text:
Al Dialét Miranduléś l'è na varietà dialetàla d'l Emigliàṅ ch'la fà part dal grup linguìstic gal-itàlic. L'è anc, insém a tut chi àtar dialét emigliàṅ, la lìngua dla versiòṅ dla Wikipedia ch'a sî drē a léśar.
Dialét dla pruvìnsa ad Mòdna. Al Miranduléś 'l è in vérd
Pòst in du a s dascór al Miranduléś (in vérd)
Al s dascór in dal sircundàri ad La Miràndla, in dla basa mudnéśa a 'l cunfìṅ cun al Mantṿàṅ.
Tgnénd a mènt cal siggli chè, S=Sugèt, V=Vèrub, O=Ugèt (n=Nóm, p=Prunóm), al Miranduléś 'l è na lìngua ch'la dróa i custrùt chè 'd sóta:
- sénsa prunóm, a part quél ad prim livèl (dal sugèt) ch'l è sèmpar ubligatòri: [Sn]Sp1VOn eśémpi: [Stévan] al magna al pui (itagliàṅ: [Stefano] mangia il pollo)
- cun al prunóm ad sécónd livèl al pòst dal sugèt: [Sp2]Sp1VOn eśémpi: [Lò] al magna al pui (itagliàṅ: [Egli] mangia il pollo)
- cun al prunóm al pòst d'l ugèt: [Sn]Sp1OpV eśémpi: [Stévan] al al magna (itagliàṅ: [Stefano] lo mangia)
- cun i prunóm al pòst dal sugèt e d'l ugèt: [Sp2]Sp1OpV eśémpi: [Lò] al al magna (itagliàṅ: [Egli] lo mangia)
- sénsa prunóm, a part quél ad prim livèl (d'l ugèt) ch'l è sèmpar ubligatòri: [On]Op1VSn eśémpi: [al pui] 'l è magnâ da Stévan (itagliàṅ: [il pollo] è mangiato da Stefano)
- cun al prunóm al pòst dal sugèt: [On]Op1VSp2 eśémpi: [al pui] 'l è magnâ da lò (itagliàṅ: [il pollo] è mangiato da lui)
- sénsa prunóm, a part quél ad prim livèl (dal sugèt) ch'l è sèmpar ubligatòri: VSp1[Sn]On eśémpi: magna'l [Stévan] al pui? (itagliàṅ: [Stefano] mangia il pollo?)
- cun prunóm al pòst dal sugèt: VSp1[Sp2]On eśémpi: magna'l [lò] al pui? (itagliàṅ: [Egli] mangia il pollo?)
- sénsa prunóm, a part quél ad prim livèl (d'l ugèt) ch'l è sèmpar ubligatòri: [On]V1Op1V2Sn eśémpi: [al pui] è'l magnâ da Stévan? (itagliàṅ: [il pollo] è mangiato da Stefano?)
- cun al prunóm al pòst dal sugèt: [On]V1Op1V2Sp2 eśémpi: [al pui] è'l magnâ da lò? (itagliàṅ: [il pollo] è mangiato da lui?)
N.B. Al paròli fra parénteśi i èṅ facultatìvi.
Al sèt vucàli dal Miranduléś
Al Miranduleś, cuma al dialét fraréś e a difarensa dal mudnéś e dal mantṿàṅ, al dróa al sèt vucàli cumpàgn a 'l Itagliaṅ, faghénd però difarénsa fra curti e lunghi.
- [a] → Śgranfgnàr ([zgraŋ'fɲar] Graffiare) • (['albar] albero) àlbar
- [a:] → Dvintâ ([dviŋ'ta:] Diventato) • ([ma'ɲa:] mangiato) magnâ
- [e] → Védar (['vedar] Vedere) • (['sem] scemo) sém
- [e:] → Vēdar (['ve:dar] Vetro)
- [ɛ] → Uśèl ([u'zɛl] Uccello) • (['beŋ] bene) bèṅ
- [ɛ:] → Fêṅ (['fɛ:ŋ] Fieno)
- [i] → Pist (['pist] Ripieno) • ([iŋ'sem] insieme) insém
- [i:] → Pîṅ (['pi:ŋ] Pieno) • ([siŋ'ti:] sentito) sintî
- [o] → Rója (['roja] Scrofa)
- [o:] → Tṿajōł ([tvfa'jo:ɫ] Tovagliolo) • (['fōg] fuoco) fōg
- [ɔ] → Śnòć (['znɔʧ] Ginocchio) • (['ɔra] ombra) òra
- [ɔ:] → Pôc (['pɔ:k] Poco) •
- [u] → Sangiùt ([saŋ'ʤut] Singhiozzo) • (['ua] uva) ùa
- [u:] → Tgnû (['tɲu:] Tenuto) • ([kɲu'su:] conosciuto) cgnusû
I funéma in blù i gh pōl'n èsar sèmpar anc s'i n gh'àṅ minga 'l asènt in sìma a difarénsa ad quéi in rós. Par quéi in vérd invéci a dipénd da i caś.
Eśèmpi:
- cûl ['ku:l] (culo) → a t incûl [atiŋ'ku:l] (t'inculo) → inculàr [iŋku'lar] (inculare)
- pîṅ ['pi:ŋ] (pieno) → a 'l impinìs [aliɱpi'nis] (lo riempio) → impinìr [iɱpi'nir] (riempire)
Cuma p'r al fraréś pò, al vucàli O e E ch'i pèrdan 'l asènt tònic, da spés i s arbàsan ad tôṅ, dvintànd acsè U e I o anc sparénd dal tut.
- Mòdna (Modena) → Mudnéś (Modenese)
- Són (Sonno) → Sunèṅ (Sonnellino)
- Dènt (Dente) → Dintéra (Dentiera)
- Bicér (Bicchiere) → Bicirèṅ (Bicchierino)
- Ségn (Segno) → Sgnar (Segnare)
- Bulógna (Bologna) → Bulgnéś (Bolognese)
Al cunsunànti dal Miranduléś i èṅ cumpàgni a quéli d'l itagliàṅ foravìa p'r al fat ch'i n gh'aṅ briśa gl'africàdi [ʦ] e [ʣ] (scriti Z in itagliàṅ) e la fricàda [ʃ] (scrita SCI o SCE in itagliàṅ). Par cónt'r al Miranduléś al gh'à da piò al funéma [ɫ] (dit "dark L" cuma in d'l ingléś Peel [pʰiːɫ]).
- ALÒFUN • Al Miranduléś al tîṅ i funéma alòfun [c] [ɟ] ad [k] [g] cuma in itagliàṅ (i sarésan al C e G duri prima 'd I e E, cuma CHIOSCO e GHIOTTO). Al naśàli [ɱ] / [ŋ] invéci i n èṅ minga sōl di alòfun ad [m] / [n] cuma in itagliàṅ: in Miranduléś a gh'è ['an]=anno ma anc ['aŋ]=hanno, ['pan]=panno ma anc ['paŋ]=pane. Vlénd a gh sarés anc ['paɲ]=panni stesi ch'i sarésan i pan dastéś a 'l Sōl par scar-as.
- S • La S dal Miranduléś la pōl èsar sórda [s] (cuma in sał ['sa:ɫ] → sale) o sunòra [z] (cuma in śal ['zal] → giallo), a 'l inìsi, in mèś o a la fiṅ, sénsa dal règhli cuma in itagliàṅ. Eśèmpi: śéndar=genero, séndra=cenere, Śnar=Gennaio, snar=cenare, insgnàr=insegnare, inśgnàr-as=arrangiarsi, pès=pezzo, pèś=peggio.
- Z • Anc se in Miranduléś gl'africàdi [ʦ] e [ʣ] (ch'i sarésan scriti cun na Z in itagliàṅ) i n gh'èṅ briśa, quést al n vōl minga dir ch'a n sia mia pusìbil catàr pò òṅ tacâ a c'l àtar i funéma t+s (cuma in tsévad, insipido) o d+z (cuma in madśìna, medicina).
- N • Se dòp a gh'è na vucàla, la N l'è sèmpar l'alveulàra latìna [n] → naśàr (fiutare). Se dòp a gh'è na F/V, la N la dvénta la labardentàla [ɱ] → anvlùp (confezione). Se dòp a gh'è n'atra cunsunànta, la N la dvénta velàra [ŋ] → insfilsàr (infilare). Se prima a gh'è na G, la N la dvénta na cunsunànta palatàla [ɲ] → pugn (pugno). La N a fiṅ ad paròla la pōl èsar l'alveulàra latìna [n] → an (anno) o la velàra [ŋ] → aṅ (hanno). In cal caś chè, p'r arcgnósar méj la paròla, a s pōl métar un puntèṅ in sima a la N (ṅ) acsè a s capìs méj. Par dir-'n una, “I an scavśâ” (=Gli anni spezzati in itagliàn) 'l è dimóndi difarènt da “I aṅ scavśâ” (=Essi hanno spezzato in itagliàn).
- M • La M la ś lèś sèmpar [m] (lum → lume) ma in fiṅ ad paròla la pōl anc dvintàr la labar-dintàla [ɱ] (mujàṁ → mollica).
- L • Se prima a gh'è na G, la L la dvénta na cunsunànta palatàla [λ] → Sicìglia (Sicilia), in chi àtar caś la ś lèś [l] (laséna → ascella, vìgil → vigile). Soquànti vòlti in fiṅ ad paròla però la L la dvénta na cunsunànta velàra [ɫ] cuma in dla paròla ingléśa PEEL → finàł (finale). In cal caś chè, p'r arcgnósar méj la paròla, a s pōl métar na stanga ad travèrs dla L (ł).
- V • La V la s prunùncia [v] (vèć=vecchio, prév=potrebbe) o [vf] (óṿ=uovo, nóṿ=nove/nuovo, viṿ=vivo, néṿ=neve, tṿaja=tovaglia, spurtìṿ=sportivo, Mantṿàṅ=Mantovano) a dipénd da i caś. P'r arcgnósar méj la paròla, a s pōl métar un puntèṅ ad sóta a la V (ṿ).
- B [b] → Butér ([bu'ter] Burro) butér
- -CH- [c] → Chiét (['cjet] Calmo) CH prima ad E o I
- -C/-CH [k] → Cuc/Cuch (['kuk] Cuculo) cuc • Rusc/Rusch (['rusk] Spazzatura)
- C [k] → Cgnusû ([kɲu'su:] Conosciuto) cgnusû tut al vòlti che dòp la C a gh'è na létra difarénta da I o E
- -Ć/-C’ [ʧ] → Cuć/Cuc’ (['kuʧ] Spinta) cuć • Musć/Musc’ (['musʧ] Muschio) musć
- CE [ʧ] → Bicér ([bi'ʧer] Bicchiere) bicér
- CI [ʧ] → Àcid (['aʧid] Acido) àcid
- SĆE [ʧ] → Masćèṅ ([mas'ʧeŋ] Maschietto) masćèṅ
- SĆI [ʧ] → Sćiùma (['sʧuma] Schiuma) sćiùma
- D [d] → Dur (['dur] Duro) dur
- F [f] → Fam (['fam] Fame) fam
- -GH- [ɟ] → Ghignóś ([ɟi'ɲoz] Antipatico) GH prima ad I
- -G/-GH [g] → Fōg/Fōgh (['fog] Fuoco) fōg
- G [g] → Gróp (['grop] Nodo) gróp
- -Ǵ/-G’ [ʤ] → Maǵ/Mag’ (['maʤ] Maggio) maǵ
- GE [ʤ] → Gèra (['ʤera] Ghiaia) gèra
- GI [ʤ] → Gir (['ʤir] Giro) gir
- I [j] → Biasàr ([bja'sar] Masticare) Dòp na cunsunànt, prima dna vucàla
- J [j] → Jutàr ([ju'tar] Aiutare) jutàr
- L [l] → Lat (['lat] Latte) lat
- -Ł [ɫ] → Sał (['sa:ɫ] Sale) saɫ
- GLI [λ] → Itàglia ([i'taλa] Italia) Itàglia
- M [m] → Mój (['moj] Bagnato) mój
- -M [m] → Fam (['fam] Fame) fam
- -Ṁ [ɱ] → Mujàṁ ([mu'jaɱ] Mollica)
- NF [ɱ] → Runfàr ([ruɱ'far] Russare)
- NV [ɱ] → Anvàr ([aɱ'var] Nevicare) anvàr
- NC [ŋ] → Incóra ([iŋ'kora] Ancora)
- NG [ŋ] → Ślungàr ([zluŋ'gar] Passare)
- NŚ [ŋ] → Manś (['maŋz] Manzo)
- NS [ŋ] → Insùni ([iŋ'suni] Sogno)
- NT [ŋ] → Mantṿàṅ ([maŋ'tvfaŋ] Mantovano)
- -Ṅ [ŋ] → Paṅ (['paŋ] pane) paṅ
- N [n] → Pan (['pan] panno) pan
- GN [ɲ] → Légn (['leɲ] legno) légn
- P [p] → Póm (['pom] mela) póm
- Q [k] → Quàtar (['kwatar] quattro) quàtar
- R [r] → Ram (['ram] rame/ramo) ram
- R [ɾ] → Miranduléś ([miɾaŋdu'lez] mirandolese) tut al vòlti che la R la s cata in mèś a dū vucàli
- S [s] → Sał (['sa:ɫ] Sale) saɫ
- Ś [z] → Śal (['zal] Giallo) śal
- T [t] → Téǵ (['teʤ] Tetto) téǵ
- U [w] → Guèra (['gwera] Guerra) guèra U àtuna prima ad vucàla
- V [v] → Vól (['vol] Volo) vól
- Ṿ [vf] → Viṿ (['vivf] Vivo)
In dal Miranduléś, cuma in itagliàṅ, i s càtan tri gènar 'd artìcui: determinatìṿ, indeterminatìṿ e partitìṿ ch'i tènan cònt dal gènar (masć e fémna) e dal nùmar (singulàr e pluràl).
'L artìcul determinatìṿ al s dróa, insém a 'l nóm ch'al gh stà davśèṅ, p'r indicàr un quèl ad definî.
- AL gat (m.s.)
- I gat (m.p.)
- LA gata (f.s.)
- AL gati (f.p.)
- ’L àśan (m.s.)
- GL’àśan (m.p.)
- L’aśna (f.s.)
- GL’aśni (f.p.)
In Miranduléś, acsè cuma in itagliàṅ, 'l artìcul indeterminatìṿ a s dróa sōl a 'l singulàr. A 'l pòst dal pluràl al và druâ 'l artìcul partitìṿ (di lìbar...) o 'l 'agetìṿ minga definî (soquànt lìbar...).
- UN gat (m.s.)
- NA gata (f.s.)
- ’N àśan (m.s.)
- N’aśna (f.s.)
In Miranduléś, acsè cuma in itagliàṅ e in francéś, 'l artìcul partitìṿ a s dróa p'r indicàr na part dal tut (singulàr) o 'n insém minga definî ad ròbi, da dū in sù (pluràl).
- A magn DAL paṅ (m.s.)
- A magn DLA mnèstra (f.s.)
- A véd DI gat (m.p.)
- A véd DAL gati (f.p.)
- A bév D’L òli (m.s.)
- A bév DL’àqua (f.s.)
- A véd DI àśan (m.p.)
- A véd DAGL’aśni (f.p.)
In Miranduléś in gènar 'l agetìṿ al vèṅ sèmpar dòp a 'l nóm a part quél pusesìṿ (al sò gat) e numeràl (i tri gat). I nóm e gl'agetìṿ masć i finìsan da spés par cunsunànt a part soquànt in -I (prèmi, uràri, pòdi). I nóm e gl'agetìṿ fémni invéci i finìsan da spés p'r A (śuntàda in fónd) a part sòquànti paròli minga regulàri (la mòrt). I plurài, anc dal paròli furastéri, i rèstan cumpàgni rispèt a i singulàr, a part i finài L (m.s.) ch'i dvèntan I (un gòl/dū gòi, un vìgil/dū vìgii) e i finài A (f.s.) ch'i dvèntan I (na patàca/dū patàchi).
In Miranduléś gl'agetìṿ dimustratìṿ (ch'i càmbian in relasiòṅ a 'l gènar e a 'l nùmar) i ś dróan sèmpar insém a gl'avèrub ad puśisiòṅ cuma in francéś.
A difarénsa d'l itagliàṅ, in dua 'l agetìṿ pusesìṿ al dipénd sèmpar dla parsòna, dal gènar e dal nùmar, in Miranduléś a cònta sōl la parsòna, a part al pusesìṿ dal prima e secónda persòna pluràla in dua 'l agetìṿ p'r al fémni al cambia.
'L agetìṿ 'l è da spés cumpagnâ da 'l artìcul (Al mè gat 'l è rós) ma prima di nóm singulàr ad parènt al n gh vōl briśa (Mè pàdar, Tò śéndar, Sò fardèl, I nòstar genitōr, Al vòstri surèli, I lōr anvō).
'L agetìṿ minga definî a s dróa quànd a s dascór ad quèi, ad bèsti o ad parsòni sénsa indicàr-'n al nùmar precìś e al qualità. In Miranduléś al s dróa sèmpar a 'l pluràl a part gnanc un ch'al và sèmpar a 'l sigulàr.
Gl'agetìṿ interugatìṿ i sarvìsan par tacàr na dmanda e in Miranduléś in èṅ dū, che e quànt, druâ sèmpar sénsa artìcul e prima di nóm. I pōlan èsar mis in dmandi dirèti (Che bèstia tîṅ-la l'Èlide in cà? • Che animale tiene Elide in casa?) o minga dirèti (Dì-'m che bèstia tîṅ-la l'Èlide in cà. • Dimmi che animale tiene Elide in casa.). Quànd i agetìṿ ad prima i sarvìsan par furmàr di eslamasiòṅ, i tōśan al nóm 'd agetìṿ eslamatìṿ ma a gh'è da tgnir a mènt che al che interugatìṿ in Miranduléś al dvénta ac.
I prunóm persunài i èṅ chi prunóm ch'i s métan a 'l pòst dla parsòna ch'la dascór, dla parsòna ch'la scólta o dla parsòna, dla bèstia o dal quèl ugèt dla discusiòṅ, sénsa dir-'n al nóm.
I càmbian a secónda dla parsòna, dal gènar e dla funsiòṅ, sugèt o cumplemènt. Qvist chè i gh'àṅ dū fórmi:
- fòrta o tònica;
- débula o àtuna.
Eśèmpi:
- [mè] a pić tè (io picchio te) = [mè] a t pić (io ti picchio)
- [lò] al vistìs lē (lui veste lei) = [lò] al la vistìs (lui la veste)
- [tè] at pètan mè (tu pettini me) = [tè] ta m pètan (tu mi pettini)
- [lē] la s cava śò (lei si sveste) [lit. lei ella si toglie giù]
- [nuàtar] a in magném luntéra (noi ne mangiamo volentieri)
- [lōr] i i cgnósan (essi li conoscono)
In Miranduléś al prunóm ubligatòri a gh vōl sèmpar anc s'al sugèt al gh'è listés (Marco al magna → Marco mangia • al gat ’l è bèl → il gatto è bello) o prima di vérub minga persunài (a piōṿ → piove • a gh'è al Sōl → c'è il Sole • a gh'è da lauràr → bisogna lavorare).
Al prunóm sugèt facultatìṿ (ch'al s pōl mètar prima ad quél ubligatòri) 'l è fat a la stésa manéra dal cumplèment tònic.
La tèrsa parsóna pluràra, a difarénsa d'l itagliàṅ, la n càmbia mia a secónd dal gènar. S'a s vōl réndar ciàr s'al grup ad parsóni i èṅ di masć o dal fémni, a gh'è da métar prima ad lōr:
- chi - s'a s trata ad masć davśèṅ a chi dascór • chi lōr i …
- lì - s'a s trata ad masć luntàṅ da chi dascór • lì lōr i …
- che - s'a s trata ad fémni davśèṅ a chi dascór • che lōr i …
- lé - s'a s trata ad fémni luntàṅ da chi dascór • lé lōr i …
Dascórs cuntràri par chi atri parsóni pluràli: in itagliàṅ NOI e VOI i n càmbian mai a secónd dal gènar. In Miranduléś invéci a s dróa NUÀTRI e VUÀTRI s'al grup l'è fat sōl ad fémni.
S'a s vōl réndar ciàr al nùmar ad parsóni ch'i fànan part dal grup, a s pōl métar in mèś a i dū prunóm al nùmar ad gint:
- nuàtar tri a dascurém da spés ad dóni;
- vuàtri dū a pasàv dimóndi tèmp da la paruchéra;
- lōr quàtar i èṅ pîṅ ad sćiòcli a i pē.
In Miranduléś i prunóm dimustratìṿ (ch'i càmbian in relasiòṅ a 'l gènar e a 'l nùmar), a difarénsa d'l itagliàṅ, i èṅ fat in na manéra difarènta da gl'agetìṿ dimustratìṿ ma i dróan listés gl'avèrub ad puśisiòṅ. I ènan dū al manéri ad prununciàr chi punóm lè a 'l inìsi, [kw] o [kv], quésta chè l'è quéla più vècia e l'è drē a dascumparìr dal tut.
Al Miranduléś al dróa nóṿ prepuśisiòṅ cuma 'l itagliàṅ ma, prima dal paròli ch'i tàcan par vucàla, i pōlan patìr l'eliśiòṅ, na ròba ch'la n sucéd briśa in dla léngua ad Dante.
Eśèmpi:
- La surèla ad Jàcum l'è puta (La sorella di Giacomo è nubile)
- Al 15 ’d Agóst a sa stà a cà da lauràr (Il 15 di Agosto si sta a casa da lavorare)
- A vag a Mantṿa a tōr dal sis (Vado a Mantova a prendere del letame liquido)
- Da in du daśvèṅ-al chi lò? (Da dove viene costui?)
- Al becamòrt 'l è in cēśa a mét'r a pòst la casa (Il becchino è in chiesa a sistemare il feretro)
- A végn cun la Cinsia (Vengo con Cinzia)
- At pó cuntàr su nuàtar (Puoi contare su di noi)
- A sòṅ andâ in banca par tiràr via tut i mè bèsi (Sono andato in banca per prelevare tutti i miei soldi)
- P'r avér cuntâ na bala a sòṅ finî in parśòṅ (Per avere raccontato una bugia sono finito in prigione)
- Tra dū an a finìs ad pagàr al mutṿo dla cà (Tra due anni finirò di pagare il mutuo della casa)
- Cuśa sarnìs-at fra 'l óṿ e la balòta? (Cosa scegli fra l'uovo e il tuorlo?)
Nòti:
- Al prepuśisiòṅ tra e fra i èṅ cumpàgni, pròpria cuma in itagliàṅ;
- In Miranduléś, a difarénsa d'l itagliàṅ, p'r indicàr un pòst ch'a gh'è da pasàr par rivàr da n'atra banda, a n s dróa minga la prepuśisiòṅ DA ma PAR, cuma in francéś (A sòṅ gnû dèntar par la fnèstra → Je suis venu par la fenêtre → Sono entrato dalla finestra);
- Stés quèl anc quànd a gh'è da dascrìvar la parsòna ch'la fà patìr n'asiòṅ a 'l sugèt dla fraś, anca chè a gh vōl PAR e minga DA (A m fag purtàr par Stēvan → Mi faccio accompagnare da Stefano).
I vérub in Miranduléś i s cògnugan par parsòna (1ª, 2ª o 3ª) e par nùmar (singulàr o pluràl) dal sugèt, par tèmp (preśènt, pasâ, futùr), par manéra (indicatìṿ, cungiuntìṿ, cundisiunàl, imperatìṿ, infinî, gerùndi e partisìpi) e dal vòlti par gènar (masć o femni) dal sugèt o d'l ugèt. A difarénsa d'l Itagliàṅ, un prunóm persùnal almànc a gh vōl sèmpar (a s pōl śuntàr prima anc al nóm o un secónd prunóm). In dal dmandi, al prunóm 'l è mis dòp dal vérub, cuma in Francéś.
Tri i èṅ al cugnugasiòṅ di vérub (-àr, -ar e -ìr).
I tèmp i pōl'n èsar baś o cumpòst, qvist chè i èṅ fat sù miténd insém al vérub auśiliàri (cugnugâ par parsòna, nùmar e manéra) e pò al partisìpi pasâ dal vérub.
- Al vérub auśiliàri 'l è èsar p'r i vérub minga tranśitìṿ o in dal fórmi pasìvi o riflesìvi;
- Al vérub auśiliàri 'l è avér in di àtar caś (sèmpar quànd al vérub 'l è tranśitìṿ).
Al cungnugasiòṅ di vérub in Miranduléś i èṅ tri:
- -àr → naśàr (it. annusare);
- -ar → nàsar (it. nascere);
- -ìr → finìr (it. finire).
A gh'è pò di vérub ch'i finìsan in -ér: savér (it. sapere), psér (it. potere), vlér (it. volere) e àtar incóra (tōr → prendere) ch'i n èṅ briśa regulàr.
Al gh'à dū tèmp e al n vōl mai al prunóm:
- preśènt;
- pasâ, fat miténd insém 'l infinî preśènt d'l auśiliàri e pò al partisìpi pasâ dal vérub (ÈSAR STÂ a cà sua 'l è un bèl quèl • AVÉR CGNUSÛ la fam al t à insgnâ a star a 'l mónd).
'L infinî al pōl èsar druâ in na manéra sustantivàda par dar un giudìsi in sal vérub (LÈŚAR 'l è bèl) o par dar di órdan ad n far minga quèl (Minga MAGNÀR!).
'L indicatìṿ al s dróa quànd a gh'è da dascórar ad fat e quèi ugetìṿ. Al gh'à tri tèmp baś:
- preśènt, druâ quànt un quèl al sucéd mént'r a s dascór (A magn un póm → Mangio una mela) o anc p'r indicàr un fat da 'd là da vgnir ma prévìst (Fra déś an a vag in pensiòṅ → Fra dieci anni vado in pensione);
- imparfèt, druâ quànd un quèl 'l è bèla sucès in 'd là da 'l tèmp (A magnàva un pèrśag → Mangiavo una pesca);
- futùr, druâ p'r indicàr un fat da 'd là da vgnir, anc sénsa savér quànd (A magnarò na brugna → Mangerò una prugna).
Al Passato remoto d'l Itagliàṅ al n gh'è mia.
Chi tri tèmp baś lè i pōlan pò dar vita a di tèmp cumpòst druànd 'l auśiliàri cugnugâ insém a 'l partisìpi pasâ:
- pasâ pròsim (preśènt+p.p.), druâ quànd un quèl 'l è péna sucès (A-j-ò magnâ na sréśa → Ho mangiato una ciliegia)
- trapasâ pròsim (imparfèt+p.p.), druâ quànd un quèl 'l è sucès da dimóndi tèmp (A iva magnâ na mugnàga → Avevo mangiato un'albicocca)
- futùr anteriōr (futùr+p.p.), druâ p'r indicàr un fat incóra da far ch'al darà vita a 'n àtar quèl (Quànd a 'rò magnâ, a dasparéć → Quando avrò mangiato, sparecchierò, lit. Quando avrò mangiato, sparecchio).
PREŚÈNT (Presente)
A riguàrd dal dmandi a gh'è da far soquànti cunsiderasiòṅ:
- In dal primi parsòni a gh'è da śuntàr na J eufónica fra 'l vérub e 'l prunóm (A), pròpria cum a sucéd in Francéś cun la T dla tèrsa parsòna (Que reste-t-il de nos amours?);
- In dal tèrsi parsòni dal primi dū cugnugasiòṅ i s dróan sōl al raìś di vérub prima di prunóm (AL/LA/I) e minga al deśinénsi;
- La secónda parsòna pluràla la vōl al prunóm ubligatòri V dòp al vérub;
- In di vérub dla 3ª cugnugasiòṅ, la deśinénsa dla tèrsa parsòna pluràla la sa scurta, pasànd da -ìsan a -ìs.
Òcio a 'l difarénsi:
- I vérub dal primi dū parsòni singulàri (eś. A t magn e At magn) i s dìśan sèmpar a la stésa manéra ([at maɲ]) ma i vōlan dir dū quèi difarènt (Ti mangio • Mangi);
- I vérub dal tèrsi parsòni, quànd a s fà na dmanda (eś. Magn-al?, Magn-la? e Magn-i? → [egli] Mangia?, [ella] Mangia? e [essi] Mangiano?), i èṅ cumpagn a i imperatìṿ cun al cumplemènt ugèt śuntâ in fónd (eś. Magn-al!, Magn-la! e Magn-i! → Mangialo!, Mangiala! e Mangiali!). 'L ùnic quèl ch'a càmbia 'l è l'intunasiòṅ.
Dagnóra tut i vérub dla tèrsa cugnugasiòṅ i èṅ incuatìṿ, a part durmìr, sintìr e soquànt àtar ch'i s cògnugan in na manéra difarénta, cum a s pōl védar in dla tabèla chè 'd sóta.
Cugnugànd i vérub a gh'è sèmpar da tgnir a mènt che in Miranduléś al vucàli O e E ch'i pèrdan 'l asènt tònic, da spés i s arbàsan ad tôṅ, dvintànd acsè U e I o anc sparénd dal tut.
Par via dal cambi ad vucàla, la fraś "a m piàś inculàr" la pōl vlér dir dū quèi difarènt: "mi piace incollare" (da còla cun la "o" ch'la s arbàsa ad tòṅ parchè 'l asènt in d'l infinî al finìs in dla A finàla) ma anc "mi piace inculare" da cûl cun la "u" lunga ch'la dvènta curta parchè 'l asènt in d'l infinî al finìs in dla A finàla).
I vérub dla tèrsa cugnugasiòṅ minga incuatìṿ i s cògnugan cuma quéi dla 2ª cugnugasiòṅ.
Chè 'd sōvar a gh'è na lista di vérub minga regulàr più impurtànt.
- Al vérub AVÉR in tabèla 'l è in dla sò fórma 'd auśiliàri. In Miranduléś, p'r avér-al in dla sò fórma ad vérub nurmàl, a gh'è da śuntàr-ag prima 'l avérub GH’ (A gh'ò → Io ho, At gh'à → Tu hai, …) ch'al sarév al CI d'l Itagliàṅ;
- Al vérub DOVERE d'l Itagliàṅ in Miranduléś a n gh'è minga. A 'l sò pòst a s dróa sèmp'r al vérub AVÉR e pò la prepuśiòṅ DA, cuma in Ingléś (A gh'ò da scapàr via → I have to escape → Devo fuggire);
- Al vérub AMARE d'l Itagliàṅ in Miranduléś a n gh'è minga. A 'l sò pòst a s dróa sèmp'r al vérub VLÉR e pò BÈṄ (A t vój bèṅ → Ti voglio bene → Ti amo);
IMPARFÈT (Imperfetto)
In d'l Imparfèt dla prima parsòna pluràla, in dal dmandi, a n gh vōl mai al prunóm ubligatòri, acsè cum a sucéd ad sòlit par la secónda parsòna pluràla.
FUTÙR (Futuro Semplice)
Al futùr di vérub in Miranduléś al s fà cumpagn a 'l Francéś: a s tōś al vérub AVÉR a 'l preśènt e pò a 'l s śònta a 'l vérub da cugnugàr a 'l infinî.
PASÂ PRÒSIM (Passato Prossimo)
Cuma p'r 'l Itagliàṅ, al pasâ pròsim al descrìv n'asiòṅ ch'la gh'è bèla stada e ch'l'è anc finìda. Al s fà miténd insém al preśènt indicatìṿ dal vérub ÈSAR (in gènar p'r i vérub riflesìṿ o i vérub ad cundisiòṅ o ad muimènt ch'i èṅ minga tranśitìṿ) o AVÉR (ad sòlit p'r i vérub tranśitìṿ) cun al partisìpi pasâ dal vérub in quistiòṅ. Quànd a 'l inìsi a s dróa al vérub ÈSAR e al sugèt l'è na fémna, al partisìpi pasâ al gh'à da tgnir cònt dal gènar e dal nùmar.
I vérub sintagmàtic i èṅ di vérub ch'i èṅ fat sù miténd insém più elemènt, prima un vérub è pò 'n avérub lucatìṿ, dand-ag un valōr difarènt. Chi vérub chè, ch'i sarésan pò i phrasal verb d'l Ingléś e ch'i èṅ druâ dimóndi anc in dal Tedésc, i n s càtan minga facilmènt invéci in dal Léngui rumànśi a part 'l Itagliàṅ e, incóra da piò, in di Dialét Gal-Itàlic cum 'l è pò anc al Miranduléś.
In dla tabèla chè 'd sōvar i s pōlan védar soquànt di vérub sintagmàtic dal Miranduléś, cun la tradusiòṅ in Itagliàṅ. Se anc quàla lè la gh'à dèntar un vérub sintagmàtic, 'l è scrit in blù.
In Miranduléś, a difarénsa d'l Itagliàn, a gh pōl èsar eliśiòṅ dna vucàla sénsa par fòrsa ch'i sìan tacàdi l'una cun cl'atra. A sucéd anc quànd l'ultma sìlaba dna paròla la gh'à dèntar na vucàla sénsa tòṅ e l'è misa in custlét cun na paròla ch'la taca par vucàla.
Eśèmpi:
- La òra → L'òra • La ombra → L'ombra
- Al armàri → 'L armàri • Lo armadio → L'armadio
- Na anma → N'anma • Una anima → un'anima
- Un amìg → 'N amìg • Un amico
- Quìndas an → Quìnd'ś an • Quindici anni
- I s dìsfan in maṅ → I s dìsf'n in maṅ • Si sciolgono in mano
- I vànan a cà → I van'n a cà • Vanno a casa
- I méśdan in bisàca → I méśd'n in bisàca • Rovistano in tasca
- A sòṅ incóra a al uśdàl → A sòṅ incór' a 'l uśdàl • Sono ancora a l'ospedale
- I śgrànfgnan i bèsi ad nascòst → I śgrànfgn'n i bèsi ad nascòst ['zgraŋfɳn i bɛsi] (!) • Si fregano i soldi di nascosto
- I vēdar i èṅ śbragâ → I vēd'r i èṅ śbragâ • I vetri sono rotti
- Se a is savû che la gata e i gatèṅ che i éran in dal ciûś i éran tuo, a n i arév briśa andgâ → S'a is savû ch'la gata e i gatèṅ ch'i ér'n in dal ciûś i éran tuo, a n i arév briśa andgâ • Se avessi saputo che la gatta e i gattini che erano nella stalla erano tuoi, non li avrei annegati
- A al prim tùran la Mattek-Sands la pésca incóra la Vinci → A 'l prim tùran la Mattek-Sands la pésc' incóra la Vinci ['pesk iŋ'kora] • Al primo turno la Mattek-Sands trova ancora la Vinci
L'eliśiòṅ la s cat' anc in di àtar dialét emigliàṅ.
In dal fraśi interugatìvi al sugèt a s mét sèmpar dòp a 'l vèrub. Eśémpi: Diś-al dal cavulàdi? (Dice delle fesserie?, lett. Dice egli delle cavolate?) - Fà'l a mōd? (Si comporta bene?, lett. Fa egli a modo?) - Tîṅ-at al Milan? (Tifi il Milan?, lett. Tieni tu il Milan?) - Sî'v vò ch'a vindî di stras? (Siete voi che vendete degli stracci?/E' lei che vende degli stracci? - in miranduléś a n s dà minga dal "lei" ma dal vò in ségn ad rispèt) - Gh'ò-j-a da dar-'g-i? (Devo darglieli?, lett. C'ho io da dare gli li?) - Gh i ò-j-a da dar-ag? (Devo darglieli?, forma alternativa rispetto alla precedente, lett. Ci li ho io da dare gli?). "J" 'l è un sòṅ eufònic ch'a s dróa prima ad "A" (IO/NOI) in dal fórmi interugatìvi.
Sol in dal mod imperativ al suget a n s met minga. Eśempi: Tin t in a ment ch'at gh'ha da murir! (Ricordati che devi morire!, lett. Tieni ti in mente che tu c'hai da morire!).
Al formi negativi i s fanan mitend N prima dal verb e la parola MINGA dopa al verb. Eśempi: A n voj minga ch'at dascor (non voglio che parli, lett. io non voglio mica che tu parli). Al post ad MINGA a s pol druar anc MIA o BRIŚA (ch'i en i sò sinonim) o di atar averb cun acesioṅ negativa/rafursativa (GNANC, MAI, GNINT, …).
'L imperativ negativ a s fa mitend MINGA/MIA/BRIŚA e pò al verb. Eśempi: Minga magnar! Briśa durmir! Mia far 'l aśan!
Al miranduleś 'l è uniform a basta in tuta la basa mudneśa ma a gh'è un pò ad varianti:
- I diminutiv i gh'anan la forma IN/INA o EṄ/INA (es. putin/putina - puteṅ/putina)
- 'L articul da druar in di plurai dal paroli feminili 'l è LI/AL (es. li galini/al galini)
- In sert caś, śunta facultativa dal sufis -AṄ in di verb ad la tersa parsona plurala (es. I gh'aṅ ragioṅ/I gh'anaṅ ragioṅ - I pol cambiar/I polaṅ cambiar - I vól sempar tut/I vólaṅ sempar tut). Ma par Esar e Magnar a gh'è na forma sola (eṅ/magnaṅ).
Al cumplemènt ad cumpagnìa 'l è druâ a la manéra latìna, a secónd ch'al faga riferimènt a di prunóm o diretamènt a di nóm ad parsòni (o dal bèsti).
Invéci prima di nóm a ś dróa sèmpar cun ch'l è rivâ a nuàtar dal latìn cum.
Eśèmpi: A vag a 'l mar cun la Cìnsia e a m fag purtàr par Stēvan (Vado al mare con Cinzia e mi faccio portare da Stefano).
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag. 238
A digh donca che in di temp dal prim re 'd Cipri, dop al cunquist fat dla Tera Santa da Gofredo 'd Buglion, a sucedé che una sgnora 'd Guascogna l'andé in pelegrinagg al Sepolcr, da dova turnand indree, arivada in Cipri, da suquant birbon la fu vilanament ultragiada. 'D quest chì lee, sensa nissuna cunsulasion dasprandos, la pensé d'andar a ricorar dal re; ma 'gh fu dit da sertun che la pardrev la fadiga par gnent, parchè l'era acsì da poch che non sol al na vendicava brisa i insult fat ai altr, ma che al tolerava vigliacament anch quei ch'i 'gh favan a lù; intant che chiunque gh'aveva un dispiaser al la sfugava col faragh un qualch insult o vergogna a lù. Avend sentii quest la dona, desprada dla vendeta, par cunsularas un poch dla sò noia, la propos da vler dar 'na stucada a la miseria del re; e andada pianzend davanti a lù, la diss: "Al mè sgnor, an vegn minga a la tò presensa par vendeta che m'aspeta dla ingiuria ch'am è staa fat ma, in sudisfasion 'd quela, at pregh ch'at m'insegn cuma 't sofr queli che mì a sent ch'i 't fan, afinché imparand da tì a possa con pasiensa supurtar la mia; la qual, Dio al sa lù, se al psess far, vluntera at la darev, zà che tì at see un sì bon purtador".
Al re, fin alora ch'l'era staa acsì tard e pigr, cumè s'al s'fuss dasdaa dal son, prinsipiand da l'ingiuria fata a 'sta dona, che asprament al vendiché, al dvinté un persecutor grandissim 'd tut quei che contra l'unor dla curona i cumitess qualcosa d'alora in avanti.
Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 290-291
A dgiva donca ch'ai gioran dal prim re 'd Cipr, dop la cunquista dla Tera Santa da Gufred 'd Buglion, a sussdì ch'na gran sgnora 'd Guascogna, ch'l'era in pelagrinagg, l'andò al Sepolcar 'd Nostar Sgnor, e quand la turnò indree, 'gnuda ch'la fu un'altra volta in Cipr, la fu ufesa ind l'unor da di birichin e da di birbon d'om. E l'era fora 'd liee da la rabia e da la disparasion; dasprada e an savend più ach capel metras, la pinsò ben d'andar a udiensa dal re par diragh pian e fort al sò sentiment e tut quel ch'agh era sussess dree la strada; ma la zent i 'gh diss ch'l'arev butaa viè 'l fiaa e la fadiga, parchè 'l re an fieva giustisia par chil matieri lì, parchè an la fieva gnanch par lù, quand la zent da 'st mond, par sfugaras dil gnol ch'i aviva par la testa i 'gh fieva di afront. 'Sta povra dona, quand la sintì acsì, dasprada e fora 'd liee da la vargogna e da la voja 'd vendicaras, par cunsularas dla sò disgrasia la pinsò d'andar a far arabir un puctin anch al re; e, pianzend cmè un putlet e zigand a la crusiata, la s'agh piantò davanti e la 'gh dsì: "Sacra Curona, re, mì an vien brisa chì da lù parchè a spera rason dla birbunada ch'i m'ha fat, ma a vien solament parchè ch'am faga grasia d'insgnaram (s'l'è vera quel ch'i dis) com lù al fa a supurtar in santa pas i afront e gli ufes che chil canaji i 'gh fan, parchè acsì a prev supurtar mej anch il miè, ch'agh garantiss ch'agh rinunsiarev tant e pò tant vluntiera a lù".
Al re, ch'in tut al temp da 'sta gran ciacarada, e stuf da 'sta mandga 'd ciacarad, com s'al sdassdass in cal mument, al saltò su tut int un colp e al diè subit ordan ch'as vendicass 'sta povra sgnora 'd tut igli ufes ch'i gh'ivan fat, e da cl'ora e quela 'l dvintò al più gran persecutor ad tut quei ch'i 'gh fievan di insult, e al gmitì al servel a partì che an agh vins più voja 'd far i bei umor.
ibidem, pagg. 292-293
A digh donca che ai temp dal prim re 'd Zepri, da cla via che Gufred Buglion l'abé fat la conquista ed Tera Santa, as dia 'l cas ch'una sgnora ed Cuscogna l'andò in pelegrinazz al Sepulcher, e dand ed volta, quand la fo arivada a Zepri, agh fu di bardasson ch'i 'gh fen quel ch'a ne 'v digh. In causa 'd 'sta bruta asion, cla sgnora, avenden poca vuja, agh vins in ament d'andar dal re par denunsiargh al cas, ma agh fu ch'i 'gh diss: "Sgnurina, l'è temp e fiaa strussiaa, parchè cal re l'è un om acsì indolent e bon da niant che in cambi ed far giustisia ai magon di ater, una gran part ed quili ch'i fan a lù al s'li bev cmud un sumari; in 'sta moda, tut quii ch'han dla rogna da gratars i 's la gratan incontr'a lù fasandghen ed tot el fata". Abend santii la sgnora cmud andava la fassenda e 'n abend piò speransa 'd vendicars, per cunsolars in qualch manera 'd cla passion, la 's mess ed tor in zogh cal re di mè cucù e, smergland, essend andada al sò cuspet: "Sgnor" la diss "an son zà chè pr'asptar rason dla rifa ch'i m'han fat. Ojabò! Mi an voj sna che a m'insegnadi cmud a fa a sufrir tut chii brut mustass ch'i 'v fan. As prev dar che, cun la vostra scola, anca mì a psiss cumpurtar el mè desgrassi. Vò al savii, al bon Gesò Lazareno, s'agh li dunaree vluntera, s'a se psess, daspoch ch'al gh'ha csè boni spali".
Al re, ch'infin alora l'era staa un imbambii, un vis 'd ricota, a pars ch'al s'desdass da un'insonia, e prinsipiand da la figura patida da cla sgnora, la qual l'abè tut el sudisfasion pussebli e impussebli, al s'mitè propri a grinta dura con tut i bech e via che, da cal giorn andand inans, i 's fossan azzardaa 'd far del bricunadi incontr'a l'unor dla sò curona.
ibidem, pag. 296-297


c: text/html

text:
En l'Italia crescha la tema pervi da la smanatscha internaziunla entras il terrorissem. Tuttina valitescha il minister da l'intern talian Angelino Alfanò la situaziun en il pajais sco segira.
L'Italia haja augmentà las investiziuns en las mesiras da segirezza e fatg progress en il cumbat cunter la criminalitad organisada. Dapi l'entschatta da l'onn hajan ins arrestà 85 islamists probabels pervi da suspect da terror. Quai ha ditg Alfanò.
Per il punct culminant da la stagiun dal turissem – il firà da Nossaduna d’avust – avevan las autoritads en l'Italia anc ina giada augmentà las mesiras da segirezza.
RR novitads 06:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Per mardi ha il president palestinais, Mahmud Abba, clamà ina chauma generala. Las ultimas emnas han dieschmillis protestà per ina fin da la bloccada dal Gaza e per in dretg da pudair turnar en il territori dal stadi israelian dad oz. Questas protestas en massa duain finir mardi.
Reacziuns
Ulteriuras reacziuns sin ils passa 50 morts hai dà tranter auter dal president tirc Recep Tayyip Erdogan che ha numnà l'agir da l'Israel sco genocid. Quai annunzia l'agentura da novitads statala tirca Anadolu.
Ils Stadis Unids da l'America refusan entant in'inquisiziun independenta da las confruntaziuns. Ils Palestinais ed ils Israelians dattan viceversa in a l'auter la culpa da l'escalaziun.
Dumber da morts e blessads è s'augmentà
Il dumber da morts tar las dispitas violentas en la Strivla da Gaza al cunfin cun l'Israel è s'augmentà sin 59. Ina mattatscha dad otg mais saja stenschida suenter ch'ella haja inhalà gas lacrimogen ch'ils schuldads israelians hajan duvrà. Quai communitgescha il ministeri da sanadad a Gaza. Il dumber da Palestinais blessads è passa 2'770, la mesadad haja blessuras da sajets.
RR novitads 06:00


text:
Radund 17 onns suenter avair cumenzà a construir è vegnì inaugurà il pli lung tunnel da viafier dal mund, numnadamain il tunnel da basa dal Gottard.
Quai che ha cumenzà sco project en ils chaus da singuls è uss daventà realitad ed è culminà en in fieu artificial, u meglier detg en ina gronda festa per l'avertura e per quest di istoric.
Blera prominenza a l'avertura
Per las festivitads eran envidads - sper l'entir Cussegl federal - enturn 1'100 giasts, tranter quels la chanceliera tudestga Angela Merkel, il president franzos François Hollande ed il primminister talian Matteo Renzi.
Muntada per l'entira Europa
La chanceliera da la Germania Angela Merkel ed il president da la frantscha François Holland han sutlignià en lur pled per l'avertura dal nov tunnel dal Gottard la muntada dal bajetg epochal. Quella giaia lunsch sur la Svizra ora.
Eveniment global
3'000 persunas èn engaschadas per che l'eveniment passia senza incaps. Enturn 300 represchenants da medias han rapportà da l'eveniment sin l'entir mund.
Per la segirezza dals giasts han procurà sper la polizia er 2'000 commembers da l'armada. Sur il territori dal Gottard ha valì in scumond da sgular per l'aviatica civila e militara.
E forsa avess tut era pudì esser auter. La Varianta Y ha adina puspè da da discurrer.
#Gottardo2016 – in grond tema sin social media
RR novitads 06:00


text:
Archeologî
L'archeologî (o siänza dî ritrovamént) l'è una siänza umèna ch'la stûdia i schèv e i materièl lasè dai òmen: quî, nèv, cà, sît... Par fèr st'amstîr l'archeòlog l'à bisåggn d'na moccia ed mèz, ed strumént par fèr äl dataziån in laboratòri druvànd al carbån 14, l'à da savairen ed dendrocronologî, e vî acsé.
An s scurdän brîsa anch i scrétt cuntempurèri ai sît studiè. Aitands con sti mèz l'archèolog l'è bån d'analizèr i materièl par strulghèr i ligâm strai òmen e indòvv l'à abitè.
L'archeologî in Emégglia-Rumâgna
In Emégglia-Rumâgna ai é 'na moccia ed sît archeològich. Onn dî pió famûs l'è in Pruvénzia ed Bulåggna, par dîrla méj a Marzabòt, indovv ch'a i é la zitè etróssca ed Mîsa. Po dåpp ai sré anche Luceria e Claterna, däl vèci zitè abandonè ai ténp di Romàn.


text:
Merano
Merano (Meran en todèsch; Maran en ladì) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha presapóch 33.404 abitàncc, 'na superfìce de 26 km² e 'na densità de 1285 ab./km². Dopo de Bolsàno, l'è la cità con piö tacc abitàncc de la pruvincia.
El cunfìna coi cümü de Avelengo, Cermes, Lagundo, Lana, Marlengo, Postal, Scena, Tirolo, Verano.
Situasiù linguìstica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sit üfizial de'l Cumün de Meran
- Azienda Autonoma di Cura e Soggiorno della Città di Merano
- www.meran.com
- Musee del türism
- Giardin de'l Castel Trauttmansdorff
- Sit üfizial de'l Meranerland


text:
A la testa dal moviment cunter la candidatura grischuna per gieus il 2022 era la cussegliera naziunala grischuna Silva Semadeni dalla Partida socialdemocratica (PS). Ed era tar la secund'emprova è ella da l'opiniun che gieus olimpics en il Grischun – u insumma en Svizra – fetschien dapli donn che quai ch'els portian.
Ella stoppia bain l'emprim anc studegiar en detagl il messadi, però è per Semadeni gia cler che gieus olimpics sajan adina in eveniment gigantesc. Ella dubita era da la duraivladad da l'infrastructura che stoppia vegnir bajegiada, u almain renovada e sanada ils proxims onns.
I dat in pèr bunas ideas. Però nus savain exactamain che gieus olimpics n'èn betg duraivels.
Pauc optimistica è Silva Semadeni pertutgant las infurmaziuns avant maun. Questas sajan anc memia pauc segiras. Saja quai ils custs, il traffic u la segirtad, tgi che saja la citad ospitanta, ubain era tge rolla che Turitg veglia giugar.
RR actualitad mezdi 11:00


text:
Vaduz
Vaduz (Vadoz in Aleman; Dulcis Vallis in Latin) a l'è la capital del Principaa del Liechtenstein.
La se troeuva a una altituden de 460 meter sora del nivel del mar e 'l gh'ha 5429 abitant e ona superfis de 17.315 km² per ona densità de popolazion de 314 ab./km².
Geugrafia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Vaduz l'è ona città alpina e la se troeuva in su la riva drita del fium Ren. L'è tacaa ai comun de Eschen, Gamprin, Schaan, Planken, Triesenberg, Balzers, Triesen, Sevelen e Buchs.
Stória[Modifega | modifica 'l sorgent]
Par che Vaduz la sàpe mensiunàda endei manüscricc del sècol XII col nòm de Farduzes ma la tradisiù la öl che la sàpe stàda fondàda entùren al 1322 dei cóncc de Werdenberg. Del stès an gh'è 'na citasiù del castèl de Vaduz. Endel 1499, endel córs de la Guèra svéva el castèl l'è stat sachegiàt dei Svìser e la cità l'è stàda distrugìda.
Endel sècol XVII la famìa dei Liechtestein, uriginària de la Bàsa Austria, l'ìa dré a sercà la maniéra de ìga 'n pòst endela Dieta Imperiala (Reichstag), ma i pòscc i éra reservàcc apéna ai nòbii che gh'ìa posedimèncc diretamènt sóta 'l tròno imperiàl, sènsa personàgi feudài intermediàre, e nisü dei posedimèncc de la famìa a chèl tép là i respetàa chèsto requizìt.
Endel 1699 la famìa la g'ha ìt l'ocaziù de crumpà de la famìa dei Hohenems la Signurìa de Schellenberg, e quach agn dòpo, endel 1712 la contèa de Vaduz, du teretóre picinì ma che gh'ìa le caraterìstiche che i Liechtestein i sercàa, cioè ìga nisü óter signùr feudàl che l'emperadùr stès.
Endel més de zenér del 1719, dòpo che töte le trafìle per el pasàgi de proprietà i éra stàde completàde, l'emperadùr Carlo VI, el g'ha decretàt l'üniù de Vaduz e Schellenberg, e l'inalsamènt de chèsto teretóre al rànch de Principàt (Fürstentum) col nòm de "Liechtenstein" en unùr al sò fidàt servidùr, Anton Florian del Liechtenstein". L'è alùra che el Liechtenstein l'è deentàt en stat sovrà mèmber del Sàcro Romàno Impéro. A testemognànsa del fat che töta la vicènda l'ìa apéna 'n espediènt pulìtich, el Prìncipe del Liechtenstein el g'ha mìa mitìt pè endel sò nöf teretóre per piö de 120 agn.
Sport[Modifega | modifica 'l sorgent]
La squadra de folber principal de Vaduz l'è el FC Vaduz.


text:
Arzintèla
Artécol in dialèt arzân
L' arzintèla (lucertola in italiân - Lacertilia al só nòm sientéfich), ind i paèiş ed léngua latèina în pió cgnusû cme Sauri (Sauria, în 'na sòt categoréia 'd serpèint ed la categoréia Squamata).
Carateréstichi
Al j arzintèli a gh'àn la tèsta piâta e a teriângol, al côrp piât e 'na còva lònga. În per lo pió a quâter gâmbi, ânch cun dal gâmbi ch' an 's vèden mìa (int j aguidi cme l'urbèt), céchi (int i scincidi cme la Lusengola - l'arzintèla dal fèin) e gh'àn al j urèci d'ed fōra sèinsa al gîr ed l'urècia. J ôc a gh'àn al lumèli nîgri e la lûş ed l' ôc zâla e a gh'àn al palpēdri. La léngua l'é a dō pûnti e la sêrov a l'arzintèla cme ôrghen ed tâst e cme êrma ed câsa in quânt la saléia la tratîn al bestiulèini ch' la mâgna: insèt, bèigh e vêrem.
L' arzintèla la gh'à dō masèli rubósti e dō fîli ed dèint tót cumpâgn. Tr'al careteréstichi ed soquânt gróp, l' autotomia, oséia în bòuni, per inganêr chi 'gh dà la câsa, de stachêr la còva in chêş ed perécol, ed sôlit dōp l' a 'gh tōrna a crèser.
Ind i pió grând, ed cól gróp ché, la lunghèsa la pōl andêr da i pōch centémeter (quêlch geco di Caraibi) fîn a i trî mēter dal drêgh ed Komodo.
Al j arzintèli, in gèner, a gh'an 'na bòuna resistèinsa a j atâch ed chi 'gh dà la câsa, perché dal prōvi fâti in laboratôri, in pió ed turnêr a fêres la còva, în bòuni 'd arsanêres ânca cun dal grôsi frîdi. In pió în bòuni, sèimper in chêş ed perécol, ed fêr al fînti môrti cgnusûda cme fêlsa môrt, (in italiân: morte apparente o tanatosi).
Soquânti arzintèli în bòuni ed cambiêr culōr. Al chêş pió cgnusû l' é l' Arzintlòuna (Camaleonte in italiân) mó cla carateréstica ché égh l' àn ânch ed dièter gèner.
Ed sôlit a mâgnen ed j insèt o mâgne ed la chêrna. Soquânt gèner a mâgnen ed l'êrba o a mâgnen ed tót, un eşèimpi carateréstich ed quisché l' é l' Iguana, ch' la mâgna sōl ed l'êrba.
Inrâsen 'na vôlta a l'ân ind la têrda primavèira. A mèten zò da 3 a 8 ōv in bûşi che schêven cun al sâmpi davânti, mèinter a cócen vìa la tèra scavêda cun al sâmpi dedrê. J ōv în céch e biancûş e al gós l' é alâstich. I céch a şbrêghen al gós cun un gèner ed dèint insém al mûş ch' al câsca subét dôp la nâsita.
La còva
Cme bèle dét, soquânt gróp 'd arzintèli a gh' àn la carateréstica ed prèir pêrder la còva s' égh vîn dê adôs da quelchidûn. La pêrta ed la còva stachêda la gh'à di cèinter nervōş relativamèint indipendèint dal servèl, ch' a pōlen cumbinêr un muvimèint 'd arvujamèint ânca se la còva l'é stachêda dal côrp. Còst al şluntâna l'atensiòun ed còl ch' al gh'é drē saltêr adôs ch' al crèd che la còva la sìa la metê vîva ed la bèstia, mèinter l'arzintèla, ch' l'armâgn fērma cme môrta, apèina la vèd al mumèint gióst la scâpa.
J arvujamèint ed la còva, pôch a la vôlta, a câlen int al mumèint che l' oségen int al vèini tajêdi al câla.
Al destâch ed la còva l'é cavşêda da 'n grôs artiramèint di móscol ch' a gh'é e la sucêd lòngh a di piân ed rotûra pervést tra i nōd dal filòun, ch' în al zôni pió dèbel dal filòun ed la schîna.
I móscol armâgnen artirê ânca dôp al destâch per bluchêr la moragìa fîn a quând la frîda l'é guarîda. Da sté frîda a gnirà arfâta 'na còva nōva. Quând la frîda an n' é mìa pêra dal vôlti a pōl sucêder ch'a vègna arfât pió ed 'na còva.
Galeréia ed fôto
Colegamèint d'ed fōra
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Lucertola trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | cinghiale | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta


text:
Genoeugg
El genoeugg l'è l'articolazion che la gionta el garon a la gamba (i quai, insemma al pee, fann su l'art inferior).
L'articolazion del genoeugg l'è la pussee complessa e granda del schelter de l'omm. Anca se i sò superfis articolar a somejen dàggh ona quai mobilità, l'aparad di ligament el ghe limita i moviment domà a la flession e a l'estension.
El nomm[Modifega | modifica 'l sorgent]
La parolla genoeugg la vegn del latin volgar genuculum, diminutiv del classegh genu. La parolla l'è comuna a tucc i lengov romanz (italian ginocchio, frances genou, aragones chenullo, catalan genoll, galizian xeonllo, ocitan genolh, portoghes jeolho, romen genunchi, sicilian dinocchiu, valon djino, piemontes ginoj, ligur zenoggio, emilian znocc, venet zenocio, forlan genoli[1]).
El termen latin genu l'è parent istrecc del germanegh *knewam (varda l'ingles knee, l'olandes e todesch knie...) e del grech antigh gónu[2], oltra che de paroll compagn in di lengov celtegh (breton glin, irlandes glúin, scozzes glùn), baltegh (lituan kelis, letton ceļa) e slav (bulgher koljano, russ, cech e slovacch koleno, serbocroatt koljeno, ucrain kolino...).


text:
Da primavaira enfin atun sappian ins nua chattar ella, manegia l’artista Laura Bott che cultivescha tschintg ierts ad Ardez.
Cumenzà cun quest’activitad ha ella cura ch’ella è turnada en Svizra avant in tozzel onns. L’emprim fascheva ella quai per avair buns legums sin maisa, ma ozendi è la lavur en iert er insatge che dat plaschair, equiliber ed er in’entrada supplementara.
Cun Martina Föhn (Scola auta turitgaisa per scienzas applitgadas, il link avra en ina nova fanestra) discurra La Marella da l’uschenumnada «ortoterapia» nua ch’igl iert vegn duvrà sco instrument terapeutic. Divers studis dals ultims onns demussan numnadamain: far iert ha effects positivs sin spiert e corp.


text:
Questa tabella resorta dal indicatur chantunal da cumpetitivitad che la UBS ha realisà. La raschun per questa situaziun è che singulas valladas èn mal accessiblas. La Vallada dal Rain da Cuira per exempel, sco lieu d'industria saja bler pli enavant che las regiuns turisticas grischunas.
Zug va cun la plima
A la testa da la tabella è, per la terza giada en seria, il chantun Zug. Lura suondan Turitg e Basilea citad. Il chantun Zug ha uschia a lunga vista il pli grond potenzial da crescher da tut ils chantuns svizzers. La populaziun da Zug saja fitg bain scolada e la quota da dischoccupaziun saja fitg bassa.
RR novitads 14:00


text:
Suvënz suzedel che l zitadin/la zitadina fej ora n termin per na vijita dal dutor o vel’ autra prestazion sanitera y l/la ne se prejënta nia, zënza desdì. Chësc cumpurtamënt sëuracëria l servisc saniter y va a dann di autri pazienc: desdì la prenutazion per tëmp uel dì lascé liede l post a zachei d’autri che l adrova y nes juda ënghe a miuré nosta efizienza. Per chësta gauja iel da paië na straufonga aministrativa de 35,00 € (plu la spëises de nutifica) per la vijites apustedes y nia desdites per tëmp.
Desdì?Chël possen fé
24 ëura sun 24 ie a vosta despusizion n servisc de desdita automatica. Danter desdita y la vijita muessa vester almanca doi dis de lëur. Sada y dumenia ne vën nia tëutes n cunscidrazion.
Desdì?Chël possen fé
24 ëura sun 24 ie a vosta despusizion n servisc de desdita automatica. Danter desdita y la vijita muessa vester almanca doi dis de lëur. Sada y dumenia ne vën nia tëutes n cunscidrazion.
Desdì?Chël possen fé
24 ëura sun 24 ie a vosta despusizion n servisc de desdita automatica. Danter desdita y la vijita muessa vester almanca doi dis de lëur. Sada y dumenia ne vën nia tëutes n cunscidrazion.
Desdì?Chël possen fé
24 ëura sun 24 ie a vosta despusizion n servisc de desdita automatica. Danter desdita y la vijita muessa vester almanca doi dis de lëur. Sada y dumenia ne vën nia tëutes n cunscidrazion.
Per ciuna prestazions iel pa da paië la straufonga?
La straufonga aministrativa vën rateda per uni termin de na prestazion spezialiseda te ambulatuere fata ora y nia desdida tl tëmp y tla maniera udui dant.
La straufonga aministrativa ie da paië per duc i termins de prestazions spezialisedes te ambulatuere che vën tëuc y nia desdii, tl cajo ulache l pazient/la pazienta ne se prejënta nia.
N particuler iel udù dant la straufonga per chisc termins che ne vën nia tenii ite:
- per la prestazions dl prim iede (prima vijites spezialisedes y prestazions de dianiosa y de terapia dl prim iede);
- per la prestazions dl iede do (vijita de cuntrol, prestazions de dianiosa y de terapia dl iede do, follow-up);
- per la prestazions dl prim iede tl ciamp de n zitlus de prestazions (coche la prestazions de reabilitazion);
La straufonga aministrativa ne n’ie nia ududa dant per chisc termins tëuc y nia desdii:
- termins scric ora cun priorità tlinica de urgënza;
- termins ulache l ie manco de doi dis de lëur danter la data de prenutazion y la data dl termin;
- termins ti dis ulache l ie udù dant n scioper a livel naziunel y/o provinziel y a chël che tol pert l personal saniter dependënt dl’Azienda Sanitera o cun cunvenzion;
- termins che toma ite tl’atività dl dutor fata per si cont tl’Azienda Sanitera;
- termins dan y do vester stac stazioners tl spedel;
- vijites fates do la prima prestazion de n zitlus (l ie da auzé ora che te chësc cajo ne n’à l pazient/la pazienta nia l dërt de adurvé te n segondo mumënt l termin arjumà y nia desdì ti tëmps y tla maniera udui dant);
- termins dac ora dal’Azienda Sanitera (per ejëmpl dlaveies de ublianza; prestazions ududes dant ti programs de screening, y n.i.) o su dumanda de istituzions o autoriteies coche la sunieria, la perjon, y n. i.;
- prestazions te ambulatuere fates ti raions saniteres sëurantulan l pazient/la pazienta: servijes per dependënzes (SERD), servijes psicologics, zëntri per la sanità mentela, servijes pneumologics, servijes de cura paliativa;
- prestazions te ambulatuere fates dai servijes psichiatrics te spedel o tl raion saniter, cun leprò la neuropsichiatria di popsc y tl’età dla junëza (NPIA);
- prestazions te ambulatuere per pazienc che fej chemioterapia y radioterapia;
- prestazions ti ambulatueres dl spedel y dl raion saniter per malaties da taché;
- prestazions fates te cësa o tres telemedejina Duc i autri caji che ne toma nia ite tla prestazions spezialisedes te ambulatuere (nia caraterisedes dala sigla “PSA” coche udù dant tla delibrazion dla J.P. nr. 2568 / 1998).
Co possi pa desdì l termin?
Te posses desdì l termin tres telefon, de persona ti ufizies de prenutazion o tres e-mail. La desdita muessa unì fata al plu tert doi dis de lëur dan la vijita dal dutor.
Pudëis desdì l apuntamënt cherdan su l numer de CUPP (servisc de desdita automatica atif 24 ëura sun 24). Pudëis desdì nce online dajan tres l numer de apuntamënt che ie scrit sun l promemoria o l numer de desdita che ve ie stat mandà tres sms. N possa nce desdì tres e-mail o de persona passan al ufize de prenutazion.
L muessa vester almanca doi dis de lëur danter la desdita y la vijita. La sada y la dumenia ne vën nia tëutes n cunscidrazion.
- Sce te es l termin de lunesc
iel da desdì al plu tert n mierculdi dl’ena dant.
- Sce te es l termin de merdi
iel da desdì al plu tert n juebia dl’ena dant.
- Sce te es l termin de mierculdi
iel da desdì al plu tert n vënderdi dl’ena dant.
- Sce te es l termin de juebia
iel da desdì al plu tert n lunesc.
- Sce te es l termin de vënderdi
iel da desdì al plu tert n merdi.
Per se lercurdé l termin iel n servisc automatisà che cherd su l pazient set dis dant. L termin po unì cunfermà o desdì cun i numeri dla tastadura sul telefon.
Uni iede che desdijes n termin giapes n codesc. Tëniel su, l ie la prova che te es desdì ala drëta maniera.
Co vëniel pa a se l dé la straufonga?
Tl cajo che l vën cunstatà na viulazion te vëniela nutificheda y te es 30 dis per la paië.
Sce ne te es nia desdì l termin dla vijita dal dutor ti tëmps udui dant, te nutificherà i dirijënc aministratifs di raions saniteres de referimënt la straufonga ududa dant. L verbal de azertamënt dla viulazion y la cuntestazion dla straufonga aministrativa unirà fac tl tëmp de 90 dis per l zitadin/la zitadina cun residënza tla Talia y tl tëmp de 360 dis per chëi/chëles che à la residënza oradecà. La cumpëida di dis mët man cun l azertamënt dla viulazion.
L paiamënt dla straufonga, 35,00€ (plu la spëises de nutifica), muessa unì fat nchin a 30 dis da canche n à giapà la nutifica dl verbal de azertamënt, tres l portal pagoPA.
Per gauja de l Covid-19 vën la straufonghes aministratives per l mancé dla desdita dla vijites lascedes.
Possi pa me giustifiché sce giape na straufonga?
Mé te n valgun caji posses te giustifiché cun na documentazion aldò, sce ne n’es nia desdit l termin
L regulamënt vëija danora che te ies giustificà te n valgun caji canche ne posses nia desdì per tëmp n termin. Te chisc caji muesses prejenté, ti 30 dis do la nutifica dla viulazion, na documentazion scrita tulan ca i formuleres metui a despusizion dal’Azienda Sanitera.
La documentazion de giustificazion ie da prejenté a chësta maniera:
- tulan ca i formuleres da scrì ora che ie sun la plata web dl’Azienda Sanitera de Südtirol
- tres posta cun na lëtra recumandeda cun resposta A/R al’adres:
Commissione aziendale di valutazione mancate disdette
presso Ripartizione aziendale per l’Assistenza Ospedaliera
Piazza Gries 10
39100 Bolzano
Kommission für unterlassene Absagen
Betriebseabteilung für Krankenhausbetreuung
Grieser Platz 10
39100 Bozen
- tres posta zertificheda (PEC) al’adres:
unterlassene-absage.mancata-disdetta@pec.sabes.it
- de persona ti raions saniteres dl’Azienda Sanitera de Südtirol. Cëla la lista sun la plata www.asdaa.it/it/distretti-sanitari.asp
Te duc i caji iel de bujën njunté o mustré n documënt de identità o, sce ne te posses nia jì de persona y delegheies n sostitut iel da njunté na delega scrita y la copia de ti documënt de identità.
La documentazion unirà cialeda tres dala Commissione aziendale di valutazione mancate disdette / Kommission für unterlassene Absagen metuda adum da trëi cumëmbri. Ti 180 dis do avëi dat ju la documentazion de giustificazion, te fajerà l dirijënt aministratif, do avëi giapà l bënsté dla cumiscion, al savëi che:
- l unirà archivià l fat dajan la comunicazion al zitadin/ala zitadina y ala Repartizion economia y finanzes (Ripartizione Economico Finanziaria / Abteilung Wirtschaft und Finanzen) acioche la straiche l credit scrit ite
- l unirà fat la nutifica dla urdenanza de paiamënt mutivà. Leprò vëniel nce la spëises de nutifica y l paiamënt muessa unì fat ti 30 dis do che n l à giapà sun l portal pagoPA. N chësc cajo posses mo fé recurs tla manieres, ti termins y ti tëmps udui dant dala lege.


text:
Ils organisaturs da Lai deploreschan questa decisiun. Els hajan spetgà enfin il davos termin e sajan s'engaschads di per di per pudair organisar questas cursas. Tant pli fetschia quai ussa mal da betg pudair manar atras questa cuppa mundiala dals 4 fin ils 6 da settember, uschia Christoph Müller, president dal comité d’organisaziun.
Dapli che 1'000 persunas
Il davos era vegnì examinà da manar atras questas cursas senza aspectaturs. Ma er lura fissan stadas tranter 1’500 e 1’800 persunas al lieu cun tut ils atlets, funcziunaris, organisaturs, gidanters e schurnalists, ed uschia in bun tant sur las 1’000 persunas lubidas. Actualmain na possia nagin garantir ch’ins survegnia ina lubientscha da manar atras occurrenzas cun dapli che 1'000 persunas a partir dal settember, quai sforza ils organisaturs da sutterrar quest event.
Il Cussegl federal n’aveva prendì nagina decisiun en chaussa en sia conferenza da pressa dals 19 da zercladur ed ha surdà la responsabladad enavos als chantuns.
Tut dat en l'aua
Las cursas da la cuppa mundiala eran l’emprim vegnidas spustadas da l’avust sin il settember. Durant l'emprima fin d'emna da settember fissan stadas sin il program al pe dal Rothorn cursas da la cuppa mundiala en las disciplinas cross-country e downhill. Ussa èsi dentant definitiv ch'i na vegn quest onn tar nagin spectacul da mountainbike a Lai.


text:
Sirmiù
Sirmiù (en Italià: Sirmione), l'è 'n cümü de 8 137 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la Pruvìncia de Brèsa. L'abitàt de Sirmiù el vé sö söndèna penìzola che la divìt en dò bànde la part bàsa del Lac de Gàrda. L'è sitüàt a 38 km a èst de la cità de Brèsa e 'l fà cunfì có la pruvìncia de Verùna e có la regiù Vèneto.
Sirmiù l'è 'na citadìna a vocasiù türìstica: I rèscc Romàni e i edifìci medievài del cèntro stòric i reprezènta 'na atrasiù importànte per el turìsmo cültüràl. Famùze i è le Gròte de Catullo che i è mìa óter che i rèscc de 'na gròsa vìla romàna che l'è stàda fórse la rezidènsa del poéta Catullo (I sècol prìma de Crìsto).
Evulusiù demogràficaModifega
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Sirmiù l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
RiferimènccModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Estonia
L’Estonia (eston Eesti [ˈeːsti]) è in stadi en il Balticum. Sco pajais situà il pli al nord dals trais stadis baltics, cunfinescha el en il sid cun la Lettonia, en l’ost cun la Russia ed en il nord e vest cun la Mar da l'Ost. Sur il Golf Finlandais existan stretgas relaziuns tar la Finlanda ed istoricamain datti tras ils abitants da derivanza tudestga bleras colliaziuns culturalas tar la Germania.
Il stadi è stà l’emprima giada independent dal 1918 fin il 1940 ed ha reacquistà l’independenza il 1991. L’Estonia è commembra da las Naziuns unidas e dapi il 2004 da l’Uniun europeica (dapi il 2011 er da la zona da l’euro). Daspera fa il pajais part dal Cussegl da l'Europa, da la NATO, da l’OSCE (Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l'Europa) e da l’OECD (Organisaziun da cooperaziun e svilup economic en l'Europa).
L’Estonia dumbra bundant 1,3 milliuns abitants (situaziun dal 2018). La chapitala e pli gronda citad dal pajais è Tallinn, la segund gronda citad è Tartu.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
L’Estonia è situada en il nord dal Balticum. L’attribuziun geografica da l’entira regiun è contestada e vegn influenzada sper facturs geografics er d’aspects istoric-culturals e politics. Uschia vegn il Balticum attribuì tant a l’Europa dal Nord sco er a l’Europa Centrala, l’Europa da l'Ost e l’Europa dal Nordost.[2]
L’Estonia sa chatta a la costa orientala da la Mar da l'Ost. La surfatscha dal pajais è in pau pli gronda che quella da la Svizra. Il territori è segnà da guauds e collinas ed è ritg da lais e da palids; l’autezza sur mar munta en media a 50 m. En la regiun da morenas en il sidost dal pajais, vers la cuntrada da collinas da la Livonia, sa chatta la pli auta elevaziun dal pajais, il Suur Munamägi (318 meters). Il pli grond lai è il Peipsi järv, las pli grondas inslas èn Saaremaa e Hiiumaa.
La costa mesira en tut ina lunghezza da 3794 kilometers. Quella è segnada da plirs golfs e stretgas da la mar.
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
Il clima da l’Estonia è en general temprà-frestg fin criv. Ils envierns èn fraids cun bler schelira, las stads tempradas fin chaudas al nivel da l’Europa dal Nord. La temperatura media annuala en la chapitala Tallinn è 4,5 °C; las precipitaziuns muntan a 650 mm cun in maximum vers la fin da stad. Il fanadur cuntanschan las temperaturas en media valurs da 16,5 °C, il schaner da −6,0 °C. Malgrà l’enviern fraid restan las costas per ordinari libras da glatsch.
Flora e fauna[modifitgar | modifitgar il code]
Dapli che 50 % da la surfatscha dal pajais èn cuverts cun guaud. La planta da feglia la pli frequenta è il badugn. Quella furma in motiv frequent en chanzuns popularas e poesias e vala sco simbol naziunal dal pajais. Surtut sin terrens sablunus en vischinanza da la mar cumpara er il tieu da guaud. Tut en tut cumpiglia questa planta radund 35 % da la surfatscha dal guaud. Daspera tutgan er il pign ed il laresch tar las plantas da guglias derasadas en l’Estonia.
Tranter ils mammals gronds èn da numnar l’elan (ca. 12 000), il tschierv (ca. 2800), il chavriel (ca. 50 000) sco er urs brin (ca. 600), luf-tscherver (ca. 800), luf (ca. 140) e portg selvadi. Vitiers vegnan vulps, casturs, fiergnas e las lieurs alvas ch’èn daventadas pli stgarsas (ca. 12 000).
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
L’Estonia odierna sa cumpona da l’anteriura provinza Estonia, ch’ha appartegnì dal 1710 fin il 1918 a l’Imperi russ, sco er da la part settentriunala da la Livonia, tar la quala tutga er l’insla Saaremaa.
Influenza tudestga[modifitgar | modifitgar il code]
Ils vasals ch’eran arrivads en il pajais cun l’Urden teutonic èn s’unids l’emprima giada il 1252 ad in’administraziun autonoma, la quala è vegnida confermada tras l’Estonia dal Nord ch’era stada fin il 1346 en ils mauns dals Danais. Suenter la fin dal domini da l’Urden teutonic l’onn 1561 han las citads da la Hansa ed ils chavaliers exequì l’administraziun. Ils privilegis dal pajais – ina sort statut d’autonomia – èn vegnids confermads da vart da la curuna svedaisa; quels èn er sa mantegnids suenter che la Russia ha conquistà l’Estonia en rom da la Gronda Guerra nordica (1710).
La classa sociala superiura citadina ed ils proprietaris da bains eran da lingua tudestga; fin il 1885 ha il tudestg er furmà la lingua administrativa e d’instrucziun. Sin fundament d’ina campagna da russificaziun da vart da la regenza zaristica ha il russ remplazzà il tudestg en questa funcziun.
Emprima independenza[modifitgar | modifitgar il code]
Sin via vers in’atgna identitad culturala e politica dal pajais ha l’universitad da Tartu giugà in’impurtanta rolla: A partir dals onns 1870 han ils students estons betg pli considerà lur commembranza en las corporaziuns da students sco pass d’assimilaziun, mabain duvrà quellas sco med per furmar lur atgna identitad. En il decurs da la scrudada da l’Imperi russ (Revoluziun da l'october) ha l’Estonia cuntanschì ils 24 da favrer 1918 si’independenza ed è daventada il 1921 commembra da la Societad da las naziuns.
Ils onns 1939 fin 1940 han ils naziunalsocialists manà enavos ils abitants dals stadis baltics da derivanza tudestga en il Reich tudestg («Heim ins Reich»). Il motiv per propi ha furmà la cunvegna secreta tar il Patg da Hitler e Stalin che preveseva d’attribuir il Balticum a la sfera d’influenza sovietica.
Republica sovietica[modifitgar | modifitgar il code]
Sut grond squitsch e smanatschond da far diever da violenza ha l’Uniun sovietica annectà l’onn 1940 l’Estonia ensemen cun la Lettonia e la Lituania. Ord vista uffiziala da l’Uniun sovietica èn ils stadis baltics s’associads a l’uniun sovietica. Però ha existì durant l’entira perioda da l’appartegnientscha da l’Estonia a l’Uniun sovietica ina regenza d’exil estona, la cuntinuitad da la quala vegn er renconuschida tenor l’interpretaziun uffiziala odierna da l’Estonia. Er a nivel internaziunal n’han ins per gronda part betg renconuschì l’annexiun. La republica sovietica socialistica estona è vegnida proclamada cun sustegn d’emissaris sovietics, suenter che l’Estonia aveva gia stuì tolerar avant truppas sovieticas sin ses territori. L’onn 1940/41 han gì lieu deportaziuns en massa d’Estons, surtut da la classa burgaisa e da persunas scoladas, en l’intern da l’Uniun sovietica. Blers dad els èn vegnids per la vita en ils champs da correcziun dal gulag. Suenter l’attatga tudestga sin l’Uniun sovietica l’onn 1941 è il pajais stà fin il 1944 sut occupaziun tudestga. Durant quest temp han ins er persequità en l’Estonia, sut collavuraziun da forzas auxiliaras dal lieu, la politica da genocid dal reschim naziunalsocialistic. Radund 1000 Gidieus indigens e ca. 10 000 Gidieus da l’ulteriura Europa Centrala ed Europa da l’ost èn vegnids mazzads en l’Estonia en rom dal holocaust.
Pervi da las experientschas cun ils Soviets èn blers Estons s’unids cun ils Tudestgs; da l’autra vart han numerus abitants dal pajais er battì da vart sovietica. L’onn 1944 èn dieschmillis Estons fugids vers vest, en Germania e da là pli tard en l’America e l’Australia, blers ultra da quai en Svezia u Finlanda. Suenter che l’Armada cotschna ha danovamain occupà il pajais l’atun 1944 è quel vegnì incorporà en l’Uniun sovietica cun restituir la republica sovietica socialistica estona. Danovamain han gì lieu exportaziuns da persunas che vegnivan suspectadas d’avair ina tenuta critica envers il sistem sovietic e repressalias cunter uschenumnads inimis dal pievel.
Durant la Segunda Guerra mundiala ha er la populaziun da lingua svedaisa, ch’aveva surtut vivì sin las inslas Hiiumaa, Vormsi e Ruhnu, bandunà il pajais. Fin là era sa mantegnì il svedais eston che tutga ensemen cun il svedais finlandais tar ils dialects da la Svezia da l’Ost.
Dal 1945 fin il 1990 han ins domicilià intenziunadamain persunas betg estonas, surtut Russ, quai ch’ha midà fermamain la cumposiziun da la populaziun tenor naziunalitad a disfavur da la populaziun indigena estona.
Recuperaziun da l’independenza l’onn 1990[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 30 da mars è l’Estonia puspè sa declerada sco republica. Ils 18 da december ha il pajais desistì da collavurar en il soviet superiur da l’Uniun sovietica. A chaschun d’ina votaziun dal pievel ils 3 da mars 1991 davart il status futur da la republica, han 78 % da las persunas cun dretg da votar ditg gea a l’independenza statala. Suenter il Putsch d’avust a Moscau ils 20 d’avust 1991 ha er il Cussegl superiur da l’Estonia declerà l’independenza cumplaina da l’Uniun sovietica. L’Uniun sovietica ha renconuschì l’independenza da l’Estonia ils 6 da settember 1991.
Uschia è ì a fin in process da distatgament da l’Uniun sovietica ch’ha durà plirs onns. L’entir andament da quel è per gronda part sa splegà a moda paschaivla ed è vegnì enconuschent sco ‹Revoluziun chantanta›.
Ils 29 da mars 2004 è l’Estonia daventada commember da la NATO ed ils 9 da december 2010 da l’Organisaziun da cooperaziun e svilup economic en Europa (OECD).
Gia ils 14 da settember 2003 aveva la populaziun vuschà en rom d’in referendum a favur da l’adesiun a l’Uniun europeica; quella è entrada en vigur il prim da matg 2004. Il prim da schaner 2011 ha l’Estonia introducì l’euro, e quai sco emprim stadi baltic
In grond problem per l’Estonia furma l’emigraziun: Giuvens Estons cun buna furmaziun van savens a star en Scandinavia u en l’Europa dal Vest. A medem temp resta la quota da naschientschas constantamain bassa.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Structura dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
L’Estonia è ina republica parlamentara. La pussanza legislativa cumpeta al Riigikogu (radunanza statala/parlament) che sa cumpona da 101 deputadas e deputads. Il dretg d’eleger han ils burgais estons a partir dal 18avel onn, il dretg da vegnir elegì en il parlament (dretg d’eleger passiv) a partir dal 21avel onn. En l’index da democrazia sa chatta l’Estonia sin plaz 33 da 167 pajais (situaziun dal 2016).
Schef da stadi è il president da la Republica da l’Estonia. Quel sto esser in burgais da derivanza estona ed avair almain 40 onns. Il president exequescha per gronda part incumbensas da natira ceremoniala. El u ella represchenta l’Estonia davant il dretg internaziunal, nominescha ils ambassadurs estons, accreditescha ils ambassadurs exteriurs en l’Estonia e surdat titels e decoraziuns militaras e diplomaticas.
La regenza dal pajais sa cumpona dals ministers e dal primminister (schef da la regenza). Il primminister vegn incumbensà dal president e dal parlament da furmar la regenza. Ils ministers ch’èn vegnids designads dal primminister prestan il sarament en il parlament e vegnan silsuenter, ensemen cun il schef da la regenza, installads en uffizi tras il president.
Ina separaziun consequenta tranter schef da stadi e schef da la regenza vegn pratitgada en l’Estonia pir dapi ch’il pajais ha reacquistà la suveranitad il 1990.
En l’Estonia pon ins eleger ubain en cabinas d’elecziun ubain sur l’internet. Tar las elecziuns sur l’internet pon ils electurs midar opiniun fin la fin da las elecziuns preliminaras. Il di da l’elecziun po l’elecziun, sche giavischà, vegnir curregida in’ultima giada.
Politica exteriura[modifitgar | modifitgar il code]
Uniun europeica[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 14 da settember 2004 han ils Estons votà davart l’adesiun a l’Uniun europeica. La participaziun a las elecziuns ha muntà a 64 %. Cun ina maioritad da 66,9 % gea cunter 33,1 % na han ils burgais approvà la commembranza a l’Uniun europeica; igl è quai però stà la pli bassa rata d’approvaziun da tut ils novs commembers da l’Uniun europeica en rom da l’extensiun a l’ost dal 2004.
Contract da cunfin cun la Russia[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 18 da matg 2005 ha l’Estonia segnà a Moscau il contract da cunfin davart il qual ins aveva contractà dapi il 1999. Il retardament è stà d’attribuir a la refusa dal president russ Wladimir Putin d’acceptar il puntg da vista eston areguard il Contract da Dorpat dal 1920 e l’annexiun sovietica dal 1940.
Ma gia il zercladur 2005 ha la Russia retratg sia suttascripziun, perquai ch’ella na gieva betg d’accord cun il sboz dal preambel che l’Estonia vuleva metter ordavant al contract. En quel vegniva fatg allusiun als «decennis d’occupaziun» ed a las «agressiuns da l’Uniun sovietica envers l’Estonia». Il 2011 han la finala omaduas varts ratifitgà in nov contract da cunfin.
A dissonanzas diplomaticas ha er manà las munaida estona en rom da l’introducziun da l’euro: Ord vista da la Russia è represchentada sin la vart davos da quella in decurs dals cunfins betg adequat.
Militar[modifitgar | modifitgar il code]
L’Estonia dispona d’atgnas forzas armadas che cumpiglian radund 25 000 persunas. En il servetsch activ sa chattan radund 4000 persunas. Las forzas armadas èn sutdivididas en forzas terrestras, marina, aviatica militara ed allianza da defensiun estona. L’Estonia è commembra da la NATO. L’obligaziun al servetsch militar è prescritta tenor la lescha.
Il 2017 ha l’Estonia impundì stgars 2,1 % da sia prestaziun economica u 536 milliuns dollars per sias forzas armadas.
Dretgs umans[modifitgar | modifitgar il code]
Amnesty International ha rendì attent en ses rapport annual dal 2010 ch’i dettia en l’Estonia adina puspè discriminaziuns encunter minoritads. Il medem onn aveva il parlament relaschà ina retscha da leschas che lubeschan er da chastiar acziuns nunviolentas e simbolicas cun bandieras d’auters stadis.[3]
Tar in conflict tranter betg burgais da lingua russa ed Estons èsi vegnì il 2007 en connex cun l’uschenumnà schuldà da bronz da Tallinn. Quest monument da guerra dal temp sovietic han las autoritads estonas laschà spustar l’avrigl 2007 da ses plaz oriund en il center da la citad sin in santeri da schuldads a l’ur da la citad. Quai ha manà a protestas, surtut da vart da la populaziun da lingua russa. Las forzas da segirezza estonas han abattì la resistenza cunter la dischlocaziun; in demonstrant è mort e blers èn vegnids blessads, ca. 1100 persunas han ins prendì en fermanza. Igl èn quai stads ils pli nauschs acts da violenza cun motivs politics dapi l’independenza dal 1991. Er en Russia hai dà protests massivs en pliras citads, ina bloccada da plirs dis da l’ambassada estona a Moscau, appels da boicottar rauba estona ed attatgas da cyber cunter la regenza estona.
Il Cussegl da l'Europa ha insistì repetidamain che l’Estonia mettia ad ir mesiras che gidian a prevegnir a la discriminaziun da las minoritads.
Budget dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
Il budget dal stadi ha cumpiglià il 2016 expensas da 9559 milliuns dollars ed entradas da 9489 milliuns dollars. Da quai è resultà in pitschen deficit da ca. 0,1 % da la prestaziun economica. Ils debits statals han muntà il medem onn a 9,5 % da la prestaziun economica; quai signifitga che l’Estonia è il pajais cun ils pli bass debits statals da l’entira Uniun europeica.[4]
Da las expensas statalas han las autoritads impundì (en procent dal product naziunal brut): 13,4 % per la sanadad (il 2014), 6,4 % per la furmaziun (2012), 2,0 % per il militar (2014).
Cuntrari a quai ch’i vegn savens pretendì, n’èsi bain betg scumandà tenor la constituziun dal pajais da far in deficit; ma la regenza budgetescha tenor cleras directivas ch’aviseschan in quint equilibrà. A las vischnancas dal pajais n’èsi betg admess da laschar crescher il deficit budgetà sur 60 % da las entradas annualas supponidas, e per pajar debits statals dastgan vegnir impundids maximalmain 20 % da las entradas previsas. Tranter il 1993 ed il 2007 è praticamain adina vegnì budgetà in avanzament dal preventiv.
Sistem da taglia[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter l’independenza dal 1991 valeva en l’Estonia ina taglia progressiva cun 16, 24 e 33 %. L’onn 1994 han ins refurmà il sistem da taglia ed introducì sco emprim pajais europeic ina taglia unitara. Quella muntava a l’entschatta a 26 % (taglia sin las entradas) ed è vegnida sbassada successivamain sin 20 % (dapi il 2015). Per interpresas han ins medemamain stgaffì in sistem da taglia simplifitgà.
E-residency[modifitgar | modifitgar il code]
Grazia al ferm sectur dad IT (cf. sut telecommunicaziun) è l’Estonia in dals pajais ils pli sviluppads er sin il champ da l’e-government. Dapi il 2015 porscha l’Estonia a burgais da blers pajais in’uschenumnada e-residency. Tras quai na daventan ins bain betg burgais da l’Estonia, ma survegn in’identitad digitala che lubescha da crear signaturas digitalas, da codifitgar documents, da duvrar il portal uffizial eesti.ee, da fundar interpresas en l’Estonia e d’endrizzar contos da banca en l’Estonia.[5]
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Sper la maioritad estona (68,95 %) vivan en il pajais ina gronda minoritad russa (25,48 %) sco er gruppas pli pitschnas d’Ucranais (2,05 %), Bieloruss (1,14 %) e Finlandais (0,78 %). A Tallinn èn radund 45 % dals abitants betg Estons etnics.
Betg burgais[modifitgar | modifitgar il code]
Malgrà numerus programs statals n’èsi anc betg reussì d’integrar dal tuttafatg las persunas ch’en immigradas resp. ch’èn vegnidas domiciliadas intenziunadamain durant il temp sovietic. Radund la mesadad dals abitants da l’Estonia da lingua russa n’han anc nagin pass eston. I dat però er Russ ch’han midà lur num da famiglia sperond d’avair meglras schanzas sin il martgà da lavur. Da l’autra vart tiran blers a niz ils avantatgs da lur document da betg burgais, il qual als pussibilitescha d’entrar tant en l’Uniun europeica sco er en Russia senza visum.
En media disponan ils Estons en congual cun la minoritad da lingua russa da pli autas entradas. Ils Estons èn represchentads a moda surproporziunala en posiziuns da cader, persunas russas lavuran surtut en ils secturs da servetschs e da producziun.
En il fratemp sa laschan bleras persunas betg estonas natiralisar. La procedura da natiralisaziun è però colliada cun in test da lingua, il qual bleras persunas da lingua russa – surtut pli veglias – considereschan sco memia grev. Persunas pli giuvnas han percunter savens meglras enconuschientschas da l’eston e resguardan ils criteris da recepziun sco main difficils. Per part tramettan persunas russas sapientivamain lur uffants en scolinas e scolas estonas per meglierar lur schanzas d’integraziun.
Da l’autra vart discurran ils Estons adina main bain russ, quai che difficultescha la communicaziun cun ils partenaris da fatschenta en Russia e stgaffescha uschia als abitants da lingua russa pussaivladads d’occupaziun.[6]
Dals radund 100 000 Estons a l’exteriur vivan stgars 40 000 en Russia, 35 000 en il Canada e 15 000 en Svezia. Autras gruppas pli grondas datti en Finlanda, en l’Africa dal Sid ed en l’Australia.
Religiun[modifitgar | modifitgar il code]
La gronda part dals Estons n’appartegna oz a nagina confessiun. Instituziuns religiusas giogan be anc ina rolla per ina minoritad da la populaziun. Religiun tradiziunala dals Estons furma la cretta cristiana en furma dal luteranissem sco ch’el è derasà vastamain en la Scandinavia. La baselgia evangelic-luterana da l’Estonia è ina baselgia quasi uffiziala (usità èsi per exempel da far messa avant l’avertura dal parlament) e l’archuvestg da quella è la figura centrala da la religiun publica estona.
Tut en tut appartegnan però main che 30 % da la populaziun ad ina baselgia resp. cuminanza da cretta. Da quai èn 13,6 % evangelic-luterans, 12,8 % ortodoxs, 0,5 % baptists e 0,5 % catolic-romans.
Ina particularitad furman ils radund 5000 vegl ortodoxs ch’eran fugids a partir dal 18avel tschientaner da la persecuziun en la part centrala da la Russia vers las regiuns da cunfin da l’Imperi russ.[7]
A la cretta gidieua appartegnan be pli ca. 0,1 % da la populaziun estona.[8] Er la cuminanza islama è plitost pitschna.
Sistem da furmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter l’independenza è il russ vegnì remplazzà sco emprima lingua estra tras l’englais. Per part cumenza l’instrucziun d’englais gia en scolina. Emissiuns da televisiun englaisas che na vegnan betg sincronisadas faciliteschan decididamain l’emprender englais.
En l’Estonia existan dudesch universitads renconuschidas, da quai set statalas e tschintg privatas, sco er 26 ulteriuras scolas autas.
Gia la fin dals onns 1990 disponiva mintga scola d’in access a l’internet. Bleras scolas a Tallinn sa servan ultra da quai da cudeschs da classa electronics. Quai pussibilitescha als geniturs da prender invista davent da chasa da las endataziuns che pertutgan lur uffants.
Tenor la retschertga PISA dal 2015 sa chattan ils scolars da l’Estonia sin il 9avel plaz da 72 pajais en matematica, sin il terz plaz en scienzas natiralas e sin il 6avel plaz en chapientscha da leger. Ils scolars da l’Estonia tutgan uschia – ensemen cun la Finlanda – tar ils megliers da tut ils stadis participants.
Fatgs da sanadad[modifitgar | modifitgar il code]
L’aspectativa da vita en l’Estonia ha muntà dal 2010 fin il 2015 76,8 onns (umens 71,9 onns, dunnas 81,2 onns). La differenza tranter l’aspectativa da vita da las dunnas e quella dals umens è ina da las pli grondas en tut il mund.[9]
Sutdivisiun administrativa[modifitgar | modifitgar il code]
Il territori da la Republica da l’Estonia sa cumpona da 15 circuls. Quels èn da lur varts sutdividids en vischnancas (da las qualas 34 furman citads). Per pudair cumparegliar las datas entaifer l’Uniun europeica è l’Estonia er vegnida dividida en tschintg regiuns statisticas (nord, vest, central, nordost e sidost).
Las pli grondas citads èn (situaziun dal 2017): Tallinn (426 538), Tartu 93 124), Narva (57 130), Pärnu (39 620) e Kohtla-Järve (35 187).
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter avair recuperà l’independenza ha l’Estonia reorganisà dal tuttafatg l’urden statal tenor l’exempel scandinav: paucas ierarchias, gronda transparenza dals organs statals, tecnica da communicaziun moderna. Cuntrari als vischins scandinavs, segnads da l’economia da martgà sociala, mussa l’economia publica en l’Estonia però tratgs neoliberals.
Entaifer il Global Competitiveness Index, che mesira la capacitad da concurrer d’in pajais, sa chatta l’Estonia sin plaz 29 da 137 (situaziun dal 2017/18).[10] Areguard la libertad economica sa chatta l’Estonia schizunt sin plaz 6 da 180 pajais.[11][12]
Product naziunal brut[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter avair surmuntà la Crisa da la Russia (a partir da l’onn 2000) è l’economia da tut ils trais stadis baltics segnada d’ina gronda creschientscha (partind però d’in bass nivel suenter la crisa). En l’Estonia ha l’augment dal product naziunal brut muntà mintg’onn almain 5 %. L’onn 2006 ha l’Estonia gì cun 10,8 % la pli auta quota da creschientscha economica da l’entira Uniun europeica.
Da la crisa da finanzas dal 2008, ch’ha er pertutgà ils stadis baltics, è la situaziun puspè sa stabilisada. En il fratemp sa chattan las ratas da creschientscha però sin in nivel in pau pli bass che a l’entschatta. Pervi da l’auta creschientscha economica suenter l’independenza èn ils stadis baltics per part er vegnids numnads ils ‹tighers baltics›.
Martgà da lavur[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2017 lavuravan 2,7 % da tut las forzas da lavur en l’agricultura, 20,5 % en l’industria e 76,8 % en il sectur da servetschs. La quota da dischoccupads sa chatta per ordinari cleramain sut la media da l’Uniun europeica. Pervi da l’inveteraziun da la populaziun e l’emigraziun regia adina dapli in manco da forzas da lavur.[13]
Repartiziun geografica[modifitgar | modifitgar il code]
La gronda part da las activitads economicas dal pajais sa concentreschan sin la regiun enturn la chapitala Tallinn, en la quala vivan stgars 40 % da la populaziun dal pajais. Qua vegnan generads bundant 60 % dal product naziunal brut, en il commerzi schizunt sur 70 %. Centers da l’agricultura furman la part centrala ed il sidost dal pajais: Cun ina cumpart da 35 % da la populaziun vegnan generadas en questas regiuns betg main che 63 % da tut ils products agriculs (incl. selvicultura). En il nordost dal pajais (giaschaments da plattamorta d’ieli) dominescha percunter l’economia d’energia (30 % da la producziun naziunala en questa branscha tar ina cumpart da la populaziun da 13 %).
Turissem[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2016 han 3,2 milliuns persunas da l’exteriur visità l’Estonia, quai ch’ha purtà al pajais entradas da 1,5 milliardas dollars. La gronda part dals turists derivan da la Finlanda (40,1 %), da la Russia (11,3 %) e da la Germania (6,3 %). En il pajais sa chattan dus lieus dal patrimoni mundial da l’UNESCO.
Commerzi cun l’exteriur[modifitgar | modifitgar il code]
Ils pli impurtants partenaris da commerzi da l’Estonia èn ils stadis vischins Svezia, Finlanda, Lettonia e Lituania, en pli la Germania e la Russia.
Impurtants products d’export èn maschinas e parts da maschinas (27 %), lain e products da lain/mobiglias (13 %), textilias (9 %), metals e products da metal (8 %) sco er mangiativas (7 %).
Infrastructura[modifitgar | modifitgar il code]
Il traffic sa splega surtut sin via e sin la Mar da l'Ost; entaifer il traffic da rauba gioga er la viafier ina tscherta rolla.
Vias[modifitgar | modifitgar il code]
Enturn Tallinn s’extenda ina rait da vias spertas en furma da staila vers las citads da Pärnu (Via Baltica), Tartu e Narva.
La rait da vias cumpiglia radund 60 000 km, da las qualas bleras – da muntada locala – n’èn betg asfaltadas. Las chartas geograficas ch’ins po cumprar en il pajais mussan precis tge vias ch’èn asfaltadas e tgeninas betg. La cumpart da las vias asfaltadas crescha però cuntinuadamain.
Sco emprim pajais en tut il mund ha l’Estonia endrizzà ina rait naziunala da staziuns da chargiar autos electrics. Quellas èn repartidas en l’entir pajais en ina distanza maximala da 40–60 km.
Viafier[modifitgar | modifitgar il code]
Il traffic da viafier en l’Estonia vegn gestiunà dad Operail (traffic da martganzia), Elron (traffic da persunas a l’intern dal pajais) sco er Eesti Raudtee ed Edelaraudtee (omadus infrastructura). Il traffic da persunas internaziunal sa restrenscha a colliaziuns vers Moscau e Son Petersburg; pervi da problems da manaschi – ch’èn oravant tut d’attribuir a las tensiuns cuntinuantas cun la Russia – n’è quest traject però betg fitg rentabel.
A l’intern dal pajais sa splega il traffic da persunas interregiunal surtut cun bus. Ils ultims onns ha la viafier però pudì gudagnar in pau terren, tranter auter grazia a la modernisaziun cumpletta da la flotta sco er pervi d’ina politica da pretschs attractiva.
Ina gronda midada areguard il traffic da viafier empermetta il project grond Rail Baltica che duai manar davent da Tallinn sur Pärnu en las chapitalas vischinas Riga, Vilnius e Varsovia. Uschia fiss er garantida la colliaziun da viafier vers Berlin. Il project vegn sustegnì finanzialmain da l’Uniun europeica e duai esser terminà il 2025.
[modifitgar | modifitgar il code]
Ports d’auta mar sa chattan a Tallinn, Muuga, Pärnu, Paldiski e Sillamäe.
Ils 28 da settember 1994 è sfundrada la nav-fera Estonia davant la costa da la Finlanda en viadi vers Stockholm. Tar questa disgrazia èn vegnidas per la vita 852 persunas.
Traffic aviatic[modifitgar | modifitgar il code]
Il pli impurtant eroport eston furma la plazza aviatica internaziunala da Tallinn. Daspera exista in ulteriur eroport internaziunal a Tartu sco er plazzas aviaticas pli pitschnas a Pärnu, Kuressaare, Kärdla e sin las inslas Kihnu e Ruhnu.
Digitalisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
En l’Estonia garantescha il stadi dapi l’onn 2000 a basa d’ina lescha correspundenta a mintga burgais l’access a l’internet.[14] En l’entir pajais existan puncts d’access da WLAN gratuits che cuvran il territori abità e radund 99 % da l’entira surfatscha dal pajais. Tgi che na dispona da nagin agen computer, po far diever d’in dals 700 terminals gratuits che sa chattan en uffizis postals, bibliotecas e butias dal vitg. Tut las scolas èn online. L’Estonia dispona dal pli aut dumber d’access a l’internet per abitants en tut il mund.
Il pajais fa valair da lavurar cun il sistem d’administraziun tecnologicamain il pli modern en tut il mund. Mintga burgais dispona d’in numer d’identitad digital. Dapi il 2007 pon ils Estons sa participar sur internet a las elecziuns, inoltrar la taglia e retschaiver recepts dal medi.
Ils 26 d’avrigl 2007 ha cumenzà in’attatga digitala massiva sin raits da computers da las autoritads statalas, las medias e las bancas en il pajais, quai ch’ha la finala fatg collabar blers servers. Perquai ch’il pajais è – pervi da sia rolla da pionier sin quest sectur – spezialmain vulnerabel, ha l’Estonia endrizzà sinaquai servers da backup en il Luxemburg che duain proteger il pajais cunter cyberattatgas. L’attatga digitala sin l’Estonia ha gì per consequenza ch’ins ha installà centers da perscrutaziun cunter la guerra digitala, als quals è er participada la NATO.[15]
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da ses svilup politic e si’istorgia da colonisaziun è l’Estonia stà da vegl ennà in pajais intercultural. La supremazia statala ha l’emprim exequì il Danemarc, ils onns 1252–1561 l’Urden teutonic, alura la Svezia ed en il 18avel e 19avel tschientaner la Russia. La cultura ed architectura estona è vegnida influenzada sur in spazi da temp da radund 800 onns fitg ferm tras la classa sociala superiura da lingua tudestga. Las citads grondas, oravant tut Tallinn (sut il num vegl Reval), èn segnadas fermamain da la cultura da la Hansa. Dal temp medieval fin lunsch viaden en il 19avel tschientaner han commerziants tudestgs furmà a Tallinn la classa sociala dominanta. A partir dal 1850 ha cumenzà in’unda da russificaziun. In cuntramoviment naziunal è alura sa sviluppà a partir dals onns 1870 en furma da las uniuns da students (surtut a l’universitad da Tartu).
Er en la scienza è l’influenza occidentala stada fitg ferma, quai gia tras il fatg che l’universitad è stada tudestga fin il 1870. Ina vieuta culturala ha chaschunà la Segunda Guerra mundiala: da quel temp èn las cumparts da la populaziun tudestgas e svedaisas emigradas, entant che Russ ed autras gruppas da l’intschess sovietic èn vegnids a star en il pajais.
Oz s’orientescha la cultura estona – pervi da la vischinanza da l’eston tar il finlandais – fitg ferm vers il vischin settentriunal Finlanda. En general è la cultura e scienza puspè orientada vers l’Occident, quai che sa mussa en diversas cooperaziuns (p.ex. cun las universitads tudestgas da Göttingen, Greifswald, Kiel, Constanza, Minca e Münster).
La litteratura estona resplenda questas influenzas multifaras – en l’Estonia è vegnì scrit sper il tudestg ed eston er en letton, svedais da l’ost e finlandais, russ, latin e grec. Il project da perscrutaziun litterara EEVA da l’universitad da Tartu e dal Museum da litteratura eston sa stenta da documentar il spazi cultural baltic en sias fassettas multiculturalas a partir dal 13avel tschientaner, e quai a moda digitala. L’epos naziunal da l’Estonia è il Kalevipoeg.
Medias[modifitgar | modifitgar il code]
En la rangaziun da la libertad da pressa, che vegn edida da l’organisaziun Reporters senza cunfins, ha l’Estonia cuntanschì il 2017 il 12avel plaz da 180 pajais. L’Estonia dispona uschia d’ina da las pli libras pressas dal mund e da la pressa la pli independenta da tut l’Europa da l’Ost.
Sper ils quatter emetturs da televisiun en lingua estona ETV Eesti Televisioon, ETV2 (omadus da dretg public), Kanal 2 e TV3 Eesti (emetturs privats), pon ins recepir en l’Estonia numerus emetturs d’autras linguas. Uschia èsi usità da consumar er emetturs finlandais, svedais, russ, englais e tudestgs. Sper l’emettur eston en lingua russa emetta er la televisiun statala russa in program specific per l’Estonia.
Sco en las Scandinavia èsi er usità en il Balticum da betg sincronisar producziuns da televisiun d’autras linguas, mabain d’emetter quellas cun suttitels estons.
Igl existan tschintg programs da radio da dretg public. Vikerraadio furma il program principal, orientà a l’infurmaziun; Raadio 2 sa drizza ad in public pli giuven; Raadio 4 emetta en russ; Klassikaraadio porta classica, folclora, jazz e musica mundiala; Raadio Tallinn emetta durant il di senza interrupziun musica e surpiglia l’ulteriur temp programs d’emetturs da l’exteriur.
Cun in’ediziun totala da 523 gasettas dal di per 1000 abitants ha l’Estonia ina da las pli autas ratas da lecturs da gasettas dal mund.
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
Famus en tut il mund è Arvo Pärt, in cumponist contemporan da la classica moderna. Rudolf Tobias, ch’è stà a la fin dal 19avel tschientaner in dals emprims cumponists estons, è enconuschent tras sias motettas ad amaturs da la musica chorala er ordaifer il pajais. Eduard Tubin è daventà impurtant en il 20avel tschientaner tras sias sinfonias romanticas fin atonalas. Neeme Järvi è enconuschent sco dirigent, medemamain ses figl Paavo Järvi (t.a. Cincinnati Symphony Orchestra e hr-Sinfonieorchester Frankfurt).
Entaifer la musica populara ha il pianist Olav Ehala ina gronda muntada; el ha scrit diversas musicas da film e fatg part da producziuns da teater. Ester Mägi transcriva, sumegliant a Veljo Tormis, bleras cumposiziuns e chanzuns popularas per chor; i sa tracta da melodias che smanatschavan d’ir en emblidanza durant il temp d’occupaziun sovietic e ch’èn daventadas fitg popularas dapi l’independenza. Menziun speziala merita la festa da chantadurs ch’ha lieu mintga tschintg onns, en rom da la quala dieschmillis chantan, unids ad in chor, chanzuns naziunalas.
En la cultura da pop europeica è l’Estonia integrada cun interprets e bands sco Eda-Ines Etti, J.M.K.E., Tanel Padar, Malcolm Lincoln, Vaiko Eplik, Kerli e Vanilla Ninja.
Il 2001 han Dave Benton e Tanel Padar gudagnà per l’Estonia l’Eurovision Song Contest. Il 2002 ha l’occurrenza sinaquai gì lieu a Tallinn.
Architectura[modifitgar | modifitgar il code]
Las citads estonas èn anc adina segnadas da las chasas da lain, er sche edifizis da plattas dal temp sovietic s’auzan tranteren. Il pli aut edifizi en il pajais è la tur da televisiun a Tallinn (313 meters); quella è vegnida erigida ils onns 1975–1980 en vista als gieus olimpics a Moscau. Durant il Putsch a Moscau l’avust 1991 han truppas russas empruvà d’occupar la tur da televisiun, quai che la polizia estona e demonstrants han percunter impedì.
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
Er il sport ha en l’Estonia ina gronda muntada. Gia il 1920 è il pajais sa participà l’emprima giada als gieus olimpics ed ha cuntinuà cun questa participaziun sco agen stadi fin l’occupaziun sovietica l’onn 1940. Suenter ch’il pajais ha reacquistà l’independenza, èn las federaziuns da sport naziunalas sa furmadas da nov. Medaglias olimpicas ha il pajais surtut pudì acquistar en las disciplinas auzar pais, lutgar e sport da skis. Er il grond maister da schah sovietic Paul Keres deriva da l’Estonia.
Il ballape furmava avant la Segunda Guerra mundiala in dals sports ils pli populars en l’Estonia. Quai è sa midà durant il temp d’occupaziun sovietica. Da qua davent è vegnì fatg maldiever dal ballape sco instrument da pussanza: ins ha schlià l’associaziun da ballape naziunala, ha renumnà las uniuns ed integrà la squadra naziunala en il team sovietic. Discredità sco sport russ, è il ballape daventà da quel temp adina main popular. Dapi l’independenza dueva quai puspè sa midar da rudent: il 2011 eran activs 20 000 giugaders da ballape en las numerusas uniuns ed il sport da ballape è puspè daventà in dals pli populars.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Uffizi da statistica da l’Estonia, consultà ils 21 da zercladur 2018.
- ↑ Cf. p.ex. Der neue Fischer Weltalmanach 2017, p. 278. Fischer Verlag, Francfurt a.M. 2016.
- ↑ Amnesty International: Estonia – Amnesty International Report 2010, consultà ils 16 da december 2011.
- ↑ Eurostat – Tables, Graphs and Maps Interface (TGM) table, consultà ils 14 da zercladur 2017.
- ↑ Services & Benefits – e-Estonia, consultà ils 21 d’avust 2016.
- ↑ Davart las gruppas linguisticas e religiusas cf. Jürgen Beyer: Europas Mitte liegt am Rande des Abendlandes. Estland im Zentrum europäischer Kultureinflüsse, en: Kathrin Pöge-Alder e Christel Köhle-Hezinger (ed.): Europas Mitte – Mitte Europas. Europa als kulturelle Konstruktion (=Schriftenreihe des Collegium Europaeum Jenense, tom 36), Jena: Collegium Europaeum Jenense 2008, p. 111–134.
- ↑ starover.ee.
- ↑ www.miksike.ee.
- ↑ World Population Prospects – Population Division – United Nations, consultà ils 14 da fanadur 2017.
- ↑ Country/Economy Profiles: Global Competitiveness Index 2017-2018, consultà ils 4 da december 2017.
- ↑ reports.weforum.org
- ↑ heritage.org.
- ↑ The World Factbook, consultà ils 6 d’avust 2018.
- ↑ Marie-Astrid Langer: Zu Besuch in der Zukunft. Firmen- und Regierungsvertreter aus aller Welt wollen von Estland lernen, wie der digitale Wandel ein Land verändern kann. En: Neue Zürcher Zeitung, 27 da favrer 2015, p. 7.
- ↑ Hans Grassenegger: Cyberwar – Stell dir vor, es ist Krieg und keiner merkt es, en: Publik-Forum, nr. 19/2017 dals 13 d’october, p. 13ss, ISSN 0343-1401.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Seraina Gilly: Der Nationalstaat im Wandel. Estland im 20. Jahrhundert. Lang, Berna e.a. 2002, ISBN 3-906769-19-4.
- Charles Mahaux, Bernd Nielsen-Stokkeby, Volker von Buxhoeveden: Estland ein Traum. Verlag Wissenschaft und Politik, Cologna 1991, ISBN 3-8046-8778-4.
- Gert Walter: Estland: Geschichte und Gegenwart einer jungen Sowjetrepublik. Verlag der Nation, Berlin 1968.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Estonia – infurmaziuns generalas davart il pajais
- Eesti Instituut – Institut cultural da l’Estonia
- estlandia.de – fotografias ed infurmaziuns davart il pajais


text:
Starnidar, far giu nas ed avair ina vusch bassa
Las bacterias nauschas pon era chaschunar per in dafraid. Quai vul alura normalmain dir: starnidar, far giu nas ed avair ina vusch curiusa. Ma daco insumma? Nus declerain a vus ils sintoms e mussain che noss corp na fa quai betg per ir sin la gnerva, mabain per proteger e guarir nus.
Bacterias resistentas - in problem
Ma, perquai che las bacterias nauschas sa midan na gida l’antibiotica betg pli. La scienza n’ha anc betg medicaments alternativs per cumbatter talas bacterias. Nus declerain en il Minisguard pertge che quai è uschia.


text:
Plastic è in material ch'ins po defurmar e transfurmar en objects cumpacts, è levs (satget da plastic), rumpa betg ed ins po tegnair si ditg el. E quai è era il problem. El sa lascha tegnair si memia ditg. Perquai ch'il plastic n'è betg in material natiral vegn el era betg bajegià giu da la natira. En Svizra dovra mintga persuna 125 kilos plastic per onn.
Ina chamulauna che ha appetit sin plastic
Igl è ina sensaziun che scienziads han scuvrì casualmain: Ina chamulauna che mangia plastic. En quest animalet han blers ussa grondas speranzas. Forsa sa la chamulauna schliar il problem cun il plastic che na vegn betg pli duvrà. Po quest animalet propi da schliar il quest problem?
«The Sea Cleaners»
En las mars sa nodan entirs tarpuns da rument da plastic. Quai problem è enconuschent dapi decennis. Ussa duai quai dar ina schliaziun per pudair schbregiar la mar. Il Svizzer franzos Yvan Bourgnon ha concepì ina bartga a vela che pestga plastic or dal mar.


text:
da sur Martin Bearth
Per nies plaid «giuvnal» stat el lungatg grec il plaid «mathetes» che vul dir «scolar, giuvnal», pia quel ch’ei aunc emprendist, ha aunc d’emprender. Cheu en la lecziun eis ei igl emprendist da Diu, el va a scola tier Diu. El ha oravontut d’emprender da tedlar cun ureglia aviarta e cun cor aviert il plaid da Diu. El duei era emprender da capir ils consterni e staunchels. Mo tgi che va a scola tier Diu sto era quintar cun resistenza e bein enqualga era cun persecuziun e maltractament. Quei capeta era ozildi. Denton tgi che va a scola tier Diu astga era far l’experientscha che Dieus gida, ch’el dat adina puspei la forza da supportar e surventscher dolur e humiliaziun.
Dieus ei in bien «scolast», el lai buca ses scolars a mesa via. El puprogna buca quels, el pretenda magari da quei che para nuncapeivel e nunpusseivel, mo lu semetta era el sut il buordi. Cun fidonza en el e cun siu agid savein era nus esser «buns scolars» da Diu.
Jes 50,4–7
Dieus il Segner ha dau a mi in lungatg da giuvnaligl esser giuvnal munta d’em-prender dil Se-gner sco in scolar ni ina scolara e da dar vinavon l’enconuschien-tscha,
per che jeu sappi rispunder in plaid al staunchel.
Damaun per damaun sveglia el mi’ureglia,
che jeu fetschi adatg sco in giuvnaligl esser giuvnal munta d’em-prender dil Se-gner sco in scolar ni ina scolara e da dar vinavon l’enconuschien-tscha.
Dieus il Segner ha aviert mi’ureglia,
e jeu hai buca fatg resistenza,
sun buca setratgs anavos.
Jeu hai purschiu miu dies a quels che bastunan,
e mias gaultas a quels che strain per la barba.
Mia fatscha hai jeu buca retratg
da zanur e da spida.
Dieus il Segner vegn a mi en agid,
perquei stoi jeu buca seturpegiar;
perquei fetsch jeu mia fatscha dira sco in crap,
e sai che jeu crodel buc en vergugna.
☛ evangeli dalla dumengia: Mc 11,1–10 (entrada), Mc 14,1–15,47 (passiun)