text:
Ils Grischuns e la Russia
- Dumengia, 5.8.2018, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 5.8.2018, 9:03, RTR
Durant bun 150 onns è la Russia stada in pajais attractiv per emigrants grischuns, cunzunt per pastiziers, martgadants u magisters.
Ils Grischuns en Russia èn era stads perditgas e pertutgads dals tumults ch'han marcà l'imperi al cumenzament dal 20avel tschientaner. 1917 – l'onn da las revoluziuns en Russia: l'emprim quella da favrer (che maina a la fin da la monarchia) e lura quella d'october (nua ch'ils bolschevics prendan la pussanza). Ma gia avant il 1917 era l'imperi da Zar Nikolaj II vegnì zaccudì da chaumas, revoltas e guerras. Questas revoluziuns èn stadas la fin dals onns grass per las fatschentas dals migrants, saja quai per ils Conradis e lur fabrica da tschigulatta u per ils Rischs e lur fabrica da textilias. (repetiziun dal avrigl 2017)
Contribuziuns
-
Ils Grischuns e la Russia – part 1


c: text/html

text:
Sco quai che la polizia da la citad communitgescha, saja la nova ruta sa cumprovada – quai tant ord vista da la polizia sco er dals organisaturs. Prioritad haja danovamain gì la segirezza. Sco gia tar la festa da Cuira èn las vias vegnidas segiradas cun elements da betun.
Esra Buchli: «Super experientscha»
Era Esra Buchli, il nov president da l’uniun «SchlagerParade» è cuntent. Las fatschas traglischantas, ils costums e la buna atmosfera hajan plaschì bain ad el. Tut haja funcziunà sco planisà, incaps pli gronds n’haja quai betg dà.
La nova ruta haja persvadì ed era las bands che han sunà live han tschiffà il public. Sulet ina chaussa vuless el optimar. Ils vehichels da hossa laschian memia blera distanza. Organisar la SchlagerParade saja stà ina bella experientscha, di Esra Buchli da la band «77 Bombay Street». El decidia las proximas emnas sch’el fetschia vinavant quai.
Plitost mo char spezial
Quest onn ha quai schizunt dà in tren spezial da schlagher, quel è partì da Turitg ed arrivà da mezdi a Cuira. Il tren spezial n’è betg uschè spezial, sulet in char è decorà cun intginas ghirlandas.
Be ils VIPs han dastgà seser en quest char e giudair da baiver e musica live da Vincent Gross. Ils visitaders vegnan da l’entira Svizra, per giudair musica, per pudair costumar e far festa. Ed era ils pitschens han tschaffen, sur tut dals zutgers che vegnan sdarmanads dals Hossamobils.
RR novitads 20:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La lescha da realisar l'iniziativa d'immigraziun da massa ch'il parlament ha decidì saja in'impurtanta decisiun. Tant ils contracts bilaterals sco er la libra circulaziun da persunas cun l'UE restian uschia.
Er il naufragi dal referendum cunter questa lescha da realisar è per il comité RASA in segn cler, che questa via chattia acceptanza en la populaziun svizra. Avert restia sch'i dovria in scleriment en la constituziun e co quel duai vesair ora, uschia scriva il comité en ina communicaziun.
Enfin che questas dumondas vegnan scleridas dal parlament federal sa tegnan els vid l'iniziativa. Il parlament ha temp fin ils 27 d'avrigl 2018 da decider ina recumandaziun per l'iniziativa. Il Cussegl federal aveva refusà l'iniziativa ed era renunzià d'ina cuntraproposta directa.
RR novitads 12:00


text:
Silvio Schmid è dapi il 2006 mainafatschenta da las pendicularas da Sedrun. Era è el stà l’emprim CEO da las duas pendicularas fusiunadas. Suenter ch’il project è uss realisà saja temp per novas sfidas, ha communitgà l’interpresa. Uschia vegnia Silvio Schmid a surpigliar las ultimas lavurs vi dal project ed uschia la funcziun da Peter Furger. Quel terminescha sia lavur sco mainaproject sin l’entschatta da l’onn che vegn.
Il cussegl d’administraziun da la Andermatt-Sedrun Sport SA tschertga uss ina nova persuna per la gestiun operativa. Fin che l'interpresa ha chattà in successur, vegn Silvio Schmid cuntinuar en sia funcziun da CEO.
Era vegnia Schmid a seser en futur en il cussegl d'administraziun da Sedrun-Mustér Turissem ed uschia represchentar las pendicularas en quest gremi, scriva la Andermatt-Sedrun Sport SA en la communicaziun.
RR novitads 16:00


text:
Ulteriur Grischun - Arosa: Avert Parc d'urs cun festa e prominenza
Il venderdi suentermezdi hai dà ina gronda festa d'avertura cun bun 300 giasts envidads, tranter els blera prominenza e medias da l'entira Svizra. Er la cussegliera federala Doris Leuthard ha tegnì in pled da festa ed ha avert uffzialmain il Parc d'urs ad Arosa.
Suenter otg onns lavur ed investiziuns da bun 6,5 milliuns francs è l'avertura stada il punct culminant – tant per ils represchentants dal turissem e da la vischnanca dad Arosa sco er per ils responsabels da l'organisaziun «Vier Pfoten». L'organisaziun ha procurà che l'urs Napa survegnia ad Arosa in nov da chasa suenter blers onns sut fitg schlettas cundiziuns en in chaset bler memia pitschen, sco anteriur urs da circus en la Serbia.
La fin d'emna dals 4 e 5 d'avust, sonda e dumengia, ha in e scadin pudì visitar il nov parc d'urs durant ils dis da las portas avertas. E la glieud è vegnida en fullas: Var 6000 visitaders èn la fin d’emna stads ad Arosa per dar in tgit.


text:
Dal chaschiel Emmentaler ha la Svizra exportà bunamain nov pertschient damain l’emprim mez onn che anc il medem temp il 2016, quai communitgescha l'interpresa da marketing per il chaschiel svizzer. Pli exact sajan 509 tonnas Emmentaler damain idas en l'exteriur. Pli che la mesadad da questa perdita giaja sin il quint da l'Italia, ch’è il martgà da vendita principal da l'Emmentaler.
Dentant era d'ulteriuras sorts enconuschentas da chaschiel sco il Gruyère e l'Appenzeller ha la Svizra exportà damain l'emprim semester 2017.
RR novitads 15:00


text:
Vulcan
In vulcan è ina structura geologica che sa furma cura che magma (luentada da crappa) munta fin a la surfatscha d’in planet, per exempel da la Terra. Tut ils fenomens secundars ch’èn colliads cun l’ascensiun e la sortida da magma vegnan numnads vulcanissem. Tar l’erupziun d’in vulcan na sorta betg be il magma viscus, mabain er materia cumpacta e substanzas en furma da gas.
En il cas da la Terra lieuan en ina profunditad a partir da 100 km – nua che regian temperaturas tranter 1000 e 1300 °C – las stresas da crappa da la Terra ad in magma viscus che sa rimna en grondas chombras da magma situadas en ina profunditad da 2 fin 50 km. Daventa la pressiun memia gronda, munta il magma tras las sfessas da la litosfera. Magma che cumpara en questa moda a la surfatscha da la Terra vegn numnà lava.
La gronda part dals vulcans èn pli u main da furma conica; la pendenza da las costas dependa da la spessezza da la lava. Il vulcan po però er avair ina furma irregulara u far in arvieut.
Cuntegn
- 1 Etimologia
- 2 Tips da vulcans e denominaziuns
- 3 Tips da magma
- 4 Tips da lava
- 5 Ulteriurs fenomens ch’èn colliads cun l’erupziun da vulcans
- 6 Repartiziun dals vulcans
- 7 Predicziun d’erupziuns da vulcans
- 8 Il pli grond vulcan dal mund
- 9 Vulcans en la mitologia
- 10 Annotaziuns
- 11 Litteratura
- 12 Colliaziuns
Etimologia[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹vulcan› deriva da l’insla taliana Vulcano. Tar quella sa tracti d’ina da las Inslas Eolias en la Mar Tirrena. Entaifer la mitologia romana valeva questa insla sco fuschina da Vulcanus, il dieu roman dal fieu.
Tips da vulcans e denominaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Ils vulcans sa laschan sutdivider tenor lur furma exteriura (p.ex. stratovulcan, chaldera u vulcan en furma da scut)[1], la moda e maniera co ch’els vegnan alimentads cun magma (vulcan central u vulcan da sfessas), il lieu nua ch’els cumparan (sin terra, sur l’aua, sutmarin, subglazial u extraterrester), lur furma d’activitad (effusiv: il lava sorta a moda quieta u ejectiv: activitad ‹explosiva›) sco er lur stadi (activ, inactiv: il vulcan ‹dorma›, stiz: nagin apport da magma). Sco supervulcan vegn designà in vulcan cun in’activitad spezialmain ejectiva; ed il term paroxissem stat per ina sequenza d’erupziuns che daventan adina pli fermas.
Blers vulcans na suondan però betg in singul muster d’erupziun, mabain mussan in cumportament varià – saja quai durant ina singula erupziun ubain en il decurs dals milliuns onns da lur activitad. In exempel furma l’Etna a Sicilia.
La muntogna ch’è sa furmada tras l’activitad vulcanica vegn numnada, tut tenor sia furma, tgeiel dal vulcan ubain dom dal vulcan, e l’avertura da la quala il lava sorta da la profunditad sa numna chamin dal vulcan. L’avertura a la tschima dal vulcan, che po esser pitschna u er fitg gronda, è il crater dal vulcan. Magari capiti ch’in chamin che sa chatta be pauc sur ina chombra da magma dat ensemen; uschia sa furma in grond crater che vegn numnà chaldera.
Tips da magma[modifitgar | modifitgar il code]
Sper la quantitad da gas e dad aua è la cumposiziun dal magma decisiva per la furmaziun dal vulcan. Centrala è surtut la cumpart da siliciumdioxid (SiO2). Pli auta che questa cumpart è, ed a moda pli explosiva ch’il vulcanissem sa manifestescha. I sa laschan differenziar quatter tips principals:
- Sur 63 % SiO2: felsit. Quest tip da magma è tipic per la luentada da crusta continentala; i sa furma il crap caracteristic riolit.
- Tranter 52 e 63 % SiO2: magma intermediar. Quest tip da magma è tipic per zonas da subducziun; i sa furma il crap caracteristic andesit.
- Tranter 45 e 52 % SiO2: mafit. Quest tip da magma è tipic per dies oceanics (vulcanissem da hotspots); i sa furma il crap caracteristic basalt.
- Sut 45 % SiO2: ultramafit. Quest tip da magma na cumpara oz betg pli; i sa furmava il crap caracteristic picrit.
Tips da lava[modifitgar | modifitgar il code]
Vulcans pon er vegnir classifitgads tenor la colur da la lava che sorta. Quella dependa da la temperatura, sa lascha però er deducir da la cumposiziun chemica dal magma. Tant la furma dal vulcan sco er il cumportament d’erupziun vegnan influenzads a moda decisiva da la cumposiziun da la luentada da crappa:
- Vulcans cotschens vegnan numnads uschia, perquai che lur lava glischa cotschen u mellen oransch. Da quels resultan vulcans en furma da scut.
- Vulcans grischs possedan ina temperatura da lava relativamain bassa e furman stratovulcans.
Ulteriurs fenomens ch’èn colliads cun l’erupziun da vulcans[modifitgar | modifitgar il code]
Tar l’erupziun da vulcans po material vulcanic sa maschadar cun autras materias sco aua ed aria. Quai sco er l’erupziun abrupta da lava po metter ad ir ulteriurs process sco per exempel bovas e lavinas da lozza e brastgida, nivels da brastgida u glatschers che culan. In auter enconuschent fenomen èn tsunamis: Sche grondas quantitads da magma u schizunt entiras parts da muntognas crodan en la mar, po quai effectuar undas ch’èn per part pli autas che quellas che vegnan chaschunadas tras stremblidas sutmarinas. Ultra da quai poi dar avant u suenter l’erupziun d’in vulcan terratrembels; quests dus fenomens pon influenzar in l’auter e far escalar supplementarmain la situaziun.
Repartiziun dals vulcans[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor il tip dal vulcan[modifitgar | modifitgar il code]
Igl existan oz en tut il mund radund 1500 vulcans ch’èn activs, vul dir ch’èn ruts ora en il decurs dals ultims 10 000 onns.[2] Quest dumber resguarda però be ils vulcans ch’èn vesaivels a la surfatscha e stgars 150 vulcans sutmarins; il dumber effectiv dals vulcans sut l’aua è anc nunenconuschent, vegn però stimà bundant pli aut.[3]
Tar radund la mesadad dals vulcans ch’èn vesaivels sur l’aua sa tracti da stratovulcans, stgars 200 èn vulcans en furma da scut, ils ulteriurs sa repartan sin vulcans cumplexs, chalderas, champs da vulcans e.a.[4]
Repartiziun geografica[modifitgar | modifitgar il code]
La repartiziun geografica dals vulcans en tut il mund sa lascha chapir cun agid da las enconuschientschas da la tectonica da plattas:
- Ils vulcans da la zona da separaziun sa chattan cun paucas excepziuns sin il fund da la mar, nua che las plattas sa movan dapart. Il magma che cumpara là è basaltic e segnà d’ina bassa cumpart d’elements che sa laschan ordinar be malamain en raits da cristals (elements incumpatibels). Tipics per questa zona èn surtut vulcans cotschens u vulcans en furma da scut.
- Vulcans che sa chattan sur zonas da subducziun èn ils vulcans il pli bain visibels. Quels cumparan en il cas da collisiuns da plattas che cumpiglian almain ina platta litosferica oceanica. Qua vegn la crusta oceanica subducida en il mantè, permess che sia spessezza – che dependa da la vegliadetgna – ha cuntanschì ina valur suffizienta. La crusta oceanica che sfundra vegn per part luentada en la profunditad, damai che l’auta cumpart d’aua reducescha en tscherts minerals la temperatura dal cumenzament da la luada. Il magma che resulta s’auza, damai che sia spessezza è pli bassa che quella da ses conturn. Quai nutrescha il vulcanissem a la surfatscha. Pervi da lur cumposiziun da pliras rasadas vegnan ils vulcans che resultan da quest fenomen numnads vulcans da stresa u stratovulcans.
- Vulcans situads sur hotspots datti be paucs, damai ch’i sa laschan localisar da preschent en tut il mund be radund 40 da quests lieus. Tar in hotspot sa tracti d’in lieu da luentada che sa chatta sur pli lungas periodas geologicas praticamain adina al medem lieu entaifer il mantè da la Terra sut la litosfera. Tras mecanissems da la tectonica da plattas sa glischnan plattas da la litosfera sur lungs intervals sur ils hotspots ora. I sa sviluppan in davos l’auter, quasi sco sin ina corda da curals, adina novs vulcans. Il cas il pli enconuschent furman las inslas da Hawai: la pli giuvna da questas inslas (Hawaiʻi che furma la pli grond’insla) ha ina vegliadetgna da radund 400 000 onns, la pli veglia da las sis inslas vulcanicas (Kauaʻi en il nordvest) è percunter sa furmada gia avant 5,1 milliuns onns. Exempels per questa rara furma da vulcanissem en l’Europa èn da chattar en la regiun da l’Eifel, en il Siebengebirge ed en l’Auvergne. Er sut l’Islanda sa chatta in tal hotspot.[5]
Entaifer il sistem solar[modifitgar | modifitgar il code]
Vulcanissem è in fenomen tipic per corps celests terresters. En noss sistem solar datti numerus exempels per vulcanissem stizzà, sco per exempel sin la glina da la Terra u sin il Mars. Il corp ch’è vulcanicamain il pli activ en noss sistem solar furma la glina Io (Jupiter). Sin la glina Elceladus (Saturn) e sin la glina Triton (Neptun) han ins observà criovulcanissem; tar quel sa tracti da substanzas scheladas che lieuan ed arrivan a la surfatscha.
Sin la Venus percunter – che sa lascha cumparegliar cun la Terra areguard massa, grondezza e structura – datti actualmain be paucs indizis per in vulcanissem activ ed insumma nagut che renviass ad ina tectonica da plattas.
Predicziun d’erupziuns da vulcans[modifitgar | modifitgar il code]
Schebain in vulcan è stiz definitivamain u po forsa puspè vegnir activ, interessescha surtut ils umans che vivan en il conturn d’in vulcan. Ma l’erupziun d’in vulcan ha er consequenzas sin l’infrastructura e l’economia da l’entira regiun pertutgada e po – en cas extrems – avair effects globals (disturbis dal traffic aviatic, influenzas sin il clima). La finamira centrala da tutta perscrutaziun è perquai da pudair predir erupziuns a moda uschè precisa sco pussaivel.
Malgrà intginas sumeglientschas sa differenziescha mintga vulcan areguard ses cumportament d’erupziun. Observaziuns da las fasas da ruaus u d’activitads seismicas d’in vulcan na sa laschan perquai strusch transferir sin auters vulcans.
Tar l’observaziun da vulcans sa servan ins per ordinari da tschintg metodas; tut tenor la caracteristica dal vulcan vegnan quellas applitgadas en differenta cumbinaziun. Igl èn quai la registraziun da l’activitad seismica, la surveglianza da la topografia cun agid da la geodesia, la mesiraziun da midaments gravimetrics u magnetometrics, la registraziun d’augments da la temperatura datiers da la surfatscha e l’analisa chemica da gas vulcanics che sortan.
Registraziun da l’activitad seismica[modifitgar | modifitgar il code]
In process d’erupziun vegn inizià dal magma che chatscha vers ensi. Quai sco er gas che sorta maina a tensiuns en las stresas da grippa vischinantas, las qualas furman signals seismics caracteristics. Grippa che rumpa maina a terratrembels d’auta frequenza; per il moviment da las sfessas è percunter caracteristic in stremblir a bassa frequenza, l’uschenumnà tremor vulcanic.
Per pudair eruir la profunditad e la fuaina dals terratrembels seismics, vegn per ordinari endrizzada enturn il vulcan ina rait da seismometers fitg sensibels. Pertge che gist ils terratrembels fitg flaivels d’ina fermezza da main che 1 èn savens indizis ch’in vulcan vegn activ. Sin la costa sidvest da l’Etna han ils seismometers installads al lieu per exempel mesirà durant las 12 uras avant l’erupziun dal 1981 radund 2800 pitschens squass da la terra en furma da tremor. Sur in sistem da transmissiun automatic èn las datas vegnidas transferidas directamain a l’Istituto Internazionale di Vulcanologia a Catania. Cun agid da la tecnica moderna vegnan midadas entaifer l’activitad seismica elavuradas oz en temp real. Structuras e process sut la surfatscha pon uschia vegnir represchentads ed analisads directamain ed a moda fitg exacta.
Surveglianza da la topografia cun agid da la geodesia[modifitgar | modifitgar il code]
En quel mument che magma sa mova da la profunditad vers ensi, poi dar en tschertas parts dal vulcan defurmaziuns da la surfatscha da la terra en furma da bots, sbassadas u sfessas. Questas defurmaziuns pon vegnir mesiradas al lieu cun agid da clinometers ed extensiometers ch’èn per ordinari installads en il grip (cun agid da foras da sondagi).
Quests fenomens sa laschan però er gia identifitgar cun metodas fitg simplas sco in bindel da mesirar e lingias sprizzadas sin il grip. L’entschatta d’avust 1982 avevan geologs scuvert sin il fund dal crater dal Mount St. Helens quatter pitschnas sfessas e marcà quellas cun colur. Dus dis pli tard eran las lingias defurmadas cleramain, quai ch’è in indizi per magma che sa mova ad aut. Paucs dis pli tard hai dà in’immensa erupziun dal vulcan. L’october 2004 han ins observà vi d’ina spunda dal Mount St. Helens in bot da bundant 100 meters, il qual era er da vesair ad egl.
Ina metoda pli cumplexa ed exacta per registrar midaments morfologics furma per exempel la mesiraziun electronica da distanzas. Cun agid da l’apparatura correspundenta sa laschan transmetter e retschaiver signals electromagnetics. La fasa da l’unda sa sposta en dependenza da la distanza tranter l’apparat e l’object reflectant ed inditgescha uschia la dimensiun d’in eventual spustament. La mesiraziun electronica da distanzas tanscha fin a 50 km e cuntanscha ina precisiun da mesira da be paucs millimeters divergenza. Midadas da surfatschas da territoris pli gronds e da vulcans en lieus periferics vegnan observads cun agid da proceders da mesirar geodetics a basa da satellits.[6]
En consequenza da la defurmaziun dal terren sa spostan savens er l’autezza da l’aua sutterrana e quella da flums e lais en relaziun ina tar l’autra. Tar vulcans che sa chattan en la vischinanza dad auas vegn perquai savens er fatg diever da posts da mesiraziun correspundents.
Mesiraziun da midaments gravimetrics u magnetometrics[modifitgar | modifitgar il code]
Cura che luentadas da crappa avanzan en stresas da terra che sa chattan datiers da la surfatscha, sa laschan observar midaments dal champ da gravitad. Quests midaments locals vegnan chaschunads da differenzas da la spessezza tranter il magma ed il grip circumdant. Talas uschenumnadas anomalias microgravimetricas sa laschan scuvrir cun agid da gravimeters fitg sensibels che vegnan applitgads vi da vulcans ch’èn activs.
En quel mument ch’il magma s’auza, sa laschan er registrar midaments dal champ magnetic local. Quai è d’attribuir ad influenzas termicas. Gia il 1981 han ins installà a la spunda sid da l’Etna sco er en ina distanza da radund 20 km duas staziuns magnetometricas cun teletransmissiun automatica.
Registraziun da midadas da la temperatura[modifitgar | modifitgar il code]
Cura ch’il magma d’ina temperatura da 1100 fin 1400 °C s’auza or d’ina chombra da magma u directamain dal mantè da la Terra superiur sche maina quai en il crap cunfinant ad in augment da la temperatura local. Cun agid da staziuns da mesiraziun da la temperatura fixas ed a basa da fotografias a radis infracotschens fatgas da satellits pon vegnir registrads tals stgaudaments locals che resortan da la stuppada dal magma datiers da la surfatscha.
Analisa chemica da gas vulcanics[modifitgar | modifitgar il code]
Gas eruptivs furman il stimul principal da tutta activitad vulcanica. Midaments areguard lur quantitad, lur temperatura e lur cumposiziun chemica èn da muntada fundamentala per pudair predir in’erupziun d’in vulcan. En general valan grondas oscillaziuns entaifer il chemissem dals gas sco indizi per in’auta temperatura da quels e per ina gronda activitad vulcanica. En cas da grondas emissiuns sa lascha la concentraziun da tscherts gas er eruir dalunsch, numnadamain cun agid da lur spectrum d’absorpziun en la glisch vesaivla. La surveglianza geochemica s’extenda er sur l’observaziun d’auas sutterranas e funtaunas; pertge che aua sutterrana vegn savens contaminada tras gas vulcanics che sortan dal magma e sa derasan en la terra. Impurtants en quest connex èn surtut il helium ed il radon. Omadus gas derivan dal mantè da la Terra; cura ch’ina chombra da magma s’auza, creschan er las valurs da quests gas. Suenter in’unda da terratrembels sin l’insla greca Nisyros (1996) han ins per exempel cumenzà ad observar là da rudent ils gas ed ulteriurs facturs, damai ch’ins temeva ch’i possia vegnir tar in’erupziun dal vulcan. En rom dal program da l’Uniun europeica Geowarn èn diversas universitads europeicas s’unidas ad ina rait ch’observa il Nisyros, il Vesuv ed auters vulcans europeics ch’èn potenzialmain privlus.
En rom da la decada internaziunala per ‹Minimar ils donns en cas da catastrofas da la natira 1990–2000› èn vegnids elegids en tut il mund 15 vulcans e survegliads cuntinuadamain, tranter quels er il Vesuv e l’Etna.
Facit[modifitgar | modifitgar il code]
Malgrà la vasta paletta da sistems da preavertiment e bleras novas enconuschientschas sin quest sectur, vegnan erupziuns da vulcans er a mantegnair en il futur lur varts incalculablas. E parallel tar las mesiras da preannunzia dovri er mesiras da protecziun, plans da risico e d’acziun, scleriment da la populaziun pertutgada e reglamentaziuns giuridicas en cas d’urgenza. Ultra da quai pudessi esser inditgà d’observar attentamain la natira en ina regiun periclitada. Savens reageschan ils animals numnadamain a moda pli sensibla e bandunan in territori periclità avant l’erupziun d’in vulcan.
Il pli grond vulcan dal mund[modifitgar | modifitgar il code]
La revista ‹Nature Geoscience› ha publitgà il 2013 resultats da perscrutaziun, tenor ils quals il massiv da Tamu a l’ost dal Giapun pudess esser il pli grond vulcan dal mund. Il massiv s’auza plirs kilometers sur il fund da la mar. La muntogna sutmarina en furma d’in scut pudess esser sa furmada cura ch’igl èn sortidas en in lieu enormas quantitads da lava ch’han furmà cun sa sfradentar spundas a pitschna pendenza che s’extendan sur in’immensa surfatscha. Cun tutta probabilitad sa tracti d’in vulcan singul d’ina dimensiun da 650 kilometers lunghezza e 450 kilometers ladezza.[7]
Vulcans en la mitologia[modifitgar | modifitgar il code]
En praticamain tut las culturas èn vulcans la sedia da lur dieus. En la mitologia greca furma l’insla vulcanica Limnos la sedia dal dieu da fieu Hephaistos. Er en la cultura azteca, islandaisa, hawaiana ed en bleras autras giogan vulcans ina rolla centrala entaifer la mitologia.[8]
En la Bibla regordan pliras passaschas a l’erupziun d’in vulcan (per exempel Ex 19,18 e 20,18 sco er Lev 5,23). Plirs scienziads vesan tranter auter pervi da quai en Jahwe restanzas d’in dieu da vulcan.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Tenor Simkin e Siebert, 1994.
- ↑ Global Volcanism Program.
- ↑ Cf. la geologa Elisabeth Cottrell dal Smithsonian Institute: «…hundreds of volcanoes on the seafloor may be erupting at any given minute.» Magazin online, consultà ils 23 da matg 2010.
- ↑ Gerd Simper: Vulkanismus verstehen und erleben. Feuerland Verlag, Stuttgart 2005, ISBN 978-3-00-015117-0, p. 38.
- ↑ Cf. H.-U. Schmincke: Vulkanismus. Darmstadt 2000, p. 85.
- ↑ Cf. p.ex. la surveglianza dal vulcan Katla, consultà ils 28 da favrer 2010.
- ↑ William W. Sager, Jinchang Zhang, Jun Korenaga, Takashi Sano, Anthony A.P. Koppers, Mike Widdowson, John J. Mahoney: An immense shield volcano within the Shatsky Rise oceanic plateau, northwest Pacific Ocean.
- ↑ Leben mit Vulkanen.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Hans-Ulrich Schmincke: Vulkanismus, 3. ed. surlav. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2010, ISBN 978-3-89678-690-6.
- Gerd Simper: Vulkanismus verstehen und erleben. Feuerland Verlag, Stuttgart 2005, ISBN 978-3-00-015117-0.
- Hans Pichler e Thomas Pichler: Vulkangebiete der Erde. Spektrum Akademischer Verlag, Heidelberg 2007, ISBN 978-3-8274-1475-5.
- Felix Frank: Handbuch der 1350 aktiven Vulkane der Welt, Ott Verlag, Thun 2003, ISBN 3-7225-6792-0.
- Haack TaschenAtlas Vulkane und Erdbeben, elav. da Harro Hess, Klett-Perthes, Gotha 2003, ISBN 3-623-00020-5.


text:
La chamona dal Biferten u bain sco ella vegn magari era numnada, la chamona dal Piz Durschin è sin 2'482 m. s. m. gist sut il Muot da Rubi, en il nord da Breil. Ella è vegnida construida 1'928 e porscha plaz per 24 persunas. Dapi la construcziun da la chamona da crap è vegnì fatg be pitschnas midadas en l’intern. Davos la chamona è vegnì bajegià londervi ina bargia. 2007 è vegni construì ina pitschna chasa sanitara per ademplir ils basegns per la protecziun da l’ambient e dals giasts.
Dapli plaz per giasts e guardiachamona
La chamona vegn engrondida en il vest cun ina construcziun da lain massiv. Tenor l’architecta Ulrike Hörler duai il caracter da la tegia da crap vegnir mantegnì.
La part nova da lain è construida ord elements da lain. La grondezza da quels èn vegnids adattads a la paisa ch’il helicopter po transportar. En tut vegnan 56 elements sgulads siadora.
La part veglia vegn auzada levamain per ch’ils dormitoris sut il tetg vegnian in pau pli confortabels. Il dumber da plazs da durmir resta tar 24.
Per il guardiachamona datti dentant ina stanza pli gronda. Dapli plaz datti era en la stanza da magliar ed en cuschina. Cunzunt tar la cuschina era quai nair basegn, per aviar plaz endretg da cuschinar per ils 24 giasts. Var 600’000 francs custa la renovaziun e l’engrondiment da la chamona. Daners che vegnan per part dal possessur, il Club alpin academic Basilea, da sponsurs e donaturs, dentant era dals chantuns da Basile-Champagna, Basilea-Citad e Grischun.
RR actualitad 08:00


text:
Scuma
La scuma (olter variant: s'ciuma, spiuma) a l'è ona dispersion de gas in d'on mez liqued, soled o gel. In del primm cas la se ciama scuma liqueda, in del segond inveci scuma soleda. In d'on quai cas i scumm a gh'hann anca di dispersion coloidai.
A poeudom vedè i scumm ben despess in de la natura: de norma vegnen foeura per via de 'na dispersion mecanega de la fas gassosa in d'ona fas condensada. On esempi a l'è quell di ond del mar: el sò moto l'è bon de tirà denter a l'aqua on bell poo de volumm de aria, e inscì la vegna foeura la scuma de la cresta de l'onda.
I scumm poeuden vess prodott anca de l'industria, e gh'hann usagg diferent (per esempi in de la cosmesi, ma anca per la nettadura).
Certi scumm inveci a hinn on sotta-prodott minga voruu de la produzzion industrial, soratutt in del cas de vari process biochimegh (tant 'me in de l'industria alimentar).
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El termen scuma (e i sò variant) riven del longobard skūm, messedaa con la parolla s'cetta latina, che l'è "spuma"[1]. A l'è doperaa in tanti olter lengov romanz, comè 'l catalan (escuma) e l'italian (schiuma).


text:
Beppe Burzio/Piemont e piemontèis
PIEMONT & PIEMONTÈIS[modifiché]
(Da "Assion Piemontèisa" Stember 2001)
An costi meis che 'l caud a cheus pere, godron e servej e ch'a-i é gnente 'd tant neuv o 'd tant anteressant sota 'l sol, fòravìa che coj ch'a l'han vagnà j'elession ëd lë stat a seguito soa campagna eletoral coma se gnente a fussa an ansultand j'aversari e an anventand ëd "përtus" ch'a son endemich, giusta mach për ëstermé 'l fàit che ij novanta di da j'elession, termo ch'a l'ero pijasse për cangé 'l pais, a son passà e 'l pais a l'é sempe lì con tuti sò dësgust, e fòravìa che coj che j'elession ëd lë stat a l'han përduje ma, an compens, a l'han vagnà cole 'd Turin, as dedico con soen, e second programa, a la promossion ëd la neuva rassa 'd turinèis genit: j'estracomunitari colorà.
Ël sindich an përson-a a l'é dëscomodasse, con sò bel bindel tricolor an sle fërse, për selebré 'l matrimòni fra doi turinèis ëd l'avnì: na turinèisa bianca, che dal nòm as dirìa 'd reis ariose, e 'n mòro african, con tut ël contorn ëd diciarassion sël vàire ch'a l'é giusta e vajanta la sossietà multietnica, tant che nòst prim resior, pijà da l'entusiasm, a l'ha diciarà che cola (la sossietà multietnica) a l'é sò seugn da tuta la vita. E pensé che Ciamparin a l'é 'n turinèis genit!
Vàire ch'a l'ha cangialo an pès la politica! Gnente 'd neuv donca.
E antlora, convnù ch'a-i é gnente 'd neuv o 'd tant anportant për ampinì ste pagine, i arpijo ancor na vira n'argoment ch'a më sta a cheur e an sël qual i l'hai già scrivù milanta vire, an garantend, contut, che dòp i taserai. A l'é na promëssa.
Parloma donca 'd Piemont, ëd piemontèis, dij sò rapòrt e dle liure ch'a gropo tera e gent e pùblica ministrassion.
La "coperativa Pro Piemont", dont i foma part e ch'a l'é la promotris ëd tute j'inissiative realisà an costi ani, a l'é stàita fondà ant la prima dël 1989 con un but precis.
But ch'a l'é 'l midem ëd l'associassion coltural "Confrerìa dël Lambel", butà an tren ant ël luj dël 2000 quand che, 'n pòch për ëstrachità e 'n pòch për le cite malandre dl'età, i l'oma pensà ch'a fussa giust deleghé a d'àutri quaidun ëd j'angagg ch'i l'avìo sostnù fin-a a col moment. Tuti ij sòcio dla coperativa e dl'associassion a son d'autonomista genit ch'a susto n'organisassion federal ëd lë stat andoa che, coma tuti a san (o nò?), për ëstat federal a s'antend l'union parsial dë svarià "nassion sovran-e" ch'a l'han decidù 'd gestì ansema na part ëd soe atività politiche e sossiaj.
Piemont nassion "sovran-a" donca.
E për esse nassion sovran-a, 'l prim travaj a l'é col ëd tenté d'arcuperé, për ël Piemont, soa autonomìa sossial e ministrativa. Pì nen esse italian an tut e për tut, ma esse "piemontèis", sitadin dël Piemont, federà, ant la mzura decidùa dai piemontèis ant lë stat italian o padan, ch'a fa franch l'istess.
Cost'idéja a l'é nen nì baravantan-a nì neuva, convnù ch'a l'era nassùa a Turin ant l'otober dël 1864, sùbit dòp dël ravagi 'd Piassa San Carl, e a l'era concretisasse ant la fondassion, për euvra 'd Pier Carl Bòggio, ëd la "Comission Permanent" për la tùa e la dësfèisa ant la neuva Italia meridionalista, dij dirit ël le "antiche provinse", cole piemontèise.
A l'é ciàir che dòp dë squasi 'n secol e mes ëd propaganda meprisanta contra ij piemontèis realisà da tuti (tuti!) ij govern italian fin-a a rivé a la mira che tanti piemontèis a l'avìo onta d'esslo, a vantava fé quaicòs përchè che ij piemontèis a arcuperèisso soa dignità e a tornèisso a sentse pòpol. E për fé 's quaicòs i l'oma pensà 'd parte da le doe ròbe positive e sigure ch'i l'oma: drapò e lenga.
Nòst drapò a l'é, tut somà, un drapò onorà.
Onorà për ij tanti mòrt ch'a l'ha quatà e ch'a son ëstàit dësmentià o meprisà, coma për esempi la prima midaja d'òr dij carabinié, Gioann Batista Scapassin d'Ansisa, massà da j'arvirà italian ëd Mazzini për ess-se arfudà 'd rendje onor a la biòcia tricolor a tut pro dël drapò piemontèis.
E la lenga.
Già, përchè nojàutri piemontèis, al contrari d'àutri pòpoj, i l'oma 'dcò na lenga ch'a fa da arferiment ai tanti lengagi 'd cioché e ch'a n'arpresenta tuti. Na lenga onorà 'dcò chila coma nòst drapò. Na lenga codificà dal Pipin dël 1783 e giustà ant j'ani apress da 'd përsonagi coma Belfadel, Pacòt, Viglongh, Griva e Bré.
Na lenga ch'a l'é nen ël turinèis përchè, dòp ëd dosent ani bondos che la burocrassìa turinèisa a scrivìa an italian, Pipin a l'ha coretament pensà che la lenga dla capital a fussa tròp antëmnà da na lenga strangera e, për codifiché la lenga piemontèisa, a l'ha vorsù parte dai lengagi dij pais ch'a 'nviron-o Turin. A lòn ch'as sa, almen.
Na lenga che 'l Consèj d'Euròpa a l'ha classificà coma lenga minoritaria europenga e che, fin ch'a l'avran nen vagnà coj ch'a la combato, a l'é comprendùa an tut ël Piemont, Valdosta compreisa.
Mi i peuss dì d'avèj virolà an longh e an largh për ël Piemont për pì che quarant'ani. Un pòch për travaj, un pòch për parlé 'd Piemont an nòsti banchet e 'n pòch a fé 'l turista.
E, daspërtut andoa ch'i son andàit, i l'hai sempe parlà piemontèis e, daspërtut andoa ch'i son andàit mè piemontèis a l'é sempe stàit comprendù e a l'ha sempe avù rëspòsta ant l'istess lengagi.
Istess a l'é 'ncapitaje a 'n nòst sòcio, veterinari, che për tanti ani a l'ha esercità a Bièla Ma la testimoniansa pì determinant a l'ha portanla na nòsta sòcia e amisa che, quaich ann andarera, pòchi, a l'era andàita an ferie ant la locanda d'un paisòt ant na val minor ëd la Valdosta. Për feje 'n piasì a l'obergista, ant un-a 'd soe spassigiade, a l'era 'ndàita ant na baita-garavon-a sperdùa an mes a le sime për comandé, a nòm ëd l'obergi, butir, tome e sairass.
A l'ha provà a parlé an fransèis (lenga ufissial ëd la region) e gnun a l'ha capila; istess a l'é 'ncapitaje con l'italian (lenga ufissial ëd lë stat); a la finitiva a l'ha provà a parlé an piemontèis e nen mach a l'é stàita capìa, ma a l'ha 'dcò avù 'd rëspòste ant l'istess piemontèis.
Ant na paròla, ant un canton sperdù 'd na val ësperdùa dla Valdosta as parlava mach ël patuà dël pòst e 'l piemontèis. Sòn a ciairiss tante ròbe.
A l'é bon da capì che n'assion coltural butà an tren con ël but ëd rivé a oten-e l'arconossiment ufissial ëd lë stat (con lòn ch'a compòrta!) për argionze, a la finitiva, n'autonomìa ministrativa për ël Piemont, a peul nen trové d'acòrdi ij govern sentralista ch'a l'han ministrane ier e ch'an ministro ancheuj.
Ël dëscors a l'é sempi.
Coj ch'an governo a veulo seguité a felo e, për seguité a felo, a devo guerné ij vot dle tante region italian-e ch'a vivo, con soe mafie, an slë spale dlë stat, visadì ëd j'àutre region che, coma 'l Piemont, a produvo 'd redit.
E, 'd conseguensa, gnun federalism genit.
Tut al pì un sentralism real, mascrà da 'n federalism baravantan ëd faciada. E coma lògica conseguensa a l'é anandiasse la guera contra 'l Piemont.
Na guera che, an quaich situassion, lë stat a l'ha combatù an prima përson-a, coma quand che 'l parlament italian a l'ha negaje a la lenga piemontèisa l'apartenensa a la nòta dle lenghe da tué e protege.
Com'élo che quand che 'l parlament a l'ha votà sta lege tanti deputà piemontèis a l'han votà contra 'l Piemont o a son surtì për nen voté?
La dësfèisa dla grupia a conterà bin quaicòs! Si, an Piemont, për contra, për combate la guera ch'a dovrìa crasé la lenga piemontèisa lë stat a l'ha delegà soa emanassion natural, la ministrassion regional, ch'a l'ha butà an camp ij sò batajon d'assaut: le tante associassion colturaj ch'a vivo 'd soe sovension.
Da part ëd la Region, sta guera a l'é combatùa con tanta anteligensa e autertanta cafardarìa: a-i é adritura 'd gent convinta che la Region a travaja a pro dla lenga piemontèisa e nen contra.
Dël '90 la Region a l'ha emanà na lege për la tùa e la promossion nen ëd la lenga, mai pì, ma dij lengagi stòrich dël Piemont, visadì dij lengagi 'd cioché.
Lòn a l'ha dàje ij mojen legaj për deje eutsent milion apopré a l'Università 'd Turin con ël but ëd realisé l' "Atlant Lenghistich ëd le parlade piemontèise" che gnun a l'ha mai vëddù e dont a l'é mai parlasse fòra dij boletin dë speisa dla Region.
Ani andarera i l'avìa faje ij cont an sacòcia a la Region an sla base dla nòta dle sovension, ch'a l'é pùblica.
Ebin, a l'era arzultà che, a paragon ëd le senten-e 'd milion dàite a j'associassion ch'a trato lenga e coltura locaj, mach des milion a j'ero andàit a pro dla lenga piemontèisa, l'istessa gifra dàita a doe associassion ëd la Liguria ch'a parlo 'n lengagi con quaich atinensa a 'n dialet piemontèis. An pì a ven-o promovùe e giutà tute cole manifestassion ch'a fongo sempe 'd pì la coltura piemontèisa ant na dimension paisan-a, fàita 'd tradission campagnin-e con quintalà 'd costin-e a la brasa e 'd balet an costum sensa sust.
Dël '97 n'àutra lege regional, la 37, a l'ha dàit ël via al mostragi ant le scòle, con frequensa facoltativa, dël "piemontèis" (e torna nen ëd la "lenga piemontèisa").
Na federassion d'associassion, "la Consulta dla Lenga Piemontèisa" a l'ha "anventà" le "variant locaj ëd la lenga piemontèisa" (an pratica ël dialet ëd Carianet a l'é pì nen ël Carianetèis, ma 'l "piemontèis ëd Carianet").
Parèj la lenga piemontèisa a l'é trovasse, unica al mond, a esse componùa da tante variant locaj. Topa! Si la cafardarìa a l'ha argionzù 'l massim. An ësquasi tuti ij cors organisà da la Region as mostra nen la lenga piemontèisa, ma 'l dialet dël pòst, batià për l'ocasion "variant local dël piemontèis".
Ëdcò si 'l përchè a l'é sempi. Ancheuj le përson-e ch'a conòsso da bin la lenga piemontèisa, tant da podèjla mostré con profit, as peulo contesse an sij dij ëd na man sola.
J'àutri nopà 'd përfessioné soa coltura an merit a l'han preferì ardùe 'l livel dël mostragi për adatelo a soe possibilità. Adess i soma rivà a l'ùltim espluà: col dë scrive d'articoj an sij boletin ëd le associassion për ësbefié la lenga piemontèisa a paragon ëd le "magnifiche lenghe locaj": "an tute ij bande dël Piemont a-i son dij paròle ch'a merito d'esse considerà richësse colturaj ch'a venta guerneje con cognission e feje cognòsse an tuta la Region. A sarìa un delit col ëd ridùe ël piemontèis na lengua reida, centralista angabià al servisse dla polìtica coma 'l turinèis".
Antlora vëddoma.
Prim, ël piemontèis a nass pròpi da na media calcolà dij lengagi dë svarià pais.
Second, tuti ij lengagi ëd tuti ij cioché a son sigurament na richëssa ch'a va tuà e guernà, ma për angagg ëd la ministrssion comunal ëd sò pais e nen ëd la Region. Angagg ëd la Region a dovrìa esse col ëd tué, guerné e spantié la "lenga piemontèisa".
Ters, an ësquasi dosentani la lenga piemontèisa (e nen ël turinèis ch'a l'é n'àutra ròba) a l'é spantiasse an tuti ij canton dël Piemont an manera natural e, a lòn ch'a smija, adess as vorerìa sostituila. Già, ma con còsa?
Quart, la polìtica. Considerand che quand che un a agiss për un but ch'a rësguarda la comunità a fa 'd polìtica, a l'é ciàir che noi i foma 'd polìtica.
A l'é scrivù su nòst ëstatuto e su cost giornal. Noi i sercoma ëd dësvijé ant ij piemontèis la dignità e l'orgheuj d'esse piemontèis përchè ch'a torno a sentse pòpol.
Partend la da lenga.
Ëdcò coj ch'as bato për crasé la lenga piemontèisa a pro dij sò lengagi 'd cioché, a fan ëd polìtica. La polìtica dle sovension, mascrà con ëd prinsipi che mach a n'esam superfissial a smijo etich. Ant la realità dla pratica a son ëd traditor dël Piemont, bele 'dcò quand ch'a van a arpresentelo an gir për ël mond.
Ma sòn, forse, a lo san nen. O forse a lo san pì che bin e a fan finta 'd nen savèjlo.
Quint e pro. An costa guera a pro e contra la lenga piemontèisa ij rapòrt ëd le fòrse an camp a son pì o meno coj ch'i l'oma avù contra ij fransèis a l'Assieta.
Ma gnanca noi i l'oma ancor nen përdù. I soma pòchi, ma i soma 'ncamin a chërse...
Ardì Piemontèis...
Beppe Burzio


text:
In cürt pon ciafè na picia descriziun sura l'ativité dl' "Assiguraziun di Tiers La Val"
L' comité dl assiguraziun é metü adüm dal president Tavella Gottfrid y dal scrivan y cassierer Rubtscher Michael. I atri mëmbri dl comité é: Moling André,Campei Sepl,Costabiei Franzl,Rubatcher Toni,Pescollderung Albert,Rubatscher Sepl,Costabiei Sepl,Colz Vinzenz.
L' assiguraziun arcumpeda tl ann 2011 bëgn 67 mëmbri.
Vigni dui agn vá dui mëmbri dl comité fora por vigni stala a valuté i tiers.
Ai mëmbri che á spo tiers co mör o che mes gni cupá por val maraties ti vagnël insciö paié le dan.


text:
Moderatorin: Aton monta betg angal taimp da raccolta, mabagn er taimp pigls utschels migrants da sa metter sen veia agl sid. Sen chel viadi traverseschan els antiras mars e deserts anfignen giu agl sid - ena detg'aventura. Ma, az vez er schon dumando scu tg'igls utschels migrants cattan la veia agl sid, sainza cartas e sainza GPS?
Sprecher: Gl’atun cura ch’ils dis vegnan pli cuorts ed ei vegn freid vegnan ils utschals migrants nervus ed els entscheivan a sgular entuorn e serimnan en gruppas. La raschun; els sentan ch’igl ei temps da sgular viers sid. Pertgei duront gl’unviern schela la tiara cheu tier nus, ascheia ch’els anflan negina maglia. Mo da tschella vart dal mund vegni plaunet stad. Ascheia sgolan els onn per onn mellis da kilometers el sid e la primavera puspei anavos. Mo co anflan utschals la vaia el sid e lura puspei a casa? Per capir quei fageinsa il medem viadi cun auto. Gl’emprem toc dil viadi ei sempels. Nus savein s’orientar vid caussas che nus enconuschin. Per exempel baselgias, cuntradas, cuolms ni bagetgs pli gronds. Ed exact tuttina eisi tals utschals. Datier da casa enconuschan els la cuntrada. Ascheia ch’els s’orienteschan er vid baselgias, uauls, cuolms ni baghetgs pli gronds. Vegnin nus lura cun igl auto en loghens che nus enconuschin bu, druvein nus agid da cartas ni dad in GPS. Cun agid da satellits muossan lezs a nus nua che nus essan, e nua che nus stuein ir. Ed ils utschals, lezs han er enzatgei sco in GPS.
Duront il di s’orienteschan certs utschals vid la posiziun dal sulegl, ed auters, quels che sgolan la notg, drovan perfin las steilas sco carta per saver nua ch’els ein. Munta quei lu ch’ils utschals anflan forsa bu la voia sche neblas cuvieran il sulegl ni las steilas? Na, pertgei utschals migronts san aunc dapli. La cuntrada, il sulegl e las steilas ein atgnamein mo las cartas per els. Propi s’orienteschan els cun enzatgei sco in compass intern. Utschals sentan las undas magneticas dil mund e san ascheia dapertut sil mund s’orientar en tgei direcziun ch’els ston sgular. Mintga ga ch’els fan quei viadi tegnan els edamen dapli loghens e puncts marcants ascheia che lur carta interna dal viadi vegn pli e pli cumpletta. Denton, co utschals construeschan quella carta interna ei tochen uss in misteri.
Moderatorin: So, sch'alloura lagn eneda vurdar sch'ia vei ossa er gist en pêr utschels tg’èn schon sen viadi...


text:
Geografia
En il center stat ina muntogna, il massiv dal Sella. Da qua partan las 5 valladas ladinas cun lur 5 idioms. La Val Badia cun la val laterala da Mareo, la val Gherdëina, la val Fascia, la val da Fodom e la Val d'Ampëz. Sisum il Giuf dal Freja, gist sper la tschima dal massiv dal Sella, sa scuntran tut las valladas ladinas. Ma quest inscunter è mo in sa scuntrar geografic. Ils Ladins èn spartid politicamain ed era administrativmain sin trais provinzas talianas: Bulsaun, Trento e Belluno. Ils Ladins possedan nagin center en las valladas, mintga val è orientada vers ina citad dador ses cunfins. Da las 40'000 persunas che vivan en las Dolomitas èn 35'000 persunas ladinas.
Lingua
Il ladin dolomitan è ina lingua neolatina sco il rumantsch. El vegn discurrì en il terrritori da las Dolomitas ed è ina da las pli pitschnas linguas en l'Europa. Ils Ladins èn ina minoritad reconuschida da l'Uniun europeica. Els vegnan protegids uschia tras la Charta europeica per linguas regiunalas e minoritaras. En tut datti 5 idioms: il maréo/badiot, il fascian, il anpezan, il fodom ed il gherdëina. La tripartiziun dal territori ladin sa manifestescha er en il diever e la promoziun dal ladin dolomitan. La reconuschientscha dals Ladins e da lur lingua è en mintga provinza differenta – bainvulienta per exempel en la provinza da Trento, pac bainvulienta fin malvulient en il Tirol dal sid.
Turissem
Il turissem è oz l'existenza dals Ladins. Sulettamain ad Urtijëi en la Val Gherdëina, ina vischnanca da 4000 abitantAs, datti mintg'onn 1 milliun pernottaziuns. Las Dolomitas èn in grond circus da skis cun passa 1220 kilometers pistas. Avant 50 onns n'avevan ils Ladins anc naginas relaziuns cun il turissem. Auter che tar ils Rumantschs èn represchentads ils Ladins fitg ferm en il turissem: sco hotelier, gastronom, cuschinier u camerier. En il sectur turistic han ins era cuntanschì in'unitad ladina: il "Dolomiti Superski", in abunament da skis cuminaivel da las 12 regiuns da skis enturn il massiv da Sella.
Tradiziun
Sper il turissem datti en la Val Gherdëina anc ina segunda industria impurtanta: l'entagl en lain. L'entagliar ha ina tradiziun da dapli che 300 onns. Pli baud era quai 100% lavur manuala. Ozendi ins sa scuntra en la Val Gherdëina ina fabrica datiers da l'autra, da quellas pitschnas fin tar quellas grondas ch'exporteschan lur products en tut il mund. Per pudair cuntanscher quella massa na stattan pli ils artisans, dentant maschinas en las hallas da producziun.
Mediums da massa
Sco tar ils Rumantschs en il Grischun ston era ils Ladins en las Dolomitas stgaffir tut ils cuntegns per lur mediums da massa sez. Els ston translatar ed elavurar texts tudestgs u talians. Uschia datti mo dus products genuins ladins: la gasetta interladina "La Usc di Ladins" ed il portal da novitads en l'internet "noeles.net". Ils auters mediums produceschan infurmaziuns ladinas mo sco products secundars en in context tudestg u talian. Plinavant ha la RAI a Bulsaun ina pitschna redacziun cun 8 collavuraturAs ladinAs. Dapi l'onn 1988 emetta ella programs en lingua ladina, oz èn quai mintga di 1 ura radio ed en media 5 minutas televisiun.
Minoritads en l'Europa Ils Ladins en las Dolomitas
La redactura Isabelle Jaeger da la Televisiun Rumantscha ha visità ils Ladins en l'Italia.


text:
Dapi trais onns va Pieder Wenzin, in conductur pensiunà sco voluntari al Tattoo a Basilea. El sa gida en cuschina per il bainstar culinaric da radund 1’200 persunas ch’èn engaschadas u sco musicistas ni musicists u en autras funcziuns al spectacul.
Guardà e lura sentì il desideri da gidar
La veglia da vulair sa gidar è naschida tar Pieder Wenzin durant mirar il Tattoo a Basilea. Lura ha el tras las medias vesì ch’i dovria voluntaris ed è la finala s’annunzià. E Wenzin n’è betg il sulet che va ord il Grischun sco voluntari a Basilea, na el vegn accumpagnà da plirs collegas.
Tattoo a Basilea
La show da musica vegn organisada dapi il 2006 mintg’onn durant radund ina emna il fanadur. L’entir spectacul sa basa per gronda part sin il «Royal Edinburgh Military Tattoo». Il mument è il Tattoo a Basilea la segund gronda occurrenza da tal gener sin il mund. Ils onns da success èn stads tranter ils onns 2009 e 2012 nua che 120’000 bigliets èn vegnids vendids. Il 2017 han alura radund 70’000 persunas visità las occurrenzas, uschia che l’interess è sa sminuì onn per onn.
Nagina paja, ma entrada gratuita
Per ils voluntaris na datti nagina paja. Els survegnan dentant ina entrada gratuita ed era vestgadira per plievgia e sulegl. Ina saira vegnan tut ils radund 500 voluntaris envidadas ad ina tschaina cun show. Ma el na s’engaschia betg pervi da l’entrada gratuita, na i saja sc’ina fevra, ha ditg Wenzin e quai per tut ils voluntaris. Era saja uss quels trais onns ch’el è stà engaschà sco voluntari savens las medemas fatschas che sa gidian ed els sajan sc’ina gronda famiglia, ha accentuà Wenzin.
RR actualitad 08:00


text:
Stèd d'la Cîsa
Artéccol in dialatt bulgnais
Al Stèd d'la Cîsa (in itagliàn Stato della Chiesa) l'è stè un stèd itagliàn prémma d'l Unitè.
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Al Stèd d'la Cîsa l'era nèd dal 756, quand al rà franzais Pepén al dé una ciupatta d'l Itâglia (Al cminzéppi såul al Lâzi) al Pèpa. Col tänp i teritòri i se slarghénn tant ch'a la fén la Cîsa l'era rivè a tgnîr såtta una bòta d'l Itâglia centrèl.
Dal 1506 i suldè dal pèpa Giólli II i gnénn atåuren Bulåggna; da alåura fén al 1860, Bulåggna l'è stè quèsi sänper såtta al Stèd d'la Cîsa.
Dal 1598 i tulénn såtta anch Frèra che prémma l'era stè una zitè inpurtanta dal Duchèd Estense.
Dal 1631, al pèpa Urbàn VIII al zonté anch al Duchèd d'Urbén ch'al controlèva bèli dal 1625.
Al 14 ed setànber dal 1791 i dgénn dèr só a la zitè d'Avignon in Fränza parché al Napoleån la vlé indrî. Dal 1798 i franzîs i ocupénn la zitè ed Råmma e al pèpa, Pio VI, al fó fât parsunîr e purtè in Fränza, indóvv ch'al muré l'àn dåpp.
Dal 1809 anch'la zitè ed Råmma la fó zuntè a l'Impêr franzais.
Dal 1815 int'al Cunsélli ed Vienna al Stèd d'la Cîsa al fó arméss insamm.
Al 20 ed setànber dal 1870, Råmma la fó tôlta dai suldè dal rà Vittorio Emanuele II e al Stèd d'la Cîsa al dsmitté ed èsri.
Guèrda anch'[modifica | mudéfica la surzéia]
I lîber ch'in dscårren (in itagliàn)[modifica | mudéfica la surzéia]
- Ludovico Carolus Farini, Storia dello Stato Romano dall'anno 1815 al 1850


text:
Il stemprà Fabienne
- Glindesdi, 24.9.2018, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 24.9.2018, 8:40, RTR
La dumengia saira e durant la notg hai dà en Svizra ferms vents cun sveltezzas da fin 130 km/h.
Il stemprà Fabienne ha disturbà la dumengia saira il traffic aviatic a Turitg, Basilea e Genevra. Er trens èn crudads ora. Ma pli gronds donns hai dà en Germania. Sin in campadi a Bayern hai dà in'unfrenda – ina dunna è morta entras ina plonta ch'è crudada enturn.
Temperaturas d'atun remplazzan quellas da stad
Il stemprà Fabienne è vegnì punctualmain sin l'entschatta astronomica da l'atun (23 da settember). Cun quella èn er las temperaturas sa sbassadas. A Basilea han ins anc mesirà la dumengia 27 grads. Durant la notg èn las temperaturas crudadas sin 16 grads.


text:
La surdada da la fatschenta Hassler Energia ha gì lieu la sonda a Cazas.
Là hai dà differents referats davart l’impurtanza da l’energia solara. Il cusseglier naziunal Martin Candinas ha referì davart la midada sin il sectur da l’energia, ed il medi d’uffants Rolf Maibach ha referì davart l’impurtanza da l’energia solara en pajais en svilup cun l'exempel dal Haiti.
Midada tar la Hassler Energia
L’emprim da matg 1985 han Christian Hassler e sia dunna Mary fundà la Hassler Energia alternativa, e manà quella enfin la fin dal 2016. Durant quels 31 onns è l’interpresa sa sviluppada local sco impurtanta firma dad energias regenerablas. Da nov maina Christ Andri Hassler cun sia partenaria Judith e cun il figl Giacun l’interpresa. Christ Andri Hassler ha fatg la scolaziun sco electroinschigner.


text:
L’idea è naschida da Marc Woodtli, il responsabel per il turissem en la regiun da Flem-Laax-Falera. Alura ha la regiun Surselva (Urs Giezendanner) surpiglià l’idea e la finala ha il directur da las pendicularas da Mustér Rudolf Büchi per la regiun sisum la Surselva/Gotthard realisar l’idea.
Durant la pausa da mezdi – gist chargiar la battaria dal velo
Las staziuns da chargiar l’accu per il velo da muntogna electric èn installadas damanaivel dad restaurants, hotels ubain attracziuns sco museums. Durant che l’accu vegn chargià (quai cuzza ca. 1½ fin 2 uras) po il giast star a gentar ubain giudair in’attracziun turistica. Il giast survegn alura da l’ustier etc. il cabel cun l’adapter adattà a ses velo.
Finamira è rait cun turas multifaras
Tenor Büchi n`èsi anc betg decidi, quantas staziuns da chargiar ch’i dettia. Il project saja «averts», uschia che privatas, vischnancas ubain organisaziuns turisticas pon era far part da quel.
La finamira saja d’avair ina rait cun turas multifaras, ha ditg Büchi. Cun in accu chargià pon ins alura cuntanscher almain duas proximas staziuns.
RR actualitad 07:00


text:
La Cussegliera federala Simonetta Sommaruga è cuntenta cun il resultat da la votaziun. Mo ella admonescha, ch'era en il futur vegnian damondas sco quella da co ir enturn cun carstgauns ord autras culturas a vegnir discutadas a moda emoziunala e cuntraversa.
La sanestra vesa ina terrada per la PPS
Tant ils socialdemocrats (PS) sco la Partida verda valeteschan il «Gea» cler a la revisiun da la lescha d'asil sco terrada per la Partida populara svizra (PPS): La politica da la partida cun la fracziun la pli gronda en chasa federala na correspundia betg a la veglia da la populaziun. Il «Gea» saja plinavant ina victoria per ina politica che vul schliar problems. Quai ha detg il cusseglier naziunal socialdemocrat da l'Argovia Cédric Wermuth en ina communicaziun.
PPS na vesa nagina terrada
Il president da la PPS Albert Rösti è dad auter avis e na vul betg dar in grond pais a la terrada a l'urna: «Quai n'è betg stà in plebiscit pro u contra PPS, mabain ina discussiun factica». Suenter il «Na» a l'iniziativa per in repatriament effectiv è la decisiun en favur da la revisiun da la lescha d'asil la segunda decisiun dal suveran svizzer quest onn cunter la parola da la PPS.
Ils chantuns han plaschair dal «Gea» a la revisiun. Il president da la conferenza da directurs da giustia dals Chantuns Hans-Jürg Käser ha detg envers la SDA ch'ils chantuns vegnian stgargiads entras ils process pli sperts en ils centers federals.
Cifras Grischunas
La midada da la lescha d'asil è vegnida acceptada dal suveran grischun. Quai cun 66,62% «Gea» cun cunter 33,38% «Na».
Per tge vai?
Per daventar pli effizienta vul la confederaziun eriger 16 centers d'asil spezials en ils quals tut las persunas involvidas en ina procedura d'asil duain esser reunidas en in lieu.
La PPS ha tschiffà il referendum cunter la midada. Per ella na va la revisiun betg avunda lunsch e la pussaivladad d’expropriar cuntrafetschia a la Constituziun federala. Plinavant èn ils adversaris da la midada da la lescha cunter il metter a disposiziun gratuitamain advocats a las persunas che dumondan per asil en Svizra.
RR novitads 15:00++


text:
L’acziun en posts illegals da colonists haja in connex cun ils schabetgs en il vitg palestinais Duma, ha communitgà la polizia israeliana.
En il vitg palestinais avevi dà la fin fanadur attatgas da fieu sin 2 chasas. In uffant pitschen era brischà viv, il bab era mort in'emna pli tard pervi da las blessuras. Ed era la mamma ed in frar da 4 onns èn vegnids blessads grevamain.
Malgrà in scumond da rapportar davart la razzia, ha il radio statal annunzià l’arrestaziun da 10 gidieus extremists che duain esser involvids en acts da violenza cunter Palestinais.
RR Novitads 12:00


text:
Club da hockey da Tavau
- Glindesdi, 8.10.2018, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 8.10.2018, 8:40, RTR
31 giadas è il club gia daventà champiun svizzer, 15 giadas ha el gudagnà la cuppa Spengler. Listorgia dal HCD è ina istorgia da success, cun inqual terradas.
Dapi lonn 1921 datti il club da hockey da Tavau, fundà da docter Paul Müller. 1926 daventa Tavau lemprima giada champiun svizzer. Cun 5 titels dominescha il club la scena da hockey svizra gia schon lemprim decenni dapi la fundaziun dal club. Ed il success va vinavant.
Dentant enconuscha il HCD era terradas e menders temps. 1969 e 1989 sa tschenta Tavau schizunt en la liga naziunala B, 1990 en lemprima lia.
Il 2004 sto ina task force salvar il club dal ruin finanzial e dina descensiun sfurzada en ina lia pli bassa.
Lonn 2015 gudogna il club da hockey da Tavau ses ultim titel da champiun svizzer, il 31avel titel.


text:
Nat: 1674 a Sent
Mort: 18 gün 1749 a Sent
Nat e passantà sia infanzia a Sent; stüdis da teologia a Turich. Va in Ingalterra sco educatur duffants da la nöblia inglaisa. Viadis fin in Asia ed Africa, stüdis da linguas orientalas. Professer a lUniversità dOxford. Cun bod 76 ons hal decis da tuornar a Sent.
Cun tuornar hal survgni ün cuolp da tscharvè ed es restà paralisà. Be ün on davo èl mort in seis cumün. Il iertavel da Jon Stalvies, ravarenda Clot Vital, es dvantà tras la ierta ün hom bainstant ed ha ingrondi sia chasa paterna in Stron, la chasa chi'd es hoz in possess da Chasper Planta.


text:
I versamënc sön la posiziun individuala a bëgn dl Fond dla Ponsiun Raiffeisen po gni trac jö dala detlaraziun dl vadagn cina a n import mascim de 5.164,74€ al ann. Ince i versamënc dl datur de laûr y dependënt tres busta paga (adejiun coletiva ) po gni trat jö tl medemo limit. Te chësc cajo vëgnel fat le calcul diretamënter dal datur (Steuersubstitut) sön la busta paga. Ezeziun é le TFR, che ne po nia gni trat jö.
Al é ince la poscibilité da tra jö i versamënc fac por i familiars a carico, tres tl limit de 5.164,74€.
Sce al vëgn fat versamënc sura chësc import, mëssl gni comuniché al fond y spo al mumënt dla ponsiun o de antizipaziuns chësc import ne va nia sot al import da tassé.
Cun i paiamënc se arbassel le redito y insciö la cuta sön le redito devënta plü basa.


text:
Buna reclama è sch'ins discurra dad ella. Exact quai è stà la finamira da l'agentura da reclama communicaziun.ch a Glion. Sin incumbensa dad ina firma d’installaziuns sanitaras ha l’agentura da reclama gì da crear novs bancs dals punids en il stadion da hockey da Tavau.
L'agentura da reclama ha creà per ils giugaders da Tavau bancs en furma d’ina bognera e per ils adversaris en furma da tualettas. L’effect da reclama è stà enorm, cunzunt suenter che la Federaziun Svizra da hockey ha scumandà provisoricamain ils bancs. Tut ils gronds meds da massa da la Svizra han rapportà da l’acziun nunconvenziunala.
Il scumond è abolì – almain parzialmain
Uss ha la Federaziun da hockey abolì il scumond. Ils novs bancs dals punids dastgan vegnir montads. Almain la varianta cun la bognera, quella cun la tualetta resta scumandada. Ils bancs dals punids stoppian esser identics per omaduas equipas e l’adversari na dastgia betg vegnir discredità u disfamà.
Provocaziun vulida
Tenor Armin Spescha, il gestiunari da communicaziun.ch, hajan els sa chapescha vulì provocar in pau per recaltgar attenziun. Dad in nausch stil na vul el dentant betg pledar. La finala sa tractia quai da reclama per ina fatschenta d’installaziuns sanitaras. E quella monteschia tualettas e bogneras.
RR actualitad 08:00


text:
Ol Bergamàsch l'è ü dialèt che l'è parlàt a Bèrghem e in de la sò pruìnsa. 'Nsèma a 'l bressà e a 'l cremàsch, a 'l fa part di dialèt orientai de 'l lumbàrd (oròbech). Ach se 'l se 'nsomea ai dialècc lombarcc ocidentài compagn del milanés, ol ticinés e ol briansöl, de l'aspèt de la gramàtica, chi che i parla sti dialècc i capéss mìa töt chel che'l dìs ü che'l parla bergamasch. A l'è consideràt ü di dialècc pö difìcii de la lèngua lombarda, e ach ü di pö cognossicc föra de la regiù, insema col milanés.
Ol Bergamàsch a 'l gh'a ü gran nömer de varietà. A l'è stat dovràt da l'Ermanno Olmi cóme lèngua de la sò pelìcola del 1978, L'albero degli zoccoli.
Ol Bergamàsch a l'gh'a di orìgen antiche. Ü di prim esèmpe de Bergamasch a 'l se tróa in del liber del Dant Alighié, che in del sircà ol volgàr italià pö bèl, a'l gh'a scriìt isé di dialét lumbarcc:
[1]
Chèsta l'è però dóma öna testimoniansa stòrega, che la gh'à gnà ü falì de valùr leterare o linguìstegh. Ol Dant Ligher de fati in del sò De Vulgari l'à pensàt bé de dì pèste e córegn de töte i maderlèngue e pò di persune che i a dovràa: per esèmpe, a stà a chèl che 'l dis ol Dant, ol Romà l'è la lèngua piö ergognusa de töte e chèi de Róma i è di miseràbei, 'nvéce i Sardi i è gnà di òmegn, ma di sömie e ghe n'è 'nfina a' per i Fiorentì, che a sènt ol Dant, i è isé tat rembambìcc in de la sò stüpidità de pensà che ol fiorentì l'sées la lèngua piö bèla.
'n del De Vulgari ol Dant l' völ portà 'nacc l'idea che gh'è dóma öna lèngua buna: chèla del Cino da Pistòia, del Guido, del Lapo e del sò amìs, amìs che l'è pròpe lü, ol Dant.


text:
Er sche quella furmaziun sa numna «Jodelterzett», datti tranter quellas 11 chanzuns registradas er chanzuns en auters stils che quel da jodlar. Il spectrum da stils è vast e tenscha da musica populara dal Tirol e da la Svizra fin tar chanzuns rumantschas e perfin Gospel. Per part portan quellas chanzuns er – en in tschert senn – ina colur da tun da jazz e da rap.
Dapli 15 onns sin tribuna
Il «Jodelterzett Engiadina» datti dapi 15 onns. Quella giada avevan las 3 mattas tranter 10 e 12 onns. Dapi lura han ellas dà blers concerts er sin tribunas internaziunalas sco ad Istanbul, Dubai u Milaun, per menziunar mo in pèr. Er en la televisun han ellas gia chantà, uschia per exempel en l’emissiun «Viva Volksmusik».
Il battaisem da quest disc cumpact è venderdi, ils 29 da december a las 20:00 en la Baselgia tirolaisa a La Punt Chamues-ch.
RR actualitad 11:00


text:
La Tessinaisa ha festivà 7 da sias 11 victorias en la cuppa mundiala en quella disciplina, plinavant ha Gut gudagnà la stagiun passada la rucla da cristal en la disciplina super-G.
Schanzas sin ina medaglia ha er Fabienne Suter ch'è gia vegnida ina giada segunda en il super-G da Beaver Creek e che sa senta bain sin la naiv nordamericana.
La terza svizra, Priska Nufer, è per l'emprima giada insumma ad in eveniment grond. Ella n'ha da perder nagut en sia emprima cursa e po ir a la partenza senza grond squitsch. Nufer parta cun il numer 5, Suter cun il numer 7 e Gut cun il numer 16.
Vonn, Fenninger, Maze...
Tar las grondas favuritas audan sper Lara Gut segira franc la matadora locala Lindsey Vonn, l'austriaca Anna Fenninger sco er Tina Weihrather dal Principadi dal Liechtenstein.


text:
Beschreibung
En la retscha Litteratura cumpara dapi passa 30 onns regularmain in tom cun novs texts rumantschs.
Per quella ediziun nr. 32 è vegnì tschernì il tema ‚Litteratura e purtrets‘.
Las contribuziuns tematicas tanschan da lirica, prosa curta fictiva, essais ad intervistas cun artists davart lur lavur e collavuraziun. I suondan era texts or dal truclet, translaziuns ed ina recensiun. Var 40 auturAs rumantschAs han inoltrà contribuziuns a questa litteratura, ch’è uschia fitg variada e frestga.
Litteratura 32: Litteratura e purtrets
diversAs auturAs
tuts idioms, RG e tudestg
212 paginas
CHF 20.00
ISBN 978-3-905956-16-0
Ediziun da la Uniun per la Litteratura Rumantscha


text:
Bain haja la Alternative für Deutschland (AfD) ina schanza realistica da vegnir en il parlament, sco ils verds, ils sanesters u ils liberals er. Ma en cumparegliaziun cun auters pajais, sco p. ex. la Frantscha, la Finlanda, ils Pajais Bass u er la Svizra, saja la dretga en Germania bler pli flaivla.
Tenor Klaus Armingeon pudess la AfD cuntanscher maximalmain 11% da las vuschs. 5% èn necessaris per insumma rivar en il parlament, en il Bundestag. Il professer per politica d'Europa vesa plirs motivs pertge che l'AfD è e vegnia a restar plitost flaivla:
- i dettia bleras dispitas gia entaifer la partida
- il program da partida saja be stà cler a l'entschatta
- la partida attiria blers che sajan simplamain per tut pretsch cunter quels ch'èn davant tiers
E Klaus Armingeon agiunta che la visiun cun la quala la AfD emprovia da cuntanscher la glieud na saja betg nova. Anzi ella saja ina visiun sco quai ch'ins enconuschia gia dad autras partidas dretgas en l'Europa, critica envers l'exteriur ed envers l'Uniun europeica.
RR actualitad 08:00


text:
Còrna
Còrna (nòm uficiàl en italià: Corna Imagna) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n Al d'Emagna ,‘ndóe l'è cognussìt come Sant Simú, al se tröa a 27 km de la sità e a 750 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 968 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 4,5 km² e 'na densità de popolasiù de 215 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Blèl, Brembila, Füipià, Gerusa, Locadèl, Röda, Sant Imbù.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Còrna l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Morissen
Morissen a l'è un cumün svizzer del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 223 abitant e una süperfiss de 5.7 km², e al se tröva in de la Val Lumnezia a una altitüden de 1337 meter sura al livel del mar.
El cumün de Morissen a l'è tacaa ai cumün de Cumbel, Luven, Mundaun, Vella.
Situazion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Segond i informazion cattaa sü cunt el censiment del 2000, la gran magiuranza (91,47%) de la popolazion de Morissen la parla el rumancc sursilvan 'me lengua màder, contra un 6,64 che inscambi la parla tudesch.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Morissen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1210 col nom de Mureizens.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
(DE)
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Morissen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Katharina Ammann ha stübgià istorgia d’art e litteratura inglaisa a las universitats da Genevra ed Oxford. Dal 2001 fin 2004 ha ella lavurà sco assistenta scientifica al musem d’art da Solothurn ed ha chürà exposiziuns chi concernan impustüt l’art contemporana. Sia dissertaziun „Video ausstellen – Potenziale der Präsentation“ ha ella scrit a l’università da Berna ed al ZKM a Karlsruhe sco stipendiata dal Fuond Naziuna Svizzer (FNS). Daspö 2008 es Katharina Amman conservatura al museum d’art grischun a Cuoira. Ella ha inizià il proget FOTO SZENE GR, ha scrit bleras publicaziuns davart l’art contemporana ed es commembra da la giuria e da la cumischiun sco curatura libra. Ella viva a Turich e temporariamaing a Scuol in sia rulotta.
Translation available / Traducziun disponibel : German, English


text:
Uras da midar quai, u betg? Trais reporters da RTR fan in viadi tras la Svizra, da Son Gagl a Turitg, Locarno, Losanna ed a Berna. La finamira è, che la Svizra daventia pli rumantscha e che la Rumantschia survegnia dapli amis en las autras regiuns linguisticas. Ma tge far per cuntanscher quai?
Nus avain planisà in'emna cun differentas acziuns surprendentas. Tranter auter en ina butia da victualias, sin la punt a Lucerna u en in restaurant ad Ascona. Mirveglius? Dapli a partir dals 7 d'october sin tut ils chanals dad RTR.
RR actualitad 11:00


text:
Heinz Caflisch, architect e commember da la cumissiun da cultura da la citad da Cuira è da l’avis, che la citad haja bler spazi public che na saja betg bel. Muments che na sajan betg planisads, mo provisorics, che hajan in cuntegn nunprofessiunal. Sch’el mira sin la via da la staziun da Cuira vesa el mo bancs, flurs ed ina pitga da placats.
Mussar il problem
Il cusseglier da la citad Patrik Degiacomi conceda, ch’il spazi public saja in tema, dentant saja vegnì fatg bler dapi ils onns 70. Era quai stoppian ins renconuscher.
Heinz Caflisch spera, che la communicaziun e las infurmaziuns flessegian meglier en avegnir, e che la politica nizzegia pli fitg il potenzial artistic che saja avant maun en la citad ed en il chantun.
RR actualitad 08:10


text:
Giüdee Capitel Dudes
Giüdee[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.
Capitel Dudes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1Dunca, già che anca nümm gh'èmm una niula tant granda de testimonn che la me circunda, despö avè metüü via ogni ingumber[1] e 'l pecaa che 'l circunda, currarìum la cuntesta metüda denanz de nümm, 2intanta che francum el sguard sü Gesü, autúr e cumpidúr de la nostra féd, che inscambi de la letizia metüda denanz de lü, l'ha supurtaa la crus, intanta che l'ha sprezaa la vergogna, e 'l s'è setaa giò a driza del tron de Diu. 3Defàtt, cunsideree lü che l'ha supurtaa una tal upusiziún cuntra di sé di pecadúr, perchè ve stracuv no e perduv l'anema[2].
4Avii minga resistüü ancamò fin al sangh, quand lutii cuntra 'l pecaa. 5E avii desmentegaa l'esurtaziún che la scumbat a vialter cumè a fiöö.
Mè fiöö, spreza no la cureziún del Signúr
né devegn débul quand te see remenaa de Lü;
6già che 'l Signúr el ghe curegg lü che 'l vör bén,
e 'l flagela ogni fiöö che 'l ricev.
7E supurtii la cureziún, Diu 'l ve trata cumè fiöö. Già che qual l'è un fiöö che un pader el curegg no? 8E se sii sénza cureziún, de la qual tücc hinn devegnüü culegh[3], alura sii bastard e no fiöö. 9Ancasì gh'avevum pader de la nostra carna cumè curetúr e me sèmm giraa; no tant pü me sarèmm sutametüü al Pader di Spirit e vivarèmm? 10Già che, menter lur curegeven per pocch dì, segund cumè l'en par a lur, Lü sü chèll che l'è bén perchè devegnuv culegh de la sua santitaa. 11Menter ogni cureziún sül mumént l'en par vèss no de letizia ma de tristéza, despö el da frütt pasefegh[4] de la giüstizia a lur che hinn esercitaa per sò mèzz.
12Dunca, fee drizz i man indebulii e i genögg scanchinaa, 13e fee pist drizz per i voster pee, perchè 'l zopp el sia minga giraa via ma pütost el sia guarii.
14Perseguitee la pas cun tücc e la santifegaziún, sénza la qual nissün vedarà 'l Signúr, 15vardand che nissün el fall de la grazia de Diu e che nissüna radís de maréza quand la smuca sü, la destürba no e per sò mèzz tant personn hinn tacugnaa, 16che gh'è nissün furnegadúr o persona prufana cumè Esau, che l'ha vendüü[5] 'l sò propi diritt de vèss primm generaa per vün past. 17Defàtt savii che ancabén anca despö l'ha vurüü eredità la benediziún l'era refüdaa, già che l'ha minga truaa un lögh de cambià la sua decisiún[6], ancabén el gh'ha cercaa cunt i lagrimm.
18Già che sii minga vegnüü essend tucaa, essend brüsaa cunt el fögh, al barbelüsc[7], al scür e al burinéri, 19e al son de tromba, e a la vus di paroll, che quij che hann sentii hann dumandaa che una parola la sia giuntaa a lur, 20già che hann minga purtaa chèll che l'è staa dumandaa: «E se una bestia la tuca la muntagna, sarà lapidada»; 21e, inscì l'ha faa pagüra[8] chèll che l'è staa faa vedüü, Musè l'ha dii, «Mì sun spavii e stremii». 22Ma sii vegnüü a Zion, muntagna e citaa de Diu vivent, Gerüsalemm del cél, e desmila di angiul, 23a una riüniún festiva, a la gésa[9] di primm generaa che hinn staa scritt in di cél, a Diu, giüdes de tücc, a i spiritt di personn giüst che hinn staa faa perfètt, 24 a Gesü, mediadúr d'un növ acordi[10], e al sangh del sbrufà, che 'l parla mèj de chèll d'Abel.
25Vardee che refüdii[11] minga lü che 'l parla: già che se quij sü la tèra che gh'hann refüdaa lü che 'l i ha visaa hann minga scapaa via, tant pü nümm che girum via del cél, 26la vus del qual l'ha scurlii la tèra una völta, e adèss el fa 'l prumèss, disend:
«Ancamò una völta mì scurlaruu no dumà la tèra ma anca el cél».
27E 'l «ancamò una völta» el mussa[12] el tö via di coss scurlii, cumè di coss che hinn staa faa, perchè 'l resta quijcoss che hinn no scurlii.
28Dunca, ricevend un règn no scurlii, gh'avarìum grazi, per mèzz de quij servarìum Diu cetabilamént[13], cun scapelada[14] e riguard: 29già che anca 'l noster Diu l'è un fögh che 'l cunsüma.
- ↑ o pes
- ↑ leteralamént, scuragiand a i voster anemm
- ↑ o cumpagn, anca in de 10
- ↑ It. pacifico
- ↑ o l'ha daa indree
- ↑ leteralamént, un lögh del pentimént
- ↑ o a l'uscüritaa
- ↑ leteralamént, l'era spaventús
- ↑ o assamblea
- ↑ o testament, patt
- ↑ o dumandii, dò völt in de chèst fras
- ↑ o fa ciar
- ↑ o in de möd cetabil; It. accettevolmente
- ↑ o riverenza


text:
Creepshow
Creepshow (Spetàcul da śgriśōr) 'l è 'n film ad scarésa a epiśòdi dal 1982 ad George A. Romero trat da 'n sugèt ad Stephen King a partìr da di fumét ad scarésa dla EC Comics publicâ in di Stat Unî in di an Quarànta e Sinquànta. 'L à fat sù da piò ad vint-i-òṅ migliòṅ ad dòlar esénd-an custâ sōl òt.
Al gh'à abû dū séguit: Creepshow 2 dal 1987 e Creepshow 3 dal 2006.
Sunt
Stan (Tom Atkins), pàd'r ad famìja, al bèca sò fiōl pìcul Billy (Joe King) lèśar di giurnalèṅ ad scarésa dla sèrie Creepshow. Dòp ès'r-as litgâ sèg al i buta via in dal rusc e pò al và a punsàr in sal divàṅ cardénd 'd ès'r a pòst. Billy al dmanda a i persunàǵ dal fumét ad vindicàr-al e, magicamènt, lì lōr i tōśan vita muciànd-as pò 'd intór'n a la cà.
Prim epiśòdi: La fèsta dal papà
Nathan Grantham (Jon Lormer), cupâ soquànt an prima par sò fiōla Bedelia (Viveca Lindfors), al tórna da 'l mónd di mòrt al dè dla fèsta dal papà pròpria quànd lē e chi àtar parènt i mét'n insém p'r arcurdàr-al. Nathan al s fà giustìsia e pò al magna la tórta.
Secónd epiśòdi: La mòrt da par lò ad Jordy Verrill
Un minciòṅ 'd un cuntadèṅ, Jordy Verrill (Stephen King), al cata na sira un meteurìt pìcul ch'l è cascâ śò in dal sò sit. A 'l inìsi lì lò 'l è tut cuntènt cardénd ad psēr-ag far di bèsi ma pò a sucéd che Jordy al taca a dvintàr 'n àrbul pîṅ ad fój e 'l ùnic quèl ch'al pōl far 'l è qvél ad sparàr-'s in bóca.
Tèrs epiśòdi: Marèa élta
Richard Vickers (Leslie Nielsen), un marè ch'al n è minga tant a pòst, al decìd ad far-'g-la pagàr a sò mujér Becky (Gaylen Ross) parchè la gh mét i còran c'n al sò amànt Harry Wentworth (Ted Danson). Par vindicàr-as al i saplìs in dla spiàgia in fiṅ a 'l còl spétand pò ch'la marèa la faga 'l sò efèt andgànd-i. Ma cla nòt lè 'l óm al n pōl minga gudēr-as tròp la sò traplàda parchè chi àtar dū i tórnan da lò cuma di śómbi mój pódag e i al custrìnśan a far na fiṅ cumpàgna a la lōr.
Quàrt epiśòdi: La casa
Al prufesōr Henry Northrup (Hal Holbrook) al vèṅ in pusès dna vècia casa lugàda in dal sótscàla dl'Università da piò ad sènt an in dua a gh'è dènt'r un móstar ch'al magna la gint. Prima ad casàr-la via lò al vrév druàr la bistiàsa par far fóra cla petégla imbariagòsa ad sò mujér, la Wilma (Adrienne Barbeau), ch'la gh stà sèmp'r adòs. Dòp avér-'g-la cavàda al fà par butàr via incòsa śò in dal lâg ma in dal far-al la casa la s vèra ciapànd incòst a di scòj.
Quìnt epiśòdi: I t tràś'n adòs
Upson Pratt (E.G. Marshall) 'l è 'n vèć tarulî pîṅ ad bèsi ch'al gh'à la manìa dal pulî. Par cal mutìṿ chè al s è ardùt a vìv'r in 'n apartamènt asètic e cun di guànt sèmp'r adòs. Al n s cumpatìs pròpria briśa gl'insèt e quànd al véd 'n scarafàś cùrar in dla sò cuśìna al và fóra 'd tèsta. Ma tacàr na guèra cun cal bestiulìni lè a pōl èsar periculóś s'i èṅ di migliòṅ.


text:
Düü testimoni scomud
Düü testimoni scomud (Some Like It Hot) l'è un film american dal 1959 diret da Billy Wilder.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pelicula, ambientada in de la Chicago dal pruibissiunism, la cunta la storia de dü müsicista sensa sold che i campun a sunà in tante urchestre cun scritüre impruisade.
Finidi sensa laurà, par una surtida de i pepiat in d'un speakeasy, i finissun par es i testimoni de la famusa strage de San Valentin dal 1929.
Cast[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I prutagunista dal film i en tri di püssè famus atur de la Hollywood di an d'or: Marilyn Monroe, Tony Curtis e Jack Lemmon. Cun lur i gh'en anca George Raft, Joe E. Brown, Pat O'Brien, Nehemiah Persoff, Joan Shawlee, Billy Gray, George E. Stone, Dave Barry, Mike Mazurki, Barbara Drew, Beverly Wills e Danny Richards.
Premi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El film l'ha vensüd un premi Oscar e tri Golden Globe, tra i qual quel par migliur atur in dun film cumedia o müsical grassie a Jack Lemmon che par la sò interpretassion l'ha ciapad anca el premi BAFTA.
Adatament en lumbard[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Some Like It Hot l'è stai dupiad en lungua lumbarda dal Teater Pupular de la Svizzera Italiana (TEPSI), i stess che i evun adatad el film di banditi del John Ford, Se ta cati ta copi.
I persunagg dal film i en insì tanti che gh'è stai bisogn de fà di pruvin, ai quai i han partecipad 150 persune, par truà le persune e le vus giüste. I atur i han pö duvid fà un curs acelerad de dission e dupiagg spartid in tri session de quator dì l’üna. Par la TEPSI l'è stai anca un'ucasion par slargà la sò banca vus cun gent che la pudaress es ciamada par dupia alter film.


text:
Eu n'ha fat ün incumbenza da provedimaint tenor artichel 360 CCS e tila less conservar pro l'uffizi da stadi civil. Che n'haja da far?
- El/ella sto far giò telefonicaming ün appuntamaint pro l'uffizi da stadi civil
- El/ella sto esser abel/abla d'agir
- El/ella sto as legitimar cul pass o culla carta d'identità
Che fa l'uffizi da stadi civil?
- A man da sia decleranza a bocca porta aint l'uffizi da stadi civil il lö da conservaziun da l'incumbenza da provedimaint i'l register da persunas
- Incas d'üna incumpetenza da güdichar permanenta po l'autorità da protecziun d'uffants e da creschüts dumandar pro qualunque stadi civil dumandar per scrit il lö da conservaziun da l'incumbenza da provedimaint. L'uffizi da stadi civil da resposta in scrit a l'APUC. Uschè dess esser garanti, cha l'APUC possa examinar plü svelt pussibel vossa incumbenza da provedimaint e cha quella gnia resguardada.
Che nu fa luffizi da stadi civil?
- Ingün deposit da l'incumbenza da provedimaint pro l'uffizi da stadi civil.
- Ingüna cussaglianza pro'l scriver l'incumbenza da provedimaint. - ch'el/ella as volva perquai a l'APUC da seis lö da domicil, ad ün notar o giurist opür a la Pro-Senectuta.
- Ingüna publicaziun o tour in deposit da uordens da paziaints. - ch'el/ella as volva perquai a la chascha d'amalats o al medi da chasa.


text:
Rōl
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Rōl (Rolo in italiân) l'é un cmûn ed quêsi 4.000 (3.900 int al 2006) abitânt ed la pruvîncia ed Rèz in cunfîn tr' al pruvînci ed Rèz, Mòdna e Mântva, l'é a 37 km da Rèz e cîrca 40 km da Mòdna e Mântva.
Indice
Stôria[modifica | mudéfica la surzéia]
Cèintr abitê fîn da l’ântichitê per la só puṣisiòun "ch’ l’ a gnîva fôra" da la zôna pantanōṣa in dó l’ēra. Ariolas, l’antîgh nòm ed Rōl, a’s vèd la préma vôlta in un diplôma logobêrd dal 772 a sèmbra ch’al tóga urègin da la vōṣ latèina areola, "zôna céca", riferîda prubabilmèint a un sît cultivê in méz a di bôsch o a ‘d’ êtri tèri saldîvi.
Al prémi prōvi ed civiltê pasêdi în ed sicûr al tòmbi ‘d urègin rumâna catêdi in cà “Lodi” e i rèst ed la véla ed campâgna a pôch pâs dal vèc castèl. Al teritôri rolèiṣ ind l’època rumâna, dal pûnt ed vésta aministratîv, quâsi ed sicûr l’ēra dèinter ind la giuriṣdisiòun dal municèpi ed Regium Lepidi.
Int al Medioēv, invēci, la popolasiòun la s’é unîda in cèinter abitê, pió fâcil da prutêṣer, in chêṣ ed biṣògn, cun al tirêr só dal furtificasiòun: la preṣèinsa ‘d un vilâg (Vico Rolesa) l’è arcurdêda da ‘na chêrta scéta da un nudêr ed l’ân 902. In sté peréiod i principêl cèinter ed la véta e l’urganiṣasiòun dal teritôri ēren la pēv e al castèl, nutê però sōl pió têrdi ind i ducumèint, per la pēv int al 1070, ân dóve la cêṣa lochêla ed Sân Zenòun la figurêva fra i bèin ed Bonifacio ed Canòsa e per al castèl dal 1116. Al castèl purtôp an ‘s vèd pió pr’ al fât ch’ l’ é stê butê zò int al 1953 perché an se gh’ la cavêva mìa a restarvêrel dôp la guèra. Ind al tèimp ed l’ etê cumunêla Rōl l’ēra sòta ed la sitê ed Rèz e l’é stê al pôst de scûnter armê fra i guēlf e i ghibelèin.
Ind i sècol dôp ind al teritôri a se andê sèimper di pió fêres valèir al pusès ‘d un râm ed la faméj nôbila arzâna di Sessi, ânch pr’ al grôsi proprietê ed trèin che soquânt ed la faméja a j àn mucê in zôna. Sté faméja l’à ṣlarghê incòra di pió la só fôrsa quând i dû fradê, Azzo e Giacomo Sessi, int al 1446 àn utgnû dal vèschev ed Rèz al dirét ereditâri ed numinêr j arsiprêt ed la pēv ed Rōl, privilèg che la cumunitê rolèiṣa l’à ricevû da l’ûltem fedvatâri e che incòra incō a gh’ l’à, ânca se sōl ed sōvravia, al Cunséli Cumunêl.
Rōl a’s pōl cuntêr fra i pió vèc fèdev imperiêl italiân: secònd ‘na memôria scréta che istès Sessi a s’àn lasê, al prém permès imperiêl al s’ arfaré a Federico Barbarossa, ind la documentasiòun d’archévi tgnûda da cât es câten testimuniânsi dal j invistidûri a cumincêr dal 1496. I sgnōr cunfinânt, àn tintê, in divêrsi èpochi, de dvintêr padròun dal fèdev, sèinsa però maì cavêrghla, grâsia préma ed tót a l’abilitê polética di Sessi e a la prutesiòun dêda a lōr da l’imperadōr, interesê a sfrutêr, in ucasiòun ed guèri, la puṣisiòun ed cunfîn de sté céch stêt padân.
Int al 1776, ân ch’ l’ è môrt al marchèiṣ Gaetano Sessi sèisa lasêr erēd mas’c, al teritôri rolèiṣ l’é pasê sòta al dirèt cuntròl ed l’aministrasiòun imperiêla avstrìaca, int al tèimp dal règn ed Maria Teresa.
Unî al Duchêt ed Mântva, al paèiṣ l’é ste mès ind al distrèt dal Cumisâri ed Gunṣêga. Dôp la cûrta parênteṣi napoleònica, l’é andê a fêr pêrt dal Règn Lumbêrd-Venét, fintânt che int al 1850 l’é stê dê al Duchêt estèins in câmbi ed Quistèl paşeda da Mantva a Mòdna. Al câmbi ed gvêren l'é stê 'na bôta mia céca per la comunitê ed Rōl, cun còst è stê ròt di ligâm che durêven da di sècol cun Mântva e tót al teritôri al s ' é catê işolê da chiêter cèinter dal stêt nōv.
La parôchia però la cuntinvêva a dipènder, dal 1820, dal vèschev ed Mântva e l’é stê per còst che, sòta la presiòun dal gvêren estèins, int al 1853 al pêpa Pio IX l’à mandê fôra al dispuṣisiòun pr’al pasâg ed la cêṣa ed Rōl int la diôceṣa ed Chèrp, còst l’é stê fât sōl int al 1852.
Dimòndi pateriôti rolèiṣ àn tôt pêrta al guèri d’indipendèinsa italiâna; fra quisché trî zòven vuluntâri, i fradê, Pellegrino, Giuseppe e Anastasio Lupazzi, ch’în môrt int al 1849 mèinter cumbatîven cun Garibaldi per difènder la Repóblica rumâna.
Ânca se Rōl l'ēra andê dèinter al nōv Règn 'd Itâlia cme cmûn unî a la pruvîncia ed Rèz al şvilóp che tót spetêven an n'é mia rivê. In tóti al manēr l'é dvintê pôst ed la Guêrdia Nasionêla e 'd un regimèint ed fanteréia, perché int al só teritôri, a gh'ēra al cunfîn cun l'Impēr austr-ungherèîs, sgnê dal Pûnt ed la Tajêda. Cun la costrusiòun ed la stasiòun ed la ferovéia Mòdna-Veròuna Rōl a gh' la chêva a gnî fōra da l'işolamèint a l'à infisî i cuntât cun l'antîga capitêla estèinsa, tânt da dmandêr 'd unîres a la só pruvîncia, dmânda però rifiutêda.
Ind la Reṣistèinsa italiâna al fasîṣem e ind la lôta per la libertê la cumunitê ed Rōl la s’é fâta nutêr ind al tōr pêrta cun al distacamèint ‘’Aldo’’ ed la 77 ª Brgâta S.A.P. a dimòndi asiòun ed rinfôrs e ‘d sabotâg (batâlia ed Gunṣêga, batâlia ed Fâbrich, sabotâg ed Pûnt Êlt, avrîl 1945) dóve în môrt 7 partigiân dal distacamèint.
Monumèint[modifica | mudéfica la surzéia]
Al cèinter l’é in môd carateréstich emiliân, ‘na véia lònga cun al dòpi purdghê. A fiânch ed la cêṣa catòm al véli dal dō pió impurtânti famèj nôbili ed Rôl: “Véla Resti Ferrari” e “Véla Cerillo”. A’s cunsélia ed viṣitêr i giardèin de sté véli, quèl dimòndi rêri in un paèiṣ céch cme còst.
La cêsa ed Rōl l'é un insèm de stîl . La piânta dal pôst religiōṣ l’é 'd sicûr dal quatrsèint, al pôchi pitûri a frèsch armêṣ l’è un splèndid eşèimpi 'd afrèsch dal Sincsèint emiliân. L'altêr, che incō l'é dedichê a la Madòna dal Ruşâri, l'é dal XVI sècol, mèinter i bē stóch che adôben còla dal Sâcher Cōr în dal sē-setsèin L’arnōv dal setsèint al zûnta ‘n altêr ed divêrs mêlmer, ‘na sagrestèia e di cunfesionêl fât dal tót da i mèister intarsiadōr rolèiṣ, ‘na belèsima tòra e bânch intarsiê. Int al 1800 a s’arfân al dō capèli ed fiânch rèiṣi ancòra pió bèli da un fînt mèlmer ed tânt culōr. Ind la secònda metê dal 1900 a vînen fâti al invedriêdi e al rusòun (butê zò ind la secònda guèra mundiêla). I lavōr ed restâver fât da pôch àn permés ed vèder ch' a gh'é un curtîl cun 'd atôrna un murèt ed quadrē ind la zôna che incō la vîn druvêda cme sagrê ed la cēşa, dóve 'na vôlta a gh'ēra l' antîgh simitèri. Ind i lavōr fât int la sagrestéia è stê verifichê che sòt al pavimèint d' incō a gh'é un pavimèint in côt a spîna ed pès.
Al fabrichêt dal cmûn, ‘na fîna costrusiòun ed l’otsèint, l'é stê un cunvèint francescân, dê, da i frê, a la Comunitas Roli, al cunséli di câp faméja dal pôst, e, da alōra, a gh'é sèimper stê dèinter al Cmûn. Al stêbil dal dé d'incō al gh'à 'vû un restâver ind l'Otsèint, mó a 's vèden incòra soquânt sègn pió antîgh, préma ed tót ind la ceşulèina ed S. Francèsch atâch al stâbil âcha lē pêrta dal vèc cunvèint e sèimper armêşa ed proprietê ed la Cmunitê. Ind al XVII e XIX sècol p'r al funsiòun l'é stêda dêda a la cungregasiòun dal SS, Sacramèint, 'na cumpagnía ed lâich dóve j elemèint a rapreşèinten al faméj pió impurtânti dal paèiş, in funsiòun fîn a lapréma guèra mundiêla. In cmûn a gh’é al Museo della tarsia rolese, dóve dèinter a’s câten i rolini antîgh e artigiân che fân vèder cme es fà ânch adèsa un têvel intarsiê.
Stèma[modifica | mudéfica la surzéia]
Al stèma dal cmûn l’é fât da trèi crōṣ ed Malta, dedi al Marchèiṣ Ferdinando II da l’ ôrdin ed San Zvân int al 1610.
Cunuméia[modifica | mudéfica la surzéia]
Produsiòun ed têvli intarsiêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
D'arcurdêr ind l'arigianê lochêl, la fabricasiòun ed tavlèin intarsiê ciamê "Rolini". Sté céchi ôvri d' êrt în 'na tradisiòun rolèiṣa fîn dal 1600, soquânt mudê a's pōlen vèder ânch adès ind i palâs duchêl ed Mòdna, Frêra e ind la règia ed Versilles. La lavurasiòun ed fîn dal lègn rolèiṣa la rîva al só mâsim spiandōr int al XVIII sècol, època ch' a s' arfà ânca la Sagrestèia dal Dôm ed Rèz. Un têvel rolèin" a gh' l' îva ânca la faméja ed Giacomo Leopardi e l'é ânch adèsa in mòstra ind al palâs ed Recanati. In pió di têvel é stê prudòt ânca trumeaux, armâri, castēri e consolles. La specialitê di sté môbil l'é che în sèinsa ciôld e che vînen druvê 'd êlber ed forèsti ed la pianûra emiliân - rumagnôla (la quêrsa rōra, al frâsen, al carpèin e pó di êter). I disègn pió caratérestich fât a 'd intârsi a fân vèder Sân Zôrz ch'al mâsa al drêgh, scachēri, intrèc ed brôchi ed fiôr tra quisché l'é carateréstich al sâleṣ.
Produsiòun ed vèin Lambrósch[modifica | mudéfica la surzéia]
Dimòndi impurtânt ind la cunuméia lochêla l'é la Cantèina Socêla ed Rōl, la fà ûn di pôch vèin Lambrósch certifichê cun tót i D.O.C e D.O.C.G. pusébil.
Produsiòun ed rîṣ[modifica | mudéfica la surzéia]
Vést la preṣèinsa ‘d un trèin dimòndi fangōṣ, fîn dal 1800 la campâgna tra Rōl e Chèrp l’é stêda cunltivêda a rîṣ. În incòra incō în in cumêrc dal qualitê ed rîṣ ed gèner Rolo. Ânch al dé 'd incō ‘na riṣêra artigianêla l’é in funsiòun in sté céch paèiṣ la gh'à in produsiòun divêrs gèner ed rîṣ cun di sistēma che s’arfân a i prém dal ‘900.
Produsiòun dal schêli[modifica | mudéfica la surzéia]
La tradisiòun lochêla ed l’intârsi la s’é ṣvilupêda ind l’ambît industriêl vêrs la prudusiòun de schêli ed ‘na qualitê dimòndi êlta.
Produsiòun ed gèner alimentêr biolôgich[modifica | mudéfica la surzéia]
La cultura cuntadèina ṣmercêda a la vòja ed mudêren, l’à purtê i cuntadèin rolèiṣ a metrés insèm in ‘na coperatîva lochêla per tgnîr adrê al cumêrc ed prudòt biolôgich cultivê int al tèri dal paèiṣ.
Curiositê[modifica | mudéfica la surzéia]
- Rōl a’s câta apèina préma ed Ròma int la lésta di cmûn italiân mésa in ôrdin alfabètich. Ròma l’é ânch al nòm ed ‘na frasiòun cichîna dal cmûn ed Chèrp a sōl 3 Km da Rōl.
- Rōl al gh’à sōl un semâfor
- L’é al paèiṣ dó l’é nê al trumbetésta Demo Morselli
- Rōl l’é in pruvîncia ed Rèz ma la só diòceṣa l’é còla ed Chèrp (in pruvîncia ed Mòdna)
- A Rōl a ’gh riva la ferovéia e l’avtostrêda mó l’an gh’à mìa ‘na só usîda. La lénia feroviâria Mântva-Mòdna l’ a’s fêrma a Rōl, mó la fermêda l’a’s ciâma Rolo-Novi-Fabbrico. L’avtostrêda dal Brennero la gh’à ‘n’ usîda a Rôl ch’ l’a’s ciâmaReggiolo-Rolo.
Colegamèint estêren[modifica | mudéfica la surzéia]
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Graziano Castagnaro , Davide Ferretti , Gianni Truzzi - Note storiche sull'arte della tarsia a Rolo - Novi : LegnoLegno, 1991
- Gabriele Fabbrici - Contributo per la studio della toponomastica storica di Rolo : la leggenda delle origini dei Sessi : Rolo, 23 dicembre 1981 - Rolo : Tipografia Lugli, 1981
- Gabriele Mantovani - Storia di Rolo - Carpi : Libreria cooperativa Il Portico, 1978.
- Sergio Pineschi. Cronache di Rolo di ieri e di oggi - [Rolo] : Edizioni del Circolo Amici del "Diogene", 1996
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Rolo trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
L'FC Sion batta il campiun svizzer l'FC Basilea a chasa suenter sajettar penaltis. Suenter 120 minutas era quai pari 2:2 tranter il victur dal cup ed il campiun svizzer. Il spezialist da cup l'FC Sion ha alura gudognà en penaltis cun 4:3.
FC Lugano suenter 16 onns puspè el mezfinal
Lugano gudogna cunter il club bernais da l'emprima liga da promoziun FC Köniz suenter prolungaziun cun 2:0.
Er il mez final cuntanscha l’FC Lucerna els battan Aarau cun 4:3. E l’FC Turitg gudogna ordaifer cunter Thun cun 4:1.
El mez final frunta Lucerna sin Lugano e Sion gioga cunter l'FC Turitg. Las partidas han lieu ils 2 e 3 da mars 2016.
RR novitads 20:00