text:
Wildhaus-Alt St. Johann
Wildhaus-Alt St. Johann a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Toggenburg, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 87.53 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2604 abitant.
El cumün de Wildhaus-Alt St. Johann al se tröva a una altitüden de 895 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Amden, Grabs, Nesslau-Krummenau, Quarten, Stein, Walenstadt. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Alt St. Johann Sit ufizial
- Wildhaus website
- Alt St. Johann in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


c: text/html

text:
Battalia de Craonne
La Battalia de Craonne l'è stada voeuna di battali di guerr napoleonigh.
El maresciall Blücher, che l'era staa giamò sconfiggiuu on bell poo de voeult, el s'è rimettuu in pee pussee in pressa de quell che 'l Napoleon el credeva, de manera che l'imperador l'è staa costringiuu a lassà stà i Austriegh per tornà a combatt contra i Prussian.
El sett de marz del 1814, 37.000 Frances hann scasciaa oltra 85.000 prussian in sul fiumm Aube; ma quand che 'l Blücher l'ha ordinaa el contrattach, la gh'è minga stada l'intesa in tra el Napoleon e 'l sò maresciall Michel Ney, che 'l gh'eva de taccà el nemis in sul fianch con la cavalleria, ma l'ha sbajaa i temp e i Frances hann ris'ciaa de vess coppaa tucc. L'istess imperador l'è riessii a scappà a fadiga, e la battalia la gh'è costada 5.400 omen.
A bon cunt la battalia l'è stada ona vittoria di Frances, soratutt grazzie a l'azion de on corp de cavalier de la Guardia Imperial (i Éclaireurs, cioè i Esplorador). Comandaa del general La Ferrière-Lévéque e poeu del colonnell Claude Testot-Férry, el I reggiment l'è rivaa a ciappà i batterii prussiann situaa in sù on altipian che 'l vardava el camp de battalia.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bever
Bever (Bevero in italian storich; Beverus in latin; Bevers in tudesch storich) a l'è un cumün svizzer del distret de Malögia. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 660 abitant e una süperfiss de 45.65 km², e al se tröva a una altitüden de 1708 meter sura al livel del mar.
El cumün de Bever a l'è tacaa ai cumün de Bergün/Bravuogn, Bivio, La Punt-Chamues-ch, Marmorera, Samedan, Sankt-Moritz, Silvaplana, Sur, Tinizong-Rona.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bever l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1139 cume ad Bevero.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Bever l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Evoluzion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Crespiàdega
Crespiàdega (Crespiatica in Italian) l'è un cumün de 2 191 abitant (dàto del Dic 2013 [1]) de la Pruincia de Lod. L'è l'ültim paès prima de la Purincia de Cremuna.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Crespiàdega l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Tisû
Al tisû 'l è cal manufàt custruî tesènd dū sfilsi 'd fîl perpendiculèri tra lōr: 'l urdî u cadèina (spianèda 'd fìl tut in cla diresiòun vertichèla), e la trâma, ùnic fîl ch' a gh' pàsa da mèś, avanti e indrē, anca in piò manéri diferèinti.
Al tisû 'd lung al tèimp
I tisû i tàchen a vgnîr lavurê infìn dal neolìtic, vist che i archiòlug i àn catè di rést sicûr ed tlèr ed tesidûra in cal perìod acsè luntàṅ.
Anca la sernidùra di materiē da tèser, la cumpagnarà la stòria 'dla tesidûra: el prìmi fîbri druèdi i éren stèdi quìli ch' a s' cavèva dai fùst e dintòr'n ai sèm ed soquànti piànti cum' al lèin, la càṅva, la jùta, la râfia e vìa descurènd. Man a man ch' l' òm primitìv al tgnarà 'drē al bésti, dòunca al cavarà dala lôr pelìsa cal fîbri tèsil ch' a gh' cunvgnarà, cùma la lana dal pégri, dal chèvri, dai camē, dai cunìi u incòri in Cina la séda dai bòś edla parpàia 'dla spēs Bombyx mori.
El diferèinti qualitê 'd tisû
Tisû elementêr
A s' dìś che 'n tisû 'l è 'lementêr quànd 'l è custruî cun na sola trâma e 'n sól urdî, e al n' gh' à brìśa di śvùj 'd decurasiòun tisùdi:
Tisû elementêr
- tela: la manéra piò elementêr 'd catèr tresê 'l urdî e la trâma.
- taftà: tela 'd séda, sutìla e brilànta.
- urbêśa: pan fulê, tìpic edla Sardègna.
- pan caśintèin: pan ratinê, tìpic edla Tuscàna.
- pan gròs ed Berg'm: pan fulê, tìpic ed Bèrghem.
- mùsla: alśéra, tendra e trasparèinta.
- georgette: séda p'r élta sarturìa.
- chiffòṅ: vēl in séda, dimòndi 'lśér e trasparèint.
- urgànśa: in séda u polièster, trasparèinta.
- cretòna: in cutòun pēś e robùst.
- batìsta: tela alśéra 'd lèin u cutòun.
- seersucker: tela in cutòun, cun 'na risadûra in 'dl urdî.
- calicot: tela tìpica dl' India.
Tisû uvrê cìc
El decurasiòun i s' càten cun dal śligadùri 'd trâma tùti in fìla:
- sàia
- rêś
- ghèrśi
- fustâgn
- denìm: al tisû di blue-jeans.
- tartàṅ
- tweed
- tela Bandéra: p'r al ricâm Bandéra.
- Gabardèin
- tela Aida: p'r al ricâm in dû a gh' è da cuntèr i fîl.
- emiàna
Tisû cumpòst u uvrê
'L è cal tisû in dû i disègn i nn' în mìa stampê mo invéci ricavê cun al tresamèint di fîl colorê. 'L è ricavê da piò urdî e piò trâmi ch' i lavór'n insèm:
- lampàs: tisû antìg, antenê dal bruchê.
- vlû: tisû quacê in na manéra regulêr da di plùc tajê fin fin.
- spùgna: tisû cun di rundlèin cìc ed fil tùt in sìma ch' i gh' dàn 'na grànd' asorbèinsa.
- piqué
- vèlcher: na còpia 'd dū tisû: 'l un ed spugnèta e cl èter cun di micro-rampèin ed plàstica.
- damàsc: al fa pèrt di tisû uvrè, anca s' al gh' à un sòl urdî e 'n' ùnica trâma.
Vôś lighèdi
- urdî
- trâma
- tesidûra
- tlèr ed tesidûra
- tlèr a pēś
- tlèr vertichêl
- tlèr 'riśontêl
- tlèr jacquard
- tlèr mecaniśê


text:
Final Fantasy IX
Final Fantasy IX (ファイナルファンタジーIX Fainaru Fantajī Nain?) a l'è un videojœg de rœl desvelupad e publegad de la Square ind el 2000. A l'è stad l'ultem jœg de Final Fantasy q'a l'è vegnud fœra per la PlayStation. Qel episod qì de la saga al g'ha un frac de ligamm cont Final Fantasy: i influenze i ge pœden vess', per esempi, ind el character design de i boss de fin nivel.
Apos l'esperienza realistega cont Final Fantasy VIII, al g'è un ritorn a un character design super-deformed e cont color plussee viv.
Del 26 maj 2010, in Europa l'è possibil scargar jò Final Fantasy IX per PlayStation 3, PlayStation Portable e, del 28 agost 2012, per PlayStation Vita in su PlayStation Network.
Ind el marz 2003, el jœg ha vendud plussee de 5.300.000 copie in tut el mond.
Personaj principai[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Zidane Tribal
- Vivi Orunitia
- Garnet Til Alexandros (Daga)
- Quina Quen
- Steiner Adalberto
- Eiko Carol
- Freija Crescent
- Amaranth Coral
Musega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La musega a l'è stada scrivuda jò del Nobuo Uemtasu, qe l'ha fad su plussee de 160 bindei.
Ind el jœg, 'me in Final Fantasy VIII, la g'è una ballada J-pop, qe la se ciama Melodies of life.


text:
Augustin Pyrame de Candolle
Augustin Pyrame de Candolle (Ginevra, 4 de Febrér del 1778 – 9 de Setèmber del 1841) l'è stat en botànic e micòlogo svìser.
Candolle l'è nasìt a Ginevra de giöna de le famìe piö antìche de la Proènsa, che però ghìa tocàt scapà de la Frància, a le metà del sècol XVI, per vìa de le persecusiù cùtra i calvinìsti.
Quan che l'ìa s•cèt, el Candolle dàa zà a éder de éser portàt per stüdià e a scöla l'ìa 'nteresàt suratöt a la leteradüra, generàl e clàsica, e amò de piö el s'ìa mitìt en móstra per la braüra e l'elegànsa a scrìer vèrs poétic.
El g'ha cuminciàt i sò stüde scentìfic al colégio de Ginévra, endóche 'l sò profesùr J. P. E. Vaucher el l'ha 'nderesàt a catà fò la botànica come ucupasiù principàl de la sò vìta.
Endèl 1796 l'è nat a sta a Parigi. Le sò prime prudusiù, Historia Plantarum Succulentarum (4 völöm, 1799) e Astragalogia (1802) le l'ha fat conóser al Georges Cuvier, che pò 'l söstetöarà come depütàt al College de France endèl 1802, e al Jean-Baptiste de Lamarck, che piö tàrde 'l ghe darà 'n mà la püblicasiù de la tèrsa edisiù del Flore française (1803-1815). Principes élémentaires de botanique, stampàt come 'ntrudusiù a chèsta òpera, el gh'ìa dét la prìma espuzisiù del sò método de clasificasiù natüràl, en upuzisiù a chèl del Linèo o método artificiàl.
Endèl 1804 ghe stàt dat la làurea de dutùr de la facoltà de midizìna de Parigi, e 'l g'ha püblicàt el Synopsis plantarum in flora Gallica descriptarum. Sö domànda del goèrno fransés, el g'ha pasàt le istàcc dei sés àgn che gh'è ingìt dòpo a minà n'indàgine sö la gricültüra e la botànica de töt el régn de Frància. I rezültàcc de chèsta 'ndàgine i è stàcc püblicàcc endèl 1813.
Endèl 1807 l'è stst numinàt profesùr de botànica de la facoltà de midizìna de Montpellier, e 'ndèl 1810 l'è stat spostàt a la càtedra de botànica, apéna mitìda 'n pé, endèla facoltà de scènse de la stèsa üniversità.
De Montpellier, endóche 'l g'ha püblicàt la Théorie élémentaire de la botanique, (Teurìa Elementàr de la Botànica) (1813), l'è pò nat a stà a Ginevra endèl 1816, e l'an dòpo, i l'ha 'nvidàt a ciapà la càtedra de stória natüràl, apéna creàda, e al stès tép l'è stat numinàt diretùr de l'Órt botànic de la cità.
El rèst de la sò vìta el l'ha pasàt a sercà de elaburà e completà 'l sò sistéma natüràl de clasificasiù botànica. I rezültàcc del sò laurà en chèsto setùr i è stàcc püblicàcc endèl Regni vegetabilis systema naturale, del qual però gh'è stat completàt apéna du völöm, perchè, 'ndèl (1821), dòpo che 'l s'è rindìt cönt de la dificoltà de mèter ensèma 'n òpera isé cumplicàda e de isé làrga scàla, el g'ha 'mpientàt lé la püblicasiù per pasà, 'ndèl 1824, a 'n òpera del stès tìpo ma de estensiù piö pesèna, el Prodromus systematis naturalis regni vegetabilis.
Aisebé che l'ìes piö pesèn, pò a 'l Prodromus l'è mai riàt del töt a la fì. Gh'è stat püblicàt sèt völöm, cioè i du tèrs de l'òpera che 'l gh'ìa 'n progèt.
Dòpo divèrsi agn che 'l nàa mìa tat bé co la salùte, l'è pò mórt endèl 1841, endèla stèsa Ginevra endóche l'ìa nasìt.
Le sò edèe i è pò stàde portàde 'n nacc de sò fiöl, Alphonse De Candolle, che, dòpo ìga ambiàt a stüdià de aocàt, el s'è 'nteresàt sèmper de piö pò a lü a la botànica, 'nfìna a ciapà 'n mà la càtedra üniversitària de sò pàder.
Le piànte discriìde de l'Agustin Pyrame de Candolle le pórta la sìgla DC.


text:
Montreux
Montreux a l'è una cità svizera, del Cantun Vaud, e del Riviera-Pays-d'Enhaut, cunt una pupulaziun de 23.010 abitant (2006). La cità la se tröa in sü la riva superiura del lach Leman e l'è tacada a nort al cumün de Blonay, a est a Haut-Intyamon (Canton Friburgh), a süd a Veytaux, a ovest al lach Lehman e, dunca, ai cumün de Noville e La Tour-de-Peilz.
Apartegnen al teritori cumünal i lucalità de: Baugy, Brent, Caux, Chailly-sur-Clarens, Chamby, Chaulin, Chêne, Chernex, Clarens, Collonge, Cornaux, Crin, Fontanivent, Glion, Jor, Le Châtelard, Les Avants, Les Planches, Mont-Fleuri, Pallens, Pertit, Planchamp, Sâles, Sonzier, Tavel, Territet, Vernex, Villard-sur-Chamby i Vuarennes.
A Montrex al gh'è el famus Festival del Jazz de Montreux.


text:
Castelnōv di Mûnt
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Castelnōv di Mûnt ( Castelnovo ne’ Monti in italiân) l’é un cmûn ed circa 10.000 abitânt in pruvîncia ed Rèz ed l’é al pió grôs cèinter ed l' Apenèin arzân.
Geograféia
L’ é a i pē ‘d la Prēda ed Bişmântva, ‘na carateréstica cunfurmasiòun ed la tèra che a’s preşèinta cme ‘na strèta e êlta spianêda cun al parèidi a strapiòmb dal tóti al pêrt. Al cmûn ed Castelnōv di Mûnt l’é més in ‘na puṣisiòun stratègica insém a l’antîga strêda dal Cerēto ch’ la cumîncia a Rèz a nôt vêrs al Po e la và al pâs cun al ‘stès nòm vêrs l'Apenèin tuscân a mezdé, a matèina la Vâl dal Sècia , a sîra la Vâl dell'Èinsa.
Al pûnt pió êlt l’é la séma ed l' êlta spianêda ed la Prēda ed Bismântva a 1047m. i.s.l.m mèinter al pûnt pió bâs a’s câta a 351 m.i.l.m cun un cambiamèint d’altèsa ed 696 m. Al municépi l’é a 700 mēter i.l.m.
Al cèinter l’é més in ‘na còunca tgnûda dèinter da trèi culèini quacêdi da piânt mési zò ind i ân '20: Mûnt Castèl, Mûnt Fōrch e Mûnt Bagnōl.
La zôna l’é destinêda in grôsa pêrt a l’ agricoltûra e a l’ alevamèint, ativitê che ind al tèimp àn pôch a la vôlta mudlê l'aspèt dal paeṣag.
Al tèimp e la natûra
Ind i bôsch al piânti în ed mâsma dal quêrsi e fâza che rîven fîn atâch al cultûri. Sèimper ind i bôsch an n’é mìa difécil vèder divêrs gèner ed selvagîna: lêvri, fuiĵn , vōlpi, cinghiêl e caveriōl e che în dimòndi sparpagnê; in particolêr, ed chi ûltem ché, al grôs nómer l’à dê di dân al cultûri e dòunca l’é stê fât un progrâma per ‘na masêda ‘d un nòmer precîṣ ed bèsti per fêr calêr al móc.
Interesânti în al trèi zôni naturêli presèinti ind al Cmûn: la Prēda ed Bişmântva, i Gès dal peréiod “Triaṣich” ind al só rîvi e al lèt dal fióm Sècia, prutèt da la lôr uniòun al Pêrch Nasionêl ed l'Apenèin Tôsch-Emiliân e bèle cumprèis int al Pêrch dal Gigânt. Al cmûn l’é més ind la zôna F.
Stôria
Època ed préma ‘d la stôria
Ind la zôna al fêldi ‘d la Prêda ed Bismântva a gh’ēra ed la gînta fîn da l’etê di metâl (4 – 5 méla ân fa), secònd còl ch’ l’ à catê Gaetano Chierici ind al XIX sècol.
Al recóper dal simitèri ed Câmp Pianèli, sucès ind al 1973 a l’època ed ‘na campâgna de schêv per la sèrca ed rôba antîga, l’à fât vèder che l’ arîv ed la civiltê ind la zôna la s’arfà al XI secolo a.C., dâta in dōve, s pèinsa, a vînen fâti al prémi tòmbi, mèinter al sepoltûri pió frèschi în dal VI - V sècolo a.C. I sègn che dla gînta la s’é fermêda ind al pôst în ed l’Etê dal Fèr, as trâta ‘d un vilâg ed prèma dal tèimp ed la civiltê villanoviana, pêrta ed ‘na civiltê piotôst ṣvilupêda, cun la carateréstica ed ‘na cunuméia agrécola in dó 's metîva insèm ‘n’êlta produsiòun ed metâl, cgnusûda grâsia a la preşèinsa ed dimòndi rèst ed brònṣ e vêṣ ed teracôta decorêdi in môd precîṣ ind al sepoltûri. Al dé d’incō mési in mòstra a i Muséi Cévich ed Rèz.
Època antîga
La civiltê ‘’villanoviana’’ l ‘é sparîda e la Prēda ed Bişmântva l’é stêda druvêda cme difèiṣa naturêla dal pôpol di Légor e dôp da j Etrósch.
La zôna la fêva pêrt ed l' Etrória Cispadâna fîn al ritîr ed j Etrósch in Tuscâna. Al stòric Tito Livio l’à dèt che ind al 176 a.C, in ‘na localitê ciamêda Suismontium , a sré gnû al scûnter decisîv tra i Rumân e i Légor ch’ l’ à fât finîr a utânt'ân de scûnter sanguèint. Guèri che a gh’îven al prupôṣit d’arvîr ‘na strêda a travêrs j Apenèin tra Rèz e Luni, al dō sitê fundêdi dal famōṣ Generêl vincitōr di Légor, Marco Emilio Lepido, ch'la pasêva per Bişmântva. La zôna l’é armêṣa sòta a Ròma per 700 ân.
Època medioevêla
A la caschêda ed l'Impêr rumân l’é pasêda ind al mân ed j invaṣōr ostrogôti fîno a quând, al la fîn ed la Guèra Greco-Gôtica, l’é stêda ed nōv cunquistêda dal trópi ed Bisanzio. Ai Biṣantèin a’ s dân al j urègin ed Flèina e Bişmântva, cme pôst ed cumêrc e stasiòun ed l’ oservasiòun dal valêdi ed l’Apenèin insém a la strêda dal Cerēto.
Cun l'invasiòun di Longobêrd ste zôni êren dvintêdi tèri ed cunfîn, insém a la spianêda 'd la Prēda ed Bişmântva a ghé stê tirê só un quèl ciamê Kastron Bismanto, numinê dal crunésta Giorgio di Cipro ind al VII sécolo, fôrsi curesiòun ed Castrum Bizantium numinê ind la crônaca ed Giona di Susa (VII sécolo), che i Biṣantèin l’àn més ind al sistêma difensîv dal cunfîn, ch' al s’é fât cgnòser cme ‘n piâsa fôrta ch’ an s’ priva mìa ciapêr. Dal spiegasiòun a vîn fōra che Bişmântva l'é cme tâpa insém a òni dal pió impurtânti vèi rumâni ed l’etê bizantèina-longobêrda. In sté peréiod îven cumîncen a gnîr só la cultûra e j ûş dal pôst che turân pē ind al Medioēv. Sóta al cmând di Longobêrd, Bişmântva la dà al nòm a un grând gastaldato, dipendèint dal Comitêt ed Pèrma fîn a la metê dal X sècol. Un documèint dal 906 al cîta la côrt ed Vològn cme pôst ed giurisdisiòun.
Ind al 781 Bismantuam l’é stêda dêda da Carlo Magno, che préma l’îva batû i Longobêrd, al Cuntêd ed Pèrma, che l’îva tirê só ind la séma un castèl, cunsgnê a un Gastaldo 8un funsionâri ed la Cōrt). Dal Cuntêd ed Pèrma, ind al 962 al pâsa a i nemîgh dal Cuntêd ed Rèz, ch’ al l’à dê a Atto (o Azzone) marchèiṣ ed Tuscâna e Cûnt ed Canòsa.
La nasîta dal bōregh ed Castelnōv la s’ pōl mèter tr’ al 1014 e al 1022, quând es pōl arcgnòser cun la Cōrt ed Vilōla, fâta secònd al relasiòun ed "castèl, marchê, e trèi capèli" e che l'Imperadōr Federico II es fà prutetōr, per dmâda dal Veschèv ed Rèz Teuzone.
Ind al 1062 i Canòsa îven urnê ‘na nōva furtèsa, al Castrum Novus, da tirêr só ind al Castelnōv dal dé d’incō per metèrs incûntra al Castrum Vetus che n’ēren dvintê padròun i Dallo ed Garfagnâna. La só costrusiòun l’é finîda int al 1110. A la só môrt Matélda ed Canòsa l’à cunsgnê la furtèsa e la cōrt al Cunvèint ed S.Apollonio ed Canòsa, ch’ l’ é dvintê Castelnovo del signor abate di Canossa e l’é armêṣ proprietê ed la cēṣa fîn al 1156.
La badéia dal rèst la cuntêva ind al só dipendèinsi ânca al cōrt cunfinânti ed Cagnōla e Flèina dunêdi préma dal pêder Bonifacio o da la ‘stèsa Matélda int al 1030 e int al 1115. Dê indrē al castèl a la faméja, int al 1188 e int al 1197 la gînta dal paèiṣ a s’ în més sóta al Cmûn ed Rèz.
La separasiòun da Flèina l’à sgnê la fundasiòun ‘d un grând "stêt dirèt" estèins ch’ l’ arcalchêva quêṣi dal tót l'antigh Gastaldato longobêrd. La só zôna la gh’îva dèinter i cmûn ed Côla, Vèt, Gaṣôl (fîn al 1653), Gotân (fîn al 1637), Acquabôna e Nismòsa (fîno al 1642), Câmp e Giarōla (fîno al 1562) e Al Vâlij (fîno al 1562).
La Podesteréia ed Flèina\Castelnōv la s’è tôta, da vèira, insém al spâli al funsiòun ed capitêla ed ‘na provîncia de facto ed la muntâgna arzâna grâsia al permés ed cmând specêl in chêṣ ed perécol e a la costitusiòun ed divêrsi istitusiòun tra quisché j ufési ed la comarchia, dal colonnellato, dal bargèll e di birri di campagna, côrp ed pulisía cun l’avtoritê insém a tóta la zôna ed la muntâgna.
Ind al 1413, al Podestê ed Castelnōv Ettore da Panico égh vîn urdnê ed butêr zò la vècia costrusiòun e 'd tirêren só n’êtra. Pasê dû ân al Castrum novum al vîn finî dal tót e tôt sòta j Estèins, che ind al 1521 al câmbien in pôst ed Podesteréia, cun al tirêr só un Palâs Duchêl atâch a Bagnōl, al' imbocadûra ‘d la vâl.
Al dé d’incō
Int al 1651 al fèdev l’é pasê ai Malvasia fîn al 1664 da quând l’é stê dipendèint in môd dirèt ed la Câmbra Duchêl atravêrs un podestê. Int al 1719 al srà dê ai Lucchesini, insém a Vològn e Bòndol.
Dôpo al dō parênteṣi ed gvêren 'd ispirasiòun francèiṣa durê a fêsi sfalṣêdi circa vint’ân, da préma Castelnuōv l’é stêda numinêda Cèinter principêl ed cantòun, dôp, cun la Restaurasiòun l’é stêda pôst ‘d un cmûne ṣlarghê, da Flèina al pâs dal Cerēto ch’ l’ interesêva tót i cmûn dal dé d’incô Vèt, Ramṣèit, Buṣâna, e Culâgna.
L'aministrasiòun unîda austro-estèins l’îva prugetê arnuvamèint decîṣ dal paèiṣ tirând só al cèinter aministratîv a Bagnōl, cun un nōv municépi , cun j ufési ed la finânsa, cun dal caşêrmi e cun al Palâs Duchêl tirê só fr’al 1826 e al 1831.
La dichiarasiòun ed la strêda dal Cerēto calessabile cun al nòm de strada militare di Lunigiana, l’à dê ed nōv al pîn ed la véta al cèinter intōren a la Piâsa dal marchê ‘d la Lûna, a la Cuntrêda Magiōr e a l’Arèngh, cun la costrusiòun ed nōvi strêdi, piâsi e palâs ind al Prê ‘d la Vâl.
Cun l'unitê d'Itâlia, int al 1859, a vîn fât al Cmûn, é stê unî la frasiòun ed Flèina fîn ad alōra parsielmèint indipendèinta, cun l'ardupiêr la larghêsa ed la só zôna.
Dôp a gh’é stê unî ânca Gòmbi, frasiòun tra mezdé e matèina ed Castelnōv, che pèma l’êra dal cmûn ed Vèt, cun l'alvêr ‘d un têrs la zôna dal cmûn che adèsa l’é tra i pió grând ed la pruvîncia.
Al tèimp ed la secònda guèra mundiêla al paèiṣ l’é stê l’ēra dèinter ind al movimèint ed la resistèinsa gnû dôp ed l'armistési ed l'8 Setèmber 1943, i combatimèint pió dûr a s’în vèst préma che j Inglèiṣ e j Americân a pasésen la Lènia Gôtica lé atâch.
Inséma al muntâgni atâch al cà a gh’ēren divêrsi cumpagnèi partigiâni fâti da gînta dal pôst e da suldê furastêr guidê da un cumisâri Rós. Al paèis l’ēra stê ciapê da i fasésta e da i tedèsch in ritirêda che s’ ēren fermê al Fariôl e j àn bruṣê la frasiòun ed Runcrôfi per rapreṣâlia cun ânch al masachêr ed civîl.
Dôp la guèra, la ruvîna purtêda dai cumbatimèint l’à pegiorê la situasiòun ed povertê ind al campâgni e dimòndi faméj ed zóven àn bandunê la só tèra per migrêr in pianûra ind i cèinter industriêl, préma ‘d tót a Rèz e Milân. Ind i j ûltem tèimp l’ Aministrasiòun la sêrca ed fermêr al fenômen ed la migrasiòun, ânca se adèsa l’é pió cèch, cun ‘na polética de ṣvilóp ‘d la cunoméia , di servési póblich e la difèiṣa ed la natûra.
Citasiòun stòrichi
Citasiòun ed Castelnōv di Mûnt ind la Corografia dei Territori di Modena, Reggio e degli altri Stati già appartenenti alla Casa d'Este ed Lodovico Ricci ind al 1788:
Nella carte del XII secolo questo castello viene detto Castrum Novum Domini Abbatis de Canossa, perché soggetto a quella Badia, tra possedimenti della quale è annoverato nelle Bolle de' Romani Pontefici di quel secolo. Quegli abitanti non ostante si sottomisero al Comune di Reggio nel 1188 e 1197. I Signori della Nobil Famiglia de' Canossa se ne renderon poscia padroni; finché nel 1413 all'occasion di discordie fra loro suscitate, Castelnuovo soggettosi spontaneamente al marchese Niccolò II.»
La citasiòun ed Dante Alighieri ind la Divîna Cumèdia:
montasi su in Bismantova e ’n Cacume
con esso i piè; ma qui convien ch’om voli;
dico con l'ale snelle e con le piume
del gran disio, di retro a quel condotto
che speranza mi dava e facea lume»
Al pôpol
La gînta l’ a’s câta mucêda mèz ind al Cèinter, ch’ al cûnta di pió ed 5.000 abitânt, un quînt a Flèina e còl ch'a gh' armâgn ind al frasiòun intōren a i dû paèiṣ pió grôs.
Al frasiòun, fôra ed Flèina ch’ la gh’à pió ed 2.000 abitârnt, în vilâg fât da pôch cà mési in pôst favurèvel al j ativitê 'd la campâgna o aṣvèin a ‘d j antigh cunvèint.
Al fenômen ed l’emigrasiòun, crèsû ind j ân '70 quând al nòmer ed la gînta la và d’ed sóta a 9.000 unitê, al vèd, ind j ûlt'm ân, un câmbi ed la pîga grâsia a l’arîv ed furastêr che a deṣvînen quêṣi sèimper da la pêrta êlta ed l’Âfrica e da l'Albanéia, arciamê dal cundisiòun ed bundânsa che gh’é ânca in muntâgna.
Turiṣém
Castelnōv di Mûnt l’é pôst d’arîv ed dimòndi turésta, préma ed tót ind i mèiṣ estîv invujê dal réch patrimòni ambientêl e culturêl e favurî da ‘na bòuna culiĵnsa (6 albêregh a dō e trèi stèli e tânti êtri ucaṣiòun).
Al cmûn l’é stê numinê Sitê ‘’slow’’, la "rêda internazionêl ed la sitê dal bòun véver" che in agòst l’urganéṣa un Féstival in piâsa per la promosiòun di prodòt dal pôst.
A gh’é ânca un Cèinter per la guarigiòun di malê ed côr cgnusû in tót al mònd.
I sît interesânt
Monumèint
- Monumèint ai Môrt in Guèra - a Sparavâl
Compoṣisiòun fâta da un pilatrèin e da ‘na maestê intitulêda ai partigiân ed Castelnōv di Mûnt Ramṣèit e Busâna.
- Gólia ed Castelnōv - a Mûnt Bagnôl
Monumèint êlt pió ed 10 mêter pr’arcurdêr i Môrt ed la préma guèra mundiêla e ‘dla secònda cun i nòm.
Iscrisiòun: Castelnovo ne' Monti ai suoi Caduti.
- Scultûra ed Castelnōv - a Castelnōv
Scultûra Intutulêda ai deportê.
Iscrisiòun: Sono stati deportati e sono morti per un' italia democratica, libera e pacifica .
Cēṣi
- Pēv ed Campiliōla - a Campiliōla:
Cgnusûda ânca cme de Bişmantova, la Pēv ed Campiliōla, ed préma dal 980 a.C, l’é stêda la pió grôsa e impûrtânt ed la Diòceṣi arzâna cun dal tèri in 60 pôst ed l'Apenèin e 24 dipendèins bèle int al 1272
La cēṣa l’é stêda spustêda da la séma ed la Prēda ind al sît d’adèsa int al XII sécolo e l’é stêda piô vôlti restavrêda. I caratêr dal stîl generêl a s’arfân a la secònda metê dal XVII sècolo; ânca se pió cèca, la gh’à incòra la só fōrma antiga.
- Cēṣa ed Sânta Maria Asûnta - a Flèina:
Al prémi nutési în dal' 870 d.C, l’é óna dal costrusiòuni religiōṣi pió antîgh ed l’ Arzân. Ind al XV sècol l’é periorê.
La cēṣa ed Sânta Maria la gh’à incòra dal j impalcadûri d’êlt interès stôrich in dōv' a’s vèd ‘na tòra a piânta quadrêda fâta in muradûra a ricōrs paralêl, fôrsi dal XII-XIII sècol e che la fêva pêrt a l'antîgh impiânt difensîv dal castèl ed Flèina.
- Èrem ed Castelnōv di Mûnt - a la Prēda ed Bişmântva:
Al corêdo ed pituri a frèsch dal quatersèint tgnû da cât ind la cēṣa dal santvâri uriginêl, l’é davèira dègn ed nôta e tra quisché la fà spéch ‘n’ impurtânt figûra ed la Madòna cun al Bambèin, ôvra ed mèister emiliân.
- Cēṣa ed Sant'Apollinare - a Ginepreto:
Al tèimp ed la costrusiòun l’é préma dal 229 Al fabrichêt al ciâpa ‘na lènia ed côsta ed muntâgna a êlt interès per la vêsta da dōv' a’s vèd dimòndi zôni d’atōren.
Palâs e véli
- Palâs Ferrari - a Gòmbi
Cà dal sesèint la gh’à un purtêl ed valōr.
- Palâs Gatti - a la Gâta
L'antîgh Palâs di Gatti l’é un fabrichêt masés ch’ la s’arvîṣa a ‘na furtèsa, fôrsi dal XVIII sècol. L’ è ed valōr al spiuvèint dal tèg, sostgnû da di trêv ed lègn lavurê in môd artéstich. Tachê a la facêda principêla a’s pōl vèder al stèma ‘d la faméja Gatti in sâs ed côch. A l'intêren a gh’é incòra soquânti pitûr a frèsch ed la secònda metê dal XVIII sècol.
Castê e tòri
- Castèl ed Castelnōv -a Mûnt Castèl.
Al Castrum novum, l’é stê fât da i Canòsa, pió vôlti butê zò e arfât, incô a gh’armâgn i rèst ed la cînta murâria e ‘d un turiòun.
- Tòra 'd Flèina - a Flèina.
Cgnusû cme al "Salâm", l’é al turâs ed ‘na furtèsa ed l'êlt medioêv butêda zò, ch’ al s’câta inséma ‘na culèina ch’ la guêrda la cûnca ed Flèina. La tòra, da dōve es vèd ‘na celèinta vidûda, l’é curcundêda da ‘na pinēra cun di èlber secolêr.
Personalitê lighêdi a Castelnōv di Mûnt
- Sergio Pignedoli (4 zógn 1910 - 15 zógn 1980) Cardinêl.
- Leana Pignedoli (6 mâg 1956 ) Insegnânt e Onorèvol.
- Corrado Tagliati (1940 ): Artèsta.
- Antonio Peretti : Leterê, pateriôta, studiòş ed la manēra d’insgnêr e povēta.
- Carlo Franceschini: Còl ch’ l’ à fât a Rèz la socetê segrēta ciamêda: “Carboneria”.
Curiositê
- A Castelnōv, ind la déta Capanni, é stê fât la campâna pió grânda dal mònd bòuna ed sunêr a la lònga, la famōṣa Campâna di Môrt in guèra, o Maria Dolens, ed Rovereto in pruvîncia ed Trênto.
- Il Dóca ed Mòdna Francesco IV, che al stimêva la belèsa ed la zôna ed Castelnōv, l’à cumincê a fêr ‘na cà per l’istê, mó an l’à mìa finîda.
- A’s dîṣ che da i castê ed Flèina e Castelnōv es divéden sót tèra ‘na sèria ed lònghi galerèi che purtêven al Castèl ed Canòsa.
Cunuméia
Castelnōv di Mûnt l’é da sècol al pió impurtânt cèintro dal j ativitê cunômichi ind la muntâgna arzâna grâsia a la pûṣisiòun centrêla tr’ al strêdi che unésen la pianûra a la Tuscâna e al zôni muntanêri dal provînci ed Mòdna e Pèrma.
La Cunuméia l’ a’s mèt ind i pôlegh ind l'agricultûra e in particulêr ind l'alevamèint buvèin per la produsiòun dal Grâna, la só urègin l’a’ s arfà al grândi aṣièndi di frê benedetèin de sta zôna, che l'Uniòun Européia la gh’à dê al certifichê ed la Denominazione di Origine Protetta.
A gh'é la produiòun ânca la chêrna ed nimêl per fêr i salâm.
Ind l'indóstria a gh’é sōl dal’ j imprèisi cèchi o mzâni che dàn pôch dân a l’ abiĵnt e mési ind la periferéia e che lavōren ind al câmp ed l’edilésia, dal frèd (a Flèina), dal ceramîchi, dal materiêl per pêrch zôgh e giardèin, dal materiêl elètrich e eletrônich. D’ed là ed còst va numinê cme un pûnt d'interès la Funderéia Capanni al Terminâs, stòrica fâbrica ed campâni cgnusûda in tót al mònd grâsia al só sistêma ed produsiòun artigianêl.
Al tersiâri l’é dimòndi ṣvilupê ind i dû cèinter pió grând in dó gh’é pió de 60 negôsi e soquânt supermarchê, ûn ed quî al vènd sōl rôba naturêla.
Al Cèinter principêl lé un pôst ed vilegiatûra ed prém piân a livèl regionêl.
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- Walter Baricchi e Paolo Ielli - Castelnovo ne' Monti - Reggio Emilia : AGE, 1984.
- Comune di Castelnovo ne' Monti : guida turistica - testi di Giuseppe Giovanelli ; fotografie, progetto grafico e redazione: Paolo Ielli. - Castelnovo ne' Monti : Pro Loco di Castelnovo ne' Monti, 1990.
- Giuseppe Giovanelli, Paolo Ielli - Castelnovo ne' Monti : la fiera di San Michele : mille anni di commercio nell'Appennino reggiano / - Reggio Emilia : AGE, 1996
- Umberto Casoli - Castelnovo Monti ... un paese ... tanto tempo fa ... - S.l. : S.n., 2003.
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Castelnovo ne' Monti trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Wikipedia:VisualEditor
Cuntegnüü
Che laùr él el VisualEditor?[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
VisualEditor l'è l'interfàcia per fà le mudìfiche, svelöpàda de la Wikimedia Foundation, che la à a zontàs a chèla che conosóm töcc sö i sicc compàgn de la Wikipedia e che la permetarà a töcc de mudificà le pàgine MediaWiki sènsa ìga de 'mparà la wikisintasi. Grasie al VisualEditor le pàgine le sarà formatàde 'ndèna maniéra che se 'nsomèa a chèla de 'n progràma de videoscritüra, söl sènso che 'l tèst, entàt che s'è dré a mudificàl e chèl dòpo che se 'l sarà salvàt, i g'harà 'n aspèt presapóch percìs.
Che càmbia chi?
Lès la prezentasiù.
Come se fà a dopràl?
Arda 'l manuàl.
Implementasiù al momènt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
En chèsto momènt gh'è a dispuzisiù 'na versiù alfa perché i ütèncc i pöde pröàla, catà i erùr e fà le sò oservasiù sö i laùr che à mìa bé e sö la priorità per le coresiù e i migliuramèncc.
El VisualEditor l'è atif dei 12 de dezèmber del 2012 sö la Wikipedia 'n inglés, dei 25 de bril del 2013 sö la wikipedia en italià e dei 24 de löi l'è vizìbil a töcc i ütèncc registràcc.
Ogna artìcol che te pödet mudificà la g'ha dò lenguète:
- Mudìfica 'l sorgènt, che la mìna a la pàgina de mudìfica tradisiunàla;
- Mudìfica, che la atìva (dopo de 'n quach segónt) l'editor vizuàl, col qual se pöl mudificà e salvà i artìcoi e le pàgine del "namespace" ütènt, föra chèle de discusiù, e fàs 'n edèa de come che 'l sarà 'l VisualEditor 'na ólta che 'l sarà finìt. Se recomànda de dopràl töte le ólte che 'l sape pusìbol, de segnalà quan che argóta 'l funsiùna mìa giöst e de fà le oservasiù endèla pàgina apòsta! Gh'è a dispuzisiù pò a 'na Pàgina de le pröe dedicàda, pemsàda sura de töt per i ütèncc mìa registràcc, endóche se pöl fà dele pröe e 'mparà a fà i link, mèter dele nòte e i mudèi sènsa doprà la wikisintasi, che l'è mìa prevìsta del sistéma.[1]
Dàto che i è dré a ambiàs dré adès a svelöpà 'l VisualEditor, l'è sèmper mèi controlà le mudìfiche che se fà. Töte le mudèfiche fàde co l'editor vizuàl le compàr endèla cronologèa co l'etichèta "VisualEditor", isé se pöl tignìga dré mét e curìga dré, e se recomànda ai patroller de stà aténcc per entàt che 'n s'è 'n prensépe.
El VisualEditor el funsiùna co le skin Vector (che l'è chèla atìva de default) e Monobook, e 'l g'ha bezògn del JavaScript ed 'n browser supportat. El pöl véser temporaneamente dizativàt endèla pàgina "Preferènse", endèla sesiù "Cazela de mudìfica", se se selesiùna la upsiù "Temporarily disable VisualEditor while it is in beta", però se recomànda de mìa fal.
Che laùr él che 'l pöl gnemò fà?
Lès la lìsta de le limitasiù cunusìde del VisualEditor.
Com'él che i funsiùna i mudèi col VisualEditor?
Lès la pàgina sö TemplateData, o sedenò la maniéra de doprà i mudèi col VisualEditor.
Öt saìn de piö?
Fà pasà 'ntra le domànde fàde de spès (FAQ).
Öt segnalà vergót?
Semài che te g'hét comèncc, segnalasiù, reclàm, cumplimèncc de fà, và 'ndèla pàgina dei comèncc.
Edèe per el futùro[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Adès, quan che du ütèncc i laùra al stès tép sö la stèsa pàgina, i pöl nà 'ncùtra a'n cunflìt de edisiù. Püdì rià a fà mudìfiche de part de divèrsi ütèncc al stès tép l'è giöna de le edèe ciapàde 'n cunsidersiù dei svelöpadùr del VisualEditor[2].
Note[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ El VisualEditor l'avìza i ütèncc quan che per erùr i 'nserés le dópie parèntezi quàdre, gràfe ecc. Semài che però se ghe dà mìa a trà apòsta a l'avertimènt e se sàlva estès, VE el metarà 'ndèl artìcol i tag   e la modìfica corespondènta la g'harà de éser curigìda endèn segónt momènt.
- ↑ Real-time collaborative editing attracts attention Wikipedia Signpost: Technology report. 25 June 2012. Accessed 5 December 2012.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- The Dos and Don'ts of editing Wikipedia, Meghan Neal su motherboard.vice.com
- Visual Editor, la partecipazione e l’autonomia, Virginia Gentilini su nonbibliofili.wordpress.com
- The VisualEditor Beta and the path to change, Erik Möller sul Wikipedia Signpost


text:
Blink 182
I Blink 182 i èṅ un grup punk califurgnàṅ mis in pē in dal 1992 a Poway, in di dintóran ad San Diego, da Tom DeLonge (vóś e chitàra), Mark Hoppus (vóś e bas) e Scott Raynor (baterìa). Al sufìs 182 'l è stâ śuntâ in fónd par réndar difarènt al nóm dal grup rispèt a quél irlandéś di Blink ch'al gh'éra bèla.
La banda 'l à fat sù in tut siē àlbum da studi, na racòlta, un disc da 'l viṿ, quàtar demo e vint-i-òṅ sìngui, p'r un tutàl ad vint migliòṅ ad disc vindû.
Dòp quat'r an ad férum (i s éran mulâ dand vita a di prugèt da par lōr cuma Angels & Airwaves e +44), i èṅ turnâ insém in dal 2009.
Biugrafìa
Al grup al fà gnir fóra al prim disc Cheshire Cat in dal 1994 par la Grilled Cheese Records dòp soquànt demo rigistrâ in di an precedènt. Al disc (cun dènt'r i sìngui M+M's e Wasting Time) al n vénd mia dimóndi foravìa ch'in Austràglia. Par cal mutìṿ lè a la MCA Records a gh vèṅ in mènt ad mét'r-i sóta cuntràt p'r al disc dal 1996 Dude Ranch e la fà bèṅ parchè al vénd un migliòṅ e mèś ad còpi cun i braṅ ad sucès Josie e Dammit. Dū an dòp però Scott al lasa al grup. 'L è Travis Barker a tōr a 'l sò pòst.
In dal 1999 'l è la vòlta 'd Enema of the State, un disc ch'al mùcia sù un sucès clamuróś vindénd quìndas migliòṅ ad còpi. In cupertìna a s véd na foto dl'atōra dal póran Janine Lindemulder méntar l'è drē a mét'r-as un para ad guànt ad quéi druâ da i dutōr p'r insfilsàr un dî in dal cûl a i pasiènt. I sìngui tirâ fóra da cal lavōr chè i èṅ dvintâ di clàsic dal grup: What's My Age Again?, All the Small Things e Adam's Song.
In dal 2000 a véd la luś al disc da 'l viṿ The Mark, Tom and Travis Show (The Enema Strikes Back!) cun dèntar al sìngul Man Overboard. 'L an dòp al grup al fà catàr in di negòsi 'l àlbum Take Off Your Pants and Jacket, un tìtul dimóndi birichèṅ parchè da 'd là da 'l significâ leteràl (Tir-at via al braghi e al giachét) al fà gnir in mènt anc 'n àtar quèl (Tir-at via al braghi e fat na pugnéta) parchè la paròla Jacket la s lèś cumpàgn a Jack it.
Cal lavōr chè 'l è gnû fóra in tri versiòṅ difarénti, una rósa (quéla d'l aparéć) cun da piò i braṅ Time to Break Up e Mother's Day, una śala (quéla dal braghi) cun i braṅ What Went Wrong? e Fuck a Dog e una vérda (quéla dal giachét) cun i braṅ Don't Tell Me It's Over e When You Fucked Grandpa. Trédas invéci i èṅ al canti fisi, cun i sìngui First Date, The Rock Show e Stay Together for the Kids.
Al ròbi i càmbian un pôc cun al disc umònim dal 2003 parchè al stîl al s fà più madûr cuma in di sìngui Feeling This, Down, Always e al lènt I Miss You. La canta All of This invéci la véd la culaburasiòṅ ad Robert Smith di The Cure.
Dòp na racòlta (Greatest Hits dal 2005 cun dèntar la cover Another Girl Another Planet di The Only Ones) e un buś ad quàt'r an, al grup al tórna in dal 2011 cun al disc Neighborhoods.
Cumpunènt
'd adès
- Tom DeLonge - vóś, chitàra
- Mark Hoppus - vóś, bas
- Travis Barker - baterìa
quéi vèć
- Scott Raynor - baterìa
Discugrafìa
In studi
- 1994 - Cheshire Cat
- 1997 - Dude Ranch
- 1999 - Enema of the State
- 2001 - Take Off Your Pants and Jacket
- 2003 - Blink-182
- 2011 - Neighborhoods
Da 'l Viṿ
- 2000 - The Mark, Tom and Travis Show (The Enema Strikes Back!)
Racòlti
- 2005 - Greatest Hits
EP
- 2012 - Dogs Eating Dogs
Demo
- 1992 - Flyswatter
- 1993 - Demo 2
- 1993 - Buddha
- 1998 - Enema of the State Demo
Culegamènt estéran
- (EN) Al sò sit uficiàl
- (EN) Al vìddeo 'd All The Small Things in dal YouTube
- (EN) Al vìddeo 'd Adam's Song in dal YouTube
- (EN) Al vìddeo ad What's My Age Again? in dal YouTube
- (EN) Al vìddeo 'd Up All Night in dal YouTube
- (EN) Al vìddeo 'd I Miss You in dal YouTube
- (EN) Al vìddeo ad Feeling This in dal YouTube
- (EN) Al vìddeo ad Stay Together For The Kids in dal YouTube
- (EN) Al vìddeo ad M+M's in dal YouTube


text:
Quercus pubescens
El Quercus pubescens (en Bresà: Rùer, en insübrich Rùgura), l'è 'na piànta de la famìa de le Fagaceae uriginàre de l'Euròpa centràl e meridiunàl, de la Türchìa e de la Crimèa.
Cuntegnüü
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La rùer la g'ha 'l trónc mìa tat drit e la scórsa culùr maròn che pöl tirà al grìs de zùina e piö scüra e rügùza quan che l'è 'na piànta madüra. La g'ha la chiòma iregolàr e i ram en pó storzegnàcc.
Le fòie le g'ha l'òrlo lobàt mìa de póc (de 5 a 8 lòbi de ogna bànda) e le g'ha 'l gambì peluzèt. Quan che i è zùine i è piötòst peluzète de töte dò le bànde, quan che le vé ècie le diènta lìse 'nsìma e le rèsta 'n brìs pelùze e grìze de sóta.
El fröt l'è 'na giànda a fùrma de öf, culùr maròn ciar, cuarciàde per 1/3 o 1/2 de la longhèsa de 'na cùpola spèsa, peluzèta pò a lé e d'en culùr che tìra al grìs.
-
Le fòie quan che i è zùine.
Difuziù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se la tróa en töta l'Euròpa meridiunal, del nord-est de la penìzola Ibèrica, enfìna l'Itàlia, ai Balcàni e a l’Àsia Minùr. 'N Itàlia l'è prezènte 'npertöt, enföra che 'ndèle zòne piö intèrne e piö àlte.
Ecologìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chèsta rùer la preferès i pòsti piö picàcc al sul ma la sopórta bé apò a 'l frèt. La vé sö söle còste a sulìf a n'altèsa de 0 a 1000 méter söl lièl del mar sö ògna tìpo de teré.
Üzo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Le giànde se le dopràa per dàga de maià ai sì.
- La lègna se la dopèra per brüzà 'ndèla stüa ma la brüza a belàze.


text:
Interlingua
La Interlingua l'è 'na lèngua aüziliària internasiunàla nasìda 'ndel 1951 dòpo de piö de quìndez'agn de stüde de lèngua de la 'suciasiù IALA ('n inglés, "International Auxiliary Language Association", asuciasiù de la lèngua aüziliària internasionàla).
La Interlingua la g'ha 'n lèsich natüràl fés, perchè l'è tiràt fò de chèi de sich lèngue ìe: le quàter lèngue romànze piö parlàde (italià, spagnöl, purtughés e fransés) e l'inglés. A chèle lèngue ché, gh'è stat zontàt ön pó de todèsch e de rüso, che i aìda a troà la paròla giösta quan che le ótre sich i è mìa decórde.
La Interlingua l'è facil da 'mparà en quàter més apéna. Öna ròba che la la rènd speciàl l'è chèla che l'è l'ezèmpe piö riissìt de lèngua artificiàl tiràda 'mpé sö gramàtica e paròle 'n cümü có dele ótre lèngue natürài, tant che töcc chèi che pàrla 'na lèngua romànza e la grand part de chèi ch'i pàrla l'inglés i pöl rià a capìla sènsa stüdiàla.
L'è la lèngua artificiàla piö parlada al mónd dòpo de l'Esperanto.


text:
Benito Mussolini
Benito Amilcare Andrea Mussolini, mej cognossuu 'me Benito Mussolini (Dovia di Predappio, 29 de luj del 1883 - Giulin, 28 de april del 1945) l'è staa on giornalista, politegh e ditador italian.
I inizzi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassuu in Romagna, l'era el fioeu d'on faber socialista (Alessandro Mussolini) e d'ona maestra de scoeula (Rosa Maltoni). Quand che l'era gioven, el s'è vesinaa a la politega e ai ideai del socialismo pussee radical: già che l'era on radical, l'è staa perseguitaa del Statt e 'l gh'ha 'vuu de scappà e de viv in vari paes forest (l'Austria, la Svizzera, la Francia). L'è deventaa vun di esponent pussee important del socialismo italian, e l'è staa direttor del giornal Avanti!. L'era semper staa pacifista (l'era staa anca in preson per i sò protest contra la Guerra de Libia del 1911) fina al 1914: in quell ann chì l'ha mudaa idea de vera, e 'l s'è s'ceraa con quei che voreva che l'Italia la tovess part a la Prima Guerra Mondial. Per 'sta reson l'è staa scasciaa via del sò giornal e del sò partii, che inveci l'era contra la guerra. De quell moment, el Mussolini l'ha sposaa la causa e i idei del nazionalismo (anca cont el fondà on giornal noeuv, el Popolo d'Italia), e l'ha faa anca el soldaa volontari.
El Fascismo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A la fin de la guerra el s'è miss insemma a quei che sostegniven l'idea d'ona vitoria scurtada: inscì l'ha fondaa quell che 'l saria devegnuu el moviment fascista. I fascista, cont on programma nazionalista e bell radical, hann pontaa subet a ciappà el podè, anca cont el piccà e coppà i aversari politegh (soratutt i sò vegg compagn socialista); dopo 'n para de agn de violenza politega in tutt el Paes (1919-1921), in del 1922 i fascista hann organizzaa ona marscia su Roma; el re Vitori Emanuel III, alora, l'ha ofert al Mussolini de vess lù a fà su 'n governo noeuv. In di primm agn l'ha governaa cont i vegg partii conservador, che pensaven de podè drovà el fascismo 'me barrera contra el socialismo e 'l comunismo; ben prest però a l'è staa ciar che 'l Mussolini el voreva el poder tutt per lù medemm. Dopo i elezion del 1924 e l'assassini del deputaa socialista Giacomo Matteotti (che in del Parlament l'aveva denonziaa i vari imbroeuj faa di fascista duranta i consultazion), in del 1925 el Mussolini l'ha faa nass ona voeulta per tutt la soa ditadura (anca grazzia al sostegn del re).
In di agn che hinn vegnuu dopo, el Mussolini l'ha provaa a fà 'gnì pussee stabel el sò regimm e 'l sò partii: l'ha desviluppaa on culto per la soa persona (el se feva ciamà il Duce), l'ha provaa a quattà tucc i aspett de la vita in de l'organizzazion del partii, l'ha faa vegnì pussee grand i podè del governo. Intrattanta, l'è riessii a resolv el contrast tra l'Italia e la Gesa Cattolega (cont el Concordaa del 1929) e l'ha inviaa ona serie de grandi oeuver publegh.
Foeura de l'Italia, l'ha vorsuu portà el sò Paes a ona posizion de primm pian, e l'ha cercaa de fà ona politega compagna de quella di Grand Potenz. Per 'sta reson, l'ha invaduu l'Etiopia (1935) e l'ha sostegnuu el colp de Statt del Francisco Franco in Spagna (1936).
Anca se al princippi l'eva sostegnuu anca di alter paes ocidentai, cont el passà del temp i azion del Mussolini l'hann slontanaa de la comunità internazionala: e l'è staa inscì che 'l s'è vesinaa semper pussee a la noeuva Germania del nazista Adolf Hitler, che tra l'alter le tegniva 'me se 'l fudess on modell. In del 1938 ormai i duu paes eren pussee leaa che mai, e per quest anca in Italia hinn staa faa i legg razziai contra i giudee. L'ann dopo la leanza la s'è strengiuda anmò pussee cont el Patt de Azzal.
La guerra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 1939 la Germania l'ha invaduu la Polonia, e inscì l'ha faa s'cioppaa la Segonda Guerra Mondial. L'Italia l'era minga pronta a combatt, e donca l'è mia entrada subet in de la guerra; l'ann dopo però, despoeu avè veduu i gran sucess de la Germania in Europa, el Mussolini el s'è convingiuu che la guerra la fudess dree a terminà, e inscì l'ha portaa l'Italia in del conflitt. Per provà a vess a l'istess nivell del sò leaa todesch, el Mussolini l'ha invaduu la Grecia e l'ha cercaa de combatt i Ingles in Africa; però tucc i front hann vist ona motta de sconfitt per i eserciti talian, che gh'hann avuu de ciamàggh aiutt ai leaa todesch.
In del 1943 i Leaa hinn riessii a rivà in Sicilia e hann taccaa sù l'invasion de l'Italia: el Gran Consili del Fascismo el gh'ha tolt el poder a Mussolini, e 'l re l'ha faa arestà. A settember l'Italia la s'è renduda ai Leaa; intrattanta però Hitler l'ha faa liberà Mussolini (che l'eva presonee in Abruzzo) e l'ha faa portà in del Nord del Paes, indè che l'è nassuu on noeuv statt fascista, la Republega Social Italiana. Anca se 'l capp del statt a l'era Mussolini, in realtà la RSI l'era domà on satellit de la Germania, e 'l Duce el cuntava quasi pù negott.
Ma la pression di Leaa l'è vegnuda semper pussee forta, e in de la primavera del 1945 i American e i Ingles hinn staa bon de passà oltra el Pò. El 25 de april i partigian italian s'hinn rebellaa e hann scasciaa i todesch d'ona quai città (per esempi Milan). El Mussolini l'ha provaa a scappà insemma a la soa morosa Claretta Petacci e i sò gerarca e andà invers a la Valtolina. A Dongh (in sul Lagh de Comm) però, di partigian l'hann ciappaa intant che l'era dree a scondes in d'on camios todesch vestii 'me on tognin.
L'è staa arestaa e 'l vintott de april (dopp d'avè passaa la nott a Germasen) l'è staa fusilaa insemma a la Petacci a Giulin, ona frazion de Mezzegra. El dì dopo el sò corp l'è staa penduu a testa in giò a piazza Lorett a Milan.
La fameja[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Mussolini el s'è sposaa in del 1915 con la romagnoeula Rachele Guidi. De la donna Rachele el gh'ha 'vuu cinch fioeu:
- Edda (1910-1995), miee del Galeazzo Ciano, minister de Mussolini.
- Vittorio (1916-1967)
- Bruno (1918-1941) pilota de aerei, mort in d'on incident.
- Romano (1927-2006), musicista jazz.
- Anna Maria (1929-1968).
La tosa del Romano, Alessandra, al dì d'incoeu l'è ona senatris cont el Popol de la Libertà.
El Mussolini però el gh'ha 'vuu anca on mucc de moros e amant, e anca on quai fioeu minga recognossuu.


text:
Lèngua tetun
Ol Tetun, ciamàt in portughés Tétum, l’è la lèngua üficiàla de Timor Est ‘nsèma al portughés dal 20 de mas del 2002, cioè da quando Timor Est l’è dientàta indipendènta. L’è öna lèngua austroneziàna che la gh’à però tàte paròle che i vé dal portughés e dal malés o bahasa melayu.
Ol Tetun ‘l s’è formàt in del sécol XVI, dòpo che i è riàcc i portughés, come lèngua de contàt o pidgin, che l’è pò stàcia creolizàda in del tép. Ol Tetun ‘l gh’à quàter variàncc: la principàla che l’è parlàda ‘n de la capitàl Dili, la se ciàma Tetun-Prasa o Tetun Dili, in de la còsta sud e sudoèst s’pàrla ol Tetun-Terik, in del tòch sentràl de l’ìzola, ‘mpó sóta Timor Est e impó sóta Timor Oest, s’pàrla ol Tetun-Belu e ‘nfì a Metinaro, sö la còsta tra Dili e Manatuto, s’parla la variànt Nana'ek.
Al tép di colonizàdur ol portughés l’éra la lèngua üficiàla, ma ol Tetun-Prasa l’éra dovràt come lengua franca e per chèsta rezù l'à tiràt dét tàte paròle da la lèngua portughéza. Quando ‘n del 1975 l’Indonesia l’à conquistàt Timor Est e ‘l l’à fàcia dientà öna pruìnsa de la sò repüblica l’à pò ach vietàt de dovrà ‘l portughés. La Céza Catòlega alùra l’à decidìt de dovrà ol Tetun al pòst del bahasa indonesià come lèngua de la liturgìa e chèsto l’à ötàt a salvà ‘l Tetun e ‘l l’à facc dientà ü sìmbol de la identità cültüràla e nasiunàla de Timor Est.
Ol Tetun e i ótre lèngue de Timor Est i è stacie standardizàde in di agn ‘90 grasie al laurà del profesùr Geoffrey Hull, che dal 2001 al 2007 l’è stacc ach diretùr del Instituto Nacional de Linguística de Timor Est. Ol profesùr Hull l’è stacc ach 'l ideatùr, ol principàl autùr e ‘l cüradùr del vocabulàre de Tetun e l’à fai nas e l'à cüràt ol giurnàl acadèmich de Estudos de Línguas e Culturas de Timor-Leste.


text:
Amur (fiüm)
El Amur (Rüss: AMyp, Amur) l'è un fiüm de l'Asia urientala: lünghèzza 4.444 km, basin imbrìfer 1.855.000 km². Al sa furma in sül cunfìn tra la Rüssia e la Cina, a la cunflüenza di fiümm Shilka e Argun; da lì al cumencia a descrif una cürva prima vers südest, pöö dopu ver nurdest fin a che al sa trà deent in del Strècc dii Tartar, pròpi in facia a l'isula de Sahalin.
L'Amur l'è navigabil per quasi tüt ul sò cuurs, anca sa gh'è ul prublema ca l'è geraa per un quater-cinch meess a l'ann.
In del sò cuurs al marca ul cunfin Rüssia-Cina per quasi 1.800 km, e al bagna quater citaa d'una certa impurtanza, tüt in Rüssia:
Grassetto


text:
Mario Fargetta
Mario Fargetta (Lissún, 19 lüj 1962) l'è ün DJ e produtùr de müsica di discutech italiàn.
La cariéra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Giamò da bagaj Fargetta l'ha cuminciàa a fà'l DJ e'l giugava anca al balùn. In del 1980 l'ha vingiüü ün cuncurs de DJ e dopu l'ha cumincià a lavuràa in d'üna piscinina radio lucàal de Munscia, "Super Antenna".
In del 1986 el vàa a lavurà a "Radio Deejay" e'l desmett de giugà al balùn a livèll diletantistich. A cumincià dal 1987 el culabura ai prugràmm "Deejay Time" e "Deejay Parade", i düü trasmissiùn de radio pussee famùs di ann Nuvanta.
In del 1991 l'ha fàa el sò primm disch, The music is movin', che, insèmm a la sò segunda canzùn, Music (vègia canzùn de John Miles), de l'istess ann, l'ha fàa nà dent in di classifich de vendita americàn e inglès. I olter canzùn del Fargetta ch'hann avüü succèss in quij ann hinn stàa Your love (1993), This time (1994) e Midnight (1995).
In del 1998 l'ha presentàa, insèmm al DJ Albertino, "Italia Unz" sül canàal Italia Uno. In del'istess ann, insèmm al DJ Alex Farolfi, l'ha fàa sü'l prugèt The Tamperer feat. Maya: la prima canzùn, Feel it (ciapada da üna canzùn dij Jacksons Five), l'è rivada prima in di classifich inglès, menter che la segunda, If you buy this record, l'è rivada terza.
In di ann dopu, Fargetta l'ha tiràa innanz a fà canzùn de per lüü: I will rise again (2001), Good times (2002), People on the beat, Shining star (2006) e All I need (2007). Al dì d'incö el partecipa a düü prugramm de "Radio Deejay": "Disco Ball" e "Dance Revolution".
Fargetta cumè produtùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 2003 Fargetta l'ha crumpàa trij cà discugrafich de müsica di discotech: la Hands Up, la My Life e la Whim.
La sò vida privada[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se'l giuga püü al balùn seriament da ün frach de ann, Fargetta el giuga amò in di partidi de beneficenza. In del 2006 s'è spusàa cun la presentatrìs televisiva Federica Panicucci, dopu che hin stàa insèmm dés ann. Gh'han düü bagaj: Sofia e Mattia.


text:
Rongellen
Rongellen (in rumanc: Runtgaglia) a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 51 abitant e una süperfiss de 2.02 km², e al se tröva a una altitüden de 1003 meter sura al livel del mar.
El cumün de Rongellen a l'è tacaa ai cumün de Lohn, Sils im Domleschg, Thusis, Zillis-Reischen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rongellen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1344 col nom de Rungal.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
Cormoret
Cormoret a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 13.43 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 509 abitant.
El cumün de Cormoret al se tröva a una altitüden de 706 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Villeret, Nods, Courtelary, Les Breuleux (JU).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cormoret l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1178 col nom de Cormoret.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- http://www.cormoret.ch Sit ufizial
- Cormoret in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Cormoret in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Fort Worth
Fort Worth a l'è una cità del Texas, in di Stat Ünii.
La se tröva in de la cuntea de Tarrant e l'è la quinta püssee grand del propi Stat, e quela de desnöv de tüta l'Üniun. Ghe viven püssee de 680.000 abitant.
L'è nassüda 'me fort militar in del 1849 e la ciapa el nom del general William Jenkins Worth. I sò urigin 'me cità de fruntiera e del Far West la se sent anmò, tant che la ven ciamada anca Cowtown (ciuè "cità di vach"), cunt un ciar referiment ai cowboy.
Personn nassüü a Fort Worth[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Mark David Chapman, quel che l'ha mazzaa el John Lennon.
- Kelly Clarkson, cantant.


text:
Abadìa
Abadia Sarìt (Abbadia Cerreto in italiàn) l'è un cumün de la pruincia de Lod, Lumbardia, cun 300 abitant (dàto del Dic 2013 [1]) .
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El num Abadia el gh'è perché sül só teritóri a gh'era un'abasìa benedetina, e Sarìt perché gh'era pien de Quercus cerris.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Abadia Sarìt l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
El Pader Noster a l'è prubabilment l'uraziun püssee cugnussüda del Cristianesim. Segund i vangej, quand che i discepuj de Gesü gh'aveven ciamaa cum'a l'è che duveven pregà, lü'l gh'ha mustraa questa uraziun. Al se pö truaa in (Mt 6,9-13) e, püssee cürt, in (Lc 11,2-4). El Pader Noster al se dis in de la Messa.
Pader nòster, che te seet in ciel
che 'l sia faa sant el tò nòmm
che 'l vegna el tò regn,
che 'l sia faa 'l tò vorè,
come in ciel, inscì anca in su la terra.
Dann incoeu el nòster pan de tucc i dì,
e perdonon i nòster peccaa,
inscì come anca num ghe perdonom a quij che n'hann faa on tòrt.
E menon minga in de la tentazion,
ma liberon del maa, e che 'l sia inscì.
Padar Noster che t'see int i ciel
ca'l sia santificà 'l to nom
ca 'l vena 'l to regn
ca sia faja la to vuluntà
insì in ciel tant 'me in tera
El Paternoster in Brianzoeu
Pader nòster, che te seet in ciel
al sia santificaa ol tò nòmm,
al vegna ol tò regn,
la sia fàda la toa volontà,
comé in ciel, inscee in terra.
Dacc incoeu ol nòster pan quotidian,
scòrdes di nòster debitt,
inscee comé anca nomm se scòrdom di quei di noster debidor.
Facc minga borlà in de la tentazion,
ma libera nomm dal maa, e che 'l sia inscee.
El Paternoster in Bergamasch
Pader nòst che te sé in cél
a'l sìes santificàt ol tò nòm,
a'l végne 'l tò régn,
la sìes facia la tò olontà
cóme in cél, isé 'n tèra.
Daga 'ncö ol nòst pà de töcc i dé
e pàghega i nòscc débecc
cóme nóter m' ghi paga ai nòscc debitùr
faga mìa börlà in tentassiù,
ma sàlvega del mal. Amen.
El Paternoster in Lombard oriental' (ortografia SL)
Pader nost qe te seet in cel,
qe el to nom al sies santificad,
qe el to regn al vegne,
qe la to volontaa la sies faita
su indel cel compagn qe in su la terra.
Da-m incœ el nost pan de tœts i dé
E perdono-m i nosts pecats
come nolter ge i perdonom a qei qe i m’ha fait tort,
e meto-m miga a la prœva,
ma deslibero-m del mal. Amen.


text:
Livorno
Livorno (Labro 'n latì; Livourne 'n fransés; Leghorn en inglés stòrich; Livornu 'n còrso; Levuorne 'n napoletà) l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Toscana, capolöch de la pruvìncia omònima. La g'ha presapóch 161.900 abitàncc (dàto ISTAT del löi del 2009), 'na superfìce de 104.8 km² e 'na densità de 1535 ab./km². El cunfìna coi cümü de Collesalvetti, Pisa (PI), Rosignano Marittimo.
Sitüàda sö la còsta del Mar Ligure, Livorno l'è giü dei pórcc piö 'mportàncc de l'Italia, tat come scalo comerciàl tat come türìstich e centro indüstriàl de 'mportànsa nasiunàl.
El teretóre comünàl de Livorno el töl dét apò a lìzola de la Gorgona e le Sèche de la Meloria, che le fà part del Parco nasiunàl de l'Arcipelago Toscano. L'ìzola de la Gorgona la g'ha 'na superfìce de 220 ètari e la se tróa a 37 km de la còsta.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cümü de Livorno l'è 'nzemelàt co:
- Bat Yam, Israele
- Cerignola, Italia
- Guadalajara, Spagna
- Haiphong, Vietnam
- Novorossiysk, Russia
- Adana, Türchia


text:
Siracüsa
Siracüsa, (Sarausa 'n sicilià; Siracusa 'n italià; Eupakoύσaι/Surakoúsai 'n grec antìc e Eupakoύσeς/Surakoúses in chèl modéren; Syracusæ 'n latì; Syracuse 'n francés e 'n inglés; Syrakus in todèsc), l'è öna sità de la Sicilia che la fà pò pruinsa e la se tróa sö la còsta a matina (est) de l'ìsola, mia de luntà dal Capo Passero.
La sità l'è nasida in del 734 a.C. 'mpó sö söl promontòre - isóla de Ortigia e 'mpó sö la tèra fèrma.
Pròpe per chèsto per i Greci e per i Romà ol nòm de la sità l'éra al pluràl, desà che l'éra facia da piö tòch, quase da piö sità, öna 'n banda a l'ótra, ma separàcc tra de lür, ognü col sò nòm: Ortigia, Acradina, Tiche, Neàpoli e Epipoli.
Ol nòm Siracüsa l' vé dal sicül Syraka che 'l völ dì pié de aque, desà che la sità l'è nasida 'n d'ü pòst pié de sortide e de palüdi.
Dal 2005 l'è Patrimone de l'ümanità de l'Unesco.


text:
Praa (NO)
Praa (nom ufizial in italian: Prato Sesia) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara. El gh'ha ona popolaziun de 1 954 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 12,3 km² e ona densità de popolaziun de 159 ab./km².
Praa l'è sitüada in sü la riva de mancina del fiüm Sesia, in la bassa Valsesia e al cunfin cun la Pruvincia de Vercej (cumün de Saraval). Da Praa la se pò avègh una bela vista del Munt Rösa.
Praa l'è spartida in di riuni de Praa Vegia, Praa Növa e Gabi. Inultra fan part del paes i fraziun de Baragiota e Cà Bianca.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Praa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Nichi Vendola
Nicola Vendola (Bari, 26 'd Agóst dal 1958), cgnusû anc cuma Vichi in unōr ad Nikita Krusciov, 'l è un pulìtic itagliàṅ dal partî Sinistra Ecologia Libertà dòp soquànt an in dal Partî Cumunìsta e in dla Rifundasiòṅ Cumunìsta.
Da 'l Avrìl dal 2005 'l è al presidènt dla regiòṅ dla Pùglia dòp avér batû a 'l primàri dla sò cualisiòṅ Francesco Boccia dal Partî Demucràtic e pò Raffaele Fitto ad Fòrsa Itàglia par na cria. In dal Mars dal 2010 al vèṅ cunfirmâ a 'l sò pòst vinsénd a la granda còntar Rocco Palese.
Laureâ in létri cun na téśi ch'la dascurìva ad Pier Paolo Pasolini, ad mistēr al fà anc al scritōr e al giurnalìsta.
Al s è dit gay in dal 1978 e 'l è stâ òṅ di fundadōr d'l Arcigay. Al gh'à 'n buclèṅ a 'l uréć sinìstar.
In dal Nuvémbar dal 2012 Vendola al s preśénta a 'l primàri ad cualisiòṅ par dvintàr al candidâ uficiàl dal schieramènt ad sèntar-sinìstra Itàglia. Bèṅ Cumûn ma al n gh la cava briśa a 'ndàr a 'l balutàǵ contra Pierluigi Bersani e Matteo Renzi parchè al cata sù sōl al 15.6% di vōt rivànd tèrs.


text:
Nimatullah Youssef Kassab Al-Hardini
Nimatullah Youssef Kassab Al-Hardini (Beit Kassab, 1808 – Kfifane 14 de dicémber 1858) l'è stái un religiùs libanès, sant de la césa católica.
La sò festa l'è el 14 de dicémber
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Giüsèpp Kassab Al-Hardini l'è nasìd a Hardin, in del Liban, indel 1808. A vint'ann, in del 1828 l'è entrài in Seminàri e l'ha scèlt de fàss ciamà Nimatullah (Gràsia de Diu). L'è stài urdinàd prèt el dì de Nadal del 1833 a Kfifane. L'è stài prufesùr de Teulugia e el g'ha vìd cume stüdent anca un alter sant libanès: Charbel Makhlouf.
L'ha spès quasi tüta la vita in adurasiòn dal Santìsim, a pregà la Madòna, e a recità el rusàri [1][2].
L'è mòrt de polmonite el 14 de dicémber del 1858, a Kfifane. L'è stàì fà sant da Papa Giuànn Pàul II.


text:
Sócret
Artéccol in dialatt bulgnais
Sócret (in grécc Ewkpάtnς, Sōkrátēs; 470 a. C.-399 a. C.) l'era un filôsof grîg. L'è mej cgnossó pr'avair dscåurs davänti a tott pió che par avair scrétt dî lîber. Al môd ed rasunèr ed Sócret cunséssteva int'al dèr una man e arcgnósser i èter che äl só idê al n éren brîsa gióssti. Al dgé ch'l éra sinsé parché al saveva ch'l era sicûr d'la so mänt.
I argumént ed Sócret i gnénn tolt zå dal só studänt di Platån. Pr'al fât ch'l è stè dimostrè ch'al fé rasunèr zänt cme Platån, as dîs ch'l è stè al miåur ed tott. Mo tgnänn anch arcurdèr ch'l è stè mandè a murîr da quî d'Atene. Al pseva scapèr mo al dezidé ed 'n fèrel brîsa. Socrate al dgiva che col cal sa le col cal sa ed saveir mia, tot chi eter i creden ed saveir mo an san gnint.


text:
Buch (SH)
Buch a l'è un cumün svizzer del Canton Sciafüsa. Al gh’ha pressapoch 316 abitant e una süperfiss de 3.80 km², e al se tröva a una altitüden de 416 meter sura al livel del mar.
El cumün de Buch a l'è tacaa ai cumün de Gailingen am Hochrhein (DE-BW), Gottmadingen (DE-BW), Ramsen.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Buch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Buch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Lituania
La Lituània l'è un paees de l'Europa nurdurientaal, bagnada dal Maar Baltich cunt 100 km de linea de costa. La cunfina cunt la Pulònia e la Rüssia (la sò exclave de Kaliningrad) a südovest, cunt la Bielorüssia a südest e cunt la Letònia a N.
Teritòri, clima e vegetazziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul sò teritòri l'è quasi tütt pianüra, e i ünich muvimeent in rapresentaa da una quaj culina murenica in de la zòna südurientaal e nurducidentaal; in del teritòri litüaan sa cunten püssee de 3.000 laach. I fiümm principaj a inn ul Nemunas e ul sò aflüeent Neris.
In sü la costa baltica la sa tröva una lagüna, ca la sa slünga inver S fin a tucà la citaa de Kaliningrad.
Ul clima l'è intermedi fra quii temperaa uceanich de l'Europa de l'òvest e quii püssee cuntinentaal de l'est; mediameent sa userven inverni pütòost frecc, un pu' püssee duulz in sü la costa (genaar: Kaunas -6 °C, Klaipeda -3 °C) e estaa fresch, quasi istèss sü tütt ul teritòri (16-17 °C). I precipitazziun a vann tra dii massim de 700 mm in sü la costa e minim de mèn de 500 mm in dii zòn püssee inteern.
De cunseguenza, la vegetazziun l'è prevalentemeent furestaal, anca se al dì d'incöö la quata dumé ul 28% de la süperfiis tutaal; ul rèst l'è staa regalaa a l'agricultüra. L'ambieent l'è, in tütt i maneer, pütòost bèn tegnüü; i ünich preucüpazziun per i ambientaliist a vegnen daj centraj nücleaar, generalment ereditaa dal passaa suvietich (in particulaar quèla de Ignalina).
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I primm abitaant de la Lituània inn staa i Balti, fin del I milèni prima de Cristu; a partì dal sécul XIII ul teritòri l'è diventaa un grandücaat ereditari.
In del sécul XIV, cunt un matrimòni, l'è cumincjada l'üniun cunt la Pulònia, ca la rivarà fin a la fin del '700. In del 1795 la Lituània la passa deent in de la Rüssia.
In del 1918, ucüpada daj tudesch, la se declara indipendeent; la sò indipendenza la narà inaanz fin al 1940 quaand, insema cunt tütt i paees del Baltich, la vègn incurpurada in de l'Üniun Suvietica. Dal 1941 al 1944 gh'è la guèra cunt i tudesch naziist, ca ga mazzen 200.000 gjüdee.
In del 1990 ul parlameent al declara l'indipendenza, recugnussüda però dumé l'ann dopu; la Lituània l'è nada inaanz in sü la strada de la demucrazìa, fin a entrà (1/5/2004) in de la NATO e in de l'Üniun Eurupea.
Pupulazziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pupulazziun litüana l'è custitüida per circa ul 85% da litüaan etnich, ca parlen la lengua litüana, vüna dii dü leench ammò viff de la famèja indueurupea baltica. Sta percentüaal inscì vòlta la vègn dal fatt che, anca suta ul dumini suvietich, la Lituània l'è semper stada una repüblica tradizziunalista, puch indüstrializada e che l'è stada per quest minga invasa daj rüss.
I rüss a cunten per ul 6% cumplesiff, prevalentemeent in dii citaa graant e cunt una curiusitaa: a inn ul 55% in de la citaa de Visaginas.
I pulacch a inn circa ul 6,5%, cuncentraa in dii regjun de südest.
Ul muvimeent natüraal de la pupulazziun l'è, daj primm ann '90, in negatiif; la pupulazziun ürbana l'è uramaj ul 70% del tutaal, per ul gròss deent in dii citaa püssee gròss (Vilnius, Kaunas, Klaipeda, Panevėžys, Šiauliai).
Tel chì i nomm dal Paees in di lenguf mia üficiaj.
- Pulacch: Litwa, Republika Litewska
- Samugitan: Lietova (ul Samugitan l'è un dialett del Litüan)
- Rüss: Litva, Litovskaja Respublika (ЛиTBa, ЛиToBckaя Pecпyблиka)
Ecunumìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Lituània, cumé tütt i paees de l'ex Üniun Suvietica, g'ann vüü de afruntà ul pasacc tra l'ecunumìa sucjalista del periud suvietich e quèla del liber mercaa de dopu l'indipendenza; chel pasacc chì l'a purtaa dii gross prubleem (inflazziun, croll del PIL), ma ul prucess de liberalizazziun de l'ecunumìa al s'è maj fermaa.
Fin al 1945 la Lituània l'era un paees c'al scampava de agricultüra e alevameent; al dì d'incöö dumé ul 7% del PIL al vègn da chì.
I cultüür inn quii carateristich dii paees nordich: furmeent, barbabietuul, linu, pòmm de tèra, oorz; i bèsti püssee alevaa a inn purcèj e vacch.
Da nutà la pesca (merlüzz).
L'indüstria l'è praticameent nassüda dopu ul 1945, cunt i suvietich, ca g'ann metüü in pé stabilimeent metalürgich, chimich, mecanich. La strutüra indüstriaal l'è restada un pu' ferma dal periut suvietich, e inscì la Lituània l'è minga buna de cumpeet cunt i indüstri ucidentaj; una bela part del sò trafic cumercjaal al va de cunseguenza ammò inver la Rüssia, cumé in del periud suvietich.
Ul setuur terziari l'è dree a svilüpass: l'è impurtaant ul pòrt de Klaipeda, cunt la sò zòna ecunomica libera.
Article by Rubén Berríos Martínez, THE WASHINGTON POST, Washington, D.C., May 23, 1990 / 05-23-1990
Urganizaziun pulitica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Lituania (nom ufizial: Lietuvos Respublika) a l'è una repüblica.
Ul president a l'è ul Valdas Adamkus (dal 2004).
Ul Prim Ministar a l'è ul Andrius Kubilius (dal 2008).


text:
Iowa
L'Iowa a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 145.743 km² e una pupulaziun de 2.954.451 abitant.
A l'è tacaa a nord al Minnesota, a ovest al Nebraska e al Dakota del Süd, a süd al Missouri, a est a l'Illinois e al Wisconsin.
La capital a l'è Des Moines (198.682 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada del stat. L'ünega altra cità cun püssee de 100.000 abitant a l'è Cedar Rapids.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Iowa a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1846.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Iowa al gh'ha 7 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:Iowa


text:
Dialett cremones
El dialett cremones l'è on dialett gallo-italegh parlaa a Cremona e in d'on quai comun de la soa provincia.
Cuntegnüü
- 1 Caratteristigh
- 2 I verb
- 3 Esempi de lengua
- 4 Bibliografia
- 5 Legamm de foeura
Caratteristigh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La soa classificazion l'è minga certa, perché di studios disen che l'è on dialett lombard oriental, di alter inveci sostegnen che'l sia on dialett de l'Emilian. Ma 'sti dubbi chì gh'è anca per di alter dialett de la Lombardia del sud, compagn del Paves. Forsi l'è ona variant de mezz trai dò lengov. Gh'hinn dò varietaa del Cremones: voeuna de citaa e l'altra l'è quella parlada in del rest del territori. In de la Provincia de Cremona a l'è parlaa anca el Cremasch, che però l'è pusee vesin ai dialett Bressan e Bergamasch. Particolarità del Cremones l'è la granda presenza de vocai longh che dann a 'sto dialett chì ona cadenza de cantilena.
I verb[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Verb vess[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: mé sùnti/sum/sò, té te séet, lü l'è, nuàlter sùntum/sum, vuàlter sì, lur i è.
- Indicativ imperfett: mé séri/sìvi, té te séret/sìvet, lü l'éra/ìva, nuiàlter sérem/sìvem, vuàlter séres/sìves, lur i éra/sìva.
- Indicativ futur: mé saròo, té te sarèet, lü el sarà, nuàlter sarùm, vuàlter sarì, lur i sarà.
- Congiuntiv present: che mé sìa/sìes/sàga/sài, che té te sìet, che lü el sìa, che nuàlter sìum/sàpium, che vuàlter sapié, che lur i sìa.
- Congiuntiv imperfett: che mé füdès/füs, che té te füdèset/füset, che lü el füdès/fus, che nuàlter füdèsem/füsem, che vuàlter füdèsef/füsef, che lur i füdès/füs.
- Condizional present: mé sarès/sarèf, té te sarèset, lü el sarès, nuàlter sarèsem, vuàlter sarèsef, lur i sarès.
- Infinii present: èser, ìser o insìghe.
- Particippi passaa: stat.
Verb avèggh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: mé g'hòo, té te g'hèet, lü el g'ha, nuàlter g'hum, vuàlter g'hì, lur i g'ha.
- Indicativ imperfett: mé gh'ìvi, té te gh'ìvet, lü el gh'ìva, nuàlter gh'ìvem, vuàlter gh'ìves, lur i gh'ìva.
- Indicativ futur: mé gh'aròo, té te gh'arèet, lü el gh'arà, nuàlter gh'arùm, vuàlter gh'arì, lur i gh'arà.
- Congiuntiv present: che mé gh'àbia, che té te gh'àbiet, che lü el gh'àbia, che nuàlter gh'àbium, che vuàlter gh'abié, che lur i gh'àbia.
- Congiuntiv imperfett: che mé gh'avès/ès, che té gh'avesèt/èset, che lü el gh'avès/ès, che nuàlter gh'avèsem/èsem, che vuàlter gh'avèses/èses, che lur i avès/ès.
- Condizional present: mé gh'arès/arèf, té te gh'arèset, lü el gh'arès/aràf, nuàlter gh'arèsem, vuàlter gh'arèses, lur i gh'arès/aràf.
- Infinii present: vìghe.
- Particippi passaa: vìit.
I coniugazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: mé vàrdi, té te vàrdet, lü el vàrda, nuàlter vàrdum/vardùm, vuàlter vardè, lur i vàrda.
- Indicativ imperfett: mé vardàvi, té te vardàvet, lü el vardàva, nuàlter vardàvem, vuàlter vardàves, lur i vardàva.
- Indicativ futur: mé vardaròo, té te vardarèet, lü el vardarà, nuàlter vardarùm, vuàlter vardarè, lur i vardarà.
- Congiuntiv present: che mé vàrda/vàrdi, che té te vàrdet, che lü el vàrda, che nuàlter vàrdum/vardùm, che vuàlter vardè, che lur i vàrda.
- Congiuntiv imperfett: che mé vardès, che té te vardèset, che lü el vardès, che nuàlter vardèsem, che vuàlter vardèses, che lur i vardès.
- Condizional present: mé vardarès, té te vardarèset, lü el vardarès, nuàlter vardarèsem, vuàlter vardarèses, lur i vardarès.
- Infinii present: vardàa.
- Particippi passaa: vardàt.
II coniugazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: mé védi, té te védet, lü el vèt, nuàlter védum/vedùm, vuàlter vedì, lur i vèt.
- Indicativ imperfett: mé vedìvi, té te vedìvet, lü el vedìva, nuàlter vedìvem, vuàlter vedìves, lur i vedìva.
- Indicativ futur: mé vedaròo, té te vedarèet, lü el vedarà, nuàlter vedarùm, vuàlter vedarì, lur i vedarà.
- Congiuntiv present: che mé véda, che té te védet, che lü el véda, che nuàlter védum, che vuàlter vedì, che lur i véda.
- Congiuntiv imperfett: che mé vedès, che té te vedèset, che lü el vedès, che nuàlter vedèsem, che vuàlter vedèses, che lur i vedès.
- Condizional present: mé vedarès, té te vedarèset, lü el vedarès, nuàlter vedarèsem, vuàlter vedarèses, lur i vedarès.
- Infinii present: véder e vedìi.
- Particippi passaa: vist e vedìit.
III coniugazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: mé scrìvi, té te scrìvet, lü el scrif, nuàlter scrìvum/scrivùm, vuàlter scrivì, lur i scrif.
- Indicativ imperfett: mé scrivìvi, té te scrivìvet, lü el scrivìva, nuàlter scrivìvem, vuàlter scrivìves, lur i scrivìva.
- Indicativ futur: mé scrivaròo, té te scrivarèet, lü el scrivarà, nuàlter scrivarùm, vuàlter scrivarì, lur i scrivarà.
- Congiuntiv present: che mé scrìva, che té te scrìvet, che lü el scrìva, che nuàlter scrìvum, che vuàlter scrivì, che lur i scrìva.
- Congiuntiv imperfett: che mé scrivès, che té te scrivèset, che lü el scrivès, che nuàlter scrivèsem, che vuàlter scrivèses, che lur i scrivès.
- Condizional present: mé scrivarès, té te scrivarèset, lü el scrivarès, nuàlter scrivarèsem, vuàlter scrivarèses, lur i scrivarès.
- Infinii present: scrìver e scrivìi.
- Particippi passaa: scrit.
IV coniugazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Indicativ present: mé sènti, té te sèntet, lü el sènt, nuàlter sèntum, vuàlter senté, lur i sènt.
- Indicativ imperfett: mé sentìvi, té te sentìvet, lü el sentìva, nuàlter sentìvum, vuàlter sentìves, lur i sentìva.
- Indicativ futur: mé sentaròo, té te sentarèet, lü el sentarà, nuàlter sentarùm, vuàlter sentarì, lur i sentarà.
- Congiuntiv present: che mé sènta, che té te sèntet, che lü el sènta, che nuàlter sèntum, che vuàlter senté, che lur i sènta.
- Congiuntiv imperfett: che mé sentès, che té sentèset, che lü el sentès, che nuàlter sentèsem, che vuàlter sentèses, che lur i sentès.
- Condizional present: mé sentarès, té te sentarèset, lü el sentarès, nuàlter sentarèsem, vuàlter sentarèses, lur i sentarès.
- Infinii present: sènter e sentìi.
- Particippi passaa: sentìit.
Esempi de lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I mes de l'ann[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I dì de la settemana[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ona bosinada[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mé me 'l vòs imaginà
che la làdra libertà
l'ìva pò d'andà a fenì
con di guài da fa morì.
Èco, adès, èco 'l bèl fén
dèi fanàtich giacobén
che se fìva rispetà
cóme tànti podestà!
Part bandìti, part in prezòn
saràt sö cóme i capòn
a spetà la sóa sentènsa
per fà pò la penitènsa
dèle sóe iniquità;
ve 'l posìves figürà!
Vòster dan, se gh'ì di guài!
imparè, tòch de sonài,
a fà mènt a di birbànt
che fa guèra fìna ai Sant;
imparè a fà i prepotènt
a robà l'òr e l'argènt
a le càze del Signór
e levàghe ànca l'onór;
tòch d'indègn, sènsa pietà,
andè adès a venerà
quèl bèl vòster capitàl
la brìola in sìma al pal.
Andè adès a despoià
le famìglie, e fàve dà
le camìze e i lèt fenìt
paghè adès quèl ch'ì godìt.
Se 'n galéra creparì
vòster dan, ve torni a dì:
se ne sì compasionàt
da nesün l'ì meritàt.
Che n'abiè ànca da finì
tànti e tànti són per dì
con vergógna e confüziòn
tacà scüza a pindolòn
cóme i lard, cóme i salàm
a morì col nóm d'infàm!
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pagg. 168-169
El fioeu strason[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'era 'n òm che 'l gh'iva dù fiói.
E 'l pü gióven de lur el disè al pàder: "Pupà, dème la pursiòn del vòster che me tùca!" e lü el ghe fè le part del sò.
Dòpo pòchi dé, el fiól pü gióven el tudè sö töt e l'andè in luntàn paés, e là el cunsümè töt el sò vivènd da scapestràt.
E dopo che 'l s'avè mangiàt töt, vegnè 'na gran carestìa in quel paés là e lü 'l cuminzè a vìghen de bizögn.
E l'andè e 'l se metè a stà cun en siùr de quel paés che 'l la mandè fóra coi nimài.
E lü l'aràf fina vurìt impienìsse la pànsa cun le giànde che mangiàva i nimài; ma nisön ghe na dìva.
Alùra, turnàt in lü, el disè: "Quànti servitùr in cà de mé pàder i g'ha del pan da trà 'n sö; e mé chì móri de fam.
Tudarò sö e andarò da mé pàder e ghe dirò: Pupò, hò pecàt cóntra 'l siél e in fàcia a vó
Ne sun pö dègn d'èser ciamàt vòster fiól; tegnìme cùme ön di vòster servitùr".
E 'l tudè sö e 'l vegnè da sò pàder. L'era anmò luntàn e 'l pàder la vedè e 'l na sentè cumpasiòn; el ghe curè 'ncóntra el ghe trè i bras al còl e 'l la bazè sö.
E 'l fiól el ghe dizè: "Pupà, hò pecàt cóntra 'l siél e in fàcia a vó; ne sun pö dègn d'èser ciamàt vòster fiól"
Alùra el pàder a 'l dizè ai sò servitùr: "Purtè söbit chì el pö bèl vestìt e vestìl sö, metìghe 'n anèl in dit e de le scàrpe ai pé!
E menè chì el vedèl pö gras, masèl e mangiùm e stùm alégher!
Perché 'ste mé fiól chì l'era mórt e l'è resüsitàt; l'era pèrs e 'l s'è truvàt." E i cuminsè a mamgià alegramént.
El fiól magiùr pó a l'era a fóra, e quand el vegnè e che 'l füdè apróf a càza, el sentè ch'i sunàva e ch'i cantàva.
El ciamè ön di servitùr e 'l ghe dumandè cùsa l'era.
E lü 'l ghe disè: "È rivàt sò fradèl e sò pàder l'ha mazzàt en vitèl gras perché 'l gh'è turnàt anmò san e salf."
E lü l'andè in còlera e 'l vurìva mìga 'ndà 'n cà. E sò pàder el vèns fóra e 'l cuminsè a pregàl.
E lü, rispondènd a sò pàder el ghe dizè: "L'è chì tànti an che ve sèrvi e hò sèmper fat nè pö nè men de quel ch'hì vurìt. Epür ne m'hì mai dat gnànca en cavrèt da gòder cui mé amìch.
Ma malapena che l'è rivàt 'ste vòster fiól, che 'l s'è mangiàt töt cun le dóne de mónd, söbit gh'hì masàt en vitèl gras".
E lü 'l ghe disè: "Té, fiól mé, te sè sèmper chì cun mé, e töt quel che gh'hò mé, l'è ànca tò.
L'era pó ben de giöst d'avìghe göst e de stà alégher perché 'ste tò fradèl chì l'era mórt e l'è resüsitàt; l'era pèrs e 'l s'è truvàt".
B. Biondelli, Saggio sui dialetti galloitalici, pag. 55
Ona novella del Boccasc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dialett de Cremona[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dìghi dònca che in di tèmp del prim rè de Cìpri, dópo che Gotifréd de Bügliòn l'ìva fat l'acquìst de la Tèra Sànta, è sücès che 'na gentìl dóna de Guascógna l'éra 'ndàta al Sepùlcher in pelegrinàcc e, turnànda de là, in Cìpri l'è stàda insültàda vilanamènt da di òm balòs. E, duléndosen sènsa nesöna consulasiòn l'ha pensàt d'andàsen a lamentà dal rè. Ma gh'è stat dit da qualchedön che la perdaràf la fadìga, perchè lü l'éra d'üna vìta cuzé fiàca e cuzé da póch che non sulamènt el vendicàva mìga le ingiürie fàte ai àlter, ma de pö el suportàva de gran cuión tüte quèle che i àlter i fìva a lü, in manéra che tüti quéi che gh'ìva quàlche ruzeghìn, i se sfugàva cul fàghe dispèt o vergógna. La dóna, sentènd 'sta ròba, avéndoghe mìga sperànza de pudìse cunsulà del só fastìdi, la s'è fisàda de vulì spónzer la mizéria de quél rè e, andàta pianzènd davànti a lü, la g'ha dit: "El mè siör, mé vègni mìga davànti a lü perchè me spéta vendéta de l'ingiüria che m'è stat fat ma, in compèns de quéla te préghi che te m'insègnet cóme té te sòfret quéle che sènti che i te fa per fà che, imparànd da té, mé póssa supurtà pazientemènt la mia, che 'l Signùr el sa che, se pudèss, vuluntéra te la dunarèss, perchè té te sé cuzé bón da purtàle".
El rè, fin alùra stat lènt e pìgher, cóme se 'l se desedès dal sòn, cominciànd da l'insült fat a 'sta dóna (che l'ha vendicàt aspramènt), l'è diventàt persecütùr riguruzìsim de tüti quéi che d'alùra inànz i cometèss quàlche còza cóntra l'unùr de la sua curùna.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 193-194
Dialett de Ormenida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mé dìghi dònca che al témp del prim rè de Cìpro, dópo la conquìsta fàta de Tèra Sànta de Gufréd de Büjón, gh'è sücès che 'na siöra de Guascógna l'è andàda in pelegrinàgg al San Sepùlcher e de là turnànd, quand la füdè arivàda a Cìpro, di balusón i ghe n'ha fat fin che i ha podìd. Lé, che la caragnàva fóra de mód, l'ha pensà d'andà a dà querèla al rè; ma tó che i ghe dis che l'avaràv trat vìa la fadìga, parchè l'éra ànca lü tant maledèt e birbón che, invéce da castigà i àlter, ànca mén el se difendìva de quéle ch'i ghe fìva portà a lü; de manéèa che se gh'éra qualchedön che gh'avèss 'na quàlche ràbia, el se la sfugàva con fàghe di dispét a lü. Lé, a sentì quést, disperàda da pudìs mìga vendicàse, per cunsulàse in quàlche manèra l'ha fissà de spónzel, 'stò rè, in di sò vìzi. E, pianzènd, andàta là davànti a lü, g'ha dit: "Oh, el mè sciör, mé vègni mìga a la tó prezènza parchè mé póssa spetàme la vendéta de quél ch'i m'ha fat a mé ma, in cuntracàmbi de quést, te préghi d'insegnàme cóme te fé té a soportà quéle che sènti ch'i te fa a té per quést che, imparànd mé da té, anca mé póssa con pasiènza soportà el mè dispiazér quàle, 'l Signör el sà, che se podés el metarés voluntèra adòs a té che te sét cosé bràu a purtàl".
El rè, che fin alùra l'éra stat cosé indormènt, cóme ön che se deséda, el scominzè da l'ingiüria ch'i gh'ìva fat a 'sta siöra, a vendicàla cóme se dovìva, e pò el n'ha pö perdunàt ai birbón che dópo de alùra i na fèss qualchedöna còntra l'unùr de la sua curùna.
ibidem, pag. 194
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Angelo PERI. Vocabolario Cremonese-Italian, Cremona, 1847.
- Giorgio ROSSINI. Capitoli di morfologia e sintassi del dialetto cremonese. La Nuova Italia, Firenze: 1975, pp. XVI-212 (LXXXVI)
- Dizionario del dialetto cremonese, Libreria del Convegno, Cremona, 1976.
- Giovanni LONATI. Gazaboi. Poesie in dialetto cremonese. Rist. Cremonabooks, Cremona: 2004.


text:
Celerina/Schlarigna
Celerina/Schlarigna (Todesch e Italian: Celerina, Rumanstch: Schlarigna) al è un cumün svizzer int ul distrecc da Malögia int ul canton dal Grison.
Al sa trœuva in la valada d'Engadina da sora. Ul vilasg al è locaa intra St. Moritz, Samedan e Pontresina. Ul sitt al è prumée menzionaa in di document datant 1320.
Ul nomm ofizzial da la municipalitaa al usava vess Celerina, finn 1943 quand ch'al ha adoptaa ul nomm Schlarigna/Celerina. In 1950 al è stai renomnaa anmò Celerina/Schlarigna.
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Enfìna a le fì del sècol XIX la zét del paés la parlàa 'l Romàncio (varietà Puter): Endèl 1860 la percentuàl de la popolasiù che la 'l parlàa l'ìa amò del 96%. L'è stat a cumincià dei agn 70 del 1800 che la pursiù de parlàncc el putér la g'ha ambiàt a calà: endèl 1880 l'ìa del 76,9%, endèl 1900 l'ìa del 68,32%. Entùren a le metà del sècol XX la ridusiù la s'è fàda piö marcàda: endèl 1941 l'ìa riàda al 50,4% e de alùra l'è mìa piö stàda magiurànsa. Endèl 1980 l'ìa del 30,67%, e 'ndèl 1990 l'ìa del 20,31%. Al dé d'encö la percentuàl de zét che la cunsìdera 'l Romàncio la sò prìma lèngua l'è piö bàsa de chèi che dis de ìga come prìma lèngua l'Italià (19,29%)
Lian da fœu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Celerina/Schlarigna - Sitt web ofizzial da la municipalitaa
- Celerina - Ofizzi dal tourism
- Celerina/Schlarigna in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Stierva
Stierva (Seturius in latin; Stürvis in tudesch storich) a l'è un cumün svizzer del distret de Albula. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 132 abitant e una süperfiss de 10.54 km², e al se tröva a una altitüden de 1375 meter sura al livel del mar.
El cumün de Stierva a l'è tacaa ai cumün de Alvaschein, Mon, Mutten, Salouf, Tiefencastel, Vaz/Obervaz, Zillis-Reischen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Stierva l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 841 Seturiuo.[1] Fina a l'ann 1943 Stierva l'eva cognussüü 'me Stürvis[2].
L'andament storegh de la popolazion de Stierva l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ 1,0 1,1 Stierva in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz published by the Swiss Federal Statistical Office accessed 23 September 2009


text:
Lönàre
El lönàre l'è 'n strüment (de sòlit en blòc de fòi con segnàt sö i dé e i més) che se dopèra per dàga 'na sostànsa al sistéma dopràt de l'òm mizürà 'l tép, per divider, calculà e dàga 'n nòm ai vàri perìodi de l'an.
Eziste i lönàre de mür, de banch, ecc.
Quàze töcc i lönàre i se bàza sö le ünità de tép fondamentài discriìde che sóta:
- la setemàna: che la düra sèt dé;
- el més, che 'l düra piö o méno quater setemàne;
- l'an, che de sòlit el düra dùdes més.
Ogna nasiù la g'ha 'l sò calendàre uficiàl per defenéser le fèste e identificà le dàte en maniéra ünica. El sistéma che se dopèra 'n Itàlia per scópi civìi al dé d'encö l'è 'l calendàre Gregorià.


text:
Ginevra
Ginevra (Genève in frances, Genf in tudesch, Ginevra in italian e Genevra in rumanc; Geneva in arpitan e ingles; Ginebra in spagnö; Genava in latin), a l'è una cità de l'ovest de la Svizera, la capital del cantun svizer de Ginevra e'l center de la part francofuna de la Svizera (a l'è püssee giüst dì francupruvenzal). La gh'ha 184.758 abitant (2003), 645.000 in de l'area metrupulitana, e l'è la segunda cità del paes, dopu de Zürich. El 43,4% de la pupulaziun a l'è d'urigin furesta.
La cità la se tröa in del süd-ovest del lach Leman, in sü i dò riv del Rodan, in d'una valada sarada cunt inturna i muntagn.
Etimulugia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nom Ginevra a l'è de urigin celtega: Genava. Anca se'l nom "Genava" al se tröa in di test latin, el nom a l'è celtegh. In francupruvenzal al se dis propi Geneva.
La cità a l'è la sede de urganizaziun internaziunaj cume la Crus Russa, l'istitüt de ricerca CERN, i Naziun Ünii (sede segundaria) e una quaj sua agenzia (Urganizaziun Mundiala de la Salüt (OMS), Üniun Internaziunala di Telecumünicaziun (UIT), Urganizaziun Metereulogica Mundiala (OMM), e alter).
El simbul püssee cugnussüü de la cità a l'è el Jet d'Eau, un racc d'aqua de 140 meter d'alteza.


text:
Kai Hermann
Kai Hermann, nassüü 'l 29 de Sgenee 1938 a Ambürgh in Germania l'è un giurnalista Tudesch che l'ha lauraa paricc agn de la revista tudesca Stern. Quel che l'ha rendüü famus in tüt 'l mund a la fin di agn '70 - prenzipi agn 80, l'è staa 'l liber ducümentari che l'ha scriüü insema a un olter giurnalista de la revista Stern, Horst Rieck. El liber, gnüü föra in de'l 1978, 'l se ciama "Christiane F. - Wir Kinder vom Bahnhof Zoo" (Christiane F. - Nüm bagaj de la Bahnhof Zoo), vultaa in 17 lengh, l'ha vendüü a mijun e l'è staa 'l Bestseller in Germania düü agn a fira.


text: 1Majta aɨme ɨ maj hua'ajijva'aca'a ɨ tyaɨte mej ti'itɨcɨ, majta aɨme ɨ maj a'ij pua'a titetyújcha'ɨ, aɨ mu ajtyáxɨɨraca'a mej mi raanamua. 2Ma ajta aɨme ɨ fariseos, ajta aɨme ɨ mej ti'imua'ata ɨ yu'uxari jetze Moisés tɨ ra'uyu'uxaca'a, aɨ mu meyan tí'ixajtacaa tɨcɨn: ―Amɨjna mɨ tyaata'a, amɨɨ pu hui rɨ'ɨ tihua'ancure'evi'itɨ ɨ maj a'ij pua'a titetyújcha'ɨ, ajta hua'a jamuan ti'icua'aca. 3Aj pu i Jesús ayan sei nyuucari cɨn tihua'uta'ixaa tɨcɨn: 4―Tiche'e teyan tiraataxaj. Tɨ pua'a saɨj muan canya'axɨ tíya'amua a'achu cumu anxɨte maj ara'ase. ¿Ni cai ayan rɨni tɨ pua'a saɨj a'uveti? Aa pu hua'utyahuiite'esin ɨ seica ɨtzitá. Ajta raarahuausin ɨ saɨj tɨ á'uvej asta na'a cai raatyauni. 5’Tɨ'ɨj raatyauni, aj pu i huataujtyamua'ave'esin. Tɨ'ɨj i uhuatyaujratziira. 6Tɨ'ɨqui u a'uméj ɨ ruche. Aj pu i ru'amiincustyamua'a huatájeevi. Majta maɨn, ajtyaxɨɨri. Aj pu i ayan tihua'uta'ixaate'esin tɨcɨn: “Sata'aj huataujtyamua'ave'en. Nu'uri yeehui ráatyau ɨ canya'a tɨ á'uvej.” ―Ayaa pu tihua'uta'ixaa aɨjna ɨ Jesús. 7Ajta ayan tɨcɨn: ―Ayaa nu hui tyaja'amue'ixaate'e tɨ ayan ti'en aun tajapua tɨ Dioj e'eseijre'e, tɨ pua'a a'atɨ saɨque tyu'umua'ati tɨ ij cai che'e a'ij pua'a ti'ityujcha'ɨ, tɨ ij ajta ayan huarɨni a'ij tɨ Dioj ti'ijxe'eve'e, aɨ mu ɨ maj maun e'eseijre'e jemin ɨ Dioj, eitze'e mu rutyamua'ave'e maɨjna cɨme'e tɨ aɨn a'atɨ ayan saɨque tyu'umuá'a ɨ Dioj jemi macai aɨme cɨme'e ɨ seica, ɨ maj mui'i, ɨ maj rɨ'ɨ ti'ityetyaɨte, ɨ tɨ cai hua'aturaate'e maj saɨque tyu'umua'ati. 8’Tiche'e teyan tiraataxaj. Tɨ pua'a hui jɨita'a ayan ti'ituave'e a'achu cumu tamuaamuata'a tumin. ¿Ni qui cai ayan rɨni tɨ pua'a seij a'uraini? Aɨ pu ti'itɨ aparaatu ájtairan. Tɨ'ɨqui uhuare'icha'uta u ruchi'ita. Rɨ'ɨ pu ti'ihuauni asta na'a cai raatyauni. 9Tɨ'ɨj raatyaún, ru'amiincustyamua'a pu huatájeevi, aɨme ɨ maj vejli'i antachaatɨme. Majta maɨn ajtyaxɨɨri. Aj pu i ayan tihua'uta'ixaate'esin tɨcɨn: “Sata'aj huataujtyamua'ave'en neetzi jemi, a'ini nu'uri ráatyau yeehui ɨ tumin nyej ya'urai.” 10’Ayaa nu tyaja'amue'ixaate'e tɨ ayan ti'irɨnyaca u tajapua ɨ Dioj jemi, ajta aɨme jemi ɨ maj ravaɨre'e. Au mu hui rutyamua'ave'e maɨjna cɨme'e tɨ saɨj tɨ a'ij pua'a ti'ityújchaɨca'a ɨ jajcua ɨmɨ, aj pu i autyejche tɨ saɨque tyu'umua'ati ɨ Dioj jemi. 11Jesús pu ajtahua'a seij nyuucari cɨn tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Aa pu nu'u a'ahua'a a'atɨ e'echajca'a. Hua'apuaca pu nu'u tiyaujmua'a. 12Ajta aɨn yaujra'an tɨ pa'arɨ'ɨ, ayaa pu nu'u tiraata'ixaa ɨ rutaata tɨcɨn: “Pata'aj yee tinaata'an ineetzi ɨ tɨ tinaacɨ'ɨti patɨ'ɨj cai che'e ma'ahua'atan muaa.” Ajta aɨn taatajra'an, aɨ pu nu'u e'ita'a tihua'uta'a nain a'achu tɨ tí'ijchaɨca'a. 13’A'atzu pu'u a'atyeevi'ica aɨjna tɨ pa'arɨ'ɨ. Tɨ'ɨqui nu'u tí'ijsaɨj ɨ tɨ tí'ijchaɨca'a ɨ taatajra'an. Ajta á'uraa aɨjna ɨ yaujra'an. Aa pu nu'u a'ɨmɨ a'ará'a seij chuejra'a japua. Au pu nu'u ca'anacan tyu'uxɨjte nain tɨj na'a tɨ tiraacɨ́'ɨ aɨjna cɨme'e tɨ a'ij pua'a ti'ityújchaɨca'a. 14’Tɨ'ɨj nain tyu'uxɨjte, aj pu nu'u i eihua huatatujritze aujna seij chuejra'a japua. Aj pu i tira'utyaturaate ti'itɨ tɨ huacua'ani. 15Aj pu i á'uraa. Aj pu nu'u i seij jemi a'uré'enye tɨ ij aɨn ɨ a'atɨ raata'an tɨ tyu'umuare'en. Ajta aɨn ɨ a'atɨ, ayaa pu nu'u hui tiraamuáriste tɨ aun a'ume'en a'u maj tuiixu a'urauu tɨ ij tihua'umín. 16’Eecan pu nu'u huata'icuataca'a aɨjna tɨ pa'arɨ'ɨ. Ayaa pu nu'u tirajpueijtzica'a. Ruxe'evi'ira'a cɨme'e tyu'ucua'aniiche'e aɨjna ɨ cutzape'e ti'itɨ, tuiixu maj racua'aca. Ma ajta i cai, capu a'atɨ raata'acara'a tɨ ti'itɨ huacua'ani. 17’Aj pu nu'u i u huaujmua'atzɨ. Ayaa pu nu'u tyu'umuá'a tɨcɨn: “Majta aɨme yeehui ɨ maj ravaɨre'e ɨ nitaata, matɨj mana'a pua'amua ruxaahua mu ti'icua'a. Ajta tya'ava'aturaave hua'a jemi. Me nyajta inyaa, iiya nu huatyejvee nye'icuata. Ayej nya'ase nyamɨ'ɨni tujri cɨme'e. 18Ayej nya'ase yeehui na'ura'ani neyajna. A nu a'uméj ɨ nitaata jemi. Ayaa nu tiraata'ixaate'esin yee: Taata, eihua nu autyajturaa ɨ Dioj jemi, nyajta mueetzi jemi. 19Capu che'e ayan tiraavijte'e pej peyan naatamua'ati yee niyauj. Pata'aj peyan naaruuren ineetzi patɨj hua'aruure ɨ maj a'a jemi ti'imuare'e.” 20’Tɨ'ɨqui á'uraa. Aj pu i aun e'ire'enye ɨ rutaata jemi. Tɨ'ɨj a'ɨmɨ auuma'aca, aɨ pu nu'u hui taatajra'an raaseij. Eecan pu rá'ancu'uvajxɨ. Tɨ'ɨj i a'utáichajraa a'u tɨ e'eve'eme ɨ yaujra'an. Aj pu nu'u i ru'ure'ichuixɨ, ajta ru'ityévisiitɨmua. 21’Ajta aɨn yaujra'an, ayaa pu tiraata'ixaa tɨcɨn: “Taata, eihua nu yeehui autyajturaa ɨ Dioj jemi, nyajta mueetzi jemi. Capu che'e yeehui ayan tiraavijte'e pej peyan tinaatajeeva yee niyauj.” 22’Ma ajta aɨn taatajra'an, ayaa pu nu'u tihua'uta'ixaa ɨ mej jemin ti'imuare'e tɨcɨn: “Ca'anacan ma sa'ave'echui ɨ siicu'uri tɨ eitze'e naa een sej si saɨjna ru'ucáchejte'en. Sajta aniira sata'aj ru'ucarujti'i ɨ xɨtyaara'an jetze, sajta ra'ajtaca'acaite'en. 23Sata'aj sajta yeehui seyan huarɨni, saj saɨjna ɨ visaaru'u ɨ tyej teri rajrújte, sata'aj u ya'uva'ajan, sata'aj raame'eni. “Tiche'e yeehui tyu'uyesten, tyajta tyu'ucua'ani taxaahua. 24A'ini i niyauj, pu'uri ajtahua'a mu'u e'ejnye. Pueere yee ari mu'u a'umɨ'ɨ. Ajta á'uvej, aru tu'uri tyajtahua'a ráatyau.” Ayaa pu tihua'uta'ixaa. Aɨj mu nu'u hui cɨn ma'utyajhuii mej tyu'uyesten. 25’Meenti aɨn yaujra'an tɨ vasta'a, aa pu a'ahua'a tyaja'amuara'acaa a'u tɨ a'upa'atza. Tɨ'ɨj ari a e'eve'ema'acaa a vejli'i a'u tɨ a'utyejvee ɨ chi'i, aɨ pu raanamuajri'i mej ti'icuiina, majta ti'inye'e. 26Tɨ'ɨj nu'u i seij huatajee ɨ tɨ ravaɨre'e ɨ taatajra'an. Aj pu nu'u i ayan tiraataihua'uri'i a'ij maj rɨcɨ. 27’Ajta aɨn tɨ ti'ivaɨre'e, ayaa pu hui tiraata'ixaa tɨcɨn: “Pu'uri yeehui uve'enye ɨ a'ajuu. Ajta a'ataata, aɨ pu raamee ɨ visaaru'u ɨ tyaj rajrújte aɨjna cɨme'e tɨ ajtahua'a uve'enye jemin ɨ rutaata. Capu yeehui á'ij eenya'a. Rɨ'ɨ pu naa tya'uve'ene.” Ayaa pu nu'u tiraata'ixaa. 28’Ajta aɨn tɨ vasta'a, tɨ'ɨj ayan tiraanamuajri'i, tɨ'ɨj nu'u i huatanyu'ucaca'a. Capu raxe'eva'acaa tɨ utyarute u chi'ita. Ajta aɨn taatajra'an, aɨ pu nu'u huirajraa tɨ ij ya'utajée. Eihua pu raatyéejee tɨ utyarute u chi'ita. 29’Ajta aɨn tɨ vasta'a, ayaa pu nu'u tiraata'ixaa ɨ rutaata tɨcɨn: “Casi'i. Tɨj na'a nyej ya huaca mueetzi jemi, eihua nu ti'imuare'e. Canu yeehui a'anaj ti'itɨj cɨn autyajturaa mueetzi jemi. Nain nu yeehui cɨn tya'ara'aste a'ij pej tinaataij. Pajta muaa, capaj yeehui a'ana ti'itɨ naata'a ɨ nyaj cɨn tyu'uyesten hua'a jamuan ɨ nya'amiincustyamua'a, ni ti'itɨj caura. 30Ma pajta muaa, ayaa paj huarɨj, amɨjna mua'ayauj, aɨ pu juuca jamuan raaxɨjte nain ɨ paj tiraata'a. Ajta tɨ'ɨj uve'enye, muaa paj raaje'icatze ɨ visaaru'u ɨ tyaj rajrújte.” 31’Ajta aɨn taatajra'an, ayaa pu nu'u tiraata'ixaa tɨcɨn: “Niyauj, tɨj pana'a peri pua'an xɨcaj ya huaca ineetzi jemi. Ajta tɨj na'a ti'ipua'amua ɨ nyej tí'ijcha'ɨ, mueetzi pu tiá'a. 32Aru amɨjna mua'ajuu, ayaa pu eenya'a cumu tɨ mɨ'ɨchica'a a'ini capu ma'ahua'acaa. Ayaa pu een ijii cumu tɨ ajtahua'a huatarun. Aɨ pu yeehui a'uvajcaa, aru pu'uri ajtahua'a huataseijre. Aɨj pu cɨn ayan tyu'ujxe'eve'e tyej huatatatyamua'ave'en, tyajta tyu'uyesten.”


text:
Vitòri Amedee III de Savòja
El Vitòri Amedee III de Savoya (Turin, 1727- Moncalieri, 1796) l'è divegnuu Re de Sardegna in del 1773 e l'è staa fortament contrari a la Rivoluzion francesa. Quand che el Napoleon l'ha invaduu per la prima voeulta l'Italia el Re l'è staa descounfiguu a Milesim e a Mondovì e l'è staa constrengiuu a subì el trataa de Paris cout el qual el perdeva la Savòja e Niza. Vitòri Amedee III a l'era fioeu del Càrl Emanuel III e l'è staa pàder de trei Re: el Càrl Emanuel IV, el Vitòri Emanuèl I e el Càrl Felis.


text:
Entschatta dals cuntegns
Entschatta dal navigatur
Fin dal navigatur
Administraziun electronica
Sco basa per quest svilup ha il Cussegl federal decis ils 24 da schaner 2007 sia strategia davart l’administraziun electronica svizra. Quai dess pussibilitar cun novas tecnologias d’infurmaziun e da communicaziun en tut la Svizra in’administraziun statala effizienta ed economica, organisada tenor ils basegns da las burgaisas e dals burgais. Tant la Confederaziun sco ils chantuns han definì lur collavuraziun per il svilup da l’administraziun electronica sco impurtanta incumbensa strategica cuminaivla da tut ils nivels administrativs. Ina collavuraziun intensiva duess permetter da profitar da sinergias e da meglierar l’effizienza. Ins ha elavurà cuminaivlamain las incumbensas e las directivas da basa per pudair cuntanscher las finamiras cun in catalog dals projects prioritars. La realisaziun concreta da la strategia han la Confederaziun ed ils chantuns reglamentà en ina cunvegna generala per ils onns 2007 fin 2010.
La strategia davart l’administraziun electronica svizra fa part da la strategia per la societad d’infurmaziun svizra dals 18 schaner 2006.
Tut las ulteriuras infurmaziuns datti mo en tudestg, franzos e talian.
Fin dals cuntegns


text:
AOL Instant Messenger
Ol AOL Instant Messenger (AIM) l’è ü progràm de instant messaging fai sö da la AOL, America On Line, che l’ dóvra i protocòi de mesagìstega ciamàcc OSCAR e TOC e che i è bù de permèt a i dovradùr de scrìes tra de lur a l’istànt.
Chèl progràma ché l’è stai metìt fò da la AOL per la prima ólta in del Mas del 1997.
Ol client üficiàl l’è stai desvilüpàt da la AOL è l’è dispunìbel per la Microsoft Windows, la Mac OS, la Mac OS X e ‘l Linux.
Bùna part de la zét la dóvra cóme progràm de mesagìstega pròpe ol AIM e sura de töt in di Stacc Ünìcc ‘ndóe ol 52% de chèi che i dóvra Internet i dóvra pròpre ol AOL Instant Messenger.
A partì dal 2000, chèi che i dóvra ol AIM e chèi che i dóvra ol ICQ i pöl scrìes tra de lur dezà che i dù sistemi i dóvra l’istès protocòl de comunicasiù.


text:
UNESCO
L’UNESCO l'è l'Organizazion di Nazion Unì per l’Educazion, la Siensa e la Coltura (da l'acronim ingles United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) e l'è stata fondaa dai Nazion Unì del 16 noember 1945 per incoragià la colaborazion tra i nazion int el setor dl'educazion, la sienza, la coltura e la comunicazion.
A Mars del 2008, i fan part de l’UNESCO 192 pajis e 6 member associaa. El quartier general de l’UNESCO l'è a Parigi, in Francia, e gh'hinn 60 ufissi regional sparpajaa per tut al mond. I proget dd l’UNESCO i comprenden programa sientifich internazional; programa d'alfabetizazion, e de formazion di maester; proget regional e de storia coltural; e cooperazion internazional per conservà el patrimoni coltural e natural del noster pianeta e per preservare i dirit uman. Veuna di mansion de l’UNESCO l'è quela de mantegn una lista de patrimoni dl’umanità. Quej patrimoni chi j'hinn important colturalment o dal pont de vista naturalistich, e quindi j'hinn consideraa important per la comunità mondial.


text:
Gorgonzoeula
Gorgonzoeula (Gorgonzola in Lengua italiana) l'è on comun de la Provincia de Milan con 19 953 abitant.
Probabilment el sò nòmm el vegn de la dea Concordia, trasformaa in Concordiola e dòpo Gorgonzola.
Gh'è dò fest principal in del paes: quella del formagg Gorgonzoeula, a la fin de settember, e quella de Santa Caterina, al 25 de november
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Gorgonzoeula l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Libertarianism
El Libertarianism (de l'ingles Libertarianism) a l'è un muviment liberal nassüü in di agn '70 del XX secul. Despess a l'è dupraa 'me sinonim de anarco-capitalism[1], o de alter so curent.
In ingles, libertarism e libertarianism a hinn dupraa 'me sinonim in pulitiga, intanta che in di alter lenguv neolatin se fà distinziun perchè el libertarism a l'è un cuncet grand che'l tira in mezz anca l'anarco-cumünism e 'l sucialism libertari. El libertarianism a l'è inscambi un pensee che'l liga l'anarco-individualism cunt el liberalism classigh, e'l gh'ha 'me curent principaj l'anarco-capitalism e l'anarco-liberalism. Per quela resun chì i libertarian, che se definissen de solit 'me liberaj cuerent, rigurus e nemis de la cuerciziun, i prupognen una visiun pulitiga che l'è luntana sia de la manzina che de la drita, e porten inanz a bun cünt in manera radicala i tesi tipigh del liberalism classigh [2]
Cuntegnüü
Ecunumista e pensadur libertarian[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Anthony de Jasay
- David Friedman
- Hans-Hermann Hoppe
- Frank Chodorov
- Friedrich von Hayek
- Bruno Leoni
- Carlo Lottieri
- Ludwig Von Mises
- Robert Nozick
- Murray N. Rothbard
- Pascal Salin
- Thomas Szasz
- Luigi Marco Bassani
- Paolo Bernardini
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Norman P. Barry, Del liberalismo classico e del libertarianismo, ELiDiR , Roma, 1993
- ↑ La teoria politica dei libertari
Bibliugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Barry Norman, Del liberalismo classico e del libertarianismo, ELiDiR, Roma, 1993
- Murray N. Rothbard For a New Liberty: The Libertarian Manifesto, 1973
- Carlo Lottieri, Il pensiero libertario contemporaneo, Macerata, Liberilibri, 2001.
- Paolo Zanotto, Il Movimento Libertario americano dagli anni sessanta ad oggi: radici storico-dottrinali e discriminanti ideologico-politiche, Siena, Università degli Studi di Siena, 2001.
Muviment pulitigh libertarian[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Autur libertarian[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Luigi Marco Bassani
- Paolo Bernardini
- Anthony de Jasay
- David Friedman
- Hans-Hermann Hoppe
- Frank Chodorov
- Bruno Leoni
- Carlo Lottieri
- Robert Nozick
- Murray N. Rothbard
- Pascal Salin
- Thomas Szasz


text:
L'immensità
L'immensità l’è öna cansù del 1967 scricia dal Mogol ‘nsèma al Detto Mariano e al Don Backy e l'è stacia cantada sées dal Johnny Dorelli, sées dal Don Backy e quach mis dòpo po’ la Mina n’à facc öna sò versiù.
La cansù l’è stacia preşentada al Festival di Sanremo 'n del 1967 e l’è riada al nöf pòst, pò però ol Jonny Dorelly l’è riàt al segónt pòst ‘n del la hit parade, ol Don Backy al quint e la Mina al quatórdes.
In tance i à però fai notà che L’immensità la sömeàa ‘mpó tròp compagna a Un giorno ti dirò de Gorni Kramer e sura de töt a I put a spell on you, cansù di agn '50 del bluesman [[Screamin' Jay Hawkins] che ‘n del 1966 l’éra stacia portada de bèl nöf in di clasifighe ‘ngléşe dall'Alan Price Set.
La versiù de L’immensità del Johnny Dorelli l’è egnida fò come ü 45 gir e ‘l B side l’è Soltanto il sottoscritto.
I Negramaro i n’à fai öna cover in del 2005 che l’è dèt in del album Mentre tutto scorre.


text:
Mosa
La Mosa (en fransés: Meuse; 'n olandés e 'n todèsch: Maas) l'è 'n fiöm che pàsa 'n Frància, Bèlgio e Paés Bas. El se sböta 'ndèl mar del Nort ensèma col fiöm Reno, e i fùrma 'n delta ünich per töcc du.
La Mosa la g'ha fat de cunfì ucidental del Sacro Romano Imper Germànich de la sò creasiù, endèl sècol IX enfìna a la anesiù de 'na bùna part de Alsàsia e Loréna de part de la Frància dòpo i acórde de pàce de Westfalia, endèl 1648, e de la anesiù del Principat de Liegi, endèl 1792, ach de part de la Frància.
'Ntra le cità che vé streersàde de la Mosa le piö 'mportànte i è: