text:
bele da 25 agn incá, se fistidiëia l’aziënda de familia por le bëgn de sü tliënc’.
La famiglia Seeber adöm a sü colaboradûs é conesciüs por na consultaziun profscionala y en sorvisc de valûr. Al vëgn respeté i debojëgns individuai y abiná cun en bun raport danter prîsc y cualité.
La cerna di produc’ mantëgn istalaziuns de stales, implanc’ da muje y desfridé y emplü aredamont agricul y forestal.
La sodisfaziun dal tliënt é tres al pröm post, porchël vëgnel mâ tut sö produc’ controlês tal sortimënt. La bona colaoraziun con i fornidûs, mpormet da avëi dagnora na bona cualité.
Trasport y istalaziun vëgn fac’dô al debojëgn dal tliënt. L’aziënda Agrartechnik é dagnora a disposiziun cun aiüt e consëi.
Gnide a se ciafé tla sënta prinzipala a San Sciomun (dlungia Bornech).
Sperun da podëi se salüdé!
Cun la fondaziun dla sënta a Großkirchheim tla Val de Möll, unse la poscibilité da ti ester plü dampró ince ai tliënc’ dal’Austria.
Stimá tlienc’ y amisc,
bele da 25 agn incá, se fistidiëia l’aziënda de familia por le bëgn de sü tliënc’.


c: text/html

text:
San Martì de la Batàia
San Martì de la Batàia (nòm uficiàl en italià: San Martino della Battaglia) l'è 'na frasiù del cümü de Dezensà, en pruvìncia de Brèsa. El paés el se tróa endèle campàgne ale spàle de la penìzola de Sirmiù, endela part meridiunàla del Lach de Garda a presapóch sèt chilòmetri a sudest del sò cèntro comünàl e 3 chilòmetri e mès de la frasiù de Riultèla co la quàla enfìna al 1928 el fàa cümü separàt de Dezensà.
A San Martì s'è combatìt la batàia piö sanguinùza de la Segónda guèra de 'ndependènsa, ai 24 de zögn del 1859, endóche i Piemontés de Vitòrio Emanuele II e i fransés de Napuliù III i g'ha batìt i Austrìaci. La batàia l'è stàda isé violènta ma isé violènta che, a la fì, el filàntrop svìser Henri Dunant, a éder el defà disperàt che le s'éra dàde le fómne del pòst e dei paés vizì (Castiù) per medegà i ferìcc, el g'ha ìt l'ispirasiù per fondà l'istitusiù de la Crus Rósa.
Per regordà chèsti facc e unurà i mórcc de chèsta batàia e de töte le ótre batàie che g'ha portàt a l'endependènsa e a l'unità de l'Italia, combatìde 'ntra 'l 1848 e 'l 1870, gh'è stat fat sö 'na tór de 74 méter, monümènt nasiunàl, e 'na céza co 'n osàre con dét le cràpe dei mórcc de la batàia, de töte le nasiunalità.
San Martì el fà paròchia de per sò cönt e la sò céza l'è 'ntitulàda a San Martì de Tours. La paròchia de San Martì la fà part de la diòcezi de Verùna.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Manar in vehichel a motor en in stadi d'aivradad u surpassar la sveltezza maximala periclitescha la segirezza d'autras persunas en il traffic sin via. Talas cuntravenziuns han per consequenza ch'i vegnan pronunziadas sancziuns, sco ina multa, in chasti pecuniar u in chasti da detenziun, ubain sancziuns administrativas, sco in'admoniziun u schizunt la retratga dal permiss da manischar (per in temp pli lung u pli curt).
La mesira dependa da la grevezza da la cuntravenziun cunter il traffic. Per la durada da la retratga dal permiss da manischar èn decisivas la «reputaziun automobilistica» (quantas giadas èn las reglas da traffic gia vegnidas surpassadas) e la necessitad da la manischunza u dal manischunz d'avair in permiss da manischar pervia da la professiun.
Tgi che surpassa las reglas dal traffic, na ristga betg mo mesiras administrativas (admoniziun, retratga dal permiss da manischar e.u.v.) e mesiras penalas (p.ex. multas, chastis pecuniars e chastis da detenziun), mabain er mesiras civilas (p.ex. pretensiuns da regress da l'assicuranza).


text:
Il Grischun sco chantun muntagnard è adina puspè pertutgà da bovas. Mez mars da quest onn è vegnì giu ina gronda bova sur Sedrun. La bova da la Val Strem ha purtà 200’000 meters cubic crappa e grippa a val (link). Gia dapi onns vegn giu da la Val Parghera a Domat rauba da plattamorta che periclitescha la via chantunala, ils binaris da la Viafier Retica ed ils vials da l’autostrada A13 (link).
En las annalas pervia da grondas malauras e bovas en il Grischun van ils onns 1987, 2002 e 2005.
Il 1987 èran grondas parts dal Grischun stadas pertutgadas d’inundaziuns. Il 2002 èn duas vischnancas stadas en il focus: la vischnanca da Schlans ch’è vegnida dividida en duas parts entras ina bova e la gronda massa da glera ch’è vegnida a val al ur da la vischnanca da Rueun. Il 2005 avevan fermas malauras destruì pliras parts da la vischnanca da Susch. La Televisiun Rumantscha aveva rapportà da las inundaziuns:
L’onn 1987 avevi dà suenter malauras grondas bovas ed inundaziuns en l'Engiadina, en il Puschlav ed en la Cadi sissum la Surselva. Damain pertutgà era stà il Grischun Central. Il Radio Rumantsch aveva rapportà direct dals plazzals cun gronds donns nua ch’era persunas avevan pers la vita.
10 onns suenter las catastrofas natiralas era vegnì reprendì il tema en ils lieus pertutgads. Co era la situaziun sa midada en ils lieus da catastrofa. Aveva la bova dal 2002 da Schlans betg mo dividì il vitg, mabain era la populaziun en duas parts?


text:
SfulàTrenincorsa
Toast records 2005
(R.Cremonesi)
d’una pulver che urmai la gh’è pu,
gh’era gent che diseva “ades basta” perché
perchè sí ades te turnet indré,
perchè sí ades te turnet indré,
perchè sí ades te turnet indré.
O mia bela tuseta de urmai settant’an
me ricordi quand serum sfulà,
te purtavi in sui brasc, te pesavet m’en strasc,
gh’era in gir minga trop de mangiaa,
gh’era in gir minga trop de mangiaa,
gh’era in gir minga trop de mangiaa.
E ciapa e cur, desfa foera gh’em da andaa,
s’el treno el partiss sensa de nunc a semm ciulà
e moeves e cur e smorsa tucc i ciar,
se veden la lus andemm tucc in fund al foss.
E quand po a al sira turnavum indré
el Riccardo, el Barbis e anca mi,
se truavum in tanti, inscí de scundun,
cun la forsa del noster dulur,
cun la forsa del noster dulur,
cun la forsa del noster dulur.
Ma el dí pusé bel l’è sta quand semm turnà
tucc insema in la nostra ca,
l’è restada in pè, un miracul perchè
a ghe n’era un mucc là bumbardà,
a ghe n’era un mucc là bumbardà,
a ghe n’era un mucc là bumbardà.
La musica l’è alegra, la storia minga trop,
ma tant a l’è inscí se po minga fa nagott
de temp n’è pasà e mi sun chí cun ti,
te vardi in di oecc, che i lusiss dumà per mi.
inviata da adriana - 20/4/2008 - 18:31


text:
Ils 12 da schaner havein nus saviu guder nossa sera da trofeas. Bunamein tut ils catschadurs activs cun dunnas ed amitgas han dau suatientscha agl invit. La tscheina ha nies commember Giusep Venzin da Mutschnengia preperau cun siu team. Pil program dalla sera ein Rinaldo Giger, Felix Venzin e Gion Albin stai responsabels. Cun bia humor han els delectau ils presents cun lur skechs e las novitads da catscha.
Nies actuar e vicepresident Vital Lutz ei daventaus veteran cantunal.
Sin la preit da trofeas han nos commembers presentau lur racolta dalla catscha aulta 2012. Ina preit cun plitost paucas tschiarvas. Malgrad las grodas dumbraziuns da selvaschinas dalla primavera 2012 han ins buca pudiu tier las tschiarvas il settember. Dils bucs camutsch han 3 retschiert la medaglia d’argien e 3 quella da bronce. Cauras camutsch mo ina che ha survegniu argien.
Nossa sera da trofeas ei reussida cumpleinamein. In grond engraziament a tuts che ein segidai persuenter.
Per la secziun Vallatscha
Ursin Venzin, president


text:
Metropolitana de Genoa
La metropolitana de Genoa a l'è ona metropolitana lingera che la conliga el center de Genoa cont el quarter de Certosa, in del nord-ovest de la cittaa. El servizzi a l'è gestii da la societaa de straport pubbligh, AMT.
Red[Modifega | modifica 'l sorgent]
La red metropolitana de Genoa a l'è componnuda domà de ona linia:
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
La possibilità de dervì ona metropolitana a l'era in discussion giamò dal 1906, ma a la fin a l'è staa scernuu on sistema tranviari, poeu saraa in del 1966.
Dopo a l'è staa parpognuu insemma a l'ingegnee Emilio Rava on sistema che l'avaria conligaa Genoa a Sampierdarena, cont di scambi cont i tram e i impiant de resalida.
Progett approvaa del governo de Benito Mussolini, a l'è staa poeu faa no per el cost, assee volt.
Cont la fin del tram, però, la torna l'idea de la Metropolitana, anca per doperà a pien el tunnel tranviari, che cont i bus l'era inquinaa.
El primm tocch de la metropolitana a l'è inauguraa in del 1990, in occasion del Mondial del Folball, e la Red a l'è quella de incoeu dal 2012.
Caratteristigh tecnigh[Modifega | modifica 'l sorgent]
Scartament[Modifega | modifica 'l sorgent]
El scartament di binari a l'è de 1435 millimeter, che a l'è l'inscì ciamà "scartament normal".
Alimentazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
La linia la dopera ona linia elettrificada de 750 volt, corrent continova.
Material rodabil[Modifega | modifica 'l sorgent]
La metropolitana la dopera vari materiaj rodabij di cui 6 unitaa dobbi articolaa de la prima generazion, che deriven di inscì ciamaa "Tram 2000" de Zurigh[2], e 12 elettromotriz Firema Tipo 67 A tucc costruii da Firema/AnsaldoBreda. I treni pòden viaggà in còmposizion massima da trii unitaa (circa 620-630 passegger).
Cont l'avertura de la stazion de Brignole a l'era preveduda la dotazion di treni de terza generazion, che sarïen dovuu vess tutt divers di generazion de prima, e la renovament di treni de la segonda, che averïen dovuu avegh anca on noeuv deposet. Tutavia, per i ritard relativ ai lavô propi del deposet, hann de faa obligaa a posticipà l'impiegh di noeuv tren.
Lògh[Modifega | modifica 'l sorgent]
El lògh de la metropolitana genoesa, opra del disegnador Paol Varratta, a l'è staa ideaa a cura de Ansaldo Trasporti[3].
Progett[Modifega | modifica 'l sorgent]
Slongament[Modifega | modifica 'l sorgent]
A hinn dree a vess descuttii divers progett de slongament, sia da la stazion de Brin che da quella de Brignole.
Da Brin[Modifega | modifica 'l sorgent]
Da Brin se descutt, da temp, de on possibel slongament vers la Val Polvecera fin a la delegazion de Rivaroeu (cont ona stazion in mezz de Via Canepari).
Da Brignole[Modifega | modifica 'l sorgent]
Da la stazion de Genoa Brignole, invece, se presenten divers possibelitaa de slongament:
- vers piazza Martinez putost che piazza Terralba, in del quarter de San Frutus, e, depos, vers l'ospedaa San Martin in del quarter cont el nomm istess;
- vers el stadi Luigi Ferraris, in del quarter de Marassi, e poeu vers Staglien.
Al dì d'incoeu, el slongament vers San Frutus el par el pussee probabel, perché dededree a piazza Terralba el gh'è on scalo ferroviari de mercanzi, de proprietaa de la Red Ferroviaria Italiana, che a l'è per on tocch doperaa no. Per fà-sù la banda de la metropolitana de Genoa che la conligarïa la stazion Brignole cont piazza Terralba, bastarïa donca convertì duu lign de binari ferroviari che gh'hinn adess in duu binari de la metropolitana[5] e costruì la stazion.
Inde l'agost del 2013, on articol del giornal Secolo XIX[6] ha annunziaa i intenzion de la gionta del Comun de Genoa de permett la costruzion del slongament di binari e de la stazion de piazza Terralba, in del quarter de San Frutus. Segond l'articol, la stazion la doerïa spontà dededree a la scoeura elementara de piazza Martinez, e i lavô doerïen vess gestii da l'Ansaldo Sts.
El 28 de settember 2014, el sindich de Genoa, el March Doria, in ona conferenza stampa a Palazz Tursi, ha dii de avè ricest al Minister di Straport Lupi on finanziament de 28 milion de euro per la costruzion de la stazion de la metropolitana in del quarter de San Frutus in piazza Martinez[7][8].
Noeuv stazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
Stazion de piazza Corvetto[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del percors de la metropolitana de Genoa el se pò vedè che gh'è ona stazion "fantasma", sota piazza Corvetto, che la se troeva intra i stazion de De Ferrari e quella de Brignole. Infatti, la costruzion de la stazion la gh'ha de vess ancamò finida per mancament de danee. A l'è domà staa faa on primm scav per mett-giò la zona de la sò costruzion[9].
Nòt e alter progett[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ amt.genova.it Sito ufficiale
- ↑ Giovanni Klaus Koenig, Tram d'avanguardia, in "I Treni Oggi" n. 100 (gennaio 1990), p. 66
- ↑ Genova in Movimento - La metropolitana di Genova, opuscolo informativo realizzato da Ansaldo Trasporti, Genovametro e Comune di Genova e distribuito nel luglio 2001
- ↑ Apena per i tocch ch'a hinn dree a vess costruii
- ↑ MetroGenova.com
- ↑ ilSecoloXIX.it - Metro, semaforo verde per piazza Martinez
- ↑ Metropolitana di Genova, al via l’iter per la nuova fermata San Fruttuoso – piazza Martinez
- ↑ La Metropolitana a San Fruttuoso: chiesto il finanziamento al Governo
- ↑ [http://www.ilsecoloxix.it/p/genova/2011/06/23/AOTtIne-burlando_dirotta_valbisagno.shtml Burlando “dirotta” il metrò in Valbisagno] Articolo de Il Secolo XIX, del 23 giugno 2011
Ligamm de foeura[Modifega | modifica 'l sorgent]
- (IT) amt.genova.it, pagina dedicata alla metropolitana sul sito ufficiale AMT, gestore della linea
- (IT) Portale della mobilità e dei trasporti in Liguria
- (IT) Metrogenova.com Sito indipendente sulla metropolitana e sul trasporto pubblico nell'area metropolitana genovese
- (IT) Pagina dedicata a Genova su urbanrail.net


text:
Sin la Sicilia ha la regenza regiunala declerà il stadi d'urgenza per sis mais. Quai pervia dals incendis da guaud sin l'insla. Il president regiunal ha declerà via Facebook ch'i brischia dapi la fin da fanadur e ch'i dettia er las proximas ina ristga d'incendis pervia da las chaliras. En l'Italia regian il mument, sco en blers lieus en l'Europa dal Sid, er temperaturas da passa 40 grads. L'Uniun da l'agricultura taliana ha discurrì da la pli chauda stad dapi decennis.
Insla Euböa cloma per agid
L'insla dovria dapli aviuns da stizzar per cumbatter ils fieus, ha il guvernatur scrit via Facebook. Sch'i na vegnia fatg nagut sa derasia il fieu probabel ora sin sin l'entira insla. Euböa è la segund gronda insla da la Grezia. Dapi dis furian là incendis vehements. Persunas han per part stuì vegnir evacuadas cun bastiments.
Da la Svizra èn entant trais helicopters da l'armada sin viadi en Grezia. Damaun duain quels sugular las emprimas acziuns, communitgescha la Confederaziun.


text:
La polizia chantunala e la polizia da Cuira dovran da nov ina app per reparter multas. Il policist u la policista che dat la multa, trametta las datas necessarias via app direct en la centrala. Era la persuna punida arriva, cun far in scan dal code QR ch'è sin il cedel, direct en il portal da multas da la polizia.
L’avantatg cun il code QR è che jau sai scannar quel cun mes telefonin e gist pajar la multa per exempel cun TWINT. Ina chaussa da tschintg secundas.
Pliras pussaivladads da pajar la multa
Dentant èsi vinavant pussaivel da pajar la multa cun in cedel da pajament, tranter auter cun empustar quel via la pagina che s'avra cun far il scan dal code QR u cun s'annunziar tar la polizia. Il numer da contact è sin il cedel da la multa. In'autra varianta è da pajar la multa sur la pagina en l'internet – lezza è era nudada sin il cedel. In'ulteriura varianta è da far nagut e spetgar 30 dis, enfin ch'il cedel da pajament vegn tramiss per posta a chasa.
In mussavia per lantschar
L'entschatta datti tar mintga multa anc in flyer cun ina instrucziun co quel nov sistem funcziuna exact. Ma Andrea Deflorin è optimistic che las persunas chapeschan il nov sistem:
Dapli che la mesadad paja schon ils parcadis a Cuira digital, uschia che nus giain da quai anora ch’era dapli che la mesadad sa co in code QR funcziuna.
Introducziun successiva en l'entir chantun
La polizia chantunala introducescha l'app ed il cedel da la multa cun il code QR succesivamain fin mez settember en l'entir chantun. A Cuira vegn l'app duvrada davent dad immediat.


text:
La Partida ecologica svizra ha preschentà ses plan per il clima surlavurà. Tenor quel duai la Svizra esser neutrala al clima fin l’onn 2030. E fin il 2040 duaja il pajais esser positiv al clima. Quai munta: Fin lura duaja la Svizra eliminar dapli CO2 ord l’atmosfera ch’emetter. Quai vulan ils Verds cuntanscher tranter auter cun scumandar autos da benzin u diesel.
Necessaria saja dentant ina midada fundamentala entaifer la societad e l’economia, ha ditg il president dals Verds, Balthasar Glättli ad ina conferenza da video.


text:
Schwaller saja sco advocat, cusseglier dals chantuns ed anteriur cusseglier guvernativ dal chantun Friburg, ma er sco commember en plirs cussegls administrativs ina persuna cun ina vasta experientscha sin il palancau politic sco er d’interprendider. Quai l’argumentaziun dal Cussegl federal sin la candidatura da Schwaller.
La radunanza generala da la Posta duai eleger Schwaller ils 26 d'avrigl 2016. El duai daventar successur da Peter Hasler. Lez è sa retratg pervi da la limita da vegliadetgna.
RR novitads 14:00


text:
San Bortol (CO)
San Bòrtol (San Bortol in del dialett del loeugh; San Bartolomeo Val Cavargna in Italian) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 1 027 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 11,1 km² e ona densità de 93 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Carlasc, Cusin, Garzee e San Nazzar.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de San Bortol (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Omicidio!
Omicidio! (Umisìdi!) 'l è 'n thriller in biànc e négar britànic dal 1930 'd Alfred Hitchcock.
A 'l inìsi dal film a s sènt la Quìnta sinfunìa ad Ludwig van Beethoven ma in dal film a gh'è anc al prelùdi 'd Tristàṅ e l'Iśòtta 'd Richard Wagner.
Sunt
La Diana Baring (Norah Baring), atōra śōvna dna cumpagnìa teatràla, la vîṅ catàda, sóta shock e sénsa memòria, c'n i vistî inspricâ 'd sangṿ darènt a 'l cadàvar dna sò culéga, la Edna Druce (Aileen Despard), cupàda c'n al sampèṅ dal fōg.
La pulisìa la la mét dèntar cardénd ch'a masàr-la a sia stada lē, anc parchè 'l dū dóni i s éran péna litgàdi. A 'l prucès la giurìa pupulàra la la batéśa culpévula, sōl Sir John Menier (Herbert Marshall) 'l è da la sò banda. La dóna, ch'la n s difénd minga, l'armàgn acsè in parśòṅ spetànd 'd ès'r impicàda.
Sir John al s mét a indagàr par sò cònt cun 'l ajùt ad Ted Markham (Edward Chapman) e 'd sò mujēr Doucie (Phyllis Konstam). I sò suspèt i finìs'n a la fiṅ su 'n àt'r atōr dla cumpagnìa, Handel Fane (Esme Percy).


text:
Bataja de Waterloo
La Bataja de Waterloo, el 18 de giugn del 1815, l'è stada l'ultima combattuda de Napoleon, e l'è stada ancasì vuna dij pussè sanguinos del XIX secol.
L'è durada vòtt or, e in quel period gh'hinn staa 48.000 mòrt. L'è stada in fra i camp e i fattorii de Waterloo, in Belgi, in dove che l'esercit de Napoleon el s'è scontraa cont i Ingles del Wellington. El Frances l'èra segur de vincc, e a l'inizzi el pareva che dovess andà inscì, ma i attach de la la cavalarìa francesa hinn staa contegnì de l'artiglieria inglesa. Anca el teren fangos (l'aveva piovuu tùtt el dì prima, e anca el dì de la bataja el temp l'era brutt) l'ha rallentaa l'attach frances.
I sòrt de la bataja hinn rimast incert finna a quand l'è rivaa l'esercit prussian comandaa del general Blücher. El Napoleon el voreva divid i sò avversari per combattij separatament, e l'aveva cercaa de blocaa el Blücher senza riessiv. El se spetava minga però l'ariv di Prussian e el sò esercit, fòrt de 120.000 òmen e 374 cannoni el s'è trovaa de front complessivament 223.000 òmen e 500 cannoni.
La bataja l'ha signaa la fin di Cent Dì e in generaò de tutta l'etaa napoleònega. On quai de dì dòpo el Napoleon el s'è consegnaa ai Ingles. Lor l'hann esiliaa in de l'isola de Sant'Elena, indove l'è mòrt ses agn dòpo (5 mâgg del 1815).


text:
«Il runal da Lantsch è il lieu ideal per uffants per emprender dad ir cun skis» raquinta Daniel Ulber cun luschezza, cura ch’el resumescha ils avantatgs dal runal sper vischnanca. La scola da skis al lieu, il lieu sco tal e la topografia sajan ils motivs principals per bleras famiglias giuvnas da vegnir a Lantsch.
La suga – la sfida
Suenter 25 onns sto dentant vegnir remplazzada proxima stad la suga. Ils onns passads saja quella vegnida adina puspè examinada ed ussa saja vegnì il temp da far la midada. Daniel Ulber è dentant optimistic che l’acziun da crowdfunding porta success, la fin finala saja il runal memia impurtant per betg manar vinavant il manaschi.
RR actualitad 08:00


text:
Turku
Turku (in svedes Åbo) a l'è una cità de la costa süd-ovest de la Finlàndia, e la capital aministrativa de la Finlandia Ucidentala (Länsi-Suomen lääni). Turku'l se tröa in sü la riva del fiüm Aura. La sò pupulaziun a l'è de 174.906 abitant (31/12/2005), cunt el 5,2% di gent de lengua svedesa. La sua area regiunala a l'è furmada de 16 cumün e la gh'ha una pupulaziun de 285.682 abitant (2001). A l'è la quinta cità de la Finlandia per pupulaziun (dopu de de la capital, Hèlsinki, e i cità de Espoo, Tampere e Vantaa).
Cultüra[Modifega | modifica 'l sorgent]
Turku'l gh'ha trì üniversità:
- l'Üniversità de Turku (in finlandes Turun yliopisto), fundada in del 1920;
- l'Üniversità Åbo Akademi, de lengua svedesa, fundada in del 1918;
- la Scöra süperiura de Scenz Ecunomich e d'Impresa de Turku (in finlandes Turun kauppakorkeakoulu) fundada in del 1950.
A gh'hinn anca el Center d'Investigaziun e Desvilüp Tecnulogich (Turun Teknologiakeskus) e un'Üniversità de Scenz Aplicaa (Turun Ammattikorkeakoulu), che per el sistema finlandes a l'è minga cunsiderada un'üniversità.
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Turku - Christmas City -
- Turku TouRing - Urganizaziun turistica de Turku
- Turku Arxipèlag - "L'arxipèlag més maco del mòn"


text:
Jets da cumbat F-35
Cura duai la Svizra suttascriver il contract da cumpra per ils 36 aviuns da cumbat F-35? Davart questa dumonda sto suenter il Cussegl dals chantuns ussa anc il Cussegl naziunal decider. La maioritad burgaisa e la cussegliera federala Viola Amherd vulan ussa metter il fain en ladritsch. Ils adversaris vulan percunter spetgar cun la decisiun definitiva enfin che la populaziun ha pudì decider davart l’iniziativa dal pievel davart la quala il Cussegl federal sto ussa s’occupar e trametter in messadi al parlament. Betg il davos pervia da la guerra da la Russia cunter l’Ucraina han ils aderents da novs aviuns da cumbat il mument las meglras chartas.
Chareschia
Era pervia da la guerra èn creschids ils pretschs. Il Parlament federal vegn perquai a discutar davart la capacitad da cumpra ch’è sa reducida. Sin maisa èn propostas da praticamain tuttas partidas. Ina da las dumondas è co e sche insumma il Cussegl federal duai distgargiar finanzialmain las chasadas privatas ed las interpresas.
Energia
Er duai il parlament approvar la protecziun finanziala ch'il Cussegl federal ha gia decis a favur d'interpresas d'electricitad. Pervia da las midadas al martga d'electricitad sajan quellas interpresas sut grond squitsch.
Protecziun dal luf puspè tema
A la fin da la sessiun discutescha il Cussegl dals chantuns lura anc davart il luf. Sin maisa è ina proposta per ina revisiun da la lescha federala da chatscha che sia cumissiun ha elavurà. Tranter auter vul quella pussibilitar da sajettar lufs a moda preventiva.


text:
L'avantmezdi han las mattas furmà sis gruppas. En quellas han ellas elavurà ina proposta per il Cussegl grond. Sustegn per quai han ellas survegnì da «dretgas» deputadas e «dretgs» deputads. Per part han las mattas gia a chasa rimnà ideas e propostas.
La sala dal cussegl grond
Il suentermezdi è lura satda la debatta. La deputada Vera Stiffler ha declerà sco prim tge ch'ils nuvs tar mintga plazza fan. In « + » per dir gea, in « - » per dir na ed ina « 0 » per s'abstegnair da la vusch. Suenter ha cumenzà la part uffiziala. Da mintga gruppa declera ina matta tge ch'ellas vulan cuntanscher cun lur propostas. Ina gruppa vul sustegnair animals selvadis da rivar sur via vi. La segunda gruppa pretenda chastis pli dirs tar mobbing en scola. Plazzas da lavur parzialas per geniturs, sustegn per dunnas en la politica, meglra integraziun dad uffants immigrads e pli attractivas plazzas da giarsunadi en regiuns perifericas uschia ulteriuras propostas da tschellas gruppas.
La discussiun è en in tun fitg diplomatic, las mattas patratgan bain avant ch'ellas dian insatge. Era la manadra da la debatta Vera Stiffler conceda: «En congual cun las deputadas ed ils deputads discurran ellas en frasas bler pli curtas, ed anc bler pli libras. Per la paja discurran dapli persunas sco tar nus.»
In pau dapli lavur per il Cussegl grond
Cun excepziun dal tema per aminals selvadis èn tut las propostas vegnidas acceptadas. La vicepresidenta dal Cussegl grond, Tina Gartmann-Albin, ha cun grond plaschair surpiglià tschintg documents, simbolic per las tschintg propostas. Il Cussegl grond vegn a tractar quellas en ina da las proximas sessiuns.
Ord l'archiv
RR actualitad 12:00
Parlament grischun da mattas
Dapi l'onn 2012 organisescha il post da stab per l'egualitad da las schanzas questa purschida. El ha lieu mintga pèr onns a Cuira. Sper l'invista en il mintgadi vulan ils organisaturs metter in accent sin la politica. Dunnas èn en la politica anc adina la gronda minoritad.


text:
E' difficile distinguere il turista in senso stretto da quello che viaggia per affari in Lombardia essendo la regione d'Italia più dinamica e trafficata.
Il turismo in Lombardia non è una delle attività primarie, ma grazie alla presenza di diverse bellezze naturali quali laghi e montagne e città d'arte riesce ad attrarre un numero rilevante di persone ogni anno.
La Lombardia si posiziona prima in Italia per popolazione, seconda per densità e quarta per superficie ed è la regione con maggior numero di province e comuni.
Agriturismi Lombardia, Alberghi Lombardia, Cantine Lombardia, Enoteche Lombardia, Osterie Lombardia, Caseifici Lombardia, Negozi tipici Lombardia, Prodotti tipici Lombardia, Caffetterie Lombardia, Erboristerie Lombardia, Gastronomie Lombardia, Gelaterie, Macellerie Lombardia, Funghi Lombardia, Tartufi Lombardia, Negozio vegano Lombardia, Panetterie Lombardia, Pasticcerie Lombardia, Pescherie Lombardia, Rosticcerie Lombardia, Salumerie Lombardia, Acetaie Lombardia, Apicoltori Lombardia, Aziende agricole Lombardia, Distillerie Lombardia, Latte d'asina Lombardia, Coltivatori Lombardia, Produttori bio Lombardia, Panifici Lombardia, Frutta bio Lombardia, Produttori Lombardia, Celiaci Lombardia, Salumifici Lombardia, Birrerie Lombardia, Ristoranti Lombardia, Pizzerie Lombardia, Ristorante vegano Lombardia, Ristoranti tipici Lombardia, Ristorante tipico Lombardia, Trattorie Lombardia.


text:
Gia l'emprim quartal da quest onn ha il traffic da persunas sin rodaglias nudà cifras da record. Quest trend ha er cuntinuà durant il segund quartal da quest onn. Da l’avrigl enfin il zercladur han uschè bleras persunas prendì il tren sco anc mai durant trais mais. Quai ha annunzià Litra – il servetsch d’infurmaziun da traffic sco er l’Uniun dals transports publics.
La circulaziun da persunas sin ils binaris è creschida il segund quartal da quest onn per stgars 5% sin 5,3 milliardas kilometers da persunas. Per calcular questa cifra vegn il dumber da passagiers multiplitgà cun ils kilometers che quels han fatg.
Fertant ch'il traffic da persunas è creschì ha il traffic da martganzias da cumbatter. En il segund quartal èn sulettamain 3,01 tonnas kilometricas nettas vegnidas fatgas. Quels sa cumponan ord ils kilometers ch'èn vegnids fatgs e la paisa ch'è vegnida transportada.
Svilup dal traffic
RR novitads 15:00


text:
Sco il Cussegl naziunal ha er ina maioritad dal Cussegl dals chantuns ditg Gea a reglas pli severas per la lavur d'intermediatur da las assicuranzas, quai cun 32 cunter 11 vuschs. Questa stgaffescha la basa legala per in scumond da l'uschanumnada acquisa fraida. Quai vul dir che assicuranzas na pon betg telefonar per acquistar novs clients. Cusseglier federal Alain Berset ha ditg durant la debatta che tals telefons da reclama sajan ina funtauna per gritta e che l'autoregulaziun da la branscha n'haja betg funcziunà. La nova lescha federala duai regular la reclama per telefon, l'utilisaziun da call-centers e limitar provisiuns.
Pervi dad ina differenza tar il reglement cun la decleranza impegnativa e la cunvegna da la branscha va la fatschenta enavos en il Cussegl naziunal.


text:
L’Andermatt Swiss Alps ASA e l’interpresa da mobilitad mybuxi han fundà l’uniun Alpine Mobility. L’intent è da cumplettar il traffic public en la regiun dal Gottard per indigens, emploiads da la ASA e giasts.
Sco il pledader da medias da la Andermatt Swiss Alps (ASA) Stefan Kern di, na dettia quai durant la stad betg in bus ad Andermatt. Enstagl possian ils giasts ed autras persunas dentant nizzegiar in auto da mybuxi per far in’excursiun ubain ir en sortida e puspè a chasa.
Far in viadi cun mybuxi
- Ils dus autos electrics pon ins empustar via la App da mybuxi.
- Els van da la damaun da las 06.00 fin la notg da la 01.00.
- Tenor la pagina dad internet da mybuxi custa in viadi singul tranter 5 e 10 francs e cartas dal di datti per 12 francs.
- Uffants fin 16 onns viagian ensemen cun creschids gratuit.
En in emprim pass vegn la regiun dad Andermatt curclada cun questa purschida. Els sajan dentant era en contact cun la vischnanca da Tujetsch, di Stefan Kern. Pussaivel fiss da schlargiar la purschida forsa fin a Mustér e pli tard en il Goms (Valleis) ed en la Leventina. Fin uss è mybuxi activa surtut en regiuns dal chantun Berna.


text:
Oblast de Čeljabinsk
L'Oblast de Čeljabinsk (Чeля́биHckaя óблacTb in russ) a l'è un oblast de la Russia con caploeugh Čeljabinsk, in pè del 17 genar 1934. El so governator a l'è Alexey Texler e 'l confina con Oblast de Orenburg, Baschiria, Oblast de Sverdlovsk, Oblast de Kurgan e regione di Qostanay.
El gh'ha 3442810 abitant e l'è grand 87900 chilometer quadrad.
I lengov parlade oltra al russ inn Lenga bashkir
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su oblast' di Čeljabinsk
- Wikivoyage el gh'ha dent Informazzion turisteghe su oblast' di Čeljabinsk


text:
Stema de Monça
Ol stema storeg de Monça l'è un scud d'arjent cond una luna rossa.
Stema ofiçal de l'aministrazion comunala[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol stema ofiçal del Comun de Monça l'è: d'azœr, a la Corona Ferrea con sora una crox greca; ol tut circondad d'una fassa d'arjent cond el mot EST SEDES ITALIAE REGNI MODOETIA MAGNI. Ornaments esterior de citaa.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Luna[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol stema plu antig de Monça l'era una luna rossa in camp bianc, e al g'ha i so orijin ind el Medioev. L'è probabel qe i fœss dei simboi del poder imperial (luna rossa) rifless in qell papal (sol bianc), qe a'l temp i era i do poder universai.
L'ultema version restaita del stema l'è ind el Codex dei Statuts de la comunitaa de Monça, conservad ind la Bibliotega Capitolara del Dom de Monça. Una volta l'era present anc sul balcon de l'Arengari, ma l'è stait tirad vià ind i agn de la Republega Cisalpina.
Ol simbol l'è segnad anc in do stemari: vun del 1496 ind la Bibliotega Trivulziana de Milan (n. 1390), e l'oltr ind el volum Galleria dei imprese e arme e insegne viscontee, del 1637, conservad ind el Arqivi de Stat de Milan. G'è un bassrilev de la Luna ind una cà in via Lamber (ciamada per qest Cà de la Luna), ma l'è una roba del '800.
La Corona Ferrea[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol stema d'incœ, segond dei ipotesi, al g'havress orijen de l'imperador Oton III, qe l'havress donad a la citaa ind el 996 (ann de la so incoronazion a Monça) ol simbol (o adoma l'esameter)[1] come sijill.[2] L'è stait recognossid in manera ofiçala ol 6 de maj del 1835 de l'imperador Ferdinand I d'Austria, cond un scud oval; ind el 1933 l'è stait confermad con Real Decret, cond el scud sanitig. Ind el 2003 l'è stait ridisegnad per vesser ingual in tuts i ats del Comun.
I simboi in sul stema i è: la Crox de Berengari (o del Regn) e la Corona Ferrea.
Galleria d'imajin[Modifega | modifica 'l sorgent]
Una vegia ipotesi sora ol stema storeg[3]
Riferiments[Modifega | modifica 'l sorgent]
- (IT) Monza - Antiche unità di misura
- (IT) Strategia per il progetto di restyling del Marchio cittadino, version arqiviada: qé
- (IT) Memorie storiche della città di Monza
- (IT) L'antico simbolo di Monza? Una donna
- (IT) I tre stemmi della storia di Monza, sit ofiçal del Cumun
- ↑ (IT) Strategia per il progetto di restyling del Marchio cittadino
- ↑ (IT) Memorie storiche della città di Monza - paj. 133
- ↑ (IT) Memorie storiche della città di Monza - paj. 132


text:
Güjelm Tell
El Güjelm Tell (nom uriginal: Wilhelm Tell) l'è un om legendari, una figüra mitega, de l'indipendensa sgüissera che l'avaria vivüü in del Cantun Uri intra 'l 13° e 'l 14° secul.
La Legenda[Modifega | modifica 'l sorgent]
Segunda la legenda, 'l Güjelm Tell l'è nassüü e vivüü intra la fin del XIII e 'l prenzipi del XIV secul a Bürglen, in del Cantun Uri, e l'era un gran tiradur de balestra.
El 18 nuvember del 1307, el Güjelm, l'era andaa insem' al so bagaj Gualter ad Altdorf, la capital del Cantun, e quand che l'era passaa in de la piassa del paes l'eva minga salüdaa el capel che 'l guernadur Gessler, metüü sü li dij Asbürgh, l'eva metüü in scima a un tarel. El capel, che l'era li a representà l'üturidaa de l'imperadur, tücc gh'even de fagh la rivarensa e salüdal in del passagh denans: quij che ghe feven no la rivarensa al capel i suldaa, piasaa li vesin, i brancaven e i menaven in gatabüja. Già che 'l Tell el gh'eva minga faa la rivarensa al capel, i suldaa l'han brancaa e l'han menaa in presun. Pö, 'l dì dopu, el Gessler l'ha dii insci ai so suldaa de tö 'l Tell e menàl denans a lü in sü la piassa del paes.
Quand che 'l Gessler 'l gh'ha dumandaa 'l perchè lü l'eva minga sbassaa 'l cuu denans al capel, insci cum' hann semper faa tücc, el Tell el gh'ha respundüü che l'eva minga faa perchè un om liber el gh'ha no de ümiliass a chela manera chi. A chel punt chi 'l Gessler, che 'l se speciava una quaj scüsa, 'l s'è inrabii de bun de la süperbia del Güjelm, e alura l'ha ciapaa 'l fiö del Tell, l'ha menaa via delunsg un setanta pass, el gh'ha metüü sura 'l cuu un pom, e' l gh'ha dii insci al Tell che se 'l vör solvà la sua vita e quela del so fiö, 'l gh'ha de ciapà 'l pom in cuu al so bagaj cunt un culp de la sua balestra. Un culp, e duma vün. Se'l ciapa no 'l pom, mören tücc e düü. El Tell alura l'ha traa föra do fresc, l'ha metüü vöna in de la sua balestra, l'ha puntada al pom e l'ha sbaraa un culp. Quand che 'l culp de balestra l'ha ciapaa 'l pom e 'l l'ha s'cepaa in düü, la gent l'ha tacaa sü a bat i man tüta cuntenta, ma 'l Gessler el s'è infüriaa ancamo püssee. Verd de la rabia alura 'l Gessler el gh'ha dumandaa al Tell perchè 'l n'eva traa föra do de fresc. Quand che 'l Tell el gh'ha respundüü che l'eva traa föra do fresc, insci, sensa una resun, el Gessler el gh'ha minga credüü e 'l gh'ha dii che 'l so mentì 'l saria staa pünii cunt la forca. Ma li la gent in sü la piassa l'ha s'è infüriada e al Gessler 'l gh'è 'gnüda pagüra d'una quaj revolta, e alura, insci de parì un galantom, el gh'ha prumetüda solva la vita al Tell se lü 'l gh'avaria dii la veridaa. El Tell alura 'l gh'ha dii che la segunda frescia lü l'avaria scajada in del pet del Gessler se la prima l'avaria cupaa 'l so fiö. El Gessler alura l'ha dii che lü, un gran galantom, l'avaria si mantegnüü la parola de solvagh la vita al Tell, però, già che tentà la vita d'un guernadur l'è un fal bel grand, el Tell el saria staa menaa in la presun de Küssnacht in sü n'isula in mezz al lagh (cugnussüü al didincö cuma 'l Lagh di Quater Cantun). Però, menter che 'l menen in presun in sü 'n barchin, el s'ciopa in sül lagh una gran tempesta cunt una gran rusciada, agua a sidel, vint, e und grand e bürascus. Alura tücc i suldaa, e 'l Gessler medem, s'hin strimii de bun e han tacaa sü a barbelà de la pagüra cumpagn de föj. Tücc strimii in sü la barca, tücc, a l'è ciar, manch che lü, manch che 'l Tell, ch'inscambi l'èra li bel quiet e seren. I suldaa, già che 'l Tell l'era un gran barchirö cunt do brasciun de fera, sensa dagh a trà al Gessler, l'han desligaa 'l Tell e insci lü, 'l Güjelm, l'è staa bun de trà la barca in solv. In del menter però 'l Tell l'ha faa anca cünt de svesinass a un gran sass che l'era li arent a la ripa e li l'è soltaa föra de la barca e l'ha pientaa un pe bel franch in sül sass e cunt l'olter pe 'l gh'ha daa 'na gran pesciada a la barca e l'ha rüzzada ancamò in mezz a lagh.
Però pö 'l Gessler el gh'ha 'ncamo 'vüü una bela furtüna e la tespesta la s'è placada. El Tell alura l'è andaa in gran pressa a Küssnacht a specià la barca del geurnadur e apena che 'l guernadur l'è staa a tir el Tell l'ha cupaa li cunt un culp de balestra.
Insci, segunda la legenda, l'è scumenzada la liberassiùn de la Sgüissera del giögh austriegh.
La legenda la dis anca che 'l Güjelm Tell l'ha tolt part a la bataja de Morgarten insem ai cantun (Uri, Svitt e Untervald), che l'ha sbatüü föra ij Asbürgh in del 1315.
L'ültem toch de la legenda 'l cünta sü che'l Tell l'ha truaa la sua mort in del 1354, menter che, urmai vegg e minga pü insci franch, l'era 'dree a solvà la vita d'un bagaj che l'era burlaa dent in del riaa Schächen dürant una tempesta.
El Güjelm Tell in de la Literadüra Lumbarda[Modifega | modifica 'l sorgent]
Chi desuta gh'em un'istoria, in Püsc'ciavin (cunt i parol püssee dür de cunprend in pe a la pagina vultaa in Insübregh d'un Wikipedista, segund el so savè persunal, e dunca sensa garansia), trada föra de la dissertassiun iningürala ciamada "Der Dialekt des Poschiavotals" e stampada in Sgüissera in del 1905, del sür Johann Michael de Wergenstein (Cantun Grisun) al so doturaa de Filosufia a l'Üniversidaa de Zürigh.
El Maester Gori de la Val Posc'ciaf el cünta sü ai so sculee l'istòria del Güjelm Tell
Car i méi matéj aténti, ca incö va spieghi la stòria da Gujèlmu Tell. Séf valtri chi ca l'èra 'l Tell? L'èra un persunagiu, cumé 'l saròf a di un óm, ma óm da cuj chi ga füma la barba1: grant, gròss e fòrt. Figürávas 'na tèsta da tòr, dua spali da Sursètar, dua grifi2 o ciatón3 cumé tanáj: bén, cuél l'èra 'l Tell, ca l'èra testárt cumé 'n bar4; cuél ca 'l vuléa, 'l vuléa, ma intendémas, lü 'l vuléa li robi giüsti, lü, e dal mal al n'a mai fait. Al vivéa circa sis'cent agn fa in dil paes da Uri in 'na cuntrada chi ga disan Bürglen. Tigní a mént: Bürglen. Bén, la gént dai paés ilodrö, intórn Uri, Svit e Untervaldo in cuii témp i stáan brica tant alégri, vedéf; gia v' i dit l'altrér ca i pudéan brica sa cumandá da par lur, cumé isa35; ma l'éan da marcià a bachéta sóta ij altri. Cèrti siuràsc, ca i ga diséan düchi d'Austria i ij vuléan sugetá, i tigní sóta, i cumandá in alt e in bass cumé ca 'l fa l'Italia isa cui pòr valét5; séf bén ch'i valét ijén padrón de laurá, pagá6 e tasé giò. Bén, inscí 'l vuléa fa l'Austria cu la gént da cuii paés e gh'ea mandú di guvernatur, cumé 'l saròf a di in pusc'ciavín di pudèstá, ca ij üsávan tal e cual cumé i valét, a laurá, pagá e sa tigní 'l véntru. Ün da sti pudèsta, o castelán, cumé ca i ja ciamávan, l'èra 'l Ghesslar, na brüta ghigna, 'n gran barába d'un balòss. Va séf mai inzumelái dal diául na cuái nòit? Bén, 'l Ghesslar al gh'éa 'na grinta7 tala e cuala; l'èra lunch, lunch, séch, séch, cun dói öj da vipara, 'na barba néra da can barbin, e l'èra gialt de facia cumé l'invidia; infín, ménu i cörn, l'èra un demóni dait e sgarbú, ca 'l na féa da tüti li razi. Un dí stu can da la scala, par fa vigní lóch la gént, l'a fait plantá fò in cò d'una via 'n pal, cumé 'l saròf a di 'na stanga cun sü inzóm un capèl, mi si miga bén, ma disi cèrt l'èra un cilindru, e l'a cumandú ca la gent chi passáa ilò davant i ga fésan la riverenza e pö l'èa picú ilò despér8 cuai suldat chi brancásan e i manásan in camüfia9 cuij chi ga féa miga la riverenza a stu capelásc. Ma còrpu da mila saéti, ma 'n ama amò da vedé? Eral miga ròbi da vignì nar da la futa10? Un líbar citadín avé da fa la riverénza a 'n tananái11 d'un cilindràsc? Isa sculté cumé l'è ida12 - Un bèl dí, el Tell cun sè fijòl al passa de Altdorf e 'l vét stu capelàsc sü la stanga ca 'l parèa tal e cual ün da cuij spagurentéj13 da li galìni ca sa mét fò par l'òrt, e 'l dìs: ca àia pròpi de ga fa la riverénza mi a cuél momói14? Al sa calca sua baréta in tèsta e pö cun sè fijòl al passa avànt e 'l varda da l'altra part e 'l fa paré d'avé vüdüü ni la stanga, ni cuél maladétu barnüsc15 chi gh'èra sü. L'èra gnanch ün doi pass ca fò da un baitòcul16 da legn, indónt ca j'èran int17 placái18 a fa la spia, al salta fòra cuàtru sgöz da giüdéi19 d'angégar20 e i bràncan el Tell e 'l fijòl e i ta i lìgan sü, ma inessént e i ja ménan davant da cuél demóni dal Ghesslar. Sübit l'é córs par tüt21 la nòva e in ün "itum fatum" al sa ràma22 in plaza 'na scunfola23 da gént curiusa da vedé la fin da sta fatüra24. L'é sciá anca 'l Ghesslar a cavàl e 'l sa planta in mèz (a la) plaza a fa giüstizia a sua mòda, bén intés. Cumé l'èra cuntént el Ghesslar da gavé el Tell in di j'ungli25. Al cugnusséa ca l'èra un óm dür da cràpa, chi vuléa èsa líbar e chi ga féa curagg a j'altri da brìca26 sa lassà calcá sóta. - Al sa vòlta al Tell e cun 'na ghigna27 da serpént al ga dìs: "Sta vòlta tu gh'és, vè ... Parchí ás miga fàit la riverénza a la stànga?" El Tell l'alza francamént la fàzia e 'l ga respónt: "Sa tu 'l vòs savé t'al disaréi: l'i miga fait, parchí ca l'é indégnu e vargöngiús pa un óm líbar da ga fa la riverénza a 'n pàl". El Ghesslar l'éa penzú28 da ga fa la fèsta al pòr Tell; ma 'l mandà a la fórca pan 'na mancanzüscia da gnént, l'ascàa29 miga: al gh'éa fófa30 ca la gént i sa alsàssan sü a 'l libarà cu la fòrza. Ma 'l Ghesslar ca l'èra l'arca dal diául al penza: "spéita mi ca sta vòlta mèti 'l Tell in üna tal strintóira31, ca, la vaia pö cumé la vòl, 'l Tell al ga giünta32 la pliscia33". Al sa vòlta e cun schérz al ga dis: "i süntüü a dì ca tu sas bén manegià l'arch, ca t'es (un) bón tiradur, ca tu sas inciodà anca 'n urscél per aria: bén, sa tu vòs ta la portà fò, incö t'as da ma 'n da 'na pròva." "Parla", 'l dis el Tell. El Ghesslar ilura al vén gió da cavàl, al ciàpa scia 'l budán34 del Tell e 'l la ména un otanta pass luntàn, al ga mét un póm sü la tèsta, pö 'l ga dìs al Tell: Isa35 mira cuél póm e tìrich, ma guai a ti sa tu sbàjas e invece dal póm tu culpìssas al fijòl. El Tell al ga sa revultàa al sanch, al ga vignìa calt e fréit, al ga vuléa s'ciòpà 'l còr dal dulùr a avé da tirà sül fijòl. Al prèga 'l Ghesslar, la gént anca lur i prègan: ma 'l Ghesslar l'èra plü dür di crap e 'l pòr Tell l'ha da tirà. Èral miga un móstru 'l Ghesslar, 'na tigre, 'n'infam? Èral miga ròbi da 'l spatascià ilò, vif vivént? Ma 'l Tell al s'ha faa curagiu, 'l munta l'arch, al mira, la fréza la part, e 'l póm 'l'é sbügiú par milimèz. Al fijòl al l'a ciapa tüt cuntént, al gh'al pòrta al pa, e ' gh'al fa vedé a la gént, tücc i bàtan li man e crìdan: bràu, bràu, lìbar, lìbar... El Ghesslar al sfelunava da la ràbia, si artifizi j'èran ü in gnént. Ma 'l diaul, ca l'èra sè barba36 vügnüü in agiüt. El Ghesslar al varda 'l Tell e 'l ga dis: Scím t'as véru fait un bel cólp, ma dìm un pò: tu gh'as ilò37 n'altra frécia, chi vuléas an fà? El Tell al ga respónt:oh, i casciadur i na pòrtan sémpri drö plü d'üna. El Ghesslar al s'è brica cuntentú da cuéla rispòsta, al cercàa ògni rampín par ruinà el Tell, e drö, drö 38 fin ca 'l ga prumetüü sálva la vita sa 'l ga diséa la veritá. Ilura 'l Tell: Bén, sa tu ma sügüras la vita, ècu la veritá: t'as da vavé ca, sa par casu cula príma frécia ési culpüü 'l fijòl, la segónda l'èra par ti e aròi brica sbajú tè còr, vè! Ilura 'l Ghesslar al gh'é saltú 'l cataranín39, l'è dait fò da la ràbia e'l dis: scí, t'i prumetüü sálva la vita, o Tell, ma ta faréi menà in un löch indónt ca tu vedaras plü ni 'l sul, ni la lüna, indónt ka tu faras penitenza da tua süpèrbia, e 'l ta passará un pò cuéla maladéita vèrgna40 ca tu gh'has. Lé sciá sübet ij angegar, i ligan sü 'l Tell e i 'l cargan sü 'na barca, par al menà a Küssnacht in presón. Al Ghesslar al la cumpagna in persúna, parchí ca nu 'l ga pòsia slipà. Ma cura ca ij'én fò par al lach, al sa léva un tempural; al cél al sa fa scür, al vént al bófa, li óndi li sa lèvan e li sbàlzan la barca in sciá e in lá. El Ghesslar, ca príma al vardava 'l tell cun 'na vèrgna da blóch41, cun 'na grinta scüra e fósca cumé tré dí da tempural, al cumenza a vignì smòrt, si cagnöt i cumenzan a tremulà. Al Tell inveci l'èra pacifich cumé sa 'l füss stait in sua cà. Finalmént l'é sciá un urénda tempèsta; li óndi, li tràan la bàrca da piz a cantón: tücc, ménu 'l Tell, i trémulan da la sghétula42. Ilura un angégar al ga dis al Ghesslar: tu védas ca vam a fónt; mi ta préghi, fa disligà 'l tell, lü 'l gh'ha bón bràsc, lü 'l cunóss bén stu lach e l'é lü sul chi 'l pò ma salvà. El Ghesslar, difàti al la fa disligà. Al Tell al brànca i rém e cun si bràsc da fèr al tegn la barca a pòst e par cuanti tempèsti e óndi chi ga füss, al sa vòlta vèrs la riva. Ma intant ca 'l remava, 'l Tell al féa si cünt. Al ména la barca a un sass chi vanzava fò da l'agua visín a tèra, e intant ca sa 'l dis, al lassa i rém, al brànca sè arch, al pica un sált sül sass e cun 'na tremenda peáda al manda la barca in mèzz a l li óndi, e lü l'é franch e libar. Cuél l'èra curacc e fòrza, véra? Dal sass al sálta a tèra e 'l sa pòsta a vedé la fín da la barca. Ma 'l Ghesslar al gh'éa la furtüna da la sua; as s'é cuetú li óndi e 'l s'é salvú. Al Tell ilura l'ha cumenzú a gavé fastidi e 'l pensáva: chi ma giòval d'èsa líbar mi, sa anca 'l Ghesslar al s'é salvú? Mi, al ma braca plü, ma mia féma e mi creatüri ij'èn in si man e chi sa chi teríbel vendéta ca 'l fa: a ògni cóst bégna43 impedì. Al Tell al sa pòrta sur la via, indónt ca 'l Ghesslar l'éa da passà, al sa placa dadrö d'una planta, decìs da la fa finída una buna vòlta. Ilò d'un pò l'é sciá 'l Ghesslar a caval cun si angégar. L'èra róss da la ràbia e fò da ij öj sa ga vedéa la séit da la vendéta. Al Tell, cura44 ca 'l l'ha vüdüü vignì, al dìs: isa ga sém, oh Ghesslar, al Signúr al giüdichia tra mi e ti: nóma lü 'l sa li urendi angossi ca tu m'as fait sufrì a mi, ai méi, a nösc paés e a tüta la nòssa gént. Ti tu m'as töit la libertá, cuéla cara libertá ch'éum eriditú dai nösc bón vécc; ti tu m'as tratái cumé bèsti e miga cumé óman; ti t'èras mandú chilÒ par fa giüstizia, e nu t'as fait chi ingiüstizi üna sura l'altra; nualtri vivéum pacifich e cuntént; ti tu m'as implenüü al còr da velén. Car al mè arch, sbaja miga sta vòlta, ca ti t'as da èsa la salvéza da stu paés, ti t'as d'al libarà da la plü teribila da li opressión. E ti, oh Signur, ti tu sas ca mi pòrti miga indil còr intenzión da vendéta, ma ca méti vita par vita par defenda nösc dirit, nòssa libertá, nösc paés, nossi famiji, nòssa vita. In cuéla l'é sciá 'l Ghesslar, ca 'l sfelunava da la ràbia. Al Tell al mira, la fréza la part, al Ghesslar l'è culpüü in mèzz a 'l còr, al cròt da cavàl e 'l crida: ah la fréza dal Tell! E 'l spira. Al Tell al sálta sü un sass e 'l crida: viva la libertá, nösc paés ij'én líbar, li famiji ij'han furnüü da tremà, l'inucenza l'é sügüra, al Signúr l'è grant e giüst in si giüdizi! Da cuél dí l'ha cumenzú la libertá da la Svízara, cuéla libertá ca gòdum anca nualtri al didincö e ca godaràm par l'avignì fin ca 'l ga la Svízara óman giüst e curagiús.
Séf pö cumé ca l'é mòrt al Tell? In dil 1354 l'é saltú gió in dal flüm par salvà 'na creatüra chi negàva; l'èra vécc, al gh'é mancú li forzi e l'é mòrt vítima da sè bón còr.
1 Un om che 'l gh'ha un gran fidegh.
2 dua Grifi = Do Manùn.
3 Ciatón = Sciampùn.
4 Bar = Bagùt.
5 Valét = Quij de la Valtulina.
6 Pagà = Chinscí "pagà" 'l vör dì "pagà i tass".
7 Grinta = Grinta, ma chinscí "cera grintusa, cativa".
8 Despér = Arent, apröf, li tacaa, li vesin.
9 Camüfia = Presùn.
10 Nar da la futa = Negher de la ràbia.
11 Tananái = rob (sensa nissün valur), barlafüs.
12 Ida = andáda, del verb ì = andà.
13 Spagurantél = Spaventòss, spaventapasser, vün di rob metü li in di camp a tignì ij üsej delunsg.
14 Momói = speter, fantasma, babau, etc.
15 Barnüsc = capèlasc.´
16 Baitòcul da legn = betulín de legn, capanín de legn.
17 Int = dent, in de la.
18 Placái = piassaa li.
19 Sgöz da Giüdéi = tèpa brüt e catif cuma Giüdee, sgöz = tèpa, tepista.
20 Angégar = Landjäger, ciuè gendarm austriech.
21 Par tüt = departüt.
22 Ramà = radünà.
23 Scunfola (da gent) = mòta (de gent).
24 Fatüra = aveniment.
25 Ungla = ungia.
26 Brica = minga.
27 Ghigna = sunris, di völt anca facia ridenta (in sens malefegh).
28 Penzú = pensaa.
29 Ascà = asardà, permètes el risc'c. A Milan però se dis "ascàss", möd reflessif.
30 Fófa = fifa, gran pagüra.
31 Strintóira = strècia, "mèta in üna strintóira" = "mèt ai strècc".
32 Giüntà = in chel cas chi "perd" (però, di völt el vör dì anca giuntà).
33 Pliscia = pèl ("giüntà la pliscia" = "lassàgh la pèl").
34 Budán = bagaj.
35 Isa = 'dess.
36 El Ghesslar l'è cunsideraa 'l neud del Diaul!!
37 Ilò/chilò = linscí/chinscí. A Milan però ilò/chilò se senten asquas pü.
38 E drö, drö = e dree, dree, ciuè "e giò adoss".
39 Al gh'é saltú 'l cataranín = el gh'è soltada la musca al nas, disarium a Milan.
40 Vèrgna = Urgöj.
41 Bloch = Lüzifer, Belsebü.
42 Sghétula = sgàgia.
43 Bégna = bögna.
44 Cura = quand, cumpagn del Rumanc Engadines cur/cura.


text:
Pervi dals incendis da guaud desastrus en il Sid da la Frantscha han radund 10'000 persunas stuì bandunar lur chasas la notg passada. Quai communitgeschan ils pumpiers. Il fieu è sa derasà sin ina surfatscha da 600 hectaras datiers da Vormes-les-Mimosas en il departament da Var.
Las evacuaziuns han pertutgà ina regiun nua che la populaziun sa dublegia u sa tripla durant la stad, uschia in pledader dals pumpiers. Il lieu giaschia a la costa tranter Hyères ed il lieu da bogn da luxus St. Tropez. La regiun è in lieu preferì per vacanzas. Persunas èn dentant naginas vegnidas blessadas.
RR novitads 09:00


text:
Il Cdh Engiadina profitescha
Mo grazia a las entradas supplementaras dad equipas che vegnan d’ordaifer a Scuol a trenar po vegnir garantida la gestiun da la halla da glatsch da Gurlaina. La halla porscha l’entir on l’infrastructura per dar a hockey, dentant era per trenar sper il glatsch. Mo cun las entradas da l’equipa da chasa, dal Cdh Engiadina, na pudess la Gurlaina betg surviver. Uschia profitescha er il Club da hockey d’Engiadina sche autras equipas vegnan en la regiun per trenar.
HCD-ZSC sco eveniment per sponsurs
La partida tranter las duas equipas da la National League è segir ina ivetta dal camp da trenament dals ZSC Lions a Scuol. HCD-ZSC è in duel che ha gia prest il caracter dad in derbi. Per il HCD è la partida cunter il ‘Zett’ la terza partida da preparaziun sin la nova stagiun. Gia la fin d’emna ha il HCD dà il gieu cunter Arosa e la partida cunter Cuira. Omadus gieus ha l’equipa grischuna gudagnà. L’eveniment nizzegia il Cdh Engiadina sco regal per ils sponsurs. Enstagl da l’occurrenza ordinariapon ils sponsurs ir a guardar il gieu da las duas equipas da la National League.
Preparaziun dal glatsch sco adina
Era sche la visita a Scuol è prominent è la preparaziun dal glatsch a Gurlaina, dentant er da las gardarobas da las duas equipas ospitantas, sco adina. Jachen Benderer, in dals responsabels per la preparaziun dal glatsch fa quai cun la medema premura sco adina. Sia finamira è adina da pudair porscher als giugaders las meglras cundiziuns.


text:
Il giugader da la naziunala svizra Xherdan Shaqiri mida da la liga englaisa en la liga franzosa, tar il club d'Olympique Lyon. Quai ha confermà il club franzos, suenter ch'i aveva gia dà talas speculaziuns. Il Svizzer da 29 onns haja suttascrit in contract da trais onns enfin il 2024. La summa da transfer giaschia tar 6 milliuns, uschia il club franzos.
Xherdan Shaqiri banduna Liverpool suenter trais onns. Cun il club englais ha el gudagnà il 2019 la Champions League. Avant aveva il giugader central giugà tar il FC Bayern München, a Basilea, Inter Milaun e Stoke City.


text:
Mez avust han insaquants da nus observà ils Perseids e pli probabel giavischà in u l`autra chaussa da las stailas crudantas. Era il settember pudain nus observar insaquantas stailas crudantas. Ina sguard sin il firmament renda dentant adina. Perquai chantan era «Noss Chors» oz da la saira.
En noss archiv da musica èn da chattar nundumbraivlas registraziuns da chors - en spezial chors rumantschs e grischuns.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Johanna Soliva, u sco ella vegn numnada a Sedrun – la Hanny – è ustiera tras e tras. Quai plascha ad ella. Perquai sa gida ella era anc intgins dis en il manaschi da famiglia. Là ha ella era cumpagnia e po far in da ses gronds hobis: dar jass ubain troccas. Dentant, era il töf tutga tar la dunna ch'è creschida si a Son Gagl.
Cumenzà ad ir cun töf ha ella en la vegliadetgna da passa 50 onns. En quest temp saja ses um mort ed ella era savens trista. Uschia haja ella tschertgà in'occupaziun ubain in hobi per pudair avair distracziun.
Durant ir cun töf stoss jau ma concentrar ed hai uschia betg gì temp da far patratgs ubain esser trista.
Per ella saja adina stà cler ch'ella vul sulettamain ina Harley – quai saja cult. Quai muntia libertad.


text:
Studis actuals mussan che diversas mesiras e tests ginecologics n'èn betg necessarias. La glista ch'è vegnida elavurada d'ina cumissiun da qualitad da la Societad svizra per ginecologia sa restrenscha sin mesiras da la ginecologia. Mesiras da l'agid da pagliolanca vegnan eventualmain tractads pli tard.
Top tschintg mesiras nunnecessarias
- Inflammaziun da la vaschia: Diever d'antibiotica tar inflammaziun nuncumplitgada e bacterias chattadas en l'urin.
- Prevenziun da cancer: Sfrusch da cancer annual dal culiez da la madra.
- Onns da midada: Scleriments d'ormons tar malesser.
- Mioms:Tractar mioms senza motiv u allontanar madra.
- Cistas d'ovari: Allontanar cistas d'ovari betg problematicas.
Che ginecologs e ginecologas duessan desister da quellas mesiras ha diversas raschuns: Las bleras inflammaziuns da la vaschia sa medegeschian da sez. Ultra da quai sajan resistenzas d'antibiotica in grond problem. Perquai duessan dunnas simplamain baiver bler e prender medicaments sco Ibuprofen che retegna inflammaziuns tar inflammaziuns nuncumplitgadas . Allontanar mioms u cistas d'ovari saja savens cumbinà cun ristgs da cumplicaziun.
Sfrusch da cancer pli darar
Il punct che chaschuna las pli bleras discussiuns è il sfrusch da cancer dal culiez da la madra che duess mo pli avair lieu mintga trais onns, enstagl da mintg'onn. Thomas Eggimann, il secretari da la Societad svizra per ginecologia ed agid per pagliolanca, manegia che per dunnas che n'èn betg spezialmain periclitadas tanschia in interval da trais onns. La Lia cunter il cancer è da la medem'opiniun.
I na dat nagins indizis ch'in sfrusch annual avess avantatgs.
Cun reducir ils termins da «screening» possian ins tenor Stefanie de Borba era reducir stress e quitads nunnecessaris.
Cassas da malsauns ed organisaziun per pazientAs èn d'accord
L'associaziun svizra da las cassas da malsauns chatta medemamain ch'in interval da trais onns tanschia. Novs tractaments effizients possian mo vegnir introducids cun desister da mesiras nunnecessarias. Uschiglio collabeschia il sistem. Quai fetschia pia senn ord motivs da custs e temp.
Tenor l'organisaziun svizra da pazients e pazientas datti anc in auter effect positiv: Pazientas vegnian sensibilisadas per il fatg che betg tut las opziuns medicinalas èn adina las gistas. Medis e medias da l'autra vart stoppian era ponderar, tge mesiras che fetschian propi senn e dumandar pli savens lur pazientas.
Ins stoppia midar il pensar pertutgant ils tractaments medicinals ch'i dovra insumma. Thomas Eggimann da la Societad svizra per ginecologia declera che tschertas mesiras èn sa stabilisadas sur decennis e vegnan dumandadas da pazientas. La glista na duai però betg mo servir a medis e medias, mabain era a laics e laicas.
I va per in empowerment da pazientas: Ina dunna po uschia metter en dumonda mesiras.
Lia da cancer pretenda autra metoda da sfrusch
Cancer dal culiez da la madra saja in cancer, nua che prevenziun possia gidar bler tenor la Lia cunter il cancer. Tar il sfrusch da cancer sa tracti mintgamai d'in uschenumnà «Pap-Test» ch'intercurrescha midadas da cellas. La Lia cunter il cancer chatta però ch'ina autra furma d'intercurir faschess dapli senn per dunnas sur trent'onns – numnadamain quella da «HPV». Là vegnan ils virus da HP intercurids. Bunamain tut ils umans vegnan infectads cun tals virus durant lur vita, di Stefanie de Borba. Sche quellas na svaneschan betg, po quai esser in indizi per in emprim stadi da cancer. Pli giuvna ch'ina persuna è, e pli probabel ch'igl è ch'il virus svanescha puspè.
La varianta da testar da «HPV» vegn actualmain però anc betg pajada da la cassa da malsauns. Era il test che vegn fatg fin ussa – il «Pap-Test» – paja la segirada fundamentala mo mintga trais onns. Dunnas che vulan sa laschar intercurir pli savens, fan quai sin agen cust.


text:
La rait da vias naziunalas cumpiglia en total 1'858,9 km. Sin incumbensa da la Confederaziun fan ils chantuns las lavurs da mantegniment. Dals totalamain 347 milliuns francs eran 105 milliuns francs per prestaziuns che vegnan quintadas tenor engaschi (p.ex. reparaturas vid edifizis u lavurs vid dustanzas da donns). 242 milliuns francs tutgan als custs globals.
Adina dapli tunnels cun LED
La pli gronda cumpart dals custs globals, numnadamain 73 milliuns francs, han ins dà ora l'onn passà per l'equipament da manaschi e segirtad. Sper ils indrizs tecnics en ils tunnels tutgan er latiers ils custs d'energia. Per spargnar custs ed energia vegnan adina dapli tunnels illuminads cun LED.
Ina tonna rument per kilometer
Per il nettegiament da la rait da vias naziunalas han ins pajà l'onn passà 51 milliuns francs. Bunamain la mesadad da quai è vegnì investì en schubergiar vias, tunnels e pausadis (p.ex. nettegiar bischens, chanals e chinettas. Per kilometer via naziunala han ins rimnà ina tonna rument bittà davent. Vitiers vegnan radund 3'300 tonnas rument ordinari sin ils pausadis.
RR novitads 12:00


text:
Su La Usc nr 31 Fabio Chiocchetti, te sia rubrica "Paroles fora de crigna", ne fèsc jir ite mingol te la toponomastica, vardan la reijes e l segnificat de vèlch inom de lesc de noscia val.
Père Frumenzio, pere om, à pardicià na vita enderno dijan che Ciampedìe
no à nia a che veder col Segnoredìe, ma l’é bele demò l plural de ciampedel
, donca ‘i ciampedìe’ (che vel pa dir ‘campigoi’ da jir past, no mia ciampes da arèr, noe?...). Emben, l’é amò jent spervaja che colassù sie ‘l Ciamp de Die’. Viapura, nesc peres veies aea debesegn de creer te chesta sòrt de etimologìes populères (o paraetimologìes), ajache magari anter l Crep de Sènt’Uiana
da na man e l Ciamp de Die
da l’autra ence la Stries de Vael aessa abù manco possess, che canche d’istà sta maladetes levèa la tampesta l’era pa na meseria per chisc ciampes de bièva.
Na lejenda de autra
sòrt, muie cognosciuda, l’é chela de la Segnora de Dolèda
, vegnuda endò de atualità ultimamenter per via de la instalazion artistica de Andrea Dorigatti che anchecondì fèsc bela parbuda sun chel crep apede la stazion de la forenadoa sun Col di Rosc. Anchecondì la contìa se la troa da lejer bel sorì tel liber de Hugo de Rossi Märchen und Sagen aus dem Fassatale
, dat fora da l’Istitut del 1984 (ms. 1912), ma l la recorda ence don Baroldi jà del 1885 te «Riva Fedele» (cfr. Memorie storiche
,1981): ence aló vegn dit che aldò de la tradizion se tratèa de na contessa sciampèda con sia jent dal paìsc de Dolo, apede Unejia, e ruèda enfin cassù per via de la vera.
Podede creer, chisc egn veies e veiores la jent de Fascia fosc no saea nience che al mondo l’era n paìsc che aea inom Dolo....Se volede saer da olache vegn chest e etres inomes, jì a vardèr su La Usc stampèda de vender ai 12 de aost. (Fabio Chiocchetti)


text:
La fiasta da noviz ha giu liug venderdis il dus da settember naven dallas 19:00 si Plaun Pigniel. Las plievgias ed ils cametgs han buca reteniu ils commembers da prender part alla fiasta, aschia che nus dumbravan rodund 30 dels. Il noviz Florian Jakob ei deplorablamein staus malsanus, aschia che las suandontas novizas ed ils suandonts noviz ein stai presents.
Noelia Carigiet
Franco Casutt
Nadja Eichenberger
Donata Ernst*
Salome Gfeller
Damian Hunger
Louis Knöri
Cedric Schöpf*
Damian Tschuor
*commembras e commembers che han muncantau la fiasta da novizas e noviz onn vargau
Dapli treis onns elegia l’uniun la noviza ni il noviz digl onn. Uonn eran ils giuvens sut grond squetsch, damai ch’il tetel “Noviz/-a digl onn” ei tochen dacheu adina ius ad ina giuvna. Las giubilaras eran Joelle Jäger (2021), Anna Cavelti (2020) e Lea Gfeller (2019). La vicepresidenta Sina Cavelti, responsabla per la fiasta da novizas e noviz, ha preparau differents giugs, denter auter ina stafetta, in giug da ballons, beerpong, ina pantomima ed in cumbat da saltar. Ils giugs eran organisai aschia ch’ils noviz e las novizas han stuiu cumbatter in encunter l’auter ed ultimamein rimnar aschi bia puncts sco pusseivel. La finfinala ha Franco Casutt gudignau per pauc avon Louis Knöri e Damian Hunger, e porta aschia il tetel “Noviz digl onn” tochen tier la proxima elecziun. Il buccal ambulont, emplenius cun ina buna bubronda, ei vegnius surdaus al victur dalla vicepresidenta ed il president dall’ uniun da giuventetgna.
Silsuenter ei l’uniun aunc sesida ensemen per dar giugs e tschintschar legher, tochen che Gion, Maria, e Tumasch han era plaunsiu giu avunda ed ein s’allontenai entuorn las 3:00 encunter casa.


text:
Pordenon
Pordenon, pr: Purdenùn (inscì anca in lengua Veneta e Forlan; Portus Naonis in Latin; Pordenun in Sloven; Portenau in Todesch stòrich) l'è on comun forlan che 'l cunta 51.517 abitant, capploeugh de l'omònima provincia.
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
In epoca romana el nucli urban se trovava in sul cors alt del fiumm Noncell, pressapòcch in del loeugh indove incoeu la gh'è la frazion de Torr, come l'è staa dimostraa del ritrovament di rest de ona villa romana. El sitt l'è staa scernii probabilment per la presenza pussee a nòrd de on passasg in sul fiumm puttòst largh.
Cont el princippi del period del Medioev Alt, i strad fluvial hann ciappaa on'importanza maggior e 'l nucli de la città el s'è spostaa, de conseguenza, vers la vall, in d'ona posizion che la permettess el rivà de barch pussee gròss. La città la s'è sviluppada donca in su la sponda destra del Noncell, arent on golf. La soa vocazion de pòrt l'è testimoniada anca del sò vegg nòmm latin: Portus Naonis, var a dì Pòrt in sul Noncell.
Tutt el temp che 'l va de l'epoca romana fina a circa el X secol l'è, a bon cunt, pòcch documentaa. Retrovament recent in l'area del dòmm de San March, e in particolar in l'area denanz el municipi e sòtta el Palazz Ricchieri, fann vedè che Pordenon l'era abitada, duranta elregn del Berengrari, de popolazion che vegniven de la Carinzia, che al temp l'era de coltura slava.
Dòpo, duranta el XI e 'l XII secol, la cort l'è stada in di man di duca e marches de Austria, Carinzia e Stiria. El castell de Torr, cont on territòri pinin intorna l'era, inveci, de proppietà di patriarca de Aquileia, che dòpo l'avarien conceduu in feud ai nòbil de Prada. El paes de Valnoncell inveci el partegniva al vescov de Salisborgh.
Tra 'l XIII e 'l XIV secol la frammentazion politiga de la zòna l'è aumentada anmò pussee perchè el comun de Còrva (che al dì d'incoeu l'è ona frazion de Azzan) l'è stada dada ai de Prada, che poeu hann ciappaa anca di territòti che adess hinn de Fiumm Veneto.
In del 1282 Pordenon l'è 'gnuda patrimòni personal di Asborgh, cont el diventà on'exclave de l'Arciducaa d'Austria in del territòri del Patriarcaa de Aquileia.
El 23 agost del 1318 on incendi furios l'ha traa giò i cà de legn de la città. In del 1347 l'è staa inauguraa el campanil, faa sù arent al dòmm de San March.
La città l'ha subii - come quas tutt i città del temp - anca sossenn pestilenz ed epidemii (in del 1444, in del 1485, in del 1556 e in del 1576), ma quella peggior l'è stada quella del 1630, quand che l'è mòrta quas la medà de la popolazion.
In del XIV secol Pordenon la s'è slargada grazie ai commerz portaa del fiumm e in del 1314 el status de città.
El 20 april 1508 el capitan Bartolomeo d'Alviano l'è entraa a Pordenon per cunt de Venezia, e l'ha tòlta via ai Asborgh. Venezia l'ha mantegnuu la città domà per on ann, perchè in del 1509 Pordenon l'è tornada a l'Austria. A bon cunt, in del 1514 el Bartolomeo d'Alviano l'ha reconquistada. Venezia l'ha minga governaa direttament la città, ma l'ha dada pròppi al d'Alviano. A la soa mòrt (1515) gh'è succeduda la miee Pantasilea Baglioni, e poeu el fioeu Liviano, fina al 1537.
In quell ann Pordenon e i sò territòri aproeuv hinn passaa sòtta el contròll dirett de la Repubblica de Venezia e gh'hinn restaa per pussee de duu secol e mezz. La Serenissima l'ha mantegnuu i statut de la città e la n'ha reconossuu i privilesg che Pordenon l'aveva ciappaa sòtta l'Austria e l'ha faa in moeud che l'economia pordenonesa la fioriss, cont el realizzà on pòrt noeuv e cont el rend pussee fòrt l'artisanaa.
Con la toma de Venezia, Pordenon l'ha vist on primm retorna a l'Austria, segutaa de la parentesi napoleòniga. Dòpo el Congress de Vienna, Pordenon l'ha faa part del Regn Lombard-Venet, fina al 1866, quand che l'è passada al Regn d'Italia.
Dòpo l'Unità d'Italia, Pordenon l'è diventada ona città industrial.


text:
Hagneck
Hagneck a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Seeland, in de la region aministrativa omònima, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 1.8 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 419 abitant.
El cumün de Hagneck al se tröva a una altitüden de 441 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ligerz, Lüscherz, Siselen, Täuffelen, Twann, Walperswil.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Hagneck l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1353 col nom de Hagneg.[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Hagneck in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Bibliography -P. Aeschbacher, Stadt und von den Landvogtei Nidau Anfängen bis ins 16. Jh., 1929 Gesamtmelioration-Brüttelen-Lüscherz-Hagneck, 1970–1987, 1989 Modell:Commonscat:Hagneck


text:
Parts da la Mirage 2000D hajan ins chattà sper il vitg Mignovillard, en l'ost da la Frantscha, radund 10 km davent dal cunfin svizzer. La Mirage era partida cun duas persunas a bord da l'eroport militar Nancy-Ochey, uschia ha communitgà la prefectura. Vesì il davos han ins l'aviun sur ina muntogna datiers da Genevra. I dettia nagin contact cun ils dus pilots.
Tschertga difficila
La tschertga pudess esser difficila pervi da la naiv e pauca vista en la regiun da cunfin. Ella n'aveva naginas armas a bord. L'aviun era sin in sgol da trenament.
RR novitads 17:00


text:
Avon las elecziuns vegn dau ora bia recumandaziuns d’elecziun, certas ein capeivlas, autras meins. Aschia capeschel jeu buca la recumandaziun dalla Federaziun grischuna da spitals e da casas da tgira. Cusseglier naziunal Martin Candinas representa buca mo nies cantun a Berna, mobein s’engascha activamein ella sparta da sanadad e fatgs socials en nies cantun. Aschia eis el dapi dus onns el cussegl da fundaziun dall’Argo, dapi siat onns el cussegl da fundaziun dalla casa da vegls e da tgira evangelica a Glion e dapi uonn el cussegl da fundaziun dalla Casa sogn Giusep a Cumpadials. Tenor mei eis ei impurtont che politichers giudicheschien buca mo instituziuns, mobein ch’els enconuschien era talas. Vitier vegn l’impuronza dalla lavur communizeivla, cunzun per las casas pintgas. Cheu ei lavur communizeivla dumandada. Politichers duein buca mo discuorer surlunder, mobein era prestar lavur communizeivla. Da quels representants meretan nies sustegn cumplein. Jeu elegiel gliesta 11 per che cusseglier naziunal Martin Candinas sappi cuntinuar sia lavur a Berna e selegrel da siu ulteriur ferm engaschi per nossa Casa sogn Giusep a Cumpadials.
Ignaz Fry, Rabius,
president cussegl da fundaziun
Casa sogn Giusep CumpadialsAvon las elecziuns vegn dau ora bia recumandaziuns d’elecziun, certas ein capeivlas, autras meins. Aschia capeschel jeu buca la recumandaziun dalla Federaziun grischuna da spitals e da casas da tgira. Cusseglier naziunal Martin Candinas representa buca mo nies cantun a Berna, mobein s’engascha activamein ella sparta da sanadad e fatgs socials en nies cantun. Aschia eis el dapi dus onns el cussegl da fundaziun dall’Argo, dapi siat onns el cussegl da fundaziun dalla casa da vegls e da tgira evangelica a Glion e dapi uonn el cussegl da fundaziun dalla Casa sogn Giusep a Cumpadials. Tenor mei eis ei impurtont che politichers giudicheschien buca mo instituziuns, mobein ch’els enconuschien era talas. Vitier vegn l’impuronza dalla lavur communizeivla, cunzun per las casas pintgas. Cheu ei lavur communizeivla dumandada. Politichers duein buca mo discuorer surlunder, mobein era prestar lavur communizeivla. Da quels representants meretan nies sustegn cumplein. Jeu elegiel gliesta 11 per che cusseglier naziunal Martin Candinas sappi cuntinuar sia lavur a Berna e selegrel da siu ulteriur ferm engaschi per nossa Casa sogn Giusep a Cumpadials.
Ignaz Fry, Rabius,
president cussegl da fundaziun
Casa sogn Giusep CumpadialsAvon las elecziuns vegn dau ora bia recumandaziuns d’elecziun, certas ein capeivlas, autras meins. Aschia capeschel jeu buca la recumandaziun dalla Federaziun grischuna da spitals e da casas da tgira. Cusseglier naziunal Martin Candinas representa buca mo nies cantun a Berna, mobein s’engascha activamein ella sparta da sanadad e fatgs socials en nies cantun. Aschia eis el dapi dus onns el cussegl da fundaziun dall’Argo, dapi siat onns el cussegl da fundaziun dalla casa da vegls e da tgira evangelica a Glion e dapi uonn el cussegl da fundaziun dalla Casa sogn Giusep a Cumpadials. Tenor mei eis ei impurtont che politichers giudicheschien buca mo instituziuns, mobein ch’els enconuschien era talas. Vitier vegn l’impuronza dalla lavur communizeivla, cunzun per las casas pintgas. Cheu ei lavur communizeivla dumandada. Politichers duein buca mo discuorer surlunder, mobein era prestar lavur communizeivla. Da quels representants meretan nies sustegn cumplein. Jeu elegiel gliesta 11 per che cusseglier naziunal Martin Candinas sappi cuntinuar sia lavur a Berna e selegrel da siu ulteriur ferm engaschi per nossa Casa sogn Giusep a Cumpadials.
Ignaz Fry, Rabius,
president cussegl da fundaziun
Casa sogn Giusep Cumpadials
23.09.2015 / Medien / /
Engaschi communizeivel ei dumandausEngaschi communizeivel ei dumandausEngaschi communizeivel ei dumandaus
Avon las elecziuns vegn dau ora bia recumandaziuns d’elecziun, certas ein capeivlas, autras meins. Aschia capeschel jeu buca la recumandaziun dalla Federaziun grischuna da spitals e da casas da tgira. Cusseglier naziunal Martin Candinas representa buca mo nies cantun a Berna, mobein s’engascha activamein ella sparta da sanadad e fatgs socials en nies cantun. Aschia eis el dapi dus onns el cussegl da fundaziun dall’Argo, dapi siat onns el cussegl da fundaziun dalla casa da vegls e da tgira evangelica a Glion e dapi uonn el cussegl da fundaziun dalla Casa sogn Giusep a Cumpadials. Tenor mei eis ei impurtont che politichers giudicheschien buca mo instituziuns, mobein ch’els enconuschien era talas. Vitier vegn l’impuronza dalla lavur communizeivla, cunzun per las casas pintgas. Cheu ei lavur communizeivla dumandada. Politichers duein buca mo discuorer surlunder, mobein era prestar lavur communizeivla. Da quels representants meretan nies sustegn cumplein. Jeu elegiel gliesta 11 per che cusseglier naziunal Martin Candinas sappi cuntinuar sia lavur a Berna e selegrel da siu ulteriur ferm engaschi per nossa Casa sogn Giusep a Cumpadials.


text:
Van der Graaff aveva persvadì en il sprint dal quartfinal ed era vegnida segunda. Quai cun in retard da 37 tschientavels. En il mezfinal èsi però stà a fin. Là n'ha la curridra grischuna betg pudì tegnair cun la concurrenza ed è daventada 5avla cun in retard da 5,53. En il classament final hai lura anc tanschì per il 10avel plaz.
Fähndrich e Hediger betg en il mezfinal
Nadine Fähndrich n'è betg sa qualifitgada per il mezfinal. La Lucernaisa ch'è per la segunda giada a gieus olimpics è daventada 20avla en la rangaziun finala.
Tar ils umens è il sulet Svizzer, Jovian Hediger, crudà ora en il quartfinal. El è currì cun in retard da 5,8 secundas sin plazza quatter. En la rangaziun finala è el sin plaz 19. Ils ulteriurs dus Svizzers Ueli Schnider ed Erwan Käser èn betg reussì la qualificaziun.
Aur per la Svezia e la Norvegia
Victura olimpica en il sprint classic da las dunnas è la Svedaisa Stina Nilsson avant la Norvegiaisa Maiken Caspersen. La medaglia d'aur dals umens va al Norvegiais Johannes Høsflot Klæbo, cun 21 onns è el il pli giuven victur olimpic en passlung.
RR actualitad 12:00


text:
Sin il traject da la Val S-charl èn vegnidas giu pliras bovas e donnegià fermamain la via. Plinavant è er la lingia da la forza electrica vegnida stgarpada giu. Qua tras è la fracziun da S-charl serrada en ed è per il mument anc senza forza electrica. Pertutgà da quai èn en emprima lingia ils dus hotels a S-charl e las radund 50 persunas ch’èn serradas en la Val S-charl.
Persunas ch'eran sin viadi han stuì vegnidas evacuadas
Sonda saira eran differents autos da viadi sin il traject tranter Scuol e S-charl cura che la bova è ida a val. Quels èn vegnids serrads en e 15 persunas han stuì vegnidas evacuadas cun in helicopter. Duas da quellas pir dumengia a bun’ura. Naginas persunas èn dentant vegnidas feridas. Quant temp che la Val S-charl resta serrada n'è anc betg cler.
Donns er en la Val d’Uina
Er en Val d’Uina ha la bova procurà per gronds donns. La via è serrada. Plinavant èn vegnids chaschunads donns en la Val Lischana. D’ina vart èn duas punts vegnidas stgarpadas davent e da l’autra vart è in enchaschament dal provediment d’aua da Scuol vegnì donnegià.
Radund 50 persunas vegnidas evacuadas
Dumengia èn vegnidas evacuadas or da la Val S-crhal cun il helicopter radund 50 persunas. Vul dir, tut quellas persunas che han vulì bandunar S-charl ha pudì far quai. Tenor Christian Fanzun il president communal duessi esser pussibel da reparar las lingias da la forza electrica fin damaun la saira. Quant ditg che la via resta serrada n'è anc betg cler.
Infurmaziuns detagliadas datti sut www.scuol.net, il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser
Er las Ovras Electricas d'Engiadina èn pertutgadas
Era pertugà da las malauras èn las Ovras Electricas d'Engiadina.
Pervia da bovas sajan pliras tschiffadas d'aua vegnidas messas ord funcziun, scrivan las Ovras Electricas. Las lavurs da rumir e da puspè metter en funcziun ils implants vegnian a cuzzar plirs dis.
RR novitads 06:00


text:
En l'emissiun dad oz tadlain nus dentant betg las versiuns originalas, mabain versiuns da cover interpretà da furmaziuns dal schlagher popular. D’udir èn tranter auter ils Zellberg Buam, die Grubertaler, die Jungen Zillertaler, Die Granaten, Andreas Gabalier ed auters.
Musica da la sparta schlagher e schlagher popular. Cun ina preschentaziun da musica nova, semperverds e bler dapli.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
ll bab Thomas (58) è l’um che guarda dapi 25 onns, enviern per enviern, ch'i dat ina buna loipa tranter Trun e Mustér. Igl è ina lavur da finessas e detagls. Per el lavur e passiun enina.
Sia figlia Brida (25) ha dapi sia naschientscha in impediment da la vesida. Ella na vesa quasi nagut ed ha uschia adina gì pli grev, saja quai en scola u er en il temp liber. Perquai abita e lavura ella en l’Argo a Glion, in’instituziun che porscha in suttetg e lavur a persunas cun impediment. Tut quai n'impedescha dentant betg ella dad ir cun skis e far passlung. Tuttina ha la giuvna cun spieghel e chavels blonds er magari bregias d’acceptar sia situaziun.
La relaziun tranter mai e la Brida è in'autra che la relaziun tranter mai e la Maria.
Malgrà ni forsa gist pervia da l’impediment da la Brida è il sport quai che collia la famiglia. Ditg è ski alpin stà la gronda passiun dals Castelbergs, ils ultims onns è dentant il passlung daventà pli e pli fitg il sport numer 1 en famiglia.
Il temp sa mida
Da buoba n’era l’impediment da vesida betg in problem, che tutgava la Brida. La differenza tar ils auters uffants n’era anc betg uschè gronda.
Pli veglia ch'ella è dentant vegnida e pli cumplicada che la situaziun è vegnida per la giuvna. Las sfidas en il mintgadi èn uss spli grondas che anc durant il temp da scola.
Jau crai che questa situaziun ha tegnì ensemen nus sco famiglia.
Ina marella davart ina famiglia cun in mintgadi ch'è mainsvart auter che usità e mainsvart betg simpel. Dentant er davart ina famiglia che sa tegna ensemen sco rascha.
RTR Marella


text:
La procura publica grischuna sclerescha, sch'i dat ina inquisiziun penala encunter las pendicularas d'Arosa. Quai han els ditg envers Radio SRF. La raschun è in artitgel da la Südostschweiz da gievgia. Tenor quel duain las pendicularas d'Arosa regalar cartas da skis a politicras e politichers da la vischnanca. Tiers vegnia che la carta da l'onn per il territori Arosa Lenzerheide po vegnir retratga per 350 fin 550 francs pli bunmartgà.
Il president dal cussegl d'administraziun da las pendicularas, Lorenzo Schmid, sa defenda cunter las renfatschas da filz: Els sajan sinceramain da l'avis che quai saja in gest, in engraziament e che quai n'haja da far insumma nagut cun influenzar uffizis.
Tenor l'organisaziun «Transparency Svizra» èn ils reglas però in problem, perquai ch'i sa tractia da blers raps che vegnian regalads. Uschia saja qua il privel che quels e quellas che survegnian ils regals, na sajan betg pli independents, sch'i giaja per decisiuns en chaussa.


text:
Compact-Info
AVIS: al nes desplej mo al momënt ne sciafiunse nia da organisé i dis de informaziun Compact-Info porvia dl'emergënza COVID-19. Pornanche i dis de informaziun podará indô gní organisá, lasciarunse atira alsavëi sön nosc sit les dates di termins y i podarëis se scrí ite. Dilan dla comprenjiun.
Video tl lingaz tudësch
Video tl lingaz talian
Orëise nen savëi deplü dl ejam de bilinguism y de sciöche al vëgn fat?
Pro la sënta di ejams tla strada Alto Adige 50 a Balsan pitunse n de d’informaziun sön i ejams de bilinguism, olache al vëgn pité la simulaziun dla proa scrita y de chëra a usc cun chësc program:
- Presentaziun dl ejam de bilinguism: al gnará presenté avisa i locai y la strotöra dl ejam.
- Simulaziun cun feedback dla comisciun: al gnará savaié l' ejam a usc y l’ejam scrit por podëi porvé fora instësc.
- Punt d'incuntada por la conversaziun: chiló s’incunton y se conescion por jí spo inant cun la conversaziun debann, ince tres internet, Skype, Whatsapp y i.i.
- Imparé instësc: tratan döta la manifestaziun podëise s’informé sön co s’anuzé de internet y dles tecnologies nöies por imparé i lingac a na moda saurida y debann.
Orëise fá para? Clichede sön chisc link por odëi le program y d’atres informaziuns.


text:
In Time
In Time l'é un film american dal 2011 diret da Andrew Niccol e recitò da Justin Timberlake, Amanda Seyfried e daCillian Murphy in di ròl di prutagunisti.
Trama[Modifega | modifica 'l sorgent]
A la fin dal XXI secul, i person in geneticament prugramà per viv sultant fin a venticinqu ann: ül limit al pò ess estes cun ulteriur temp, cal va però cumprà, e permett da viv anca mò, sensa invegià fisicament. Ül temp l'è diventò la valùta cun cui la gent la vegn pagada per ül propri laurà, e l'é ül mess da pagament per i necessità e i luss: esist infati una tecnulogia ca la permett d'imagazzinarl, trasferirl da persona a persona e in sci via. I sciur a vivan per sempar, e gli alter cercan da negusiàa per l'imurtalità. Ül prutagunista dal film, Will Salas, al viv in da la zona 12, la zona pùsé puarèta, ciamata "ül ghett", cun la mam, uramai cinquantenn.


text:
Disaster del Gleno
El dizàster de la dìga del Gléno l'è 'n fat sücidìt endel dezèmber del 1923 e che g'ha cauzàt la mórt de piö de 350 persùne endei cümü de la Al de Scalf e de la bàsa Al Camònega.
I facc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Emdel 1917 el "Ministero dei Lavori Pubblici" el g'ha auturizàt la custrusiù de 'n lach artificiàl de 3.900.000 méter cübi de capiènsa en località Pià del Gleno. Póch més dòpo la dìta Viganò la g'ha nutiìficàt l'inìsio dei mestér, aisebé che 'l progèt ezecütìf el fös gnemò stat apröàt del Genio Civìl.
Endel 1919 gh'è ale tànte stat prezentàt el progèt ezecütìf per 'na dìga a gravità, firmàt del ingignér Gmur, che però l'è mórt l'an dòpo, endel 1920 e l'è stat süstitüìt de l'ingignér Santangelo de Palermo.
Endel 1920, a la prefetüra de Bèrghem gh'è riàt la segnalasiù che per la fabricasiù de la dìga, la dìta l'ìa dré a doprà la calsìna envéce del cimènto. Gh'è stat mandàt i ispetùr a catù sö dei campiù, ma chèsti i è mai stacc ezaminàcc.
Endel 1921 el progèt ezecütìf de l'inginiér Gmur l'è stat apröàt, ma 'ntat i mestér i éra zamò ambiàcc de 'n quach agn e la Dìta Viganò la gh'ìa apéna apaltàt a la Dìta Vita & C. i mestér de la fabricasiù de le arcàde.
Ai prim de óst del 1921 l'ingignér Lombardo del Genio Civìl el g'ha fat 'na vìzita al cantér e 'l g'ha constatàt che la tipulugìa de fabricasiù de la dìga l'ìa cambiàda en córs d'òpera e de 'na dìga a gravità s'ìa pasàcc a 'na dìga a arcàde mùltiple: endel cantér, difàti, gh'ìa zabèlia en custrusiù i bazamèncc de le arcàde e, amò pès, chèle centrài i éra mìa postàde sö la préda ma söl tampù a gravità.
Isé, ai 12 de óst del 1921, el Genio Civìl el g'ha enfurmàt el Ministero dei Lavori Pubblici che la fabricasiù dei sostègn de la dìga l'ìa mìa piö fàda col sistéma a gravità, ma a arcàde. Ai 19 de zögn del 1922 el Ministero el g'ha intimàt la dìta a sospènder el laurà e e de prezentà sübit i progècc de variasiù dei sostègn de gravità a arcàde mùltiple. I mestér però i è nacc en nacc estès e apéna al prensépe del 1923 gh'è stat prezentàt le variasiù al progèt.
Ai 22 de utùer del 1923, dòpo 'n quach dé che g'ha piüìt de léna, el lach el s'è 'mpinìt per la prìma ólta. 'Ntra utùer e noèmber gh'è stat divèrse filtrasiù de àiva de la dìga, sura de töt de sóta de le arcàde centrài, che le postàa mìa sö la préda. En öltema, el prim de dezèmber del 1923 a le 7:15 de la matìna, la diga la g'ha cidìt.
Sés miliù de méter cübi de àiva, pàlta e balotàm le sè streödàde fò del lach a presapóch 1.500 méter de altèsa söl leèl del mar, e i g'ha ciapàt la diresiù del Lach d'Izé.
El prìm paizì a éser ciapàt dét l'è stat Büècc (frasiù de Vilminùr). La màsa de àiva e 'l sò spostamènt d'ària la g'ha pò desfàt fò le centrài elètriche de Povo e Valbùna, el put de Formèl e 'l Santöàre de la Madunìna de Còler. Piö 'n zó el g'ha fat dagn e mórcc al paés de Dès, furmàt de divèrsi mucilì de bàite sparnegàde 'ntra i cümü de Sù e Còler. Prìma de rià a Àngol, l'àiva de la dìga la g'ha furmàt en lach — del qual se èt i sègn amò 'ncö — e chèsto el g'ha salvàt l'abitàt, che 'l g'ha mìa ìt dagn, envéce a Mazzunno gh'è stat spasàt vià la centràl elètrica e 'l cimitéro.
La fiömàna dòpo l'è nàda zó de töta ónda envers l'abitàt de Gurzù e dòpo envèrs Boér e Córna de Darf, dré al percórs del torènt Dès e 'l g'ha lasàt endré pò a ché mórcc e dagn.
Tré quarcc d'ùra dòpo del cedimènt de la dìga, la màsa de àiva l'è riàda al Lach d'Izé.
I mórcc, uficialmènt, i è stacc en töt 356, ma i nömer i è amò döbe.


text:
Monvall
Monvall (nom ufizial in italian: Monvalle) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 1 948 abitant (dato del Dicember 2015[1]), 'na süperfis de 4 km² e 'na densità de 487 ab./km².
El paes el se troeuva longh i spond del Lagh Maggior e 'l confina con la Provincia de Verbania (comun de Belgiraa). Oltra al center comunal a gh'è ona frazion (Turr) e on quai rion, come Canton e Goree.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Monvall l'è mostraa in la tabella chi de sotta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Ils adherents vulan gidar cun la lescha nova a pèrs cun malsognas geneticas u ch'han problems da survegnir uffants. Ils adversaris teman che la lescha saja in emprim pass en direcziun da la selecziun da la vita ed in'intervenziun en la stgaffiziun da Dieu.
Na, quai n’è betg in «Déjà-vu»
Gia avant in onn avain nus debattà davart la medischina da reproducziun. En ina votaziun han lura passa 60 pertschient da las votantas e dals votants ditg gea a l’artitgel constituziunal concernent la medischina da reproducziun e la tecnologia da gens tar carstgauns.
Cun quella decisiun è vegnida creada la premissa per la diagnostica da preimplantaziun. Oz scumonda la lescha quella. Ils 5 da zercladur decidin nus en chaussa.
Tar la diagnostica da preimplataziun vegnan ils gens d'ina cella d'ov ch'è vegnida fructifitgada artifizialmain intercurì avant ch'ella vegn implantada en l’uterus da la dunna. La lescha nova lubescha la diagnostica da preimplantaziun mo en dus cas.
- Per pèrs che savessan dar vinavant a lur uffants ina greva malsogna.Tar els duai esser lubì d'intercurir ils embrios e da selecziunar in tal che na porta betg il defect genetic. Uschia po quai pèr survegnir in uffant che n'è betg pertutgà da la malsogna ertaivla dals geniturs.
- Er pèrs che na pon betg survegnir uffants sin via natirala duain pudair profitar da la diagnostica da preimplantaziun.
Questa lescha dettia a tals pèrs la pussaivladad da reducir las grevezzas dal tractament e da render quel era pli segir per las mammas ed ils uffants, di la cussegliera naziunala socialdemocrata Min Li Marti da Turitg. «Blers renunzian sin uffants ni van en l’exteriur. Cun la lescha nova avessan els la pussaivladad da far quai sut cundiziuns segiras en Svizra.»
Betg far ils medems sbagls
La Svizra na stoppia dentant betg suandar l'exteriur e far ils medems sbagls, recloma cussegliera naziunala Marianne Streiff da la Partida evangelica da la Svizra. «I vegn adina a dar glieud che van en l’exteriur. Mo quai n’è anc ditg betg ina raschun da crear ina lescha svizra che pussibilitescha da laschar fat examinaziuns e tests che nus na pudain betg controllar.»
Ultra da quai giaja la lescha era bler memia lunsch. La proposta dal Cussegl federal haja lubì la diagnostica da preimplantaziun mo per pèrs cun ina greva malsogna genetica.
Quai che vala per legums duai er valair per uffants
Cunter la lescha nova è era il cusseglier naziunal cristiandemocrat Christian Lohr. Quai che vali per ils legums, numnadamain nagins experiments genetics, stoppia era valair per ils uffants. «Jau na vi nagin sistem da selecziun indegn d’in uman che furma la basa per selecziunar tranter degn e na betg degn da viver, che nus giugain Dieu.
Scumandà da selecziunar
Quai na vegni era betg ad esser il cas, respunda Min Li Marti. La lescha scumondi claramain da selecziunar las cellas tenor la schlattaina, la colur dals chavels ni dals egls ni tenor auters criteris.
Cun la lescha sappian ins dentant reducir las ristgas per las mammas ed impedir gravidanzas sin emprova. «Oz ston quellas dunnas simplamain spetgar. E forsa audan ellas en la 11avla emna da la gravidanza che l’uffant patescha da quella malsogna nuncurabla e sa decidan lura cun cor grev da laschar far in abort. I fiss bler pli simpel sch’ellas na stuessan betg far atras quai e pudessan far ils tests gia avant.»
Effect problematic
Mo gist quai mussia che la lescha per la diagnostica da preimplantaziun haja l'effect da definir tge che saja giavischà e tge che stoppia vegnir eliminà, è la cussegliera naziunala verda Christine Häsler persvadida.
«Jau sun mamma d'ina figlia cun in impediment spiertal e jau enconusch e ves adina puspè tge valita che persunas cun impediments han per nossa societad. Ed i è ina dumonda etica fitg profunda sche nus cumenzain da discurrer da vita ch’è degn da viver e da vita che n’è betg degn da viver. Gist quai faschessan nus cun questa lescha davart la medischina da reproducziun. Per mai fiss quai fitg difficil.»
Betg cunter persunas cun impediments
La lescha na saja betg drizzada cunter persunas cun impediments, sa defenda la cussegliera naziunala cristiandemocrata Ruth Humbel. I saja l'obligaziun da la politica da sustegnair geniturs cun uffants cun impediments e da pussibilitar ad els ina vita cun ils medems dretgs sco ils uffants senza impediments. Qua giaja dentant per ina decisiun privata dals geniturs.
«Dapi il 2002 exista en Svizra la pussaivladad legala per in’interrupziun terminada da la gravidanza nua che dunnas ni geniturs pon decider sch’els possian viver cun in uffant ni era cun in uffant cun impediments. E quai è lura la decisiun persunala sch’els vulan nizzegiar las pussaivladads medicinalas.
Tenor ella giaja per la dumonda sch'ins dastga far ils tests avant che las cellas d'ov fructifitgadas vegnan implantadas u pir cura che l’embrio è gia 11 emnas vegls.


text:
Terz cudesch da Moses
Il terz cudesch da Moses (eir numno Leviticus in lingua latina seguond la schlatta sacrela traunter las razzas d'Israel u Wajikra in lingua hebraica per motiv dals prüms pleds dal cudesch ויקרא, que voul dir el ho clamo) es ün cudesch biblic e la terza part da la Tora güdeva respectivamaing dals cudeschs da Moses aint il Vegl Testamaint tar ils cristiauns.
Cuntgnieu[modifitgar | modifitgar il code]
Il cudesch tematisescha in 27 chapitels in prüma lingia il cult divin aint ed intuorn il taimpel da Gerusalem e las incumbenzas sacrelas dals preirs e sacerdots. Ils preirs simpels, ils uschedits levits, chi haun do eir il nom al cudesch, as chattan be in ün unic lö.
Il di da la reconciliaziun, Jom Kippur, vain descrit in chapitel 16.
Ledscha da senchited[modifitgar | modifitgar il code]
Ils chapitels 17-26 sun dedichos a la ledscha da senchited. Ils möds da cuntegn permiss in vista a spaisas e bes-chas da sacrifizi staun aint il center. Que es tenor la cretta giudeva da grand'importanza perche cha'l saung chi vain spans es il purteder da la vita e dimena sanctificho a Dieu.
Recepziun[modifitgar | modifitgar il code]
I'l spazi dal giudaissem vain il cudesch onuro scu il fundamaint da l'instrucziun religiusa da la giuventüna. Il cristianissem invezza es resto pel solit in distanza vers il cudesch e'l interpretescha be simbolicamaing.


text:
Sche Vus avais debits tar ina persuna, po quella (creditura/creditur) far ina dumonda da scussiun tar l'uffizi da scussiun ed uschia incassar l'import betg pajà cun agid dal stadi. Vus vegnis inscritta u inscrit en il register da scussiun.
Per regla survegnis Vus l'emprim in'admoniziun per in quint betg pajà. La creditura u il creditur n'è dentant betg obligada u obligà da trametter ina tala.
Acceptar in avis da pajament
Sche insatgi ha introducì ina procedura da scussiun cunter Vus, survegnis Vus in avis da pajament da l'uffizi da scussiun. La posta u l'uffizi da scussiun surdat l'avis da pajament a Vus persunalmain.
Pajar il debit
Sche la pretensiun tenor l'avis da pajament è giustifitgada e sche Vus debitais effectivamain ils daners, avais Vus temp da pajar l'import entaifer 20 dis. Sche Vus avais difficultads da liquiditad, vali la paina da sa laschar cussegliar e da contactar la creditura u il creditur. Eventualmain pudais Vus far ina cunvegna (p.ex. per in pajament en ratas).
Far opposiziun – contestar il debit
Sche Vus n'essas betg d'accord cun la pretensiun e sche Vus essas da l'avis, che Vus n'hajas betg in tal debit, stuais Vus far opposiziun cunter la scussiun. Quai pudais Vus far a bucca u en scrit, a chaschun da la consegna da l'avis da pajament u entaifer 10 dis suenter la consegna tar l'uffizi da scussiun.
Cun l'opposiziun propona la persuna stumada per uschè dir la via giudiziala. Ella communitgescha a la creditura u al creditur, ch'ella na renconuscha betg il debit e che la creditura u il creditur sto sa drizzar ad ina dretgira, sch'ella u el vul cuntinuar cun la scussiun.
Suenter l'opposiziun decida pia ina dretgira – sin dumonda da la creditura u dal creditur –, sche la procedura da scussiun po cuntinuar. La creditura u il creditur sto declerar che sia pretensiun è giustifitgada. Sche quai reussescha, liquidescha la dretgira l'opposiziun e la creditura u il creditur po cuntinuar cun la scussiun.
Impegnaziun
Sche Vus n'avais betg fatg opposiziun suenter la consegna da l'avis da pajament u sche l'opposiziun è vegnida liquidada da la dretgira (guardar qua survart), po la creditura u il creditur cuntinuar cun la procedura da scussiun. L'uffizi da scussiun po realisar l'impegnaziun da Vossas valurs da facultad e da Vossas entradas per pajar las pretensiuns da la creditura u dal creditur. L'impegnaziun vul dir: L'autoritad incumbensescha il patrun da la debitura u dal debitur d'assegnar la part impegnabla dal futur salari directamain a l'uffizi da scussiun (uschenumnada impegnaziun dal salari). Pussaivel èsi er da sequestrar objects da valur che tutgan a la debitura u al debitur, per che tals possian vegnir vendids tras ingiant.
S'infurmar davart la procedura da scussiun e sa laschar cussegliar
Tar las cussegliaziuns chantunalas da debits chattais Vus infurmaziuns, sche Vus vegnis stumada u stumà ubain sche Vus avais problems finanzials. Vossas dumondas davart la procedura da scussiun pudais Vus far a l'uffizi da scussiun cumpetent.
Sche insatgi ha debits tar Vus, èsi usità, dentant betg in'obligaziun, d'admonir sco emprim la debitura u il debitur. Sche quai na porta nagin success, pudais Vus introducir ina procedura da scussiun.
Introducir la scussiun
Sche Vus vulais stumar insatgi, stuais Vus inoltrar ina dumonda da scussiun a l'uffizi da scussiun dal domicil da la debitura u dal debitur. Al spurtegl da scussiun online pudais Vus emplenir la dumonda da scussiun en furma electronica e consultar las infurmaziuns necessarias.
Cuntinuar cun la scussiun
Sche Vossa pretensiun è giustifitgada e sche la debitura u il debitur n'ha betg pajà, malgrà l'avis da pajament, pudais Vus cuntinuar cun la procedura da scussiun. Al spurtegl da scussiun online pudais Vus emplenir la dumonda da cuntinuaziun en furma electronica e consultar las infurmaziuns necessarias.
Sco creditura u sco creditur stuais Vus pajar ordavant ils custs per las differentas etappas da la scussiun. Sch'i sa mussa che la scussiun è giustifitgada, sto la debitura u il debitur surpigliar pli tard ils custs. Ils custs da scussiun èn identics en tut la Svizra, els varieschan però tut tenor la summa dals debits incassads.
Quests daners pajads anticipadamain ed il temp ch'i dovra per ina scussiun na valan betg adina la paina. Numnadamain, sch'igl è cler da bel principi, che la debitura u il debitur na po betg pajar ils debits. Infurmaziuns davart l'insolvenza da la debitura u dal debitur survegnis Vus a maun d'in extract dal register da scussiun.
Federaziun da las funcziunarias e dals funcziunaris da scussiun e da concurs: uffizis da scussiun tenor chantun ed infurmaziuns


text:
Usc'nengh
Usc'nengh (nom ufizial in italian: Olcenengo) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 785 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 16,5 km² e ona densità de popolaziun de 48 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Carsan-a Blot, Casanöva, Culubian, Quint, San Giurman, Vercèj.
El paes el se tröva arent a Vercei e l'ha vist nass el Carlo Angela (1875-1949) che, ultra a vess el pader del Piero, l'ha salvaa un mücc de giüdee dal nazismu e per quest l'è staa numinaa da Israel Giüst trai Naziun.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Usc'nengh l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
1098
Gh'è söcedìt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- 21 03: Fondazion del monastee de Cîteaux, indoe la nasserà la Riforma Cistercens.
- 03 06: Duranta la I Crosada, la vien ciappaa la citaa de Antiòchia.
- El crosaa Boemond I d'Altavila, princip de Antiòchia, duca de Calabria e princip de Tarant el fonda a Otrant el Monastee de San Nicòla de Casole.
- L'Imperi Bizantin el ciappa aj Turch la citaa de Smirne.
Chi gh'è nasìt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Santa Ildegarda de Binga, relioeusa todesca.
Chi gh'è mórt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Oddon III, vesch-cont de Ast.


text:
San Maurizi (NO)
San Maurizi (San Mauritsi in Piemuntes; San Maurizio d'Opaglio in Italian) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 3 105 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 8,3 km² e ona densità de popolaziun de 374 ab./km².
El paes l'è sitüaa in sü i spund del Lagh d'Orta, al cunfin cun la Pruvincia de Verbania. L'è tacaa ai cumün de Gussön, Bulèj (VB), Orta, Pèla e Pogn.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El cumün de San Maurizi el nass cun la custitüziun de la parochia umonima in del 1568, da l'üniun di antich paesot de Rial, Lagna e Upai. La paruchiala de San Maurizi l'è stada cunsacrada in del 1590 sura un uratori che gh'era prima. La devuziun a San Maurizi l'è atestada de fat giamò a la prima metà del XVI secul.
Dal 1928 al 1946 i cumün de San Maurizi, Pogn e Pela hin staa tacca insema in d'un ünich cumün, ciamaa Castei Cüsian.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de San Maurizi l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Las puras èn Svizra duajan esser segiradas meglier finanzialmain. Suenter il Cussegl naziunal ha er il Cussegl dals chantuns approvà differentas intervenziuns che vulan reducir ils ristgs fianzials. Savens sajan tut ils meds finanzials da tut ils participads vegnids investids en il bain puril hai gì num durant la debatta. Bleras partenarias e partenaris sajan ruinads sch'ina letg vegn divorziada. Sco proxim tracta il cussegl federals las moziuns.
Da nov duain commembers da famiglia survegnir ina paja en daner blut u ina part da las entradas dal bain puril sco luvrer independent. Tar in divorzi duai il partenari u la partenaria survegnir ina indemnisaziun adequata. Il Cussegl federal refusescha questa proposta. Questa schliaziun na saja betg pratica e dificil da controllar, di Guy Parmelin, il minister da l'agronomia. Schliaziuns sajan vegnì proponì en la politica agrara 2022+. Il parlament ha dentant stuschà la discussiun davart quest tema fin ch'il Cussegl federal preschenta in rapport detaglià.