text:
Fabrizio De André
El Fabrizio Cristiano De André (Genua, 18 Febrar 1940 – Milan, 11 Genar 1999) l'è staa un cantautur talian.
Al ven de spess surnuminaa cunt l'apelativ Faber, che 'l gh'ha daa el so amis d'infanzia Paolo Villaggio in riferiment a la so predileziun per i pastei de la Faber-Castell[1].
In pressapoch 40 ann de atività artistega, l'ha registraa trides album in stüdi, cunt di canzun vegnüü föra dumà 'me singui e pöi rimudifegaa in vari antulugii.
Tancc test di so canzun i cönten sö stori de emarginacc, rebei, prustitüt e i henn staa cunsideraa de di critich cume di puesii[2], tant de vess metüü dent in di antulugii scörastegh de literadüra[3][4].
El Fabrizio De André l'è staa anca vön di artista che ha valurizaa püssé la lengua ligür. L'ha anca espluraa, in manera minur e difarenta olter lenguv cume el galüres e 'l napulitan.
La pupularità e 'l volt nivel artistegh de la so müsega hann faa in möd che di istitüziun gh'hann dedicaa straa, piazz, parch, bibliutech e scör sübit dopu la premadüra mort.
Cuntegnüü
- 1 Biugrafia
- 1.1 L'infansia e la giuvineza
- 1.2 I inizi in del 1961 e 'l temp de la Karim
- 1.3 In tra esistenzialism e contestaziun: del 1968 al 1973
- 1.4 La crisi e i esibiziun del viv
- 1.5 El De André sdöciaa de i servizi segrecc
- 1.6 Colaburaziun e sperimentaziun ind i ann Setanta
- 1.7 El sequester
- 1.8 De Crêuza de mä a Anime salve: ann Utanta – Növanta
- 1.9 L'ültem salüt tra la so zent
- 2 El Fabrizio De André ind la memoria culetiva
- 3 El Fabrizio De André e la fed
- 4 Paternità ind i canzun
- 5 Discugrafia
- 6 El De André ind la cultüra de massa
- 7 Riferimencc
- 8 Vus arent
- 9 Ligamm de föra
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'infansia e la giuvineza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Fabrizio De André l'è nassüü el 18 de Febrar 1940 ind el quartier genues de Pegli, in via De Nicolay 12 (andue l'è stada piazzada gio una targa cumemurativa) de una fameia de la volta burghesia indüstrial citadina. I parencc henn de tüt i part piemuntes. El pader Giuseppe (Turin, 15 setember 1912 - Genua, 19 Lüj 1985), l'è staa el vice-sindach repüblican de Genua, aministratur delegaa del'Eridania e l'ha passaa l'edificaziun de la Fiera del Mar de Genua, ind el quartier de la Foce. La mader l'è la Luigia "Luisa" Amerio (Pocapaglia, 26 Agost 1911 - Genua, 3 genar 1995).
El Fabrizio el viv prima in de la campagna astigiana a Revignano d'Asti, lögh de urigin de la fameia, andue 'l s'è refügiaa per i bumbardamencc e per stà püssee arent al so pader, recercaa de i fascista per vegh prövaa a scampaa la deportaziun di so scölar giüdee. Pöi l'ha vivüü ind la Genua del dopuguera, in tra i cuntrast di catolegh e di cumünista[5].
Dopu vegh frequentaa i scör elementar ind un istitüt privaa purtaa inanz de suor, l'è passaa a la scöra statal, anduè el sò mött föra di schem el gh'ha impedii una pacifega cunvivenza cunt i persun che lé 'l gh'ha truaa, suratüt cunt i prufesur. Per chest l'è staa mandaa in de la scöra di gesüita del'Arecco, scöra media inferiur frequentada di bagai de la Genua-ben. Chichinscì el Fabrizio l'è staa vitima, ind el cors del prim ann, de un tentativ de mulestia sessüal de un gesüita del'istitüt; malgraa l'età, la reaziun vers el “pader spiritüal” l'è rüada sübit e suratüt l'ha faa sö un grand bacan, inscì tant che a s'vöreva mandaa via el giuven De André, ind el tentativ de placaa el scandal. Quand el Pruveditur a i Stüdi l'è vegnüü a cunuss el fatt, dopu un prucess, s'è scernii de desluntanaa el gesüita de l'istitüt scörastegh. A segütà, el Fabrizio l'ha stüdiaa press el Licee Cumünal "Cristoforo Colombo". Dopu vegh frequentaa di stüdi de Leter e olter de Medicina press l' üniversità de Genua, el cantautur el scerniss la facultà de giürisprudenza, ispiraa del pader e del fredel püssé grand Mauro (Turin, 26 magg 1936) - Bogotà, 18 agost 1989), che avraa un grand sücess cume avucat. A ses esam per laureass l'ha lassaa perd e l'ha decidüü de descuminciaa una növa e deversa strada: la müsega.
Dopu un prim e dificil inconter cunt la müsega (i parencc el vöreven custringg a sunà el viulin) el Fabrizio l'ha rescuvert la passiun in tant che l'era dré a scultà el Georges Brassens, metend dent ind i prim album anca di so canzun cunt la tradüziun. El so amur per la müsega l'aveva tacaa a tö cuntatt anca per la "scuverta" del jazz e per el fatt che i so mei amiss sunaven pür lur: cunt i amiss ha tacà a sunà la ghitara e a cantaa in del lucal "La borsa di Arlecchino". De André, in chesti ann, l'ha avüü una vita föra di abitüdin de la so fameia, e l'ha frequentaa di amiss de tücc i status suciai e cultürai. De spess, cunt l'amiss de infanzia Paolo Villagio, el prövava a tirà a cà cunt di lavur saltüari. In chest periud chì l'ha legiüü anca di liber ch'i han cambiaa la so visiun del mund, 'me per esempi i över de l' Michail Bakukin, Errico Malatesta e olter: l'è stada fundamentala per lü la scuverta del liber "L'Unico e la sua proprietà" del filosof todesch Max Stirner, che l'ha purtaa a tacà sö di idei anarchich. La prima dona del De André l'è stada una fiöla de fameia burghesa, l'Enrica Rignon (ciamada "Puny"), cunt la qual l'ha avüü el bagai Cristian a la fin del 1962, per pöi desüniss de lee a la metà di ann setanta. El testimon de nozz l'è staa un amiss e culega de partit del pader, el Randolfo Pacciardi. A segütà al matrimoni e a la nascita del fiöö, el Fabrizio, per tö part al manteniment de la fameia, l'ha cataa un lavur 'me prufesur ind un istitüt scörastegh privaa.
I inizi in del 1961 e 'l temp de la Karim[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el otober del 1961 la Karim[7] la püblica el so prim 45 gir, cunt cupertina standard förada. El disch el gh'ha dent dü bindei, Nuvole barocche e E fu la notte. Segond chel che 'l cantautur l'ha dit ind un intervista al Corriere della Sera, ind el 1964 l'ha faa l'esam de amisiun cume autur de la part lideraria a la SIAE[8] de Roma per pödé lassaa giò a so nom i canzun (la data l'è tütavia erada, perchè el De André giamò ind el 1961 al firmava i test e i müsegh di so canzun e i lassava a la SIAE); ind el 1997, dürant la cunegna del Premi Lunezia, l'ha descufenssaa de vegh dupraa una buna part del test de la canzun Le foglie morte del Jacques Prévert ind la pröva d'esam.
Ind i ann a venì el De André 'l sömeia semper püssee un müsicista colt e riservaa. El ciapa ispiraziun de di cantautur storegh frances, de i prublem suciai, tradiziun müsegai talian e del Mediteràneo. In chel temp chì i ven föra i so prim 33 gir. La so discugrafia l'è minga tropp grand. L'album del debütt l'è "Tutto Fabrizio De André" (del 1966, restampaa dü ann dopu cunt el titul "La canzone di Marinella" suta un'oltra eticheta e cunt una deversa cuver), una regolta de canzun che fin de chel mument gh'eren dumà in 45 gir, cunt el Volume 1, cunsideraa cume el so prim ver album. Tutto morimmo a stento (1968), Volume III (1968), Nuvole barocche (1969); chest ültem l'è la regolta di 45 gir del temp de la Karim, taiaa föra de Tutto Fabrizio De André. El bindel de vertüra de Volume I l'è "Preghiera in gennaio", una canzun scriüda dopu la mort a Sanremo del Luigi Tenco, un grand amiss de giuventüü del Fabrizio. El cantautur, che l'aveva interpretaa la canzun "La ballata dell'eroe" ind el film "La Cuccagna", l'ha perdüü la vita, forsa süicida dürant el Festival della Canzone Italiana di Sanremo del 1967, giösta a genar.
In tra esistenzialism e contestaziun: del 1968 al 1973[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I ann in tra'l 1968 e'l 1973 i hann faa a reet per l'autur, che l'ha descumenciaa la serie di concept cunt Tutti morimmo a stento. Chest album chì, ispiraa a la puetega del François Villon, a l'è el quart concept album a vess püblicaa in Italia[9]; el test del prim bindel, "Cantico dei drogati" l'è ciapaa de una puesia del Riccardo Mannerini, Eroina. El De André l'ha registraa anca una versiun inglesa de l'album, incö gh'è in ünega copia, che l'è stada pruprietà de un culeziunista di Stat ünit e incö l'è de un culeziunista püjes.[10]
A Tutti morimmo a stento següta La buona novella; un album impurtant, ch'a interpreta el penser cristian a la lüs di vangei apocrif (particularment, cume gh'è scrii giò ind i not de la cuver, del Protovangel de Giacomo e del Vangel arab del'infanzia), mettend l'acent sö l'aspett üman de la figüra de Gesü, in grand cuntraposiziun cunt la dotrina de sacralità e verità assulüda, che el cantautur al pensa che la sia inventada de la Cesa dumà per vegh puder.
Cume ha cöntaa sö el Rober Dané[11], l'ideia del disch l'ha avüda propri el Dané, che ha pensaa de fàla sö cunt el Duilio Del Prete.
Ind el disch a sunen, tra i olter, I Quelli, che ind el 1971, dopu l'intrada del Mauro Pagani, möderann el nom in Premiata Forneria Marconi.
Dopu un pu de ann, el Faber naraa inanz a cunsideraa chest disch cume el meiur .
Ind el 2010 el disch al sarà re-incidüü de la Premiata Forneria Marconi, cunt növ rangiamencc; el disch, ciamaa "A.D. 2010 – La buona novella", al ven fö ad avril.
El disch sücessiv, del 1971, l'è Non al denaro, non all'amore né al cielo, liver datament (sunaa insema al Giuseppe Bentivoglio) de i puesii de la Antougia de Spoon River, övra puetega del Edgar Lee Masters; i müsegh henn scriüü giò insema al Nicola Piovani. El De André in chel temp lé al cugnuss la Fernanda Pivano, tradütris e scritris che l'ha faa cugnuss in Italia la literadüra 'merigana e che l'ha faa la tradüziun de l'Antolugia di sepolcher indue la ciapa ispiraziun per l'album. Per tö via el prublema de la pagüra del cantautur a fàss intervistà, la Pivano l'ha nascundüü suta el lecc del De André un registratur e l'ha scriüü giò tüta la lünga cunversaziun che i dü hann faa sö Spoon River e sö i canzun del'album. Ind el 2005 el cantant Morgan ha püblicaa “Non al denaro, non all'amore né al cielo”, una növa versiun de l'album cunt di növ rangiamencc e un quai interval müsegal.
Chichinscì, cume l'ha cöntaa sö el Roberto Dané[14], l'ideia del disch l'è stada del Sergio Bardotti, che defacc l'è vegnüü a dré insema al Dané cume prudütur.
El Gian Piero Reverberi l'ha cöntaa sö chesta völta ch'el prugett l'era nassüü per el Michele, ins la scia de Senza orario bandiera, donca cunt i test elaburaa del De André e i müsegh del Reverberi, ma 'l prugett a l'è staa scargaa giò söl De André e donca el Reverberi (anca per un toch di so cuntrast cunt el Roberto Dané) a l'è staa pö dent e i müsegh e i rangiamencc i henn staa ingerlaa al Nicola Piovani. El co-autur di test, el Bentivoglio, al s'era presentaa cunt di test scriüü de lü, che i henn staa giüdegaa interessancc e che, dopu una prima culaburaziun in “Tutti morimmo a stento” (andue ha scriüü el test de “Ballata degli Impiccati”), i ha purtaa el De André per i test in chest LP e in chel che sücesiv.
Ind el 1972 la Produttori Associati, senza cunsültà l'artista, l'iscriv al Festivalbar cunt el bindel Un chimico (püblegaa sö 45 gir): el De André al ven a savé la növa de i giurnai e reciama una conferenza de pressa andue el deciara che «La cà discugrafega la m'ha trataa 'me una verdüra[15]. Apus l'intervent del patron de la manifestaziun, el Vittorio Salvetti, a se rüva a una cumuduaziun: la canzun la ven metüda dent ind i juke-box, 'me al vör el regulament, ma 'l cantautur al s'esibiss no in tant che gh'è la final de Verona nianca in cas de vitoria (l'ediziun la ved vinsitris la Mia Martini cunt el Piccolo uomo).
Ind l'autün del stess ann l'è vegnüü föra un singul cunt dü canzun tradüssüü del Leonard Cohen Suzanne/Giovanna d'Arco (bindei che i sarann pöi metüü dent cunt un rangiament devers ind l'album Canzoni del 1974).
L'album apus l'è staa, ind el 1973, Storia di un impiegato, un "concept album" indue el Giuseppe Bentivoglio, autur di test cunt el Faber, cönta sö la vita de un impiegaa dürant el magg del '68; el disch, piötost pulitegh, al ven tacaa de la pressa müsegal arenta al mövement di stüdencc, e inscì la ven fada la recensiun, per ezempi, del Simone Dessì:
In tra i critich püssé fort gh'hem de regordà chela del Riccardo Bertoncelli, ch'al definiss l'övra 'me un disch baletös[17], a la fin fröst[18] [19] e chela del Enrico Deregibus:
Un'oltra recensiun negativa l'è chela de la Fiorella Gentile, cumparüda in sö Ciao 2001:
La crisi e i esibiziun del viv[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quand ch'al ven föra Storia di un impiegato el Fabrizio 'l se tröva ind un mument de crisi prufessiunal e anca persunal (ind el stess ann al finiss definitivament el matrimoni cunt la Puny e 'l cantautur 'l taca sö una relaziun cunt una növa tusa, la Roberta (al scriaraa dü ann dopu la canzun Giugno '73[20] che la parla propri de lee), e la püblicaziun de un növ disch de re-make de vecc canzun faa sö per la Karim (cunt dü növ tradüziun de la müsega di Brassens, i dü canzun de Cohen vegnüü föra ind el 1972), intitulaa Canzoni, al darà inizi a la culavuraziun cunt el Francesco de Gregori.
Propri dürant i registraziun de chest disch chì, ind el stüdi arent l'è dré a registraa el so növ disch de sulista la Dori Ghezzi: l'è l'inizi de 'na növa e lünga relaziun. El 7 de desember 1989, dopu cincdes ann insema, el Fabrizio la tö mer. I henn anca i ann indue el De André 'l fa sö i so prim esibiziun del viv. Lavuradur che 'l se straca minga, perfeziunista in stüdi, el Fabrizio 'l fa fadiga a esibiss denanz de un püblich. Un mötiv l'è anca 'l problema a l'öcc sinister, un zich püssee seraa del dest, a caüsa de una ptosi palpebral che l'ha vedüü segütà anca una paralisi del nerv oculmutur, quand che l'era anc'mò un bagai, e che pöi l'ha pruvaa a cürà cunt un'operaziun chirurgega.[21]
El Sergio Bernandini, el patron de La Bussola, al taca sö a faa di pressiun perché 'l vör che 'l Fabrizio al fa di esibiziun ind el so lucal, e 'l cantautur al vör indré un cumpens de 300 miliun de lire. El De André donca el scerniss che l'è ura de mett de part la so südiziun (che 'l vincerà dumà cunt i ann) semp trincand sniapa.
Dopu la prima esibiziun del viv ind el 1975 a La Bussola de Marina di Pietrasanta, scumencia un tour cunt dü cumpunimencc di New Trolls: cunt chest grupp l'aveva giamò culavuraa ind el 1968 per i test del so disch Senza orario senza bandiera (Belleno e D'Adamo), e dü di Nuova Idea (Belloni e Usai). Ind la part de tour del 1976 a i quater se giönta anca l'Alberto Mompellio al viulin e ai taster. El cantautur el ven criticaa inscì ind el vulüm Liber Bianch in söl pop d'Italia:
.
El De André sdöciaa de i servizi segrecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è propi in chest temp (per circa des ann, del 1969 al 1979) che 'l De André al ven cuntrulaa de i servizi segrecc talian e de la puluzia. Al s'è savüü dumà ind i ann nuvanta (i controll i eren descumenciaa apuus un so cunuscent, simpatiser del marxsim-lenism, l'era staa sdöciaa dürant i prim inchest sö'l massacher de Piazza Fontana.) Ind i ann sücesiv, pür catand minga föra i pröv de una so partecipaziun ativa a grupp pulitegh o extraparlamentaar, el De André al ven vedüü del SISDE un "simpatiser de i BR", menter quand che a compera insema a la mer Dori Ghezzi un toch de teren a Tempio Pausania, al ven cunsideraa un tentativ de fà sö un refugi per chei del mövement extraparlamentaar de sanestra.
Colaburaziun e sperimentaziun ind i ann Setanta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A partì del 1974, el De André l'ha tacaa sö di növ colaburaziun cunt olter müsicista e cantautur e a 'spluraa la prudüziun müsegal di autur american, apröf a chei frances. Ind i ann setanta el De André ha tradüü defacc di canzun del Bob Dylan (Romance in Durango e Desolation Row), Leonard Cohen ("It seems so long ago, Nancy", "Joan of Arc", "Famous Blue Raincoat" per l'Ornella Vanoni e "Suzanne") e 'l Georges Brassens (lavur che a portaraa a la sortida de l'album Canzoni del 1974). Ind el 1975 al lavura cunt el Francesco De Gregori, ind la scridüra de un fracch de bindel de l'album Volume VIII del 1975, andue se discüt de tematich esistenziai 'me el strös vers el mund burghes e i stent de cumünicaziun. Anca chest disch chì al scöt devers critich negativ, cume chela del Lello D'Argenzio, che al pensa che 'l De André el se sia dataa al stil del culega anca ind el möd de cantà[23].
Rimini (1978), dà inizi a la colaburaziun, che naraa inanz per un lüngh temp, cunt el cantautur verunes Massimo Bubola. Chest album al ghe figüra un De André esploratur de una müsega püssé stravacada, de spess de ispiraziun americana. I canzun parlen de atüalità e pulitega (El naufragg de una nav a Genua, Cua de Lüf) inscì cume tematich suciai (l'abort e l'omosessüalità) ed esistenziai ("Sally"). "Andrea" l'è vön di bindei püssé pupulaar de tüta la prudüziun del De André, che'l so co-autur Massimo Bubola al va inanz a insübì del viv dürant i so cuncert; püssé de una völta l'artista genuves - per ezempi ind el 1992, al teater Smeraldo de Milano - ha sunaa el bindel a lüs s'ciaraa sö, propi a vöré dì cume l'omosessüalità la gh'avia minga de vess mötiv de südiziun.[24].
Un' oltra canzun, “Rimini”, la ven ispirada a i atmusfer de I Vitelloni del Fellini, vön di capulavur del celeber regist. [25] Ind el 1978 la Premiata Forneria Marconi l'ha faa sö di növ rangiamencc de qualch bindel püssé impurtancc del cantautur genuves, insübend al De André, ind el principi ch'al vöreva minga acetà, un tour insema, che l'è partì el 21 december 1978 de Forlì e l'è andaa inanz per tüt el mes de genar 1979 [26]. L'operaziun la demustraa de vess pusitiva, inscì tant che el tour l'ha daa urigin a dü album live (i prim album Live del cantautur), tra el 1979 e 'l 1980, che i ha cugnussüü una volta riüssida de vendite, anca se el segond l'è minga riüssii a faa el “bis” di resültaa del prim. Qualch rangiamencc faa sö de la PFM i henn staa druvaa del cantautur fin a la fin de la so carera, Bocca di Rosa, La canzone di Marinella, Amico fragile, Il pescatore. Per chel che revarda Volta la carta o Zirichiltaggia del tour Anime Salve e M'innamoravo di tutto (i ültem cuncert) el De André l'era turnaa indré ai rangiamencc del disch del 1978.
El sequester[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind la segonda part di ann setanta, quand che la so fiöla Luisa Vittoria l'è dré a nass, el De André al se stabiliss ind la so cà in Sardegna, che l'è a dü pass del Tempio de Pausania, insema a Dori Ghezzi, la so dona del 1974, pöi turüda mer ind el 1989.
La sira del 27 ogost del 1979, i dü i henn staa tacaa de l'anonima sequestri sardegnöla (in lumbaart pödumm anca dì: anonima de i sequester, un'organizzaziun criminal) e tegnüü presüner a i pendiss del Munt Lerno a Pattada, per vess lassaa liver dumà dopu quater mes (La Dori l'è stada livrada el 21 december, el Fabrizio el 22), apus el pagament del riscatt, de breegh[27] 550 miliun de lir, in grand part pagaa del pader Giuseppe.
Quand che pöi l'è staa intervistaa (el 23 december ind la cà del fredel Mauro) de un badalöcch de giurnalist, el Faber l'ha cöntaa sö un toch de la so esperienza («…ghe lassaven, de quai völta, restà a lüngh sligaa e senza garz. ») e l'ha avüü parol de pietà per i so carcerer («Nualter ghe semm vegnüü föra, menter lur i pödrann fal mai. »)[28]
Un quai mes apus el De André l'ha daa el semanal “Oggi” i diritt per la püblicaziun del memurial de la tacadüra: anca se a l'era la revista purtada inanz del Edilio Rusconi cunt vertament simpatii a destra, el De André l'ha acetaa la paga per la sortida del cönt. L'esperienza del sequester la s'è giöntada al cuntat giamò cunsulidaa cunt la realtà e cunt la vita de la zent sardegnöla, e al gh'ha ispiraa di canzun, scrivüü ancamò cunt el Bubola e cataa insema ind un album senza titul, sortii ind el 1981, cumünement cugnussüü 'me L'indiano per la fotugrafia ins la cuver del disch che figüra un nativ american. El fil che liga i var bindei l'è 'l paralelism tra el popul di pellerossa e chel sardegnöö.
De Crêuza de mä a Anime salve: ann Utanta – Növanta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el 1980 el De André l'ha faa sö Una storia sbagliata/Titti, cunt di bindei (cugnussüü per la prima völta in CD dumà ind el 2005), i henn tücc dü scrivüü cunt el Bubola. El Faber l'ha regurdaa ind un'intervista sö Una storia sbagliata:
Ind el 1982 l'ha faa sö un'eticheta discografega (cunt el iüt de la Dischi Ricordi per la distribüziun): la Fado (el nom al ven de i leter al principi del so nom e de chei del nom de la Dori Ghezzi), cunt la qual la püblicheraa disch del Massimo Bubola, di Tempi Duri e propi de la Ghezzi.
Ind el 1984 la ven föra Creuza de mä, disch dedicaa a la realtà al mund del Mediterrani e per chest cantaa tüt in genues, cunt la grand culavuraziun del Mauro Pagani, ch'a vardaa i müsich e i rangiamencc. Chest disch chì al spartiss la carera del cantautur: apus chest album, el Fabrizi al vör cantaa pö in talian ma al vör fögalizà dumà söl genues. A partì de Creuza de mä el De André al mett la tenziun dumà suratüt in sö i minuranz lenguistegh (argument che aveva giamò tacaa sö a fruntaa quand che l'ha scrivüü giò Zirichiltaggia, ses ann a dré.) Creuza de mä l'è incö cunsideraa defacc un piöt angular de la world music e un grand pezz de tüta la müsega etnega.
Ma Creuza de mä l'è anca l'album che a livra el De André de i impustaziun vucai ereditaa de la tradiziun di chansonniers frances, ch'a ghe garantiss la libertà de espressiun tunal föra de chei regul de stil che aveva ciapaa del Brassens e del Brel.
In del 2004, de vent ann de la sortida de Creuza de mä, el Mauro Pagani al serniss de fà un tribüt al so amiss scumparüü sinch ann a dré, scrivend giò e cantand de növ lüü l'album. Ai set canzun uriginari del disch, el Pagani al ghe giönta dent, un bindel faa sö insema al Fabrizio e metüü dent ind l'album Le Nuvole e dü bindei scugnussüü, Quantas Sabedes, che l'è staa no metüü dent in Creuza de mä perché brüsaa apus l'inserziun ind la müsega de un film e Nuette, ciapaa de un frament de lirica greca mai desvelüpaa del tüt ind el temp del De André.
Ind el 1985 al scriv insema al Roberto Ferri el test de Faccia di cane per i New Trolls, cunt i quai al tö part cume autur al Festival de Sanremo 1985, tütavia vörend no vegnì fö üficialment cume autur[29].
Propi in chel ann al mör el pader e'l De André al möca de trincà alcolegh – ma minga de fümà – per una promessa ch'al gh'aveva faa un toch a dré. [30][31]
In del 1988 al lavura cunt el Ivano Fossati, cantand ind la canzun Questi posti davanti al mare (cuntegnüda ind l'album La piante del tè) insema al Francesco De Gregori e al Fossati.
Ind el 1989 al tö mer la Dori Ghezzi a Tempio Pausania, cunt el Beppe Grillo cume testimoni de nozz (el De André al sarà testimoni al matrimoni del Grillo cunt Parvin Tadjk [32]).
Pöi la descumencia la lavuraziun del so album a segütà, che al ven fö ind el principi del 1990: Le nuvole (1990) titul che (cume ind la cumedia de l'Aristofane che al gh'ha el stess nom) a s'parla di putencc che foschen el sul, al ved de növ la culavuraziun del Mauro Pagani per la scritüra di müsich (e de l'Ivano Fossati cume co-autur de dü test, , Mégu Megún e  çímma, del Massimo Bubola per el test de Don Raffaé e del Francesco Baccini per chel de Ottocento.) Cunt chest album chì el De André al turna in part al so stil müsegal püssé tipich, metendel apröf a i canzun in dialett e a l'ispiraziun etnega. A turna anca la critega de atüalità, specialment in La domenica delle salme e in Don Raffaè.
In tra el 1990 e 'l 1996 al lavura cunt devers autur, cume autur o interpreter: in tra chei regordem el Francesco Baccini ("Genoa Blues", un bindel spassiunaa per la so cità e la so squadra del cör, el Genoa, del qual el De Andrél l'è staa un grand fanategh), i Tazenda, el Mauro Pagani, el Max Manfredi, la Teresa De Sio, el Ricky Gianco, i New Trolls e el fiöö Cristiano de André ("Cose che dimentico").
Impurtant l'è anca la colavuraziun cunt "Li Troubaires de Coumboscuro" ind l'album "A toun souléi", andue el De André al tö part a la registraziun del bindel in pruvenzal antich "Mis amour", insema a la Clara Arneodo, la cantant solista del grupp, e al ghitarista Franco Mussida.
Ind el 1996 el De André lavura cunt el Alessandro Gennari a la scridüra del rumanz "Un destino ridicolo", del qual dudes ann apus el Daniele Costantini ha ciapaa l'ideia per el film "Amore che vieni, amore che vai"
El 26 lüj 1997, la Fernanda Pivano ghe dà al Fabrizio De André el premi Lunezia, metend in südiziun el cantant in tant che l'era dré a parla de lü cume "el pueta püssé grand tra tücc ind i ültem cinquanta ann in Italia", "chel dulz menestrell che per prim gh'ha faa le so proposte per de pacifism, de non-viulenza, de anticonformism", giöntand che "l'è mei, inscambi de dì che el Fabrizio l'è el Bob Dylan talian, dì che el Bob Dylan l'è el Fabrizio american". Un tender abrasc in tra i dü l'ha seraa sö l'event. [33].
I ültem contruvers[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dürant l'estat 1998 el De André al s'esibiss ind una növa tournée in devers lucalità talian. El 13 agost 1998, dürant un cuncert a Roccella Ionica (RC), al dis chel a segütà metend pagüra e timur a la zent (3000 spetatur)
Apus al rebelot caüsaa e a i deciaraziun de prutesta e sdegn de part de var espunencc sindacai e pulitegh lucai e naziunai, el De André prima al rebatt:
e pöi al tanta de minimizà inscì [34]:
Un quai cumentatur l'ha vurüü ciapaa chesta fras cume l'ültem "scandal" faa de un arista che ind el curs de la so carera l'aveva de spess lutaa cuntra el perbenism e i "bon maner" de chela stessa class burghesa de la qual a l'era part e che, a la so mort, l'avria usanaa ciamandel "Grand Pueta". Un quaivön l'ha tantà de defendel, disend che el De André al vöreva minga lodà la mafia, ma dà cunferma de una realtà de fatt, ciuè che tant impres i henn pruprietà de la criminalità urganizada, che in un quai möd dunca la gh'ha di impiegaa föra de lee.
L'ültem salüt tra la so zent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Apus el cuncert a Roccella Ionica, el 13 agost del 1998, el Fabrizio De André l'era in vià a fà un cuncert a Saint Vincent el 24 de l'istess mes. Tütavia dürant i pröv el De André al pareva rintronaa e minga a post: el riüssiva no a setàss giò o a 'mbrassà la ghitara cume al vöreva e al gh'aveva anca un fort mal al pett. El cantautur l'ha bütaa per aria la ghitara e l'ha mi'a faa el cuncert chela sira (i bijecc i henn staa pöi pagaa indré). Per dàggh un mötiv de chel che l'era sücedüü, un quai dé inanz al gh'è staa cataa un carcinoma pulmunar, che l'ha purtaa a mett fin del tüt a i cuncert.[35]
Malgraa el malann, l'è 'naa inanz a lavurà cunt el Oliviero Malaspina al disch de Notturni, prugett che l'ha mai vedüü la lüss[36][37].
El De André l'è staa recuveraa dumà a la fin de nuvember 1998, quand che pürtropp el malann a l'era a un stat avanzaa: l'è vegnüü föra de l'Uspital dumà el dé de Nadal, per pudé passà i fest a cà insema a la fameia, quand che i dutur uramai ghe daven de matt per salval.
La nocc de l'11 genar 1999, a i ur 02:30, el Fabrizio De André l'è mort a l' Istituto dei tumori de Milan, andue l'era staa recuveraa per el malann. Al gh'aveva 58 ann, l'era in vià a fàn 59 el sücesiv 18 febrar. I fünerai i è staa faa ind la Basilica de Santa Maria Assunta a Genua el 13 genar: insema al dulur de la fameiea gh'era anca una fola de püssé de desmila persun, andue i tören part estimatur, amis e zent de pulitega, cultüra e spetacul. [38]
Dopu la cremaziun, ch'a gh'è stada 'l dé a segütà al füneral, a l'è staa suteraa ind la fopa de la fameia ind el cimiter de Staglieno, apröf al fredel Mauro, al pader Giuseppe e a la mader Luisa Amerio.
El Fabrizio De André ind la memoria culetiva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El De André l'è ancamò un fracch present ind la ment de la zent, che'l regorda cume "el cantautore di emarginacc" o 'l "poeta degli sconfitti" (pueta di scunficc).[39] I estimatur del Fabrizio De André amiren el curagg mural e la cuerenza artistega cunt el qual lü, ind la sucietà taliana del dopuguera, l'ha scernii de sutalineà i tratt nobii e üniversai di emarginacc, metendei del "ghett" de i indesiderabii e cunfruntand la so düra realtà ümana cunt la cativa cuscienza di so accusatur.[40] El senter del Fabrizio De André al gh'ha avüü inizi in sö el söl scunness ed ümid de la "creuza" de Via del Campo, slüngament de la famusa Via Pré, strada devetada dürant el dé per vess praticada dürant la nocc. L'è in chel ghett de ümanità tropp mandada indré e in segret bramada che i avaress turüü corp i so ispiraziun; de ghett in ghett, de i prustitüt a i minuranz etnegh, passand per diseredaa, biger, bumbaröi e un'infinità d'olter figür. Ind la so antulugia de vincc, andue l'essensa di persun l'è püssé impurtant di aziun e del so passaa, el De André l'è rüaa a resültaa puetegh che incö i ghe vegnen grandament recugnussüü.
La discugrafia del De André l'è granda, ma minga assé cume chela de olter autur del so temp; pür tütavia al par memurabil per varietà e intensità. La ven nünch resümada in sücessiv recustrüziun filologich, tegnüü de la veva e de espercc tecnegh del sun che han scernii de mantegnì, ind i növ süporcc, i sunurità de i vecc LP. Fina ad adess i henn staa faa sö dü regolt, tüt dü in tripel CD, intitulaa "In direzione ostinata e contraria" e "In direzione ostinata e contraria 2". Un quaivön in tra i magiur cantancc e cantautur talian, ind el marz del 2000, l'ha regurdaa el Fabrizio De André cunt un cuncert celebrativ, al teater Carlo Felice de Genua, interpretand i so sücess püssé grand. De chel cuncert lé l'è staa faa sö un cd dupi, del titul Faber, püblicaa ind el 2003: i daner cataa sö i henn staa daa via in beneficenza.
La Premiata Forneria Marconi ha sunaa, e anca adess la suna cuncert ind i quai re-interpreta i canzun del De André, andue a se regorda la vantagiusa culavuraziun in tra el grupp e 'l cantautur.
A Genua, in Via del Campo, andue el labirint de vii cume ind un Suq mediuriental, ind el negozi de disch del Gianni Tassio, nünch turüü del cumün de Genua, la gh'è föra la ghitara cunt la qual, forsa, el De André l'ha stüdiaa i test de i canzun de "Crêuza de mä". El strüment, la "Ghitara Estudio" n. 097 fada sö de l'artigian spagnöl Francisco Esteve ind el 1983, al ven metüü a l'asta per Emergency de la fameia un toch de temp dopu la so mort e cumperaa de i butegher del capulögh ligür, apus una düra lota per tirà sö el prezz cunt un quai culeziunista: i cumerciant genuves i henn rüvaa a tirà föra 168 miliun e 500 000 lire, per ciapà la ghitara del De André.
El cavaa l'è staa druvaa de l' Emergency per l'edificaziun de l'uspital de Goderich, lucalità a la periferia de Freetown, capital de la Sierra Leone, strutüra sanitaria muderna e ünega in tüt el Paes, andue i paziencc i vegnen cüraa gratüitament e andue un repart al se ciama, defacc, "Via del Campo".
Nünch la butega de via del Campo, ind i lögh andue el cantautur l'avaria vurüü passà i so ültem ann, a l'è deventaa un müsee, e chi ve passa denanz al pö scultà i not di so canzun; tra l'olter, gh'henn in sö la vetrina i cuvertin uriginai di tücc i so disch, ma de febrar 2011 la butega l'è serada.
A Sarzana ind la pruvincia de la Spezia l'è stada dedicada una piaza al cantautur, inscì cume el piazzal denanz al növ center universitari de Asti.
Per ideia de la veva Dori Ghezzi e de la Fernanda Pivano l'è nada la Fundaziun Fabrizio De André Onlus che la gh'ha de mantegnì viva la memoria del cantautur.
Umagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El prim umagg "üficial" al De André l'è del 1995. De un'ideia de l'Adele di Palma de l'ann indré, per fà festa per el desem cumpleann de "Crêuza de mä", al ven püblicaa l'album "Canti randagi" andue vöndes artista che i eren dent per la grand part ind la müsega pupular gh'han faa sö la tradüziun e interpretaa ind i so lenguv regiunai i bindei del De André.
Ind el 1994 la Mia Martini l'ha registraa Hotel Supramonte e Fiume Sand Creek per el so album "La musica che mi gira intorno" (lmo: la müsega che la me gira intorna).
Ind el 1999 el Franco Battiato in el so album Fleurs al ghe mett anca dent, cunt una reinterpetaziun, i bindei La canzone dell'amore perduto e Amore che vieni, amore che vai (chest'ültema interpretada anca dürant el cuncert Faber amico fragile, ind el 2000).
Ind el 2000, gh'è staa un cuncert cumemurativ Faber, amico fragile, el 12 de marz al Teater Carlo Felice de Genua cunt, tra i tancc, l'Adriano Celentano, el Ligabue, la Fiorella Mannoia, el Vasco Rossi, el Roberto Vecchioni, el Zucchero, e del qual al ven pöi ciapaa l'album Faber, amico fragile. Ind el stess ann, el Renato Zero, l'interpreta La canzone di Marinella ind la so trasmissiun televisiva "Tutti gli zeri del mondo", in tant che a l'era dré a fà la registraziun anca per l'album cunt l'istess nom Tutti gli Zeri del mondo.
Ind el 2001 el Francesco De Gregori l'ha registraa Canzone per l'estate ind el so album Amore del pomeriggio, bindel del qual l'è autur per la müsega e part de i test.
Ind el 2003 l'Ornella Vanoni l'ha registraa Bocca di rosa per el so album Noi, le donne noi.
Cunt 2004 Crêuza de mä, rivisitaziun de Crêuza de mä (con la giönta de dü inedit de l'istess temp e de Mégu megún, ciapaa de l'album a segütà Le nuvole) el Mauro Pagani l'ha faa un umagg al De André, cunt el qual al gh'ha de spess lavuraa insema.
Ind el 2004 i Afterhours i meten ind l'EP "Gioia e Rivoluzione" la so interpretaziun de La canzone di Marinella.
Ind el 2005 al ven faa sö Le Nuvole, cuncert de tribüt al De André che gh'è staa el 10 lüi 2005 a l'Anfiteater de Cagliari. Püssé de cincmila persun in tra el püblich i varden i interpretaziun de i canzun e de i puesii de part de artista cume l'Antonella Ruggiero, el Morgan, el Massimo Ranieri, el Francesco Di Giacomo e 'l Massimo Ghini, in sö i not de l'Orchestra Internazionale Sarda. El cuncert al ven filmaa per Rai 1, che el trasmett des dé apus. De chì a inanz l'è staa mandaa in unda olter völt, anca in sö Rai International. De l'event al sarà anca scernii el DVD "Omaggio a Fabrizio De André".
Ind el 2006, al gh'è el cuncert tribüt "Buon Compleanno Faber" a Milan, andue la tör part, in tra i olter, la Patti Smith, la Premiata Forneria Marconi e la Cristina Donà[41].
I fan anca un umagg al De André el Morgan, cunt l'album Non al denaro, non all'amore né al cielo, remake de l'album cunt l'istess nom del Fabrizio De André vegnüü föra ind el 1971; la Loredana Bertè che la mett dent ind el so album Babybertè la versiun live deUna storia sbagliata, registrada cinch ann a dré al cuncert-tribüt del Teater Carlo Felice; i püiesFolkabbestia, che i registranCarlo Martello ritorna dalla battaglia di Poitiers ind el so album "25-60-38. Breve saggio sulla canzone italiana"; e i Giganti, che i regitran Il pescatore (cunt l'Enrico Maria Papes a la vus sulista) per el so album "Mettete dei fiori nei vostri cannoni".
In tra 'l 2006 e 'l 2012, la Patti Smith la parla de la registraziun de tri versiun in lengua inglesa de Amore che vieni, amore che vai, Fiume Sand Creek e Una storia sbagliata (chest ültem dü scriüü cunt el Bubola), cunt tradüziun cüraa del Shel Shapiro ]][42]; l'istess ex-leader de i The Rokes l'incid ind el 2007 "River Sand Creek" ind el so album "Storie, sogni e rock'n'roll". Tütavia la Smith la metarà no cover del De André ind l'album "Twelve" e gnà in chel apus, "Banga".
A desember del 2008 el Massimo Bubola al fa surtì l'album "Dall'altra parte del vento", andue al reved vöndes canzun scriüü in culavuraziun cunt el cantautur genuves.
Ind el 2009 el fiöö Cristiano De André l'ha püblegaa l'album "De André canta De André", andue al reprupus di canzun del pader cunt növ rangiamencc.
Ad avril 2010 la Premiata Forneria Marconi l'ha püblegaa "A.D. 2010 - La buona novella", una növa letüra cunt növ rangiamencc e la giönta de un quai intermezz strümental del 33 gir La buona novella del 1970.
A nuvember 2010 al ven föra "De André canta De André – vol. 2" cunt bindei sunaa ind la segonda tournée de fila del fiöö Cristiano De André.
Ind el 2010 el cantant Al Bano al mett dent ind el so album "Amanda è libera" la canzun "Ave Maria" (ciapada de La buona novella).
La prima sira del Festival de Sanremo 2014 el cantautur Luciano Ligabue al s'esibiss ind una muvent versiun de Creuza de mä, cume umagg per el cumpleann del cantautur genuves, el 18 febrar.
Tribute band[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Insema a i artista famus, anca 'na lünga linea de cantancc manch cugnussüü e, suratüt, de Grupp giuvanii, han registraa album faa per la grand part o propi del tüt de canzun del De André, de spess cunt resültaa 'pressabii. Ind i piazz e ind i teater de cità e de pruinsa i henn sentinaia i rapresentaziun che, tücc i ann, i vegnen dedicaa al müsicista. Tra i püssé cugnussüü interpreter e tribute band, gh'hem de regordà el Giorgio Cordini, i Khorakhanè, i Mercanti di Liquore, tücc a bun cünt cunt una so carera e un repertori autonum, insema a i cover del De André.
Premi Fabrizio De André[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A dü mes de la mort del cantautur, ind el 1999, al ven institüii el premi De Fabula in so unur, pöi renuminaa Premio Fabrizio De André, ch'al ven daa a chì, ind i devers branch de la cultüra, al sia staa capass de spantegà la cultüra ligür e specialment genuvesa föra de la regiun.
El premi al cunsist ind l'assegnament al vincitur de un quartar d'or (muneda un temp dupraa a Genua).[43][44]
El Fabrizio De André e la fed[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In tancc bindei el De André el fa vidé la so visiun religiusa. Giamò ind el so prim album Volume I, al mett dent bindei cume Preghiera in Gennario, dedicaa al süicidi de l'amiss Luigi Tenco, Spiritual, Si chiamava Gesù. Cunt el concept album La buona novella (1970) el cantautur al dedica tüta un'övra a la tematega, ümanizand i persunagg del Vangel e de i vangei apocrif. Riferimencc a la fed, a la religiun, gh'henn in möd dirett o indirett anca in olter bindei, ma l'è dificil descriv cunt següreza la visiun (prubabilment semp in evulüziun) del cantautur sö chesti tema, föra che per i so deciaraziun avert.
A bun cünt, el carater del De André vers l'üs pulitegh de la religiun, de i gerarchii eclesiastegh e de l'ipocrisia de la pruinsa ligür l'è de spess ironegh e fortement critich quand se cuntesta i cumpurtamencc cuntraditori, cume, per esempi, ind i canzun Un blasfemo, ''Il testamento di Tito, La ballata del Miché e ind i ültem vers de Bocca di rosa[5].
Dopu el sequester, la visiun religiusa del De André la gh'ha avüü una növa evulüziun:
Un quai mes a dré de la so sparüda, ind el cuncert al teater Brancaccio de Roma ind el 1998, el De André l'ha faa chesti deciaraziun chì sö l'album La buona novella[46]:
Paternità ind i canzun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lüngh tüta la propria carera el De André l'ha culavuraa, sia per la part müsegal che per la part testüal, cunt olter artista: i canzun del qual el De André l'è l'ünegh autur per el test e per la müsega, defacc i henn dumà vot.
In tüt, tütavia, i bindei andue al figüra cume autur, minga per forza ünegh, sia del test che de la müsega i henn 87. [48]. Ind i sitüaziun cume chel de La canzone dell'amore perduto, intermanent acreditada al De AndrP, la müsega l'è chela de un bindel del XVIII secul de Georg Philipp Telemann senza vegh faa nota ind i creditt (tütavia el bindel l'è al dé d'incö senza diritt de autur); el var anca per La guerra di Piero e Si chiamava Gesù, andue a la cumpusiziun al gh'ha lavuraa anca el Vittorio Centanaro, culavuradur del De André minga iscritt a la SIAE, ma che i resülten acreditaa dumà al De André; o ancamò El Fannullone e Carlo Martello ritorna dalla battaglia di Poitiers (1962), test che forsa l'è staa scrivüü interament del Paolo Villaggio[49], che tütavia l'ha no firmà el deposit SIAE, e Gordie, tradüziun taliana del De André de un bindel tradiziunal ingles e faa deventà pupular ind i stess ann anca de l'interpretaziun del Joan Baez. La zanzone del maggio l'è acreditada cume cant del magg frances, ma defatt l'è una rielaburaziun de un pezz del cantant Dominique Grange, che l'aveva dunada al De André, fand a manch de i so diritt d'autur. In giönta a i cover (cume chei del Georges Brassens, del Dylan e del Cohen e ai recuver de i tem müsegai e leterar avertament deciaraa cume umagg a i autur (cume el test de Smisurata preghiera, turüü de Imprese e tribolazioni di Maqroll il Gabbiere de l'Álvaro Mutis o i bindei recuveraa de l'Edgar Lee Masters) gh'è anca Il re fa rullare i tamburi, acreditada al De André, anca se, in nota, l'è indicada cume rielaburaziun de una canzun pupular frances del XIV secul, mentra Hotel Supramonte al recuvera per la part müsegal Hotel Miramonti del culavuradur Massimo Bubola. Fila la lana l'è stada presentada cume «una canzun pupular francesa del sincdesem secul» che'l De André l'aveva cugnussüü per el Vittorio Centanaro, ma in realtà l'è stada fada sö del Rober Marcy ind el 1948 e interpretada del Jacques Douai ind el 1955.
Discugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1967 - Volume I
- 21 nuvember 1968 - Tutti morimmo a stento
- 1968 - Volume III
- 19 nuvember 1970 - La buona novella
- 1971 - Non al denaro, non all'amore né al cielo
- 2 utuber 1973 - Storia di un impiegato
- 12 avril 1974 - Canzoni
- 1975 - Volume 8
- 31 marz 1978 - Rimini
- nuvember 1981 - Fabrizio De André
- 6 febrar 1984 - Crêuza de mä
- 24 setember 1990 - Le nuvole
- 19 setember 1996 - Anime salve
El De André ind la cultüra de massa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I över scritt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Testimonianza in Gianni Borgna, Luca Serianni (a cüra de), La lingua cantata. L'italiano nella canzone dagli anni Trenta ad oggi, Roma, Garamond, 1994.
- Fabrizio De André, Alessandro Gennari, Un destino ridicolo, rumanz, Torino, Einaudi, 1996.
- Prefazione a Francois Villon, Poesie, Milano, Feltrinelli, 1996.
- Fabrizio De André (cinch puesii de cinch olter test), Maura Cantamessa (sei calcugrafii), Luce, luce lontana, Bergamo, El Bagatt, ediziun a tiradüra limitada, 1997. Cunt un scritt del' Alessandro Gennari.
- Fabrizio De André, Oliviero Malaspina, Notturni, 1999, scugnussüü.
- Fabrizio De André, Come un'anomalia. Tutte le canzoni, Turin, Einaudi, 1999. ISBN 88-06-15306-4
- Fabrizio De André. Tutte le canzoni. Cunt DVD. Liber cunt tücc i test cumentaa + DVD-Rom, Pag. 336. Mondadori editur, 2006. ISBN:8804554266.
- Fabrizio De André, Una goccia di splendore. Un'autobiografia per parole e immagini, Milan, Rizzoli, 2007. ISBN 9788817011662
Ind el cinema[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La müsega del Fabrizio De André gh'è dent ind i film:
- La cuccagna, regia del Luciano Salce, 1962.
- O pai de Migueliño, regia del Miguel Castelo, 1977.
- Topo Galileo, regia del Francesco Laudadio, 1987.
- Ilona arriva con la pioggia, regia del Sergio Cabrera, 1996.
- Non al denaro non all'amore né al cielo, regia del Ielma Adinolfi, Francesco Crispino, Flavio Rizzo e Gabriele Scardino, 1996.
- L'odore del sangue, regia del Mario Martone, 2004.
- A correggere la fortuna, regia del Luca Facchini, 2006.
- In fabbrica, regia de la Francesca Comencini, 2007.
- Un piede in terra e l'altro in mare, regia del Silvio Soldini, 2007.
- Amore che vieni, amore che vai, regia del Daniele Costantini, 2008.
- Palermo Shooting, regia del Wim Wenders, 2008.
Recugnussimencc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Premi Tenco
- 1975 - Premi Tenco al De André, premiaa insema al Vinicius de Moraes, al Fausto Amodei, a l'Umberto Bindi, al Francesco Guccini, a l' Enzo Jannacci.
- 1984 - Targa Tenco per l'album Crêuza de mä e a l'umonima canzun premi per la meiur canzun in dialett.
- 1991 - Targa Tenco per el bindell La domenica delle salme e per l'album Le nuvole
- 1997 - Targa Tenco per el bindell Princesa e per l'album Anime salve
- Altri premi
- 1997 - Premi Lunezia per el bindell Smisurata preghiera de l'album Anime salve
- 2001 - Ghe ven daa (ültem) el Premi Librex Montale Poetry for music
- 2009 - Premi Fionda di Legno (ültem)
Ducümentari[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Emozioni - Fabrizio De Andrè de la Simona Ercolani, 2012
- Che tempo che fa - Speciale Fabrizio De André, 2010, in ucasiun dell 70m cumpleann
- Che tempo che fa - Speciale Fabrizio De André, 2009, a des ann de la sparüda
- Speciale TG1 - Raccontando De André del Vincenzo Mollica, 2008, 63'
- Effedia - Sulla mia cattiva strada de la Teresa Marchesi, 2008, 87'
- Faber – del Bruno Bigoni e del Romano Giuffrida, 1999, 45'
- Rai Radio 3, rubrica Storyville (De lünedé 12 a venerdì 16 genar 2009 da i ur 16:00 ai 16:30)
Filmugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Amore che vieni, amore che vai del Daniele Costantini, 2008, 101' - ciapaa del liber Un destino ridicolo del Fabrizio De André e del Alessandro Gennari
- Faber nostro del Lino Pinna, 2008, 15' - film narativ spiraa al Fabrizio De André e ai sò persunagg
Riferimencc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Riccardo Bertoncelli (a cura di), Belin, sei sicuro?, cit., p. 44
- ↑ Riccardo Bertoncelli (a cura di), Belin, sei sicuro? Storia e canzoni di Fabrizio De André, Firenze, Giunti, 2003, pp. 16-18.
- ↑ Arturo Cattaneo e Donatella del Flaviis, Literary maps. A modular history of English literatures, Milano, Carlo Signorelli, 2002.
- ↑ Massimo Emanuelli, 50 anni di storia della televisione attraverso la stampa settimanale, Milano, Greco & Greco, 2004, Pag. 292
- ↑ 5,0 5,1 Livio Gatti Bottoglia, Non al denaro, non all'amore né al cielo, mensile Civetta, marzo 1999
- ↑ Intervista di Adriano Botta a Fabrizio De André, pubblicata su L'Europeo del 13 marzo 1969
- ↑ Michele Ceri; Claudio Sassi; Franco Settimo. Fabrizio De André-Discografia illustrata. Roma, Coniglio editore, 2006, p. 11.
- ↑ Cume cunferman i etichett di disch e i föi müsegai
- ↑ Per chel che nünch savem, a se el ven no scuvert un olter disch registraa prima, el prim concept album de la storia de la müsega taliana pö vess Diario di una sedicenne de laDonatella Moretti, vegnüü föra ind el 1964, segütaa de Vi parlo dell'America de Giovanna Marini, vegnüü fö ind el 1966 cume Le canzoni del West de Bobby Solo, pübblicaa un quai mes dopu. L'articul püblicaa ins Onda Rock del Claudio Fabbretti l'è, donca, minga atendibil
- ↑ Scoperto inedito di De André in inglese
- ↑ Belin, sei sicuro? Storia e canzoni di Fabrizio De André, 2003, editur Giunti, pag. 85, ISBN 978-88-09028-53-1
- ↑ Intervista fada del Riccardo Bertoncelli che gh'è dent in Belin, sei sicuro? Storia e canzoni di Fabrizio De André, 2003, editur Giunti, pag. 85, ISBN 978-88-09028-53-1
- ↑ Intervista fada del Doriano Fasoli e che gh'è denter in Passaggi di tempo, 2009, Coniglio editore
- ↑ Intervista fada sö del Riccardo Bertoncelli che gh'è dent in Belin, sei sicuro? Storia e canzoni di Fabrizio De André, 2003, editur Giunti, pag. 89, ISBN 978-88-09028-53-1
- ↑ Chesta l'è la fras che la ven in sö i giurnal de merculedé 26 avril
- ↑ Recensiun del Simone Dessì püblicada sö Muzak e restampada pöi ind el vulüm C'era una volta una gatta, "edizioni Savelli-Il pane e le rose", Roma, 1977, pag. 44
- ↑ Traduziun del talian "verboso", cume al dis el Riccardo Bartoncelli. (El "baletöö" l'è un quaivön che'l parla tropp.)
- ↑ Un olter möd de dì "vecc", l'è püssé specifegh e püssé arent al talian "datato".
- ↑ Riccardo Bertoncelli (a cura di), in Belin, sei sicuro? Storia e canzoni di Fabrizio De André, 2003, editur Giunti, pag. 94, ISBN 978-88-09028-53-1
- ↑ Enrico Deregibus, Traccia biografica, püblicada in Riccardo Bertoncelli (a cüra de), Belin, sei sicuro? Storia e canzoni di Fabrizio De André, 2003, editur Giunti, pag. 54, ISBN 978-88-09028-53-1
- ↑ Articul de E. Ferri in "Anna" del 16 otober 1990.
- ↑ AA.VV., Libro bianco sul pop in Italia. Cronaca di una colonizzazione musicale in un paese mediterraneo, Arcana Editore, Roma, pag. 159
- ↑ http://www.viadelcampo.com/Intrepido_20.3.75_b5.jpg
- ↑ Presentaziun del bindel fada del De André el 19 genar 1992
- ↑ Ind el sücessiv disch del viv registraa cunt la PFM, el De André el met dent una gaffe. Al püblich ghe parla di Vitellini (i büscìn) del Felloni (che in talian al gh'ha un riferiment a la parola “fallo”, che el vör dì üzel). Ma l'è no l'ünegh erur del disch. In tant che'l interpreta la “Sally”, el Faber al sustiüiss el vers “la me mader la m'a gh'ha dit: te gh'het de giügà minga cunt i strolegh ind el vald, cantand “la me mader la m'a gh'ha dit: te gh'het de giügà minga cunt i svizer ind el vald (in talian i dü termen i se sömeia: zingari per strolegh e svizzeri per svizer). cfr. FaberDeAndre.Com - Scritti su Fabrizio De André: Sally
- ↑ 1978-79
- ↑ de circa
- ↑ Vus söl sequester del Fabrizio De André e la Dori Ghezzi
- ↑ Vito Vita, "New Trolls: l'Araba Fenice. Intervista a Vittorio De Scalzi]], sortida sö Musica Leggera, nümer 10, avril 2010, pagg. 42-55
- ↑ El De André l'ha dit: "La me droga l'è stada l'alcol, mì seri propri marciön fin al 1985. A trincavi dü bütei de whisky a dé, e chest breegh de quand che gh'avevi desvot ann, de quand che seri 'naa via de cà. A ghe sunt vegnüü föra perché el me pader, cunt el qual gh'avevi faa sö de növ un raport otim, in sö el lecc de mort al m'ha ciamaa e al ma gh'ha dit: "Insübissem una roba" e mì: "Chel che te vöret pà". "Möchela de bev". E mì, "Ma, ciuspa, propri chest te gh'eret de quistiunà?". Mì, praticament, gh'avevi el bücer in man. Ma ho prumess. E l'ho möcaa. (it: La mia droga è stata l'alcol, io ero proprio marcio fino al 1985. Bevevo due bottiglie di whisky al giorno, e questo praticamente da quando avevo diciotto anni, da quando ero andato via di casa. Ne sono uscito perché mio padre, con il quale avevo ricostruito un ottimo rapporto, sul letto di morte mi chiamò e mi disse: "Promettimi una cosa" e io: "Quello che vuoi papà". "Smetti di bere". E io, "Ma porca di una vacca maiala, proprio questo mi devi chiedere?". Io, praticamente, avevo il bicchiere in mano. Ma ho promesso. E ho smesso.)
- ↑ Giuseppe Cirigliano, Amico fragile
- ↑ Il trucco della signora Grillo
- ↑ De Andre' : quella volta ho copiato Prevert
- ↑ http://archiviostorico.corriere.it/1998/agosto/19/mafia_lavoro_Andre_dice_stupidaggini_co_0_9808195607.shtml "La mafia dà lavoro? De André dice stupidaggini." - Corriere della Sera, 19 agosto 1998]
- ↑ Enrico Marcoz, Non batté ciglio quando seppe del tumore
- ↑ I "Notturni", inedit del De André. L'övra che'l Faber l'ha mai scrivüü.
- ↑ L'ultimo album, ecco i testi inediti
- ↑ Una folla silenziosa per Fabrizio De André
- ↑ Fabrizio De André: il poeta cantautore dei perdenti e degli emarginati (di G.Aufiero)
- ↑ Le nuvole di Faber
- ↑ [1]
- ↑ Tgcom - Patti Smith, omaggio a De Andrè
- ↑ Premio Fabrizio De André - Homepage. URL consultato il 27 febbraio 2013.
- ↑ Premio Fabrizio De André söl sit de l'Associazione De Fabula
- ↑ Citaa in L'amore sacro, l'amor profano – omaggio a Fabrizio De André, a cüra del Piero Ameli, BURsenzafiltro, Berghem, 2006. Alegaa al DVD Omaggio a Fabrizio De André, cuncert tribüt registraa el 10 lüj 2005 a l'Anfiteater Ruman de Cagliari. ISBN 8817012963.
- ↑ I se pöden scultà ind el DVD turüü de la tournée
- ↑ uriginal: it millenovecentosessantanove
- ↑ Archivio della SIAE
- ↑ http://www.railibro.rai.it/interviste.asp?id=94


c: text/html

text:
Sufers
Sufers (Sur in rumanc) a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 124 abitant e una süperfiss de 34.629 km², e al se tröva a una altitüden de 1430 meter sura al livel del mar.
El cumün de Sufers a l'è tacaa ai cumün de Andeer, Casti-Wergenstein, Ferrera, Madesimo (IT-SO), Safien, Splügen.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sufers l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 831 col nom de Subere.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official Web site (in German)
- Sufers in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Umbertide
Umbertide l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Umbria, en Pruvìncia de Perugia. El g'ha 16 747 abitàncc (dàto del Dicember 2013 [1]), 'na superfìce de 200,16 km² e 'na densità de popolasiù de 84 ab./km². El cunfìna coi cümü de Città di Castello, Cortona (AR), Gubbio, Lisciano Niccone, Magione, Montone, Passignano sul Trasimeno, Perugia, Pietralunga.
El paés el se tróa 'ndèla àlta àl del Tévere. L'è streersàt del stès Tévere e del torènt Reggia (o Regghia). El centro stòrich l'è amò töt cunturnàt de le müre medievài.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Misery non deve morire
Misery non deve morire (La Misery la n gh'à minga da murìr) 'l è 'n film thriller dal 1990 ad Rob Reiner trat da 'n racònt ad Stephen King.
Al film al gh'à abû dimóndi sucès ad pùblic e ad crìtica, muciànd sù da piò ad ssant'òṅ migliòṅ ad dòlar a frònt 'd un budget stimâ ad vint.
Par la sò interpretasiòṅ dla śmatśàda Annie Wilkes, la Kathy Bates l'à vins al Prèmi Òscar e al Golden Globe, finénd anc a 'l darsètéśum pòst di sinquànta più catìṿ dal cìnema americàṅ par qvéi d'l American Film Institute.
Sunt
Al scritōr ad sucès Paul Sheldon (James Caan) 'l è dvintâ famóś par via dla sfilaràda ad rumànś cun na prutagunìsta ch'la s ciàma Misery Chastain. Ma dòp tant tèmp al sa stufa e al decìd acsè ad scrìvar la puntàda finàla dla sèrie, intitulàda Al fiōl dla Misery, in dua chi lē la mōr a la fiṅ. Par na sò tradisiòṅ ch'la gh pòrta bòṅ, al lasa New York p'r andàr-'l a scrìvar in un paisèṅ spardû dal Culuràdo. Finî al sò lìbar, al fà fèsta bvénd dal champagne tirànd via al turàć dla butìglia cun al tirabusòṅ e pò al partìs par purtàr i sò scrit a la sò agènta, la Marcia Sindell (Lauren Bacall).
Purtròp par lò durànt al sò parcōrs a taca a 'nvàr ad brut e la néṿ in sla strada la gh fà far 'n incidènt. A riva lè a jutàr-al na dóna dal pòst, l’Annie Wilkes (Kathy Bates). 'L óm al n è briśa bòṅ ad giràr parchè al gh'à dal fridi a 'l gambi e i sò pē i èṅ ślâ.
Subìt l’Annie, ch'la gh diś 'd èsar n'infarméra, la gh tîṅ a drē, dand-ag dal madśìni p'r al dulōr e preparànd-ag da magnàr. La gh fà savér anc 'd èsar na sò fan sfigatàda e 'd avér lèt tut i sò lìbar, anc par più vòlti, ma 'l óm al s rénd cònt che lì lē la gh'à na quàlc rudèla fóra 'd pòst. Dòp avér-ag dâ al manuscrìt dla sò ultm'òpra, la Wilkes la s arlìa cum na mata, arvarsànd-ag sénsa vlér la mnèstra bujénta adòs, sōl parchè 'l iva druâ tròp parulàsi in dal sò lìbar. Quànd pò la cata in un negòsi 'l ùltim rumànś dal sò persunàǵ preferî, la Misery, la gh'à na śmagna adòs ch'la n pōl minga tgnir dèntar e la 'l còmpra par lèś'r-al cla sira lè.
La vèṅ a savér acsè che la Misery la mōr e a gh vèṅ al diav'l adòs e n'arlìa fóra da 'l cumùṅ. Chi lē la dà 'n fulminànt in maṅ a Paul e la gh órdna ad bruśàr subìt al rumànś par scrìv'r-al ad nóṿ. E par far-ag capìr bèṅ che lē la n schèrsa minga, la gh mòla na śmartlàda in si pē cun na martlìna dgénd-ag anc che ninsòṅ al sà che lò 'l è a cà sua.


text:
Burgh San Sir
Burgh San Sir (nom ufizial: Borgo San Siro) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 1 054 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 17,3 km² e ona densità de 61 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Balguart, Gambulò, Garlasch, Trümé, Vigevan e Zarbulò.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Burgh San Sir l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ciüdü
Ciüdü (nòm uficiàl en italià: Chiuduno) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa sö i culine de la Al Calèpe al 'ndoe ghé la produsiu del vì Calepino. La cultivasiu de l'üa l'è ben piantada so tot 'l cümü de Ciüdü. Per Ciüdü la pasa la ferovia Bèrghem - Brèsa.
El g'ha 'na popolasiù de 5 962 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 6,6 km² e 'na densità de popolasiù de 903 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 17 km de la sità e a 218 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Bólgher, Caròbe, Grömèl, Telgàt.
L'è poch delons de l'aeropórt de Bèrghem (Öre).
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Ciüdü l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Liun
Liun (Lyon in frances; Lugdunum in latin; Leyden antegament in tudesch; Lyon u anca Lyons in ingles; Lion in ucitan; Liyon in arpitan) a l'è una cità de la Francia de 491 268 abitant[1], dato agiurnaa al ginee 2011.
Al se tröa in sül Rodan, al süd-est de la Francia e l'è la sua segunda cità püssee granda, dopu de Paris. A l'è la capital de la region Rhône-Alpes.
El sò center storigh a l'è un patrimoni Mundial de l'Ümanità de l'UNESCO.
Evuluzion demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Siracüsa
Siracüsa, (Sarausa 'n sicilià; Siracusa 'n italià; Eupakoύσaι/Surakoúsai 'n grec antìc e Eupakoύσeς/Surakoúses in chèl modéren; Syracusæ 'n latì; Syracuse 'n francés e 'n inglés; Syrakus in todèsc), l'è öna sità de la Sicilia che la fà pò pruinsa e la se tróa sö la còsta a matina (est) de l'ìsola, mia de luntà dal Capo Passero.
La sità l'è nasida in del 734 a.C. 'mpó sö söl promontòre - isóla de Ortigia e 'mpó sö la tèra fèrma.
Pròpe per chèsto per i Greci e per i Romà ol nòm de la sità l'éra al pluràl, desà che l'éra facia da piö tòch, quase da piö sità, öna 'n banda a l'ótra, ma separàcc tra de lür, ognü col sò nòm: Ortigia, Acradina, Tiche, Neàpoli e Epipoli.
Ol nòm Siracüsa l' vé dal sicül Syraka che 'l völ dì pié de aque, desà che la sità l'è nasida 'n d'ü pòst pié de sortide e de palüdi.
Dal 2005 l'è Patrimone de l'ümanità de l'Unesco.


text:
Misterbianco
Misterbianco (en Latì Medieval: Monasterium Album; en Sicilià: Mustarjancu) l'è 'n cümü de la Pruvìncia de Catania, endèla la regiù Italiana de la Sicilia. El se tróa a 6 km a òvest de la cità de Catania. Ai 31 de Dezèmber del 2004, el gh'éra 'na popolasiù de 45.961 e 'na superfìce de 37,5 km².[1]
El teretóre de Misterbianco el töl dét apò a le frasiù de: Piano Tavola, Poggio Lupo, Lineri, Belsito e Serra.
Misterbianco l'è tacàt ai cümü de: Camporotondo Etneo, Catania, Motta Sant'Anastasia, San Pietro Clarenza.


text:
Maccagn
Maccagn (nom ufizial in italian: Maccagno) a l'è on comun de la Provincia de Vares che 'l cunta 2 065 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 16,9 km² e 'na densità de 122 ab./km²..
El paes el se troeuva in la Val Travaja e longh i spond del Lagh Maggior e 'l confina con la Provincia de Verbania (comun de Cannoeubi). In del 1955 l'ha ceduu voeuna di sò tanti frazion, ciamada Colmegna, al comun de Luin.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Maccagn l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Wiggiswil
Wiggiswil a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Berna-Mittelland, region aministrativa del Mittelland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 1.4 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 101 abitant.
El cumün de Wiggiswil al se tröva a una altitüden de 554 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ballmoos, Deisswil bei Münchenbuchsee, Moosseedorf, Münchenbuchsee, Urtenen-Schönbühl.


text:
Loton
El loton l'è ona liga metallega fada de ramm (Cu) e zinch (Zn).
Oltra ai loton binari (faa su de la fusion de 'sti duu metai), a gh'è anca i loton ternari, indove gh'è anca on terz element chimegh, che 'l ghe da a la liga ona quai altra caratteristega. Per esempi, el manganes e 'l stagn fann cress la resistenza a la corosion, el ferr el fa cress el caregh de rottura, e via inscì. A gh'è anca di loton quaternari.
El loton el vegna doperaa per tanti lavorà che vann, per esempi, de la elettricità a l'idraulega, de l'industria chimega ai strument musserai.
Origin del nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nomm loton, doperaa anca in venezian e piemontes[1][2], el dovaria vegnì de ona parolla siciliana derivada de l'arab lātūn[3], che 'l voeur dì "ramm". De lì la parolla la s'è spantegada per tutta l'Europa, e l'è doperada in tucc i lengov neolatinn ocidentai (catalan llautó, spagnoeu latón, frances laiton, ocitan laton, portoghes latão, forlan leton[4]), oltra che in de l'islandes látún e in del russ, bieloruss e ucrain latun', . In italian se dis ottone, perchè la L inizial l'è stada interpretada comè on articol determinativ.


text:
03 12
Ol dé 3 de dezèmber l'è 'l 337 ( 338 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 29 dé a finí l'an.
Ul dí 3 de dezèmber al è ul dí da pòost 337 ( 338 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 29 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1872 - Barcelona: per söfogar öna reölta popülara, l'esèrsit Spagnöl, comandat per ol zeneral Espartero, al bombarda la sità de Montjuïch.
1899 - Barcelona: ü gröp de stödénc al funda la Institució Catalana d'Història Natural (Istitüssiú Catalana de stòria Natürala), atüalament (novémbar del 2004) filiala de l'Istitut d'Estudis Catalans.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1911 - Milà: Nino Rota, compositur Italià.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2003 - Madrid: Dulce Chacón scritura Spagnöla.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dé internassiunal de la lengua Basca
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Paralelogràm
Ü paralelogràm l'è öna figüra geomètrica piàna, ü polìgon, che la gh'à quàter làti che i è paraléli a dù a dù, cioè i làti opòs-cc i è paraléli tra de lur e per chèsto ol paralelogràm l'è ü particolàr tìpo de trapése, dezà che 'l gh'à mia adóma dù làti paraléli compàgn del trapése, ma quàter làti paraléli. La somatòria di quàter àngoi dèt in d'ü quadrilàter l'è de 360 gradi.
La famèa di paralelogràm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
S'pöl clasificà i paralelogràm in dièrse categorìe a segónda de cóme i gh'à i làti e i àngoi, isé tra i paralelogràm s'regórda:
- ol paralelogràm normàl, che, come zamò dicc sùra, l'è ü quadrilàter che l' gh'à i làti paraléli a dò a dò e co i diagonài che i se tèa a metà tra de lùre;
- ol rómbo, che l'è ü paralelogràm che 'n piö l' gh'à ach töi quàter i làti lónch istès e i diagonài che i se tèa a metà e i se 'ncrùsia 'n del mès de la figüra;
- ol retàngol, che l'è ü paralelogràm che 'n piö l' gh'à i làti opòsti che i è lónch istès, a dù a dù, i quàter àngoi töi quàter de 90 gradi e i diagonài che i è lónghe stèse, i se tèa a metà tra de lùre e i se 'ncrùzia 'n del mès de la figüra;
- ol quadràt, che l'è ü paralelogràm e ü quadrilàter regolàr con töcc e quàter i làti lónch istès, i quàter àngoi töi quàter de 90 gradi e i diagonài i è lónghe stèse e i se 'ncrùzia tra de lùre in del mès de la figüra; ol quadràt l'è ü particolàr tipo de retàngol e de rómbo.
L'àrea d'ü paralelogràm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per troà l'àrea d'ü paralelogràm gh'è de moltiplicà la bàze b per l'altèsa h:


text:
Edmund Spenser
Edmund Spenser (1552 - 1599) al pœl vesser considerad el prim grand poëta de l’angles moderen. L’è el poëta qe al fa su una sort de sintesis in tra elements descompagn ind la poësia ai temp dei Tudor: l’influenza dei poëta in latin del Renassiment e dei poëta volgar franzes e taian, l’eredidaa dei classeg, li nœve corrents de penser relijos e filosofeg, la sperimentazion ind la versificazion de poëta compagn del Thomas Wyatt e de l’Henry Howard, sota l’esempi del Chaucer medem.
La so œvra plussee famosa l’è “The Faerie Queene”.
Lavorar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prima œvra importanta del Spenser l’è “The Shepheardes Calendar” (1579), un insema de dodex egloge, dei dialog pastorai, ispirade ai mis de l’ann. Dedicada al Philip Sidney, l’œvra la ciapa a modell li Bucoliche del Virjei, ma anc’pò de li œvre pastorai ben plussee recente, tant’me li egloge de Batista Spagnœl el Mantovan (1447 - 1516), del Petrarca (1304 - 1374) e del Boccaccio (1313 - 1375). L’introduzion, ind la qual i vegnen magnifegade li abilidaa poëtege de Spenser, l’è firmada da l’Edward Kirk, compagn de studi del poëta a Cambridge. Ind el 1591 Spenser al publega i “Complaints”. Ind el volum i se pœden notar “The Ruins of Time”, in sul tema de l’ubi sunt, “The tears of the Muses” in sul declin de li arts, “Virgil’s Gnat”, voltadura in otave de Culex, un epilli latin prusmabelment del Virjei, e “Mother Hubbard’s Tale”, satira nimalesca ins la socedaa del so dì. Del 1595 i enn i “Amoretti”, un insema de 89 sonets amoros a la manera petrarqesca, dedicads e ispirads da l’Elizabeth Boyle, futura moier del poëta. De l’ann medem l’è anca vun dei colem poëteg del Spenser, l’“Epithalamion”, poëma q’al celebra el so matrimoni, cont el meter insema con abilidaa remarcabela tematege convenzionai e sentiments personai. L’ann qe al vegneva Spenser al publega “Four Hymns”, quater composizion ins l’Amor, la Belleza, l’Amor Celest e la Belleza Celest, ind li quai l’è evident l’influenza del neoplatonisme.
The Faerie Queene[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
“The Faerie Queene” l’è l’œvra maestra del poëta, anca se miga terminada; la pœl vesser considerada el tentativ de meter insema ind un’œvra grossa e ingualada tute li corrents de penser del so temp. Li ispirazion i enn plusse: l’allegoria e ‘l romanz medieval, l’epega cavalleresca, l’etega aristotelega, platonisme e neoplatonisme, l’umanesem renassimental, l’idealisme protestant, el folklor angles, l’epega taiana, el patriotisme lisabetian. El modell plussee imediad pusta al resta l’“Orlando Furioso” (1516 - 32) del Ludovico Ariosto. El Spenser al deciara li so intenzion e li so ispirazion ind una litera al Walter Raleigh, inserida ind la prefazion a l’edizion dei prim trii liber ind el 1590, ind la qual l’inxubiss anca el pian de l’œvra.
El Spenser l’ha portad a termen nomà 6 liber ins i 24 inizialment pensads. I prim trii ind el 1590, quei despœ ind el 1596. La concezion jenerala de l’œvra l’era pensada in su 12 liber, çasqevun basad ins un divers cavaier qe al g’haveva da representar 12 virtuu privade, e olter 12 impientads in su rè Artur qe i g’havevan de representar 12 virtuu publege. La cerna de li virtuu l’era essenzialment basada ins l’etega aristotelega, desmezada da la vision cristiana de san Tomas d’Aquin (1225 - 1274).
Edizion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Edmund Spenser, "Selected Letters and Other Papers". Modifegad dal Christopher Burlinson e dal Andrew Zurcher (Oxford, OUP, 2009).


text:
Lissún
Lissún (Lissone in Italian) l'è un cumün de la Pruvincja da Munza e Brianza. La fa part del teritori de la Bassa Briansa
Evulüzziun demugrafica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'evoluzzion demografica in quel paes chì l'è stada esagerada in quest ültim deseni perchè gh'è stada una fort espansion de la süperfici costrüida. L'è cunsideraa el paes en Italia con la püssee alta densità de populasiun, con l'80% de suol construii. Gh'ha gemò de gross problem de servissi e de viabilità in del cumün, che l'è staa minga progetaa par vess inscì pupulaa.
L'andament del nümer de abitant del cumün de Lissun l'è mustraa in de la tabela chi desutta fin al 2001:
Abitàncc censìcc


text:
En il chantun Grischun, cun sia topografia pretensiusa, gioga la rait da sendas e vias ina rolla impurtanta e centrala, saja quai per l'avertura da singulas valladas u saja quai sco part da las colliaziuns dal nord al sid sur las Alps. Actualmain sa divida la rait da vias chantunalas cun ina lunghezza da 1'591 km en las vias naziunalas (163 km), las vias principalas (595 km) e las vias da colliaziun (833 km).
Mobilitad
La gronda mobilitad che vegn appreziada sin la rait da vias bain mantegnida mussa er sias varts negativas en il svilup d'accidents. Malgrà l'augment da l'effectiv da vehichels, è il dumber d'accidents dentant tendenzialmain sa reducì. Ils motivs principals che chaschunan accidents èn sveltezzas memia grondas, surpassaments dal dretg da precedenza ed inattenziuns. Circa in terz da tut ils accidents èn accidents individuals. Ils accidents individuals vegnan il pli savens chaschunads pervia da sveltezzas memia grondas e pervia da l'influenza d'alcohol. L'evaluaziun d'accidents gida a meglierar cuntinuadamain la segirezza dal traffic. Da l'evaluaziun resultan indicaziuns statisticas davart la dumonda, quant savens ch'i dat accidents, sco er bleras ulteriuras enconuschientschas davart lieus, nua ch'i capitan il pli savens accidents e che duain vegnir neutralisads cun agid da mesiras architectonicas e da signalisaziuns.
Controllas spezialas
En il center da las activitads da la polizia da traffic stat la meglieraziun dal clima dal traffic cun la finamira da cuntanscher la segirezza subjectiva ed objectiva en il traffic sin via. Questa finamira po dentant mo vegnir cuntanschida cun controllas specificas. En il rom da la prevenziun d'accidents e da la segirezza dal traffic daventan stringentamain necessarias controllas situativas cun cleras finamiras sin plaun chantunal. En collavuraziun cun la polizia da regiuns vegnan realisadas permanentamain acziuns spezialas en l'entir chantun.


text:
Pennabilli
Pennabilli (endèla parlàda locàl: La Péna) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Rimini. El g'ha 2 946 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 69 km² e 'na densità de 43 ab./km². El cunfìna coi cümü de Badia Tedalda (AR), Carpegna (PU), Casteldelci, Maiolo, Montecopiolo (PU), Novafeltria, Sant'Agata Feltria, Sestino (AR). L'è 'l cümü piö meridiunàl de la regiù Emilia-Romàgna.
Chèsto cümü — isé come i óter sés de l'Alta Valmarecchia — enfìna ai 15 de óst del 2009 l'ìa part de la pruvincia de Pesaro e Urbino, de la regiù de le Màrche. La variasiù aministratìva l'è stàda adotàda de la Repüblica Italiana dòpo che 'n referèndum tra la popolasiù dei cümü de l'Alta Valmarecchia, el g'ha ést la vitòria de chèi che ülìa l'inclüziù 'ndèla pruvìnica de Rimini.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lecch
Lecch (Lecco in italiàn, Leucum in latìn; Leck in tudesch) l'è ona città italiana de 48 131 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 45,9 km² e ona densità de 1 049 ab./km². L'è la capitàal de la Pruvincia cunt l'istess nomm.
Cuntegnüü
El sitt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lecch la se tröva in de la part püssee a süd del ram del lach de Comm che'l gh'ha el sò istess nomm, in sü la spunda urientàal, in duvè dal lach vegn föra il fiüm Adda. Lecch l'è culegada a l'oltra spunda del fiüm da trìi punt: el Punt Kennedy o Punt Nöf (de la metà di ann Cinquanta del secul passaa), el Punt Azzone Visconti o Punt Vècc (el pussee vècc, che l'è del Mediuéf) e'l Punt Alessandro Manzoni o Terz Punt (inaugüràa in del 1985)
La cità l'è circundada da'n frach de muntagni: el San Martìn, el Düü Mann, el Melma, el Piz d'Erna, el Resegùn e'l Magnöden hin i pussee impurtant.
Lecch l'è traversada da trìi turent: el Gerenzùn, el Caldùn (per la gran part interàa), e'l Biùn.
I riùn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El teritori del cumün de Lecch inscì cumè l'è al dì d'incö l'è stàa fàa sü tra'l 1923 e'l 1928, quand hann metüu insemm i teritori de vündes cumün: Lecch, Castèll, San Giuàn, Rancc, Laurca, Ulàa, Quàa, Germagnee, Belee, Magiànech e Ciüs.
Incö el cumün de Lecch l'è divìs in cinch circuscriziùn:
- 1. Center de Lecch e la vegia fraziùn de Pescarenech;
- 2. Castèll e Viàal Türàa;
- 3. San Giuàn, Laurca, Rancc, la vegia fraziùn de Bunascina e Ulàa;
- 4. Germagnee, Belee, la vegia fraziùn de Caleott e Quàa;
- 5. Magiànech e Ciüs.
L'ecunumia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ecunumia de la cità de Lecch la se basa amò incö sül setùr de la siderurgia, anca se i vecc fabrich pussee famùs (Fiocchi, Badoni e Caleotto) sun sparidi u ridimensiunàa de bun, cumè anca la Leuci (fabrica de lampadini), la Riello (fabrica de caldai) e l'Icam (fabrica de ciculàt, che nel gir de pöch ann la narà a Ursenich, in Pruvincia de Comm).
In di ültim ann s'è svilupàa'l turism, atiràa dai (pöch) spiagi del lach, dai muntagni d'inturn e dai Sit manzuniàn, val a dì i sit in duvè il Manzoni l'ha ambientàa el sò rumanz pussee famùs, I Promessi Sposi.
I munument[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I munument pussee impurtant hin:
- el Domm de San Nicolò (Sagràa Basilica, a Lecch center), gesa in stil neoclassich fàa sü a la fin del XIX secul; el sò campanil, vôlt 96 meter, l'è ün di pussee grand d'Italia;
- la Tur Viscuntea (Piazza XX Settembre, a Lecch center), in duvè ghè el Musee di armi;
- el Teater de la Società (Piazza Garibaldi, a Lecch center), in stil neoclassich;
- ün pezz di vecc mura se pörun vedè in via Volta, visìn a la staziùn;
- el Palazz Belgioioso (Curs Matteotti, a Castèll), in duvè che gh'hin i Musee civich de Lecch e'l Planetari;
- la Vila Manzoni (Largh Caleòtt), in duvè el scritùr Alessandro Manzoni el viveva d'estaa quand l'era piscinìn;
- i Sit manzuniàn: la casa de Lucia (a Ulàa e ad Aquàa), la casa de Renz (ad Aquàa), el "palazzott" de Don Rodrigo, la gesa de Don Abundi (ad Aquàa), la capelina in duvè Don Abundi l'ha incuntràa i Bràaf (ad Aquàa), el cunvent de Fra' Cristofur (a Pescarenech) e'l vecc sit in duvè el Biùn nava dent al fiüm Adda (il curs del turent l'è stàa dopu deviàa), in duvè Lucia l'aveva ciapàa la barca per scapà a Munscia.
Città ingemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Persunagg famùs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I persunagg pussee famùs ligàa in üna quaj manera a Lecch hin:
- Alessandro Manzoni (Milàn 1785-1873), scritùr;
- Antonio Stoppani (Lecch 1824-Milàn 1891), pret e studiùs di sass;
- Riccardo Cassin (San Vit al Tajament 1909), alpinista;
- Carl Mauri (Lecch 1930-1982), alpinista;
- Nino Castelnuovo (Lecch 1936), atùr, che l'ha fàa il röl del Renz in del film per la televisiùn "I Promessi Sposi" in del 1968;
- Roberto Castelli (Lecch 1946), Minister de la Giustizia dal 2001 al 2006, Viceminister per i straat (infrastrutture) del 2008 al 2011;
- Roberto Formigoni (Lecch 1947), President de la Regiùn Lumbardia dal 1995;
- Antonio Rossi (Lecch 1968), spurtif de la canoa, che l'ha ciapàa trìi volt la Medaja de or a i Ulimpiadi (düu ad Atlanta in del 1996, vüna a Sydney in del 2000) e trìi volt anca ai Campiunàa del Mund (a Duisburg in del 1995, a Dartmouth in del 1997 ed a Szeged in del 1998), Asesur pruvincial del Sport del 2009 sota l'aministraziun del Daniele Nava.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
12 09
Ol dé 12 de setèmber l'è 'l 255 ( 256 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 111 dé a finí l'an.
Ul dí 12 de setèmber al è ul dí da pòost 255 ( 256 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 111 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1213 - Muret (ol Lenguadoc, Occitània): se la passa la bataja de Muret intra i tröpe Catalano-Occitane liderade per Pere I e i coacc Franses comandacc per Simon de Montfort.
1229 - Ecorca (Mallorca): i tröpe Catalane i trà zò i mor al coll de sa Batalla (col de la bataja) (serra de Tramuntana): al è l'inissi de la conchesta de l'ísola.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1213 - Muret (ol Lenguadoc, Occitània): Pere I ol Catòlegh, cunt de Barcelona, mort a colp de spada a la bataja de Muret.
1984 - Tiana (ol Maresme): Dolors Anglada e Sarriera, cognossida come Lola Anglada, disegnadura Catalana.
1860 - Trujilo (Hondures): Wiliam Walker, aventurer Stadünindench, föselat per che s'ía impossessat de Nicaragua.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Equazziun
NOTA: ul tèrmin 'iguaal' al è tòolt dal Pus·cjavin e 'igualtaa' al è custrüii gjuntaant ul prefiss d'astrazziun in manera fisc natürala.
Una equazziun a l'è una igualtaa intra di espressiun matemàtegh, sudisfada noma par vargüna valuur di paràmetar u variàbil ga cuntegnüü. Nurmalameent chiist paràmetar sa inòmena i incògnit. I valuur ch'i-gh'a da töö i incògnit par reend vera l'espressiun sa icjama sulüzziun da l'equazziun e resòolf l'equazziun al vöör dí da truvá sti valuur. Par esempi:
a l'è una equazziun in noma una incògnita, la x. Cuma sa pöö mustrá facilmeent, noma dò valuur x = 2 i x = 3 i-resòolf l'equazziun. Cada oltra valuur la fa inscí che l'espressiun chí-da-sura la síes falsa. Un òolt esempi al pöö vess:
che apó a l'è una equazziun (mia algebràica) d'una variàbil. In cheest caas-chí, i sulüzziun i-è: x = 0, x = 2π, etc. Sa scriif anca: .
Abitüalameent sa i dröva i primm lètar dal alfabett latin a, b, c, evi, par denutá di custaant int i equazziun, cura ca sa reserva i lètar finaal x, y, z, evi, par indicá i incògnit. I dò espressiun igualaa s'i-nòmena tèrmen da l'equazziun.
In acordi a la putenza màssima n a che a l'è elevada la incògnita sa parla d'equazziun da degrée n, par esempi equazziun da primm degrée, equazziun da seguunt degrée, evi.
Intal caas ch'a sa i gh'àbies di diveers equazziun da verificá simultaniameent, sa parla da sistema d'equazziun.
Ul cuncett d'equazziun al è fisc generaal e s'al pöö aplicá apó a funziun (matemàtica), mia simplameent a nümar. In cheest caas-chí ul prublema al è da truvá una funziun u fameja da funziun ch'i verífica determinaat cundizziun. Par esempi, s'al pöö imponn la cundizziun che una funziun la síes iguala a la suva derivada:
Chesta-chí a l'è un equazziun diferenziala, e i söö sulüzziun i-è:


text:
cordial beinvegni
Cordial beinvegni sin la nova pagina d'internet dil CB Trun/Rabius. Quella remplazza naven dad immediat la veglia pagina, la quala ha stuiu vegnir surluvrada per motivs tecnics.
La nova pagina porta entginas novaziuns e migliuraziuns, oravontut quei che pertucca la surveseivladad. Ultra da quei sespruein nus naturalmein era vinavon da porscher a vus las informaziuns las pli actualas davart il club, seigi quei sin ni sper il plaz da bal.
En quei senn giavischein nus bien divertiment sin nossa nova pagina d'internet!


text:
March Aureli Car
El March Aureli Car, conossuu anca con domà el nòmm de Car (Marcus Aurelius Carus in latin; Narbona, 230 - Mesopotamia, 283) a l'è staa on imperador roman, del 282 finna a la mòrt.
Abil general, menter el se trovava in Rezia l'è staa proclamaa imperador di sò soldaa (l'eva mòrt recentement l'imperador Pròbo). L'ha comandaa ona spedizion contra i Sarmata in Pannònia con success; poeu l'è andaa in Mesopotamia e l'ha casciaa i Sassanid de la region, cont el conchestà i cittaa Seleucia e Ctesifont (la capital). Se cunta che la soa mòrt, avvegnuda lì, la sia stada provocada de on fulmen, ma par anca che 'l sia staa coppaa in d'on complòtt a òpera del prefett del pretòri Arri Aper. Ghe hinn succeduu i fioeu Carin e Numerian, giamò nomenaa Ceser primma de la soa mòrt.


text:
Grosut
Grosut (nom ufizial in talian: Grosotto) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.
Al gh'ha 1 642 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 53,1 km² e ona densità de 31 ab./km².
A l’è tacaa a Gros, Mazz, Mòn (BS), Verv e cunt i cumün svizer de Brüs e Pus'ciaf.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Chambéry
Chambéry l'è 'na citadìna franséza de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. L'è séde de prefetüra e capital del circondàre (arrondissement) de Chambéry e del dipartimènt de la Savoia.
La g'ha 'na popolasiù de 58 437 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 20,99 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 245 méter a 'na altèsa màsima de 560 méter s.l.m.
L'è stàda la capitàl de la Contèa prìma e del Dücàt de Savòia dòpo 'ndèi agn del 1295 al 1563, quan che pò la capitàl l'è stàda portàda a Türì.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Türì, Italia
- Albstadt, Germania
- Ouahigouya, Burkina Faso
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Tredesin de Marz
El Tredesin de Marz l'è ona veggia festa tradizional milanesa, festeggiada el 13 de marz de tucc i ann.
A Milàn la gh’è ona preia ronda cont on boeucc in mezz e ona raggera de tredes linej incis cognossuu ‘me “preia del Tredesin de Marz”, ligada al cult de S. Barnaba e oggett de gran venerazion in di secol. La preja, a l' origen, l’era mantegnuda in S. Dionigi a Porta Venezia, menter incoeu la troeuom incastonada in del palchè central, in S. Maria al Paradis, in cors de Pòrta Vigentina al 14.
Segond on racont antigh, el 13 marz de l’ann 52 d.C., S. Barnaba l'ha predicaa el Vangel de Crist in d’on praa in mezz a on bosch arent Milan: on sitt in doe se eren reunii di cittadin Milanes, in doe l’era ancamò viva la tradizion celtega, per ona celebrazion intorna a la preia. El sant l'ha tiraa su la cros, sora ona preja rustega ronda e sforada per evangelizzaa i Milanes.
L’antiga festa del “Tredesin de Marz” la se perd in di nòtt di temp e la gh’ha origin celtegh spettasciaa. I Celt eren sòlet celebrà la roeuda de la Vita con di festività ligaa al moviment del Sô; con sta preia voeureven presentà el disch solar cont i sò ragg e l’Anema di Milanes.
Proppi el 13 de marz se festeggia ancamò in quei dii d’incoeu, ‘me faseven i nòster antigh, la rinassita del Sô e la noeuva Primavera con la festa di fior che se metenn in mostra sora i poggioeu e sora i fenester: fior che se ciappen in di pasquee, specialment in quella de Sant Angel in doe che la gh'è la statoa de San Francesch.


text:
Breil/Brigels
Breil/Brigels (Breil in rumanc; Brigels in tudesch; Bregelus in latin) a l'è un cumün svizzer del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 1296 abitant e una süperfiss de 50.64 km², e al se tröva a una altitüden de 1280 meter sura al livel del mar.
El cumün de Breil/Brigels a l'è tacaa ai cumün de Linthal (GL), Obersaxen, Schlans, Trun, Waltensburg/Vuorz.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Breil/Brigels l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 765 col nom de in Bregelo
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Breil/Brigels in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official Web site
- Breil/Brigels in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Türingia
La Türìngia (en todèsch: Thüringen) l'è giü dei sédes stacc (en todèsch: Länder) de la Repüblica Federàl de Germania. El stat el cuàrcia zó n'àrea de presapóch 16.170 km² e l'è colocàt endèla Germània centràla. La capital de la Türìngia l'è la cità de Erfurt. Ótre cità 'mportànte i è: Jena, Weimar, Gera e Eisenach. Dòpo la fì de la Segónda Guèra Mondiàl e 'nfìna al 1990, an de la riünificasiù de la Germania, la Türìngia la g'ha fat part de la Repüblica Democràtica Todèsca (la DDR).
La Türìngia l'è ciamàda "cör vért de la Germània" ("Grüne Herz Deutschlands") per vìa de la sò richèsa 'n forèste, en particolàr l'è cunusìda la "Thüringer Wald" cioè la "Forèsta de Türìngia", endèla part meridiunàla del stat che la part de Eisenach e la rìa 'nfìna a Sonneberg.
Giü dei cèntri türìstich piö cunusìcc de la Türìngia l'è la cità de Weimar, cunsideràda part del Patremóne de l'Umanità de l'UNESCO.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistische Ämter des Bundes und der Länder
- ↑ Arbeitslosenquoten im September 2010 - Länder und Kreise. In: arbeitsagentur.de. Bundesagentur für Arbeit, abgerufen am 30. Setèmber 2010.


text:
1977
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
03 05 - Catalunya: el governameent Spagnöö al legaliza el PSUC.
01 08 - Catalunya: el governameent Spagnöö al legaliza Esquerra Republicana de Catalunya.
11 09 - Barcelona: profitant de la Diada Nacional de Catalunya, se ghe la fa öna manifestassiú de massa a favur del Statüt (tranzissiú democràtega).
29 09 - Catalunya: el governameent Spagnöö al restaura la Generalitat (Generalitat provisional).
23 10 - el Prat de Llobregat (el Baix Llobregat): el presideent Tarradellas al turna indrée de l'esili.
06 12, Barcelona - Se ghe cositüiss ol pröm Consej Esecütif de la Generalitat de Catalunya daspus ol franchism.
24 01 - Madrid (Spagna): un cechin d'ültradrita Spagnöla al sassina ciinch avucaa laburaliist da CCOO.
10 03 - Ithaca (Növa York, SÜA): una echip d'astrònom de la Üniversitaa de Cornell, dirigjüda par James L. Elliot, la confirma l'esistenza d'anej inturna al pianeta Üran.
25 03 – l'Argentina: el generaal Alejandro Lanusse al è designaa presideent.
27 03 - Los Rodeos (Tenerife, ísul Canàrii): düü Boeing 747 a cjòcan int una pista de l'aeropoort e pròvacan la moort de 583 personn.
01 04 - Spagna: el governameent al süprimm la Segretaría Generala del Movimiento Nacional.
01 04 - Spagna: el governameent al autoriza la libertaa de sindicazziun d'impresari e lauraduur.
09 04 - Spagna: a sorpresa (al era ol sàbet sant), ol goèrn al legalisa ol PCE.
11 04 - Spagna: Gabriel Pita de Veiga y Sanz, miníster de Marina, al dimissiuna a causa de la legalisassiú del PCE du dé pröma.
30 04 - Spagna: ol goèrn al signa i pacc internassiunaj di drecc civil, polítegh, econòmegh e sossiaj, ch'i inclüd ol drecc de libertà sindicala e ol drecc de negossiassiú coletía.
11 05 - Spagna: ol goèrn al ratífega i pat internassiunaj signacc ol dé 30 04.
02 06 - Spagna: ol goèrn al àbroga la sindicassiú obligatòria al sindicat vertical franchesta.
04 06 - Nederland (Colorado, SÜA): Supertramp i resitra, a Caribou Studios, Even in the Quietest Moments, che conté ol sò sössess Give a Little Bit.
15 06 - Spagna: se ghe i sélebra i prime elessiú democràteghe de la Segonda Repüblega Spagnöla: UCD i adagna con masöransa relatia.
04 07 - Spagna: Adolfo Suárez al züra a la càrega de president del goèrn per la segonda ölta.
27 07 - Ol stat Spagnöl al ratifica ol Pat Internassiunal di Drecc Civils e Polítegh, che, in del sò Artícol 1, al proclama: Töcc i pòpol i gh'a ol drecc a l'autodeterminassiú
29 11 - sée di Nazziun Üniit (Növa York): i Nazziun Üniit a scernissan chesta dada coma Dí internazziunaal de solidaritaa con Palestina.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
01 04 - Nador (el Marroch): Laila Karrouch, scritura Catalana d'urígen Bèrbera.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
19 01 - Barcelona: Josep Trueta, medi traumatòlegh Catalan (n. 1897).
04 03 - Cali (Colòmbia): Andrés Caicedo, scrituur Colombian (n. 1951).
04 08 - Madrid (Spagna): Antonio Lugo Machín cognossüü coma Antonio Machín, cantaant Spagnöö d'orígen Cubana (n. 1903 o 1904).
16 08 - Memphis (Tennessee, SÜA): Elvis Aaron Presley cognossüü coma Elvis Presley, cantaant de rock Noort-american (n. 1935).
19 08 - Los Angeles (Califòrnia, SÜA): Julius Henry Marx cognossüü coma Groucho Marx, atuur de cínema e ümorista Noort-american (n. 1890).
14 10 - La Moraleja (Madrid, Spagna): Harry Lillis Crosby, cognossüü coma Bing Crosby, cantaant e atuur de cínema Noort-american (n. 1903).
25 12 – Corsier-sur-Vevey (Lausana, Svízzera): Sir Charles Spencer Chaplin, atuur, diretuur, copionista e composituur Anglées (n. 1889).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Tampere
Tampere (Tammerfors in svedes) a l'è una cità del süd de la Finlandia che la se tröa intra i lach Näsijärvi e Pyhäjärvi. El gh'ha una pupulaziun de 208.004 abitant, che vegnen püssee de 300.000 se cunsiderum tücc i cumün de la regiun de Tampere o Pirkanmaa. A l'è la terza cità püssee impurtanta de la Finlandia dopu de Helsinki e Espoo.
Cuntegnüü
Trasport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tampere a l'è un impurtant center de cumünicaziun: el sò reuport de Tampere a l'è el segunt del paes, e la cità a l'è anca ligata ai linii feruviari de tüt el paes: quij del süd (Hèlsinki), de l'est (Jyväskylä), de l'ovest (Turku) e del nord (Oulu e Rovaniemi).
El principal trasport püblich de la cità a l'è el servizi di curier, che l'è furmaa de püssee de 30 linii.
Edücaziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Tampere a gh'hinn di impurtant center üniversitari: l'Üniversità de Tampere (Tampereen Yliopisto o UTA), l'Üniversità Tecnica de Tampere (Tampereen Teknillinen Yliopisto o TUT), l'Üniversità Pulitecnica de Tampere (Ammattikorkeakoulu o TAMK) e l'Üniversità de Scienz Aplicaa de la regiun de Pirkanmaa (Pirkanmaan Ammattikorkeakoulu o PIRAMK) e alter center de furmaziun prufessiunala.
Persunàgg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In chel citàa chì, gh'è nassüda l'atùra Anna Falchi.
Munüment e sit interessant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Braşov, Rumania
- Chemnitz, Germania
- Essen, Germania
- Kaunas, Lituania
- Kiev, Ücraina
- Kopavogur, Islanda
- Linz, Austria
- Łódź, Pulonia
- Miskolc, Üngheria
- Nizhni Novgorod, Rüssia
- Norrköping, Svezia
- Odense, Danimarca
- Olomouc, Repüblica Ceca
- Syracuse, Stat Ünì
- Tartu, Estonia
- Trondheim, Nurvegia
- Saskatoon, Canada


text:
In cordial bainvegni sin las paginas da l’Archiv svizzer da litteratura! Qua chattais Vus infurmaziuns davart la collecziun da relaschs ed archivs litterars da las quatter litteraturas naziunalas svizras dal 20avel tschientaner. Ultra da quai as chatta indicaziuns sur dad occurrenzas e publicaziuns actualas, sur da noss projects da perscrutaziun, las visitas guidadas e las pussibilitads da furmaziun en nossa instituziun. La documentaziun da nossa lavur dals ultims 20 onns vegn actualisada constantamain.
Visitai l’Archiv svizzer da litteratura online e vegni er sperasvi tar nus.
Accents da las collecziuns
Las collecziuns en lingua tudestga
Las collecziuns en lingua franzosa
Las collecziuns en lingua taliana
Las collecziuns en lingua rumantscha
Puncts da vista
Prezius, surprendents, divertents u dafatta misterius? En ils fonds èn da chattar ils stgazzis ils pli differents. «Puncts da vista 2014»


text:
Zòbia
Artécol in dialèt arzân
Giôve con i sō 143.000 chilômeter l'é al pianēt pió grôs da Sistēma Solêr. L' é a cîrca 778 miliòun ed chilômeter dal Sōl, al gîra intōren al Sōl in 11 ân e 315 dé. Al só gîr l' é 'd 9 ōri e 55 minût e al gîra svêlt, tânt che l'é schisê a i pôlo e şlarghê a l'equatōr. Pôst che al gh'à mìa 'na gròsta dûra e sènd ch' al gh'à 'n' amzûra grôsa, l'é l'eşèimpi pió clâsich 'd un pianēta gigân pîn ed gâş cme Satûren, Uràn e Neûtn.
Giôve l'é ânch al cèinter 'd un sistēma ed lûni. A 's in cgnòsen 63, mó i pió cgnusû e ânca i prém a èser vést în stê i ciamê Satelliti Galileiani Io, Eurôpa, Ganimèd e Calést
La fôrsa ed gravitê la fà in môd ed fêri girêr tót insèm intōren a Giôve.
La gran fòrza ed gravitè la fà in mòd ed fèri zirèr tott insamm atåurn a la Zòbia.
Artéccol in dialatt bulgnais
La Zòbia coi sò 143.000 kilòmeter ed diameter l'è al pianaid piò grand dal sistamma sulèr. L'è a stra sé e nå a 778 miglion ed kilòmeter dal såul, al zîra in tånd al såul in 11 an e 315 dé. La so rotaziån l'è ed 9 åur e 55 minûd e la rotaziûn l'è di mondi solèzita, tant che a l'equatåur ste pianaid l'à 'na fåurma slunghè. Send ch'al n'à brîsa una suparfézzi dûra e sènd ch'l'à una dimensiån inpurtanta, l'è l'esänpi pi ò téppich ed zigànt gasåus, una categorî ed pianîd cme anche Satûren, Uràn e Netòn.
La Zòbia l'è anch'al zänter 'un sistamma ed lònn chi zîren atòurn a la Zòbia. As in cgnossen 63, mo i piò cgnossò i én stè i piò gnossò e anch' i prémm a èser stè dscuért i én stè i satelliti galileiani Io, Europa, Ganimèd e Callésst.
La gran fòrza ed gravitè la fà in mòd ed fèri zirèr tott insamm atåurn a la Zòbia.


text:
Timbaland
El Timothy Zachery Mosley (nassüü el 10 de Marz 1971),[1] püssee cugnussüü cunt el nom Timbaland, a l'è un prudütur, rapper, e cantant american. Cunt el Magoo l'ha furmaa el grüp hip-hop Timbaland & Magoo.
L'ha prudot un frach de album e singul per una caterva de artista de la metà di agn '90 fina a adess, tant che l'è vün di artista püssee pagaa de l'indüstria de la müsega: in de l'articul del 2008 del giurnal Forbes "Hip Hop Cash Kings" al gh'era scrivüü che in quel ann l'ha guadagnaa 22 miliun de dolar. Segunt la campagna "Keep It Fit" Campaign,in di agn 2007-2008 per i sò prudüziun per i alter artista el Timbaland l'aveva ciapaa 45 miliun de dolar.
I sò prudüziun püssee cugnussüü a hinn quij cun Björk, Justin Timberlake, Nelly Furtado, The Game , Missy Elliott, 50 Cent, Mario Barrett, Fall Out Boy, Destiny's Child, Duran Duran e Madonna .
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Birchmeier, Jason. Timbaland - Biography. Allmusic. Recuveraa el 2008-11-23.


text:
Giuseppe Mezzofanti
Artéccol in dialatt bulgnais
Al Giuseppe Mezzofanti l'è stè un cardinèl dal Setzänt-Otzänt ch'l è vanzè famåus cme on dî pió grand poliglòt ed tott i ténp.
Nèd a Bulåggna dal 1774 int'na famàjja puvratta, l'era cén ch'l avêva una memòria ch'la fèva pòra, l'era brèv int'la mûsica e l'era 'na moccia brèv a inparèr dal languv furastîri.
L'era andè a scola al Scuole Pie a Bulåggna e lé a i avêva cgnussó di misiunèri gesuiti ch'i êren int'al Stèd d'la Cîsa sénd che l'åurden l'era stè suprèss. Dscurand cun låur l'avêva inparè tott d'un fiè al svedais, al tudàssc, al spagnôl e dî èter dialétt ispanoamericàn. Intant al studièva anch' dal languv môrti ch'l era dré ad inparèr a scôla.
Dåpp l'era entrè in seminèri, l'avêva finé ed studièr filosofî e teologî di mondi prémma d'l etè necesèria pr'advinter prît. Alåura l'avêva pinsé ed metters drî a studièr al languv orientèli.
Dal 1797, quand l'avêva 23 ân, l'arzàvv l'åurden ed prît e al tôl l'insegnamänt ed żudî, âreb, ed languv orientèl, ed grîg a l'Universitè ed Bulåggna.
Stral 1799 e l'1800 l'è int'i sbdèl par fèr curâg' a chî furastîr ch'i êren lé ch'i tirèven i ûtum e acsé l'aveva inparé 'na moccia d'ètri languv europèi. L'era vanzè al cunfesåur dî turéssta e dî viazatûr ch'i pasèven par la zitè.
Dal 1806 l'avêva détt ed nå a Napoleån ch'la i avêva dmandè s'al vlêva andèr da ló a Paris. Prémma al i aveva anch' dè só al Pèpa Pio VII. Invêzi po dal 1831 al dîs ed sé al Pèpa Gregorio XVI quand al i dmanda d'andèr a sarvézzi d'la Cungregaziån par la prupagaziån d'la faid.
A Råmma, stra misiunèri e gran dutûr ch'i gneven da tott al månd, al Mezzofanti l'aveva inparé däli ètri languv.
Stra totti äl languv, ai è stè såul al cinais ch'al i avêva dè da sudèr: l'era stè custratt a pêrder quater mîs prémma ed sentirs padrån d'la langua. Dåpp al pèder Umpierres, ch'l era bèle stè misiunèri a a Macao e l'aveva insgnè la langua cinaisa a la Propaganda Fide, l'aveva tachè a dscårrer con ló in cinais e l'aveva confermè ch'l êra propi bån ed dscårrer in mandarén.
Gregorio XVI l'era vanzè so amîg e prutetåur. L'avêva fât advintèr cardinèl int'al Concistoro dal 12 febrèr 1838.
L'è môrt a Råmma dal1849. Quand l'è môrt al savêva lèzer e dscårrer bän 38 languv e lezèr e capîr bän däli ètri 40: in tott al capéva 78 languv. Al so monumänt l'è int'la Chiesa di Sant'Onofrio al Gianicolo.


text:
San Pelegrì
San Pelegrì lè ü bèl paìs de la Al Brembana, in pruinsa de Bèrghem, cognusìt in töt ol mónt, per l’aqua, i tèrme e i bèi palàs liberty, suratöt ol Casinò e ‘l Grand Hotèl.
El g'ha 'na popolasiù de 4 952 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 22,8 km² e 'na densità de popolasiù de 217 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Àlgua, Braca, Brembila, Doséna, Gerusa, San Gioàn Biànch, [[Serina
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de San Pelegrì l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Plasselb
Plasselb a l'è un cumün svizzer del distret de Sense (in frances: District de la Singine), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 18.11 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1014 abitant.
El cumün de Plasselb al se tröva a una altitüden de 856 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Cerniat, Giffers, La Roche, Le Mouret, Oberschrot, Plaffeien, Sankt Silvester.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial (Todesch)