text:
- Seiteninformationen
- Erste Mitteilung
- Neuen Beitrag einfügen
Cun il project grischunBIKE vul il Grischun daventar la regiun turistica la pli impurtanta en il sectur dals velos da muntogna. En collavuraziun cun represchentantas e cun represchentants dal turissem e da l'economia ha il chantun laschà elavurar in concept correspundent. Quel duai vegnir realisà ils proxims onns cun expensas totalas da circa 3.6 milliuns francs.
Tenor il concept directiv per l'economia dal Grischun 2010 duai il chantun Grischun daventar la regiun da vacanzas principala da las Alps cun products turistics d'auta qualitad. L'uffizi per economia e turissem sco er il post spezialisà per il traffic betg motorisà da l'uffizi da construcziun bassa han lantschà in project cun la finamira da posiziunar il Grischun sco purschider principal da recreaziun activa en la natira cun las disciplinas velo da muntogna, viandar, chaminar nordic e viandar d'enviern sco er cun ulteriuras activitads da la mobilitad cun forza umana (Human Powered Mobility).
En in emprim pass fa in biro extern in concept concret per la disciplina"velo da muntogna". En intervistas cun las destinaziuns turisticas e cun autras purtadras e purtaders da prestaziuns turisticas èn vegnidas evaluada la situaziun actuala, definidas finamiras e proponidas mesiras concretas. Cun totalmain 3.6 milliuns francs inclusiv las atgnas prestaziuns da las parts participadas duain vegnir realisadas circa 30 mesiras en ils onns 2010 fin 2013. Ina rolla impurtanta giogan standards da qualitad liants ed instruments standardisads che permettan a las singulas destinaziuns da sviluppar vinavant lur purschidas specificas sin in standard aut e da las vender sut il label "Grischun".
Il concept ha chattà in resun positiv a chaschun da la vasta consultaziun ch'è vegnida fatga en il chantun. La fin da mars ha la regenza approvà il project ch'è vegnì inoltrà dal post spezialisà per il traffic betg motorisà ed ha deliberà ina contribuziun da tut en tut maximalmain 1.5 milliuns francs or dals meds finanzials da la nova politica regiunala da la confederaziun. La fundaziun grischuna per innovaziun, svilup e perscrutaziun ha garantì per entant 500'000 francs. Ina ulteriura contribuziun substanziala vegn empermessa, sch'il project sa sviluppa cun success. In cussegl consultativ, dal qual fan part commembras e commembers da l'economia turistica sco er in represchentant da las organisaziuns grischunas da l'ambient, è vegnì installà da l'uffizi per economia e turissem e vegn ad accumpagnar stretgamain quest project.
Sut la direcziun dal post spezialisà per il traffic betg motorisà è quest project vegnì lantschà en il fratemp. En in emprim pass vegn ina direcziun da project externa a priorisar las mesiras per l'emprima etappa da realisaziun 2010 - 2011 e vegn a las elavurar alura detagliadamain cun gruppas da lavur che sa cumponan specificamain tenor las mesiras. Las emprimas realisaziuns concretas avessan da pudair vegnir fatgas gia per la stagiun da stad 2011.
Infurmaziuns:
- Peter Stirnimann, uffizi da construcziun bassa, responsabel per las medias e manader dal post spezialisà per il traffic betg motorisà, tel. 081 257 37 11
- Michael Caflisch, vicemanader da l'uffizi per economia e turissem, tel. 081 257 23 73
Gremi: uffizi da construcziun bassa
Funtauna: rg uffizi da construcziun bassa
Neuer Artikel


c: text/html

text:
Dapi onns vegnia pretendì quant impurtanta che persistenza saja, la realitad vesia dentant or differenta – ha ditg il manader dal studi, Christoph Lengwiler.
Per la retschertga ha la scol’auta dumandà 73 bancas che fan fatschentas principalmain en Svizra. 43 da quellas bancas n'han uffizialmain betg definì finamiras da persistenza. Ellas offreschan era strusch products persistents ch'investeschan per exempel en aua u energias regenerablas.
Las bancas che offreschian tals products, fetschian quai plitost per ponderaziuns da marketing e pli pauc ord persvasiun, hai num en il studi da la Scol'auta da Lucerna.
RR novitads 12:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Da num e da pum
Daco pudessan era ils Partenzers chantar: „A Grüsch rivà pro l’ustaria“, tge vul dir il num Praseria, Prasüras e Parsiras, propi „prà sura“ u insatge tut auter? E daco èn ils...
Daco pudessan era ils Partenzers chantar: „A Grüsch rivà pro l’ustaria“, tge vul dir il num Praseria, Prasüras e Parsiras, propi „prà sura“ u insatge tut auter? E daco èn ils Bierts, Bertoggs, Tramèrs e Bärtschs en sasez tuts parents?
Chasper Pult declera mintg’emna nums e pleds, lur derivanza sco era las istorgias interessantas che sa zuppan davos quels. Pleds dattan perditga da noss mund cultural-istoric e tradeschan era bler da quels e quellas che dovran e han furmà els. L’emissiun proscha in’invista èn las atgnadads linguistic-culturalas dal mund rumantsch e metta quellas en in context pli global.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
La suprastanta Regula Degiacomi ha infurmà il cussegl communal ch'in cumenzament da las lavurs da construcziun anc quest atun na vegnia betg ad esser realistic. Motiv saja in recurs dad ina cuminanza da proprietaris en condomini. Quest recurs na saja anc betg schlià. La cuminanza aveva prendì a tschains parcadis sin il parcadi Du Lac.
Bain haja la radunanza dals proprietaris entant acceptà in barat da terren cun la vischnanca per fabritgar agens parcadis. I manchia dentant anc il consentiment en scrit da quests commembers, che n'eran betg preschents a la radunanza. Pervi da quest recurs manca era anc l'ok da la regenza grischuna. Cun quel fa Regula Degiacomi quint l'october.
Oriundamain era previs da cumenzar cun las lavurs anc quest'atun. L'inauguraziun da la nova chasa da tgira per San Murezzan, Silvaplauna e Segl fiss stada planisda l'onn 2023.


text:
Marion Bartoli
La Marion Bartoli (Le Puy-en-Velay, 2 'd Utóbar dal 1984, a s lèś [maʁjɔ̃ baʁtɔli] in Francéś) l'è stada na tenìsta francéśa prufesiunìsta da 'l Favràr dal 2000 a 'l Agóst dal 2013 ch'l'è stada la nùmar sèt dal mónd in singulàr (al 10 ad Śnar dal 2012). L'è élta 170 cm e la péśa 63 chilo.
La dróa al bras dèstar e la tira drit e arvèrs a dū maṅ. In bisàca la s è misa òt turnèo dla WTA e siē ad qvéi d'l ITF.
L'è na fan sfegatàda dla squàdra ad balòṅ d'l Olimpique Marsìglia e la viṿ in Śvisra. Sò pàdar 'l è 'n dutōr, sò màdar n'infarméra. A gh piàś pituràr e magnàr al tórti ad póm ch'la gh fà sò màdar.
In dal sircùit l'è cgnusùda par la śmagna ch'la s pòrta adrē durànt i punt, tant ch'a pâr ch'la gh'àppia sèmp'r al diav'l adòs quànd la próa da par lē i cólp par dar-as la carga, e par la sò manéra machinóśa ad tiràr al servìsi, in dua la piga ad cuntìnuv i sò śnòć sù e śò faghénd in cal méntar strabalśàr la bucìna par tèra.
In dla sò caréra l'è stada bòna ad bàtar dimóndi vòlti dal śugadōri a 'l top cuma la Venus Williams e sò surèla Serena, l'Ana Ivanović, la Lindsay Davenport, l'Arantxa Sánchez Vicario, la Dinara Safina, la Caroline Wozniacki, la Petra Kvitová, la Samantha Stosur, la Viktoryja Azaranka, la Justine Henin e la Kim Clijsters.
In di turnèo dal Gran Slam l'à śugâ dū finàli a Wimbledon, pardénd in dal 2007 cóntar la Venus Williams (dòp avér més in riga la Justine Henin) e vinsénd in dal 2013 cun la Sabine Lisicki. Inóltar l'è stada bòna ad rivàr in semifinàl a 'l Roland Garros par pò èsar batùda par la Francesca Schiavone in dal 2011. A gl'Australian Open e a gl'US Open incéci la n è mai andàda da 'd là di quàrt.
Caréra
La francéśa la vins al sò prim turnèo al 7 ad Śnar dal 2006 in sal cimènt quànd la bat la Vera Zvonarëva 6-2 6-2 in dla finàla 'd Auckland. In Utóbar l'ardópia purtànd'-s a cà al tìtul ad Tokyo cóntar la Aiko Nakamura tulénd-as acsè l'arvìnsida dla finàla pardùda a Praga cun l'atra giapunéśa Akiko Morigami 'l an prima.
In dal 2009 e in dal 2011 la vins àtar quàtar turnèo (dū p'r an) baténd via via la Na Li a Monterrey, la Venus Williams a Stanford, la Petra Kvitová a Eastbourne e la Samantha Stosur a Uśàka. L'arév anc psû métar-'s in bisàca dimóndi da piò ma in dū caś l'è stada custréta a mulàr lè dū finàli par di infurtùni: a Bali cóntar la Aravane Rezaï e a Straśbûrg cóntar la tedésca Andrea Petković.
La taca al 2012 pardénd in di quàrt 5-7 4-6 da la Viktoryja Azaranka a Sydney. Al 12 ad Favràr dal 2012 la vèṅ batùda par l'Angelique Kerber in dla finàla dal turnèo ad cà ad Parì (in sal cimènt a 'l quèrt) par 7-6 5-7 6-3 dòp ch'l'iva fat fóra la Petra Martić, la Roberta Vinci e la Klára Zakopalová. A Doha l'è custréta a dar-'g a muć in semifinàl cóntar la Samantha Stosur. In di Stat Unî la pòrta a cà i quàrt a Indian Wells (3-6 4-6 da l'Ana Ivanović) e la semifinàl a Miami (4-6 2-6 da l'Agnieszka Radwańska dòp c'l'iva dâ la paga a la Simona Halep, a la Marija Kirilenko e a la Viktoryja Azaranka in di tùran precedènt). La và invéci dimóndi mâl la stagiòṅ in sla tèra batùda parchè la và sèmpar fóra in di prim tùran. A Eastbourne la pèrd in semifinàl da la Tamira Paszek, a Carlsbad la pèrd la finàl cun la Dominika Cibulková 1-6 5-7. In Agóst a New Haven la bat la Laura Robson e la Sloane Stephens ma pò la céd a la Sara Errani in di quàrt, acsè cuma a Tokyo. A gl'US Open l'è bòna ad bàtar la Petra Kvitová in tri sét ma pò la patìs al stés tratamènt da la Marija Šarapova in di quàrt. La finìs 'l an cun la semifinàl a Pechîn (4-6 2-6 da la Viktoryja Azaranka) e pardénd subìt a Mósca par 3-6 0-6 da la Sofia Arvidsson.
In dal 2013 la và fóra a 'l tèrs tùran di Australian Open pardénd da l'Ekaterina Makarova par 7-6 3-6 4-6. A Parì invéci l'è la Mona Barthel a mandàr-la a cà in di quàrt. A Indian Wells la bat la Chanelle Scheepers e la Svetlana Kuznecova prima ad pèrdar da la Sara Errani 3-6 2-6. A Miami e a Monterrey la và fóra subìt sóta i cólp dl'Andrea Petković e dla Coco Vandeweghe. In Maǵ la Makarova la gh dà śò incóra a 'l péni a 'l tèrs tùran ad Madrid, pò da tèsta ad série nùmar òṅ la vèṅ sćiancàda a 'l prim tùran a Straśbûrg da la Camila Giorgi par 3-6 2-6. A 'l Roland Garros la vèṅ spasàda via da la Francesca Schiavone a 'l tèrs tùran par 2-6 1-6. A Eastbourne la n śōga mia la sò partìda dal secónd tùran cun la Na Li par n'infesiòṅ ma a Wimbledon l'è bòna ad śugàr. In di prim tùran la bat l'Elina Svitolina 6-3 7-5 e la Christina McHale 7-5 6-4. A 'l tèrs tùran la dà vita a na partìda tiràda cun la Camila Giorgi, finìda 6-4 7-5, cun la tenìsta ad Maceràta ch'l'éra avànti 4-3 e servìsi in dal secónd sét prima ch'la partìda la fus farmàda par la piòva. In di utàṿ la còrsa la fà fóra n'atra itagliàna, la Karin Knapp, par 6-2 6-3 e pò 'l è 'l tùran dla Sloane Stephens ad far al valìś pardénd 4-6 5-7. In semifinàl la francéśa la sćiànca la Kirsten Flipkens par 6-1 6-2 prima ad psér alvàr al piàt ad Wimbledon a 'l secónd tintatìṿ, dand un 6-1 6-4 a la Sabine Lisicki. La còrsa, a n esénd minga tant in bóla, la salta tut al méś ad Luj par pò turnàr a śugàr a Turònt in Agóst. Dòp avér pasâ al prim tùran p'r un bye, la Marion la riva in di utàṿ baténd la Lauren Davis par 6-0 6-3 ma pò l'è custréta a dar-ag sù cun la Magdaléna Rybáriková in sal puntéǵ ad 6-7 0-1 parchè al mâl ch'la gh'iva 'l éra turnâ fóra. A Cincinnati la nutìsia ch'la śēla tut: la Bartoli la fà savér che qvéla cun la Simona Halep, pardùda par 3-6 6-4 6-1, l'è stada la sò ultma pardìda parchè al sò fìśic stlâ al n in pōl piò.


text:
Bollodingen
Bollodingen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.0 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 205 abitant.
El cumün de Bollodingen al se tröva a una altitüden de 476 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bettenhausen, Hermiswil, Oberönz, Ochlenberg, Steinhof (SO), Thörigen.
Storia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bollodingen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1266 col nom de Bolathingen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bollodingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
La notg passada è la cifra da victimas da las attatgas da Pasca creschida per bainquant: En ils ospitals sajan mortas 38 persunas blessadas. Uschia han las attatgas da suicidi custà la vita ad almain 359 victimas, rapporta l’agentura da novitads svizra SDA tenor la polizia. Ulteriuras passa 400 persunas sajan anc en ils ospitals – tranter dad ellas er persunas en stadi critic.
Paucas infurmaziuns confermadas dals delinquents
Medemamain la notg passada sajan vegnidas prendidas en fermanza ulteriuras persunas suspectadas, scriva la SDA. Il mument sajan totalmain 60 persunas en arrest. Davart ils delinquents da las attatgas datti paucas infurmaziuns confermadas.
Il Stadi Islamic IS ha bain pretendì dad avair fatg las attatgas – tenor la regenza da Sri Lanka sajan dentant gruppas islamisticas indigenas responsablas.
Vendetga per Christchurch n'er betg confermada
La regenza da la Sri Lanka è da l’avis che las attatgas en ses pajais sajan la vendetga per l’attatga sin las moscheas a Christchurch ils 15 da mars en la Nova Zelanda. Or da la Nova Zelanda fa a savair la primministra Jacinda Ardern ch’ella n’haja naginas infurmaziuns da servetschs secrets che confermian quest avis.
La dumengia da Pasca eran vegnidas attatgadas trais baselgias cristianas en pliras citads e quatter hotels da luxus en la citad principala Colombo tras set attatgaders da suicidi. Intginas uras pli tard avevi dà duas ulteriuras explosiuns en ils conturns da Colombo.
RR novitads 06:00++


text:
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus sa chapescha. Ma mintgatant è la lingua halt era stentusa (per betg dir lungurusa). Tgi vul leger sco istorgetta da buna notg 45 paginas sur dal verb GNIR en il DRG? Eba. Perquai datti qua tschintg insatgs bain purziunads.
1. Far vegnir or ils siemis
A Scuol e Tschierv para ch’i dat il talent da far gnir oura ils sömmis, quai che munta tant sco declerar ils siemis. Dapli da quest dun na savain nus deplorablamain betg. Tge vuls! Noss buns infurmants rumantschs dal DRG avevan da quel temp (enturn 1920) da far chaussas pli impurtantas che da far ils pseudo-interprets da siemis.
Derasada n’è ella pia betg, quest’expressiun. Ma tuttina: in bel purtret, s’imaginond da vulair carmalar u sfurzar nauadora ils maletgs nocturns anc pendids là insanu’en il chau, tranter sien e stadi alert. Ve! Ve ora, ti siemi!
2. «Est gnieu per que miel?»
È insatgi sturn-nar-balurd, lura dumondani en l’Engiadin’Ota: «Est gnieu per que miel?» Quasi: Has ti pers quel zichel giudizi che ti avevas? Empè da lavurar cun mieulas perdend il chau, pon ins dentant era simplamain vegnir ora. Uschia ch’i tuna a Sevgein: «Quel vegn o, sch’ei va aschia vinavon.», a Zuoz: «Al es gnia ocr.», ubain simplamain: quel batta! (Ma quai è senza vegnir.) Però: sche pliras persunas puteras e surmiranas vegnan ora, lura vegnani zuar – sco tut las autras er – bain perina e fan buna farina. Ubain ch’i fan gist il cuntrari: i èn ravgiadas e cumenzan ina charplina. Tge confusiun, bain da vegnir ord clocca u eba: da gnir per que miel.
3. Vegnir or’ e nà e sur’ e si e …
Guarir, vegnir saun*a, sa remetter u sa refar dad ina malsogna: Pertge dovri tut questas expressiuns, sch’i va da dir il medem be cun vegnir? A Marmorera hai p.ex. num ch’in saja «nia no pulit da la si malatea» e para ch’era en Surselva guareschani enten vegnir neu. Che vegnir neunavon na munta betg mo “sa dasdar”, mabain era “sa refar”, ans di l’artitgel dal DRG er. Cler è er il purtret dad Andeer che dovra vegnir si – la finala è il vegnir saun ina sort raiver da la fora fevrila si. U pli gugent lura da la fora ora? Pertge era vegnir ora u anora munta “guarir”. Commentond il stadi d’in reconvalescent, dini a Riom: «Oss e’l sen nicr anor.» E sch’ins è propi giudim la fora e na po betg pli ni si ni or, lura hai num a Zuoz tut lapidar: «Que nun es par gnicr.» Ma empè da vegnir nà ed anor e si e soviso, èsi il pli simpel da dir: «I vegn. I vegn plaunsieu. I vegn schon.»
4. «O gea, jau vegn!»
O natiralmain, il vegnir orgasmic na dastga betg mancar. Era sch’el manca en il DRG. Nagin n’ha pensà londervi (u ristgà da pensar?). Ma tge vuls! Linguist*as ston descriver tantas chaussas da nossa lingua, er elements davart il vegnir ch’èn pli vengiants da descriver che da quai che vegn – savens – era senza pleds. Pertge pli versads eran noss buns vegls infurmants rumantschs halt schon en auters champs ch’en quels da far e discurrer da l’amur, uschia che lur entusiassem passiunà sa mussa per exempel … durant far paintg. O gea: Be imaginai ina giada l’exaltaziun explosiva da quel da Flem, tirond la panaglia ed udind – tlac-tloc! – il paintg che sa zavr’en la panaglia: «I vegn uss!!!» … Gea pelvair, quel mument, vus ma pudais crair, è propi in mument or da senn.
5. Far vegnir ad in bun paun
I po dar ch’ins è finanzialmain en las stretgas. En l’Engiadina èn ins lura gnü ad ün schlet pan. Pertge: mancan ils raps, manca il bun paun – u il paun insumma. E forsa manca lura baud u tard era la vit’onesta. E tgi sa, en tge situaziuns precaras ch’ins po arrivar lura. Ma sch’ina tal’istorgia malreclia avess tuttina anc da chattar ina buna finiziun, vegn’ins ad in bun pan. Uschia er uss e qua: avend dumagnà la tschintgavla buccada da l’artitgel vegnir, essan nus vegnid*as ad in bun paun. U almain ad in punct.
Text: Silvana Derungs
Fotografia: DRG
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Dad Alina Müller - Eir quista stà han darcheu gnü lö plüs cuors intensivs da la Lia Rumantscha. Per blera glieud sun quellas eivnas dürant las vacanzas da stà fingià bod üna tradiziun. Pervi dal coronavirus vaivan ils cuors però quista jada ün pa ün’otra fuorma sco üsità – els sun günts manats tras online. A quel cuors intensiv online s’ha quist on eir partecipà per la prüma jada Roman Hug, grond cusglier e president dal PPS dal Grischun. Illa intervista quinta el tanter oter che avantags chi s’ha illa politica grischuna, schi’s sa ün pa rumantsch.
Poust tü quintar ün païn alch da tai?
Eu n’ha 39 ons e n’ha passantà tuot mi’infanzia a Trimmis. Eu sun maridà e stun a Says. Eu lavur independentamaing sco architect e sun president cumünal. Daspera investischa bler temp illa politica sco grond cusglier e sco president dal PPS dal Grischun. Privat fetscha jent viadis in pajais lontans e sun ün chatschader grischuns inchantà.
Cura e perche hast decis dad imprender rumantsch?
A mai han gruppas pitschnas cun aigna cultura e lingua fingià adüna fascinadas. Cur ch’eu n’ha imprais a cugnuoscher a mia duonna, sia lingua materna es rumantsch, d’eira cler per mai ch’eu less imprender rumantsch.
Co hast imprais rumantsch?
Eu sun gugent in gruppas rumantschas e taidl cun grond interess che chi discuorran. Ma decisiv d’eira ün cuors digital cha la Lia Rumantscha ha spüert quist on.
E quant bain sast uossa rumantsch?
Eu sun bun da seguir a discuors simpels. Ma per esser bun da discuorrer bain stöglia amo investir bler.
Daja avantags schi’s sa rumantsch? Vala quai eir per tia lavur i’l Grond cussagl?
Mincha lingua at driva nouvas portas. Eir i’l Grond cussagl s’haja uschè ün meglder access pro’ls Rumantschs. Dafatta scha meis s-chazi da pleds es amo magara modest.
S’ha müdada tia vista sülla Rumantschia e sülla politica rumantscha e linguistica daspö cha tü imprendast rumantsch?
Mia impreschiun oriunda s’ha rinforzada: La politica linguistica ufficiala s’ha allontanada da la realità dals umans.
As stoja in teis ögls promouver e proteger il rumantsch?
I’s stuvess in mincha cas promouver il rumantsch! Eu sun da l’avis cha’ls mezs per til sustegner stuvessan gnir investits i’ls singuls idioms.
At ingaschast tü privat o/e illa politica pel rumantsch?
Illa politica am vezza impustüt sco inchün chi fabricha punts, inchün chi’d es bun da persvader als Grischuns da lingua tudais-cha da la promoziun da la cultura rumantscha. Ün Rumantsch da l’Engiadina Bassa ed ün Gualser dal Partens han suvent ils listess problems che chi pertocca il mantegnimaint da lur cultura. Suvent nu’s bada quai però gnanca.
Hast ün pled predilet rumantsch? Chenün?
Fruonzla, per tudais-ch Zweig. Quai tuna per mias uraglias (chi sun adüsadas da dudir tudais-ch grischun) zuond rumantsch.
Text: Alina Müller
Fotografia: Südostschweiz
Suonda LATABLA!
Da Naomi Arpagaus (GiuRu) - Durant ils davos mais è la crisa da clima ida empà en emblidanza per blers, cunzunt era en las medias. Ils problems èn dentant anc daditg betg schliads, pertgai che nus vulain dar spazi qua ad ina giuvna che s’engascha per il clima e l’ambient. Selina Arquint da Trin ha 17 onns, frequenta la Scola Cantunala a Cuira ed è activa en la chauma da clima.
Selina, co ès ti vegnida sin l’idea da t’engaschar per il clima?
S: Jau hai gia daditg patratgà che il clima ès in tema fitg impurtant e ch’ei vegn fatg memia pac cunter la crisa da clima. Cura che adina plirs giuvenils han entschavì a Cuira cun demonstraziuns ha insatgi da la chauma lura scrit a mai persunal e dumandà, sch’jau less era far part. Quai era per mai la schanza da vegnir en il moviment e da vegnir activa.
Co ha tes conturn reagì sin tia decisiun?
S: En mia famiglia èn tuts plitost interessads en questa tematica ed han quità quai bun. Era blers da mes amis ed amias han quità quai bun ed in pèr dad els èn uss era sez vegni activs en il moviment. Cler devi era glieud che era empà sceptica ni aveva pregiudizis, per exempel che nus lessan be demonstrar e betg ir a scola. Quai han ins schon udì in pèr giadas, ma tut en tut ha la glieud ch’jau enconusch quità bun ch’jau m’angasch.
Co descrivessas ti la giuventetgna da clima?
S: La giuventetgna da clima è in moviment chè atgnamain betg mo per la giuventetgna, mabain per tutt*as. I sto dar la pussaivladad per tutt*as da davantar activs en quest moviment, e nus vulain era discurrer per tutt*as, betg mo per la giuventetgna.
Quantas persunas èn activas en il mument a Cuira?
S: A Cuira essan nus var 20 enfin 30 persunas ch’èn activas. Natiralmain na èn betg tutt*as medem activ*as, mabain mintgin*a co ch’el*la ha temp. Dasper questas persunas hai fitg blers che sustignan nus. Quai èn forsa era anc ina giada 50 persunas che vegnan a propi mintga demonstrazius e che gidan nus da mobilisar per las acziuns.
Avant la crisa eran nus vid planisar in propi grond project cun ina demonstraziun che na ha natiralmain betg pudì vegnir fatga
Co èn ils pensums repartids sin las persunas che fan part?
S: Impurtant è per nus ch’i na dat nagina ierarchia. I dat pia nagin che po decider dapli, nus decidin adina ensemen tut. Uschiglio datti gruppas da lavur che sa furman ord persunas cun ils medems interess e talents. Nus avain glieud che fa ils designs ed ils flyers, autra glieud scriva gugent texts etc.. Uschia avain nus schon rollas, ma questas èn fitg flexiblas, e sch’insatgi na ha ina giada betg temp, sa gidan adina tuts. Nus avain in grond chat en il qual nus discutain adina e mintga duas emnas avainsa ina sesida per puspè guardar tgè via che nus lain ir e tgai ch’èn nos projects. Medemamain discuttainsa en questas sesidas nua che las singulas gruppas stattan. Igl è pia ina maschaida denter far tut ensemen e mintgin che ha empà il focus sin sias fermezzas.
Tgè acziuns avais vus fatg enfin ussa?
S: Nus avain entschiet suenter las empremas demonstraziuns en Svizra a Turitg ed a Berna ad organisar atgnas demonstraziuns e chaumas a Cuira ed en il conturn. Cun il temp avain nus sentì ch’i dovra empà dapli, ch’i dovra era ideas ed acziuns pli concretas da nus. Lu avain nus entschiet ad ans focussar sin singulas tematicas. Per exempel avain nus fatg in’acziun davart Food Waste ed in’autra davart consum e Black Friday. Era tar la revisiun da la lescha d’energia che era tema en il Grischun, avain nus fatg propostas sco questa lescha duai veser ora. Las demonstraziuns dentant èn adina stadas ina gronda ed impurtonta part dal moviment e quellas vulain nus era far vinavant.
Co èn vossas acziuns stadas influenzadas da la pandemia da Corona?
S: Avant la crisa eran nus vid planisar in propi grond project cun ina demonstraziun che na ha natiralmain betg pudì vegnir fatga, aschia che nus savevan all’entschatta betg tgai far ussa. Allura avain nus empruà da vegnir cun novas ideas, ed era propi blera glieud ha giu ideas fetg creativas per far acziuns senza blera glieud. In’acziun che nus avain allura fatg era l’acziun da colurar crappa e scriver si messadis per in bun futur. Quai era lu nossa alternativa per restar vesibel era en questa crisa.
Tgai èn en il mument ils pli gronds problems en connex cun il clima?
S: Il problem è atgnamain restads il medem. Tut en tut - grad durant la crisa da Corona - han ins schon sentì ch’ins ha nabetg pli discurri uschè bler sur dal clima. Blera glieud ha crai anc betg tgapì con malas che las consequenzas da la stgaudada dal clima èn, e quai è il grond problem. Quai è propi anc betg en ils tgaus da tuts schegie ch’ins senta gia ussa tgai che la crisa da clima fa insumma. I dat adina dapli catastrofas, per exempel questa catastrofa cun il ieli ch’era dacurt a Maurizius, ni quella en la Sibiria. Quai ha tut da far cun la crisa dal clima, ed ins senta dapertut las consequenzas. Nus vulain anc adina far attent sin quai, che propi mintgin ha da chapir, che quai è propi privulus e che nus stuain far ussa insatgai. Nus savain atgnamain betg pli perder bler, nus pudain be anc gudagnar.
Co pon ins vegnir pli conscient e sengaschar per l’ambient?
S: Impurtant è segir da discurrer cun la glieud, cunzunt era cun la famiglia e da s’informar per survegnir dapli conscienzia da la tematica e dad era informar glieud ch’ins conuscha davart las consequenzas. Uschiglio datti cleramain adina chaussas ch’ins po far en sia atgna vita, quai è natiralmain impurtant, sco per exempel buca viagiar mintga stad, ma be questas chaussas tonschan simplamain nabetg pli per propi salvar questa crisa. Igl è impurtant da vegnir activ ed i dovra era ina midada en la politica. Gest cun la lescha d’energia avevan nus contact cun la politica, ma sur la politica va tut vinavant be plaun ed igl è adina grev da chattar propi questas soluziuns ch’i duvrass. Nus pruvain adina da tschertgar il contact ma ans vulain era focussar sin propi avair l’attenziun da la populaziun per quest problem e per las consequenzas.
Jau giavischass ch’ei dat propi in reponderar, pia che propi tut ils umans sentan, che la stgaldada dal clima è prigulusa...
Co pon ins vegnir activs tar la giuventgetgna da clima?
S: Nus avain ina homepage “www.klimastreik-graubuenden.ch”. La chatt’ins atgnamain tut: ina email, links per ir direct sin ils chats da Whatsapp ni Telegram – nus essan cunzunt fitg activs sin Telegram – ed ins po era scriver a nus direct via social media. Là datti ina persuna dal team d’organisaziun chè responsabla per persunas che han interess da daventar activ. Ins po dentant era vegnir ina giada ad ina da nossas sesida senza esser liads.
Tgai giavischassas ti che samidass en connex cun il clima en ils proxims 5 onns?
S : Jau giavischass ch’ei dat propi in reponderar, pia che propi tut ils umans sentan, che la stgaldada dal clima è prigulusa, e che la crisa è schon ussa qua e betg instgai che vegn a capitar insacu en 30 onns. Tgai ch’è naturalmain era anc decisiv è ch’i suonda sin quai era acziuns, ch’i vegn betg mo discurri.
Tgai acziuns èn planisadas sco proxim?
S: I vegn a dar ina emna d’acziun naziunala dals 20 fin ils 25 da settember a Berna. Avant questa acziun datti en l’entira Svizra puspè demonstraziuns, atgnamain nos Come Back suenter la pandemia. Nus vulain puspè esser sin las vias. A Cuira vegnin nus a far venderdis ils 11 da settember ina demonstraziun. Nus vegnin a sa scuntrar a las 17.00 uras davant il Parc da Fontana. Mintgin astga vegnir là, da mintga vegliadetgna, da mintga interess politic, mintgin che quetta che quai tema è impurtant
Text: Naomi Arpagaus, GiuRu
Fotografia: pexels.com
Suonda LATABLA!
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus sa chapescha. Ma mintgatant essan nus tuttina surprais da tut quai che stat zuppà en in pled – sco p.ex. en in simpel pled sco ir. Per tgi che na po dentant betg leger las 79 paginas da l'artitgel IR en il DRG, preschentain nus qua in pèr insatgs giond palandrond tras la lingua.
1. Ir da platta en fieu
Ina locuziun che ans vegn forsa endament savens per tudestg è «Vom Regen in die Traufe kommen.» Cler, per rumantsch avain nus l'expressiun totalmain transparenta ed explicativa cun «ir da mal in pês» u a la sursilvana «ir da mal en pir» respectiv «ir da mal en mender». Dentant era nus pudessan ans servir dad in bel purtret sco quel dad «ir da platta en fieu». Forsa che vus duvrais la proxima giada l'expressiun engiadinaisa «ir da padella in fö» ubain «ir da platta in fö»? E sche vus vulais absolut insatge cun aua, pudais as inspirar dad Ardez, nua ch'i van «d'aua in fö».
2. Il latg va surora
Quai n'è ussa betg l'expressiun la pli exotica, navaira? Però il fenomen, quel è fascinant e bel. U cura avais vus laschà ir l'ultima giada surora il latg? Ristgai toch puspè ina giada da stgaudar il latg e da laschar crescher la stgima fin a l'ur da la chazzetta observond il bugl dal latg che vul mitschar tras la stgima e sur l'ur ora – «il lat va sü», sco i vegn era ditg! Tge dinamica, ina sort natira vilada en questa padella! … E co clamais vus uss? Sco en Engiadina Bassa «il lat va sura», sco a Beiva «il latg vo orzura» u sco bunamain dapertut «il latg va surora»? U commentais pli narrativ: «il latg va», «il lat va in fö» u «il latg va enta fiug»? … U na capita quai mai tar vus? Perquai che vus as fidais dal proverbi «Dieu lascha ir, ma na surir»? U plitost perquai che vus stgaudais il latg cun il stgimader da la maschina da café? Quai dat halt er ina stgima bellina e nagina pellina disgustusa. En mintga cas: Basta ch'il bun latg chaud cun chanell' e tschigulatta gustia e ch'il cor giaja surora dal daletg.
3.Va va!
«Va va!» Èsi dad ir davent? Dependa dal tun. Ma qua è manegià il «Va va», cun il qual l'Engiadina exprima smirvegl e surpraisa, ma era malcuntentientscha e malpazienzia, refusaziun ed indegnaziun. «Va va, nu’m quintar da quellas!» ubain «Mo va va … tü nu dscharast …» po quai lura tunar. Però co è quai ussa cun il tun? Halt difficil en in text scrit. Ma, dad in «Mo va va va!» raffinà ed indegnà pudais as persvader tadlond l'Impuls «Avava» dad Arnold Rauch. En quel
vegn cità – «Mo va!» – l'autur Cla Biert che na va betg d'accord cun ina tscherta furma grammaticala. «A va!» (Qua l'Impuls)
4. Ir sc'in bischel
Igl è in tema plitost delicat che pertutga tuts, propi tuts: la digestiun. Sco quai che la lingua fa part da noss'existenza, uschia era la digestiun, cumprais sias consequenzas: il passar da corp, ubain, per restar en nossa terminologia, l'ir dal corp. Ils ins, quels da Lavin, respundan perfin a la dumonda «Co vai?» faschond allusiun al bainstar digestiv: «Ma i va cura dür e cura tender.» En Engiadina Bassa vai da corp, en Engiadin'Ota vo que dal vainter e tschels han che va da tgierp – cura che tut funcziuna normal. Sche quai n'avess betg dad esser il cas, vai vess da tgierp en Surselva ubain il cuntrari ch'i va lom. Utrò vai tender ed a Lohn va la blut'ava, sumegliant sco a Trun, nua ch'i va sc'in bischel. E per infurmar tut discret ch'ins giaja sin tualetta, pon ins dir dad ir nua ch'il retg va a pei. Tgi avess pensà: perfin ils retgs han ina digestiun.
5. Sco ch'i vegn, vai
Franc avais vus era gia tschertgà ina'expressiun rumantscha per il tudestg «Wie gewonnen, so zerronnen». Et voilà, qua fiss'la, setga e simpla: «Sco ch'i vegn, vai.» Quai tuna lura p.ex. a S-chanf: «Scu cha que's gnieu, vo que eir», a Casti: «Sco tgi vign, schi vogl» ubain a Mustér: «Sco ei vegn, va ei.» Forsa èsi bunamain memia simpel – be cun quests dus verbs banals ir e vegnir? Però tut na sto gea betg esser cumplitgà.
...… ed apropos ir e vegnir: Co ins po vegnir per rumantsch, quai vegn il mais che vegn.
Text: Silvana Derungs
Fotografia: DRG
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Demonstrai pertge che VUS avais merità noss bun da 50.- per in restaurant en vossa vischinanza.
Il bun da quest mais vain mess a disposiziun da:
Restaurant Piz Linard, Lavin
www.pizlinard.ch
Attenziun: Il quiz funcziunescha betg en il navigatur-web "Internet Explorer".
Fotografia: (c) Restaurant Stiva Veglia
*Cundiziuns: Registraziun per la newsletter da LATABLA. Mintga persuna registrada a partir da 16 onns è legitimada da's participar. La concurrenza vegn administrada unicamain da www.latabla.ch. Participaziun finala fin ils 31.08.2020 a las 22:00. Il num dal victur u da la victura vegn publitgà sin facebook e/u sin www.latabla.ch. In barat u il pajament dal premi n'è betg pussaivel. Tut ils dretgs èn resalvats.
Forsa er insatge per vus:
La Lia Rumantscha e la Chasa da la Translaziun Looren envidan al lavuratori Traversadas litteraras. Il lavuratori orientà a la pratica sa drizza a persunas activas sin il champ da la litteratura da lingua rumantscha che scrivan, translateschan u lectoreschan texts rumantschs e/u tudestgs. Quest tschintgavel lavuratori metta l'accent sin la prelecziun dad (agens) texts.
Cun sustegn amicabel da la Fundaziun per la cultura Pro Helvetia e da la Fundaziun Oertli.
Venderdi, ils 2 d'october 2020, 10:00–18:00
Junges Literaturlabor JULL, Bärengasse 20, 8001 Turitg
Cun sustegn amicabel da la Fundaziun per la cultura Pro Helvetia e da la Fundaziun Oertli.
Program
09:30–10:00 café en il Kaffeehaus zur Weltkugel, JULL, Turitg
10:00–12:30 Prelecziun dad agens texts cun il coach da retorica Werner Geiger, part I
12:30–14:00 gentar en il Kaffeehaus zur Weltkugel
14:00–15:00 Preleger u performar. Co fan auters? Cun Flurina Badel
15:20–17:00 Prelecziun dad agens texts cun il coach da retorica Werner Geiger, part II
17:00–18:00 en atgna chaussa / runda finala
Annunzia e custs
Il lavuratori sa drizza a persunas activas sin il champ da la litteratura cun u senza experientscha da publitgar. Brev da motivaziun cun curs da vita fin ils 21 da settember 2020 per e-mail a: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
Il dumber da participantas e participants è limità. La participaziun e l'alimentaziun èn gratuitas; ils custs da viadi surpiglian las participantas ed ils participants sezs.
Per ulteriuras infurmaziuns contactar a:
Sara Francesca Hermann, Lia Rumantscha: This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.
Text: Lia Rumantscha
Fotografia: pexels.com
Dad Uolf Candrian (GiuRu) - Avon ch’il Surmir ha votau, haiel jeu teniu tschelau mia atgna oppiniun. Sco president dalla GiuRu sai jeu gir che nus lein contonscher tut la giuventetgna romontscha e perquei acceptar tuts meinis. Il discuors entuorn rumantsch grischun denton impedescha da finalmein tractar concrets problems e schar star d’in maun quei project invan. Sch’il cavagl ei carpaus ei da seglier giu dil carr.
Quei vehichel ei mai staus planisaus per quei intent ch’el ei vegnius malduvraus. La fallida motivaziun ha schau seglier il Cantun sil carr sperond da spargnar raps ell’educaziun en tschun idioms. Spargnar ella scolaziun ei mai ina buna motivaziun. Perquei sa in pass anavos tier igl origin sa era esser in pass anavon. Lein dar in sguard el vargau. Jeu vi buc ir memia lunsch anavos, ei tonscha da turnar all’entschatta dalla germanisaziun entras la Svizra suenter 1848. Il lungatg romontsch ei vegnius emblidaus tier la fundaziun dalla Svizra. Pér quei squetsch ha fatg fiug sut il tgil a quels che han sentiu sco lur patria ed identitad culturala svaneva rasant.
Emprems mieds d’instrucziun
Aschia ha Peder Candrian 1856 publicau siu cudisch d’instrucziun “Problems aritmetics per scoulas, insembel culs resultats appartenents” el dialect romauntsch dell’Engiadina ota risguardond en sia ortografia tschellas varietads. Candrian scriva numnadamein senza duvrar tipics plaids dall’Engiadina Aulta, aschia sappien ils scolasts, habels da capir tuts idioms, tractar ils problems a bucca e schar sligiar ils scolars ils quens senza problem da capir siu lungatg. Exact quei fuss stau in’avischinaziun migeivla cun colligiar ils idioms denter els, cuntrari a l’emprova ch’ei ida da l’aua giu da Gion Antoni Bühler che leva fusiunar ils lungatgs romontschs entuorn 1867. In problem tier Bühler ei ch’el ei s’orientaus sulet all’ortografia dil sursilvan da messa, cunzun tenor pader Baseli Carigiet. Cun piarder Cuera sco capitala culturala romontscha ha ei numnadamein dau in’interesanta midada el territori renan. Normalmein, seigi per cumprar en ni per ir tiel dentist, van tuts adina dalla val giu – sco l’aua.
Peder Candrian derivond d’in vitg paritetic scriveva romontsch da priedi, enconuscheva denton era il romontsch da messa. La scripziun reformada haveva manteniu ligioms tier l’Engiadina ed haveva sesviluppau pauc. Mustér denton ei daventau entras la claustra center cultural e religius dalla vallada renana ed ils ligioms tier l’Engiadina ein vegni snegai. Denter auters studegiai ei Giachen Casper Muoth da Breil ei vegnius incumpensaus entras il Cantun da scaffir in romontsch dil Rein unificau. Quei ha el fatg cun premura. 1890 ei ina cumplexa teoria cumparida e vegnida stampada per tuts scolasts. Ses romans e sias historias denton scriveva el vinavon el romontsch da messa, siu lungatg dil cor. Tgei cudischs ein vegni legi? Negin ha tuccau en la schetga teoria, oz scrivin nus tuts romontsch da messa. En consequenza ei il cugn daventaus pli gronds e las varietads sutsilvanas stevan cheu senza sustegn.
Ils pigns vegnan schmaccai
Dasperas eran gest quellas valladas periclitadas il pli ferm. Il fatg che representants sutsilvans han fatg attent sil prighel muossa quei. Sch’enzatgei vegn tematisau ei quei in indezi che la fin da quei s’avischina, seigi la democratia consensuala ni il lungatg. Culla germanisaziun da Valendau e Versomi ei in dils dus ligioms denter Sur- e Sutselva gia sparius pli baul. Uss deva ei cheu negina unitad pli. Trin, Flem e Domat ein suttamess alla dicziun dalla Surselva. 1919 excloma Giachen Conrad ch’ei seigi neras uras, quei clom da Cassandra porta fretg e la Ligia Romontscha vegn fundada.
Suenter 1943 emprova la Ligia Romontscha cun Giuseppe Gangale da salvar quei territori romontsch cun crear in niev idiom sutsilvan. Il cugn ei denton gia mess, bandunar quella ortografia da tetg senza fundament cultural ei denton schabegiau senza retenientschas. Mo el pign ha nuot saviu exister gitg. Havevan Prèz, Veulden e Sched 1950 aunc structuras intactas cun scolas e scolettas romontschas e colligiaziuns tier vitgs en Surselva (Trin, Sagogn, Luven) ein quellas svanidas oz. Perquei eisi fetg ferm sche Zegna Pittet-Dosch gi che “la madema schliaziun per igl antier Surmeir è la fegnameira.” Evitar il pir sco en Sutselva. Fusiunar la Renania culla Romania, sut in num senza funs ed exclusiv per la Surselva, ha tagliau ils davos ligioms existents. In territori da tschep intact ei denton elementar e necessari per pavlar nies lungatg e crear novas expressiuns.
Tuts ensemen egl avegnir
Cul rumantsch grischun schabegia puspei exact il medem sco avon tschien onns. Vischnauncas al cunfin linguistic sco Trin, Domat e la Val Müstair stattan ussa cheu tut persulas cun lur lungatg artificial. Sche tuts targessen quei carr fuss ei stau pusseivel, mo quei drova unitad. Semplamein empruar senza ponderar e silsuenter schizun vuler sfurzar – che quei va mai era bein clar! La Pro Idioms ha giu sempel, mo els vesan il giavel vid la preit cura ch’ei legian rumantsch grischun. Dasperas ei la preit exact il liug nua ch’in lungatg placativ sauda. Aschia translateschan ei perfin ils taccaders verds che la GiuRu ha creau pigl entir territori romontsch per sursilvan. Exact cheu, tiel stampar, nua che RG ed unitad fa senn – e tgei fa la Ligia? Ord tema da piarder il sustegn dils populists stampar cartas postalas cun stgirats en sis differents romontschs. Stupid, mo ins ha gie viu ch’il vent ei ius cul tetg senza fundament en Sutselva, ei drova la basa, il pievel romontsch. Tuts romontschs, ella Bassa ni sicheu, drovan in territori da tschep ed il lungatg a scret per surviver, illusoric ei nies entir cumbat.
Tgei che pertucca la digitalisaziun essan nus propi aunc adina sil stan dad avon viers 30 onns, la discussiun pro e contra ha frenau tut il progress e l’innovaziun. La Ligia Romontscha ha dau orda maun las hottas e las valladas fermas han creau lur agens vocabularis online, ils pigns idioms ein vegni sut las rodas mo era ils vocabularis perschuadan buc, era il pledari grond buc. La punt sur ils idioms vegn era cheu buca reactivada, dasperas fuss quei uss l’emprema gada ella historia dil romontsch pusseivel e zuar interlinear – sco el 11avel tschentaner el codex claustral. Ideas ein cheu e nos perdavonts eran buc adina pli tups che nus, mo nus stuessen finalmein emprender ord ils sbagls. Peder Candrian havess giu quei sensori, sia dunna Marinesa era poeta. Tuttina ei lur engaschi per nies lungatg ius en emblidonza – e Peder strusch pli in prenum tolerau en quella scripziun reformada.
Fontaunas
1 Candrian, Peder. Problems aritmetics per scoulas, Coira: Stamparia da Pargätzi & Felix, 1856.
2 Muoth, Giachen Caspar. Grammatica romontscha-tudestga, contenenta ils principals elements formals dil lungatg tudestg en lur relaziun cul lungatg romontsch dil Rein, 1890.
3/4 Bundi, Martin. Zur Situation des Rätoromanischen in Graubünden, Cuera: Ediziun Vertex, 2014 p. 37, p. 21.
5 Bezzola, Reto Raduolf. Litteratura dals Rumauntschs e Ladins, Cuera: 1979 p. 325.
Text: Uolf Candrian, GiuRu
Fotografia: pexels.com
Suonda LATABLA!
Da Fadrina Hofmann - Stà, temp da vacanzas, e tuot la Svizra para dad esser güsta in Engiadina. Inclegiantaivel, id es ün dals plü bels lös per far vacanzas in quist pajais. L`Engiadinaisa ha pero bainquant daplüs motivs per viver in Engiadina co la bella cuntrada.
Mincha bunura fetscha listess gir cun meis chan, vegn sur la punt da lain, lung l`aual Clozza fin a l`ur dal cumün. Eu pass speravia a prada e chucals chi`s giaschaintan in lur tschoc pro la pauraria, lura aintra darcheu in cumün, illa part veglia da Scuol Sot. Là ingio cha las chasas han buttaschuns, ingio cha las s-charpas fan canera sün salaschada. Pro`l bügl fetscha üna posina, baiv ün pa aua minerala our dal chüern e vegn lura pro`l Volg per pan. Fingià cun entrar in butia am vain incunter l`odur da pan frais-ch. Culla butiera duna üna baterlada intant cha`l chan spetta davant porta. Lura chamina sü da Bagnera, cuc pro`l hotel «Engiadina» aint dal portun avert per far chau a mi`amia chi posseda quist chasamaint istoric – id es la chasa illa quala Cla Biert es creschü sü. Mia spassegiada cuntinua sü da Rablüzza, üna giassa stippa. Minchatant giova la pitschna Bigna fingià davant la chasa sül spelm e salüda tuot allegra cur ch`eu chamin da la foura sü. Eu pass la scoulina, la plazza da giovar, la chasa cumünala e lura eschna inavo e meis di da lavur po cumanzar.
La chasa cun istorgia
Eir eu viv in üna chasa cun buttatsch, üna chasa engiadinaisa chi sta fingià daspö 400 ons. Vi da la fatschada sun eternisadas las vopnas da nos perdavants. Sün fotografias veglias da Scuol as vezza minchatant eir nossa chasa, grond müdà nu s`ha seis aspet. Eu sun creschüda sü davo la müraglia grossa da quista chasa. Ella d`eira per mai adüna ün lö prüvà. Da pudair sezzer d`inviern sül bankin pro la pigna da crap choda e leger ün cudesch intant cha coura naiva d`eira per mai ün mumaint da furtüna. D`instà conserveschan ils mürs il frais-ch in chasa e permettan uschea üna sön agreabla la not. Cur cha mia nona es morta n`haja surtut üna part da mia chasa materna. I d`eira üna decisiun da cour. Eu n`ha culuri las portas e`ls radiaturs blau – ün blau maritim. Ed üna paraid da las stanzas dals uffants es gelga, ün gelg chod sco`l sulai. Uschea vaina ün zich Caribica in chasa, eir cur chi sbischa dadoura. Cur ch`eu n`ha surtut quista part d`chasa daiva amo duos schlers cun fuond da terra ed assas veglias chi definivan il lö ingio chi gniva deponada la mailinterra. Intant es ün schler mia stanza da durmir, dad üna vart creschan apricosas bod aint da fanestra, da l`otra vezza süls rösers. Tschel schler es dvantà ün bogn e be la paraid cun crappüffels sü da l`En algordan a la lung`istorgia da quista chasa.
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Il mailer – ün zich patria
Eir il mailer in üert es vegl. El es gnü implantà cur cha mia nona es nada, dimena avant bod 100 ons. L`es ün bös-ch grondius cun romma ferma e ragischs profuondas. Meis uffants rampignan fin süsom ingio ch`els han montà ün`assa per star pachific e mantgnair la survista. Our d`üna sadella ed üna sua han els zambrià üna tschirella culla quala els transportan mangiativas fin sü illa tschima dal bös-ch. Minch`inviern disch meis bap: «Quista naiv nu rivarà`l plü da portar». E listess è`l amo adüna qua, nos mailer. El dvainta bainschi vegl. Quista stà ha`l singulas manzinas cun föglia gelga. Alch malatia. «I füss da schmerdscher quist bös-ch», ha dit meis frar – e meis uffants han protestà veementamaing. Eir eu füss trista scha`l mailer nu füss plü. El spordscha minch`on sia frütta, dà sumbriva e`ns daletta da prümavaira cun sias flurs e d`utuon cun seis büschmaint dad or. Il mailer significha ün zich patria.
Sind Sie eine Eingeborene?
In fuond nu sun eu ün tip patriotic, almain na schi`s tratta dad esser Sviza. Patria nun es per mai colliada cun naziunalità, mo cul lö, cull`aigna istorgia, cun algordanzas, cun umans chi stan a cour e culla lingua natüralmaing. Sün plazza da scoula vegna discurrü a Scuol amo rumantsch, meis uffants cugnuoschan las chanzuns dals antentats, dodan subit chi chi vain dad Ardez o da Ramosch, scrivan cumponimaints e fan teater in lur lingua materna. Els as sun consciaints ch`els appartegnan ad üna minorità, cha lur lingua es preciusa – ed els sun superbis d`esser Rumantschs.
«Sind Sie eine Eingeborene?», m`ha dumandà üna jada üna turista. I`l prüm mumaint d`eira ün zich consternada da quista dumonda. Lura pero m`esa dvantà consciaint ch`eu sun precis quai. Üna Engiadinasa nada e creschüda sü in Engiadina. Engiadinaisa tras e tras dimena. Tuornada davo desch ons da la Bassa our d`increschantüm pella patria, pella bellezza da las muntognas, pel cumün cullas chasas implidas cun orma e la lingua melodiusa illa quala eu insömg. Tuna patetic? Schi, quai es vaira. E lura?! La vita as lascha oramai giodair plü bain schi`s po viver là ingio chi`s sainta dachasa.
Text e fotografia: F. Hofmann, Scuol
*In "La columna" descriva Fadrina Hofmann mincha mais quai chi occuppa e movainta ad üna schurnalista e mamma in Engiadina.
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Tge porta la stad?
A tè? A mè? A nous?
En de suglialeiv,
igl vent sur la seiv.
Manond ena veia crappousa
tras tulias spinousas.
Conquistond las muntognas,
sa mossan scu cadagnas.
Sfardantond aint igls lais argients,
nutria digls dotgs currents.
Girond las evlas dascousas,
deglia dallas muntanelas.
Tschivlottond las merlotschas
sot flurentas saletschas.
En de impressiunont vo a fegn.
Semis reveivan sainza cunfegn.
Xenia Stäger
Text e fotografia: Xenia Stäger, GiuRu
Suonda LATABLA!
Chasa Editura Rumantscha - Per il 100avel anniversari dal autur engiadinais Cla Biert vegn publitgà qua ina schelta da ses raquints. Biert è in dals auturs fitg impurtants per la cultura e litteratura rumantscha.
Quest cudesch nov cuntegna ina tscherna da raquints pli u main enconuschents e singuls texts inedids u emblidads. Plinavant vegnan integradas fotografias ed illustraziuns sco er commentaris dals dus romanists Annetta Ganzoni e Rico Valär
In extract:
Cuosps
Da Nadal, ils uffants da famiglias povras survgnivan cuosps, tschertas s-charpunas inflodradas, cun soulas da lain. Davo chi vaiva naivü e cha la giassa d’eira battüda, schi quels cun cuosps sglischivan cun ir amunt, giaivan in schgniffas e vaivan fadia da rivar sün plazza da scoula ant chi vess battü las ot. Mo nusoters chi nu vaivan cuosps, nus nu faivan nimia schnöss, anzi, nus vaivan invilgia, perche cha culs cuosps as pudaiva schlisolar aval, davo scoula, da Bagnera giò in d’üna tratta fin giò’n Plaz.
Eu sun i ün di pro’l signur ravarenda e n’ha dit:
«Eir eu sun ün pover, sco Schimun!»
«Dimena ün pover, mo bain», ha dit il signur ravarenda, «e lura?»
«E lura, signur ravarenda, e lura, ö char signur ravarenda, dat eir a mai cuosps!»
Mo el nun ha pudü dar ils cuosps; el ha dit:
«Teis bap es ün hom da bain, di ch’el dess el cumprar cuosps per tai!»
Eu n’ha puplà lönch, mo meis bap nun ha cumprà cuosps, cha quai nu fetscha dabsögn, cha ün pêr s-charpas l’on saja plü co avuonda e cha mamma dess metter dvart tuottas per meis fradgliuns.
Ün bel di n’haja dat man la zangua e n’ha strat oura tuot las guottas da mias s-charpas. Lura tillas n’haja missas aint il last e n’ha cloccà cul martè sülla soula fin chi d’eira tuot glisch.
Uei, co chi sglischivan!
Eu gniva al vent giò da Craista, üna straglia fich stipa tanter Scuol suot e Scuol sura, davo la schlerna chi’s vaiva fuormada, cun ün pè davo tschel. I d’eira da verer da tgnair la balantscha, mo cul tach as pudaiva regular ün pa la früda, frenar pro las stortas e masinar per nun ir aint pels mürs.
Quai giaiva sco ir cun alas; ün toc aval, davo traversà la stradella dal Parc, gnanca nu’s sentiva plü il glatsch suot ils peis; intuorn las uraglias soflaiva ün sibelin dschet, las chasas giaivan be sulettas dasper mai via, ils tets gnivan gronds e tschiraivan dalunga e sfuondraivan, las portas d’chasa faivan boccas schlinchas, lura spalancadas riaintas e lura darcheu tortas da tschella vart, e las fanestras guardaivan guersch davo mai, cun invilgia. Las uraglias pizchaivan dal fraid, eu clomaiva dadotezzas: «Buna saira!» als vaschins, mo eu nu dudiva meis salüd perche ch’eu d’eira uossa ün eroplan, mia bratscha schladada d’eiran las alas, ed eu svolaiva sainza pais surour tuot il muond.
Prüma publicaziun dal 1973; tenor la versiun corretta da l’autur aint il relasch.
Il cudesch cuosta CHF 30.–; da retrar illas librarias o suot www.chasaeditura.ch
Cla Biert: L’odur dal füm
Raquints, Rumantsch vallader
Commentaris: Annetta Ganzoni, Rico Valär
288 p. CHF 30.00
ISBN 978-3-03845-068-9
Chasa Editura Rumantscha 2020
Vernissascha da cudesch:
Dumengia, ils 26 lügl 2020,
a las 11.00 uras, i’l rom da la Festa centenaria per Cla Biert illa sala cumünala da Scuol
Ulteriuras preschentaziuns:
Gövgia, ils 27 avuost 2020,
a las 18.00 uras,
illa Biblioteca Chantunala, Cuoira
Sonda, ils 7 november 2020,
a las 17.30 uras,
als Dis da litteratura a Domat
Cla Biert (1920-1981)
Cla Biert è naschì a Scuol. El ha absolvì il seminari da scolasts a Cuira e serrà giu sco magister secundar a l'universitad da Turitg. Biert ha instruì en l'Engiadina ed a Cuira. Sper sia lavur sco scrivent è el s'engaschà per la cultura e lingua rumantscha. 1955 ha Cla Biert retschavì il premi svizzer da la fundaziun Schiller, pli tard lura era il premi da la Cuminanza Radio Rumantsch ed il premi da renconuschientscha dal chantun Grischun.
Text e fotografia: Chasa Editura Rumantscha
Suonda LATABLA!
Dad Annatina Nay - Alternativ, melancolic e fin. Cun quels treis cavazins descriva la cantautura Ursina Giger sezza sia musica. Ella fagess mai musica da Heavy Metal e luvrass era...
Da Benedetto Vigne - Chantautur ladin Curdin Nicolay briglescha finalmain cun ses primalbum «Silips e furmias». Ina recensiun. Crudà en ureglia era Curdin Nicolay avant diesch onns sin la cumpilaziun...
Da Benedetto Vigne - Berna resta il center da noss mund «mundartig». Gist dus producziuns actualas ans demussan la forza superiura da la musica pop e rock bernaisa. L’ina deriva...
Da Benedetto Vigne - Ils dus albums «Pet Sounds» e «Revolver» cumpleneschan lur 50vel anniversari. Els valan sco capolavurs da la musica pop. Benedetto Vigne declera pertge.en fonoteca charezzas e...
Da Benedetto Vigne - In duo svizzer che fa furor sin tribunas internaziunalas: Ecco sco Benedetto Vigne ha scuvert en sia atgna discografia ils Klaus Johann Grobe. L’emprima giada als haja...
Da Benedetto Vigne - Poesias romontschas e tuns classics franzos? Co che quai funcziuna, demussa l’album «Remas» da Mario Pacchioli. Luxuriusa ed illustra sa preschenta l’ovra musicala «Remas» da Mario Pacchioli, in...
Da Corina Gustin - Per Mario Pacchioli as ha accumpli ün grand sömmi - la fin d'october es cumpari seis nouv disc cumpact cun 18 poesias rumantschas missas in musica cun ün orchester...
Da Corina Gustin - Romana Ganzoni es autura ed uriunta da Scuol, hoz lavura e viva ella a Schlarigna. Davo raquints, poesias, essais e columnas es seis prüm cudesch cun...


text:
Avegno
Avegno (en lìgure: Avëgno) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Gènova.
El g'ha 'na popolasiù de 2 567 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 11,0 km² e 'na densità de popolasiù de 233 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Rapallo, Recco, Sori, Tribogna, Uscio.
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Avegno l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
En la Svizra franzosa ston catolics e catolicas sviar sin YouTube sch’els vulan persequitar ina messa. En l'uvestgieu Losanna-Genevra-Friburg na datti naginas messas publicas pli e quai fin la fin d'avrigl. Mintga di a las 7 vegnia celebrà ina messa live via YouTube.
Da nov stritgà tut las messas, ha l'uvestgieu da Lugano.
Grischun e Vallais
Mesiras uschè drasticas na datti betg en tuts uvestgieus. En las baselgias catolicas en Grischun e Vallais dastgan maximal 50 persunas prender part, correspundent a las reglas chantunalas. Tenor questas sa drizza era la Baselgia evangelic-refurmada dal Grischun, sco ella scriva sin sia pagina d'internet.
En ils auters chantuns renvieschan ils uvestgieus a la limita maximala da 100 persunas ch’il Cussegl federal ha ordinà.
Influenza sin Pasca e funerals
Dapertut ston ils responsabels trair decisiuns plitost difficultusas. Uschia ha l'uvestgieu da Sitten spustà tuttas craismas previsas la primavaira e quai sin in termin anc betg enconuschent. L'emprima communiun duai vegnir spustada sin l'atun.
Las mesiras vegnan era ad avair influenza sin las festivitads da Pasca. I na vegnia betg a dar chors da baselgia ed orchester. Ins sto desister sin levadas dals pes e la crusch na vegn betg tutgada.
Era tar funerals vala la limita da persunas. Sch'ins quinta tar funerals cun dapli persunas ston ins consultar las autoritads. I vegn era supplitgà da betg emplenir bancs, mabain da sa derasar en l'entira baselgia.
Ord l'archiv
RTR novitads 09:00


text:
In`impurtonta tgina per capir nossa cardientscha ein maletgs, simbols e segns,
en ils quals semuossan la verdad dil Segner e sia relaziun tiel carstgaun en ina fuorma figurativa.
Elsbeth Bihler
Sonja Durschei-Keller Ursina Murer-Fatzer Corina Defuns-Casaulta Helen Lutz Rosmarie Duff-Albin
Nus essan ina gruppa innovativa e motivada e l'educaziun religiusa ei ina part essenziala da nossa veta. Ella gruppa flessegia ina liunga experienza da preparar e menar atras devoziuns per affons.
Inagada ad onn sesin nus ensemen per fixar ils datums dallas devoziuns ed il tema che accumpogna nus duront igl onn ora. Las lavurs organisatoricas e da preparaziun vegnan repartidas denter las menadras. Beinduras s'entupein nus era per zambergiar e preparar material per ils affons. Plinavon suonda suenter mintga devoziun ina cuorta sesida per reflectar il decuors e rimnar novas ideas.
Duas menadras ein mintgamai responsablas per la devoziun. Ellas defineschan il cuntegn e preparan la successiun e realisaziun dalla devoziun. Las ulteriures menadras segidan tenor basegns.


text:
La Bibia piemontèisa/Testament Vej/Re/2Re 1
2 Rè 1[modifiché]
Acasia e Elia[modifiché]
1Moab a l'era arvirasse contra d'Israel, dòp ëd la mòrt d'Acab. 2E Acasia a l'é tombà dal rastel ëd soa stansia àuta, che a l'era a Samarìa, e a l'é fasse mal. Antlora a l'ha mandà 'd nùnsi, e a l'ha dije: "Consulté Bal-Zebub, dio d'Ecron, për savèj se i varirai da 's maleur". 3Ma l'àngel ëd Nosgnor a l'ha parlaje a Elia 'l Tisbita: "Àusste, monta ancontra dij nunsi dël re 'd Samarìa, e dije: 'É-lo përchè a -i j'é pì gnun Dé an Israel che i seve andàit a consulté Bal-Zebub, dio d' Ecron?" 4Për sòn a l'ha dit Nosgnor: Ti 't caleras mai pì dal let ch'it j'ere montaje, ma it meuiriras sicura". Dit sòn, Elia a l' é andasne.
5Ij nunsi, antlora, a son tornà da Acasia,che a l'ha dije surprèis: "Përchè seves-to tornà? 6A l'han rëspondùje: "N'òm a l' é montà a nòst rëscontr e a l'ha dine: 'Andé, torné vers ël rè ch'a l'ha mandave, e dije: 'Nosgnor a dis përparèj: 'É-lo përchè a-i son pì nen ëd Dé an Israel, che ti 't mandé a consulté Bal-Zebub, dio d'Ecron? Për lòn ti 't caleras pa pì da tò let che 't j' ere montà, ma it meuiriras sicura'. 7Ël re a l'ha ciamaje: "Coma ch'a l'era fàit, chiel-sì che a l'é montà a vòst rëscontr e ch'a l'avìa dive sòn?" 8A l'avìa un mantel ëd pluch e na sintura 'd coram ai fianch![1]". A l'han rëspondùje. Chiel a l'ha dit: "Chiel-lì a l'era Elia 'l Tisbìta!".
99 Antlora Acasia a l'ha spedì un comandant ëd na sinquanten-a con ij sò sinquànta òm. Ël cap a l'é andàit da Elia, che a l'era setà an cò dla montagna, e a l'ha dije: "Òm ëd Dé, ël rè at comanda dë vnì-sì bass!" 10Elia a l'ha rëspondùje al cap dij sinquànta: "Se i son n'òm ëd Dé, che un feu a peussa calé dal cel për dvorete ti con ij tò sinquànta". E un feu calà dal cel a l'ha brusà chiel-lì con ij sò sinquànta. 11Ël re a l'ha mandà da chiel n'àutr cap ëd na sinquanten-a con ij sò sinquanta òm. Costì a l'é andàita da chiel e a l'ha dije: "Òm ëd Dé, ël rè at comanda 'd calé-sì dun-a!" 12Elia a l'ha rëspondùje an disand: "Se i son n'òm ëd Dé, che 'l feu a peussa calé dal cel për divoré ti e toa sinquanten-a!". E 'l feu 'd Dé a l'é calà dal cel e a l'ha brusà col-lì e ij sò sinquanta. 13Ël rè l'ha mandà ancora un ters ëstrop ëd sinquànta òm con sò cap. Quand ch'a l'é rivà 'l ters cap ëd sinquanta a l'é anginojàsse dëdnans d'Elia e a l'ha suplicalo përparèj: "Òm ëd Dé! Che mia vita e cola dij tò sinquanta servent a peusso valèj cheicòsa për ij tò euj! 14Varda, dal cél a l'é calà un feu ch'a l'ha brusà ij doi àutri cap ëd sinquanten-a con ij sò òmo. Ora, che mia vita a peussa varèj cheicòsa a tò euj!".
15Antlora l'àngel ëd Nosgnor a l'ha dije a Elia: "Cala con chiel sensa che i n'àbie tëmma". A l'é aussasse e a l'é calà con chiel dal rè 16e a l'ha dije: "Parèj a dis Nosgnor. Da già che ti't l'avìe spedì 'd nunsi për sërché 'd rispòste da Bal-Zebub, dio d'Ecron, coma se a l'avèissa pa pì Israel un Dé da consulté! E bin! Ti't caleras pa pì da tò let dova ch'it j'ere cogiate, ti 't meuiriras sicura!".
17An efet a l'é mòrt, conform a la predission fàita da Nosgnor për mojen d'Elia e a sò pòst a l'é vnùit rè sò frel Ioram, ant lë scond ann ëd Ioram fieul ëd Giosafat, rè 'd Giuda, përchè Acasia a l'avìa pa avù 'd fieuj.
18La resta dla stòria d' Acasia, lòn ch'a l'avìa fàit, é-lo pa tut ëscrivù an sël Lìber dle Cronache dij rè d'Israel?
Nòte[modifiché]
- ↑ Miraco as tratava d'un vot tanme col ëd Nasireà 'd Sanson: visadì 'l nen dovrè vëstimente fàite da man d'òm, nen tajesse ij cavèj e pa beive 'd licor fërmentà (e mangé mach bes-ce, 'dcò ampure, ma sensa sangh, parèj dj'aliòstre, e amel sërvàj: vëdde Gioan Batìsta).


text:
Betg mo cun leger il num, er cun dar in sguard en il program da partida badan ins: la DLSSLP n'è betg ina partida classica.
E bain ch'els han pretaisas sco «mintga dumengia scumond da handy» e «dunnas duain survegnir ina paja, ch'è adina ina giada pli eguala sco quella d'umens»: Sco partida da spass na vesan els betg lur partida.
Nus essan ina partida da satira seriusa – ubain ina partida seriusa da satira.
Quels che sa fatschentan in pau cun satira sappian, uschia il co-fundatur Christoph Gosteli, che la satira ha er in cuntegn essenzial fitg serius.
Partida sco cuntrapais
La DLSSLP datti dapi la fin dal 2016. Tar ils fundaturs da la partida tutga Christoph Gosteli. Il sociolog ha fundà la partida ensemen cun ina collega. Motiv perquai: Tenor els na represchentia il parlament betg il pievel. Quai veglian els midar. La DLSSLP duess esser in cuntrapais.
Ch'els han in umor spezial, quai badan ins er tar il num «Die liebe, sehr sehr liebe Partei»:
Structuras avertas ed ierarchias plattas
Sin la dumonda quants commembers che la partida haja, na pari betg simpel da survegnir ina resposta. Tenor Christoph Gosteli hajan els 15 candidats per il Cussegl naziunal e vinavant «ina pluna simpatisants.» Structuras fixas ed ierarchias n'hajan els betg propi.
Nus essan in mantun da persunas che vulan punctualmain contribuir insatge. [...] Nus chapin quai sco sistem avert, nua che mintgin po vegnir ed ir.
Els vulan evitar, ch'els valan sco instituziun. Restar flexibel saja per els impurtant.
Strusch schanzas per in sez
Il chantun Berna ha 24 sezs en il Cussegl naziunal. Per quels candideschan en tut 651 persunas sin 34 glistas. 31 da quellas èn en ina colliaziun da glistas – la DLSSLP dentant betg. Lur schanzas èn quasi nulla.
Las finanzas da la DLSSLP
Ils raps per finanziar il cumbat electoral ramassa la DLSSLP tras crowdfunding. La mira per cuvernar ils custs da placats ed autra reclama saja tenor Christoph Gosteli tar 1'000 francs. Actual sajan els en in lieu en la mesadad.
Sco congual: La PCD, la PBD e la PLD Grischuna han tenor srf.ch mintgamai in budget da var 150'000 francs. La PS Grischuna ha in budget da var 107'000 francs, la PVL 40'000 francs e la Verda 20'000. Da la PPS Grischuna na datti naginas indicaziuns.
Per il sez na vai ad els dentant betg. Tar questas elecziuns hajan els pudì far attent ad els. Vinavant hajan els gudagnà intgins simpatisants. Uschia hajan els er senza sez gudagnà ina pluna, manegia Christoph Gosteli. E vinavant:
Nus vegnin en mintga cas a far il meglier resultat tar elecziuns dal Cussegl naziunal en l'istorgia da la partida.
Cunquai ch'els candideschan per l'emprima giada, na vegn quai dentant betg ad esser difficil.
Dossier elecziuns19
RR actualitad 07:00


text:
Arbeitsblatt: Crest Cretin
Material-Details
damondas da cuntegn tiel giug auditiv "Crest Cretin"
Rumantsch
Lingua - Rumantsch
7. Schuljahr
4 Seiten
Statistik
43788
534
2
07.08.2009
Autor/in
Gian Sgier
Land: Schweiz
Registriert vor 2006
Textauszüge aus dem Inhalt:
CREST CRÉTIN – CENTER DA TERAPIA da Michel Decurtins CREST CRETIN FIGURAS num funcziun caracteristica Irma Sevila sin tut mintgin Gion Antoni pedel Adolf Tratga chel vegni persequitaus da tuttas sorts spiuns Finali fobicher Gioder fa ellas caultschas Fridolin (sa) di nuot Sogn Martin schizofren 1. Metta ensemen la successiun endretga tenor sco ti audas ei! VATICAN AGENTS no. Roma no. 7 Intro no. Viadi no. NSA no. So cars affons no. Ari ed Adolf Cattacombas Castel SantAngelo no. Mentschendra no. no. MOB no. Museums no. Operation Tschüss Ari no. Plazza Sogn Pieder no. 13 Outro CREST CRÉTIN – CENTER DA TERAPIA da Michel Decurtins No1:. 2. a) En tgei liug secatta Crest Crétin b) Ed en tgei localitads 3. La posta dIrma cuntegn bia 4. Ei dat ina pro juventute – cheu? 5. Con cuosta il viadi offeriu? No2: . 6. Cun tgei mied da transport va la bargada Roma? 7. Il pli nunpusseivel liug nua chil Papa savess esser! 8. Daco ha lIrma schau installar ina pegna cun aulta capazitad? 9. []e benevento tutto tschabrache veglie ledie catoliche per questo viadio Roma. – Tgi di quei? 10. Sche quei ein in T_, sun jeu aunc , di Irma. 11. Tgei canzun contan ils malspirtai? 12. Cun la parada dils pli vegls Sursilvans ei manegiau 13. Il trubadur da natalezis ei 14. Gion Antoni sto schar adatg da buc vegnir ligiaus 15. Caulds sc 16. Tgei ei igl Alfredo per propi: 17. Co tunan ils Calideros? No3: . 18. Duas silbas dil manischunz dil bus! 19. Tgei rimnava Irma pli baul? 20. Irma less buc mirar per tut, ella ei era ellas 21. Sogn Martin caussas mesas. Daco? 22. Da tgei tiara ein la schuldada dalla guardia Papala? No4: . 23. Da tgei cantun dalla Svizra ei il schuldau? 24. Sco tgi ni tgei trembla Finali? 25. Merchandising catolic: „Aua benedida en 26. En glasa da reagenza vegn puschiusontga. 27. Schenzatgei tier nus fagess da quels smanis lu 28. Daco gusta igl espresso meglier tiels Talianers? 29. Co vegn fatg legher sur dalla Quotidiana 30. Tgi ei Johann Ner en realitad? 31. Tgei parc vegn menziunas? CREST CRÉTIN – CENTER DA TERAPIA da Michel Decurtins No5: . 32. Tgei ei il plaid tudestg per il cunfar dalla banca dil vatican? 33. Tgei schabegia cul teppi da preit? 34. Davos il teppi ei ina 35. Tgei vegn detg da Talianers ed lur stil dad ir cun auto? No6: . 36. Tgei ei il gral? 37. S.Martin scarpa in schigentamauns-in special? 38. Tgi ha ten tiu_? 39. En tgei relaziun stattan ils plaids „eunuch „trics tagls 40. Tgei ei la risposta da s. Martin sin la pretensiun che biars selegrassien din miez ghitter da perschun? 41. Flum tras Roma: 42. Quels „séparées enflai ein per propi las 43. Tgei ei ils anno 50 schabegiau cun luvrers Talians? 44. Daco han ei vonzei respect dils tgutgs No7: . 45. Co vesas il scenari? Duas skizzas! 46. Tgei ha caschunau lexplosiun? 47. Nua ein messadis secrets zuppai? 48. Per tgi ni tgei stat lexpressiun dubel nullas? No8: . 49. Cons stausugars di il pedel chei hagien?Il plaid romontsch? 50. Tgei ein las categorias da combras el Crest Crétin? Descriva! 51. En tgei senn ein Adolf ed Ari Ben collegas? CREST CRÉTIN – CENTER DA TERAPIA da Michel Decurtins No9: . 52. Tgei enquera il pedel Gion Antoni propi? 53. Ord tgei catalog ha il pedel empustau ses dents fauls? 54. Spiuns ein ozildi puspei encuretgs! LIrma ha denton buc gust dad ir per las canalisaziuns clamar. 55. Per tgei stat la scursanida NSA? 56. Tgei fa la NSA en lur centrala principala? 57. Cun tgei mettas en connex il raquent digl ascensur ella tuor seniastra dil world trade center? No10: . 58. Co vesa il plan da spisas per las proximas treis jamnas ô? 59. Il num dallorganisaziun interna che sa tut! 60. Co vegn la RhB sabotada 61. Da cons tschetschapuorlas raquenta il pedel quella gada?_ 62. Sinonims per esser malspirtaus!_ No11: . 63. Canun da savun! Tgei ei il regal da beinvegni? 64. Tgei ei gioder staus ina gada pli baul? 65. Cun cons volts vegn fatg si cavels als agents dalla NSA? No12: . 66. Ina massa giblonta da carstgauns cun tizunsdetg cuort in 67. Co numna lIrma nies signur Mentschendra? 68. „Ti es staus memia ditg spiun tier Junge! 69. In tren specia arriva Mustér. Tgei organisaziuns activisticas vegnan numnadas? a) b) c) d) 70. Daco ei lamnesy international propi vegnida Mustér? No13:Outro 71. Scriva cuortamein in outro sin quei che ti has udiu el giug auditiv! Impressiuns!


text:
Sco argumentaziun ha Fico ditg ch'ils fugitivs na veglian betg ir en l'Europa centrala da l'ost.
En vista ad ina critica creschenta da l'Austria ha il premier tschec, Bohuslav Sobotka, ditg che la crisa da fugitivs na dastgia betg periclitar las bunas relaziuns tranter ils vischins.
Entant emprova il cumissari da l'UE, Dimitris Avramopoulos, da survegnir dapli sustegn per ina nova proposta per reparter a moda faira ils fugitivs sin ils singuls stadis commembers da l'UE. Il president da la cumissiun, Jean-Claude Juncker, preschenta la mesemna in nov concept.
RR novitads 06:00


text:
Gambaräna
Gambaräna (nom ufizial: Gambarana) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 225 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 12,0 km² e ona densità de 19 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Bassignana (AL), Frascarö, Isola Sant'Antonio (AL), Med, La Piev e Burgh.
Evoluzion demografega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Gambaräna l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
ô reg cœlestial pandlavas vi dilg lenn de la crusch cun divina charezia, ruvaseivla olma, trurria damananza, contrublau spirtt, cor punschieus, chierp plagaus, plagas da saung, cun bratscha standida, las aveinas aveartas, cun bucca ca plirava, vusch trurria à rucha, blaicha callur morttala, œlgs da larmas, cun granda seid, cun schigiar fæl ad uschieu, cun cheau pandlant, cun sparchür ilg divin chierp da l’olma. O ti ilg pli char senger Jesu paramur da quella charezia, tras la quala tieu devotius cor ei vangieus furraus rag iau tei ca ti velgias à mi esser grazius (f. 32a) paramur da mes grands à grefs puccaus, à comparchür à mi ünna bunna à beada finn da la mia vitta, ünna lagreivla lavada dilg mieu chierp or da la mia fossa tras tia granda misericorgia, ilg qual cun ansemel Deus bab, à soing spirtt vivas à regias adinna à da semper a semper amen amen.
Plaid sur fossa
dilg singiur coronel Hans Petter Guler da Weineck.
Ilg text ei sco ei sa legia Numeri ent ils 27. cap. v. 12: à 17. Suenter quei schett ilg senger à Moses, va sin quest cuolm Aberim à guarde la terra, ca iau hai dau ad ils uffants dad Israël, à cura ti has vieu quella, schi vens er ti à (f. 32b) vangir rimnaus tiers tieu pievel, sco Aran tieu frar ei vangieus rimnaus, parchei ca vus vus veits mess ancunter à mes commandaments enten ilg dasiert da Ziñ cura la cumminanza puplava, ca vus mi sanctificasses tras las auvas avant lur œlgs. Quau plidava Moses avant ilg senger à sett, ilg senger ilg Deus dils spirts da tutta carn velgig tschantar ün hum sur quest pievel, ilg qual vommig ora ad ent avant els par ca la cuminonza dilg senger seigig bucca sco nuorsas pardidas, las qualas han nagin pastur.
Declaratiun.
Oz vein nus la ragordanza da la convertida dilg soing apostel Pauli, par la quala caschun las baselgias s’han fig lagrau à las qualas ell da vist en vista fova anconaschents à ludaven Deus paramur dad ell. Ancuntercommi ei la baselgia da Deus fig vangida combriada paramur da quest lur fideivel apostel, cura ca ella era (f. 33a) privada d’ün tal fideivel vurriader, sin quest gi da soing Paul ha Deus à nossa cara patria dau üna greva plaga enten quei ch’ell nus ha quest fideivel hum, ie bab da la patria, prieu navent tras la mortt ad ilg manau tiers ell enten la perpettna latezia à lgi qual vossa charezia pusseivlameng cun grand cuncurs enten quest hura præsenta mussa à porscha la pli suentra hanur à nus par ün varneg a confiertt lein nus or dils plaids ligi avant à vossa charezia considerar duos parts.


text:
Gia avant era vegnì enconuschent ch'ils autos giajan a partir da proxim onn cun motors da Ferrari. Tenor Sauber cumpiglia il partenadi ina collavuraziun strategica, commerziala e tecnologica.
Per Alfa Romeo è quai in return tar furmla 1 suenter pli che 30 onns: Ils emprims dus campiuns mundials charravan gia in Alfa Romeo. Numnadamain Giuseppe Farina il 1950 ed era Juan Manuel Fangio ha gudagnà l'emprim da ses tschintg titels cun in Alfa Romeo il 1951.
Ils passagiers èn anc malsegirs
Davent da l'auter'onn ha il team num «Alfa Romeo Sauber». Tgi che vegn a seser en l'auto da furmla 1 n'è betg anc enconuschent. Il duo pudess dentant sa metter ensemen dal pilot svedais Marcus Ericcson e dal monegass Charles Leclerc da la scola d'autos Ferrari.
RR novitads 12:00


text:
Lapis copiativ
El lapis copiativ l'è on lapis cont ona mina de graffitt e cont on pigment dent. Per 'sta caratteristega la pò vess scancellada domà per abrasion e donca ghe riman di segn in sul foeuj. Proppi per quest l'era doperada per firmà i contratt e per votà primma de l'invenzion de la penna a sfera, e in d'on quaj paes, comé l'Italia e 'l San Marin, hinn anmò doperaa per votà.
In di elezion[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
A bon cunt el Stat pussee famos a doperàj l'è l'Italia, che la dopera di temp de la monarchia, quand che votà con la penna e 'l calamaj l'era problemategh. Dal 1948 l'è in del Test Unegh in sui Elezion l'obblegh de votà cot el lapis copativ, e se 'l se dopera 'n alter strument el vot l'è nullaa. Anca el San Marin el gh'ha i midemm regoll.
I sò sostenidor disen che l'è mej de la penna perchè la ris'cia minga de s'cepàss e, se i sched hinn sorapognuu, la lassa nissun segn in sui sched de sotta. Impunemanch la penna l'è doperada per el vot di italian in di stat forest.
On alter Stat a dà i lapis copativ l'è 'l Regn Unii, soratutt per evità che la gent la bordeghi i gabinn de vot, ma se pò doperà anca 'na penna portada de cà.


text:
La radunanza communala da La Punt Chamues-ch ha approvà la revisiun parziala da la planisaziun locala.
Las miras da la revisiun parziala:
- Examinaziun e reducziun da las zonas da bajegiar surdimensiunadas.
- Zonas d'abitar duain vegnir augmentadas a moda differenziada.
- Mobilisaziun da las reservas dal terren da bajegiar
- Adattaziun da las regulaziuns communalas davart la promoziun da la construcziun d'emprimas abitaziuns e la restricziun da segundas abitaziuns
- Adattaziun da la lescha da construcziun a leschas surordinadas
Quai èn ils cuntegns principals da la revisiun parziala da la planisaziun locala. Il decurs da la planisaziun preveda ina exposiziun da recurs il mars/avrigl 2020. E sche tut va tenor plan duai l'approvaziun da la regenza succeder la stad 2020.
Quella ha la radunanza communala approvà venderdi saira cun gronda maioritad. Preschents a la radunanza communala eran 42 persunas cun dretg da votar.
Ord l'archiv
RTR novitads 06:00


text:
Cassan (MI)
Cassan su l'Adda (parnonzia local: [ka'sa:][1]; in italian: Cassano d'Adda) l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Milan con 18889 abitant. El confina con la Provincia de Bergom e l'è traversaa de l'Adda, de la Martesana e de la Muzza.
El paes el gh'ha quatter frazion: Cascaa, Cassinn San Peder, Groppell, Taranta.
Evoluzion demografegaModifiché
L'andament del numer di abitant del comun de Cassan l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc
ReferenzModifiché
Abitàncc censìcc


text:
Lavurs
Spezialists e spezialistas da products da charn tschernan la direcziun spezialisada producziun, elavuraziun u delicatessas / raffinaziun. Els lavuran en manaschis commerzials u industrials da l’elavuraziun da charn, en mazlarias u en secziuns da charn d’affars da victualias.
Spezialists da products da charn cun accent sin la producziun lavuran en chasas da meztga. Els s’occupeschan dals animals furnids tenor ils standards svizzers da la protecziun dals animals. Ils animals vegnan narcotisads e mazzads correctamain e cun quità. Lura staglian ils spezialists da products da charn l’entir corp da maz e prendan davent l’ossa. Tscherta tocca da charn vegn preparada directamain per la vendita u elavurada a products sco schambun. Or dad autra tocca da charn vegnan producidas liongias. La finamira è da trair a niz l’entir animal.
Spezialists da l’elavuraziun da charn produceschan ord charn tratgas sco schambun u pulpa. Durant la producziun da liongias produceschan els liongias crivas, cotgas e sbuglientadas tenor il recept dal manaschi. Per ils differents pass da lavur utiliseschan els differentas maschinas ch’els mantegnan e nettegian. En il sectur da l’elavuraziun industriala da charn applitgeschan spezialists da products da charn ils medems proceders; els fan dentant ina pli gronda quantitad da products.
Spezialistas da products da charn cun accent sin delicatessas e la raffinaziun preparan la charn per la vendita. Els mettan ensemen plattas fraidas, preparan tratgas finidas e products da traiteur. Els presentan la purschida a moda attractiva. Els cusseglian e servan la clientella da maniera gentila e cumpetenta. Els infurmeschan tenor giavisch davart la preparaziun adequata dals singuls tocs da charn. Er davart la derivanza da la charn e davart eventuals aditivs pon els dar scleriment.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 18-10-2016
Durada
3 onns
Direcziuns
- producziun
- elavuraziun
- delicatessas / raffinaziun
Furmaziun en la pratica
En fatschentas da charn sco er en manaschis d’elavuraziun commerzials u industrials
Furmaziun en scola
1 di l'emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- elavuraziun da charn
- segirezza da la protecziun da l’ambient e da las prescripziuns davart la qualitad
- producziun da charn
- preparaziun da charn e da products da charn P.ex. giuditgar la charn
- producziun e vendita da products da charn e da delicatessas
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar a moda pratica la basa professiunala
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "spezialist / spezialista da products da charn AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
Pretensiuns
- interess per l'elavuraziun da victualias, spezialmain da charn
- interess per bunas tratgas e la cuschina
- inschign manual
- chapientscha tecnica
- senn da responsabladad
- senn d’igiena
- buna constituziun (lavur en stanzas fraidas)
- plaschair vi dal contact cun la clientella
- buna demananza
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas dal center da furmaziun per l’economia da charn ABZ a Spiez BE
Spezialisaziun
fimentera, saleria, mazlaria da liongias, cumpra, vendita, fatschenta da traiteurs, service da partis
Examen professiunal (EP)
cun certificat professiunal federal: manader / manadra da gestiun economia da charn, tecnolog / tecnologa da victualias
Examen professiunal superiur (EPS)
maister mazler / maistra mazlera, tecnolog / tecnologa da victualias cun diplom federal
Scola spezialisada superiura (SSS)
tecnicist diplomà / tecnicista diplomada SSS, direcziun speziala tecnologia da victualias
Scola auta spezialisada (SAS)
Bachelor of Science (SAS) en tecnologia da victualias, Bachelor of Science (SAS) en biotecnologia, Bachelor of Science (SAS) en Life Science Technologies
Cundiziuns da lavur
Spezialists da products da charn lavuran en manaschis commerzials u industrials da l’elavuraziun da charn, en affars spezialisads da charn u en il commerzi da charn. Ils temps da lavur varieschan tenor las direcziuns spezialisadas. Spezialists da products da charn che lavuran en las direcziuns da la producziun e da l’elavuraziun cumenzan per ordinari pli baud cun lur lavur che quels che lavuran en la direcziun da la raffinaziun, nua ch’ils temps da lavur sa drizzan tenor ils temps d’avertura dals affars.
Cun la furmaziun supplementara correspundenta pon els lavurar en posiziuns da cader en ils secturs da cumpra e da vendita u surpigliar la direcziun dal manaschi. Tscherts spezialists da products da charn possedan in agen manaschi.
Ulteriuras infurmaziuns
Uniun professiunala svizra da charn
Sihlquai 255
Chascha postala 1977
8031 Turitg
Tel: 044 250 70 60
URL: www.swissmeatpeople.ch
Revista professiunala:
"Fleisch und Feinkost"