a l’ha vëduss-lo dé andaré” (Ebreo 11:17-19).
Nojàutri, arogant ch’i soma, gònfi d’orgheuj, i chërdoma d’avèj tùit i dirit e ‘d merité le benedission ëd Nosgnor. Quand ch’i scotoma dla grassia ‘d Nosgnor an Gesù Crist, i l’arfudoma përchè i chërdoma d’esse già a pòst coma ch’i soma, o i chërdoma ch’a sia quaicòsa ch’a n’é dovùa, për nòstra bela facia… I chërdoma ‘d savejne da pì e ‘d mej che lòn ch’an dis Nosgnor an soa paròla. A nòstra onta, contut, i perdroma tut lòn ch’i l’oma, përchè l’òm o la fomna che Nosgnor a salva a l’é tanme Abraham, ch’a aronòss che tut a l’é për grassia, tut a l’é për fej, fej an col ch’a provëdd. E coma che Nosgnor a l’ha provëddù un sacrifissi an sostitussion a col d’Isach, për nojàutri Nosgnor a provëdd la grassia ‘d Nosgnor an Gesù Crist, për tuti coj ch’as arpentisso dai sò pëccà e arvira e a buto soa fiusa mach an lòn ch’a l’ha fàir Gesù Crist, e mach an chiel, dësnò a sarìo bin përdù.
La stòria d’Abram a l’é donca pressiosa e na gran lession: a sta al cheur medésim dla fej an Nosgnor. Abraham a l’é dispost a privesse ëd lòn ch’a l’é pì pressios, se mach Nosgnor a-j lo ciama. Abraham a ubidiss combin che lòn che Nosgnor a-j ciama a smija insensà, ma cola-lì as arvelerà na preuva necessaria. Abraham a discut nen con Nosgnor e a l’ha fiusa ant soa fidelità. Abraham a sà che Nosgnor Dé a provëdd e lolì a sarà nen dësmentì. Abraham a ubidiss sensa ‘d riserve. Abraham a l’é nen un fanàtich religios, ma a l’ha cola fej che Nosgnor a-j pias. É-la ‘dcò la vòstra fèj? Arcordeve dla vira che n’òm a l’avìa ciamà a Gesù ëd varì sò fieul? “Antlora Gesù a l'ha dije: "Che veules-to dì con 'Se ti 't peude'? Tut a l'é possibil a coj ch'a chërdo!". D'amblé 'l pare dël fiolin a l'ha crià: "I chërdo pro, ma giutme a vince mia miscredensa!" (March 9:23-24).
Mia preghiera a l’é ch’i ciame a Nosgnor ëd deve la fej d’Abram, l’òm che a Nosgnor a-j pias.
Domenica 2 luglio 2017 - Quarta Domenica dopo Pentecoste
D’àutre leture për sta Duminica: Génesis 22:1-14; Salm 13; Roman 6:12-23; Maté 10:40-42


c: text/html

text:
Tge stad da bellezza cun temperaturas chaliras! Per sa srfradar vulan ins il pli gugent far in sigl en l'aua, ma: ils parcs dad ina villa privata davos l'autra occupan l'entira riva enturn il lai. Passar tras n'è betg pussibel! Quest fenomen enconuschan ins en blers lieus en Svizra – al Lai da Genevra, a Zug u er en tscherts lieus a Turitg – ma, na il chantun da Berna. Là datti dapi 40 onns ina lescha speziala, che pretenda, che las rivas per lung dals lais e flums èn avertas a tuts. Possessuras e possessurs da terren a las rivas Bernaisas han dimena da laschar tras lur ierts tut la glieud, che less. Pervi da quella lescha datti ozendi 430 Kilometers vias a l'ur da las rivas Bernaisas – in'unicum en Svizra!
Lescha sensaziunala – las rivas dals lais e flums da Berna èn avertas a tuts
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Zernez e S-chanf han terren che suttastat en avegnir al label «Unesco Biosfera Engiadina Val Müstair». Tar quest terren sa tracti dal territori ch'è en il Parc Naziunal Svizzer. Cun ina zona circumdanta avess ins era pudì realisar zonas da svilup. En lezzas zonas da svilup pon tut ils affars e tut las alps che sa chattan en quella zona lura vender lur products sut il label «Unesco». Damai che Zernez e S-chanf n'han betg vulì far part da la zona circumdanta, na pon els era betg far part dal label «Unesco».
Per Zernez ed era per S-chanf èsi cler, il suveran ha decis il 2015 e quella decisiun èsi da respectar. Els na vulan er uss betg far part da la zona circumdanta, er sche il Reservat da Biosfera Engiadina Val Müstair po salvar il label da l'Unesco.
Il logo dal Parc Naziunal Svizzer è ferm
Il president communal da Zernez na vesa nagin dischavantatg. Il logo dal Parc Naziunal è passa 100 onns vegl e pli enconuschent. Betg mo Zernez, mabain tut la regiun profita da quai logo.
RR actualitad 11:00


text:
Il maletg directiv da la vischnanca da Glion vul che la parcella daventia ina parcella verda. La zona da planisaziun ha mess il det sisur ed ussa è la parcella da bajegiar bloccada.
Quels che han planisà il maletg directiv han gì questa idea da far ina zona verda ord quella parcella, jau na sai betg tge relaziuns che quels han tar noss vitg da Rueun.
Quai è la situaziun sco ella sa preschenta per Jan e Joris Tomaschett ed Aurelio Valaulta da Rueun. Els trais vulan realisar trais chasas d'ina famiglia sin quella parcella che tutga tar l'ierta dad Aurelio Valaulta. Quai pudess tenor els daventar in quartier da generaziuns a Rueun. Lur geniturs vivan sura e sut quella parcella che sa chatta en ina plaunca en il vitg da Rueun.
Entras la planisaziun dal territori ch'è in project che l'entira svizra sto realisar èn els vegnids en las stretgas. Ditg simpel, la planisaziun dal territori cumonda che las zonas da bajegiar vegnian adattadas al svilup. Il territori agricul duai vegnir protegì, ed ils vitgs e las citads duain vegnir sviluppads vers l'intern e betg vers l'ur.
Ord vista persunala poss jau chapir ch'els trais èn trumpads, perquai ch’els han stuì sistir lur project per il mument. L'obligaziun da la vischnanca è dentant da far questa lavur sur l’entira vischnanca or e quai vul dir reducir zonas da bajegiar.
Project sistì
Il mument è il project dals trais giuvens sistì. Ad els na resta nagut auter che spetgar tge che vegn decidì da la vischnanca e tge che vegn la finala en votaziun. La decisiun tge parcellas da bajegiar che vegnan stritgadas na saja anc betg crudada, di Carmelia Maissen la presidenta da la vischnanca.


text:
En vista a l’elecziun dal gremi da partida, ils 2 da settember 2020 ha Stefan Engler decis ch’el na veglia betg pli cuntinuar, ha communitgà la PCD. Er la vicepresidenta Silvia Casutt-Derungs ha annunzià sia demissiun. La PCD Grischun sto pia ir a la tschertga da dus novs candidats per la testa da la partida. Ils ulteriurs represchentants sa mettan a disposiziun per in'ulteriura perioda d'uffizi.
Stefan Engler
Il cusseglier dals chantuns è stà dapi il 2012 a la testa dals cristiandemocrats dal chantun. Avant era el tranter auter 12 onns cusseglier guvernativ, president dal cirquit Belfort e president communal da Surava. Sut la direcziun da Stefan Engler ha la PCD Grischun gì tant success sco gia ditg betg pli.
Silvia Casutt-Derungs
Il medem mument ha era vicepresidenta Silvia Casutt-Derungs inoltrà sia demissiun. Ella è dapi il 2010 deputada en il Cussegl grond per il cirquit Glion. Plinavant è ella presidenta da la cumissiun da gestiun dal Cussegl grond. Pli baud era ella presidenta da la vischnanca da Falera.
Facit dad Engler davart la lavur da partida
«La lavur da partida è savens stentusa. Chapesch'ins la lavur dentant era sco contribuziun per la furmaziun da l'opiniun politica e nizzegia ella per vegnir en contact cun burgaisas e burgais u autras partidas per obtegnair differents puncts da vista sin dumondas socialas, lura prestan las partidas er ina prestaziun Service public. Quai è lura puspè la vart che cuntenta.»
Ord l'archiv
Sco cusseglier dals chantuns resta Stefan Engler vinavant en uffizi. L'atun passà è el vegnì reelegì:


text:
La citad pitschna da Waukesha è datiers da la citad Milwaukee. En la citad han ins festivà la Christmas Parade. Anc adina n'han las autoritads betg fatg enconuschent sch'i sa tracta d'in accident u sch'insatgi ha aposta manà l'auto en la fulla da glieud. La polizia n'ha anc betg communitgà detagls davart il motiv.
Il schef da la polizia ha discurrì d'in «eveniment tragic». In vehichel champester saja rut tras ina barricada ed haja lura tutgà var 20 persunas, cun radund 50 km/h. Tranter quels era uffants.


text:
Ella sustegna il project e vegnia er a porscher maun per realisar la revisiun a moda adequata. Plinavant veglia ella er a persequitar attentamain l'ulteriur svilup e prender mesiras supplementaras sche necessari.
- La Regenza sustegn la revisiun da la lescha da chatscha e beneventa schluccadas tar la protecziun dal luf
- Plinavant metta ella en vista ulteriuras mesiras per far frunt a la situaziun en il chantun
Situaziun unica en il chantun
Fin uss è il chantun tenor la regenza l'unic chantun ch'ha stuì s'occupar seriusamain cun la situaziun dals animals da rapina gronds. Sper ils urs che sa mussian sporadicamain ed ina populaziun pli gronda da lufs-tscherver – saja cunzunt il luf sa derasà pli fitg ils ultims onns en il Grischun. Pervia da la concentraziun dals lufs dettia adina dapli problems – saja quai per l'agricultura sco er per il turissem. Tenor la regenza existia cleramain in basegn d'agir.
La revisiun parziala tegnia quint a quest svilup. Ella permettia als chantuns da regular cun responsabladad la populaziun da lufs per impedir donns. Sajettar lufs pitschens d'in triep saja, tenor las experientschas da l'Uffizi da chatscha e pestga – l'unica mesira effectiva per spaventar ils lufs.
«I dovra ulteriurs pass»
Per ina coexistenza duraivla tranter uman e luf dovria ulteriurs pass a vista mesauna fin a lunga vista, scriva la regenza en sia communicaziun. Per quest intent stoppian ins sviluppar novas metodas. Quellas duain vegnir elavuradas en collavuraziun dals chantuns e da la Confederaziun. Tranter auter stoppian ins examinar l'opziun da territoris respectivamain zonas senza lufs. Er duai vegnir fixà in dumber maximal da trieps per la Svizra, sco er per ils singuls chantuns.
Dossier online rtr.ch/votaziuns
Sin in clic tut las fatschentas federalas e communalas.


text:
Von Grünigen è stà engaschà quasi la mesadad da sia vita tar Radio DRS, sco il radio da la SSR aveva num da lez temp. Tranter auter è el stà manader dal divertiment e da la moderaziun. Il 1984 ha von Grünigen surpiglià la direcziun dal program da DRS 1.
Suenter sia pensiun ha el presidià tranter auter il cussegl da fundaziun da Terre des hommes – agid d'uffants. Plinavant è von Grünigen s'engaschà fitg per la politica da sanadad e svilup. Per sia lavur sco president da la Fundaziun adipositas Svizra ha l'Universitad da Turitg surdà il 2011 ad el il titel da docter honoris en la medischina.


text:
Newsletter
Wenn Sie im KonsumentInnenschutz auf dem Laufenden sein wollen, abonnieren Sie kostenlos das Verbrauchertelegramm als Newsletter.
Video cörc dla ZCS
I consulënc y les consulëntes dla ZCS informëia sön i dërc di consumadus y dles consumadësses.
Canche an cumpra marcianzia y sorvisc salta les consumadësses y i consumadus vigni de te impedimënc, dificoltés o problems.
Che che conësc sü dërc, s'informëia y tol cun cosciënza dezijiuns é sovënz al sigü da de burtes sorpreses - mo al n'é indere nia dagnora saurí da conësce sü dërc tl detai, y dantadöt da savëi sciöche an pó i fá avarëi sce al vá debojëgn.
„Se cruzié danfora é damí co chirí dedô na soluziun“ - porchël unse ciaré da respogne ales domandes che i podesses nes fá.
Co pa?
Cun video d'informaziun y animaziun cörc olache le personal de consulënza spliga coche an pó se comporté y se defëne te situaziuns desvalies liades al consum.
I 20 video d'informaziun y les 10 animaziuns video é saurisc da capí y cür ciamps desvalis, danter chisc la telefonia, i bëgns imobiliars, le comerz online y les assiguraziuns.
I video é da atira da ciafé sön le canal YouTube dla ZCS: https://www.youtube.com/vzsctcu.
I video é gnüs arjigná ca tres le sostëgn dla Provinzia autonoma de Balsan cun i scioldi dl Ministere dl svilup economich (aiudicaziun 2020).
Ci modes de alimentaziun nes porta pa le dagní?
L'istitut todësch che stüdia les tendënzes dl dagní dá fora vigni ann na relaziun sön l'alimentaziun, al é na suraodüda di trends dl'alimentaziun dl dagní y dles mudaziuns tla cultura dl mangé.
Tla relaziun dl 2022 analisëia la scienziada de alimentaziun austriaca Hanni Rützler les conseguënzes dla pandemia dl Coronavirus sön la cultura dla spëisa.
„Tres la pandemia é la sanité gnüda sburlada dancá sciöche valur y insciö ince le significat de n ambiënt sann“, dij Silke Raffeiner, l'esperta de alimentaziun dla ZCS.
„Alimënc prodüc localmënter vëgn damaná tres deplü, mangé deboriada é deventé plü important. Valurs ecologics, etics y soziai sciöche la sconanza dl ambiënt o di tiers é tres plü importanc por la jënt.“ Nia da inultima él gnü azeleré tres la pandemia l'adoranza de canai digitai tl'economia alimentara. Al vëgn senté tres plü gonot tles regiuns plantes aratades esotiches. Val' ejëmpli é le ingver o la curcuma dl'Austria. Chësc vára da fá danterater por mirit de tecnologies nöies sciöche le vertical farming y le aquaponik.
La spëisa avegetariana y vegana á tres plü suzes y an la ciafa ince tres plü gonot ti restauranc.
Le manual gourmet Michelin dá bele na stëra vërda por na gastronomia che ciara dla natöra y dl ambiënt.
De plü informaziuns ciafëise chiló: https://www.consumer.bz.it/de/welche-ernaehrungstrends-bringt-die-zukunft
Batalia cuntra les telefonades de reclam
De boniscimes tarifes dl telefon, premies de assiguraziun nia da surpassé, poscibilités da investí interessantes, prisc dla forza eletrica y dl gas gnanca da crëie y jüc da davagné.
Che ne conësc pa nia les tröpes telefonades de markteting che i messun doré vigni de y tol ca tëmp?
Le peso che pó suzede é che al vëgnes lascé alsavëi sü dac y stlüt jö contrac che mëss gní revocá te 14 dis.
Dl 2010 él gnü fat le pröm vare por ciafé na soluziun, na basa iuridica che prevëiga che les consumadësses y i consumadus ne pois nia plü ciafé telefonades de reclam.
Ara nen vá dl register dles obieziuns publich (na insciödita lista Robinson), che á daidé altamo n pü' cina sëgn, mo che n'á nia pité na soluziun por tó y jí cun le problem.
Novités dal 2022: tomanza dles aprovaziuns y sarada di numeri di fonins
Dan da püch él gnü porté ite de gran mudaziuns importantes (dl. 139/2021, trasformé te l. 205/2021). Tres l'iscriziun tl register dles obieziuns (http://www.registrodelleopposizioni.it/it) toma dötes les autorisaziuns che n consumadú o na consumadëssa á dé denant.
Chësc vel dantadöt ince por telefonades automatisades fates da na mascin y nia da na porsona che destürba.
Aladô dl vize-minister por le svilup economich Gilberto Picchetto dessel ince ester tosc danman la deliberaziun che autorisëia ince da saré les telefonades de reclam sön le fonin.
La norma iuridica stopa sëgn les loces y ti deura le tru ales consumadësses y ai consumadus por gní sconá deplü da telefonades de marketing y reclam.
Svenüda: ci mëssel pa ester sön na cubita?
La signura M. nes scrí: „I á cumpré a Maran te na botëga na linia de produc che gnô venüs fora.
Sön la cubita n'êl indere nia dé dant le sconto, mo sön les etichëtes sön i produc indere bëgn.
I aratâ che i comerzianc messess le fá.“
Canche al vëgn venü fora mëssel ester sön l'etichëta dl prisc trëi indicaziuns: le prisc de venüda da denant, tan che al vëgn lascé do te porcënt y le prisc de venüda nü; sön la cubita vëgnel ma dé dant le prisc che an á paié.
Ince canche al vëgn venü fora mësson: tigní sö la cubita sciöche al alda. Chësta adoron tl caje de reclamaziuns te botëga o ince por lascé alsavëi n defet, por ejëmpl al'assiguraziun. Implü é la cubita ince la basa por tröc dërc di consumadus, sciöche por ej. le dërt de garanzia.
Important: Ince canche al vëgn venü fora án le dërt da ciafé marcianzia zënza defec cun les carateristiches impormetüdes.
Sce n articul vëgn venü miú marcé, ajache al é por ejëmpl n pü' paz o sce le corú dla sotrata daite é smarí mëssel ince gní dé dant. Le termo por lascé avarëi mancianzes é de dui agn da canche an l'á cumpré. Ti pröms 12 mëisc él le comerziant che mëss desmostré che le defet n'ê nia canche la marcianzia é gnüda cumprada. Sciöche meso d'aiüt tl caje de mancianzes dá dant le codesc di consumadus la reparaziun, le barat, n arbassamënt dl prisc adaté o ala fin la fin dl contrat.
Plüra coletiva dla Zentrala di consumadus dl Südtirol cuntra VW
Prozes pro le Tribunal federal superiur de Braunschweig ai 22 de forá
Ultima poscibilité por se scrí ite tl register de plüra!
Ai 22.02.2022 él tl Tribunal federal superiur de Braunschweig la pröma discusciun dla plüra coletiva dla ZCS cuntra la Volkswagen.
Cun chësta plüra coletiva ó la ZCS arjunje le pröm obietif chël ó dí stlarí sce y a ci condiziuns che al ti speta ales consumadësses y ai consumadus dl Südtirol che á cumpré tla Talia
auti dla marca VW, Audi, Skoda y Seat cun n motor dla linia de costruziun EA189, dërc de retüda dala VW.
Le senat mëss ince respogne ala domanda sce les ghiranzes vëgn fates avarëi aladô dl dërt talian o todësch.
„Por les consumadësses o i consumadus é porchël chësc termin important, ajache cun la pröma incuntada vëgnel stlüt le register de plüra“ ressumëia la responsabla dla ZCS Gunde Bauhofer.
„Che che á o á albü n auto atoché dal scandal dl diesel dles marches nominades dessura á ciamó püces edemes de tëmp por se scrí ite tl register.“
L'ultim termin por se scrí ite é ai 21.02.2022!
Ci é pa pordërt le „lievito madre“?
„Lievito madre“, pasta ajia o lové natural por ladin é na pasta n pü' ajia fata cun farina de formënt o jandela majinada fina y ega.
Te chësta pasta se svilupëiel spontaneamënter a na temperatöra d'ambiënt baters dl aje de lat, d'atri baters y fonguns dl gherm te na balanza naturala y variabla.
Da fá le lové natural adoron tëmp y paziënza, ajache le lové mëss gní renfresché vigni per de dis: al vëgn tut demez na pert dla pasta y al vëgn ajunté de plü farina y ega.
Le lové natural vëgn tut da fá pan y d'atri alimënc sciöche spëisa da pasta da lové.
„Sce al vëgn ajunté pro la pasta lové natural „digerësc“ i microorganisms laite na pert di carboidrac contignüs tla farina y se moltiplichëia“, spliga Silke Raffeiner.
„Al se forma le gas anidrida carbonica che lochernëia la pasta y ingrandësc le volum.
Al se forma ince aromesc, vitamines, antiossidanc y lians de proteines.“
Por pastes ma cun lové (sëch) aconsiëia le produtur dl Südtirol da le lascé crësce 14 ores.
Pro val' produc vëgnel ajunté ciamó n pü' de gherm sëch convenzional, a chësta moda se smendrësc le tëmp da lascé lové a döes ores.
Coronavirus: Prömes tratatives cuntra le Dolomiti Superski porvia dla mancianza de retüdes a schiadus y schiadësses
ZCS: I consumadus y les consumadësses dess segnalé ghiranzes
Ai 26 de jená él sté dan le vicare de pesc de Balsan la pröma incuntada por ci che reverda la mancianza de retüda di schipass. Sciöche dit (https://www.consumer.bz.it/de/coronavirus-dolomiti-superski-verweigert-rueckerstattungen-skifahrerinnen) n'éra nia jüda da ciafé na soluziun cun le Dolomiti Superski tratan les tratatives porchël á la ZCS tut la dezijiun da sostigní chësta plüra coletiva.
La proscima incuntada é d'aurí dl 2022; tratan che an aspeta i proscims svilups ti aconsiunse a dötes les porsones che á cumpré tles ultimes döes sajuns na cherta sajonala y n'á nia podü l'adoré y n'ó nia plü l'adoré tla proscima sajun, da adressé na reclamaziun al Dolomiti Superski y al consorz, olache al cumpré na cherta, y ghiré la retüda dl prisc dl sorvisc nia anuzé (formular y informaziuns pro la ZCS, tel. 0471-975597 / info@verbraucherzentrale.it).
Scialdamënt zentral ti condomini
ZCS: S'anuzé sëgn dl bonus sozial!
Ince tl Südtirol él tröpes fornidöres de gas „zentralisades“ olache al vëgn stlüt jö n su contrat de fornidöra a inom dl condomine, ince sce tl condomine él dötes les families che tol le gas da scialdé y por l'ega cialda.
Tröpes families pó damané do le insciödit „bonus dl gas“ (de plü informaziuns é da ciafé chiló:
https://www.arera.it/it/consumatori/gas/bonusgas_ec.htm#).
Dal 1. de jená dl 2021 vëgn chisc bons soziai, chël ó dí i bons por la forza eletrica y le gas, liá diretamënter a n contrat de forza eletrica y gas, paiá fora automaticamënter, a chësta moda ne vál nia debojëgn da fá domanda pro le comun o le CAF. Les porsones atocades mëss ma dé dant la DSU (Dichiarazione sostitutiva Unica) al scomenciamënt de n ann calendar cun chëra che l'INPS controlëia i recuisic d'azes.
Tles ultimes edemes á tröpes porsones atocades ciafé na comunicaziun dala portina dla Zentrala di consumadus - Energia y ambiënt, olache al gnô lascé alsavëi che la porsona atocada ess les condiziun por ciafé le bonus por le gas mo che al n'é nia tl sistem "n contrat sön la fornidöra de gas por chësta familia-ISEE". Les porsones atocades (inom sön la detlaraziun ISEE) dess lascé alsavëi, te 60 dis da canche ares á ciafé chësta comunicaziun, sön la plata web www.portalesportello.it/regunica le codesc - PDR dla fornidöra zentralisada (condominiala).
Le codesc PDR ti mëss gní damané al aministradú dl condomine.
„I aconsiun da lí avisa le comunicat y da contaté, porvia dl termin cört por la registraziun sön le portal y dl'ortiada dl formular, atira osc aministradú por damané do le codesc-PDR“, ressumëia Gunde Bauhofer, la responsabla dla ZCS.
„Porvia dla situaziun da sëgn caraterisada dal aumënt dl prisc dla forza eletrica y dl gas, é le bonus dl gas dessigü n aiüt finanziar important por le budget familiar“.
Pro la ZCS él na portina aposta por l'energia por domandes y informaziuns sön cubites, contrac y d'atri aspec di sorvisc d'energia, ega y ambiënt (0471/975597).
La scota: de plü vantaji
Vigni ann premiëia na iuria dl'uniun de naturopatia todëscia Theophrastus la planta da medejina dl ann. Dl 2022 ciafa la scota chësc titul, ajache an pó l'adoré te de plü manires tl'apoteca de ciasa y te ciasadafüch.
Tla naturopatia davagna les scotes tröc punc ajache ara arfera les inflamaziuns y á na faziun antiossidativa. Implü él laite lians de minerai sciöche aje silizich, calium y se de calzium, che á na faziun diuretica y dá na sbürla al metabolism, sciöche ince fer y vitamina C. Al vëgn dantadöt adoré les fëies, mo ince i mani y les raisc.
Te ciasadafüch pó les scotes gní cujinades avisa sciöche le spinot, an pó ince les tó da fá jopes o pesto. An n'á nia bria da se tomëi che ares brüjes tla bocia canche an les mangia, ajache i polans dla scota che brüj vëgn desfac dal cialt. Sce les fëies dles scotes vëgn adorades cröies desson fá ia les fëies lavades te na peza da ciasadafüch y jí sura ia cun n sciadá.
De plü informaziuns ciafëise sot: https://www.consumer.bz.it/de/die-brennnessel-ein-multitalent


text:
Vendrogn
Vendrogn (Vendrogno) l'è on comun valsassines de la Provincia de Lecch che 'l cunta 312 abitant (dàto del des 2015 [1]). Al g'ha 'na süperfis de 11,67 km² e 'na densità de 27 ab./km².
L'è tacca ai cumün de Bellan, Casargh, Derf, Parlasch, Tasen e Tremenech
Evulüzziun demugrafica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Vendrogn l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Urbejidla
La urbejidla (Anguis fragilis) ie n retil che fesc pert dla Lingioles. La urbejidla ie un di retii plu chemuns dl Europa zentrela. La semea a na beca ajache la à deguna giames y perchël vëniela suenz giamiëda per beca. La desferënzies dala beca ie che la coda devënta bel plan for plu setila, che i uedli se muef y che l' urbejidla à doi pitli bujes dales pertes, curii dala sgrofies, che ie la urëdles. La ie pa nce nia viërcia coche l univa suënz dit o minà. Chësc tier che, ie na lingiola sënza giames, destaca nce la coda canche l ie te pericul. L culëur ie grisc o ros sche l ram, la lunghëza ntëur i 35-40 cm. y l pëis ca. 30-50 gr. L va gën sun stredes y sasc per se sciaudè y perchël vëniel suënz menà sot dai auti.


text:
En l’emprima mesadad ha la squadra da la trenadra Martina Voss-Tecklenburg pudì tegnair cun success il pari 0:0. Dentant mo 49 secundas suenter che la segunda mesadad ha cumenzà, marcan las Americanas l’emprim gol. Suenter han las Svizras incassà trais ulteriurs gols.
Bleras giugadras absentas
Dasper intginas giugadras da tschep sco Ramona Bachmann, Ana Maria Crnogorcevic, Rachel Rinast u Lia Wälti ha mancà a curta vista era l’attatgadra Fabienne Humm dal FCZ.
Preparaziun sin il campiunadi europeic
Las duas partidas cunter las Americanas servan a la naziunala svizra sco test per il campiunadi europeic da l’autra stad en l’Ollanda. Il segund gieu da test ha lieu la dumengia a Minneapolis en in stadion cun 73’000 plazs.
RR novitads 10:00


text:
NOSCIA PUBLICAZIONS
“Mondo ladino”
(vèrda l'indesc de "Ousc Ladine")
Mondo Ladino 1986
Mondo Ladino 1987
Mondo Ladino 1988
Mondo Ladino 1989
Mondo Ladino 1990
Mondo Ladino 1991
Mondo Ladino 1992
Mondo Ladino 1993
Mondo Ladino 1994
Mondo Ladino 1995
Mondo Ladino 1996
Mondo Ladino 1997
Mondo Ladino 1998
Mondo Ladino 1999
Mondo Ladino 2000
Mondo Ladino 2001
Mondo Ladino 2002
Mondo Ladino 2003
Mondo Ladino 2004
Mondo Ladino 2005
L bolatin de l’ICL, metù sù da Luigi Heilmann del 1977 e che anché vegn fora n’outa te n an, ge dèsc ousc a la scomenzadives e a la enrescides portèdes inant da l’Istitut e tol ite i contribuc de studiousc e spezialisć che se recognosc te n program interdisciplinar de aprofondiment scientifich e tel medemo temp de divulgazion più grana.
La tol ite studies, rassegnes e rubriches che revèrda aspec desvalives de la cultura alpina e en particolèr ladina: storia, linguistica, folclor, èrt, ambient, dinamiches sozièles. La sezion “Ousc ladines” (indesc) porta dant tesć ladins veies e neves, tant de sort folclorica, che de carater leterèr.
Ti numeres vegnui fora enscin anchecondì se troa dotrei volumes monografics de gran enteress per la tematica e per la tratazion menuda.
“Mondo ladino Quaderni”
Serie paralela de la revista, la é dedichèda soraldut a problematiches e tematiches leèdes al ciamp de la scola, a la glotodidatica, a la soziolinguistica, a la formazion. La no à n termin fis de publicazion.
Struments linguistics
Vocabolères tradizionèi de la variantes del ladin fascian, dizionères modergn e gramatiches normatives che revèrda tant l fascian che l ladin standard, Dizionèr eletronich sun CD-Rom (DILF), materièi per corsc de alfabetisazion e per emparèr da soi con cassetes audio.
Studies e monografìes
Studies monografics e volumes sun desvalives argoments de enrescida che revèrda l ladin, storiografìa locala, tradizions populères, memorialistica, storia de l’èrt.
Tesć ladins
Òperes e regoetes de tesć metudes adum da folclorisć e persones con l’amor per la tradizions populères, da l’Otcent enscin aldidanché, che documentea la doura de la scritura per ladin per viventèr e contèr dal daìte la cultura populèra: patofies e contìes, usanzes e lurieres, teater, poejìa e mùsega.
“Contacontìes”
Serie de volumes ilustré, resultat de n projet portà inant per smaorèr la produzion de tesć per bec per ladin. Apede a la contìes de la tradizion locala, vegn sport ence contìes che vegn cà dal repertorie classich de chesta sort de letradura, e ence òperes originèles de autores de anchecondì.
“L dragonzel”
Serie de contìes realisèda en colaborazion con l’Union di Ladins de Fascia per ge sporjer na ocajion de letura per ladin a tosec e a gregn; òperes originèles de autores de anchecondì e traduzion de classics de la letradura.
Cataloghes
Volumes monografics ilustré realisé en ocajion de la mostres organisèdes da l’Istitut, che vel documentèr l’atività de enrescida che vegn portà inant enlongia la esposizions dedichèdes a la cultura populèra e a l’èrt ”colta”.
Prodoc multimediai
Cassetes video VHS, CD audio, cassetes audio, CD-Rom e DVD, che documentea l’atività leterèra, artistica e musicala de la comunanza ladina d’aldidanché.


text:
Per cumenzar vegn dà ina survista geografica da questa vallada ch’è ditg restada malamain accessibla davent dal territori svizzer. In tschert svilup ha entschet al cumenzament dal 20avel tschientaner grazia a l’exemziun da dazi e la nova via tras la val. Causa sia orientaziun vers il Tirol è la vallada vegnida germanisada. Nus udin insatgs dal dialect da Samignun cun sia coluraziun tirolaisa.
Participants: Domenic Gisep, Walter Zegg
Redacziun: Töna Schmid
Radioscola 4-11-1974
Numer d’archiv: 2148


text:
Trasc'quera
Trasquera (inscì anca in Italian; Trasc'quera in Ussulan) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula.
El gh'ha ona popolaziun de 204 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 39,5 km² e ona densità de popolaziun de 5 ab./km².
El paes el se tröva in la Val d'Ossula e 'l gh'ha tre fraziun: Büjaja, Isel e Pajin. Arent a Isel a gh'è un cunfin ufizial de Stat tra Italia e Svizzera (cumün de Zwischbergen, in del Cantun Vales).
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del nümer de abitant del cumün de Trasc'quera l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La subcumissiun cumpiglia ina commembra u in commember per fracziun. La presidenta u il president da la CG sa participescha cun vusch consultativa a las sesidas da la subcumissiun.
Commembras e commembers
SECTURS ATTRIBUIDS
- Examinaziun da tut las annunzias per plazzas da derschader, per plazzas en l'Autoritad da surveglianza da la Procura publica federala sco er per las plazzas da la procuratura publica federala resp. dal procuratur public federal e da sias substitutas e da ses substituts.
- Preselecziun da las candidatas e dals candidats che vegnan envidads ad in'audiziun da la cumissiun generala; mintga commembra e mintga commember da la CG ha però il dretg, da dumandar audiziuns supplementaras, sch'ella u sch'el n'è betg perencletg cun la preselecziun da la subcumissiun.
- Publicaziun da las plazzas che ston vegnir occupadas: La CG decida davart la publicaziun da las plazzas libras e la subcumissiun u ses presidi approvescha il text da la publicaziun.
- Ulteriuras incumbensas per incarica da la CG


text:
L'onn 2019 aveva dà tschintg cas. L'onn passà gia diesch giadas dapli. E durant l'onn current, hai dà da schaner fin avrigl 237 cas che cusseglieras u cussegliers federals u auters parlamentaris han annunzià. Florian Näf, pledader da la Polizia federala, accentuescha dentant ch'ins stoppia mirar critic sin questas cifras, perquai che blers politichers e politicras sajan probablamain pir sa sensibilisads ils davos onns per la problematica ed hajan uss entschet a rapportar smanatschas. Il tun saja vegnì pli aggressiv e la pussaivladad da parter ils posts cutizzia persunas da copiar il cumportament.
Er sch'i vegn pretendì pli e pli savens da regular las medias socialas, vul il Cussegl federal anc spetgar sin il rapport davart medias socialas che vegn la fin da quest onn.


text:
Uss èsi cler, davart tge fatschentas federalas che las Svizras ed ils Svizzers decidan ils 26 settember. Il Cussegl federal decidì a chaschun da sia sesida dals 19 da matg da trametter en votaziun:
- la lètg per tuts
- e l'iniziativa 99%.
Il project da votaziun lètg per tuts vul lubir er a pèrs omosexuals da maridar. Plinavant duajan pèrs lesbics survegnir access a la donaziun da sems. Cunter questa midada en il Cudesch civil ha in comité fatg il referendum.
Cun l’iniziativa 99% vulan ils giuvens socialists midar la taxaziun da gudogns sin chapital. L'iniziativa pretenda che las entradas ord chapital, sajan quai tschains u dividendas, vegnan suttamessas ad ina taglia pli auta che fin qua. Las entradas supplementaras da taglia duain lura vegnir duvradas per sbassar las taglias per persunas cun pajas bassas u mesaunas.
Nagina votaziun en il Grischun
En il Grischun na datti nagina votaziun chantunala ils 26 da settember. Nagins projects sajan actualmain pronts per ir a l'urna, ha decis la regenza.
Ord l'archiv:


text:
Carulìna dal Sud
La Carulìna dal Sud (South Carolina in ingléś, a s lèś /saʊθ kærəˈlaɪnə/, scólta'l chè) 'l è 'n stat di Stat Unî ch'al s è unî a la federasiòṅ in dal 1788.
La sò capitàl e sità più granda l'è Colùmbia, pò a vîṅ Charleston in du tut i an a gh'è 'l ùnic turnèo ad tènis dal sircùit WTA śugâ su tèra vérda.
La Carulìna dal Sud, ch'l'à ciapâ 'l nóm da 'l rè 'd Inghiltèra Carl I, la gh'à quarànta-siē cuntèi e duśènt-ssant'òt cumùṅ, par na superfìsi 'd 82.931 km² e na pupulasiòṅ ad quàtar migliòṅ e siē 'd abitànt, al 27,6% i èṅ négar.
Al sò mòt in latìn 'l è „Dum spiro spero“ (In fiṅ tant ch'a gh'ò fiâ a gh'ò spransa) mént'r al sò scutmàj 'l è Al stat dal palmi.
La cunfìna a èst cun 'l Ucéan Atlàntic, a nòrd cun la Carulìna dal Nòrd (la s è dastacàda sèg in dal 1729) e a sud-òvest cun la Geòrgia. Dòp avér mandâ via gl'ingléś in dal 1781 insém a chi atri trédas culògni americàni, la Carulìna dal Sud 'l è stâ 'l secónd stat a ratificàr la custitusiòṅ di Stat Unî ma anc al prim a 'rvultàr-as cóntar la federasiòṅ al 20 ad Dicémbar dal 1860 par dar vita a i Stat Cunfederài dl'Amèrica tacànd na guèra sivìla cumbatùda par la prima vòlta a Fort Sumter in dal sò teritòri.
La sò ecunumìa la pōl cuntàr su la prudusiòn dal tabàc, 'l è 'l secónd prudutōr di Stat Unî dòp la Carulìna dal Nòrd, e su l'indùstria tèsil. Al clima 'l è subtrupicàł, cun di Invér'n in du a sa stà bèṅ e dgl'Istâ caldi.
Al sò guvernadōr, da 'l Śnar dal 2017, 'l è 'l republicàṅ Henry McMaster ch'l à tòlt al pòst dla Nikki Haley ch'la s è dimìsa p'r andàr a far la rapreśentànta permanènta a 'l ONU par cònt dal presidènt Donald Trump.


text:
da Marcel Köhle
In messadi central egl evangeli da Lucas ei la misericordia divina che enconuscha negins cunfins. Quella semanifestescha era en ina moda surprendenta el raquent da Zacheus.
En quella historia udin nus co Jesus vegn el marcau da Jerico e co Zacheus ha tschercau da veser el. Mo igl andament dil raquent dat era il sentiment che Jesus vess encuriu il contact cun el e s’envida perquei en sia casa.
Ad in raffader e cuglienader sco Zacheus era, dessan nus probabel negina secunda schanza. Mo Jesus semuossa misericordeivels e vesa en Zacheus in carstgaun da buna voluntad e less s’entupar cun el. En quella sentupada misericordeivla convertescha Zacheus e less smetter tut ils puccaus e muncaments ch’el ha fatg enviers ses concarstgauns.
En quella historia vegn propi veseivel che Dieus less spindrar quei ch’era piars. – Tut tgei ch’ei drova persuenter ei la promtadad da vuler s’entupar cun el sco quei ch’igl ei schabegiau tier Zacheus.
Lc 19,1–10
1Lu eis el vegnius a Jerico ed ei ius tras il marcau. 2Ed uarda, cheu fuva in um cun num Zacheus. Quel fuva cau dalla duana ed era rehs. 3El tschercava da veser, tgi che Jesus seigi. Muort la fuola fuva quei denton nunpusseivel per el, pertgei el fuva pigns da statura. 4El ei currius ordavon e revius sin in figher selvadi per veser Jesus che stueva vegnir leu sperasvi. 5Arrivaus en quei liug, ha Jesus alzau l’egliada e detg ad el: Zacheus, fai spert e neu giu, pertgei oz stoi jeu prender albiert en tia casa! 6Ed el ei descendius beinspert ed ha retschiert Jesus cun grond plascher. 7Tut quels che han viu quei murmignavan e schevan: Tier in puccont ha el priu albiert! 8Mo Zacheus ei passaus avon il Segner ed ha detg: Mira, Segner, la mesadad da mia rauba dun jeu als paupers, e sche jeu hai cuglienau enzatgi, vi jeu restituir il quaterdubel. 9E Jesus ha detg ad el: Oz ha questa casa retschiert spindrament, pertgei era el ei in fegl d’Abraham. 10Il Fegl dil carstgaun ei gie vegnius per encurir e spindrar quei ch’era piars.


text:
Chësc liber ie l frut tardif de na ancunteda cun l poet Max Tosi te si cësa a Maran, ulache l stajova tl sulentum y tla dumbria de na vita dedicheda a si ideéi artistics y poetics.
Si amor per l ladin y per i Ladins fova ora de mesura grant, scebën che mé curespundù da puec amisc che ova mparà a aprijé si ert y si cunvinzions tan stersces.
N po’ bën dì che Tosi ebe senià l scumenciamënt dla leteratura ladina d’al didancuei, scebën che l ebe cunservà truep aspec artistics y stilistics dl Otcënt, dantaldut de n Romantizism che se slungiova ite tl Simbolism y tl Decadentism, coche l fova mefun nce per la gran leteratures sun l mëterman dl vintejim secul.


text:
Dinosaurs
Ils dinosaurs (grec: deinos – ‹terribel, immens›; sauros – ‹saur›) èn la gruppa dals vertebrats terresters (tetrapoda) che dominava avant ca. 235 fin ca. 65 milliuns onns ils sistems ecologics sin la terra franca.
Las enconuschientschas davart ils dinosaurs obtegnan paleontologs cun intercurir fossils che cumparan en furma d’ossa petrifitgada. Ulteriuras infurmaziuns furneschan improntas da la pel e da tessids, fossils da passidas, ovs e gnieus, gastrolits ed excrements petrifitgads ch’èn sa mantegnids fin en il temp dad oz. Restanzas da dinosaurs èn vegnidas chattadas sin tut ils continents inclus l’Antarctica, damai ch’ils dinosaurs han entschet ad exister d’in temp che tut la terra franca era unida en il supercontinent Pangea. Fin uss han ils paleontologs descrit pli che 800 differentas spezias da dinosaurs ed i suondan mintg’onn novas. Cumbain che tschertas spezias da dinosaurs tutgan tar ils pli gronds animals da la terra da tut ils temps, era la pluralitad dals dinosaurs pitschna ed agila. Ins sa plinavant che almain tschertas gruppas dals dinosaurs èn stadas homoiotermas (da sang chaud).
Sistematica dals dinosaurs[modifitgar | modifitgar il code]
Sco ils blers reptils d’ozendi vegnan ils dinosaurs attribuids als diapsids. Quels sa differenzieschan dals sinapsids (or dals quals èn naschids ils mammals) e dals anapsids (las tartarugas d’ozendi) tras duas fanestras da la chavazza che sa chattan en posiziun parallela davos ils egls. Entaifer ils diapsids vegnan ils dinosaurs classifitgads sco archosaurs (ils ‹reptils regents›) che possedan duas ulteriuras fanestras da la chavazza. Descendents d’ozendi da questa gruppa da reptils èn sper ils crocodils er ils utschels.
Ils dinosaurs vegnan sutdividids en duas gruppas: sauriscs (saurs cun batschida da luschard) ed ornitiscs (saurs cun batschida per sgular). Questas duas gruppas sa distinguan ina da l’autra oravant tut tras lur structura da la batschida. Ils sauriscs, als quals appartegnan tant ils teropods carnivors sco er ils sauropods erbivors, han mantegnì la structura da la batschida da lur perdavants e pon vegnir identifitgads tras l’ossa distanta dal pubis e da l’ischium (mira illustraziuns). L’ossa dal pubis e da l’ischium dals ornitiscs erbivors è percunter ordinada en posiziun parallela, inclinada vers enavos.
La classificaziun dals dinosaurs n’è fin oz ni terminada ni regulada cleramain. D’ina vart existan anc bleras largias, da l’autra vart po mintga nova scuverta furnir infurmaziuns che pretendan da restructurar la structuraziun vertenta.
Il taxon ‹dinosaurs› è vegnì definì l’onn 1842 da l’anatom englais Sir Richard Owen. Ils dinosaurs èn segnads d’ina enorma varietad da las spezias. Auters archosaurs – tranter els ils dinosaurs sgulants (pterosaurs) – na tutgan betg tar ils dinosaurs, gist uschè pauc sco ils gronds reptils da la mar dal mesozoicum, ils ictiosaurs, mosasaurs e plesiosaurs.
Descripziun[modifitgar | modifitgar il code]
Da lur parents en lingia directa entaifer ils archosaurs sa laschan tut ils represchentants da tut las spezias dals dinosaurs differenziar tras in dumber da segns da skelet communabels. I sa tracta da segns da la chavazza sco era da segns da la part dal skelet che sa chatta davos la chavazza. Entant che dinosaurs primars demussan tut quests segns caracteristics, pon furmas posteriuras sa distinguer vaira ferm, uschia ch’inquala caracterisaziun numnada n’è betg pli avant maun ni betg pli pussaivla da cumprovar.
La sutgruppa dals sauropods cumpiglia ils pli gronds dinosaurs enconuschents; quels furman a medem temp ils animals da la terra ils pli gigantics ch’han insumma existì insacura. Il pli grond e grev dad els è il brachiosaur ch’aveva in’autezza da dudesch meters e pasava fin 70 tonnas. Il pli lung dinosaur è il diplodocus cun ina lunghezza d’enfin 27 meters. Igl èn bain vegnids enconuschents dinosaurs ch’eran anc bler pli gronds, quels èn però documentads mo tras fragments d’ossa. Tscherta tocca lascha sminar l’existenza da dinosaurs che mesiravan passa 40 meters, e fragments da l’argentinosaur laschan supponer che tschertins pasavan fin 100 tonnas. Er ils dinosaurs carnivors cumpigliavan gigants. Il pli grond ch’è vegnì cumprovà tras chats bunamain cumplets è il tirannosaur rex che mesirava var 12 meters. Er qua datti fragments d’ossa che laschan supponer spezias anc pli grondas. Exempels èn il gigantosaur sidamerican u il spinosaur african.
Tar ils pli pitschens dinosaurs tutgan duteropods or da la China ch’èn vegnids chattads l’onn 2002, il scansoriopterix e l’epidendrosaur ch’è pli probabel mo in animal giuven dal scansoriopterix. Quests pitschens laders pennads avevan la grondezza d’in pasler. Ulteriurs dinosaurs plitost pitschens eran per exempel il compsogantus, il saltopus, l’echinodon u il juravenator ch’avevan cun lur grondezza da corp da stgars 60 cm strusch la grondezza d’in giat. Ils pitschens dinosaurs sa nutrivan bunamain mo da charn.
Tge spezias da dinosaurs ch’eran propi las pli pitschnas respectivamain las pli grondas na vegn ins mai ad eruir, perquai ch’ils mussaments en furma da fossils èn e restan incumplets. Tenor las enconuschientschas actualas pon ins dir ch’in dinosaur aveva en media la grondezza d’ina nursa.
Pertge che tscherts dinosaurs han cuntanschì dimensiuns uschè extraordinarias vegn empruvà d’eruir en rom da perscrutaziuns intensivas. La creschientscha gigantica ha entschet en la perioda auta dal giura ed ha cuntinuà en la perioda da crida. Dinosaurs n’eran dentant betg ils sulets gigants, er ils saurs sgulants – che pudevan avair en la perioda da crida tempriva ladezzas da las alas da 12 meters u dapli – ed ils reptils da la mar pudevan cuntanscher grondezzas remartgablas.
In factur ch’ha accelerà decisivamain l’engrondiment era il fatg ch’igl ha dà durant las periodas dal giura e da crida ina vegetaziun abundanta. Uschia pudevan oravant tut ils sauropods consumar enorms quantums da nutriment senza stuair surmuntar grondas distanzas. Tras quai avevan els dapli energia per crescher e correspundentamain s’augmentava er la grondezza dals animals che vivevan da lur charn. Tar in animal da tala grondezza sa midan la finala er la moda da viver e la construcziun dal skelet considerablamain.
Sumegliant a tartarugas e crocodils possedevan er tscherts dinosaurs cuirass. Ils anchilosaurs tutgavan tar ils animals cun ils cuirass ils pli cumplets da tuts temps. Tar intginas spezias avevan schizunt las survantscheglias plattas d’ossa; sulettamain il venter n’era betg cuirassà. In tal cuirass consistiva da millis da plattas d’ossa cun diameters d’insaquants millimeters fin a varsaquants tozzels centimeters.
Auters dinosaurs purtavan cornas. Cumbain che quellas starmentavan ils adversaris, èsi pauc probabel ch’ellas avevan ina funcziun da defensiun. Pli tgunsch servivan las cornas a far parita tar la paregliaziun, u – sco quai ch’i vegn supponì tar insaquants dinosaurs cun corna – tar cumbats encunter animals da la medema spezia.
La gruppa dals pachiecefalosaurs èn dinosaurs cun ina chavazza enorm grossa. Pli probabel han els pitgà tar cumbats lur chavazzas ina encunter l’autra, sumegliant als mufluns canadais d’ozendi. Dinosaurs sco il stegosaur purtavan percunter grondas plattas d’ossa sin il dies. Lur funcziun n’ha betg pudì vegnir sclerida enfin oz. Auters dinosaurs purtavan velas sin il dies; er lur funcziun n’è anc betg sclerida.
Evoluziun dals dinosaurs[modifitgar | modifitgar il code]
Ils emprims dinosaurs èn pli probabel sa spartids dad auters archosaurs en la mesadad da la perioda da trias avant ca. 235 milliuns onns. Mo 20 milliuns onns pli baud, a la fin da la perioda da perm, avevi dà la pli gronda extincziun da massa ch’ha insumma gì lieu insacura. Quella aveva fatg svanir 95 % da tut las spezias existentas sin il mund. In vegl perdavant dals dinosaurs pudess esser stà il saurosuchus, in grond archosaur.
Sco ils pli vegls dinosaurs per propi valan tschertas scuvertas ch’èn vegnidas fatgas en stresas ch’èn 235 milliuns onns veglias (en l’Argentinia ed en la Brasilia). Il gerrerasaur, il stauricosaur e l’eoraptor eran chatschaders, entant ch’il pisanosaur era in erbivor. En las faunas da quest’epoca eran dinosaurs però plitost rars e na furmavan anc betg la gruppa dominanta.
Quai è sa midà in pèr milliuns onns pli tard, tar la midada da la perioda da carnium en quella dal norium. Da quel temp hai dà in’ulteriura extincziun da massa ch’ha pertutgà oravant tut ils reptils ed amfibis primars che vegnivan er numnads paleotetrapods. 42 % da las famiglias dals tetrapods èn mortas ora. Ils uschenumnads neotetrapods, tranter els ils dinosaurs, han occupà las nischas ecologicas ch’èn vegnidas libras. Cun la midada da la perioda dal trias en quella dal giura avant 202 milliuns onns è succedida ina nova extincziun da massa ch’ha fatg svanir definitivamain ils paleotetrapods. Cun quai cumenza la predominanza dals dinosaurs: dals animals da la perioda dal giura ch’èn enconuschents appartegneva quasi mintga spezia terrestra ch’era pli grond ch’in meter a questa gruppa.
Debattas davart ils dinosaurs[modifitgar | modifitgar il code]
Eran els animals da sang chaud?[modifitgar | modifitgar il code]
Cur ch’ils emprims dinosaurs èn vegnids scuverts, han ils scienziads pensà che dinosaurs sajan animals da sang fraid. Ins s’imaginava ch’ils dinosaurs sajan animals plauns e cumparegliava els cun ils reptils che ston l’emprim sa stgaudar al sulegl per pudair sa mover activamain. Scuvertas ch’èn vegnidas fatgas pli tard han però demussà che dinosaurs han era vivì en lieus pli fraids e ch’almain tscherts dinosaurs eran abels da regular sezs lur temperatura dal corp.
Impurtants mussaments ch’els sajan animals da sang chaud furneschan scuvertas ch’èn vegnidas fatgas en l’Antarctica ed en l’Australia. Là han ins chattà dinosaurs polars che stuevan surviver envierns fraids d’ina durada da 6 mais. Pir dacurt han ins er fatg en l’Alasca dal Nord scuvertas or da la perioda da crida. Quellas demussan che las medemas spezias sco en il rest da l’America dal Nord han vivì er en territoris ch’eran da quel temp fraids.
Tar blers dinosaurs, oravant tut tar teropods, lascha la construcziun dal skelet supponer ina gronda activitad corporala. Quai renviescha medemamain ad in metabolissem fitg intensiv. Ins ha er pudì identifitgar en lur ossa structuras dal sistem d’avainas ch’èn tipicas per animals da sang chaud. En pli disponiva ina cifra considerabla da dinosaurs pli pitschens d’in vestgì da plimas, dal qual ins ha pudì concluder ch’i sa tracta d’animals da sang chaud. Sa basond sin questas enconuschientschas è la gronda part dals scienziads ozendi da l’opiniun ch’ils dinosaurs eran animals da sang chaud.
Insaquants scienziads motiveschan il success dals dinosaurs gist tras il fatg ch’els eran animals da sang chaud. Animals da sang chaud èn adina en avantatg visavi animals da sang fraid, damai ch’els pon far chatscha da notg e durant tut il di – quasi independentamain da la temperatura dal conturn. Perquai crain intgins scienziads ch’ils dinosaurs n’avessan gnanc pudì supprimer l’avanzament dals mammals, sch’els na fissan betg stads sezs animals da sang chaud.
La relaziun tranter dinosaurs cun plimas ed utschels[modifitgar | modifitgar il code]
Utschels e dinosaurs han blers tratgs cuminaivels. Cun passa 100 segns caracteristics pli u main identics valan ils terapods ozendi sco la spezia morta ora la pli parentada cun ils utschels. Archaeopterix, l’emprim exempel valabel d’in dinosaur cun plimas, è vegnì a la glisch l’onn 1861 en il sid da la Germania. Be dus onns avant aveva Charles Darwin tschentà si la tesa revoluziunara dal svilup da las spezias. Correspundentamain ha quest nov dinosaur provocà discussiuns animadas tranter ils aderents da la teoria da l’evoluziun e quels dal creaziunissem. Ils onns 1990 èn vegnidas chattadas ulteriuras spezias da dinosaurs cun plimas, principalmain en la provinza Liaoning en il nordost da la China.
Damai che plimas evocheschan il maletg d’in utschè, vegnan dinosaurs cun plimas savens resguardads sco animals da punt tranter ils dinosaurs ed ils utschels. Ma per ils paleontologs furman ils skelets dals dinosaurs ina basa baintant pli solida per chattar eventuals tratgs cuminaivels. En mintga cas vegni pli e pli cler che la parentella tranter ils utschels ed ils dinosaurs cun plimas è bler pli cumplexa che supponì; il medem vala per l’evoluziun dal sgular en general.
Fossils da fastizs – infurmaziuns davart il cumportament dals dinosaurs[modifitgar | modifitgar il code]
Ina part fascinanta da la perscrutaziun da dinosaurs furman ils fossils da fastizs. Tals fossils sco passidas, ovs e gnieus fossils, gastrolits ed excrements petrifitgads n’èn nagina raritad. Els dattan oravant tut scleriment davart il cumportament dals dinosaurs. I suonda ina descripziun dals fossils da fastizs ils pli impurtants.
Ovs e gnieus da dinosaurs: Sco auters reptils e lur descendents, ils utschels, eran er ils dinosaurs animals ch’uvavan. Crosas d’ovs u schizunt entirs ovs e gnieus fossils èn vegnids chattads sin l’entir mund. Ovs fossils na pon ins per il solit betg attribuir ad in dinosaur ch’è enconuschent tras si’ossa. Per betg perder la survista datti tuttina in sistem da classificaziun; quel sa differenziescha però dal tuttafatg da sistems biologics usitads per classifitgar spezias.
Passidas fossilas: Sco tar ils ovs datti er qua in sistem da classificaziun parallel. Las passidas dattan scleriment davart il territori da viver dals dinosaurs; cuntrari a l’ossa na pon passidas fossilas numnadamain betg vegnir manadas tras l’aua en auters lieus. Anc pli interessantas èn però las infurmaziuns davart il cumportament dals animals. Or d’in fastiz, pia pliras passidas ina suenter l’autra, sa lascha eruir co che l’animal chaminava, en tge direcziun ch’el gieva, e – sche la lunghezza da las chommas è enconuschenta u almain calculabla – er quant svelt che l’animal era. La sveltezza maximala ch’è vegnida cumprovada enfin uss tar in dinosaur è 40 km/h. Infurmaziuns anc pli precisas davart lur cumportament pon ins gudagnar, sch’igl ha plirs fastizs en in lieu. Savens mainan quels in sper l’auter en la medema direcziun – ina caracteristica da la vita en trieps ch’è vegnida cumprovada tar blers dinosaurs. Tar insaquantas plazzas d’exchavaziun da sauropods erbivors pon ins constatar ch’ils animals gronds sa plazzavan adina a l’ur dal triep. Probablamain faschevan els quai per ch’ils pli pitschens e pli giuvens sajan protegids en il center dal triep. Savens han ins chattà sper il triep passidas da teropods (carnivors) che van en la medema direcziun. Scienziads supponan perquai che quests laders suandavan il triep per lajegiar animals pitschens e flaivels.
Gastrolits: Gastrolits u craps dal magun èn craps ch’ils animals traguttan e deponan en lur magun. Tar ils animals d’ozendi pon ins observar quest cumportament oravant tut tar ils utschels. Qua servan ils gastrolits – che vegnan adina tegnids en moviment – a manizzar il nutriment en in magun da musculs spezial. Er tar differentas spezias da dinosaurs èn vegnids chattads gastrolits, lur funcziun è per entant anc intscherta.
Coprolits: Coprolits èn rests d’excrements petrifitgads. Grazia a questas petrificaziuns reusseschi a scienziads da scuvrir dapli davart la moda da magliar e davart il metabolissem dals dinosaurs. Ils microorganissems (microfossils) ed eventualmain rests da plantas che vegnan chattads pon vegnir interpretads da scienziads e chattan er applicaziun en la paleogeografia ed en la botanica.
L’istorgia da la scuverta dals dinosaurs[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi lur scuverta giaudan ils dinosaurs ina gronda popularitad. Ils emprims fossils èn en mintga cas vegnids chattads gia avant tschients, gea perfin millis dad onns. Lur derivanza n’ha dentant betg pudì vegnir sclerida. En la China han ins gia chattà avant dapli che 2000 onns fossils che derivavan forsa da dinosaurs e che Chang Qu ha descrit sco ossa da drags. Er ils Grecs e Romans vegls han chattà tals fossils che purschevan material per ditgas e legendas.
L’emprima persuna ch’è stada infurmada davart quests reptils gigants da temps daditg passads e ch’ha fatg retschertgas davart els, è stà il medi englais Gideon Mantell. Gia l’onn 1820 ha sia dunna chattà in dent fossil. L’emprim dinosaur ch’è vegnì identifitgà e descrit sco tal è dentant stà in fragment d’ina missella ch’in paleontolog amatur ha chattà damanaivel dad Oxford.
L’onn 1858 han ins lura chattà en l’America dal Nord l’emprim skelet d’in dinosaur ch’era quasi dal tuttafatg cumplet. Tuts èn stads surprendids da vesair che tscherts dinosaurs gievan pli probabel mo sin duas chommas. Questa scuverta ha procurà en ils Stadis Unids per ina vaira mania da dinosaurs.
L’onn 1902 è vegnì chattà a Montana, USA, ina part gigantica d’in skelet ch’è vegnida denominada da Henry Osborn tirannosaur rex. Ditg valeva quest gigant, cun ses quattordesch meters lunghezza e cun sias sis tonnas, sco il pli grond animal carnivor ch’ha vivì sin terra franca.
L’onn 1909 ha il Museum da scienzas natiralas a Berlin lantschà ina grond’expediziun sut la direcziun da Werner Janensch. Quella ha manà en l’Africa da l’Ost tudestga, la Tansania d’ozendi. Destinaziun dal viadi era in pitschen lieu cun num Tendaguru, or dal qual ins aveva gia annunzia chats. Tranter las scuvertas spectacularas ch’ins ha fatg là era, ultra dal chentrosaur (in stegosaur), er il skelet gigantic dal brachiosaur. Ils resultats da questas scuvertas pon ins observar oz en il Museum da scienzas natiralas a Berlin. Il skelet dal brachiosaur è il pli grond skelet da dinosaur ch’è vegnì erigì sin l’entir mund. Enturn la mesadad dal 20avel tschientaner han ins alura chattà oravant tut en China blers fossils da dinosaurs.
L’extincziun dals dinosaurs[modifitgar | modifitgar il code]
En ils decurs dals ultims 550 milliuns onns hai dà tschintg extincziuns da massa ch’han mintgamai chaschunà la mort da circa la mesadad da tut las spezias d’animals. Tar l’ultima extincziun da massa, ch’ha gì lieu a la fin da la perioda da crida (avant ca. 65 milliuns onns), èn er tut ils dinosaurs morts ora. Quest fatg furma in dals pli gronds misteris da la paleontologia insumma. I dat dapli che 80 ipotesas ch’emprovan da declerar pertge ch’ils dinosaurs èn propi morts ora. Las duas teorias las pli impurtantas vegnan preschentadas qua.
La teoria dal meteorit[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor questa teoria – postulada l’emprima giada da Luis Alvarez ils onns 1970 – è l’extincziun da massa vegnida chaschunada tras in culp d’in meteorit ch’ha gì lieu avant ca. 65 milliuns onns. Il culp haja manà ad ina midada da clima, perquai che la pulvra ch’è vegnida leventada haja stgirentà l’atmosfera e cunquai procurà per in enviern permanent (cumparegliabel cun in enviern nuclear). Per questa teoria pleda l’enritgiment dal metal iridium – in material fitg rar – che sa lascha cumprovar en las stresas da la terra correspundentas. Quest metal pudess tuttavia esser vegnì sin la Terra tras in meteorit. La teoria vegn rinforzada supplementarmain tras ina scuverta ch’è vegnida fatga l’onn 1990 a l’ur da la peninsla Jukatan al Golf da Mexico. Là è numnadamain vegnì chattà in crater cun il num Chixculub ch’è circa 170 km lad.
Critichers da la teoria dal meteorit èn percunter da l’avis ch’in tal culp d’in meteorit na stoppia betg esser l’unic motiv per l’extincziun da massa. Tuttina vala la teoria dal culp d’in meteorit sco la pli plausibla ed usitada per descriver l’extincziun relativamain svelta dals dinosaurs.
La teoria dal vulcanissem[modifitgar | modifitgar il code]
Questa teoria pretenda che l’activitad smesirada da vulcans ch’ha gì lieu vers la fin da la perioda da crida haja procurà per sumegliantas midadas da clima sco in culp d’in meteorit. In indizi è il vulcanissem vehement da Dekkan-Trapp en l’India ch’ha transporta a la surfatscha almain dus milliuns kilometers cubic basalt. Tras ils vulcans èsi er pussaivel che tissis èn sa derasads en l’atmosfera. Quels pudessan esser stads mortals per ils embrios ch’eran vi da crescher en ils ovs.
Motivs cumbinads[modifitgar | modifitgar il code]
Blers scienziads partan ozendi dal fatg che betg mo ina da questas catastrofas saja responsabla per l’extincziun da massa. Pli plausibla para la tesa che plirs eveniments ch’han gì lieu circa a medem temp hajan manà a questa catastrofa. Per l’extincziun dals saurs sgulants u dals amonits a la fin da la perioda da crida pudess er esser responsabel il fatg che la mar è tschessada da quel temp talmain che las mars bassas èn svanidas dal tuttafatg. Tras quai han blers animals pers lur spazi da viver.
Vitiers èn anc vegnidas midadas climaticas chaschunadas tras las mars svanidas. Or d’in clima tropic è daventà in clima plitost moderà cun stads pli chaudas ed envierns pli fraids. Gia tras questas differenzas da la temperatura pudessan bleras spezias esser mortas ora. Il meteorit ch’ha ultra da quai tutgà la Terra e l’augment da las erupziuns da vulcans han pudì effectuar ulteriuras midadas dal clima.
L’influenza istoric-culturala[modifitgar | modifitgar il code]
Nagin’autra gruppa d’animals ch’èn morts ora ha cuntanschì ina tal’impurtanza culturala sco ils dinosaurs. Dapi ch’ils dinosaurs èn cumparids en la publicitad en il decurs dal 19avel tschientaner fruntan els en tut il mund sin grond interess. La popularitad dals dinosaurs è uschè gronda ch’ins po senz’auter discurrer d’ina mania da dinosaurs che dura enfin oz.
Per in emprim grond interess public per ils dinosaurs ha procurà il Crystal Palace a Londra l’onn 1853 cun endrizzar ina cuntrada genuina cun models d’animals en grondezza natirala. Differents da quests dinosaurs aveva il sculptur Benjamin W. Hawkins reconstruì tenor las indicaziuns dal paleontolog Richard Owen. La cuntrada pon ins admirar anc ozendi.
L’onn 1868 è Hawkins vegnì incumbensà da montar skelets da dinosaurs e da preschentar quels a la publicitad. En in museum a New York han quests emprims exponats da dinosaurs procurà per ina veritabla fulla da visitaders. En il decurs dals proxims decennis èn ils skelets da blers auters animals vegnids bandischads en ils tschalers dals museums e remplazzads tras questas novas attracziuns. Ozendi concurran sin il pli anc ils relicts dals Egipzians cun la popularitad dals dinosaurs.
A partir dal 20avel tschientaner cumparan ils dinosaurs er entaifer la litteratura ed il film. Ina da las emprimas e pli renumadas istorgias da science-fiction è ‹The Lost World› dad Arthur Conan Doyle (1912) ch’è vegnida filmada pliras giadas. Bleras da questas istorgias (tranter auter era da Jules Verne) tractan la scuverta d’in territori fin alura nunenconuschent, per exempel d’in guaud tropic u d’in’insla, nua che dinosaurs hajan survivì.
En blers films vegnan ils dinosaurs preschentads sco monsters cannibalics e vegn per part sugerì ch’els vivevan dal temp dals avdants da cuvels. In’excepziun furma il film da fantasia ‹Reise in die Urzeit› (1954), en il qual uffants viagian adina pli lunsch en il passà. Quest film tschecoslovac mussa per l’emprima giada animals dal temp primar en las epocas correspundentas. Il paleontolog Josef Augusta era stà participà sco cussegliader scientific.
Films d’acziun da Hollywood pli novs che dattan in maletg vaira realistic dals dinosaurs furman ‹Jurassic Parc› (1993) e ‹The Lost World› (1997) da Steven Spielberg. La teoria da clonar dinosaurs sco quai ch’ella vegn preschentada en ‹Jurassic Parc› n’è dentant betg realistica. Il purtader da l’infurmaziun d’ierta, l’ADN, va numnadamain svelt en malura suenter la mort da la creatira.
Films da dinosaurs pli novs èn savens films documentars ch’emprovan da preschentar ils animals en lur spazi da viver autentic. La seria da BBC ‹Dinosaurier – im Reich der Giganten› (titel englais: ‹Walking with dinosaurs›) è vegnida producida cun custs enorms. Ironicamain èsi pussaivel d’illustrar questas creatiras giganticas dal temp preistoric a moda autentica mo cun tecnica grafica la pli moderna (Computer Generated Imagenery). Tuttina n’han illustraziuns artisticas (l’uschenumnà paleoart) betg pers lur impurtanza. Er en grondas producziuns da kino vegn per part anc adina lavurà cun Storyboards.
En in essai cumparì en l’‹American Scientist Online› da l’onn 2005 s’occupa Keith Stewart Thompson da l’effect ch’ils dinosaurs han spezialmain sin uffants e giuvens creschids. Dinosaurs sajan in fenomen paradox: cun excepziun da la lingia dals utschels sajan tuts morts ora, ma tuttina sajan tschertins nunditg ferms e privlus. Per uffants, surtut sch’els èn gist vi d’emprender ina lingua, sa porschia qua in mund da fantasia ch’è bain accessibel, ermetic e ch’els san era furmar sez. Ils dinosaurs sajan mez reals, palpabels e corporals, dentant or d’in temp nunchapibel ed inaccessibel. Els sajan a medem temp monsters e cumpogns da far termagls, fetschian tema, ma sajan tuttina charins.[1]
Suenter l’enorm success economic dal film ‹Jurassic Parc› ha ‹l’actur dinosaur› er conquistà il mund dals gieus da computer. Ina fin da questa fascinaziun da la cultura moderna per ils dinosaurs n’è betg da prevesair.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Keith Stewart Thompson: Dinosaurs as a Cultural Phenomenon, en: American Scientist Online, nr. 3/2002, p. 212.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Kevin Padian e Philip Currie: Encyclopedia of Dinosaurs, 1997, Academic Press. ISBN 0-12-226810-5
- Gregory Paul: The Scientific American Book of Dinosaurs, 2000, St. Martin’s Press. ISBN 0-312-26226-4
- Gregory Paul: Dinosaurs of the Air: The Evolution and Loss of flight in Dinosaurs and Birds, 2002, The Johns Hopkins University Press, Baltimore. ISBN 0-8018-6763-0
- David Weishampel, Peter Dodson e Halszka Osmólska: The Dinosauria, 2. ediziun, University of California Press. ISBN 0-520-24209-2
- David Fastovsky und David Weishampel: The Evolution and Extinction of the Dinosaurs, 2005, 2. ediziun, Cambridge University Press, Cambridge, ISBN 0-521-81172-4
- James Farlow e Brett-Surman: The Complete Dinosaur, 1997. Indiana University Press, ISBN 0-253-21313-4
- Ernst Probst e Raymund Windolf: Dinosaurier in Deutschland, 1993, C. Bertelsmann, München. ISBN 3-570-02314-1
- W. J. T. Mitchell: The Last Dinosaur Book: The Life and Times of a Cultural Icon, 1998, The University of Chicago Press, Chicago. ISBN 0-226-53204-6 (extracts or dal cudesch)
- J. L. Sanz: Starring T. rex!: dinosaur mythology and popular culture, 2002, Indiana University Press, Bloomington, translatà da Philip Mason. ISBN 0-253-34153-1


text:
Padéren (BS)
Padéren (en Italià: Paderno Franciacorta), l'è 'n cümü de 3 734 abitàncc (dàto del Dic 2015 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla zòna geogràfica ciamàda Franciacürta, a Sud del Lac d'Izé, a 15 km a Nordòvest de la cità de Brèsa.
Padéren l'è 'l piö picinì dei cümü de la Franciacürta. El se tróa de föra del sércol de le culìne moréniche söndèn teretóre töt pià o apéna apéna 'n pendènsa. El misüra 5,58 chilòmetri quadràcc, ma la metà del teré l'è dedicàt a la gricültüra e de piö d'en quart a la cultivasiù de la icc.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Er las deputadas ed ils deputads dal Cussegl grond han sustegnì la cumissiun da giustia e segirezza e lur pretensiun, ch'il chantun tractia las localitads da la nova dretgira cun prioritad. L'istorigia davos questa incumbensa è la suandanta: Cun la refurma da giustia 3 duain la dretgira chantunala e la dretgira administrativa vegnir messas ensemen tar ina dretgira superiura. En quella duain er tuts pudair lavurar en il medem lieu. En discussiun stat il bajetg da l'Uffizi per construcziun bassa dal chantun en la Grabenstrasse a Cuira.
Retard da Sinergia
Il problem è dentant: Entras recurs sco er entras la pandemia da corona è il project da l'administraziun chantunala Sinergia sa retardà per 4 onns cumpareglià cun la planisaziun oriunda. Sche la strategia d'immobiglias planisada per Cuira vegniss cuntinuada senza midadas, pudess ina dretgira superiura retrair l'edifizi il pli baud l'onn 2030 perquai che l'uffizi da construcziun bassa na po betg bandunar il bajetg. Perquai saja grev da garantir che la nova dretgira possia gia sin la nova perioda d'uffizi dals derschaders, pia sin l'onn 2025, avair la sedia.
La cumissiun da giustia dal Cussegl grond ha dentant uss incumbensà la regenza da tractar quella sedia cun prioritad ed independentamain da la strategia d'immobilias dal chantun.


text:
L'october avevan be 16% dals dumandads inditgà ch'els sa laschian vaccinar immediat. Tar la nova retschertga han gia 41% da las persunas dumandadas respundì ch'ellas veglian sa laschar vaccinar immediat. Ils tests positivs dal vaccin e l'entschatta dal vaccinar han procurà per questa midada. Percunter è la cumpart, che ha inditgà da betg sa laschar vaccinar, sa sbassada be levet, numnadamain da 28% sin 24%. Era sa sbassada è la cumpart da las persunas che vulan anc spetgar cun ina vaccinaziun ord tema dals effects secundars.
En general èn ils umens in zic pli pronts da laschar far ina vaccinaziun che las dunnas. Persunas ch'èn scepticas envers il vaccin datti dentant dad omaduas schlattainas tuttina bleras. Cunzunt tar la populaziun pli veglia ch'è pli periclitada da s'infectar cun il virus è la prontadad da laschar vaccinar pli gronda. La populaziun en la Svizra taliana è pli averta envers il vaccin, la populaziun da la Svizra tudestga è pli sceptica.
La sceptica envers il vaccin è ferm colliada cun l'orientaziun politica. Cunzunt tar ils aderents da la PPS croda quai en egl. Bun la mesadad dad els na less betg sa laschar vaccinar. Be 21% dad els less survegnir ina vaccinaziun immediat. La pli gronda prontadad da sa laschar vaccinar sa mussa en las retschas da la PS e da la PVL.
Il pli ferm motiv, pertge che la populaziun na vul betg sa laschar vaccinar è la tema dals effects secundars. 60% da las persunas ch'èn scepticas inditgeschan quai sco motiv principal. Er la tenuta da laschar vaccinar emprim las persunas che han pli da basegns è ferm derasada.


text:
FESTIVAR E LUVRAR
Planiseis Vus ina fiasta da famiglia, in’invitaziun tut speciala, in’occurrenza cun Vossa uniun, in eveniment cultural ni ina sesida da fatschenta?
La sala da 70 m² porscha plaz ed in ambient per festivar e/ni luvrar e guder per tochen 65 persunas.
La tribuna cun ses ulteriurs 13,2 m² sa vegnir duvrada sco cantun per ils affons, per ina gruppa da lavur ni per presentaziuns da tut gener.
Il tschaler cun arviul (11,6 m²) ed in cheminé ei sco fatgs per discussiuns en in rom pli quiet.
Dapli publicitad e vesta sin la natira porscha la stivetta dil hotel (27,2 m²) che sa era vegnir duvrada per sentupadas pli informalas.
Infrastructura: WLAN gratuit ell’entira casa. Beamer, fax e fotocopiader san vegnir duvrai per ina pintga contribuziun allas spesas.
Reservei las localitads a temps!
Bugen fagein nus a Vus propostas per Vies gentar, Vossa tscheina, Vies menu da fiasta ni Vies banchet da fatschenta.


text:
L'onn 1984 è Claudio Simonet vegnì elegì sco manader da la Scola da musica Surselva. Entschatta favrer 2018, pia suenter 34 onns a la testa da la scola, va el en pensiun e surdat la batgetta a Clau Scherrer. Quel era vegnì elegì il settember passà.
Digren da scolaras e scolars è la gronda sfida
L'onn 2000 han passa 1'200 scolaras e scolars frequentà la Scola da musica Surselva. Dapi lura è quel dumber dentant sa reducì constantamain, ed il davos onn ha la scola anc quintà pauc sur 700 giuvenils. Tant per Claudio Simonet sco era per Clau Scherrer è quai svilup negativ en emprima lingia ina consequenza da l'emigraziun generala da la Surselva, in svilup ch'els na possian betg influenzar.
In problem saja dentant era la vasta purschida dal temp liber che stettia ozendi a disposiziun als giuvenils. Uschia emprendian quels bain 2-3 onns in instrument, savens dettian els dentant spert si l'instrument e sa concentreschian sin autras activitads.
Motivar scolaras e scolars da tegnair la dira
Clau Scherrer vesa sco schliaziun per quai problem, da promover la motivaziun da scolaras e scolars da tegnair la dira e da betg gist smetter da sunar in instrument cura ch'i daventia in pau pli intensiv. Co el vul far quai na tradescha el anc betg, insaquantas ideas haja el dentant gia. Impurtant saja per el, che quellas ideas vegnian discutadas e realisadas ensemen cun las scolastas ed ils scolasts da la Scola da musica Surselva.
RR actualitad 08:00


text:
Cun la victoria cunter l'equipa Baden regio han las giugadras da curling cun il skip Binia Feltscher gudagnà il titel da campiunessas svizras. Las sportistas dal CC Flem han gudagnà cun in 7:5. Uss pon ellas represchentar la Svizra tar il campiunadi mundial en il Canada.
I para ch'ils onns pèrs portian fortuna a las giugadras: Gia il 2014 ed il 2016 èn ellas sco campiunessas naziunalas sa participadas al campiunadi mundiala a Canada ed èn turnadas cun il titel da campiunessas mundialas.
Ils dad Adelboden van a Las Vegas
E tar ils umens ha l'equipa enturn Marc Pfister decidì il gieu ed è daventada campiunessa mundiala. Ils campiuns naziunals vegnan a represchentar la Svizra tar il campiunadi a Las Vegas l'avrigl.
RR novitads 20:00


text:
Il sacerdote Don Michele Ponza nacque a Cavour nel settembre 1772, morì il 18 novembre 1846.
Un cassadör a s'era andurmisse s'un maciairon d' fen con la testa pogià s'una man, e lì dacant ai pè a l'avia so fusíl carià a quadërton.
Una levr paurosa, cöm a lo son tutte, apena ch'a l’à vdù coul caga-feu a bërluse, ai è subit piaje na fouffa ch'i'dio nen aut, e a l'a fait për scapè: ma ant coula avend osservà, ch'ël càssadör a durmia cöm na marmota su coul montruch d'erba, a l'a pià couragi, e pian pianin avsinandsie, a l’a avù la tola d'andé a balindronè antorn a coul sciop.
Chial-sì, vedend la baldansa ch'a s' pìava coula bërnuffìa d' levr, a l'è butasse a dì: «Eh! che manera ela clalì d'avnime a piè a fè; e t'chërdesto d'vote ch’i sia 'n toni, un toutblan, ch'i pia i afront për compiment? Sasto nen, ch' mi son bon, a brusete le servele ant na minuta, e fete surtì l'anima d'ant ël corp? Sasto nen ch' ël feu ch' mi t' slanso, a fa' tramblé i lion, i ours, le pantere, le jene, e i sent diavo, ch'a son pi feroci e pi furb ch' ti? Giura pastiss! i’ seu nen com im tena…»
«Puh!» la levr ai a rispost, «aussa nen tant ël nas, me amis; ch'i t' ses ant un eror, ma bel gross; e i t'assicuro, ch' tutte toe bravade a fan nen scapè un gat.
Coul ch'noi i temoumo a l'è to padron, lolì a l'é vera, ma solament fin ch'a stà dësvià: ma s'a fa tant d'andurmisse, ciarea, soure maschre; to feu a l’à pi gnun efet, e i të spuomo a doss alegrament.»
La moralità d' sta faula a sauta tant a j'eui ch'a fa nen da bsogn dë spieghela.


text:
Porsones singules, uniuns, organisaziuns, dites y aministraziuns publiches laora pro la Mitmach-Conferenza sön idees y proiec dl post.
Le travert: ti jí adincuntra vare por vare ai 17 obietifs dles Naziuns Unides. Le focus é plü avisa sön cater ciamps de aziun:
Al vëgn elaboré y realisé piceres y gran soluziuns por le raiun de Puster.
Al se forma la rëi Mitmach-Regione Pustertal, n prozess de partezipaziun che döra, renforza, unësc y fej visibl düc i proiec y les iniziatives locales y düc/dötes chi/chëres che fej pert de chësc mudamënt ecologich y sozial.
Nos orun fá odëi les porsones atives y entusiasmé ciamó de plü da se dé da fá por en raiun y en monn sostenibl y iüst.
Chiló se dunse da fá:
Sciöche pro vigne conferënza saral na prejentaziun, na moderaziun, en se abiné tl plenum. Tl zënter dla Mitmach-Conferenza indere se sënta düc spo pro les mëses thematiches (Thementische). Pro vigne mësa él na porsona (n’uniun, n’organisaziun...) cun n proiet o n’idea. I partezipanc dla conferënza é spo inviá da dí la süa, düc s’aconsiëia y forma insciö i proscimi vari concrec.
L'iade mët man:
Do la Mitmach-Conferenza gnaral publiché chisc vari de vigne mësa y ti proscimi mëisc gnarai realisá da düc chiche a fat pert pro la mësa. Da d'aisciöda 2023 vëgnel spo ciaré ai resultac. Insciö pëia ia n prozes de partizipaziun y i jun düc adöm adincuntra ai 17 obietifs dla sostignibilité dles Naziuns Unides vare pur vare.
Vi ala Mitmach-Conferenza, impara da conësce iniziatives y proiec interessanc y conscidra ula y co che t'os to pert.
Scriete ite te nosc NEWSLETTER y resta informé.
L'idea dles 100 Mitmach-Regionen é piada ia da 4 organisaziuns: la fondaziun Schweisfurth, wirundjetzt e.V., la fondaziun Be The Change y i Pioneers of Change. La pröma Mitmach-Konferenz é gnüda fata tl 2017 a Ravensburg, dedô nen é gnü fat tl 2018 tl raiun dl Chiemgau y tl 2019 a Lindau y Leipzig. Te chësc ann s'ál metü adöm 100 porsones y teams por realisé 100 Mitmach-Konferenzen y insciö deventé 100 Mitmach-Regionen y nos tl raiun de Puster sun öna de chëestes.
Deplü informaziuns sota: www.mitmach-region.org
“Sce i aspetun al govern él massa tert.
Sce i fajun da susc èl massa püch.
Mo sce i se metun en movimënt düc adöm,
él propi la dërta cosa da fá tl dër momënt."
Rob Hopkins (fondadú dl movimënt Transition Town)


text:
Che daidunse pa?
Co daidunse pa?
Le proiet se basëia sön cater pilastri:
„Cörs dla Val Badia“ é n proiet de solidarieté nasciü dala orenté da fá val’ deboriada por nes sostigní te chësta situaziun particolara, che nes mët düc canc de val’ vers ala proa. Le proiet pëia ia dal sintí che mai plü co sëgn él important da tigní adöm y mostré unité, tla convinziun che deboriada podunse arjunje deplü y che deboriada sarunse bogn da passé ia plü saurí ince chësta desfida.
„Cörs dla Val Badia“ é n proiet porté da porsones fora dla vita soziala, religiosa y economica dla valada, che á orü lié les forzes por lascé slominé n rai de speranza y dé n messaje positif te n tëmp olache tröpes porsones á crüzi y fistidi.


text:
I saja in problem pertutgant credibladad, crititgescha Markus Cadosch, secretari dal sindicat dal persunal da transport. In commember da direcziun da la Retica stoppia avair ina buna reputaziun. La finala tschentian ins era ad in emploià da vendita u ad ina maschinsta da la Retica la pretensiun ch’els hajan ina buna reputaziun. Tant pli valia quai per in commember da direcziun.
Co statti cun la credibladad?
Il delict aveva il commember da direcziun commess avant ch’el ha cumenzà il 2012 tar la Retica. La procedura giudiziala è dentant sa splegada pir l’onn passà. La dretgira ha sentenzià il commember da direcziun ad in chasti cundiziunà da 90 schurnadas à 120 francs ed ina multa da 2000 francs. I sa tracta pia d’in chasti miaivel. Markus Cadosch tschenta tuttina la dumonda da la credibladad. Tant pli che quest commember maina ina da las pli grondas ed impurtantas divisiuns da la Viafier retica.
Markus Cadosch ha survegnì bleras reacziuns dal persunal, cunzunt suenter che las gasettas avevan tematisà la procedura penala. I saja remartgabel che la viafier retica n’haja mai tematisà la chaussa visavi il persunal. «Sch’il directur da la Viafier retica ha anc adina la fidanza cumplaina en questa persuna, avess el stuì communitgar quai», di Markus Cadosch, secretari dal sindicat dal persunal da transport regiun ost.
Responsabel per eleger e survegliar la direcziun è il cussegl d’administraziun cun Stefan Engler sco president.
Admoniziun severa
Tant la direcziun sco era il cussegl d’administraziun hajan examinà la sentenzia, resguardà las circumstanzas e fatg in'audiziun cun il pertutgà, di Stefan Engler. Suenter hajan ins confermà unanimamain la confidenza a quest commember da direcziun. Ins haja però era exprimì ina admoniziun severa ed adattà ses contract da lavur.
La viafier retica è ina interpresa en possess dal chantun e da la Confederaziun. Tschenta ina tala interpresa betg pli autas pretensiuns al grad d’integritad d’ina persuna ch’occupeschan posts auts?
Gliez saja bain il cas, di Stefan Engler. Quai saja era la raschun ch’ins haja examinà en tutta seriusitad quest cas. Ins haja pasantà ils interess – era pertutgant la reputaziunda la Viafier retica. Resguardond la grevezza dal cas e ch’il delict saja sa splegà avant passa diesch onns, haja la direcziun agì uschia, di Stefan Engler.
«Ins dastga far ina giada in sbagl, ma in segund sbagl n’è betg pli perdunabel», di Stefan Engler, president dal cussegl d’administraziun da la Viafier retica.


text:
emprema victoria da campiunadi
Bunamein in meins han ils fans dil CB stuiu spitgar tochen che l’emprema ha puspei saviu giugar in giug da campiunadi. La finamira avon quei giug era clara: treis puncts eran obligaziun...
Continue Reading
proxima terrada per la secunda
Il venderdis sera ha la secunda equipa dau siu quart giug da campiunadi a Cuera. Suenter ina victoria cun quater gols a nulla a Samedan la jamna vargada, cassescha il CB quella ga il medem diember da gols e spiarda cun quei 4:0 encunter Mladost. Aschia sesanfla l'equipa da Bruno Steiner e...
emprema victoria per la secunda equipa
La secunda equipa gudogna il giug ordeifer encunter ils Lusitanos de Samedan cun 0:4. Aschia muossa l'equipa ina buna reacziun sillas duas sperditas els giugs precedents. Cun quella victoria sesanfla l'equipa da Bruno Steiner e Thomas Bearth sil quart rang ella tabella da 5. ligia - quei cun...
bènaltè! 2017
Punctualmein sill'entschatta dil campiunadi 2017/18 ei la secunda ediziun dil "bènaltè!" cumparida.
Era questa ediziun porscha in vast cuntegn e tracta denter auter puspei historias ed anecdotas ord temps...
Continue Reading
debachel a vella
Suenter bunas prestaziuns el Cup svizzer encunter l'equipa da Diepoldsau ed el giug amicabel encunter l'emprema da Schluein ein ils giugadurs semess sin via cun in bien sentiment en Val Lumnezia. Quei, schegie ch'ils davos dus giugs a Bual eran i a piarder e tuts...
Continue Reading
puspei spiars
La sonda, ils 10-06-2017 ha la secunda dil CB giu il davos giug dalla sesiun 2016/17. A Bogn Ragaz reussescha ei deplorablamein buca da terminar la sesiun cun in resultat positiv.
Continue Reading
finiziun dalla sesiun gartegiada
Pil davos giug dalla sesiun 2016/17 ha il CB Trun/Rabius astgau retscheiver l’equipa da Mels a Pustget – in giug che empermetteva buca gronda tensiun, cunquei che per Mels era ei gia clar ch’ei mondi il proxim onn vinavon en tschunavla...
Continue Reading
terrada encunter rueun
Dus dis suenter il derbi encunter Sedrun ei la secunda dil CB semiserada cun Rueun. Igl atun haveva l'equipa dil Bruno e Thomas giugau in bien giug a Rueun denton tuppamein spiars.
Continue Reading
ina victoria che porta levgiament
La davosa victoria dalla sesiun da primavera haveva l'emprema equipa saviu festivar encunter Taminatal - e quei avon varga in meins, ils 23 d'avrel. Ils giugs consecutivs era ei buca pli reussiu als giugadurs da dar ballapei sco quei ch'els...
Continue Reading
in pari encunter sedrun
La gievgia ha giu liug il derbi tradiziunal encunter Sedrun. Da bialaura avon ina biala culissa d'aspectaturs vegn il CB da recaltgar in punct.
Continue Reading


text:
Canada
Le Canada é n Stat independënt dl’America dl Nord che confinëia a ost cun l’Ozean Atlantich, a nord cun le Mer Dlacé Artich y a vest cun l’Ozean Pazifich.
Al é le secundo Stat al monn do la Ruscia sciöche estensiun cun na spersa de ca. 9.897.170 km² y al confinëia a süd cun i Stac continentai di Stac Unis d’America y a nord-vest cun l’Alaska. Ara se trata dl confin terester danter dui Stac plü lunch dl monn cun 8.893 km.
Dan dala colonisaziun da pert de poolaziuns europeiches ê le Canada abité da popolaziuns aborigenes. Dal mëte man dl XVII. secul él gnü colonisé da pert dla Franzia y dl’Inghiltera. Le Canada á ciafé l’independënza cun le Statut de Westminster ai 11 de dezëmber dl 1931. I lingac ufiziai é l’inglesc y le franzesc y la capitala é Ottawa.


text:
«Jede bruucht sy Insel» chantaiva il Bernais Peter Reber fingià avant passa trent’ons. El quinta dad ün lö ingio cha nus das-chain simplamaing esser e laschar pender noss’orma. La chanzun es dvantada ün’auricula e bod minchün ha almain fingià dudi la melodia.
Dürant las ultimas eivnas ha blera glieud cultivà in ün tschert sen si’isla, chi saja a la riva dal mar, sül prümaran o dürant üna gita o üna tura cul velo. Uossa sun qua fotografias e regordanzas chi’ns restan ed accumpognan. I sun quists mumaint paradisics chi’ns dan forza in nos minchadi da lavur e chi svaglian suvent üna tscherta increschantüm.
«Jede bruucht sy Insel» disch eir, cha quists temps sun passagers e cha ningün nu po tils conservar per adüna. Cha’l temp süll’isla viva da quist fat e chi tocca pro, da tilla stuvair bandunar e dad ir inavant – suvent cull’increschantüm.
Eir il rom biblic viva dals lös d’increschantüm: Al tuot cumanzamaint sta la creaziun dal paradis e sia perdita. L’uman nu para dad esser fat per viver adüna i’l paradis. Pels umans dvainta’l ün lö d’increschantüm, intant ch’els as sgoban pro lur greiva lavur corporala. Lönch tils varan accumpagnadas la regordanzas dad increschantüm dal paradis chi svanischa vieplü a l’orizont. Plü tard crescha da tschella vart da l’orizont ün’otra increschantüm: L’impromischiun dad ün pajais ingio chi culan meil e lat. Quist lö impromiss dvainta il böt bramà e la motivaziun per ün pövel inter da’s metter darcheu in movimaint.
I sun quists mumaints paradisics chi’ns dan forza in nos minchadi da lavur e chi svaglian suvent üna tscherta increschantüm.
«Jede bruucht sy Insel» quinta dad ün lö ingio cha’l temp perda si’importanza, cha’l muond es in uorden e chi’s driva ün toc paradis. Il text biblic ans tira adimmaint, cha nus nun eschan buns da conservar il paradis ed ans affida da tschella vart l’impromischiun cha nossa via ans maina vers ün nouv paradis.
Scha’l temp da vacanzas es uossa a fin, lura ans chattaina darcheu i’l minchadi da lavur. I füss però fatal, scha nus mettessan be d’vart nossas regordanzas da noss’isla chi’d es nos lö da forza. Blerant po la fiduzcha allegraiva, da pudair tuornar, ans motivar da tour per mans nos minchadi e da salvar ün toc paradis in nossa vita quotidiana. Dad ir nossa via, chi’ns maina minchatant tras il desert, ma culla perspectiva d’ün pajais ingio chi culan meil e lat.


text:
da Maria Cristina Derungs-Bartolomei
Jesus mava tras la Galilea perdegond la buna nova de Diu, scatschond demunis e medegond malsauns. Cheu setract’ei d’in leprus. Ussa san ins ch’ina bacteria caschuna la lepra; ei dat persuenter medicaments e virola. Mo per millenis era ella ina sentenzia che bandischava alla mort sociala avon che corporala.
Il Veder Testament numna «lepra» (tzara’at) era ina pli leva malsogna della pial; ils pertuccai vegnevan tuttina isolai. Ella lepra vesev’ins la noda dil puccau. Da quella vegn ins perquei buca medegaus, mobein purificaus: reintegraus ella cuminonza ed el cult a Diu.
Jesus senuspescha buca da tuccar en la «lepra», las mendas dil carstgaun. Renconuschin nus las nunveseivlas «lepras» interiuras che disfigureschan nossa semegliadetgna cun Diu? Selaschein nus tuccar da Jesus, ni tenin nus el lontan da nus? Lein nus daveras viver sco nova creatira? Capin nus la cunzina dil silenzi: q.v.d. che Jesus vul buca esser tschercaus per sias «miraclas», mobein per daventar ina preschientscha viva en nies intern? Igl evangeli ei buca in cudisch da serrar ina gada ch’ins ha «empriu» quel. Tras el secommunichescha a nus il Plaid vivent. Tedlar el ei entupar Jesus. Perquei eis el adina novs ed ei far senn de leger e meditar el adina puspei.
Mc 1,40–45
40In leprus ei vegnius tier el, ha supplicau el en schanuglias e detg: Sche ti vul, sas ti purificar mei. 41Plein cumpassiun ha Jesus stendiu il maun, tuccau el e detg: Jeu vi, seigies purificaus! 42Ed immediat ei la lepra tschessada dad el, ed el ei staus purificaus. 43Jesus ha relaschau el, dend la cunzina: 44Mira da dir a negin nuot, mobein va e semuossa al sacerdot e fai per tia purificaziun l’unfrenda prescretta da Moses, per perdetga ad els. 45Mo quel ei ius naven ed ha entschiet a raquintar e far paleis la nova, da maniera che Jesus saveva buc entrar pli aviartamein en in marcau, mobein steva ordeifer el solitari. Ed ins vegneva tier el da tuttas varts.


text:
Il chantun sustegna da furmar abilitads digitalas per persunas ch'han en la branscha da turissem. Il coc da la purschida furma ina plattafurma digitala per sa scolar a moda independenta. Ella sa drizza a l'hotellaria e la gastronomia, dentant er a producents e purs che vulan offrir sin vias digitalas lur products, e duai cuntegnair ina purschida da 80 medias autodidacticas digitalas.
Per il project collavuran l'Academia Engiadina SA e la Somedia Learning SA. La regenza grischuna conceda per ils proxims sis onns ina contribuziun maximala da 31'500 francs al project che custa 63'000 francs.


text:
Acziun da padrin
Gotten und Göttis gesucht für die Restaurierung von Objekten
Güdè a mantegner ed a conserver la collecziun incumparabla da valur naziunela a reguard la cultura da viver ed abiter engiadinaisa dal 16evel al 19evel tschientiner per l’avvenir. Per üna bella tscherna dad ogets tschercha la Fundaziun Museum Engaidinais padrins e madrütschas chi surpiglian ils cuosts per la conservaziun e restoraziun d’ün oget u d’üna gruppa dad ogets.
Contact: Charlotte Schütt, Mnedra dal museum charlotte.schuett@museum-engiadinais.ch
Wie werde ich Götti/Gotte?
Scu padrin u madrütscha haun Els üna cunvegna culla Fundaziun Museum Engaidinais davart ils cuosts da restoraziun ch’Els surpiglian per ün tschert oget tenor Lur schelta. Ils cuosts paun gnir dedüts da las impostas.
Zieva cha las lavuors saron glivredas clappan Els ün documaint ed ün rapport da restoration. Els clapparon ün invid exclusiv per padrins e madrütschas ad ün’occurrenza chi varo lö i’l ram da la reavertüra dal museum. Sch’Els giavüschan que, vegnan Els numnos scu padrin u madrütscha sün nossa pagina-web. E natürelmaing Als tramettainsa da temp in temp eir infurmaziuns düraunt la fasa da renovaziun dal museum ed eir zieva.
Üna glista cumpletta dals ogets da padrin chi vegnan in dumanda pel mumaint as chatta suot www.engadiner-museum.ch/goettiaktion. Eir aint il museum sto a dispusiziun üna mappa cun tuot ils ogets. Sper üna descripziun dettaglieda da l’oget vegnan eir descrittas las imsüras previsas per la conservaziun e restoraziun. Nus ans rechattains pür al cumanzamaint. Düraunt ils prossems mais vegnan fattas expertisas dad oters ogets, la lavur necessaria vain stimeda e zieva vain il dossier publicho i’l internet. Sper numerusa otra mobiglia e pü pitschens ogets pertuchand la cultura d’abiter esa eir da chürer uras cun pè, ün orgel, üna granda collecziun da tessieus müravglius ed eir üna collecziun da scienza natürela. Gugent Als tramettainsa eir las descripziuns dad ogets specifics. Ch’Els ans infuorman davart Lur giavüschs – eir sch’Els as interessan per ün oget chi nun es auncha sülla glista.


text:
Slesia
La Slesia (in polac: Śląsk; in polac antic Ślążsk[o]; in tedesc: Schlesien; in cec: Slezsko; in slovac Sliezsko; in tedesc slesian Schläsing; in slesian Ślůnsk; in lusazian superior Šleska; in lusazian inferior Šlazyńska; in latin Silesia) l'è una rejon storega de l'Europa central, qe incœ l'è per la plœ part indela Polonia, ma una qualc territore l'è indela Jermania e indela Republica Ceca. La Slesia la corespond al volt e mez cors del fiœm Oder, e l'è delimitada a sud da i muts di Sudeti. La so citaa principala (e capital storega) l'è Breslavia.


text:
Ils enconuschents cumponists d'ovras per orchester sco Johannes Brahms, Felix Mendelssohn-Bartholdy, Maurice Ravel u Françis Poulenc han er scrit bler per chors. En l'emissiun chantan chors internaziunals ovras exclusivas ed exquisitas da quests cumponists da renum. Tranter auter chanta il Kammerchor Stuttgart, Choeur de chambre Accentus u ils Regensburger Domspatzen.
En noss archiv da musica èn da chattar nundumbraivlas registraziuns da chors - en spezial chors rumantschs e grischuns.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
La caplutta da S. Giacun schai agl ur dalla via a Sagogn. La pintga localitad cuntegn in chor en fuorma da nischa cun treis varts. Tenor in document dils 17 d’avrel 1555 eis ella vegnida baghegiada avon „mang” (= biars) onns da Jan Clauw Pittschen. Ei savess setractar digl onn 1503, essend che quei arsal cumpara en la caplutta da Sontgaclau en connex cun gest quei num sin ina tabla cun inscripziuns.
Igl onn 1670 ha la famiglia Cabalzar regalau igl altar enramaus da duas colonnas. Il maletg digl altar – ina Sacra Conversazione – representa Nossadunna denter S. Giacun e S. Gion.
Ina gada ad onn, entuorn il di memorial da S. Giacun, ils 25 da fenadur, celebrein nus en quella caplutta la S. Messa.