text:
Lituania
La Lituania (lituan Lietuva) è in stadi europeic che vegn attribuì a l’Europa Centrala ubain a l’Europa dal Nord. Tranter ils trais stadis baltics furma la Lituania il stadi situà il pli al sid. El cunfinescha en il vest cun la Mar da l’Ost ed ha cunfins communabels cun la Lettonia, la Bielorussia, la Pologna e l’oblast russ Kaliningrad.
Davent da ca. l’onn 1253 fin il 1795 ha la Lituania furmà in gronducadi; a partir dal 1569 ha il pajais fatg part da l’uniun polac-lituana. Cun la terza divisiun da la Pologna l’onn 1795 è la Lituania vegnida sut domini russ. Il 1918 ha il pajais declerà si’independenza sco republica. Suenter il temp d’occupaziun sovietic (a partir dal 1940) ha il stadi puspè cuntanschì il 1990 si’independenza. En rom da l’extensiun a l’ost l’onn 2004 è la Lituania daventada in stadi commember da l’Uniun europeica e commember da la NATO. Dapi il 2015 furma la Lituania il 19avel commember da la zona da l’euro.
La Lituania dumbra radund 3 milliuns abitants (situaziun dal 2017). La chapitala ed a medem temp la pli gronda citad dal pajais è Vilnius; ulteriuras citads grondas èn Kaunas, Klaipėda e Šiauliai.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
La Lituania cunfinescha en il nord cun la Lettonia, en l’ost e sidost cun la Bielorussia. Il cunfin tar la Pologna en il sid mesira be radund 100 km, furma però la pli impurtanta colliaziun vers l’Europa Centrala e dal Vest. Vers sidvest suonda sco exclava l’oblast russ Kaliningrad; il cunfin furma per part il flum Memel. En il vest sa chatta la Mar da l’Ost; tar quella ha la Lituania access sur il port da Klaipėda.
Geografs da l’Institut Géographique National da la Frantscha han quintà ora il 1989 il punct central geografic da l’Europa ed han eruì in lieu en il vitg Purnuškės in pau en il nord da Vilnius.
Geologia[modifitgar | modifitgar il code]
Geologicamain sa chatta la Lituania entaifer la plattafurma europeica da l’ost; la situaziun tectonica sa preschenta uschia dapi in lung temp geologic a moda relativamain ruassaivla. La surfatscha è surtut vegnida modellada tras la massa da glatsch ch’è avanzada pliras giadas en il decurs dal temp da glatsch. Be en singuls cas cumparan perquai furmaziuns da grip pli veglias a la surfatscha. Praticamain l’entira cuntrada da la Lituania è segnada dals process da furmaziun da morenas e da l’erosiun/sedimentaziun da quellas suenter l’ultim temp da glatsch da la Weichsel. Avant 20 000 onns, dal temp che l’englatschament da la Weichsel ha cuntanschì sia culminaziun, è be ina pitschna strivla en il sidost dal pajais restada libra da glatsch.
En il vest cunfinescha il pajais cun rivas da sablun a la Mar da l’Ost. La dorsala da la Lituania Bassa en il vest tutga tar la dorsala baltica. La regiun collinusa en il sidost dal pajais tutga tar la dorsala auta bielorussa. Qua sa chattan cun 294 m las elevaziuns las pli autas da la Lituania (Aukštasis Kalnas e Juozapinės Kalnas). Ils pli gronds flums èn Memel e Neris che naschan omadus en la Bielorussia. En il nordost giascha la platta da lais da la Lituania Superiura. Numerus lais sa chattan er en il sid. Tut en tut cumpiglian ils lais radund 1,5 % da la surfatscha dal pajais.
Per lunschor la gronda part dal pajais vegn utilisada sco terren agricul. Stgars 30 % èn cuverts cun guauds e bundant 3 % furman palids e morasts. La Lituania sa cumpona en tut da 62 680 km² surfatscha da terren e da 2620 km² surfatscha d’aua.[2]
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
En la Lituania prevala in clima continental moderà. Il vent dal vest che dominescha a la costa maina aria chauda ed umida nà da la Mar da l’Ost a l’intern dal pajais.
Il mais il pli chaud è il fanadur cun en media 17 °C; il mais il pli fraid è il schaner cun en media −5,1 °C. La temperatura media annuala munta a 6,2 °C. La quantitad da precipitaziuns annuala giascha tar 661 mm – en il sidvest è quai bundant dapli, en il nord pli pauc.
Ambient[modifitgar | modifitgar il code]
En la Lituania èn endrizzads radund 200 territoris da protecziun da la natira. Da quai fan part tschintg parcs naziunals, divers territoris da protecziun speziala e radund trenta parcs regiunals. Bundant 14 % da la surfatscha dal pajais sa chattan sut protecziun da la natira, sco per exempel la regiun da Praviršulio Tyrelis. Enconuschenta è tranter auter la palì auta Aukštumala, situada tranter Sowetsk e Klaipėda, a la quala è gia stada deditgada a l’entschatta dal 20avel tschientaner – sco emprima palì en tut il mund – ina monografia speziala (C.A. Weber, 1902).
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Demografia[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi la fin da l’Uniun sovietica il 1990 sa reducescha la populaziun da la Lituania cuntinuadamain. Il 1992 ha quella cuntanschì il maximum cun stgars 3,7 milliuns. L’onn 2000 eran quai anc 3,5 milliuns ed il 2010 3,32 milliuns abitants. A questa sminuziun contribuescha tant l’emigraziun (cf. sutvart) sco er il surpli da mortoris. Areguard las naschientschas ha l’onn 2002 muntà il punct il pli bass cun radund 30 000 (8,6 per 1000 abitants). Dapi lura è la rata puspè creschida levet (35 625 naschientschas l’onn 2010). Entant ch’il vest dal pajais enconuscha dapli naschientschas che las ulteriuras parts dal pajais, èsi surtut las regiuns da cunfin en l’ost ch’èn segnadas d’envegliament (bundant 20 mortoris per 1000 abitants en ils circuls Ignalina, Švenčionys e Zarasai, entant che la media en l’entir pajais muntava il 2007 a 13,5).
Tenor indicaziun da l’Uffizi da statistica da la Lituania vivan dapi l’avrigl 2012 main che 3 milliuns persunas en il pajais.[3] Il motiv principal furma la migraziun (cf. sutvart).
Dapi la fin da la Segunda Guerra mundiala è la Lituania stada marcada d’ina vieuta rasanta ad ina societad urbana. Il 1959 vivevan anc ⅗ da la populaziun sin la champagna, il 1970 era la relaziun gulivada ed il 1990 è stada cuntanschida la relaziun da dus terzs populaziun urbana ed in terz populaziun rurala.
Migraziun[modifitgar | modifitgar il code]
Mintg’onn bandunan intginas dieschmilli persunas la Lituania en in auter pajais. Tar la gronda part da questas persunas sa tracti da giuvens creschids che vesan a l’exteriur meglras schanzas sin il martgà da lavur che en la Lituania. Ils pajais da destinaziun ils pli populars èn il Reginavel Unì, l’Irlanda e la Scandinavia. Tenor stimaziuns vivan u lavuran plinavant radund 200 000 Lituans a l’exteriur occidental senza che las autoritads lituanas hajan enconuschientscha da quai.
Da l’autra vart ha il bun svilup economic en la Lituania manà ad in’emigraziun creschenta or da la Bielorussia vischina. Ed er la procentuala da Lituans che returnan en il pajais crescha en congual cun ils immigrants d’autra naziunalitad.[4]
Aspectativa da vita[modifitgar | modifitgar il code]
L’aspectativa da vita en la Lituania è bain creschida in pau ils ultims onns; tuttina giascha quella anc adina cleramain sut la media europeica (2012: dunnas 79,45 onns, en Germania p.ex. 82,1 onns; umens 68,39 onns, Germania 76,6 onns).[5] Surtut tar ils umens èn questas bassas valurs d’attribuir per ina buna part a l’abus d’alcohol. Tenor il rapport da la WHO èn morts en Lituania 2900 umens e 950 dunnas en consequenza dal consum d’alcohol (quai èn 30 % da tut ils mortoris). Il 2013 aveva la Lituania entaifer ils 34 stadis commembers da l’OECD il pli aut consum d’alcohol per persuna.
Tenor la WHO è la Lituania er il pajais cun la pli auta rada da suicidis en tut il mund (38,6 cas sin 100 000 persunas il 2005 resp. 35,6 cas il 2009, suandà da la Russia cun 31,7 cas il 2006).[6] Sco motivs principals vegnan inditgads l’aut consum dad alcohol e l’aut grad da dischoccupaziun da giuvenils. Ultra da quai ha la Lituania la pli auta rata da delicts da mazzament en tut l’Uniun europeica.
Etnias[modifitgar | modifitgar il code]
Per lunschor la gronda part da la populaziun furman ils Lituans sezs. Igl existan però er en il pajais intginas minoritads naziunalas, surtut Slavs. La minoritad polonaisa da la Lituania, che viva per gronda part en il district Vilnius, è per part sesenta là dapi plirs tschient onns.
Persunas d’origin russ èn oravant tut arrivadas durant e suenter la Segunda Guerra mundiala en la Lituania, cur ch’il pajais furmava ina part da l’Uniun sovietica. La populaziun da lingua russa en la Lituania sa concentrescha sin la chapitala Vilnius (surtut en la part da la citad Naujoji Vilnia), la citad da port Klaipėda, la regiun Mažoji Lietuva e lieus d’industria sco Elektrėnai e Visaginas.
Entant ch’il russ furma per la generaziun mesauna e veglia la lingua franca, surpiglia tar ils giuvens l’englais questa rolla.
Sper 84 % Lituans vivan en il pajais (situaziun dal 2011): 6,58 % Polonais, 5,81 % Russ, 1,19 % Bieloruss, 0,54 % Ucrainais. Ils ulteriurs procents sa repartan sin autras naziunalitads e sin minoritads naziunalas (Gidieus, Roma, Tatars e.a.).[7]
Linguas[modifitgar | modifitgar il code]
Lituan sco lingua materna discurran radund 2,7 milliuns persunas. Il lituan tutga tar las linguas balticas, a las qualas appartegna er il letton (ma betg l’eston che fa part da las linguas slavas). Areguard bleras atgnadads linguisticas vegn il lituan considerà sco ina lingua spezialmain arcaica che stat perquai fitg datiers da la lingua indogermana oriunda.
Sin la segunda plazza da las linguas che vegnan discurridas en la Lituania sa chatta il polonais. Questa lingua è surtut preschenta en la part orientala dal pajais, en spezial en las regiuns ruralas enturn Vilnius ed en la regiun enturn Dieveniškės. Malgrà las deportaziuns suenter la Segunda Guerra mundiala era sa mantegnida là ina gronda minoritad polonaisa. Pervi da la lunga preschientscha dal russ en la Lituania è il polonais che vegn discurrì en questas regiuns per part sa maschadà cun expressiuns russas; ins numna perquai questa varietad ‹polonais lituan›.
Religiun[modifitgar | modifitgar il code]
La gronda part dals Lituans (80 %) èn catolic-romans, radund 4,1 % èn ortodoxs. Vilnius furma la sedia d’in nunzi apostolic ch’è responsabel sco represchentant diplomatic dal papa per la Lituania, la Lettonia e l’Estonia. A las baselgias luteranas e refurmadas appartegnan tut en tut ca. 2,1 % dals abitants dal pajais. Tenor ina retschertga dal 2008 han bundant dus terzs dals catolics inditgà ch’els pratitgeschian lur cretta; 10 % da tut las persunas interrogadas han considerà sasezzas sco betg cartentas.[8]
En la Lituania vivan en pli ca. 21 000 muslims (0,6 %). La cumpart da la populaziun gidieua muntava avant la Segunda Guerra mundiala a 9 %. Durant l’occupaziun tudestga da la Lituania ils onns 1941 fin 1944 èn bundant 90 % dals gidieus vegnids mazzads.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Il num ‹Lituania› cumpara l’emprima giada l’onn 1009 sco ‹Litua› (en las ‹Annalas da Quedlinburg›).
Ils origins da la Lituania sco stadi èn da chattar en il 13avel tschientaner, suenter che stirpas balticas avevan colonisà il territori a partir dal terz millenni a.C. Cun consentiment dal papa è il prinzi Mindaugas vegnì curunà il 1253 sco retg; ad el èsi reussì da suttametter a sia suveranitad las stirpas vischinantas. Ses reginavel cumpigliava tar sia mort l’onn 1263 ca. il territori da la Lituania odierna. La furmaziun dal stadi è gist anc reussida a temp per pudair far frunt als chavaliers da l’Urden teutonic ch’avanzavan tant nà dal nord sco er nà dal sid.
Parallelamain è succedida gia en il 14avel tschientaner l’expansiun vers ost. Suenter che la veglia Rus da Kiev era ida en ruina causa l’arrivada dals Mongols, èn sa furmads plirs principadis successurs. Pervi da l’Urden teutonic n’ha la Lituania betg pudì expander vers vest, entant ch’en l’ost aveva l’arrivada dals Mongols (ch’èn vegnids numnads pli tard Tatars) manà ad in vacum da pussanza. En quel è avanzà il gronducadi da la Lituania adina dapli ed è arrivà cun la conquista da Kiev (suenter il 1462) en concurrenza directa cun il gronducadi da Moscau per la predominanza entaifer ils ducadis parzials russ. L’expansiun vers ost da la Lituania ha chattà sia culminaziun en l’emprima mesadad dal 15avel tschientaner.
L’onn 1386 ha il gronduca Jogaila surpiglià tras maridaglia e conversiun al cristianissem – suenter la mort da Mindaugas era la Lituania puspè daventada pajauna – la curuna polonaisa, fundond uschia l’uniun persunala polonais-lituana. Jogaila (polonais: Jagiello) ha fundà la dinastia dals Jagiellons. Suenter la battaglia victoriusa sper Tannenberg l’onn 1410 è la smanatscha tras l’Urden teutonic stada eliminada definitivamain. Questa battaglia avevan gudagnà las forzas armadas unidas da la Pologna e Lituania.
La stretga uniun politica da la Pologna e Lituania ha manà il 1569 a l’uniun reala da Lublin. Cun quella è ida a fin l’independenza da la Lituania, e quai suenter che l’aristocrazia lituana era gia vegnida ils decennis precedents adina pli fitg sut l’influenza da la cultura e lingua polonaisa. Uschia è la Lituania ida dal temp da la refurmaziun la via polonaisa ed è restada catolica, entant che la part nordica dal Balticum, influenzada pli ferm nà da vart tudestga, è daventada protestanta. Fin las divisiuns da la Pologna ha la Lituania furmà ina part dal stadi polonais; il 1795 è il territori lituan alura vegnì sut domini russ. Duas sullevaziuns da vart dals Polonais e Lituans ils onns 1831 e 1863 ha il zar russ supprimì a moda sanguinusa.
L’Emprima Guerra mundiala cun la Revoluziun d’october e la guerra civila sequenta han manà il favrer 1918 – sut occupaziun tudestga – a la proclamaziun da la republica independenta Lituania; suenter cumbats cunter l’Armada cotschna e truppas polonaisas èsi propi reussì da far valair quella. La chapitala na furmava da quel temp però betg la sedia istorica dal gronducadi, mabain Kaunas, damai che la regiun da Vilnius era occupada da la Pologna (dal 1920 fin il 1939, cumbain annullà da la Societad da las Naziuns il 1923). La democrazia parlamentara, introducida cun la constituziun dal 1922, è vegnida messa ord vigur cun il putsch dad Antanas Smetona il december 1926; Smetona ha silsuenter regì a moda dictatorica fin il 1940. Ins ha relaschà novas constituziuns ch’han confermà il reschim autoritar da Smetona, tranter auter las constituziuns lituanas dal 1928 e 1938. Ils 23 da mars 1939 ha la Lituania stuì ceder il Territori da la Memel al Reich tudestg. Questa regiun aveva appartegnì fin il 1919 a la Germania, era dapi lura dispitada tranter la Germania e la Lituania e steva perquai dapi il Contract da pasch da Versailles sut administraziun franzosa (per incumbensa da la Societad da las naziuns). Ils 10 da schaner 1923 avevan corps da voluntaris lituans occupà la regiun ch’era sinaquai vegnida annectada da la Lituania.
Cun l’erupziun da la Segunda Guerra mundiala è creschida la pressiun da vart da l’Uniun sovietica. Il zercladur 1940 ha Smetona abditgà e suenter l’invasiun da truppas sovieticas è vegnida nominada ina regenza prosovietica, la quala ha declerà ils 3 d’avust 1940 l’adesiun a l’Uniun sovietica. Suenter l’entschatta da la Guerra tudestg-sovietica han truppas tudestgas conquistà fin il fanadur 1941 il territori statal da la Lituania. Sinaquai han ins mazzà fin il december 1941 la gronda part da la populaziun gidieua. Quai è succedì tras gruppas d’acziun da la polizia da segirezza e dal SD cun sustegn da gidanters lituans e da la polizia auxiliara collavuraziunistica. Ils survivents èn vegnids concentrads en ghettos. 90 % da la populaziun gidieua dal pajais n’han betg survivì la fin da la guerra.
En rom da si’offensiva da stad l’onn 1944 ha l’Armada cotschna puspè conquistà grondas parts da la Lituania. Sinaquai han ins reinstallà la Republica sovietica socialistica lituana. La resistenza dals uschenumnads ‹frars dal guaud› cunter l’occupaziun sovietica è stada difficila senza sustegn nà da l’exteriur ed è sa reducida a partir dal 1948 sin intginas paucas gruppas da partisans. En ina terza gronda unda da deportaziun ha Stalin fatg manar dieschmillis «inimis dal stadi» en la Sibiria, suenter ch’igl avevan gia gì lieu il 1940/41 e 1945/46 emprimas arrestaziuns e deportaziuns. Blers dals deportads èn morts en ils champs en l’ost da l’Uniun sovietica.
En rom da la perestrojka, ch’ha manà en il Balticum a la Revoluziun chantanta, è la Lituania sa declerada il 1990 – sco emprima republica da l’anteriura Uniun sovietica insumma – sco stadi suveran, renumnond il soviet superiur en assamblea constituenta. Medemamain il 1990 ha l’Islanda renconuschì sco emprim stadi l’independenza da la Lituania. La dumengia sanguinusa da Vilnius, ils 13 da schaner 1991, han forzas militaras prosovieticas empruvà adumbatten da cupitgar la giuvna democrazia cun chars armads; 14 demonstrants giuvenils èn vegnids per la vita a la tur da televisiun. Sco reacziun sin quai èn 85 % dals Lituans s’exprimids ils 8 da favrer 1991 èn rom d’ina votaziun dal pievel a favur da l’independenza dal pajais. Suenter ch’il putsch da Moscau cunter Gorbatschow ha fatg naufragi l’avust 1991, han ils pajais dal vest renconuschì l’independenza da la Lituania e da ses stadis vischins Lettonia ed Estonia. A l’entschatta è il svilup dal pajais stà segnà d’ina crisa economica e d’instabilitad politica (pervi da la privatisaziun radicala), ma alura ha la politica da refurma fitgà adina dapli pe, surtut suenter avair surmuntà la crisa da la Russia da l’onn 2000. L’onn 2004 è la Lituania daventada commembra da l’Uniun europeica e da la NATO. Dapi il december 2007 fa la Lituania part dal spazi da Schengen.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Sistem politic[modifitgar | modifitgar il code]
La Lituania furma ina democrazia semipresidiala. La chapitala e sedia da la regenza da la Republica da la Lituania è la citad da Vilnius. Tenor la constituziun furma il pajais ina republica democratica e constituziunala cun separaziun da las pussanzas. Areguard la dumonda co che la democrazia vegn realisada, è la confidenza dals burgais però plitost pitschna: Tenor ina retschertga dal 2006 è la dumonda «Quant cuntents essas Vus cun il funcziunament da la democrazia en Voss pajais?» be vegnida respundida da 23 % a moda positiva.[9]
Magari vegn la Lituania – tuttina sco l’Israel ed intgins auters stadis da l’Europa da l’Ost e da l’Asia – er descritta sco democrazia etnica, en la quala «la dominanza d’ina gruppa etnica è instituziunalisada».[10]
President[modifitgar | modifitgar il code]
Schef dal stadi furma il president, al qual na cumpetan betg be incumbensas represchentativas; anc avant il minister da l’exteriur è el numnadamain responsabel per la politica da l’exteriur dal pajais. Ultra da quai dispona el d’in dretg da veto ch’al lubescha da bloccar leschas ch’èn vegnidas relaschadas dal parlament. Tenor il protocol al suondan en l’ierarchia statala il parsura dal parlament ed il primminister.
Parlament[modifitgar | modifitgar il code]
Il parlament lituan vegn numnà Seimas. Quest num deriva dal term polonais ‹Sejm› e renviescha a la lunga istorgia communabla da la Lituania e da la Pologna. Il parlament d’ina chombra consista da 141 parlamentaris che vegnan elegids per quatter onns.[11] Cun ina maioritad da dus terzs ha il parlament la pussaivladad da midar la constituziun.
Regenza[modifitgar | modifitgar il code]
Schef da la regenza da la Lituania è il primminister. El dispona da la cumpetenza da dar avant las lingias directivas per la politica da la regenza.
Partidas ed associaziuns d’interess[modifitgar | modifitgar il code]
Abstrahà dals conservativs e dals socialdemocrats na dispona la gronda part da las partidas betg d’in program da partida u d’ina orientaziun ideologica fixa. La gronda part da las partidas pitschnas han ins fundà sco plattafurma per persunas singulas. Perquai ch’i dat relativamain savens crisas da la regenza e midadas areguard las maioritads en il parlament, n’è la muntada politica da questas partidas pitschnas betg da sutvalitar.
Associaziuns d’interess na giogan en il sistem politic betg ina rolla uschè centrala sco en auters pajais. Ils sindicats èn da pitschna muntada tant en la vita politica sco er sociala.
Politica da l’exteriur[modifitgar | modifitgar il code]
La Lituania fa part da bleras organisaziuns internaziunalas. Sco pli impurtantas directivas da la politica da l’exteriur pon valair ils lioms cun il vest, l’integraziun europeica e transatlantica sco er la stabilitad regiunala en l’Europa. Tut quai s’exprima en il fatg che la Lituania è daventada il 2004 commembra da la NATO.
Terms impurtants areguard la collavuraziun cun ils vischins en il vest han er furmà l’adesiun a l’Uniun europeica il 2004, l’extensiun dal spazi da Schengen il 2007 e l’introducziun da l’euro il 2015. Oriundamain vulevan ins gia introducir l’euro il 2007; l’emprima giada insumma ha la Cumissiun europeica però refusà questa dumonda enfin ch’è stada reglada la problematica da l’inflaziun a l’intern dal pajais.
La relaziun tranter la Lituania e la Russia è percunter tendida. Quai sa mussa adina puspè en furma da discharmonias sin il champ economic e politic. Il 2013 ha la regenza russa per exempel scumandà l’import da products da latg da la Lituania; sco reacziun ha la regenza lituana prendì or dal program in emettur da televisiun russ.
Militar[modifitgar | modifitgar il code]
En rom da si’extensiun a l’ost èn la Tschechia, la Pologna e l’Ungaria daventads il 1999 stadis commembers da la NATO. Silsuenter è suandà l’invit als stadis Estonia, Lettonia, Lituania, Slovachia, Slovenia, Bulgaria e Rumenia; tut quels èn s’associads il 2004 a la NATO.
A la Lituania mancan agens aviuns da chatscha moderns. Perquai è staziunada permanentamain ina squadriglia d’aviuns da chatscha dals alliads da la NATO sin la plazza aviatica Zokniai sper Šiauliai.
Il 2015 ha il parlament lituan puspè introducì l’obligaziun generala da far servetsch militar. Quest pass è succedì sut l’impressiun da l’annexiun da la Crim tras la Russia e da la Guerra en l’Ucraina.[12]
Divisiun administrativa[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi la refurma administrativa dals onns 1990 datti en Lituania be in stgalim da corporaziuns territorialas cun radunanza e president elegì. Igl èn quai las 60 corporaziuns autonomas (Savivaldybės). Il stgalim sutvart furman las radund 600 vischnancas cun incumbensas administrativas, ma senza organs d’autonomia communala. La gronda part da las citads e dals vitgs na furman betg corporaziuns territorialas, mabain be unitads statisticas.
Sur il nivel d’autonomia exista anc il nivel administrativ. Ils diesch districts administrativs dal pajais èn:
- Alytus
- Kaunas
- Klaipėda
- Marijampolė
- Panevėžys
- Šiauliai
- Tauragė
- Telšiai
- Utena
- Vilnius
Fin il 2010 eran ils districts munids cun prefects che vegnivan installads da la regenza; quels na disponivan da nagins organs, ma eran munids cun administraziuns.
Tradiziunalmain vegn la Lituania sutdividida en quatter regiuns istoricas. Igl èn quai la Lituania Superiura (Aukštaitija), la gronda da las quatter regiuns che tanscha dal nordost fin tar la chapitala Vilnius. Questa regiun è ritga da collinas e lais; ed en il center sa chatta il parc naziunal Aukštaitija. Las ulteriuras regiuns èn la Lituania Inferiura (Žemaitija), la regiun Suvalkija u Sūduva en il sidvest, ch’è tradiziunalmain bainstantanta, e la regiun Dzūkija en il sid ch’è tradiziunalmain plitost povra. Ina tschintgavla regiun, la quala vegn per ordinari considerada en la Lituania sco part da la Lituania Inferiura, furma la Lituania Pitschna (Mažoji Lietuva); i sa tracta da la sdrima al vest dal pajais che tutgava fin il 1918 sco part da la Prussia da l’Ost a l’Imperi tudestg.
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Infurmaziuns generalas[modifitgar | modifitgar il code]
La vieuta da l’economia planisada a l’economia da martgà è stada colliada cun midadas structuralas. Quellas èn anc s’intensivadas dapi l’adesiun dal pajais a l’Uniun europeica il 2004. Dapi intgins onns sa chatta l’economia lituana en expansiun (creschientscha annuala da ca. 3 %). Il 2015 ha il product naziunal brut (PNB) dumbrà 37,2 milliardas euros, il PNB per persuna 13 282 euros. La quota da dischoccupads munta a 9,1 % (dischoccupaziun da giuvenils ca. 17 %).
Ils pli impurtants artitgels d’export da la Lituania furman maschinas, artitgels electronics, textilias e victualias.
Turissem[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2011 ha il pajais dumbrà 1,79 milliuns turists da l’exteriur; la pli gronda gruppa tenor pajais d’origin han furmà ils Russ.
Bilantscha dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
Il 2009 ha la bilantscha dal stadi cumpiglià expensas en l’autezza da 16,6 milliardas dollars ed entradas da 13,1 milliardas dollars. Da quai resulta in deficit en l’autezza da 9,6 % dal product naziunal brut. Ils debits dal stadi han muntà il 2009 a 7,6 milliardas dollars ubain 20,9 % dal product naziunal brut.
Dal product naziunal brut èn vegnids impundids il 2006 6,2 % en la sanadad, 5,0 % en la furmaziun e 1,7 % en il militar.[13]
Infrastructura[modifitgar | modifitgar il code]
Energia[modifitgar | modifitgar il code]
Durant ils onns 1990 e 2000 ha l’ovra atomara Ignalina (ch’è dal medem tip da construcziun sco Tschernobyl) per part furnì bundant 75 % da l’electricitad dal pajais. Da quel temp aveva la Lituania sper la Frantscha la pli auta cumpart d’energia atomara en tut il mund. L’emprim dals dus reacturs han ins mess ord funcziun l’entschatta 2005; il segund la fin 2009 en connex cun las obligaziuns ch’eran vegnidas adossadas al pajais en connex en rom da l’adesiun a l’UE. Il 2008 avevan bain radund 90 % dals votants acceptà in referendum areguard la prolungaziun dal temp da manaschi da l’ovra atomara Ignalina; quel aveva però fatg naufragi pervi da la participaziun memia bassa a las elecziuns (48,4 %). En mintga cas n’avess la cumissiun da l’UE bain betg consentì ad ina midada dal contract d’adesiun. A mesa vista vegn l’implant d’energia a gas da Lietuvos a pudair garantir l’autoprovediment dal pajais. Questa nova situaziun munta però ina gronda dependenza da la furniziun da combustibels fossils (gas, ieli grev) or da la Russia. Per reducir questa dependenza era previs da construir l’ovra atomara da Visaginas. A chaschun d’in referendum èn però s’exprimids l’october 2012 64,8 % dals votants cunter il return dal pajais a l’energia atomara.
Ils ultims onns vegnan nizzegiadas dapli energias regenerablas, surtut a basa da biomassa. Per quai procuran surtut meds da promoziun da l’Uniun europeica sco er organisaziuns nunguvernamentalas ed associaziuns da producents d’energia.
Telecommunicaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La Lituania dispona da la meglra rait da fibras da vaider da l’entira Europa. Tenor in studi dal 2013 disponivan radund 32 % da las chasadas da FTTH (Fibre To The Home). Da quels han radund 31 % serrà in contract correspundent. Cun quai sa chattava la Lituania davant la Svezia cun stgars 23 %.
Per ordinari ha il proprietari da la colliaziun da pajar sez l’access a la rait fixa. Perquai datti, surtut en regiuns ruralas, savens be là ina rait fixa, nua che quella era vegnida bajegiada dal temp da l’occupaziun sovietica. Correspundentamain è la rait mobila (telefon ed internet) sviluppada fitg bain e funcziuna per ordinari er sin la champagna ed entamez il guaud.
Traffic[modifitgar | modifitgar il code]
La Lituania è da gronda muntada sco pajais da transit tranter l’Europa Centrala e l’Europa dal Nord, tranter l’oblast Kaliningrad ed il coc da la Russia sco er tranter la Bielorussia e la Scandinavia. Ultra da quai gioga la Lituania in’impurtanta funcziun sco pajais da transit dad ieli. La chapitala Vilnius sa chatta fitg datiers dal cunfin exteriur da l’Uniun europeica vers la Bielorussia; perquai è la segund gronda citad Kaunas da pli gronda muntada areguard la planisaziun dal traffic.
Cun radund 220 morts en il traffic stradal sin in milliun abitants vala il traffic en la Lituania sco il pli privlus en l’entira Uniun europeica.
Vias[modifitgar | modifitgar il code]
La rait da vias da la Lituania vegn amplifitgada actualmain. Las pli impurtantas colliaziuns furman las autostradas Vilnius–Kaunas–Klaipėda e Vilnius–Panevėžys sco er la via da transit E 67 ‹Via Baltica› da Varsovia sur Kaunas e Riga fin Tallinn resp. Helsinki che duai a lunga vista vegnir transfurmada en in’autostrada.
[modifitgar | modifitgar il code]
A Klaipėda sa chatta in impurtant port da mar cun colliaziuns da navs-fera en l’entira regiun da la Mar da l’Ost; adina dapli daventa er il traffic da martganzia impurtant. Flums pli gronds che vegnan tratgs a niz per la navigaziun interna furman Memel e Neris.
Aviatica[modifitgar | modifitgar il code]
La Lituania dispona da quatter plazzas aviaticas internaziunalas: las pli impurtantas sa chattan a Vilnius e Kaunas (a Karmėlava); darar resp. stagiunal vegnan er purschidas colliaziuns internaziunalas a Palanga e Šiauliai. Ultra da quai è la plazza aviatica da Riga en Lettonia d’impurtanza per la Lituania.
Viafier[modifitgar | modifitgar il code]
Fin en ils onns 1990 manavan las colliaziuns da viafier directas tranter Vilnius e Varsovia sur territori da la Bielorussia. Suenter la fin da l’Uniun sovietica han ins – per evitar las formalitads da duana – reavert la lingia che maina sur Šeštokai (LT) e Suwałki (PL).
Sco en l’entira ulteriura Uniun sovietica ed en Finlanda mesira la largezza dals binaris en Lituania 1520 mm (en l’Europa Centrala: 1435 mm). Perquai èn ils trens ch’arrivan nà da la Pologna en il Balticum munids cun indrizs per midar la distanza tranter las rodas. Quai succeda a moda automatica sin tschancuns endrizzads per quest intent.
Bus[modifitgar | modifitgar il code]
Tant per il transport da persunas naziunal sco er internaziunal gioga er il traffic da bus in’impurtanta rolla (p.ex. Eurolines, Ecolines u Lux-Express).
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
La Lituania è segnada d’influenzas culturalas fitg differentas. Da menziunar èn qua la lunga dependenza statala ed il fatg ch’ins ha mantegnì ditg ina religiun statala betg cristiana; alura la lunga istorgia communabla cun la Pologna, las relaziuns cun la Hansa en la Mar da l’Ost e l’appartegnientscha a l’imperi zaristic russ. Da qua derivan las baselgias ortodoxas che n’èn betg da survesair en las citads grondas. En il vest dal pajais èn visiblas fermas influenzas tudestgas, danaisas e svedaisas, per exempel en furma da la gotica da quadrels u en la construcziun cun travs. En l’ost, surtut a Vilnius, èn preschents blers elements culturals da la Pologna.
Tar il patrimoni cultural e natiral mundial da l’UNESCO tutgan la citad barocca da Vilnius, las exchavaziuns archeologicas Kernavė sco er las dunas sin la Peninsla Neringa.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
Il diever dal lituan sco lingua litterara cumenza en il 16avel tschientaner. Adina puspè è la litteratura stada segnada da las occupaziuns resp. da las cundiziuns generalas imponidas da las pussanzas d’occupaziun. Impurtants represchentants da la litteratura lituana dal 20avel tschientaner èn Juozas Tumas-Vaižgantas, Antanas Vienuolis, Bernardas Brazdžionis, Vytautas Mačernis e Justinas Marcinkevičius.
Film[modifitgar | modifitgar il code]
Emprims films lituans èn vegnids realisads a partir dal 1909 da Lituans ch’eran emigrads en l’America. L’entschatta dals onns 1940 han ins fundà il Lietuvos kino studija; dal temp da l’Uniun sovietica steva quel sut controlla statala e furmava la suletta centrala per l’industria da film lituana. Mintg’onn vegnivan producids trais fin quatter films dramatics e trenta fin quaranta films documentars.
Suenter l’independenza l’onn 1990 è il dumber da films lituans ì fermamain enavos ed interpresas privatas han surpiglià l’industria da film. Enconuschents en rom da festivals da film internaziunals èn daventads ils cineasts Arūnas Matelis e Šarūnas Bartas.
Museums e gallarias[modifitgar | modifitgar il code]
En l’entir pajais exista in grond dumber da museums; quai betg mo en citads pli grondas, mabain per part er en lieus isolads nua che vivevan enconuschentas persunalitads da la Lituania.
Il museum naziunal è situà a Vilnius sper la catedrala. Ulteriuras filialas èn repartidas en l’entira citad. L’exposiziun è ritga d’exponats archeologics ed etnografics.
A Kaunas sa chatta il museum dal diavel. En la mitologia lituana ed er sco simbol en la vita da mintgadi gioga il diavel in’impurtanta rolla. Cuntrari a l’imaginaziun en l’Europa Centrala na vala quel betg sco persunificaziun dal nausch absolut, mabain plitost sco in rampignader, il qual po er gidar ils umans. Perquai datti er en la publicitad relativamain bleras statuas ed illustraziuns dal diavel.
En il lieu da cura Palanga a la Mar da l’Ost, en il chastè dal cont Tiškevičius, sa chattan collecziuns unicas dad ambra. In pitschen museum dad ambra exista er a Nida.
En il center da Vilnius sa chatta il museum da l’anteriur servetsch secret da l’Uniun sovietica KGB (Komitet gosudarstvennoy bezopasnosti, ‹Comité per la segirtad dal stadi›). Quel è endrizzà en l’anteriura praschun dal KGB.
Simbols e sontgs[modifitgar | modifitgar il code]
- La vopna dal stadi mussa in chavalier che chavaltgescha vers vest. Questa vopna è cumprovada dapi il 1366.
- Il patrun da la Lituania è son Kasimir. La messa da son Kasimir ha lieu mintg’onn la fin d’emna avant ils 3 da mars en la citad veglia da Vilnius. I vegnan offerts products tradiziunals ed artisanals e preschentads vegls arts e mastergns.
- Savens fruntan ins sin ina sculptura da l’‹um da las dolurs› (lituan Rūpintojėlis). Quella mussa Jesus Cristus en posiziun sesenta, il mintun pusà sin il maun e guardond pensiv. Questa statua n’è betg da derivanza canonica; perquai vegn tratg en consideraziun in origin precristian. Sco souvenir pon ins cumprar talas sculpturas en bleras gallarias en tut il pajais.
- Ambra furma medemamain in tipic souvenir da tgi che visita il Balticum, cumbain che la gronda part da la crappa deriva da l’oblast Kaliningrad.
- La muntogna da las cruschs (lituan Kryžių Kalnas) sa chatta sper la citad Šiauliai. Ella simbolisescha er il cumbat cunter la pussanza sovietica e l’occupaziun.
- La ruta da vin vala sco flur naziunala, e quai cumbain ch’ella n’è betg da chasa en la Lituania. Ella era (ed è) surtut d’impurtanza centrala sco usit da nozzas. Per part la chatt’ins er en ierts e sin santeris.
Societad[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi l’independenza da la Lituania l’onn 1991, ch’è vegnida purtada da grondas parts da la populaziun, dispona la democrazia d’in vast sustegn. Correspundentamain èn sa sviluppadas instituziuns relativamain stabilas. Medemamain èn sa furmadas entaifer la populaziun gruppas d’interess da tut gener. La muntada dals sindicats è però – sco gia menziunà survart – plitost pitschna. En general ha la populaziun plitost ina tenuta sceptica envers las instituziuns statalas e las decisiuns dal parlament.
L’influenza da la baselgia en la Lituania è creschida fermamain dapi l’independenza dal pajais il 1991. L’omosexualitad è vegnida legalisada il 1993; facticamain vegn ella però anc adina tabuisada.
Medias[modifitgar | modifitgar il code]
En la Lituania cumparan radund diesch gasettas dal di cun derasaziun naziunala, tranter auter la ‹Lietuvos rytas› ed er la ‹Baltische Rundschau› da lingua tudestga. L’internet è derasà vastamain, e quai a basa d’in’infrastructura fitg sviluppada (cf. survart).
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
Il sport naziunal da la Lituania furma il ballabasket. La squadra naziunala da ballabasket tutga tar las meglras da l’Europa ed è gia daventada trais giadas campiun europeic. Gia il 1937 e 1939 ha la Lituania gudagnà il campiunadi europeic en quest sport. Questa tradiziun ha chattà sia cuntinuaziun dal temp sovietic, cur che giugaders da la Lituania han adina puspè fatg part da la selecziun sovietica. Enconuschents nums èn Kazys Petkevičius, Modestas Paulauskas, Sergėjus Jovaiša, Arvydas Sabonis, Rimas Kurtinaitis e Šarūnas Marčiulionis. Marčiulionis ha tutgà ensemen cun Sabonis tar la generaziun dad aur dal ballabasket lituan; quella ha cuntanschì a partir da l’entschatta dals onns 1980 numerus success per l’Uniun sovietica ed a partir dal 1991 per la Lituania. Omadus giugaders èn vegnids recepids en la Hall of Fame da la NBA.
Tar ils emprims gieus olimpics suenter avair reacquistà l’independenza ha la squadra dals umens gudagnà il 1992 surprendentamain bronz; quest success ha pudì vegnir repetì ils onns 1996 e 2000. Suenter argient il 1995 è la nova generaziun enturn Jasikevičius ed Arvydas Macijauskas daventada il 2003 campiunadi europeic.
Ulteriurs sports da squadra èn percunter main populars. Il pli grond stadion da ballape dal pajais a Kaunas tschiffa be gist 20 000 aspectaturs. Tar ils sports olimpics ha la Lituania tradiziunalmain ferms bittaders sco er ciclists e rembladers.
Dis da festa[modifitgar | modifitgar il code]
Il di da l’independenza statala vegn festivà ils 6 da fanadur; ulteriurs dis da festa che regordan a l’istorgia politica èn ils 16 da favrer (di da la reconstituziun dal stadi lituan) ed ils 11 da mars (di da la restauraziun da l’independenza statala). Daspera vegnan festivads ils dis da festa cristians ed il prim da matg sco di da la lavur.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Bernardinai.lt ed uffizi da statistica, consultà ils 29 da mars 2017.
- ↑ Tenor World Fact Book.
- ↑ Dumbraziun dal pievel 2011.
- ↑ Statistika Lietuvoje.
- ↑ Aspectativa da vita en Lituania (tenor l’uffizi da statistica statal).
- ↑ Suicide rates, tenor WHO.
- ↑ Statistica d’abitants dal 2011.
- ↑ Resultats da la retschertga dal 2008.
- ↑ Tenor Spiegel online dals 3 da november 2006.
- ↑ Oded Haklai: Regime transition and the emergence of ethnic minorities. En: Jacques Bertrand, Oded Haklai (ed.): Democratization and Ethnic Minorities. Conflict of Compromise? Rouledge, 2014, p. 18–38, qua p. 18.
- ↑ Lietuvos Respublikos Seimas.
- ↑ Emma Graham-Harrison e Daniel Boffey: Lithuania fears Russian propaganda is prelude to eventual invasion, en: The Guardian dals 3 d’avrigl 2017.
- ↑ Infurmaziuns tenor The World Factbook e Der Fischer Weltalmanach 2010: Zahlen Daten Fakten, Fischer, Francfurt a.M., 8 da settember 2009, ISBN 978-3-596-72910-4.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Sabine Herre: Gebrauchsanweisung für das Baltikum. Minca/Berlin 2014.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Lietuva.lt – pagina uffiziala da la Lituania
- Länderinformationen zu Litauen – infurmaziuns da l’Uffizi da l’exteriur da la Germania
- Alles Rund um Litauen – portal svizzer davart la Lituania
- Litauen Infobasis – infurmaziuns da basa cun forum, links e gallaria da fotografias
- alles-ueber-litauen.de – tips per viagiar e survista da l’istorgia dal pajais


c: text/html

text:
Piev de Garlaa
La piev de Garlaa l'era vuna di piev religios e civil del Milanes.
El sò patron l'eva San Steven.
In del 1574 però el San Carlo Boromee l'ha spostaa la sede de la piev a Olginaa.
La confinava a ovest con la piev de Ogionn, a nord-ovest con quella de la Valassina, a nord con quella de Mandell (diocesi de Comm), a nord-est con quella de Lecch, a est con la diocesi de Bergom e a sud con la piev de Brivi.
La tirava denter i comun de Olginaa, Garlaa, Bartesaa, Bij, Capiaa, Consonn, Dosc, Galbiaa, Malgraa, Pescaa, Sala, Cherghentin e la Vall.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tanacetum vulgare
Tanacetum vulgare L. l'è 'na piànta erbàcea perène de la famìa botànica de le Asteraceae,
Descrizione[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'è 'na piànta erbàcea perène che crès enfìna a 60 ÷ 120 ghèi de altèsa del teré. L'è 'n grant aromàtica, e l'è munìda de 'n rizòma che rèsta al pél del teré, ramificàt e lignùs. La g'ha dei gamp che stà sö bèi drìcc, con tàte fòie, striàcc, che che tènt a ramificà 'ndèla part piö alta.
Le fòie le g'ha 'l gambì lónch 5÷15 ghèi, altèrne, glàbre, con 15÷23 segmèncc penatopartìcc, seghetàcc sö l'òrlo; le fòie del gamp le ghe se 'nguàina dré e le prezènta endèla fàcia de l'envèrs dele ghiàndole picinìne.
Le 'nfiurescènse i è dei capulì a sò ólta reünìcc en curìmp, bèi empacàcc che vé sö ensìma ai gamp. I capulì i è bèi spès e spiatàcc conde fiùr töcc tübulùs de 'n culùr zalt dór de presapóch en ghèl 1 cm de diàmetro, a fùrma che somèa 'n piàt, condèn pedùncol bèl lónch.
I fiurilì periferich, en tùren a l'òrlo del capulì i è fiùr fèmina co la coròla corolla tridentada, envéce chèi en mès i è ermafrudìcc co la coròla a 5 décc. Le bràtee envolücràle i è lanceolàde-otüze e scariùze a l'òrlo, bèle tacàde giöna a l'ótra. I fiurés de zögn a setèmber.
I fröcc i è dei achéni lónch presapóch en pér 2 de milìmetri con 4 o 5 còste longitüdinài, piéne de ghiandulìne. El pàpo el g'ha 'na curunsìna solcàda en maniéra iregolàra.
Habitat[Modifega | modifica 'l sorgent]
Chèsta piànta la crès dré ai fòs, endèi teré mìa cultiàcc, sö le spónde dei fiöm, endèle praterìe, e suradetöt endèi teré àcit e 'ndei mucc enfìna a 1.600 méter sùra el leèl del mar.
Sinònim[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Chrysanthemum vulgare Bernh.
- Pyrethrum tanacetum Bernh.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Sandro Pignatti, Flora d'Italia - 1982 Edagricole - Bologna Pietro Zangheri, Flora Italica. 1976 CEDAM - Padova Conti F., Abbate G., Alessandrini A., Blasi C., An annotated checklist of the Italian vascular flora - 2005 Palombi Editori, Roma.


text:
Il guaud da Curaglia era giun plaun, las plantas giaschevan en tuttas direcziuns.
1990 ha l’orcan Vivian chaschunà gronds donns surtut en Sursassiala. En questa regiun èn 170’983m³ laina vegnids derschids. A Mustér èn quai stads 108’224m³, en Val Medel 48’431m³, en Tujetsch 14’328m³.
Passa 48'000m³ en Val Medel, quai saja il quantum ch’els pinian en 25 onns, di il selvicultur Corsin Flepp. Il guaud da protecziun sur Curaglia è vegnì destruì. En questa situaziun sajan els stads leds che l’Uffizi chantunal da guaud haja gidà e cusseglià. Ed impressaris han gidà a far las lavurs en il territori destruì.
Construir paralavinas e plantar pignola
Las emprimas lavurs èn stadas dad inventarisar ils donns e da far liber las vias per pudair rumir la laina. Ed alura han ins construì paralavinas per proteger il vitg da Curaglia. In’autra lavur impurtanta è stada da plantar plantinas – surtut pigns, mo per part era lareschs, schembers e plantas da feglia. Dal 1991 fin il 2002 èn 50’000 plantinas vegnidas messas en il territori che duai proteger Curaglia. En l’entira vischnanca 96’000 plantinas.
Oz è il guaud puspè sa revegnì. Ma Corsin Flepp fa attent a la sfida che spetga en l’avegnir:
La sfida gronda èn privels da la natira e la midada dal clima. Nus vesain en il guaud che quella vegn.
RTR actualitad 07:00


text:
Ils gestiunaris da las pendicularas da Cuira han pudì preschentar cifras da record per il 2021 e 2022. Cunzunt la stad saja stada fitg buna, han ellas communitgà. Las pendicularas sa finanzieschian cun ina quota dad 84% sezzas.
En il transport han las pendicularas fatg in retgav dad 1,94 milliuns francs. Uschè aut sco anc mai. Gia dapi il lockdown hajan ins mo gì ina sminuziun da 10% en la svieuta. Er sch'ils custs da mantegniment sajan creschids, giaja bain cun las pendicularas. Ils pretschs d'energia pli auts sentian ins dentant er. Ils custs sajan creschids per 10% dapi il cumenzament da la guerra en l'Ucraina.
Nov implant e cabina en planisaziun
Il mument da remplazzar l'implant da pendicularas vegn pli damanaivel. Proxima primavaira inoltreschan las pendicularas la dumonda d'approvar la planisaziun a Berna. Plinavant sajan els en contact cun organisaziuns da protecziun d'ambient. La cabina da Garaventa che las pendicularas vulan cumprar vegn exponida a la via da posta a Cuira, perquai ch'ins haja cuntanschì in mument decisiv. 2026 duai ils nov implants ir en funcziun.


text:
Sco en tut las citads svizras pateschan er ils hotels da la chapitala grischuna fermamain la crisa da corona, declera il president da l'uniun da hoteliers da Cuira. La pli gronda part da la clientella sajan giasts da l'exteriur e quels manchian causa al virus.
Er sin il sectur da viadis da business badain nus ina gronda retegnientscha, damai ch'ins s'endisà vi dal homeoffice. Lura mancan las grondas occurrenzas sco la festa da la citad, il festival da «Buskers» u la «Schlagerparade». Talas han per nus in ferm input.
Onns passads èn stads buns
2020 è tenor Kurt Künzli in onn da catastrofa per la hotellaria da Cuira. Quai demussan er las cifras da pernottaziuns: anc il matg èn quellas sa reducidas per dapli che trais quarts en congual cun l'onn passà. Il fanadur è la situaziun sa meglierada levamain. Ins ha registrà la mesadad damain pernottaziuns ch'anc el 2019, uschia il represchentant dals hoteliers. Ils onns passads sajan stads buns onns. 2019 saja schizunt stà in onn da record.
Ma er nus profitain dal pli grond dumber dad osps svizzers – spezialmain ord la svizra franzosa u taliana.
Garanzia da deficit per organisaziun da turissem
Tuttina fan ils giasts da l'exteriur ora la mesadad dals giasts da la chapitala. Cumpensar quai cun giasts da la Svizra na funcziunia betg, uschia Kurt Künzli. Causa als giasts mancants saja l'organisaziun da turissem da Cuira vegnida en las stretgas. Gist quella organisaziun ch'avess da procurar per ils giasts. Per quest motiv ha il cussegl communal dà ina garanzia da deficit.
2021 stuessi puspè sa normalisar
Guardar che la liquiditad stettia auta, reducir custs e guardar la situaziun sco schanza per reorganisar la fatschenta e far investiziuns. Questas trais chaussas stoppia in hotelier far, per vegnir tras la crisa. Quitads fa al hotelier en emprima lingia la dumonda, quant ditg che la crisa da corona va anc. Impurtant fiss, ch'i dettia l'onn proxim puspè pli grondas occurrenzas. Sch'i na dettia betg ina segunda unda u in lockdown local, lura saja el dentant optimistic, che la hotellaria da Cuira vegnia tuttina tras questa crisa.


text:
En la 4. runda da la Super League na lascha il FC Servette a chasa nagina schanza a Lucerna. Cunzunt en l’emprima mesadad han ils Servettiens fatg flucs cun ils da Lucerna, da pausa stevi 3:0. Tard ha Lucerna anc pudì marcar il gol d’onur, il gieu ha finì 4:1.
Il FC Basilea ha per l’emprima giada laschà puncts. Suenter trais victorias hai dà la dumengia cunter Losanna in pari 2:2. Omadus gols per Basilea ha ina giada dapli Arthur Cabral marcà.
Son Gagl sto sa cuntentar cun in pari
En la quarta runda da la Super League sto il FC Son Gagl sa cuntentar cun in pari 1:1, a chasa cunter Sion. En la 63avla minuta ha Nicolas Lüchinger sajettà Son Gagl en avantatg. Ils da Sion han dentant anc pudì egualisar en las davosas secundas. Guillaume Hoarau ha gartegià en la 93avla minuta cun il chau al stan final.
FCZ cun victoria en il derby
L’emprim derby turitgais dapi l’avrigl 2019 decida il FC Turitg en sia favur la sonda saira. L’equipa dal trenader Andre Breitenreiter gudogna cun 2:1 cunter ils Grasshoppers. Il gol decisiv croda suenter 95 minutas tras Assan Ceesay.
GC ha sajettà l’emprim gol en la 7avla minuta, trais minutas pli tard ha il FCZ dentant gia pudì egualisar. Suenter ina carta mellen-cotschna cunter il chapitani Amir Abrashi – han ils Grasshoppers stuì dar bunamain l’entira segunda mesadad cun in giugader damain.


text:
Las duas partidas che ston remplazzar lur cussegliers guvernativs (PS e PBD) han gia mess las cartas sin maisa. Las ulteriuras partidas spetgan anc e communitgeschan lur candidats per la regenza pir l'atun 2017 u il cumenzament dal 2018.
«Schanzas intactas»
Cun sias pre-elecziuns va la Partida socialdemocratica dal Grischun la via americana per tschertgar la successiun da Martin Jäger. Ils 25 da zercladur croda la decisiun tranter Peter Peyer ed Andreas Thöny. Actualmain para Peter Peyer d'avair avantatgs.
«In sez balucca»
Tegnair dus sezs en la regenza è ina gronda sfida per ils burgais-democratics. Sper il cusseglier guvernativ actual Jon Domenic Parolini candidescha Andreas Felix (mainafatschenta dals impressaris grischuns). La PBD sto rimnar bleras vuschs – quellas che Barbara Janom Steiner rimnava enfin ussa.
«In'ulteriura emprova»
I vegn speculà che Walter Schlegl (cumandant da la polizia chantunala) avess interess da candidar. El stuess ir en la cursa cunter ses schef, Christian Rathgeb. Quai fa endament l'onn 2010, cura che Heinz Brand aveva candidà encunter sia scheffa Barbara Janom Steiner. La PPS pudess dentant era vegnir cun ina dunna u cun ina surpraisa.
«A la tschertga d'in segund candidat»
Cunquai ch'il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli vegn probablamain reelegì, ha la Partida cristiandemocratica mustgas da recaltgar in segund sez en la regenza grischuna. Ils candidats pussaivels: Alessandro Della Vedova (president communal Poschiavo) e Marcus Caduff (directur dal Spital regiunal Surselva).
«Strategia offensiva u defensiva?»
Er il cusseglier guvernativ dals liberals, Christian Rathgeb, dastga quintar cun ina reelecziun. Anc avert è sche la PLD ristga da purtar in segund candidat u sch'ella spetga enfin las elecziuns 2022, cura che Christian Rathgeb sto chalar. Interess pudessan avair Urs Marti (president da Cuira) e Rudolf Kunz (schef da fracziun PLD).
Segund scrutini pussaivel
Dapli persunas che candideschan per la regenza e pli gronda è la probabilitad d'in segund scrutini. Quel fiss lura trais emnas suenter l'elecziun, ils 1. da fanadur 2018.
Dumengia ils 10 da zercladur 2018 na vegn betg mo elegì la regenza, mabain era il parlament grischun, pia 120 deputadas e deputads dal Cussegl grond.
RR actualitad 08.00


text:
Sco emprem archiv surveva ina chista da lenn cun ferradira da metal ed ina siara tut speciala. Ella porta l'annada 1783. Zacu ei igl archiv carschius ed il cantun ha fatg pretensiuns. Aschia ei igl archiv vegnius drizzaus en el pierti dalla baselgia da s. Vigeli a Sedrun. Cugl onn 1962 han las actas anflau in niev da casa en la nova casa da scola a Sedrun.
Cun l'erecziun dalla Tgesa communala vegn patertgau vid igl archiv. Tujetsch survegn in dils pli bials archivs dalla Surselva. La carschen dallas actas dils davos decennis ha sfurzau d'anflar ina ulteriura localitad per las actas. En in dils tschalers da schurmetg ella casa da scola ei quei stau bein pusseivel.
Igl archiv ei buca mo in arcun per las actas dalla administraziun communala. Na, oz ein ils archivs daventai arcuns dalla cultura da mintga vischnaunca. Aschia posseda nies archiv ina gronda retscha da cudischs e numerusas scatlas che cuntegnan acts culturals dall'entira vischnaunca.
Giachen Antoni Curschellas (1830-1910) cun sia dunna
Maria Giuanna Hendry (1833-1916)


text:
Per l’uniun che ha actualmain radund 850 commembras e commembers è la realisaziun d’in lai ad Igniu sut il vitg da Rabius, nua ch’ins va vi Surrein ina finamira per generar dapli svilup en la vischnanca da Sumvitg, ma la finala era en l’entira Surselva. Per pudair realisar in tal project ha l'uniun laschà far in studi da realisabilitad.
In campadi duai generar entradas
Cun la realisaziun d’in campadi cun radund 50 abitadis d’auta qualitad e per famiglias sco er cun radund 100 plazzas regularas da campar duajan vegnir generadas las entradas necessarias per in tal project. L’uniun è persvasa che la realisaziun d’in lai na tanschia betg per realisar las trais finamiras da promover il turissem da stad, franar la depopulaziun e generar plazzas da lavur.
Er per realisar in project persistent per la regiun, metta l'uniun las speranzas sin in campadi. Cun quel duajan vegnir generadas 20’000 pernottaziuns. In osp che ha fin uss betg chattà la via en Surselva, duai chattar uss ina purschida datiers dal Rain. Quai ha declerà Andreas Bärtsch da l’interpresa Quant da Flem.
In partenari per gestiunar il manaschi para d’esser pront
Sco ils responsabels han accentuà, saja in pussaivel gestiunari dal manaschi cun in'atgna rait da distribuziun gia chattà, els sajan en discussiun. La finamira saja uss da suttascriver ina cunvegna d’intenziun cun questa interpresa. Tradir il num, n’ha il president Rino Caduff betg vulì.
Diversas sfidas n'èn anc betg schliadas
Las sfidas che spetgan sin l’uniun n’èn dentant anc betg schliadas. Uschia n’ha l’uniun anc betg contractà cun ils possessurs dal terren e cun ils purs che cultiveschan il mument ils prads ad Igniu, han confermà ils responsabels. Ed era da dischlocar las lingias d’electricitad, n'è anc betg decidì – surtut la lingia d’auta tensiun da la Swissgrid. Sco il president Rino Caduff infurmescha, saja l'uniun dentant en contractivas.
E lura è er anc la finanziaziun dals 15 milliuns francs averta. Quels vegniss probablamain il maun public a stuair emprestar. Ma il lai vegniss lura mess a disposiziun ad in pussaivel gestiunari per in tschains. E cun questas entradas pudess l’uniun lura pass per pass pajar enavos ils daners al maun public, accentuescha il president da l’uniun «Lag Salischinas».
RR novitads 06:00


text:
Vucal
Una vucal l'è un son articulaa fasenda sunà l'aria cun i vibrazion di cord vucal, senza giuntà alter ustacul al so passag. I diversi vucal i henn creaa cambianda vün o püssee de quater parameter:
- mudificanda el sit ch'el fa da risunadur acüstich, overa la buca, tegnindela püssee verta o püssee seraa.
- cambianda la furma di laver (in pusizion pü o meno redunda)
- tegninda vert o seraa i naris
- cambianda la pusizion de la lengua, che la pö spustass püssee inanz o püssee indree.
La parola 'vucal' la vena dal latin vocalis, ch'el vö dì "dà vus" o "parlant".


text:
La Casa Depuoz a Trun na vul il mument betg fusiunar cun la Casa Soldanella en Tujetsch, la chasa per persunas cun impediments ch'ha da cumbatter cun l'existenza. Quai ha decis la suprastanza da la Casa Depuoz. Ina raschun per questa decisiun saja tranter auter, ch'i na saja mai vegnì instradà definitivamain il project per in nov bajetg per la Casa Soldanella a Sedrun, hai num en la communicaziun.
La Casa Depuoz examinescha il mument dentant la pussaivladad da stgaffir ina staziun externa en Tujetsch per integrar ils clients da la Casa Soldanella. Fin la primavaira vul la Casa Depuoz preschentar il project. Premissa per ina realisaziun dal project è dentant che la vischnanca da Tujetsch metta a disposiziun in areal liber ed adattà per in tschains favuraivel.
Varianta Tgèsa Sogn Vigeli
Ina da las variantas che vegn gia discutada dapi blers onns è che la Casa Soldanella vegn a Sedrun en la Tgèsa Sogn Vigeli, l’anteriura chasa d’attempads a Sedrun ch’è vida dapi intgins onns. Ma sco la presidenta da la Casa Depuoz Gabriela Tomaschett-Berther di, na saja il bajetg existent betg adattà per ils basegns da persunas cun impediments. Ma la parcella amez il vitg da Sedrun, datiers da la staziun fiss ideala, di la presidenta.
Era la vischnanca da Tujetsch ha signalisà ch’els sajan fitg interessads da chattar ina soluziun e da mantegnair las plazzas da lavur en la val. Era per la vischnanca è l’areal da la Tgèsa Sogn Vigeli in lieu ideal per in pussaivel project da construcziun. Ma l’emprim dovri il studi da realisaziun di tant Gabriela Tomaschett-Berther sco era la vischnanca da Tujetsch.
Manaschi operativ garanti segir per in onn e mez
Il manaschi operativ da la Casa Soldanella vegn en il fratem surpiglià sco fin uss da Matthias Gutmann da la Casa Depuoz. Sch'il project per la staziun externa reusseschia, lura veglian els anc ina giada reponderar ina fusiun, scriva la Casa Depuoz en la communicaziun.
RR novitads 06:00


text:
L'Artg musical sa regorda d'ina da las impurtantas persunalitads dal chant e da la musica en Val Müstair. Ils 21 da settember èsi 30 onns dapi la mort dad Alfred (Fredy) Oswald (1938-1991). Oriund da Müstair ha Fredy Oswald passentà la gronda part da sia vita a Samedan. Da professiun era el chau-tren tar la Viafier retica. Dasperas era el musicant cun corp ed olma (Engadiner Ländlerfründa), chantadur incharnà, dirigent bainvulent (musicas: Müstair, S-chanf, Susch e Zuoz; chor baselgia: Samedan e Puntraschigna) e cumponist talentà. Fredy Oswald ha scrit passa 50 ovras per chors, musica instrumentala e per furmaziun da ländlers. La pli enconuschenta: La perla zoppada, ina spezia imni da la Val Müstair.
Ils titels en l'emissiun
Tadlai nossas pli novas registraziuns, intervistas cun cumponists ed istorgias da davant e davos ils palcs da concert.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
- La naziunala svizra fa a Son Gagl cunter la Lituania ina victoria da 1:0 en la qualificaziun per il campiunadi mundial.
- Il sulet gol da la partida sajetta Xherdan Shaqiri gia en la 2. minuta.
- Damai ch'in dals dus gols en il Kybunpark n'era betg confurm a las reglas, ha il gieu cumenzà cun in retard da bunamain 20 minutas.
Cun far 6 puncts en dus gieus ha la Svizra cumenzà bain la qualificaziun per il campiunadi mundial, quai che pertutga ils resultats. Suenter il 3:1 cunter la Bulgaria la gievgia, han ils Svizzers cuntinuà cun in 1:0 cunter la Lituania. La prestaziun en questa partida è dentant stada mediocra.
Bain ha l'equipa da Vladimir Petkovic giugà en urden en la defensiva. Durant l'entir gieu n'han ils giugaders da la Lituania gì nagina schanza che vala quest pled. Dentant offensiv ha la Svizra fatg suenter il gol spert tras Xherdan Shaqiri memia pauc.
Gol memia aut
Il gieu ha cumenzà cun intginas minutas retard en il Kybunpark a Son Gagl. L'autezza d'in gol na consteva betg. Quel era plirs centimeters memia aut ed ha stuì vegnir barattà curt avant il tschivel d'entschatta . Tenor infurmaziuns da SRF ha il team dals golis svizzers annunzià l'irregularitad.


text:
Terra (eletrotecnega)
La terra a l'è, in eletrotecnega, un pont de riferiment in su 'n circuit eletrigh de indova che se mesuren i voltagg, representad de 'n pont de tornà comun per i corrent eletreghe, despess cont una connession direta, apont, a terra.
Meter a terra un impiant a l'è important in vari cas, l'è despess util per evità interferenze e limità la quantità de eletricità statega o, in del cas di robe che ciapen pussee corrent, conligà la massa, o ben la part bona de condù eletricità che l'è esposta, a terra el permet de ativà un taja-circuit inscì de schivà el vesser fulminad.
Quand che la terra a l'è no conligada fisicament con la terra, roba che la capita despess in sui dispositiv che fonzionen de bateria e in di viture, se parla pussee de "comun" o, in del cas di Printed circuit board, de pian de terra.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su Messa a terra


text:
Avant la votaziun hai dentant dà ina debatta animada en il Cussegl grond.
Dapli infurmaziuns, dapli alternativas e pli paucs custs
Che la chasa d'abitar per scolars a Cuira sto vegnir renovada, gliez han tuts acceptà. La critica è plitost sa drizzada vers l'agir da la regenza: Plirs commembers dal Cussegl grond avessan gì gugent dapli infurmaziuns, avessan gì gugent sche la regenza avess preschentà alternativas per il project.
Era il fatg ch'il credit è vegnì pachetà en il quint chantunal 2016 e betg sco tractanda singula cun in messadi, ha disturbà deputadas e deputads. Legalmain possia quest agir bain esser correct - i fissia dentant da giavischar che la regenza chattia ina pratica per tractar tut las fatschentas tuttina.
«Il convict è en in miserabel stan»
Il cusseglier guvernativ Mario Cavigelli (PCD) è sa giustifitgà ed ha surtut accentuà ch'il convict dovria urgentamain ina renovaziun. Surtut ils indrizs sanitars e las installaziuns tecnicas stoppian vegnir adattadas al temp. Il bajetg dal convict datescha da l'onn 1968 e porscha circa 100 letgs.
Sustegn ha Cavigelli survegnì da la cumissiun da gestiun dal Cussegl grond. Lezza ha preparà la fatschenta damai ch'il credit da 31.4 milliuns francs era integrà en il quint chantunal 2016. La votaziun è la finala stada clera - malgrà tutta critica. Era perquai che la fracziun cristiandemocratica e socialdemocratica han vuschà serrà per il credit per renovar il convict a Cuira.
Gia la stad 2018 vul il chantun cumenzar a renovar il convict, che sa chatta sin la spunda sur la citad da Cuira. L'october 2020 duain scolaras e scolars lura pudair retrair il bajetg renovà.
RR actualitad 20.00


text:
Tochen uss avevi adina gì num che tut las 160 persunas ch'abiteschan a Mitholz, en la Surselva Bernaisa, stoppian bandunar la vischnanca. Quai pervi dal magasin da muniziun da l’armada che vegn rumì. Uss ha il Departament federal da defensiun relativà ses plans.
Zonas da privel
Il departement parta la regiun en pliras zonas da privel. Tgi ch'abitescha datiers da la materia explosiva stoppia definitivamain bandunar il vitg. I vegnia dentant era a dar zonas nua ch'ils abitants possian restar a Mitholz. Uschia ha il Departement federal da defensiun infurmà. Enfin mez da l'auter onn vul il departament avair sclerì tgi che dastga star e tgi che sto bandunar il dachasa per motiv da segirtad.
Dal 2030 fin 2040
L’acziun da rumida cumenza l'onn 2030 e cuzza diesch onns. Dentant era avant vegni a dar lavurs preparatoricas. Avant varga 70 onns era il deposit da muniziun da l'armada explodì. Quel veva destruì la pli gronda part da las chasadas da Mitholz. Nov persunas eran mortas.


text:
cuntegn
Dal lontan el Grischun
-
Creaziuns americanas, products svizzers e recepts tschecs
Zuzana Vinzens ha realisà en la citad veglia da Cuira ses siemi cun in agen affar. «Zuzu's» è ina pitschna conditoria che venda oravant tut cupcakes e turtas zunt variadas sin empustaziun. L'idea è naschida cun guardar ina emissiun a la televisiun, raquinta la dunna oriunda da la Tschechia.
Per avair perspectivas en la lavur aveva Zuzana Vinzens bandunà avant otg onns sia patria – la Tschechia. Prender cumià da la famiglia e stà grev e n'è anc oz betg simpel. L'emprim na chapiva ella insumma nagut. E cura ch'ins na chapeschia betg la lingua, lura possian ins svelt far sbagls. Cun far curs da lingua è tut sa midà in zichel.
Ils emprims onns è Zuzana Vinzens stada a Turitg, pli tard haja ella dispit vulì vegnir en il Grischun. Ad ella plaschian las muntognas; E tut saja in pau pli quiet. A Cuira ha ella fatg l'enconuschientscha cun ses um. Dapi trais onns èn els maridads. Ed a Cuira ha ella era gì il curaschi da metter en pe in agen affar.
Maletg
1 / 2
Legenda:
Zuzana Vinzens è fitg cuntenta cun sia fatschenta.
L'idea da realisar quella è vegnida cun guardar ina seria da televisiun.
RTR, Esther Berther
Maletg
2 / 2
Legenda:
Turtas da tuttas sorts.
Zuzana Vinzens creescha turtas tenor giavisch e savens cun blera fantasia.
RTR, Esther Berther
RR actualitad 07:00


text:
Atualité
Paroles e notes ladines sciauda l cher a Oies
L pelegrinaje su la pedies de Sant Ujöp Freinademetz à abù na bona partezipazion, enceben l temp malsegur. Beliscima la zelebrazion del degan de la Val Badia siur Iaco willeit, con don Mario Bravin preve te Fascia e pater Franz Senfter del santuarie de Oies, compagnèda con gran braura con cianties per ladin e latin dal Cor di Joegn da Poza vidà da Vanessa Tomasi.
Ladins da duta la valèdes é rué col auto o co la coriera vin Badia en sabeda ai 24 de setember per l apuntament che dal 2014 vegn metù a jir da l’Union Generela di Ladins dla Dolomites e che chest an à abù desche pruma colaboradora tel endrez l’Union di Ladins de Fascia.
Da mesa les trei domesdì te gejia de San Linert la paroles de benvegnù pienes de gaissa de Siur Iaco Willeit à portà sobito na solistrèda te na giornèda mingol grija, e l president de l’Union Generela di Ladins dla Dolomites ...
Ladins da duta la valèdes é rué col auto o co la coriera vin Badia en sabeda ai 24 de setember per l apuntament che dal 2014 vegn metù a jir da l’Union Generela di Ladins dla Dolomites e che chest an à abù desche pruma colaboradora tel endrez l’Union di Ladins de Fascia.
Da mesa les trei domesdì te gejia de San Linert la paroles de benvegnù pienes de gaissa de Siur Iaco Willeit à portà sobito na solistrèda te na giornèda mingol grija, e l president de l’Union Generela di Ladins dla Dolomites ...
L’Ucraina al orden dl di
L congres general dla FUEN a Berlin à metù man con les testemoninazes dles mendranzes tla Ucraina
L congres general dla FUEN (la federazion europeica dles mendranzes regionales) é senté adum chisc dis a Berlin. Ence i Ladins é a la pert con na delegazion dla Union Generela di Ladins dla Dolomites. L prum di ti é sté dediché a la situazion dla Ucraina, con raprejentanc dles mendranzes manacedes da les ideologies imperialistiches y da les intervenzions militares massives dla Ruscia. Tla Ucraina vivel da secui encà truepes mendranzes, che à tres endò messù soporté soprescions, desgortes y ...
L congres general dla FUEN (la federazion europeica dles mendranzes regionales) é senté adum chisc dis a Berlin. Ence i Ladins é a la pert con na delegazion dla Union Generela di Ladins dla Dolomites. L prum di ti é sté dediché a la situazion dla Ucraina, con raprejentanc dles mendranzes manacedes da les ideologies imperialistiches y da les intervenzions militares massives dla Ruscia. Tla Ucraina vivel da secui encà truepes mendranzes, che à tres endò messù soporté soprescions, desgortes y ...
Lites politiches
Resultac
Ence la jent tles valedes ladines à lité. Tles does valedes ladines de Südtriol à la SVP pié do la maioranza de oujes, te Fascia y ti trei comuns de Souramont l zenter/man dreta.
De plu tla edizion stampeda de La Usc di Ladins o sun l e-paper a paiament www.lausc.it/e-paper a plata 4, 5 y 6
Ence la jent tles valedes ladines à lité. Tles does valedes ladines de Südtriol à la SVP pié do la maioranza de oujes, te Fascia y ti trei comuns de Souramont l zenter/man dreta.
De plu tla edizion stampeda de La Usc di Ladins o sun l e-paper a paiament www.lausc.it/e-paper a plata 4, 5 y 6
La »flama« stiza indô
Comentar de Pruma
Les lites é passades. Le Parlamënt nü, smendrí a 600 mandatars y lité en chësc iade deplëgn (ince tl Senat) da zitadines y zitadins cun y sura 18 agn, é metü adöm. Gran devënta cianta la coaliziun de zënter/man dërta, metüda adöm dai leaders che i conesciun bele: Meloni, Berlusconi, Salvini. Giorgia Meloni da süa pert arata da avëi stradavagné, ajache so partí é al pröm post cun le 26% dles usc partides sö. (Comentar de Iaco Rigo)
De plu tla edizion stampeda de La Usc di Ladins o sun l ...
Les lites é passades. Le Parlamënt nü, smendrí a 600 mandatars y lité en chësc iade deplëgn (ince tl Senat) da zitadines y zitadins cun y sura 18 agn, é metü adöm. Gran devënta cianta la coaliziun de zënter/man dërta, metüda adöm dai leaders che i conesciun bele: Meloni, Berlusconi, Salvini. Giorgia Meloni da süa pert arata da avëi stradavagné, ajache so partí é al pröm post cun le 26% dles usc partides sö. (Comentar de Iaco Rigo)
De plu tla edizion stampeda de La Usc di Ladins o sun l ...
Euregio: Fugatti, Kompatscher e Platter te Fascia
Anché a Sèn Jan se à binà i presidenc de Trentin, Sudtirol e Tirol per l GECT e la Radunanza de l’Euregio.
L à cernù Fascia desche senta per la scontrèdes de la Jonta del Grop European de Cooperazion Teritorièla e de la Radunanza de l’Euroregion Trentin, Sudtirol e Tirol, l president de la Provinzia autonoma de Trent Maurizio Fugatti. Dal 2021 al 2023 la presidenza de l’Euregio ge pervegn defat al Trentin e la prejenza a Sèn Jan à volù palesèr l’atenzion envers i popoi mendres d’Europa.
Te la sala grana de la Majon di Fascegn, do l salut de la presidenta de l’Istitut Cultural Ladin Lara Battisti e ...
L à cernù Fascia desche senta per la scontrèdes de la Jonta del Grop European de Cooperazion Teritorièla e de la Radunanza de l’Euroregion Trentin, Sudtirol e Tirol, l president de la Provinzia autonoma de Trent Maurizio Fugatti. Dal 2021 al 2023 la presidenza de l’Euregio ge pervegn defat al Trentin e la prejenza a Sèn Jan à volù palesèr l’atenzion envers i popoi mendres d’Europa.
Te la sala grana de la Majon di Fascegn, do l salut de la presidenta de l’Istitut Cultural Ladin Lara Battisti e ...
Ence te Fascia venc la dreta e 5 steiles croda
L ejit te noscia val no va dalonc dai etres lesc del Colege e l resta su la pedies del trend nazionèl. Te la coalizion con Zenter Cencia peisa la mencianza de SVP/PATT, jic soi a desferenza del 2018.
L dat de maor emportanza te Fascia l é ben segur la conferma de la Senatora Elena Testor, litèda tel Colege de Perjen te la coalizion de Zenter dreta che tol ite Fratelli d’Italia, Lega e Forza Italia. Te dut l Colege, Testor à arjont l 44% de la stimes e te Fascia la é ruèda beleche al 60%, smaoran l consens del Zenter Dreta te val de zirca 4 ponc e mez (te la litazions di 4 de mèrz 2018 l aea arjont l 55%).
L ejit mior per la coalizion che à candidà Elena Testor no l é ruà aboncont te sia val, ...
L dat de maor emportanza te Fascia l é ben segur la conferma de la Senatora Elena Testor, litèda tel Colege de Perjen te la coalizion de Zenter dreta che tol ite Fratelli d’Italia, Lega e Forza Italia. Te dut l Colege, Testor à arjont l 44% de la stimes e te Fascia la é ruèda beleche al 60%, smaoran l consens del Zenter Dreta te val de zirca 4 ponc e mez (te la litazions di 4 de mèrz 2018 l aea arjont l 55%).
L ejit mior per la coalizion che à candidà Elena Testor no l é ruà aboncont te sia val, ...
Pröma presidënta tla storia?
Giorgia Meloni stradavagna les lites 2022 y se damana le tomun dl ciar dl govern nü. "So" partí postfascist "Fratelli d’Italia" é al pröm post tla Talia (cun le 26% tla Ciamena). Y la coaliziun de man dërta röia al 42,91%. La coaliziun Meloni-Salvini-Berlusconi á la maioranza te trames les ciamenes
La coaliziun de zënter/man ciampa é batüda a tera do chëstes lites politiches. Ci che dij döt de chëstes lites politiches é che al post dl minister atual Luigi Di Maio, gran davagnadú dles lites politiches dan 4 agn y tomé sëgn te "süa" Napoli, röia tl parlamënt indô Silvio Berlusconi de "Forza Italia".
Le partí postfascist de Giorgia Meloni pé avëi la strada daverta da governé a 360 degrá. Al plü pó dlungia a Meloni festejé i "5 Stëres" cun le leader (ex premier) Giuseppe Conte che arjunj le ...
La coaliziun de zënter/man ciampa é batüda a tera do chëstes lites politiches. Ci che dij döt de chëstes lites politiches é che al post dl minister atual Luigi Di Maio, gran davagnadú dles lites politiches dan 4 agn y tomé sëgn te "süa" Napoli, röia tl parlamënt indô Silvio Berlusconi de "Forza Italia".
Le partí postfascist de Giorgia Meloni pé avëi la strada daverta da governé a 360 degrá. Al plü pó dlungia a Meloni festejé i "5 Stëres" cun le leader (ex premier) Giuseppe Conte che arjunj le ...
Jones y jogn ladins se incunta por baié de sostenibilité
»Lié adöm turism, sport y sostenibilité« é le titul dl convëgn invié ia incö, lönesc ai 26 de setëmber tla ciasa dla Cultura da La Ila, olache al é rové adöm 150 studënc y studëntes dla Val Badia, Gherdëna, Fascia y Ampëz
Studënc y studëntes dles valades ladines é rová adöm a La Ila por le convëgn dal titul »Lié adöm turism, sport y sostenibilité«. Le convëgn, organisé da Europe Direct adöm cun l'intendënza ladina dla provinzia da Balsan, é sté incö, lönesc ai 26 de setëmber, de europeich di lingac. An á insciö ince orü alzé fora l'importanza dl ladin, lingaz de mendranza, che manacia tresfora da jí sot, mo che pó ciafé vita nöia tres manifestaziuns sciöche chësta. Nia ma ladin, mo ince talian, todësch y inglesc ...
Studënc y studëntes dles valades ladines é rová adöm a La Ila por le convëgn dal titul »Lié adöm turism, sport y sostenibilité«. Le convëgn, organisé da Europe Direct adöm cun l'intendënza ladina dla provinzia da Balsan, é sté incö, lönesc ai 26 de setëmber, de europeich di lingac. An á insciö ince orü alzé fora l'importanza dl ladin, lingaz de mendranza, che manacia tresfora da jí sot, mo che pó ciafé vita nöia tres manifestaziuns sciöche chësta. Nia ma ladin, mo ince talian, todësch y inglesc ...
Anef, 9 prioritèdes per la mont
I sozi ge à renovà la stima a la presidenta Valeria Ghezzi e tel Consei general ence ai ladins Daniele Dezulian per l Trentin e Andy Varallo per l Sudtirol. L é stat dat fora l Manifest per la Mont.
Tel segn de continuità e fiduzia per l percors envià via tel enteres no demò de la categoria ma del teritorie en generèl, i sozi de ANEF (la Sociazion nazionèla di impianc portamont), ai 16 de setember a Riccione ge à renovà la encèria de presidenta a Valeria Ghezzi con na proroga de doi egn. Te chesta ocajion l é stat ence renovà per etres 4 egn l Consei general che tol ite en pèrt componenc de derit e en pèrt conseieres lité, esprescion de la 9 sezions teritorièles.
Tel Consei general ...
Tel segn de continuità e fiduzia per l percors envià via tel enteres no demò de la categoria ma del teritorie en generèl, i sozi de ANEF (la Sociazion nazionèla di impianc portamont), ai 16 de setember a Riccione ge à renovà la encèria de presidenta a Valeria Ghezzi con na proroga de doi egn. Te chesta ocajion l é stat ence renovà per etres 4 egn l Consei general che tol ite en pèrt componenc de derit e en pèrt conseieres lité, esprescion de la 9 sezions teritorièles.
Tel Consei general ...
Account hackeré?
Tl Telegram di Consumadus vëgnel splighé co se tó indô zoruch so profil
Ti ultims tëmps él gnü hackeré tröc accounts de Instagram ma cun n clich: n profil cun chël che an é bele en contat, y che é bele gnü hackeré, mëna n link tla chat invian da cliché lassura por rajuns plü desfarëntes (p.ej. concursc de belëza, ocajiuns por davagné online…). N iade che an á cliché sön le link n’él nia tler coche le hacker ti röia pormez al profil y müda la password, mo la porsona trapolada ne ti röia nia plü pormez. Canche le profil é gnü hackeré ne an nia plü le contro lassura. ...
Ti ultims tëmps él gnü hackeré tröc accounts de Instagram ma cun n clich: n profil cun chël che an é bele en contat, y che é bele gnü hackeré, mëna n link tla chat invian da cliché lassura por rajuns plü desfarëntes (p.ej. concursc de belëza, ocajiuns por davagné online…). N iade che an á cliché sön le link n’él nia tler coche le hacker ti röia pormez al profil y müda la password, mo la porsona trapolada ne ti röia nia plü pormez. Canche le profil é gnü hackeré ne an nia plü le contro lassura. ...
Encuei él da lité l parlament talian nuef
Encuei domenia 25 de setember 2022 vegnel invié a les urnes tla Talia 46,6 milions de zitadines y zitadins per renové l Parlament smendrì de 1/3. En chest iade pò lité l Senat ence les persones soura 18 agn. I locai de lita é daverc da les 7:00 a les 23:00
Co lìten pa sun vigni zetola?
Al é da fé na crousc o n auter segn cler sun l cheder contrassegné dla lista y i inoms di candidac tl colegium plurinominal. La ousc manifesteda a chesta maniera vel per lité l/la candidat/a tl colegium uninominal y ti và a ben dla lista tl colegium plurinominal. Sce l segn é fat demé sun l inom dl candidat tl colegium uninominal, conta la ousc a vigni maniera ence per la lista colieda. Tla prejenza de plu listes coliedes te na coalizion, vegn la ousc repartida ...
Co lìten pa sun vigni zetola?
Al é da fé na crousc o n auter segn cler sun l cheder contrassegné dla lista y i inoms di candidac tl colegium plurinominal. La ousc manifesteda a chesta maniera vel per lité l/la candidat/a tl colegium uninominal y ti và a ben dla lista tl colegium plurinominal. Sce l segn é fat demé sun l inom dl candidat tl colegium uninominal, conta la ousc a vigni maniera ence per la lista colieda. Tla prejenza de plu listes coliedes te na coalizion, vegn la ousc repartida ...
Caos aeroporc y vacanzes rovinades
La ZCE dëida i consumadus da se lascé avarëi sü dërc
Mancianza de personal ti aeroporc y pro les compagnies de fligri, tröc sciopri, plü jënt che ó indô joré do dui agn de pandemia: al é tröpes rajuns che á condüt al caos tl setur dl trasport cun le fligher che é gnü a s'al dé tratan l'isté dl 2022. Le Regolamënt dl'UE 261/2004 y la Convenziun de Montreal prevëiga la poscibilité da ciafé retüdes y assistënza. Insciö pon ince sce lascé sö sce les intardiades reverda d'atri mesi de trasport sciöche barches, ferates o busc. La ZCE mët a desposiziun ...
Mancianza de personal ti aeroporc y pro les compagnies de fligri, tröc sciopri, plü jënt che ó indô joré do dui agn de pandemia: al é tröpes rajuns che á condüt al caos tl setur dl trasport cun le fligher che é gnü a s'al dé tratan l'isté dl 2022. Le Regolamënt dl'UE 261/2004 y la Convenziun de Montreal prevëiga la poscibilité da ciafé retüdes y assistënza. Insciö pon ince sce lascé sö sce les intardiades reverda d'atri mesi de trasport sciöche barches, ferates o busc. La ZCE mët a desposiziun ...
L secretèr general del Parlament European te sia Moena
Diesc dis do esser stat nominà a la maor encèria de la istituzions europeènes, Alessandro Chiocchetti l à abù ocajion de ruèr per na curta vijita te Fascia, olache l à ciapà i saluc e i complimenc da la jent e dai aministradores e l ne à sport na bela intervista.
Alessandro Chiocchetti del Lere da Moena l é na persona de gran competenza, ma ence de gran desponibilità e l ne à contà de coche l é stat cernù desche secretèr general del Parlament European, de chel che l se met dant e de la endesfides per chesta la istituzion, ma ence de coche de gra a n gran empegn e mingol de fortuna (e se sà ben ence bona capazità) l é ruà a chesta encèria de gran responsabilità, l ruol de maor emportanza de dut l aparat aministratif.
Podarede lejer duta l’intervista su ...
Alessandro Chiocchetti del Lere da Moena l é na persona de gran competenza, ma ence de gran desponibilità e l ne à contà de coche l é stat cernù desche secretèr general del Parlament European, de chel che l se met dant e de la endesfides per chesta la istituzion, ma ence de coche de gra a n gran empegn e mingol de fortuna (e se sà ben ence bona capazità) l é ruà a chesta encèria de gran responsabilità, l ruol de maor emportanza de dut l aparat aministratif.
Podarede lejer duta l’intervista su ...
Valütes virtuales, NFT y le comportamënt tl monn fiscal
L’aumënt dl interes da anuzé valütes virtuales y NFT se ghira na resposta ala domanda importanta: "Co desson pa se comproté tl caje de cumpra, posses o venüda"
Le monn virtual porta cun se n gröm de ocajiuns, domandes y risć. Insciö él ince cun les valütes virtuales y NFT (ing.: "Non Fungible Token"). Chëstes pón definí sciöche Token, che pó ester "fungibli" (da podëi baraté) o "nia fungibli" (da ne podëi nia baraté). Token fungibli é valütes, che á le medemo valur l’öna cun l’atra, sciöche p. ej. na monëda da n Euro vel tan che n’atra monëda da n Euro.
Dl ater vers é n Token nia fungibl, ince dit NFT, unich y á n valur desferënt un cun l’ater. ...
Le monn virtual porta cun se n gröm de ocajiuns, domandes y risć. Insciö él ince cun les valütes virtuales y NFT (ing.: "Non Fungible Token"). Chëstes pón definí sciöche Token, che pó ester "fungibli" (da podëi baraté) o "nia fungibli" (da ne podëi nia baraté). Token fungibli é valütes, che á le medemo valur l’öna cun l’atra, sciöche p. ej. na monëda da n Euro vel tan che n’atra monëda da n Euro.
Dl ater vers é n Token nia fungibl, ince dit NFT, unich y á n valur desferënt un cun l’ater. ...
La Scora ladina y i 50 agn dl Secunt Statut de autonomia
En mercui, ai 14 de setëmber a Santa Cristina, y en jöbia, ai 15 a San Martin de Tor, él gnü presenté n pice sföi metü adöm y dé fora dala Intendënza y Cultura ladina, en gaujiun di festejamënc por i 50 agn dl Secunt Statut de autonomia
La picia publicaziun cöi adöm les normes prinzipales che stá a fondamënt dl sistem paritetich dla scora ladina, y ponsada éra gnüda dantadöt por insegnantes y insegnanc, studëntes y studënc, y ince le rest dla popolaziun dess podëi lí i tröc dërc che ti speta ai Ladins, deache forsc ne ési nia conesciüs assá, y an ne se impënsa nia coche y de canche chisc dërc ti é gnüs reconesciüs al grup linguistich ladin. Le codejel ó insciö recordé le tru che i ladins de Südtirol á podü fá te chisc ultimi ...
La picia publicaziun cöi adöm les normes prinzipales che stá a fondamënt dl sistem paritetich dla scora ladina, y ponsada éra gnüda dantadöt por insegnantes y insegnanc, studëntes y studënc, y ince le rest dla popolaziun dess podëi lí i tröc dërc che ti speta ai Ladins, deache forsc ne ési nia conesciüs assá, y an ne se impënsa nia coche y de canche chisc dërc ti é gnüs reconesciüs al grup linguistich ladin. Le codejel ó insciö recordé le tru che i ladins de Südtirol á podü fá te chisc ultimi ...
5° Simposie Toni Gross: dalbon n ‘surplus’
Legn e musega se à conjobià a Poza per uzèr fora l valor de l’èrt tel sens più lèrch, che vel esser ence enrescida, sperimentazion e mudament.
‘Surplus’ l é l titol che ge é stat dat a la 5^ edizion del Simposie Toni Gross, e dassen chest’outa l event à responet al tem, svilupan l conzet de surplus: percheche tel zipièr, per tor fora l’ènema dal legn ge vel semper tor demez che che l é ‘de massa’; percheche per fèr sia operes i artisć à durà ence elemenc de scart, vèlch che per zachei de etres l era ‘de massa’ e i aea trat demez e che à ciapà na neva vita; ma soraldut percheche chesta neva formula é stat bona de ge dèr dalbon n ...
‘Surplus’ l é l titol che ge é stat dat a la 5^ edizion del Simposie Toni Gross, e dassen chest’outa l event à responet al tem, svilupan l conzet de surplus: percheche tel zipièr, per tor fora l’ènema dal legn ge vel semper tor demez che che l é ‘de massa’; percheche per fèr sia operes i artisć à durà ence elemenc de scart, vèlch che per zachei de etres l era ‘de massa’ e i aea trat demez e che à ciapà na neva vita; ma soraldut percheche chesta neva formula é stat bona de ge dèr dalbon n ...
Na politica fata de meme
Comentar de Pruma
Con na media del 35,8% (dat che vegn dai maores sondajes fac dal prum ai 9 de setember), se stima che la litazions politiches de en domenia sarà cheles con maor astenjionism da canche l é nasciù la Republica. Do l fascism sentadins e sentadines à lità con forza per determinèr l ordenament del Stat, e da enlouta, semper manco jent à tout pèrt a la litazions. (Comentar de Nicoletta e Matteo Riz)
De plu tla edizion stampeda de La Usc di Ladins o sun l e-paper a paiament www.lausc.it/e-paper
Con na media del 35,8% (dat che vegn dai maores sondajes fac dal prum ai 9 de setember), se stima che la litazions politiches de en domenia sarà cheles con maor astenjionism da canche l é nasciù la Republica. Do l fascism sentadins e sentadines à lità con forza per determinèr l ordenament del Stat, e da enlouta, semper manco jent à tout pèrt a la litazions. (Comentar de Nicoletta e Matteo Riz)
De plu tla edizion stampeda de La Usc di Ladins o sun l e-paper a paiament www.lausc.it/e-paper
Foto Folk, la tradizions ti retrac
Te la Biblioteca de Comun de Trent l é da poder veder na mostra de fotografies de Andreas Rizzi, Irene Tabanelli e Lorenzo Dezulian endrezèda da Davide Baldrati e la sociazion Antermoia.
L’à inom Foto Folk e la é stata inaugurèda en sabeda ai 17 de setember te la Biblioteca de Comun de Trent. L é na mostra de retrac che moscia trei percorsc fotografics contemporans su la tradizions ladines de Fascia, rencurèda da la sociazion Antermoia. I retrac é stac fac da trei studenc che à fat la Scola Ladina de Fascia: Andreas Rizzi, Irene Tabanelli e Lorenzo Dezulian col suport del fotograf Davide Baldrati.
»Chisc trei joegn che à tout pèrt a nesc laboratories de fotografia – à spiegà ...
L’à inom Foto Folk e la é stata inaugurèda en sabeda ai 17 de setember te la Biblioteca de Comun de Trent. L é na mostra de retrac che moscia trei percorsc fotografics contemporans su la tradizions ladines de Fascia, rencurèda da la sociazion Antermoia. I retrac é stac fac da trei studenc che à fat la Scola Ladina de Fascia: Andreas Rizzi, Irene Tabanelli e Lorenzo Dezulian col suport del fotograf Davide Baldrati.
»Chisc trei joegn che à tout pèrt a nesc laboratories de fotografia – à spiegà ...
Südtirol söla paladina internazionala
Le presidënt dla Provinzia Arno Kompatscher á rapresenté Südtirol dan al’ONU
La Provinzia autonoma de Balsan y süa autonomia sidlada diplomaticamënter danter la Talia y l’Austria é stada argomënt de ejëmpl de ressoluziun di conflic danter mendranzes te na conferënza de acompagnamënt ala gran reuniun generala dles Naziuns Unides a New York.
Inier ai 21 de setëmber 2022 él gnü festejé sön gran parchet internazional a New York i 30 agn dla Declaraziun dles Naziuns Unides söi dërc dles mendranzes; ala festa á tut pert ince le Presidënt dla Provinzia Arno Kompatscher. Mëmbri ...
La Provinzia autonoma de Balsan y süa autonomia sidlada diplomaticamënter danter la Talia y l’Austria é stada argomënt de ejëmpl de ressoluziun di conflic danter mendranzes te na conferënza de acompagnamënt ala gran reuniun generala dles Naziuns Unides a New York.
Inier ai 21 de setëmber 2022 él gnü festejé sön gran parchet internazional a New York i 30 agn dla Declaraziun dles Naziuns Unides söi dërc dles mendranzes; ala festa á tut pert ince le Presidënt dla Provinzia Arno Kompatscher. Mëmbri ...


text:
Direzion dl ITE Raetia
Prejentazion dl diretëur
A inuem dla comunità de scola dl ITE Raetia, ulëssi ve dé l bënunì sun nosta plata internet!
Do bën 20 ani da nseniant te deplù scoles te Südtirol, ma nce ora dla provinzia, me ie unida sëurandata da setëmber 2022 la ncëria da diretëur dl ITE Raetia de Urtijëi. Da diretëur me stal a cuer pudëi ti pité a nosta sculées y sculeies na bona fundamënta y preparazion per les/i njenië ca a na maniera idéela per l mond dl lëur. Per arjonjer chisc obietifs ie n'atmosfera positiva tl lauré y tl mparé na premissa fundamentela.
L ITE Raetia ie da truep ani na garanzia per n nseniamënt plurilinguistich de cualità tl ciamp dl'economia, dl turism y dl sport. Nëus ti dajon na gran mpurtanza al svilup y ala otimisazion dla piteda furmativa y ulon nce jì ite ai bujëns ti jëuni che se muda debota.
Ve nvieie a vijité nosta plata internet per ve fé na idea plu a puntin de ciche nosta scola à da pité y ti mbince a duta la sculées y a duc i sculeies y ai nsenianc n ann de scola rich de suzes!
L diretëur - Bernhard Flatscher


text:
Netuno (pianeta)
Netuno l'è chèl dei òt dei pianéti del Sistema Solar en ùrden de distànsa del Sul, el quart per diàmetro e 'l tèrs per masa. Dàto che Plutone l'è mìa piö cunsideràt en pianeta a töcc i efècc ma 'n pianeta-nano, Netuno l'è ach el pianeta piö delóns del Sul 'ntra chèi del nòst Sistema Solar. Netuno el g'ha 'na masa de 17 vólte piö grànda de chèla de la Tera e de póch piö grànda de chèla del sò quàze-zemèl Urano.
Scuprìt la séra del 23 de setèmber del 1846 de Johann Gottfried Galle col telecòpio de l'Oservatóre astronòmich de Berlino, e de Heinrich Louis d'Arrest, en stüdènt de astronomìa che ghe dàa 'na mà,[1] Netuno l'è stat el prim pianeta a éser stat troàt per mès de càlcoi matemàtich prim che coi strümèncc de oservasiù dirèta: de le iregolarità endel'òrbita de Urano la g'ha fat pensà ai astrònomi che ghe fös piö delóns de Urano, amò 'n pianéta, gnemò cunusìt che 'l distürbàa la sò òrbita. E difati l'è stat troát apéna en gràdo del pónt calculàt. La sò lüna Tritone l'è stada troàda póch tép dòpo, ma nisü dei óter 13 satèliti natürai l'è piö stat scuprìt prìma del secol XX. El pianeta l'è stat vizitàt apéna 'na ólta de 'na sónda spasiàla, la Voyager 2 che la gh'è pasàda derènt ai 25 de óst del 1989.
Netuno el g'ha 'na cumpuzisiù mìa tat diferènta de chèla de Urano e diferènta envéce de chèla dei giganti gasus piö grancc Giove e Saturno. L'è per chèsta rizù che i astrònomi i preferés tratài come 'na clas separàda ciamàda gigànti giasàcc. La sò atmosféra, aisebé che la g'hape en cümü con chèla de Saturno e Giove la bondànsa de idrògeno e elio, la g'ha però 'na prupursiù bèla grànda de "gias", come l'aiva, l'amoniaca e 'l metano, ensèma a tràse de idrocarbùri e fórse de azoto.[8]
Al contràre, la part intèrna del pianeta l'è cumpunìda perlopiö de gias e córne compagn del sò quàze-zemèl Urano. [9]
Le tràse de metano che se tróa endèi leèi pö estèrni de l'atmosfera le ghe dà 'l sò culùr celèst caraterìstich.[10]
Netuno l'è 'n pianéta che g'ha i vèncc piö fòrti de töcc i óter pianéti del Sistéma Solàr. Le sónde le g'ha mizüràt folàde che riàa e pasàa fò i 2100 km/h.[11]
Ai tép del pasàgio de la sónda Voyager 2, endel 1989, l'emisfer sud del pianeta el prezentàa 'na gran maciùna scüra paragunàbil a la Gran Màcia Rósa de Giove; la temperadüra dei nìgoi piö alcc de Netuno l'ìa de −218°C, giöna de le piö frède del Sistema Solar, per vìa de la gran distànsa del Sul.
Pò a Netuno el g'ha 'n sistéma de anèi, scuprìt endei agn '60 e confermàt de la sónda Voyager 2.
Paràmetri orbitài[Modifega | modifica 'l sorgent]
Netuno el fà 'n gir entùren al Sul en presapóch 164,79 agn terèstri. La sò òrbita la g'ha 'n inclinasiù de 1,77° en relasiù al pià de l'eclìtica e 'n ecentricità de 0,011, isé che la distànsa 'ntra Netuno e 'l Sul la cambia de 101 miliù de chilòmetri 'ntra i póncc de l'òrbita endoche 'l pianeta l'è piö arènt e piö delóns de la nòsta stèla.
La sò òrbita la se 'ncrùza con chèla de Plutone ma i du corp i è 'n risunànsa orbitàla de 2:3 (völ dì che 'ntat che 'l Netuno el fa 3 gir entùren al sul, Plutone 'l na fà tré) e chèsto — ensèma a la bèla inclinasiù del pià obitàl de Plutone — 'l fà sé i pöde mài scuntràs.
'Na rotasiù entùren al sò as envéce la düra 16,11 ùre. L'as de rotasiù l'è 'nclinàt de 28,32° en rapórt al pià orbitàl, en valùr confrontàbil con chèl de la Tèra (23°) e de Marte (25°).
Al de là de l'òrbita de Netuno gh'è 'n mòcc de óter còrp celèscc che gìra entùren al Sul; chèsti ogècc i è stàcc ciamàcc col nòm coletìf de ogècc transnetünià, 'ntra chèsti, chèi piö gròs i è clasificàcc come pianéti-nani e i piö 'mportàncc i è 'l zà lüminàt Plutone, Makemake, Eris (el piö grant de töcc) e Haumea.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ 1,0 1,1 Calvin J. Hamilton. Neptune. Views of the Solar System, 4 agosto 2001. URL consultato in data 2 maggio 2011.
- ↑ 2,0 2,1 Donald K. Yeomans. HORIZONS System. NASA JPL, 13 de löi del 2006. URL consultato in data 8 de óst del 2007.
- ↑ 3,0 3,1 Neptune: Facts & Figures. NASA, 13 de noèmber del 2007. URL consultato in data 14 de setèmber del 2007.
- ↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 David R. Williams. Neptune Fact Sheet. NASA, 1º de setèmber del 2004. URL consultato in data 14 de óst del 2007.
- ↑ 5,0 5,1 Seidelmann P. Kenneth, Archinal, B. A.; A’hearn, M. F. et al, Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements, in Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy, vol. 90, Springer Netherlands, 2007, pp. 155–180, DOI:10.1007/s10569-007-9072-y, ISSN 0923-2958 (Print). URL consultato il 7 de mars del 2008.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Riferit al leèl de presiù atmosferica de 1 bar.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 Fred Espenak. Twelve Year Planetary Ephemeris: 1995–2006. NASA, 20 luglio 2005. URL consultato in data 9 de zenér del 2009.
- ↑ J. I. Lunine The Atmospheres of Uranus and Neptune sö Annual Review of Astronomy and Astrophysics - 1993
- ↑ M. Podolak, A. Weizman, M. Marley Comparative models of Uranus and Neptune sö Planet. Space Sci. vul.43, nömer 12, pag. 1517–1522- 1995}}
- ↑ Kirk Munsell; Smith, Harman; Harvey, Samantha. Neptune overview. NASA, 13 novembre 2007. URL consultato in data 20 febbraio 2008.
- ↑ V. E. Suomi, Limaye, S. S.; Johnson, D. R., High Winds of Neptune: A possible mechanism, in Science, vol. 251, nº 4996, AAAS (USA), 1991, pp. 929–932, DOI:10.1126/science.251.4996.929, PMID 17847386.


text:
Pilsù
Pilsù (nòm uficiàl en italià: Pilzone d'Iseo) l'è giöna de le frasiù del cümü de Izé, en Pruìncia de Brèsa. La g'ha piö o méno 850 abitàncc e la se tróa sö le spónde meridiunàle del Lach d'Izé, presapóch 3 chilòmetri a nòrt del capolöch del cümü.
Endèn docümènt del més de febrér del 949 en sèrto "Antonio de loco Castri Gabi" el risiìa del Vèscof de Cremùna "roca una quod est monticello e un terreno in Pulcioni". Chèsta l'è la atestasiù piö antìca de la paròla "roca" per l'itàlia setentriunàla e la par pròpe riferìs al Montécol, la penìzola ruciùza che se tróa 'n mìra a l'abitààt de Pilsù[1]
L'ìa zabèlia mensiunàt come cümü 'ndependènt endèl "Estimo Visconteo" del 1385[2]. L'è stat en cümü de per sò cönt enfìna al 1927 quan che 'ndèl quàder de 'na reoganizasiù generàla de le autonomìe locài, l'è stat agregàt a Izé.
El fà paròchia de per sò cönt e la sà céza parochiàla l'è dedicàda a l'Asunsiù de Maria e Sancc Péder e Pàol.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ SETTIA, Castelli e villaggi … cit., nota 20 a p. 232; G. Rosa, La storia del Bacino del lago d’Iseo, Milà, 1892, p.24.
- ↑ Lombardia Beni Culturali - Pilsù


text:
Esfahan
Esfahan (alter trasliterazion: Esfahān, Isfahān, Ispahān; in persian: اصفهان/Esfahān) l'è ona città de l'Iran central.
La gh'ha ona popolazion de 1.600.000 personn. La se troeuva a 1.590 meter sora el nivell del mar, in de la region di mont Zagros. L'è traversada del fiumm Zayandeh.
A l'è vuna di città iraniann pussee important del pont de vista storegh e coltural, abitada giamò in di temp antigh. Anca del pont de vista economegh a l'è importanta, già che l'è on center de produzion de coton, forment e tabacch.


text:
Correcziun da la via da Trin davent dal spartavias Mulin fin Porclis
La Regenza ha approvà il project per la correcziun da la via da Trin davent dal spartavias Mulin fin Porclis. Sin quest traject da via curseschan savens scolaras e scolars cun velo. Lur segirezza stradala è restrenschida fermamain pervia da las stretgas relaziuns da spazi. Vitiers vegn in nausch stadi architectonic da la cuvrida da la via e da trais punts a spunda. En il rom dal project duain las trais punts a spunda vegnir renovadas, construidas da nov u remplazzadas tras mirs da sustegn. Ultra da quai duai vegnir renovada la cuvrida da la via sco er schlargià il spazi da la via cun agid d'emplenidas e da mirs da sustegn da la vart da la val. Quai permetta tranter auter da construir in vial da velo che maina vers ensi e ch'è 1,5 meters lad. Cun quest vial da velo vegni er pussibilità da cumplettar la rait, sco pretendì en il Plan sectorial Velo dal chantun Grischun. Tut en tut custa il project 5,35 milliuns francs.


text:
Jita da d’altonn dles prömes tlasses
Jita da d’altonn dles prömes tlasses
Por les prömes tlasses dles scores altes da La Ila à l’ann de scora 2013/2014 metü man cun na manifestaziun particolara. Ai 19 de setëmber à n’ esperta tignì ales tlasses na relaziun sura n sport bindebo nü por nosc raiun, l’orienteering.
Dedô é les tlasses jüdes adöm al’insegnant Sepl Zingerle y al’insegnanta Raffaella Zingele sö Calfosch, olache les studëntes y i studënć à podü se mosoré te na competiziun de chësc sport.
Domisdé à le grup passè n valgönes ores tl “Adventure Park Ciaslat”. Fajon i percursc söi y danter i lëgns se à les mitans y i mituns devertí, mo suradöt imparè da se conësce damí y da stè adöm te süa nöia comunité de scora.


text:
Il referendum cunter la decisiun dal Cussegl grond da stritgar las contribuziuns da maternitad è reussì. Il comité da referendum cun exponents da la sanestra e dals sindicats ha rimnà passa 2'800 suttascripziuns valaivlas. Quai conferma la Chanzlia chantunala en il Fegl uffizial.
Cunter reducziun da prestaziuns socialas
Las 1'500 suttascripziuns necessarias sajan vegnidas ensemen senza problems, ha confermà Julia Müller, deputada da la PS, l'entschatta da december a chaschun da la surdada da las suttascripziuns.
La finamira dal comité è che las contribuziuns da maternitad na vegnan betg stritgadas. L’argument principal è che cunzunt ils pli paupers patissan, sche quellas contribuziuns vegnissan stritgadas. Uschia stuess anc dapli glieud retrair agid social.


text:
Sco il comité d'organisaziun ha communitgà, saja la situaziun cun la pandemia il mument memia malsegira per pudair far plans. Gist las mesiras che vegnian per part decididas a curta vista dal chantun e la Confederaziun, na lubeschian strusch da planisar.
Bleras persunas e firmas han per il mument auters quitads che da s'annunziar per l'ILHGA l'october.
Quest quità saja er sa confermà cura ch'ins haja dumandà divers expositurs. Cun desdir la ILHGA per quest onn vul il comité d'organisaziun agir en il senn dals visitaders e dals expositurs e garantir in success per la proxima ediziun.
En avegnir duai la ILHGA puspè avair lieu en il ritmus da quatter onns usità – pia il 2024. En vista a la EX Mustér e ch'ins vul pigliar resguard sin lezza, na vulan ins betg spustar l'exposiziun sin proxim atun, mabain lura gist puspè cuntinuar en il ritmus.
Ord l'archiv:
Il 2012 ha RTR rapportà live da l'exposiziun a Glion.


text:
Il chantun Grischun sto far urden cun sias immobiglias. La regenza duai dar ina survista da la strategia planisada oriundamain e da quai ch’è sa midà dapi lura aifer il portfolio d’immobiglias a Cuira, vitiers duai er dar ina survista da la valur da las immobiglias.
Suenter che blers uffizis han fatg midada en il nov bajetg da l'administraziun chantunala Sinergia èn blers biros cunzunt er en il center da la citad sa svidads. Sin incumbensa dal cussegl grond sto il chantun er mussar tge opziuns d’agir ed er tge effects che la midada da las dretgiras ha. Las duas dretgiras duain survegnir lur nova sedia en il bajetg dal stadi, nua che l'uffizi da construcziun bassa è actualmain. En la sessiun da l’october discutescha il Cussegl grond il rapport intermediar da la strategia d’immobiglias dal chantun.


text:
En tut èn 78'600 persunas stadas a las preschentaziuns dal Festival da film a Locarno che ha cuzzà 11 dis ed è i afin sonda saira. Sin la Piazza Grande hajan ins quintà 29’700 persunas ed en las salas da kino 48’900, quai saja circa la mesadad cumpareglià cun il 2019. Quaihan communitgà ils organisaturs.
Fitg cuntents èn ils organisaturs cun la bilantscha da la purschida online. La pagina d'internet dal festival ha registrà 3 milliuns clics da 290'000 persunas or da 186 pajais. Quai è il dubel dal 2019.


text:
Bainvegni tar l'archiv dal stadi
L'archiv dal stadi è la memoria dal chantun Grischun e da ses stadis antecessurs, en emprina lingia da la Republica da las Trais Lias. L'archiv è accessibel libramain e gratuitamain.
Las incumbensas da l'archiv dal stadi èn regladas en la lescha chantunala davart la gestiun da documents e l'archivaziun dals 28 d'avust 2015 sco er en l'ordinaziun respectiva dals 22 da december 2015. Organisatoricamain è l'archiv dal stadi ina partiziun da l'uffizi da cultura ed appartegna al departament d'educaziun, cultura e protecziun da l'ambient (DECA) dal chantun Grischun.