text:
Genocid
In genocid furma tenor il dretg penal internaziunal in crim ch’è segnà da l’intenziun da «destruir dal tuttafatg u parzialmain ina gruppa naziunala, etnica, razziala u religiusa» (Convenziun per la preservaziun e puniziun dal genocid da las Naziuns unidas dal 1948). I sa tracta d’in fatg penal che na surannescha betg. Il term ‹genocid› sa cumpona dal pled grec Yέvoς (génos ‹derivanza, razza›; en il senn pli vast er ‹pievel›) e dal pled latin caedere (‹mazzar›).[1]
Pervi da si’intenziun explicita d’extirpar – saja quai a moda directa u indirecta – ina part specifica da la populaziun, vegn il genocid er designà sco «crim extraordinari» e «crim dals crims» (englais crime of crimes)[2] u sco «crim il pli terribel che cumpara en il dretg penal internaziunal»[3]. La definiziun giuridica che va enavos sin Raphael Lemkin serva er en la scienza sco definiziun dal term. Dapi il conclus tras l’Assamblea generala da las Naziuns unidas l’onn 1948 è la puniziun dal genocid vegnida francada explicitamain en divers urdens giuridics naziunals.
Cuntegn
- 1 Convenziun da las Naziuns unidas cunter il genocid
- 2 Istorgia da la noziun
- 3 Genocids en l’istorgia
- 4 Annotaziuns
- 5 Litteratura
- 6 Colliaziuns
Convenziun da las Naziuns unidas cunter il genocid[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 9 da december 1948 ha l’Assamblea generala da las Naziuns unidas deliberà la Convenziun per la preservaziun e puniziun dal genocid, la quala è entrada en vigur ils 12 da schaner 1951. Tenor la convenziun è il genocid in crim suttamess al dretg internaziunal «che vegn condemnà dal mund civilisà».
Punct da partenza per elavurar la convenziun ha furmà la resoluziun 180 dals 21 da november 1947, en la quala l’Assamblea generala ha constatà «ch’il genocid è in crim internaziunal che dumonda suenter la responsabladad d’umans e da pievels». La discussiun sa referiva als crims cunter il dretg internaziunal ch’eran vegnids commess durant la Segunda Guerra mundiala.
En l’artitgel 2 definescha la convenziun il genocid sco «ina da las suandantas acziuns, commessas cun l’intenziun da destruir dal tuttafatg u parzialmain ina gruppa naziunala, etnica, razziala u religiusa:
- a) mazzar commembers da la gruppa
- b) chaschunar grevs donns corporals u spiertals tar commembers da la gruppa
- c) la submissiun intenziunada sut cundiziuns da viver ch’intendan – parzialmain u dal tuttafatg – da destruir fisicamain la gruppa
- d) da prescriver mesiras che servan ad impedir naschientschas
- e) da transferir sfurzadamain uffants da la gruppa en in’autra gruppa.»
Avant las Guerras da la Jugoslavia ils onns 1990 è la muntada pratica da la convenziun stada fitg pitschna. Fin lura hai be da fitg paucas accusaziuns pervi da genocid.
L’emprima sentenzia d’in tribunal internaziunal a basa da la convenziun ha gì lieu il settember 1998 en furma da la Sentenzia dad Akayesu tras la curt penala internaziunala per Ruanda.
Caracteristicas dals fatgs penals[modifitgar | modifitgar il code]
Da resguardar è che be l’intenziun da vulair destruir la gruppa è necessaria, però betg l’execuziun cumpletta da quest’intenziun. Las acziuns sco talas tenor l’artitgel 2 da la convenziun (cf. survart) ston però effectivamain avair gì lieu. Facticamain vul quai dir ch’i na sto betg avair dà bleras unfrendas per ch’ils delinquents sajan culpants da genocid. Be lur intenziun da destrucziun sto sa referir a l’entira gruppa u ad ina part essenziala da quella. Ils delinquents sa fan culpants tenor las determinaziuns da la convenziun sch’els fan seriusamain donn a singuls commembers da la gruppa, saja quai corporal- u spiertalmain, ubain sch’els vulan impedir la cuntinuitad da la gruppa, per exempel tras chastraziun sfurzada. Per in’accusaziun pervi da genocid na sto pia gnanc ina suletta persuna esser vegnida mazzada.
I vala però er il cuntrari: Acziuns tenor l’artitgel 2 da la convenziun na vegnan betg consideradas sco genocid, sche lur intenziun n’è betg quella da destruir ina gruppa dal tuttafatg u parzialmain, e quai independentamain dal dumber da persunas che vegnan mazzads u donnegiads en autra moda. Medemamain na vegnan talas acziuns betg consideradas sco genocid, sche lur intenziun è quella d’extirpar ina gruppa che n’è betg definida tras caracteristicas naziunalas, etnicas, razzialas u religiusas.
Schebain i sto er esser ademplì il fatg ch’ina gruppa protegida u ina part da quella è propi vegnida tras il succedì en privel d’extincziun è contestà.[4] Da la resposta sin questa dumonda dependi tranter auter, sch’i duaja er vegnì applitgà dretg penal internaziunal envers in delinquent ch’agescha sulet.
Persecuziun penala[modifitgar | modifitgar il code]
L’artitgel 6 da la convenziun parta dal princip da territorialitad, tenor il qual il genocid vegn persecutà dals tribunals en ils pajais, en ils quals ils delicts èn vegnids commess. Ultra da quai è previsa la cumpetenza da curts penalas internaziunalas, uschè lunsch sco ch’ils stadis contrahents èn sa suttamess a tala giurisdicziun.
Savens vegn applitgà il princip dal dretg mundial (p.ex. er en Svizra ed en Germania). Quai vul dir che malfatgs pon er vegnir persequitads sch’els n’èn betg vegnids commess en il stadi respectiv e sche nagin burgais da quest pajais è stà involvì. Schizunt la regla ch’ina persuna na vegnia betg pli persequitada sche ses malfatg è surannà a l’exteriur u sche quella è vegnida declerada là per nunculpanta vala be sch’i na dat nagins indizis che la dretgira exteriura n’haja betg sapientivamain bagatellisà ils malfatgs. In «acquittament» tras in reschim ch’ha consentì il genocid u ch’è sez stà involvì en quel na vegn betg renconuschì.
Istorgia da la noziun[modifitgar | modifitgar il code]
19avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
Avant la Segunda Guerra mundiala eran en diever divers terms per descriver mazzaments intenziunads e sistematics, sco per exempel ‹mazzacra›, ‹crims cunter l’umanitad› ed ‹exterminaziun›.[5]
Il term tudestg ‹Völkermord› cumpara l’emprima giada tar il liricher tudestg August Graf von Platen (1796–1835) en sias ‹Polenlieder›, e quai en l’oda ‹Der künftige Held› da l’onn 1831. En quella sa drizza el cunter la partiziun dal stadi polonais, dal qual l’Austria, la Prussia e la Russia avevan mintgamai incorporà ina part. Ensemen cun auters democrats da la Germania dal Vest che duevan auzar a chaschun da la Festa da Hambach l’onn 1832 betg be la bandiera tudestga, mabain er la polonaisa, fa el appel da laschar reviver il stadi. Von Platen crititgescha surtut la politica d’oppressiun da la Russia ed appellescha da punir ils despots «Die nur des Mords noch pflegen, und nicht der Schlacht,/ Des Völkermords!»[6] Ulteriuras cumprovas temprivas èn da chattar en in pled dal deputà liberal da la Prussia da l’Ost Carl Friedrich Wilhelm Jordan (1848)[7] ed en ina prelecziun da l’istoriograf Heinrich von Treitschke dal 1897/98[8].
20avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1943 ha l’advocat polonais-gidieu Raphael Lemkin (1900–1959) duvrà il term ‹ludobójstwo› (da ‹lud› = pievel e ‹zabójstwo› = mazzament) en in sboz da lescha ch’el ha formulà per la regenza d’exil polonaisa per punir ils crims tudestgs cunter la Pologna. Il 1944 ha el transferì la noziun en englais en la furma grecoromana ‹genocide›.
Il pli tard dapi il 1941 sa chattava Lemkin en tschertga d’in pled che descrivia a moda adequata ils malfatgs da l’Imperi osmanic cunter ils Armens e dal reschim naziunalsocialistic cunter ils Gidieus. Ch’i n’al era betg reussì il 1933 da persvader il gremi da la Societad da las naziuns cun ses sboz, ha Lemkin attribuì als pleds ‹barbaria› e ‹vandalissem› ch’el aveva duvrà da quel temp. I dueva esser in term che cumpigliava tut ils aspects d’attatgas intenziunadas sin ina gruppa da la populaziun (sco depurtaziuns en massa, la diminuziun sfurzada da la quota da naschientschas, l’explotaziun economica e la suppressiun intenziunada da l’intelligenzia). In term sco per exempel ‹mazzament en massa› n’enserrava betg tut ils aspects numnads.[9] E las noziuns ‹barbaria› e ‹vandalissem› eran gia en diever en in auter connex. Cun sviluppar il term ‹genocid› ha er giugà per Lemkin ina rolla che quel sa laschava duvrar en bleras autras linguas en precis questa furma. En ses cudesch ‹Axis Rule in Occupied Europe› dat el in’emprima definiziun da la noziun. In genocid saja
«in plan coordinà consistind da pliras acziuns ch’intenda da destruir fundaments essenzials da la vita d’ina gruppa da la populaziun cun la finamira da destruir questa gruppa. (...) Il genocid sa cumpona da duas fasas: En in’emprima vegnan destruidas las atgnadads e la moda da viver da la gruppa opprimida ed en ina segunda vegnan las atgnadads e la moda da viver dals oppressurs sfurzadas si als opprimids.»[10]
La noziun è sa derasada fitg spert en il territori anglosaxon, e quai suenter ch’ina retscha gasettas americanas avevan fatg diever da quel cun rapportar vers la fin dal 1944 a moda detagliada davart ils crims en massa commess dals naziunalsocialists en l’Europa. Per part è quai d’attribuir a l’intervenziun directa da Lemkin. Uschia ha el persvadì Eugene Meyer, l’editur da la ‹Washington Post› che sulettamain quest term saja adattà per quests malfatgs. Ed effectivamain è cumparì ils 3 da december 1944 en la ‹Washington Post› in artitgel principal, en il qual genocid vegn designà sco sulet pled adattà per descriver il grond dumber da Gidieus che sajan vegnids mazzads tras gas e brischads tranter l’avrigl 1942 e l’avrigl 1944 ad Auschwitz-Birkenau. I fiss fallà, uschia hai num vinavant en l’artitgel, da duvrar per il succedì la noziun ‹atrocitads›, pertge che quella vegnia savens er duvrada per acts nuncoordinads e per part casuals. Il punct decisiv saja però gist quel, ch’ils crims dals naziunalsocialists sajan vegnids planisads e realisads a moda sistematica ed intenziunada. Las chombras da gas ed ils crematoris na sajan stads nagina improvisaziun, mabain instruments sviluppads cun intenziun per exterminar ina gruppa etnica.[11]
Il ‹Webster’s New International Dictionary› ha integrà relativamain spert il term. En l’‹Encyclopédie Larousse› franzosa cumpara el en l’ediziun dal 1953 ed en l’‹Oxford English Dictionary› a partir dal 1955.[12]
Critica da la noziun[modifitgar | modifitgar il code]
La definiziun giuridica dal genocid è savens vegnida crititgada sco memia pauc concisa. Il politolog american Rudolph Joseph Rummel ha perquai sviluppà il concept pli vast dal democid, il qual cumpiglia en sia definiziun tut ils genocids mortals.[13] Acziuns betg mortalas d’ina regenza cun l’intenziun da destruir ina cultura vegnan percunter savens numnadas etnocid.
Genocids en l’istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
I n’è betg enconuschent cura ch’ha gì lieu l’emprim genocid. La perscrutaziun suppona che genocids sajan vegnids commess en tut las epocas ed en quasi tut las regiuns populadas da l’uman.[14] Enconuschents en genocids ch’han gì lieu en l’antica. Quels dal temp modern èn surtut vegnids commess en colonias: l’emprim en rom da la colonisaziun tras pussanzas europeicas (p.ex. cunter ils Indians durant las guerras dals Indians); pli tard per part danovamain durant la decolonisaziun. Suenter che las pussanzas colonialas èn sa retratgas, èn fruntadas ina sin l’autra en tschertas regiuns diversas gruppas etnicas che vivevan uss – pervi dals cunfins fixads tras las pussanzas colonialas – en in singul stadi (p.ex. a Biafra – che fa oz part da la Nigeria – ed a Bangladesch).
Tscherna da genocids renconuschids generalmain[modifitgar | modifitgar il code]
- Sullevaziun dals Herero e Nama (1904–1908): Guerra coloniala tranter truppas tudestgas ed ils pievels dals Herero e Nama en l’Africa dal Sidvest tudestga, la quala è ida a finir en in genocid tras la pussanza coloniala tudestga.
- Genocid cunter ils Armens e genocid cunter ils cristians sirians a partir dal 1915 en l’Imperi osmanic.
- Porajmos (1939–1945): Genocid dals Sinti e Roma dal temp dal naziunalsocialissem.
- Holocaust (1941–1945): Genocid cunter ils Gidieus dal temp dal naziunalsocialissem, surtut dapi l’attatga cunter l’Uniun sovietica.
- Genocid dals Ustascha (1941–1945): Durant il genocid tras ils Ustascha croats a partir dals 22 da zercladur 1941 èn morts surtut Serbs, ma er Gidieus e Roma.
- Genocid a Burundi (1965 e 1972): Genocid cunter ils Hutu commess dals Tutsi, ca. 100 000 fin 300 000 morts.
- Genocid a Ruanda (1994): En radund 100 dis han commembers da la maioritad dals Hutu mazzà 800 000, pia ca. 75 procent da la maioritad dals Tutsi che vivevan a Ruanda, sco er commembers moderads dals Hutu che n’èn betg sa participads al genocid u ch’èn s’opponids activamain cunter quel.
- Mazzacra da Srebrenica (fanadur 1995): Durant la Guerra da la Bosnia han l’armada dals Serbs bosniacs e paramilitars serbs mazzà en la regiun da Srebrenica fin a 8000 Bosniacs muslims, surtut umens e giuvenils tranter 13 e 77 onns.
Cas spezials[modifitgar | modifitgar il code]
Tar las Atrocitads dal Congo ils onns 1888 fin 1902 sa tracti da malfatgs ch’èn succedids sut la responsabladad dal retg beltg Lopold II. Tras sclavaria, lavur sfurzada sco er rapiments e mazzaments en massa è la populaziun indigena vegnida decimada per radund la mesadad (8 fin 10 milliuns morts). Schebain il mazzament en massa en il Congo è – malgrà sias dimensiuns genocidalas – da resguardar sco genocid, è contestà. Ins n’ha numnadamain betg empruvà da destruir ina gruppa etnica a moda planisada, mabain ha sfruttà il pajais a moda extrema, chaschunond uschia in mazzament en massa.[15]
A moda sumeglianta – pia sut l’aspect dal sfruttament sfranà dal pajais senza nagin resguard envers la populaziun indigena – èn da vesair las guerras cunter ils Indians che vegnan per part er designadas sco genocid.
Il num holodomor (ucranais: ‹mazzament tras fom›) stat per ina greva fomina, parzialmain antropogena, ch’ha tutgà ils onns 1932/33 l’Ucraina e ch’ha chaschunà plirs milliuns unfrendas. Ils motivs per quella han furmà la collectivisaziun sfurzada tras Stalin, cun la quala dueva vegnir rutta la resistenza dals Ucranais, la dekulakisaziun sco er nauschas racoltas chaschunadas tras l’aura. Las stimaziuns dals dumbers d’unfrenda en l’Ucraina varieschan fermamain; ellas tanschan da 2,4 milliuns fin 14,5 milliuns morts da la fom. Dapi si’independenza l’onn 1991 sa stenta l’Ucraina per la renconuschientscha internaziunala dal holodomor sco genocid.[16]
Er il mazzament en massa ch’ha tutgà ils onns 1965/66 ils communists en l’Indonesia furma in cas spezial, tar il qual èn vegnids per la vita, tut tenor stimaziun, tranter 500 000 e 3 milliuns umans. Bain n’è vegnida mazzada nagina gruppa religiusa, etnica u naziunala, ma tuttina èsi stà la clera finamira da destruir dal tuttafatg ina part da la populaziun definida cleramain (numnadamain tenor lur orientaziun politica). Per quest motiv e perquai che la minoritad da la populaziun chinaisa è daventada l’unfrenda dals mazzaments en massa, èn intgins auturs da l’avis che quels sajan da resguardar sco genocid.[17] La noziun da l’autogenocid (cf. sutvart) sa laschass tut tenor er applitgar en quest cas.
Sco cas particular èn ultra da quai da resguardar ils eveniments ch’han gì lieu a Cambodscha ils onns 1975 fin 1979 durant il reschim dals Khmers cotschens. Damai ch’il genocid a Cambodscha sa drizzava cunter la populaziun da l’agen pajais, è er vegnì applitgà qua il term ‹autogenocid› (verbalmain ‹suicidi dal pievel›). En cas nua ch’ils Khmers cotschens èn sa drizzads intenziunadamain cunter tschertas gruppas da la populaziun, p.ex. ils Cham muslims, sa lascha però applitgar la noziun dal genocid.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Gerhard Werle (ed.): Völkerstrafrecht. 3. ed., 2012, ISBN 978-3-16-151837-9.
- ↑ Curt penala internaziunala per Ruanda: Prosecutor v. Jean Kambanda, 4 da settember 1998.
- ↑ Christoph Safferling: Wider die Feinde der Humanität – Der Tatbestand des Völkermordes nach der Römischen Konferenz (Juristische Schulung, 2001), p. 735–739, qua p. 736.
- ↑ Cf. p.ex. Claus Kreß, en: Münchener Kommentar zum StGB, 2. ed. 2013, § 6 VStGB, not. 14.
- ↑ Cf. per exempel Clifford E. Trafzer, Joel R. Hyer (1999): Exterminate Them! Written Accounts of the Murder, Rape, and Slavery of Native Americans during the California Gold Rush, 1848–1868. Michigan State University Press.
- ↑ Kurt Böttcher, Karl Heinz Berger, Kurt Krolop, Christa Zimmermann (ed.): Geflügelte Worte. 4. ed. repassada, Lipsia 1985, p. 466.
- ↑ Michael Imhof: Polen 1772 bis 1945, p. 183. En: Wochenschau, nr. 5, sett./oct. 1996, Francfurt a.M., p. 177–193.
- ↑ Wolfgang Wippermann: Der Deutsche Drang nach Osten. Ideologie und Wirklichkeit eines politischen Schlagwortes., Darmstadt 1981, p. 93.
- ↑ Power: A Problem from Hell, p. 40.
- ↑ Cità tenor Power: A Problem from Hell, p. 43.
- ↑ Power: A Problem from Hell, p. 44.
- ↑ Cità tenor Power: A Problem from Hell, p. 44.
- ↑ R.J. Rummel: Democide versus Genocide: Which is what?
- ↑ Michael Puritscher: Bewusst sein. Entwicklung und Strategien des menschlichen Geistes. Böhlau, Vienna 2008, ISBN 978-3-205-77732-8, p. 374.
- ↑ Dieter H. Kollmer: Die belgische Kolonialherrschaft 1908 bis 1960. En: Bernhard Chiari, Dieter H. Kollmer (ed.): Wegweiser zur Geschichte Demokratische Republik Kongo. Paderborn e.a. 2006, p. 45 ed Adam Hochschild: Schatten über dem Kongo. Die Geschichte eines der großen, fast vergessenen Menschheitsverbrechen. Klett-Cotta, Stuttgart 2000, ISBN 3-608-91973-2, p. 320s.
- ↑ Die Zeit: Stalinismus. Stille Vernichtung, 20 da november 2008.
- ↑ Boris Barth: Genozid. Völkermord im 20. Jahrhundert. Geschichte, Theorien, Kontroversen. Beck, Minca 2006 (Beck’sche Reihe, tom 1672), ISBN 3-406-52865-1.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Jörg Baberowski, Mihran Dabag, Christian Gerlach, Birthe Kundrus, Eric D. Weitz: Debatte: NS-Forschung und Genozidforschung, en: Zeithistorische Forschungen/Studies in Contemporary History 5 (2008), p. 413–437.
- Boris Barth: Genozid. Völkermord im 20. Jahrhundert. Geschichte, Theorien, Kontroversen. Beck, Minca 2006 (Beck’sche Reihe, tom 1672), ISBN 3-406-52865-1.
- Wolfgang Benz: Ausgrenzung Vertreibung Völkermord. Genozid im 20. Jahrhundert. dtv, Minca 2006, ISBN 978-3-423-34370-1.
- Donald Bloxham & A. Dirk Moses (ed.): The Oxford Handbook of Genocide Studies. Oxford University Press, 2. ed. 2013, ISBN 978-0-19-967791-7.
- Mihran Dabag, Kristin Platt: Genozid und Moderne. Leske+Budrich, Opladen 1998, ISBN 3-8100-1822-8.
- Daniel Jonah Goldhagen: Schlimmer als Krieg – Wie Völkermord entsteht und wie er zu vermeiden ist. Siedler, Minca 2009, ISBN 978-3-88680-698-0.
- Gunnar Heinsohn: Lexikon der Völkermorde. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1998, ISBN 3-499-22338-4.
- Irving L. Horowitz: Taking Lives: Genocide and State Power. Transaction Books, News Brunswick (N.J.)-Londra 1980, 5avla ed. cumplettada 2002, ISBN 0-7658-0094-2.
- Karl Jaspers: Die Schuldfrage. Für Völkermord gibt es keine Verjährung. Minca 1979.
- Ben Kiernan: Erde und Blut. Völkermord und Vernichtung von der Antike bis heute. Deutsche Verlags-Anstalt (DVA), Minca 2009, ISBN 3-421-05876-8.
- Samantha Power: A Problem from Hell – America and the Age of Genocide. 2003, ISBN 0-06-054164-4.
- William A. Schabas: Der Genozid im Völkerrecht. Hamburger Edition, Hamburg 2003, ISBN 3-930908-88-3.
- Frank Selbmann: Der Tatbestand des Genozids im Völkerstrafrecht. (Schriftenreihe zum Völkerstrafrecht, tom 1). Leipziger Universitätsverlag, Lipsia 2003, ISBN 3-936522-33-2.
- Jacques Sémelin: Säubern und Vernichten. Die Politik der Massaker und Völkermorde. Hamburger Edition, Hamburg 2007, ISBN 978-3-936096-82-8.
- Dinah L. Shelton (ed.): Encyclopedia of genocide and crimes against humanity. 3 toms, Thomson Gale Macmillan Reference, Detroit 2005.
- Christian J. Tams, Lars Berster, Björn Schiffbauer: Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide: A Commentary. Beck, Minca 2014, ISBN 978-3-406-60317-4.
- Yves Ternon: Der verbrecherische Staat. Völkermord im 20. Jahrhundert. Hamburger Edition, Hamburg 1996, ISBN 3-930908-27-1.
- Gerhard Werle (ed.): Völkerstrafrecht. 3. ed. 2012, part 3: Völkermord, ISBN 978-3-16-151837-9.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- NS-Forschung und Genozidforschung, en: Zeithistorische Forschungen/Studies in Contemporary History, ediziun online, 5 (2008), carnet 3.
- Boris Barth: Genozid und Genozidforschung, en: Docupedia Zeitgeschichte, 3 da matg 2011.
- Begriff Völkermord: Entscheidend ist, was im Kopf der Täter passiert, en: Süddeutsche Zeitung, 23 d’avrigl 2015.
- Ella Daum: Wann ist ein Völkermord ein Völkermord? Genozid in Armenien, en: Katapult, 15 da matg 2015.


c: text/html

text:
Ils ritgs èn anc pli ritgs
- Venderdi, 2.12.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 2.12.2016, 8:40, RTR
Las 300 persunas las pli ritgas en Svizra han ensemen in possess da 613 milliardas francs.
Tenor la rangaziun annuala dal magazin dad economia Bilanz èn quai bunamain 19 milliardas dapli che l'onn passà. Sin plazza 1 è la famiglia Kamprad dal concern IKEA cun in possess da 45 fin 46 milliardas.
18 da las persunas las pli ritgas en Svizra han lur domicil er in Grischun. Tranter els il star da tennis Roger Federer.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bamir Topi
Bamir Myrteza Topi (Tirana, 24 de april del 1957), l'è on dottor e politigh albanes.
L'è staa eleggiuu President de l'Albania el 24 de luj del 2007, votaa con 85 vot. El sò predecessor a l'è staa l'Alfred Moisiu.
El scior Topi l'è staa per on bell poo de temp vun di capp del Partii Democratigh d'Albania (center-destra), per el qual l'ha faa on fracch de lavorà: l'è staa el vice primm minister per dò voeult e capp del grupp parlamentar. L'è staa on deputaa del Parlament per tre legisladur e Minister per l'Agricoltura.


text:
Locarno
Locarno, en il dialect lumbard alpin Locarn u Luchèrn [loˈkɑːrn, luˈkɛːrn], è ina vischnanca politica en il circul Locarno ed a medem temp il lieu principal dal district Locarno en il chantun Tessin. La citad è situada a la riva dal Lago Maggiore en la planira dal flum Maggia. Il vegl num rumantsch (sursilvan) da Locarno è Lucarn. Il num tudestg Luggárus ch’era en diever pli baud vegn be pli duvrà en il dialect gualser da la vischnanca da Bosco/Gurin. Locarno è la terz gronda citad dal chantun Tessin (suenter Lugano e Bellinzona).
Cuntegn
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
La citad è situada a la riva nord dal Lago Maggiore ed a l’ur oriental dal delta da la Maggia. A la spunda survart la citad sa chatta il quartier Monti della Trinita e tar il territori da la vischnanca tutga er in gronda surfatscha situada en la Planira da Magadino che n’è betg colliada cun il territori da la citad, la Gerre di Sotto. Areguard il svilup urbanistic è il territori da la citad creschì ensemen cun las vischnancas independentas Muralto, Minusio ed Orselina.
Las vischnancas cunfinantas èn Ascona, Avegno, Cadenazzo, Contone, Cugnasco, Gerra (Verzasca), Gordola, Lavertezzo, Losone, Magadino, Minusio, Muralto, Orselina, Piazzogna, San Nazzaro, Tegna e Tenero-Contra.
Quartiers da la citad[modifitgar | modifitgar il code]
Ensemen cun l’ulteriur Tessin dal Sid e la provinza Como furma Locarno la regiun metropolitana Tessin (fixada da l’Uffizi federal da statistica).
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
Ensemen cun Lugano e Grono tutga la citad tar ils pli chauds lieus da la Svizra; en pli vala Locarno sco abitadi sper in lai cun clima mediterran situà il pli al nord insumma. La staziun da mesiraziun Locarno-Monti, che sa chatta en ina posiziun in pau elevada, ha mesirà per la perioda 1981–2010 ina media annuala da 12,4 °C. Perquai creschan a Locarno bleras plantas meridiunalas sco palmas u citroners. Ed en la Planira da Magadino sper Locarno vegn er cultivà cun success ris. Betg il davos pervi da quest clima miaivel è Locarno segnà fitg ferm dal turissem.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
La citad vegn menziunada l’emprima giada en documents dals onns 751–760 (ad Lucarne) e 807 (locus Leocarni). L’origin etimologic dal num n’è betg sclerì dal tuttafatg. In’interpretaziun pussaivla parta dal term celtic *leuccos, leuccā ‹cler, glischant›. Leukkarni fissan alura ils ‹abitants sper il flum glischant›.
Il territori da la citad odierna era gia populà en il temp da bronz tardiv (ca. 14avel tschientaner a.C.). Da quai dat perditga ina necropola ch’ins ha chattà l’onn 1934. Colonisaziuns posteriuras èn cumprovadas en furma da necropolas che derivan dal temp da Latène e dal temp roman.[1]. L’onn 866 vegn menziunà en in document ina curt roiala. Il 1164 ha Friedrich I concedì a la citad in nov dretg da martgà ed il 1186 il status d’immediatezza imperiala. E l’onn 1342 han ils Visconti conquistà la citad; tranter il 1439 ed il 1504 l’han els infeudà als Rusca.
Ils Confederads han conquistà la citad l’onn 1503; il chastè han els però pir retschet l’onn 1513 or dals mauns dal retg franzos Louis XII. Da qua davent ha in landfoct dals Dudesch lieus exequì la giurisdicziun civila e penala. Regida vegniva la citad da las trais corporaziuns da la noblezza (Capitanei dei Nobili), da la burgaisia (Borghesi) e da nov er dals signurs ch’eran suttamess directamain als Confederads (Terrieri), ils quals sa radunavan en il Magnifico Consiglio.
Vers il 1530 ha la refurmaziun er cumenzà a fitgar pe a Locarno; il carmelit Balthasar Fontana studegiava ensemen cun auters muntgs la Bibla e scrittiras refurmatoricas. A partir dal 1539 èn alura il plevon e magister da la scola da latin en la claustra San Francesco Giovanni Beccaria, il medi Taddeo Duno ed il giurist Martino Muralto stads a la testa dal moviment da refurma che daventava adina pli ferm. Pir il 1547 ha gì lieu la ruptura cun la baselgia catolica ed igl è sa furmada in’atgna cuminanza refurmada (che sa radunava però en chasas privatas). In disput religius l’onn 1549 sut il presidi dal landfoct catolic Nikolaus Wirz n’ha manà a nagina enclegientscha, mabain è ì a fin cun interrumper ils discurs, cun metter a ferm ed expulsar Beccaria. L’onn 1555 han ins sfurzà ils refurmads da renunziar a lur nova cretta evangelica ubain da bandunar Locarno. 170 persunas, radund la mesadad da la populaziun evangelica, è sa decidida da partir ed è sa rendida tras il Grischun fin a Turitg. Suenter emprimas difficultads da s’integrar èn questas famiglias stadas activas en la producziun ed il commerzi da textilias ed han contribuì al svilup economic da la citad.[2]
L’expulsiun dals refurmads, colliada cun suspecziuns ed ostilitads tranter quels ch’eran restads enavos, han gì per consequenza che Locarno è stada ina citad en dischuniun, quai ch’ha franà in pau l’ulteriur svilup. L’onn 1584 è la citad en pli vegnida tutgada da la pesta; quella ha decimà talmain la populaziun che Locarno dumbrava a la fin be pli radund 700 d’oriundamain 4800 persunas.
Suenter la fin da l’ancien régime è Locarno vegnì attribuì l’onn 1798 al chantun helvetic Lugano ch’era vegnì stgaffì da nov. Dapi il 1803 fa la citad part dal nov chantun Tessin ed appartegna ensemen cun quel a la Confederaziun svizra. En turnus ha Locarno figurà sco chapitala dal chantun Tessin ils onns 1821–1827, 1839–1845, 1857–1863 e 1875–1881. En il decurs dals onns 1870, cura che las colliaziuns tant vers nord sco er vers sid èn daventadas meglras, ha cumenzà a sa sviluppar en la regiun da Locarno la hotellaria ed il turissem. Quels furman fin oz la pitga principala da l’economia locala. Il festival da film ha gì lieu l’emprima giada l’onn 1946.
Ils 16 d’october 1925 èn vegnids segnads ils Contracts da Locarno tranter la Germania, la Belgia, la Frantscha, la Gronda Britannia, l’Italia, la Pologna e la Tschecoslovachia. Quels han reglà da nov il status internaziunal da la Germania suenter l’Emprima Guerra mundiala.
L’onn 1928 ha Solduno, fin qua ina vischnanca independenta, fusiunà cun la citad da Locarno. L’onn 2011 han ils votants percunter refusà ina fusiun da las vischnancas Locarno, Muralto, Minusio, Orselina, Brione sopra Minusio, Mergoscia e Tenero-Contra. Sulettamain a Locarno ed a Mergoscia, che n’è betg situà directamain al cunfin cun Locarno, hai dà maioritads.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La populaziun è sa sviluppada da radund 1300 l’onn 1800 sur 4000 l’onn 1900 a 7800 l’onn 1950, 14 000 l’onn 1970 e bundant 15 000 l’onn 2010.
L’onn 2000 discurrivan radund 11 000 persunas talian, 1500 tudestg e 1900 in’autra lingua. Bundant 10 000 eran da confessiun catolic-romana, 1100 protestants e 3300 appartegnevan ad in’autra u a nagina confessiun. 9430 persunas eran svizras e 5130 da l’exteriur, quai che correspunda ad ina cumpart da persunas estras da 32,5 %.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
La legislativa da la citad da Locarno furma il Consiglio comunale che dumbra 40 sezs. L’executiva furma il Municipio che sa cumpona da set persunas.
Traffic[modifitgar | modifitgar il code]
Locarno furma il punct final da duas lingias da viafier. Quellas na fineschan però betg a Locarno, mabain en la vischnanca vischina da Muralto, nua che sa chatta la staziun da Locarno. La lingia da las Viafiers federalas svizras cuntanscha sia staziun a chau situada sur terra nà da l’ost (Bellinzona); quella na tanghescha betg directamain il territori da Locarno. La Viafier dal Centovalli, ina lingia da viafier a binaris stretgs che collia Locarno cun Domodossola, cuntanscha ses punct final nà dal vest. Dapi il 1990 na percurra questa viafier betg pli Locarno, mabain vegn manada sur in tunnel a la staziun da chau sutterrana ch’è medemamain situada sin l’areal da las VFF a Muralto.
Gist sper la staziun dal tren a Muralto cumenzan en pli las lingias d’autobus da la FART (Ferrovie e Autolinee Regionali Ticinesi) – che gestiunescha er la part svizra da la Viafier dal Centovalli – e da l’auto da posta che collian la citad cun las vals lateralas. Passond nà da la Via della Stazione vers la citad arriv’ins a la staziun sut da la funiculara che maina a la Madonna del Sasso; quella sa chatta gia sin territori da Locarno.
Per tegnair davent il traffic da transit dal center da la citad han ins erigì l’entschatta dals onns 1990 il tunnel Mappo-Morettina che tanscha sut Locarno ora (lunghezza: 5,5 kilometers).
La navigaziun tant sin il Lago Maggiore sco er sin ils trais ulteriurs lais da l’Italia Superiura (Lai da Lugano, Lai da Como e Lai da Garda) è en ils mauns da la societad Navigazione Laghi; quella è er responsabla per la part svizra e collia Locarno cun las ulteriuras citads situadas sper il lai.[3]
Sis kilometers en l’ost da Locarno sa chatta l’Aeroporto cantonale di Locarno, il qual dispona er d’in post da commando da l’aviatica militara svizra.
Attracziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Il sanctuari Madonna del Sasso ad Orselina survart la citad furma l’attracziun principala da Locarno ed a medem temp in dals lieus da pelegrinadi ils pli frequentads da la Svizra da lingua taliana. Sia fundaziun va enavos sin la cumparaziun da Maria davant il frater franciscan Bartolomeo d’Ivrea la notg dals 14 sin ils 15 d’avust 1480. La baselgia da pelegrinadi è enconuschenta per ses ritg equipament; en pli sa chatta qua ina plattafurma panoramica.
Davent dad Orselina maina ina pendiculara sin la Cardada (1340 m s.m.) e da là davent cuntinuescha ins sutgera fin sin la Cimetta (1670 m s.m.)
A Locarno gioga l’enconuschenta novella da Heinrich von Kleist ‹Das Bettelweib von Locarno›.
Piazza Grande[modifitgar | modifitgar il code]
En il center da la citad sa chatta la Piazza Grande; quella è da furma lunghenta e munida cun ina salaschada. Qua han lieu diversas producziuns dad open air: dapi il 2004 mintgamai il fanadur il festival da musica Moon and Stars e l’avust il festival da film internaziunal da Locarno ch’è ina da las pli impurtantas occurrenzas da film en tut il mund. A la Piazza Grande èn situads blers restaurants, cafés e butias. Tut las giassas da la citad veglia mainan vers la Piazza ch’è dapi il 2007 cumplettamain libra da tut il traffic motorisà.
Castello Visconteo[modifitgar | modifitgar il code]
Il Castello Visconteo sa chatta a l’ur da la citad veglia e deriva dal 12avel tschientaner. Probablamain è el vegnì erigì sco sedia dals Capitanei Orelli ch’eran fidaivels a l’imperatur. Il 1260 è il chastè crudà en ils mauns dals Ghibellins. L’onn 1342 han ils Visconti da Milaun attatgà il cumplex nà da la terra e dal lai ed al han conquistà. Da quest temp deriva er il num odiern dal chastè. En possess da la Confederaziun è quel vegnì l’emprima giada il 1503 e definitivamain il 1513. Oz è be pli sa mantegnì radund in tschintgavel dal chastè oriund. La gronda part da las structuras ch’èn sa mantegnidas derivan dal 15avel e 16avel tschientaner. Dal temp da fundaziun dal chastè èn be pli avant maun ils mirs da fundament.
Las restanzas da la bastiun da defensiun Rivellino ch’è situada sper il chastè èn eventualmain vegnidas projectadas da Leonardo da Vinci.
En il Castello Visconteo sa chatta il museum dal chastè cun sia collecziun archeologica.[4]
Occurrenzas[modifitgar | modifitgar il code]
- Festival internazionale del film Locarno: Il festival ha lieu dapi il 1946 mintg’onn l’avust. Il meglier film entaifer la concurrenza uffiziala gudogna il leopard dad aur (talian Pardo d’Oro). Il festival furma il pli pitschen dals festivals da film da muntada mundiala (uschenumnads festivals da categoria A).[5]
- Moon and Stars: Quest festival da musica sin la Piazza Grande cumpiglia concerts d’interprets da la musica da rock e pop internaziunala.[6]
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Aldo Crivelli: Tomba romana a Locarno. En: Rivista Storica Ticinese. 9. annada, nr. 1–6, schaner–december 1946. Istituto Editoriale Ticinese, Bellinzona 1946, p. 1221.
- ↑ Rudolf Pfister: Um des Glaubens willen. Die evangelischen Flüchtlinge von Locarno und ihre Aufnahme zu Zürich im Jahre 1555. Evangelischer Verlag, Zollikon 1955, p. 14.
- ↑ Navigazione Lago Maggiore sin navigazionelaghi.it.
- ↑ Museo civico e archeologico.
- ↑ Festival internazionale del film Locarno, en: ticino.ch, consultà ils 19 da mars 2017.
- ↑ Moon and Stars.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Istorgia
- Gian-Gaspare Nessi: Memorie storiche di Locarno fino al 1660. Locarno 1854; 3. ed.: Introducziun da Virgilio Gilardoni. Edizioni Pedrazzini, Locarno 2009; Nabu Press 2012, ISBN 978-1-286-70032-7.
- Gottardo Wielich: Das Locarnese im Altertum und Mittelalter, ein Beitrag zur Geschichte des Kantons Tessin. Berna 1970.
- AA.VV.: La Conferenza di Locarno del 1925. «Locarno: c’est la nécessité de discuter». Atti del Convegno in occasione del settantesimo anniversario. Bellinzona 1997.
- Dalmazio Ambrosioni: Locarno città del cinema, i 50 anni del Festival internazionale del film. Armando Dadò Editore, Locarno 1998.
- Istorgia d’art
- Johann Rudolf Rahn: I monumenti artistici del medio evo nel Cantone Ticino. Tipo-Litografia di Carlo Salvioni, Bellinzona 1894, p. 119–172.
- Simona Martinoli e.a.: Guida d’arte della Svizzera italiana. Edizioni Casagrande, Bellinzona 2007, ISBN 978-88-7713-482-0.
- Yvonne Bölt, Maurizio Checchi: Locarno, guida storico-artistica. Armando Dadò Editore, Locarno 1996.
- Lara Calderari, Locarno rinascimentale. In: Bollettino della Società Storica Locarnese. Nova seria, nr. 16. Tipografia Pedrazzini, Locarno 2012, p. 161–186.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Pagina uffiziala da la vischnanca da Locarno
- Indicaziuns statisticas
- Inventari dals bains culturals
- Locarno sin de.lagomaggiore.net, consultà ils 25 da november 2015
- Locarno sin elexikon.ch
- Locarno sin ticinarte.ch
- Lucarn en il Lexicon istoric retic


text:
Archiv communal Tujetsch
Archiv vegl avon 1800
← 1380,
pli vegl document original egl archiv communal
Documents nr. 1 - 51
1. 1252, december, ils 20
Avat Heinrich da Werdenberg da Mustér dat per feudum a cavalier Wilhelm de Pultengia (Putnengia) il casti Castilium sur Sumvitg.
Original maunca. Il regest avon maun screts suenter Mohr, Codex Diplomaticus, tom I, nr. 226
2. 1285, fevrer, ils 9
Missiv dalla claustra da Mustér e da ses ministrials ad Ursera e Tujetsch ad Antonius de Carnisio, plevon dalla diocesa da Milaun e caplon dil papa, pertuccont acquisiziun da possess che apparteneva pli baul alla claustra.
Tenor Mohr, Cod. Dipl., tom II nr. 28; il medem tenor avat Placidus da Nossadunnaun, Lit. Disert. nr. 11 (original latin).
3. 1300, fenadur, ils 26
Nicolaus, avat da Mustér, schenghegia cul consentiment dil canvent: la ludeivla dunna Berchta, la feglia dil sempel um Weiland Egidius da Tujetsch, numnaus dil casti, che s'auda alla claustra, cun lur affons d'oz e pli tard, en num da Diu, alla claustra da Wettingen.
Register tenor Mohr, reg. da Mustér nr.75, e Schmid, historia dils stat liber Uri, II, 213 e Mohr, Cod. Dipl., tom II nr. 96.
4. 1338, mars, ils 29
Brev da dertgira digl avat Thuringus (da Attinghausen) da Mustér e dil magistrat Johannes de Luceria, Judex Ecclesiae Curiensis, en ina dispeta denter ils plevons dalla baselgia da Tujetsch, da Mustér e Medel e ses subdits; pertuccont tscheins ed obligaziuns per "Verschgang".
Original, pergameina, latin, egl anniversari da Tujetsch sin pagina 38a.
5. 1380, avrel 25
Peter Hainragutt e ses dus fegls Jakob e Marti engiran da sesutametter alla dertgira da Tujetsch ni Mustér pert. lur dretgs pertuccont l'alp Val Giuv.
Original, tudestg, pergameina, egl archiv dalla pleiv, nr. 81. Sigiladers: Rudolf Venr. d.Z. Untervogt zu Disentis, cun siu sigil. Sigil ruts naven.
6. 1390, mars 25
Avat Johannes e conventuals dalla casa da Diu a Mustér vendan als habitonts da Tujetsch il daner sin nuorsas per 103 "churwälsche Mark".
Original, tudestg, pergameina egl archiv dalla pleiv, nr. 82. Sigiladers: avat e convent da Mustér, sigil maunca.
7. 1391, november, 10
Cunvegnientscha dils habitonts da Tujetsch pert. las alps "Gamertal", Val Giuv e Val Mila ed auters cuolms, pastiras ed alps che s'audan tier las avon numnadas alps, ch'ils dretgs da quellas sappien vegnir vendidas mo a commembers dalla societad cooperativa.
Original, tudestg, pergameina, egl archiv dalla pleiv, nr. 83. Sigiladers: Avat Johannes da Mustér cul sigil digl avat, sigil maunca.
8. 1398, avrel, 9, document dalla legalisaziun digl onn 1543
Renovaziun dalla brev dils vischins da Tschamut pertuccont lur alp, l'alp Tschamut.
Original, tudestg, pergameina, cun copia da pupi. Sigiladers: Avat Johannes e convent da Mustér.
9. 1456
Notizias da Georgius de Passeyer, plevon a Sedrun, davart ils schabetgs da 1453, pertuccont l'elecziun digl uestg a Cuera.
Original, latin, pergameina, culau sin la pagina interna dalla cuviarta lenn egl anniversari da Tujetsch.
10. 1487, october, 27
Avat Johannes da Mustér realisescha cun 300 guldas (rheinische) en daner lucernes, la resligiaziun dil feudum dall'alp Curnera che ei entras la mort da dunna Verena von Moos returnada alla claustra e fuva surdada al fegl da quella.
Regest e copia sinops. annal. Dis. fol. 27b e Mohr reg. da Mustér, nr. 226. (Copia maunca!)
11. 1490, schaner, 10
Papa Innocenz VIII empresta alla claustra da Mustér sin giavisch da avat Johannes Schnag il dretg da collatura, che apparteneva gia da vegl enneu alla claustra per las biaras vischnauncas dalla Surselva e sutametta danovamein la baselgia parochiala da Sogn Gion Battesta a Mustér, la baselgia da Nossadunna a Breil e la baselgia da s.Vigeli a Tujetsch, per adina alla claustra.
Copia en avat Placidus lit. 27a, sinopsis Annal. Dis. fol. 27b e Mohr, regester da Mustér, nr. 228.
12. 1491, december, 4
Pader Balthasar ord igl uorden dils predicaturs, uestg da Toja, vicari general digl uestg Heinrich da Cuera, benedescha la caplutta (? zu St. Jakob) en Tujetsch cun treis altars.
Original, latin, pergameina, egl archiv dalla pleiv, nr. 84, incl. copia latina.
13. 1529, fevrer
Cun appellar als artechels da Glion recloman Gaudenz de Mont da Löwenberg, Johann Schmid da Glion, sco ugau dils affons da Balthasar da Strada, Placi de Pultengia e Nicolaus Wiezel, pervia dalla restituziun dalla alp Nalps sin terren da Tujetsch, ch'ei entras fundaziun da decennis ida vi alla claustra da Mustér. Els sco artavels dals fundaturs pretendien anavos l'alp Nalps.
Regest ord Synops. annal. Dis. 98 a Th. v. Mohr, regester da Mustér, nr. 282.
14. 1532
Martin (II Winkler da Schanfigg), avat da Mustér surdat en brat al Burgameister Michael de Mont da Cuera, ina casa a Cuera en proprietad dalla claustra da Mustér e survegn persuenter il bein Quadras sper Brulf sin terren da Mustér dalla dunna Margaretha Berther e divers tscheins sin beins a Funs sper Mustér, a Tujetsch e Trun.
Regest a copia en Synpos. annal. Dis. nr. 100. Cumpareglia leutier Mohr, regests da Mustér nr. 289.
15. 1538, fevrer
Renovaziun dalla brev dils vischins da Tujetsch pertuccont ils dretgs ed obligaziuns dils possessurs dall'alp Giuv, Gamer e Mila digl onn 1391, november ils 10, scretta sin giavisch da quels che possedan dretgs dallas sura numnadas alps, entras ina dertgira a Mustér.
Original, pergameina, tudestg, egla archiv dalla pleiv, nr. 86. Sigilaus cul sigil dal cumin dalla Cadi, sigil penda.
16. 1540, 12
Avat Paulus (Nicolai) da Mustér venda, influenzaus dil cussegl da signurs feudals, a Martinus Farisino (Varese) da Faido, ad Albertus Schwarz e Jakobus Schanovius, l'alp Curnera che apparteneva alla claustra.
Regest e copia ella Synops. annal. Dis. pag. 105; Eichhorn, Ep. Cur. pag. 251, e Mohr, regesta da Mustér nr. 298, pag. 43.
17. 1543 (copia digl onn 1845)
Renovaziun dalla brev dils vischins da Tschamut pert. l'alp Tschamut arisguard obligaziuns visavi la claustra da Mustér.
Original, pergameina, tudestg
Sigiladers: Igl avat Paul Nicolai dalla claustra da Mustér, giuncher Jakob von Sax, mistral dalla Cadi e Hans Florin da Tschamut, sigils pendan.
Document en nr. 8. Copia tenor Muoth.
18. 1548, matg, 29
Brev da sentenzia dalla dertgira dils XV a Trun, entras la quala las allocuziuns da Herkules de Capol da Flem, en favur da sia dunna ord la schlatta da quels de Pultengia cun appellar als artechels da Glion da 1526 pert. l'alp Nalps sin territori da Tujetsch, ein vegnidas refusadas entiramein.
Regest ord Synops. annal. Dis. fol. 42, e Mohr, regesta da Mustér, nr. 303.
19. 1551, november, 11
Juli Paul de Tujetsch venda cul cunsentiment da sia dunna Helena a Marti Tschenz 4 flurins tscheins annual per 80 flurins valuta da Mustér.
Original, pergameina, tudestg.
Sigiladers: Gilli Maissen, mistral dalla Cadi, cul sigil dalla dertgira da Mustér, sigil maunca.
20. 1555
Rodel da tscheins dils vischins da Tujetsch. Cuntegn registraziuns dad imprests a singuls vischins ed ils tscheins culponts dils debiturs tochen viaden el 17avel tschentaner. Per part van las registraziuns anavos tochen sils anno 1550.
Original, pergameina, tudestg, volum en folia da 26 paginas.
21. 1557, matg, 12
Brev da sentenzia dalla dertgira dalla Cadi pert. dispeta davart il viadi practicaus sur il dargun numnaus "Dragunn".
Original, pergameina, tudestg, cun copia sin pupi.
Sigiladers: Gilli Maissen, mistral. Sigil maunca.
22. 1563, settember, 12 (Copia 1 dil document; copia 2 dil document)
Contract denter la glieud da Tujetsch e quels dalla Val d'Ursera pert. ils cunfins e pastira sil Cuolm Crispalt; suenter quel va il vegl cunfin sper il crap grond sper via sil spartauas e da quel encunter miezdi tut agrad entochen sil spitg dil cuolm. La lingia da cunfin dil territori da mintgin duei era survir sco cunfin da stadi, il crap cunfin anflaus sil crest sul lag vegn sligiaus si.
Original, pergameina, tudestg.
Sigiladers: Las duas valladas Mustér ed Ursera cun lur sigils. Sigils pendan.
23. 1579
Brev da sentenzia dalla dertgira dalla Cadi sut il mistral Menicus Buldet (da Breil) en ina tgisa dil prenci-avat Cristian de Castelberg da Mustér, pert. dretgs d'alp a Val Val e Val Giuv.
Copia, pupi, tudestg, senza sigil. Cumpareglia tier sura copia Muoth, Bündner Monatsblatt 1898, pag. 74ff..
24. 1587
Rodel da tscheins dalla caplutta da s. Onna a Camischolas. Cuntegn las impurtaziuns da tscheins e fundaziuns alla numnada caplutta el decuors dil 16/17avel tschentaner.
Original, pergameina, tudestg, volum en folio da 30 paginas buca numeradas.
25. 1609
Statalter, cussegl e vischins da Tujetsch vendan als vischins e possessurs a Tujetsch lur atgna alp, numnadamein il Cuolm Cavorgia cul Plaun Pardatsch da quella vart dall'aua, tut lu in en l'auter per 1524 flurins, da quintar 15 bazs per in flurin.
Original, pergameina, tudestg. Sigiladers: Cristian de Castelberg da gliez temps mistral e bandierel, cul sigil dil cumin.
Sigil penda. Leutier ina copia sin pupi da plitard.
26. 1616
Statalter e cussegl e tuts vischins da Tujetsch lubeschan al scarvon Jakob de Balliel, nov dretgs, ch'el possedeva ell'alp Cavorgia cun la cundiziun ch'el hagi negin dretg d'acquistar aunc dapli dretgs.
Original, pergameina, tudestg, formescha aschunta tier document nr. 25.
27. 1616
Folio 5 digl anniversari cuntegn ord vesta per l'enconuschientscha dallas schlattas en Surselva in fetg custeivel register dils commembers dalla confraternitad da s.Giachen, anno 1616. Da gliez temps fuva Sebastian a Castelberg avat dalla claustra da Mustér.
Original, pergameina, latin, nudau da plevon Jodocus de Rungs. Cumpareglia anniversari copia sut cudischs 16.1! Il register da nums ei cumparius cumpletamein ella Crestomazia tom II.
28. 1618 - 1622
Sin folio 12a digl anniversari ha plevon Barclamiu Derungs nudau in en differents puncts fetg interessant plogn sur dil temps nausch: discletg, uiara, revolta, malsogna e carischia duront ils onns 1618 - 1622.
Original, pergameina, tudestg. Cumpariu en Crestomazia tom II, pag. VII.
29. 1625, october, 15 (copia dil document da 1625)
Statalter e cussegl e tuts vischins da Tujetsch vendan a vischins e possessurs a Tujetsch lur atgna alp, l'alp Maighels, Cavradi e Surpalits sur Tschamut per 1672 flurins cun la cundiziun che quellas alps astgien buca vegnir affittadas ni vendidas vinavon.
Original, pergameina, tudestg. Sigliaders: Bandierel Plasch Janal, da gliez temps mistral dalla Cadi cul sigil da cumin. Sigil penda.
30. 1629, avrel, 3
Treis possessurs d'alp vegnan sclaus entras la cooperativa d'alp sco possessurs dallas treis alps Maighels, Cavradi e Palits. Els retscheivan per lur part da 26 dretgs vid las sura numnadas alps l'alp Cavradi sco possess persunal.
Sura cunvenziun ei vegnida scretta sco aschunta da nr. 29. Suttascripziuns: Jacobus Jagmet, Notarius publicus Coenobi et Comunitatis Disertinensis. Cumpareglia tier sura document Muoth Bündner Monatsblatt 1898 pag 40 ff..
31. 1629, avrel, 3
Statalter e cussegl e tuts vischins da Tujetsch vendan a Johannes dell Dege John Liulscha da Sumvitg lur atgna alp Cavradi enteifer Montraviers per 286 flurins, resalvau il dretg als vischins da Tschamut da saver ir cun las cauras ella numnada alp e schar pascular.
Original, pupi, tudestg. Sigiladers: Jakob Berther, da gliez temps mistral dalla Cadi, cul sigil da dertgira. Sigil smaccaus en.
32. 1645, uost, 11
Brev da dertgira dalla Cadi en in plogn encunter ils vischins da Tujetsch pert. dretgs d'alp dall'alp Gamer e Giuv.
Original, pergameina, tudestg. Sigiladers: Jakob Florin Heinrich de Freiberg, cul sigil da cumin. Sigil maunca. Document en dus exemplars. Sin quella plinavon scret en ils documents sut suandontas nr.: nr. 33 dils 19.6.1647; nr. 34 dils 18.3.1655; nr. 35 dils 26.5.1656; nr. 37 dils 3.,7., e 19.1.1663; nr. 38 dils 17.1.1664 ei mo en in exemplar sco aschunta avon maun. Cumpareglia Muoth Bündner Monatsblatt 1898, pag. 104 ff..
33. 1647, zercladur, 19
Cunvenziun denter ils vischins da Mustér ed ils vischins da Tujetsch pert. las alps Gamer e Giuv.
Original, pergameina, tudestg. Aschunta tier document nr. 32.
34. 1655, mars, 18
Sclariment pertuccont il diever dils dus tocs sut Cuolmuot e sut Traviarses la primavera: ils vischins dils dus sura numnai tocs astgan guder quels la primavera per 10 ni 11 dis avon la cargada cun lur muvel, silsuenter dueien els bandunar lur mises e dar liber schibein l'alp sco quels dus tocs.
Original, pergameina, tudestg. Sura text ei ina aschunta da nr. 32.
35. 1656, matg, 26
Partiziun dils dretgs d'alp d'omisduas cooperativas suenter vegls dretgs da cargar, numnadamein 157 en Val Giuv e Gamertal 192. Da quels tucca ei Mustér cun 90 vaccas.
Original, pergameina, tudestg. Text sco aschunta tier document nr. 32.
36. 1663, november 11
Joahannes Berther da Mustér venda als vischins ed all'entira pleiv Tujetsch 14 dretgs d'alp en Val Val e Val Giuv per 20 crunas il dretg e resalva 7 dretgs per agen diever.
Original, pergameina, tudestg. Sigiladers: Cauderschader della Torre, da gliez temps mistral dalla Cadi, cul sigil da cumin. Sigil maunca.
37. 1663, schaner, 3., 7., e 19
Ils pursanavels da Mustér vendan ni brattan lur dretgs d'alp en Val Giuv e Gamertal alla pleiv da Tujetsch.
Original, pergameina, tudestg. Text ei aschuntaus tier document nr. 32.
38. 1664, schaner, 17
Pleiv e vischins da Tujetsch declaran dad haver cumprau e sigilau si tuts dretgs d'alp. Aschia daventan las alps Val Giuv e Val Val, vendidas a divers vischins ils onns 1609, 1626 e 1629 e daventadas alps da cooperativas, puspei alps da vischnaunca.
Original, pergameina, tudestg.Aschunta tier document nr. 32.
39. 1666, matg ils 27/28
Plogn da cassaziun e postulat encunter ina decissiun "in comunitatiam" dils 22 da matg 1665, denter ils vischins da Tujetsch ed ils possessurs d'alp dall'alp Nalps da magher.
Original, pupi, tudestg. Suttascripziuns: Antoni de Contrin, scarvon da cumin.
40. 1669, mars, 28
Scriver dalla autoritad da dertgira da cumin als singuls vischinadis cun la damonda da cunsentiment da vendita dil vicariat e la sindicatura en Valtelina, pervia dalla cassaziun dils gronds deivets dalla podestaria a Morbengo.
Original, pupi, tudestg. Suttascripziuns: Mistral e cussegl.
41. 1669, uost, 9
Cunvenziun denter avat e cunvent da Mustér e la pleiv da Tujetsch; leusuenter ha la Casa da Diu ni lur affittaders il dretg d'untgida per l'alp Nalps en cass da neiv oragiu egl Uaul Baselgia.
Original, pergameina, tudestg. Sigiladers: Conradin de Medel, da gliez temps mistral dalla Cadi ed avat e convent da Mustér. Sigil da cumin, sigil dalla abbazia e convent pendan.
42. 1672, uost, 19
Cunveziun denter ils vischins da Tujetsch d'ina vart ed ils vischins dalla Leventina (Faido e Tessin) da l'autra vart pert. l'extensiun, ils dretgs e cunfins dall'alp Curnera. La brev da cumpra duei denton restar en vigur. Tut las autras cunvenziuns dueien denton vegnir sligiadas si ed ils cunfins dueien vegnir fixai e rugalai da niev.
Original, pupi, talian. Sigiladers: Avat Adalbert de Medel e Castelberg da Mustér cul sigli dalla abbazia. Sigil smaccaus en.
43. 1676, uost, 22
Plogn dalla vischnaunca d'Ursera pervia da fraudaziun ellas alps davart dalla vischnaunca da Tujetsch, principalmein da lur pastur Jon Jacomet, sill'alp Alpsu, la Tagliola e Purderen.
Original, pupi, tudestg. Suttascripziun: Mistral e cussegl d'Ursera.
44. 1680, fevrer, 9, (copia dil document)
Decissiun en ina dispeta denter statalter, cussegl e pleiv da Tujetsch ed ils artavels da Flurin Spescha sco possessur dalla alp Cavradi.
Original, pergameina, tudestg. Sigiladers: Johannes de Fontana, da gliez temps mistral dalla Cadi, cul sigil da cumin. Sigil penda.
45. 1681, zercladur, 26
Brev da hipoteca da Jakob da Rinau alla pervenda da s.Vigeli, pleiv da Tujetsch, per 84 flurins, segirau cun casa, bein e schischom a Plounca sur Camischolas-sura, encunter in tscheins annual da 3 rizzers per mintga flurin.
Original, pupi, tudestg. Sigiladres: Casper de la Thurr, da gliez temps mistral dalla Cadi, cul sigil dalla vischnaunca.
46. 1708
Igl avat da Mustér venda als vischins da Tujetsch l'alp Cavorgia da Sax per 950 flurins.
Original, pupi, tudestg. Suttascripziuns: Avat Adalbertus da Mustér e statalter Johann Mon.
47. 1719, zercladur, 25
Brev da plogn dil mistral e cussegl d'Ursera pervia da donns ellas alps Gamertal, caschunai entras vischins da Tujetsch.
Original, pupi, tudestg. Suttascripziun. mistral e cussegl d'Ursera.
48. 1721, uost, 16
Cunvenziun en caussa dispeta denter la pleiv Tujetsch ed ils possessurs dalla alp Nalps da magher da Mustér pert. diever da lenna ord igl uaul dalla pleiv da Tujetsch che cunfinescha cun la sura numnada alp. Ils possessurs dall'alp han il dretg da diever cun pagar 54 flurins.
Original, pupi, tudestg. Sigil dalla aulta dertgira dalla Cadi.
49. 1732, uost, 2
Memorial pertuccont ils cunfins denter Mustér e Tujetsch a Bugnei.
Original, pupi, romontsch. Senza suttascripziuns ni sigil.
50. 1753, avrel, 17
Josepoh Benedict Freiherr von Rost, uestg da Cuera, relai alla vischnaunca da Tujetsch in uorden ed ina admoniziun pertuccont l'erecziun d'in beneficiat per ina messa marveglia en Tujetsch.
Original, pupi, tudestg. Sigil digl uestg, smaccaus en.
51. 1786, fevrer, 22. (copia dil document)
Brev da dertgira en ina dispeta denter ils vischins da Tschamut ed ils ulteriurs vischins pertuccont cuosts vid casa caplania a Rueras ed ils tscheins d'alp per las alps Surpalits e Maighels.
Original, pergameina, tudestg. Sigiladers: Johann Laurenz Carigiet, da gliez temps mistral dalla Cadi, cul sigil dalla vischnaunca da Mustér. Sigil maunca.
B. Actas
1. 1550 - 1759
Siat acts da dertgira, cunfins Ursera (1 Rechtseröffnung ca. 1670) (en scatla nr. I giufuns)


text:
16 03
Ol dé 16 de mars l'è 'l 75 ( 76 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 291 dé a finí l'an.
Ul dí 16 de mars al è ul dí da pòost 75 ( 76 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 291 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1562 - Salou (ol Tarragonès): di piracc i atacal paes e gh'i fa nömerus parzonér.
1938 - Barcelona: l'aviassiú franchesta la scumensal plö devastadur di bombardament che la patirà la sità dürat la guèra Civila Spagnöla; al durarà tre dé.
1978 - Roma (Itàlia): i Brigade Rosse i seguestra Aldo Moro (al sassinarà ol 09 05).
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Dapi il 1985 saja la surfatscha da terren abità ordaifer las zonas da construcziun creschida per l'entira surfatscha da las citads da Turitg, Genevra, Basilea e Berna scriva la Pro Natura.
Las surfatschas dad edifizis e da traffic sajan creschidas en il medem temp dadens e dador las zonas da construcziun medem fermamain – numnadamain 32% tar ils edifizis e 15% tar il traffic.
Er agricultura dovra pli e pli terren
Remartgabel tenor la Pro Natura saja, che l’agricultura sez è stada da la partida tar quest svilup: In terz da la creschientscha da las surfatschas dad edifizis sin pajais da cultura va sin il conto da l’agricultura. Tranter il 1985 ed il 2009 è il areal dad edifizi per bain puril s’augmentà strusch per il dubel – numnadamain da 0,23 sin 0,43 hectaras.
Excepziuns èn basa per «miseria da la cuntrada»
La raschun per questa «miseria da la cuntrada» sajan las bleras excepziuns ch'èn vegnidas integradas en la lescha per la planisaziun dal territori. La confederaziun vul anc quest onn reglar da nov la construcziun ordaifer la zona da bajegiar.
Tenor la Pro Natura sto quella franar consequentamain il boom da construcziun en la cuntrada.
RR novitads 15:00


text:
La Svizra e la segunda guerra mundiala – in chapitel che na saja anc adina betg lavurà si da rudent, di la istoricra Christina Späti. Ins discurria dals fugitivs e da las fatschentas dubiusas ch'i haja dà. Mo ch'era Svizras e Svizzers sajan stads unfrendas dal naziunalsocialissem strusch insatgi che sappia. Quai veglia ella midar. Ton pli ch'i na sa tractia betg mo da singuls cas.
La neutralitad n'ha betg protegì
Durant sias retschertgas ha la professuressa da l'universitad da Friburg chattà fastitgs da pliras milli persunas, che han patì durant il temps dal naziunalsocialissem e da la guerra da malgistadads e persecuziun. Blers Svizzers che vivevan en l’exteriur sajan stads cunter ils Nazis, sajan perfin daventads commembers da la Résistance ni hajan repartì fegls sgulants. Ultra da quai vivevan era pliras tschient famiglias gidieuas svizras en l'exteriur, cunzunt en Frantscha. «Quellas n’han betg pli pudì profitar da la protecziun tras la neutralitad da la Svizra, ellas èn vegnidas consideradas sco gidieuas.» Blers hajan empruvà da survegnir agid da las autoritads svizras, di Christina Späti vinavant.
Svizzers che han vivì en Frantscha e ch’èn vegnì arrestads, ils confamigliars ch'èn ids tar il consulat svizzer ed han ditg che lur um ni la dunna saja vegnida arrestada la notg passada e che han dumandà per agid. Tals cas datti tschients, millis en l’archiv da la Confederaziun.
Plirs tschients assassinads
Appels e cloms d'agid che n’han betg adina chattà in'ureglia averta. En l'aria saja perquai in pau la renfatscha che las autoritads svizras n’hajan betg fatg avunda per gidar, di Christina Späti. Mo probabel na saja la Svizra a l'entschatta era betg stada conscienta da la situaziun precara. Cun il temp sentian ins dentant schon, ch’ils emploiads dals consulats savevan ch’i n’è betg in bun segn sch'insatgi è vegnì deportada en Germania. «Sch’els han udì da quai han els savens reagì pulit spert, ed han empruvà da contactar la persuna. Els han era dumandà sch’els possian visitar la persuna e sch’els possian purtar pachets cun victualias.» Betg adina han quellas intervenziuns purtà fritg. Enfin ussa saja enconuschent, che plirs tschient burgais svizzers sajan vegnids assassinads durant quels onns.
Emprender dal passà
I dovri dentant anc dapli perscrutaziun, di Christina Späti. Blers destins na sajan anc betg sclerids. Quai fetschia dentant basegn. Betg mo pervia da la gistadad, mabain era per emprender da quai ch'è stà. «Tge pudain nus far per ch'insatge uschia na capita betg puspè? Nua stuain nus far adatg, nua stuain nus metter cunfins? Na stuain nus betg proteger a moda speziala tschertas minoritads?».
I na giaja betg mo per il passà, di Christina Späti. Da perscrutar l’istorgia saja era fitg impurtant per noss temp ed anc pli fitg per il futur da nossa societad.
RR actualitad 12:00


text:
La raschun per quest svilup sajan las fusiuns. E quest trend cuntinueschia. Actualmain hajan 145 vischnancas en Svizra l'intenziun da fusiunar, uschia la «Sonntags Zeitung». Las vischnancas che daventian pli pitschnas emprovian da surviver, tranter auter, cun fusiunar. La fusiun saja dentant betg la suletta schliaziun per las vischnancas che vegnan adina pli pitschnas pervia che blers van davent. La vischnanca dad Albinen en il chantun Valais porscha per exempel avantatgs finanzials.
RR novitads 09:00


text:
Votaziun il zercladur
Ils 24 da zercladur pon Andiast e Vuorz votar sur da la fusiun, a Breil è ils 25 da zercladur la votaziun a l’urna. Sch’i dat in gea va la fusiun da Breil-Vuorz-Andiast en vigur cun ils 01.01.2018.
Vuorz
- Vuorz po sanar la chanalisaziun Grotta/Cadruvi. La radunanza communala ha approvà in credit da 130'000 francs per in'emprim'etappa.
- Ultra da quai han ils da Vuorz - tranter auter – ditg gea a la revisiun dal regulativ davart las taxas da bajegiar.
- La dumonda da credit per sanar la Via Cantuns è vegnida spustada sin ina proxima radunanza communala.
- Unanimamain han ils da Vuorz era ditg gea al credit da 37'750 francs al credit per ina sortida d'urgenza ed ina tualetta d'impedids en halla plurivalenta.
- Plinavant han eld approvà la vendita da terren a Mathilda Caderas.
Andiast
- Ad Andiast ha la radunanza communala decis da renovar l'abitaziun en chasa communala e quai unanimamain.
- En la cumissiun da gestiun èn vegnids elegids: Corsin Spescha (nov) e Barla Kobler-Spescha (nov).
Breil
- Breil ha preschentà il contract da fusiun tranter las trais vischnancas.
RR novitads 07:00


text:
Il pledader da l'armada, Christoph Brunner, ha confermà in tal rapport da la gasetta «Schweiz am Sonntag». Il 2013 eran anc 965 recruts crudads tras l'examen.
Persunas cun potenzial da violenza na duain betg survegnir ina arma
Tar quest examen valitescha l'armada il potenzial da violenza da las persunas che fan la mustra. Uschia vul l'armada garantir che persunas periclitadas na vegnian betg scoladas en il militar, e n'han era betg a chasa in'arma.
Impuls per quests examens dals recruts è stà il delict d'in schuldà a Turitg-Höngg. Lez aveva sajettà giu ina dunnas da 16 onns ad ina fermada dal bus; quai cun sia buis d'assagl. Il 2011 ha l'armada lura introducì l'examen.
RR novitads 16:00


text:
Mattiu Defuns
Sia vusch ha ina bella patina da blues e soul, ina vaira natira da rockadur schess ins, schebain ch’ il chantadur ha mo 17 onns, in record per in Top Pop Rumantsch. E tuttina, Mattiu Defuns da Trun-Darvella ha gia experientschas cun registraziuns professiunalas. La primavaira passada ha el briglià en il duet «Jeu engolel tiu cor» cun il rappunz sursilvan Giganto. E Mattiu è gia dà en egl sin inqual festa cun in agen bel repertori inspirà da la musica da Bob Marley.
Il plaschair da la musica ha el survegnì da chasa - ses bab Gioni è stà in dals Furbazs originals - ma la vaira passiun è vegnida cun scriver atgnas chanzuns durant frequentar la Scola da talents a Glion. Dacurt ha Mattiu Defuns finì il curs preliminar da la scola d’art Liechtenstein e lavura ussa sco manual. Ma sia finamira è la scola da musica. Qua sa cunfa il titel da ses Top Pop bain, ina melodia simpla ma impressiunanta, ch’exprima la singularitad da «Mia olma», da sia «soul» pia. D’udir exclusivamain sin Radio Rumantsch.
Musica e text: Mattiu Defuns
Battaria: Roger Hintermann
Bass: Lucas Schwarz
Ghitarra: Jean-Pierre von Dach
Producziun: Manfred Zazzi e Roland Vögtli
Mia olma
Ed jeu sun jeu,
E ti, ti eis ti
Mia olma sauda a mi e tia a ti.
Fussel bu jeu sche mia olma fuss bu la mia.
Fussel bu cheu sche mia olma fuss bu aschia.
Fussen mai cheu.
Fussen mai cheu.
Fussen mai cheu, sin quest mund aschia.
Ed jeu sun jeu, e ti, ti eis ti
e quei ei mia fatscha la notg sco il di.
Ed jeu sun cheu per quest mument,
ed ensessez han ins aunc bia ensenn.
Fussen mai cheu.
Fussen mai cheu.
Fussen mai cheu, sin quest mund aschia.


text:
Il forum cun Philipp Ramming
- Dumengia, 7.6.2015, 12:30
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 7.6.2015, 12:30, RTR
Il spazi da vita da l'uffant
Uffants vulan e ston sa sviluppar. Per pudair far quai, dovran els in spazi da viver favuraivel. Part d'in tal èn sa chapescha las relaziuns cun confamigliars. Mo tge influenza ha il conturn geografic per il svilup da las cumpetenzas socialas, l'autonomia, la sanadad e la resistenza psicologica da l'uffant? Il forum sa fatschenta cun in studi ch'ha cumpareglià il svilup d'uffants che pon sa mover libramain en lur spazi da vita cun quel d'uffants che vegnan adina accumpagnads dals geniturs dad in lieu a l'auter.
Redacziun: Philipp Ramming


text:
Inhalt
Exteriur
-
Frantscha dovra portaviuns en il cumbat cunter il Stadi islamic
En il cumbat cunter la milissa terroristica Stadi islamic dovra la Frantscha ils portaviuns «Charles de Gaulle». La basa da cumbat sin l'aua saja vegnida integrada glindesdi en il nord da l'Irac, quai rapporta la gasetta «Le Parisien» sa basond sin la regenza.
L'aviatica franzosa sgola gia dapi il settember passà attatgas cunter il Stadi islamic. Il portaviuns «Charles de Gaulle» ch'è era equipà cun armas atomaras, è arrivà ils 15 da favrer en il Golf da la Persia. El ha 21 aviuns da cumbat a bord, latiers in aviun da radar e 4 helicopters.
RR novitads 10:00


text:
Wikipedia:Bainvegni
Bainvegnì tar la Vichipedia, l'enciclopedia libra.
Tge è la Vichipedia?[modifitgar il code]
La Vichipedia è ina enciclopedia che vegn betg redigida d'ina redacziun fixa e pajada, mabain d'auturs voluntaris. Il pled Vichipedia sa cumpona dal pled wiki, il pled hawaian per spert, ed d'enciclopedia. In vichi è ina pagina d'internet nua che mintgin po midar spert e senza grondas experientschas tecnicas il cuntegn cun agid da ses agen browser.
La pagina rumantscha da Vichipedia è be ina da fitg bleras ediziuns da Vichipedia. Cun 3,545 artitgels è ella ina da las pitschnas. Las duas grondas èn l'englaisa cun varga 2'000'000 artitgels e la tudestga cun circa 770'000 artitgels. Qua datti ina glista cun tut las linguas che han ina Vichipedia.
Cuntrari ad enciclopedias convenziunalas è Vichipedia libra. Ella n'è betg be gratuita en l'internet, na, ella po er vegnir copiada da mintgin che inditgescha la funtauna. Per quai procura la Lizenza GNU per documantaziun libra, cun la quala ils auturs publitgeschan lur texts.


text:
En plirs chantuns circuleschan mails che derasan virus e che pretendan d'esser da la polizia. La dretga polizia cusseglia da betg avrir ils mails e da stizzar quels.
Avertì da tals mails ch'han sco annexa in document da Word cun in virus han tranter auter las Polizias chantunalas dad Argovia, Basilea-champagna, Berna, Turitg e da la Svizra Centrala. Il text en ils mails saja scrit en in tudestg manglus ed fetschia attent sin ina persuna privlusa en il conturn. Las autoritads accentueschan en las communicaziuns che quests mails na sajan betg dad els.
RR novitads 06:00


text:
Suvlaki, Gyros e Capretta – Oliebollen
- Gievgia, 28.12.2017, 10:15
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 28.12.2017, 10:15, RTR
Oliebollen, las cullas dultschas datti da Silvester en l'Ollanda. I dat pliras variantas da quella spezialitad, cun u senza ivettas, cun u senza vinars da vin.
Pascal Berther-Dekker ch'è oriunda da Bergen en l'Ollanda dal Nord e che viva dapi 22 onns a Sedrun preschenta il recept per Oliebollen. Las cullas frittadas èn garnidas cun zutger da pulvra ed ins mangia ellas chaud, uschè gustan ellas il meglier. Ils dis da Silvester e Bumaun vegn fatg grondas purziuns dad Oliebollen en l'Ollanda, er per servir fraid a las visitas.


text:
Cun quai che Scuol ha approvà la lescha davart taxas da giasts e taxas turisticas, po la vischnanca ussa realisar ina lescha unifitgada per las taxas. Avant aveva mintga vischnanca singula sias atgnas leschas.
La nova lescha
Taxas da giasts pajan ils alloschaders per mintga pernottaziun da lur giasts ed ils proprietaris da domicils da vacanzas per lur atgnas pernottaziuns (pauschala annuala).
Taxas turisticas pajan gestiuns d'alloschi commerzialas, fittaders da chasas da vacanzas, d'abitaziuns da vacanzas, da stanzas per giasts, d'alloschis per gruppas, da campiunadis, eav. Plinavant era gestiuns da tut gener che profitan directamain u indirectamain dal turissem.
RR novitads 12:00


text:
Il moderatur da radio e televisiun Kurt Zurfluh è mort en la vegliadetgna da 67 onns. Quai ha confermà sia famiglia envers Radio SRF. Zurfluh saja mort d’ina insuffizienza dal cor durant in viadi en Cuba.
Passa 40 onns moderatur
Sia carriera ha el cumenzà ils onns 1970 tar il schurnal regiunal da la Svizra Centrala da Radio DRS. Enconuschent è el cunzunt stà per sias moderaziuns da sport en la televisiun e per l’emissiun da musica populara «Hopp de Bäse».
Ils davos onns ha Kurt Zurfluh vivì cun sia partenaria a Weggis en il chantun Lucerna.
RR novitads 08:00


text:
Il maletg da la Svizra sco pajais cun ina mediocra participaziun a votaziuns ed elecziun stoppia perquai per part vegnì revedì scrivan ils auturs dal studi da l’universitad da Genevra. Sch'ins resguardia numnadamain 20 votaziuns sa participeschian passa 90% dals burgais almain ina giada ad ina tala votaziun. Ma il studi constatescha er che mo paucs burgaisas Svizras e Svizzers van regularmain a votar.
Bleras persunas han interess vida la politica
L'impressiun che varga la mesadad da la glieud n’haja nagin interess per la politica, gie saja frustrà e trumpà da lezza e vegli perquai d’avair da far nagut cun votaziuns, quell'impressiun constettia betg propi, ha ditg Simon Lanz, in dils auturs da quest studi.
Mintga 5 onns ina giada a l’urna
Propi bler n’è quai betg. Quai conceda era Simon Lanz. Il resultat dal studi mussia dentant ch'i dettia sper quels che giajan mai e quels che giajan adina a votar anc ina fitg gronda gruppa da persunas che decidian da cas a cas sch'els giajan a l'urna u betg.
Ch'i dat en Svizra relativ paucas persunas che s'interesseschan insumma betg per temas politics e ch'i dat da l'autra vart era mo paucs democrats exemplarics, quella conclusiun da lur studi na saja betg exnum ina nauscha nova, ha ditg Lanz. «Persunas che van mo sporadicamain a l’urna èn persunas che vegnan influenzadas fitg da campagnas. Sch’ina campagna vegn manada cun auta intensitad e sch’ils temas èn fitg simpels, per exempel la politica d’asil, alura vegnan quellas persunas mobilisadas fitg e van surproporziunalmain a l’urna.»
Ils process politics ston vegnir pli chapibels
Promover l'interess ed augmentar la chapientscha per ils process politics sappian ins per exempel gia en scola. Tenor Simon Lanz mussia lur analisa che talas mesiras possian augmentar la participaziun a las votaziuns.
Il potenzial da motivar la glieud dad ir a votar è pia avant maun. La fin finala schai vid las partidas, las gruppas d'interess e lur projects sch'i vegnan da carmalar il futur dapli votantas e votants a l’urna.
RR novitads 11:00


text:
Il mars han ils consuments svizzers stuì pajar per ils medems products 0,4% dapli ch'il favrer.
Pli chars èn ils pretschs cunzunt vegnids en il sectur dal turissem, sco che l'Uffizi federal per statistica scriva. Per viadis pauschals en l'exteriur han ils Svizzers stuì pajar 5,2% dapli e sgols èn perfin stads 8,5% pli chars ch'il mais avant. Ma er tgi ch'ha passentà la notg en in hotel ha pajà bunamain 2,7% dapli.
Sectur da victualias senza grondas midadas
Tar nutriment, bavrondas senza alcohol e tar il tschains hai perencunter strusch dà midadas. E products d'ieli, bavrondas alcoholicas e products per la sanadad èn perfin vegnids pli bunmartgads.
RR novitads 11:30


text:
- Il parlament grec ha approvà in nov program da spargn da bunamain tschintg milliardas euros.
- Quest program prevesa ulteriuras reducziuns da rentas e auzaments da taglia.
- La Grezia dovra fin il fanadur puspè daners da ses partenaris europeics.
- Il pajais sto lura pajar enavos credits da set milliardas euros.
Tut ils 153 parlamentaris da la coaliziun da regenza dal primminister Alexis Tsipras èn stads per il program da spargn. 128 parlamentaris han vuschà encunter quel. Grazia a questas novas mesiras da spargn spera la regenza sin entradas da passa quatter milliardas euros. Questas mesiras èn premissa per ch'il pajais survegn vinavant agid finanzial da ses crediturs internaziunals.
L'opposiziun renfatscha a Tsipras d'avair pers memia bler temp als discurs cun inls crediturs. Mo perquai dovria uss questas ulteriuras mesiras da spargn per insacura puspè star sin atgnas chommas.
Protests e chaumas
Cunter il program da spargn avevan millis da Grecs protestà mesemna cun ina chauma generala. Tenor l'uniun dals pensiunads grecs sa tracti gia da la 15avla reducziun da rentas dapi il 2010.
Mesemna saira han radund 3'000 persunas protestà davant il parlament ad Athen. I ha dà charplinas tranter ils demonstrants e la polizia.
Ils mariners da la navigaziun da costa han cuntinuà lur chauma il terz di en roda. En consequenza èn bleras inslas senza plazza aviatica isoladas. La chauma duaja cuzzar fin sonda.
RR novitads 06:00


text:
Il dumber da las persunas che hajan in problem cun la cumpatibilitad tranter la lavur e la vita privata è s'augmenta da 3% sin 21,6%, declera Travail.Suisse. Quai saja dentant reclamà sin aut nivel, conceda l'associaziun.
Radund 40% èn stressads
Sco pli grond pais vegn resentì il stress. 40% dals dumandads sa sentan tenor il studi savens stressads. Per exempel è il squitsch da termins fitg grond. Er sco negativ vegn recepì il temp a disposiziun. Uschia sajan per exempel ils facturs da sururas, cuntanschibladad, dis da lavur lungs u pausas scursanidas s'augmentads dapi il 2015. Intgins lavuran er pli savens sch'i èn malsauns cumpareglià cun avan tquatter onns.
Er valità mender vegn la paja. Dapi il 2015 è il dumber da lavurers che n'è insumma betg cuntent cun la paja creschì da 9,4% sin 11,6%. Quai na smirveglia betg sch'ins contempleschia il svilup da las pajas dals ultims onns, ha ditg il president da Travail.Suisse Adrian Wüthrich.
Dapli investiziuns en collavuraturs necessaria
Bun la mesadad dals lavurers na crai betg ch'i pudessan chattar ina plazza cumparegliabla cun la medema paja, sch'i perdissan lur lavur. Tuttina blers èn da l'avis ch'i na vegnian betg promovids avunda bain da lur patrun. Travail.Suisse pretenda perquai ch'i vegnia investì dapli en ils collavuraturs en furma da scolaziuns.
RR novitads 12:00


text:
Sâbet
Artécol in dialèt arzân
Sâbet (Sabato in italiân) l'é un dé 'd la stmâna tr' al venerdé e la dumènica, dal latèin sabbatum ch' al deşvîn a msó vôlta da l' ebràich shabbat, giôren dedichê a l' "arpûns".
P'r al mònd rumân, préma ed l' arîv dal Cristianèişem, l' êra al Saturni dies, dé ed Satûren, druvê incō int i paèîş ed léngva inglèişa (Saturday) e da i paèiş ed l' Êlta Europa.
Per l' ebraîşem l'é un giōren sâcher da stêr luntân da bâst' ech sia gèner 'd ôvra e dòunca ânch al lavōr (Esodo 20, 10) e 'd celebrasiòun ed l'ôpra ch' la sêlva ed Dio (Deuteronomio 5, 12-15), urdnê in di dēş cumandamèint, guêrda Shabbat. Soquânt tétol cristiân ed Avventismo millerita, tra quisché la Chiesa Cristiana Avventista del Settimo Giorno, j Avventisti del Settimo Giorno del Movimento di Riforma, i Davidiani e la Vera Chiesa di Gesù a rispèten l'arpûns da la sîra dal venerdé a còla dal sâbet, acsé cm' a dîş la Bébia
Vōş coleghêdi
Êter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Sâbet
Lunedì · Martedi · Mercoledì · Giovedì · Venerdì · Sabato · Domenica
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Sabato trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Giuseppe Mezzofanti
Artéccol in dialatt bulgnais
Al Giuseppe Mezzofanti l'è stè un cardinèl dal Setzänt-Otzänt ch'l è vanzè famåus cme on dî pió grand poliglòt ed tott i ténp.
Nèd a Bulåggna dal 1774 int'na famàjja puvratta, l'era cén ch'l avêva una memòria ch'la fèva pòra, l'era brèv int'la mûsica e l'era 'na moccia brèv a inparèr dal languv furastîri.
L'era andè a scola al Scuole Pie a Bulåggna e lé a i avêva cgnussó di misiunèri gesuiti ch'i êren int'al Stèd d'la Cîsa sénd che l'åurden l'era stè suprèss. Dscurand cun låur l'avêva inparè tott d'un fiè al svedais, al tudàssc, al spagnôl e dî èter dialétt ispanoamericàn. Intant al studièva anch' dal languv môrti ch'l era dré ad inparèr a scôla.
Dåpp l'era entrè in seminèri, l'avêva finé ed studièr filosofî e teologî di mondi prémma d'l etè necesèria pr'advinter prît. Alåura l'avêva pinsé ed metters drî a studièr al languv orientèli.
Dal 1797, quand l'avêva 23 ân, l'arzàvv l'åurden ed prît e al tôl l'insegnamänt ed żudî, âreb, ed languv orientèl, ed grîg a l'Universitè ed Bulåggna.
Stral 1799 e l'1800 l'è int'i sbdèl par fèr curâg' a chî furastîr ch'i êren lé ch'i tirèven i ûtum e acsé l'aveva inparé 'na moccia d'ètri languv europèi. L'era vanzè al cunfesåur dî turéssta e dî viazatûr ch'i pasèven par la zitè.
Dal 1806 l'avêva détt ed nå a Napoleån ch'la i avêva dmandè s'al vlêva andèr da ló a Paris. Prémma al i aveva anch' dè só al Pèpa Pio VII. Invêzi po dal 1831 al dîs ed sé al Pèpa Gregorio XVI quand al i dmanda d'andèr a sarvézzi d'la Cungregaziån par la prupagaziån d'la faid.
A Råmma, stra misiunèri e gran dutûr ch'i gneven da tott al månd, al Mezzofanti l'aveva inparé däli ètri languv.
Stra totti äl languv, ai è stè såul al cinais ch'al i avêva dè da sudèr: l'era stè custratt a pêrder quater mîs prémma ed sentirs padrån d'la langua. Dåpp al pèder Umpierres, ch'l era bèle stè misiunèri a a Macao e l'aveva insgnè la langua cinaisa a la Propaganda Fide, l'aveva tachè a dscårrer con ló in cinais e l'aveva confermè ch'l êra propi bån ed dscårrer in mandarén.
Gregorio XVI l'era vanzè so amîg e prutetåur. L'avêva fât advintèr cardinèl int'al Concistoro dal 12 febrèr 1838.
L'è môrt a Råmma dal1849. Quand l'è môrt al savêva lèzer e dscårrer bän 38 languv e lezèr e capîr bän däli ètri 40: in tott al capéva 78 languv. Al so monumänt l'è int'la Chiesa di Sant'Onofrio al Gianicolo.


text:
Audnì
Audnì (Aunì in Piemuntes; Oldenico in Italian; Odinicum in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 259 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 6,5 km² e ona densità de popolaziun de 40 ab./km².
El paes el se tröva al cunfin cun la Pruvincia de Nuvara (cumün de la Badia) e arent al fiüm Sesia.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Audnì l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Albinèa
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Albinèa (Albinea in italiân - ciamêda da j arzân "La Fôla" anca se "Fôla" l'é al nòm dal cèinter dal paèiş) l’é un cmûn ed la pruvîncia ed Rèz al só teritôri al se sparpâgna fra l’êlta pianûra e al prémi culèini ed l’ Apenèin arzân. L’é coleghê a Rèz cun un servési ed trâm sitadèin.
Stòria
Int la stòria 'd Albinèa a gh'é dal prôvi che ché a ghe stêva ed la gînt bèle int al peréiod prema ed la stôria, difâti è stê catê in divêrs pûnt dal cmûn: per eṣèimpi, al Butèighi (in dóv' a segnalê ânch sègn ed cà 'd l’etê rumâna), in localitê Brulèt e 'd la grôta naturêla ed la “ Tâna ed la Musèina” atâch a Bursân. Dal 1797 al 1805 l’é stêda unîda a Rèz, dôp, int al 1808, a Vsân. Cun la Restaurasiòun l’é stêda unîda a Scandiân. Farini int al 1859 al gh’à turnê a dêr l’indipendèinsa. La Pēv 'd Albinèa, ûn di sémbol ed la stòria de sté cmûn, la vîn citêda int al diplôma d’ Ottone II dal 980 cun tétol ed Sân Prôsper , ch’ a’s zûnta in sègvit còl ed la Nativitê ed M.V. Albinèa l’ é numinêda int al 1057 in ‘na bòla dal pêpa Stefano IX in favōr dal cunvèint ed Sân Prôsper. Dal 1070 Albinèa, cun al castèl e la Pēv, l’ēra ‘na proprietê dal vèschev ed Rèz ch’al gh’îva ânch un palâs. Int al 1412 al pêpa Giovanni XII l’à alvê in cuntèa al fèdev ‘d’Albinèa a l’à dê l’invistidûra a Giovanni Manfredi ch’al gh’îva bèle al pusès ed Bursân, Jân, Muntréch, Pratsōl e Muciatèla. La faméja l’à tgnû al fèdev fîn al 1730. Int al 1738 al dóca Francesco III d'Este a n’à invistî al marchèiṣ Alessandro Frosini. Ed particulêr impurtânsa ânca la stòria dal castèl ed Muntréch, pusès préma dal vèschev ed Rèz, pó di Fogliano e dôp di Manfrêdi e d’êter. A la fîn dal XVIII sècol Muntréch al gh’îva 488 abitânt. Cun la Restaurasiòun la frasiòun la và a fêr pêrta dal cmûn de Scandiân e int al 1859 ‘d Albinèa. Al cmûn ed Bursân l’é arcurdê in ducumèint dal 1315. Al s’é mantgnû indipendèint fîn a la fîn dal XVIII sècol quând al gh’îva ‘na popolasiòun ed 896 abitânt, mèinter Albinèa a n’in cuntêva mēno ed 600. Cun al Restaurasiòun Bursân l’é stê unî préma a Scandiân e pó, int al 1859, a ‘d Albinèa.
Personâg famōş
- Daniele Campani, sunadōr ed bateréia di I Nomadi
- Giorgio Morelli, partigiân e giurnalésta
- Mario Simonazzi, ciamê Cmandânt Azór, partigiân
Galeréia fotogrâfica
Culèini ed Muntréch e vésta ed la pianûra
Materiêl p'r andêregh in fònd
(manca):
- Baricchi W., a cura di, Insediamento storico e beni culturali alta pianura e collina reggiana, Reggio Emilia, 1988.
- Bulgarelli M. C., Marzi M.A., Albinea fra arte e storia in età canossiana, Albinea, 1992.
- Enciclopedia dei Comuni d'Italia. L'Emilia Romagna paese per paese, Firenze, 1987.
- Iotti M., Villa Viganò di Albinea. Cenni storici ed…enologici. In Strenna del Pio Istituto Artigianelli, a. VI, n. 2, 1997, p. 39 – 43.
- Ligabue G., La casa a torre dal Tresinaro al Crostolo, Reggio Emilia, 1985.
- Corradini A., Immagini della storia di Albinea, Reggio Emilia, 1979.
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Albinèa trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
Er il responsabel per il traffic da bus en la Frantscha, André Burri sto bandunar la AutoDaPosta SA. Sco La Posta ha confermà il venderdi a scrit ad SRF, haja Burri gia bandunà il concern. Burri era president da la societad affiliada CarPostal France. En Svizra er'el latiers lobist politic da l'AutoDaPosta SA per las fatschentas en la Romandia, Frantscha ed en il Principadi dal Liechtenstein.
Quest venderdi suentermezdi infurmescha l'Uffizi federal da traffic a Turitg, quants daners che La Posta sto pajar enavos al stadi.
RR novitads 08:00


text:
08 10
Ol dé 8 de utùer l'è 'l 281 ( 282 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 85 dé a finí l'an.
Ul dí 8 de utùer al è ul dí da pòost 281 ( 282 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 85 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1998 - Banyoles (ol Pla de l'Estany): ol naüfras del vassel turístegh l'Oca a l'lach al provoca 21 morc.
1600 - San Marèn al adota la sò Costitüssiú scricja.
1967 - La guerija liderada per Che Guevara e i sò òm a l'è catürada a Bolívia.
1971 - la Granda Bretagna: John Lennon gh'al pöblega Imagin.
1982 - Se la pruibiss Solidarność.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Il Festival da Jazz è cun prest 60 concerts ed in budget da radund 2 milliuns francs in dals gronds festivals en il Grischun. Stars mundials arrivan mintg'onn en l'Engiadina durant il fanadur. Per finanziar il festival ston ils organisaturs adina puspè far dumondas da sustegn. Per avair ina segirtad da planisaziun vuless l'intendant Christian Jott Jenny avair cunvegnas da prestaziuns sur plirs onns. Puntraschigna ha ussa fatg ina tala cunvegna: Durant ils proxims 3 onns survegn il festival mintgamai 60'000 francs da la vischnanca.
Betg uschia simpel per il chantun
Il festival vuless era cun il chantun ina cunvegna da prestaziun. Il cusseglier guvernativ Martin Jäger di che quai na saja betg uschè simpel. Il chantun haja bain la pussaivladad da far talas cunvegnas, ins n'haja dentant betg blers raps per quellas e la glista da quels che vulessan talas cunvegnas saja lunga. Il chantun dat quest'onn 160'000 francs al Festival da Jazz da San Murezzan ord il fondo da lottaria. Quai saja passa il dubel da quai ch'ins haja dà anc l'onn 2012 ha ditg Martin Jäger ad RTR. Cun ina cunvegna da prestaziun na pudess'ins betg dar uschè bler.
Cun la nova lescha per la promoziun da cultura duai dentant esser pussaivel da far dapli cunvegnas da prestaziun. Co n'è anc betg cler. Il chantun sto anc elavurar in concept.
RR actualitad 11:00


text:
Inhalt
Ulteriur Grischun
-
Bun onn per Arosa
Il parlament d'Arosa ha approvà il quint annual 2016. Tar ina bilantscha da passa 128 milliuns francs resulta in gudogn dad 1,6 milliuns francs. L’onn passà ha Arosa fatg investiziuns nettas da 5,5 milliuns.
Autur:
CDM / Andreas Wieland
Plinavant ha il parlament refusà da deliberar l'iniziativa «Vista libra tranter il Lai sura e la plazza da sport Ochsenbühl» per mauns da la votaziun. El suonda a la suprastanza d'Arosa che valitescha l'iniziativa sco cuntraria al dretg.
RR novitads 12.00


text:
L’onn 1500 è l’urs sa derasà en Svizra. Il 1885 ha vivì ina populaziun da var 30 urs en la regiun dal Pass dal Furn. Il 1904 suenter che 2 chaschaders grischuns han sajettà in urs cun ses pitschen, n’han ins 101 onns betg pli vis in. Ina curta cronica.
L'onn 2010: L’urs è returnà en il Grischun. El va per ils guauds enturn en tschertga dad insatge da mangiar. Pudì tiers ha el er intginas nursas. Chapaivel che quai na plascha insumma betg als purs. Nus giain a la tschertga dal grond animal stgarpant.
L'onn 2012: La famiglia Albertin viva a Ramosch en l'Engiadina Bassa. Dapi curt han els in giast en la vischinanza. L’urs M13 visita adina puspè las vischnancas da l’Engiadina Bassa. Ma co van els enturn cun il fatg ch’in urs da tala grondezza va per las pitgognas en lur vischinanza? Han els tema? U han els forsa plaschair d’in giast uschè spezial?
L'onn 2013: L’urs M13 è vegnì sajettà ils 19 da favrer 2013 en la Val Poschiavo. El valeva sco urs da risico. El n'aveva betg fatg mal ad umans ma el è adina vegnì pli datiers als vitgs. El ha dentant fatg problems ed è rut en chasas, fatg donns e stgarpà nursas.
L'onn 2014: Il matg 2014 han ins vis in urs en l'Engiadina. L’urs M25 ha be fatg ina curta visita ed è lura puspè turnà enavos en l'Italia.
In sguard enavos en il temp da l'urs en il Grischun.
L'onn 1904: L'emprim da settember 1904 schluppettan ils dus chatschaders Jon Sarott Bischoff e Padruot Fried en la Val S-charl al pe dal Piz Pisoc l’ultim Urs en il chantun Grischun. Els eran erox pertge l'urs valeva da gliez temp sco bestia fitg malsegira.
Il return da l'urs en il Grischun
L'onn 2005: Suenter 101 onns vegn puspè observà in urs en il Grischun. Ils 26 da zercladur 2005 sa mussa JJ2 ch'è plitost enconuschents sco "Lumpaz" sin il Pass dal Fuorn. In urs giuven da 20 mais.
Il Lumpaz è sparì
L'onn 2005: Ils 29 da settember vegn il Lumpaz vis per l’ultima giada. Sut Strada en l'Engiadina bassa. Davent da lura es el sparì. Probablamain es el vegnì schluppettà senza lubientscha.
Classificaziun dals urs
L'onn 2006: Ils 25 da zercladur 2006 preschenta la confederaziun svizra trais categorias d'urs. L'urs discret, l'urs da problem e sco ultim l'urs da risico. L'urs da risico pudess attatgar u mazzar umans. El vegn perquai schluppettà.
Puspè urs, mo quella gia en dus
L'onn 2007: Ils 3 ed ils 15 da zercladur 2007 turna l'urs per ina ulteriura giada en il Grischun. Ils mezs frars JJ3 e MJ4 vegnan el sid dal Grischun sur ils cunfins. Tuts dus han il medem bab sco il "Lumpaz", il Joze.
JJ3 fa problems
L'onn 2007: Durant ch'il MJ4 resta discrets en il territori enturn Zernez ed il Pass dal Fuorn, procura il JJ3 per problems. Pliras giadas ès el vegnì en abitadis ed ha uschia pers la tema dals umans. Ils 12 d'avust 2007 vegn el piglià ed equipà cun dus emetturs da GPS.
JJ3 vegn spaventà
L'onn 2007: L'october vegn il JJ3 spaventà cun ballins da gumma or da la vischnanca da Lai nua ch'el aveva fufragnà en chanasters da merda. Il MJ4 tegn anc adina distanza d'abitadis.
La sien d'enviern na gida nagut
Il mars 2008, curt suenter la sien d'enviern turna il JJ3 en la Val d'Alvra en territori abità e spoglia chanasters da merda. Curt pli tard vegn el classifitgà sco urs da risico.
La fin da JJ3
L'onn 2008: Ils 14 d' Avrigl vegn il JJ3 sajettà en il territori enturn Savognin. El era daventà in memia grond risico per ils umans.
Nunspetgadamain in urs sin 150 meters
L'onn 2010: Ils 17 da zercladur 2010 vesa in policist chantunal in urs en la val Müstair. Quai sin ina distanza da mo 150 meters. I n’è betg cler da tge urs ch’i sa tracta. Pacs dis pli tard vegn l’urs vis da purs en l'Alp Laisch a Tarasp. Ins ha chattà pail, quel dovr'ins per identifitgar l'animal che vegn dal Tirol dal Sid; il resultat hajan ins però pir en circa duas emnas.
L’urs nunenconuschent fa inimis
La notg dals 22 sin ils 23 da zercladur scarpa l'urs nunenconuschent pliras nursas en la Val Plavna sin il territori da Tarasp. Il medem urs ch'è da preschent en il Grischun, ha era stgarpà 7 nursas a Trafoi en il Tirol dal Sid ed al Pèz Minschuns. Be perquai ch'el ha stgarpà nursas, saja quai memia baud da discurrer d'in urs da problems, di Hannes Jenny dal l'Uffizi da chatscha e pestga Grischun.
Per survegnir ulteriuras infurmaziuns sur da l’urs pon ins prender intgins pails da l’urs e far in test da DNA en in labor. Nus declerain tge che la DNA è insumma.


text:
Lassém èl mé Dòm növ, èl mé Dòm vècc,
èl Pégol e la Lòza e la Palada,
èl bèl e ‘l bröt, le piazze e i vicolècc
dè la mé Brèssa sgrèza ma unurada;
lassém èl mé Castèl e i sò boschècc
pèr fàga töcc i dé ‘na spassezada
e töcc i dé ‘na quac scarabociada
sö le glorie dè Brèssa e i sò difècc;
lassém sbarcà ché a Brèssa ‘l mé lönare,
chè a mé mè basta sté sodisfaziù,
senza crus, senza cariche e salare.
Lassém fà ‘n santa pas èl mé mestér;
lassém cói mé Bressà e la mé ambiziù
d’ésser gna Comm, gna Uff, gna Cavaliér.
(Angelo Canossi, maggio 1905)
Non so se ha ragione Canossi o se ha ragione il signor Mario, el me Ostér, quando dice che “Brescia la si ama solo da lontano”. Vedremo.


text:
Inhalt
Chantun
-
Rumantscha da nov en la co-direcziun da la chasa da dunnas
La cumissiun da gestiun da la fundaziun da la chasa da dunnas grischuna ha elegì l'economa da manaschi Marina Cadonau en il team da la direcziun. Cunquai che Marina Cadonau è Rumantscha, èsi pussibel d'offrir er ina cussegliaziun en rumantsch en la chasa da dunnas.
En pli è vegnida introducida ina co-direcziun. En il passà aveva la chasa per dunnas be ina direcziun. En la co-direcziun è era Marina Cadonau. Ina da las activitads centralas da la co-direcziun è la lavur cun uffants e giuvenils.
RR novitads 18:00


text:
Ulma
Ulma (en todèsch: Ulm) l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land del Baden-Württemberg, endèl distrèt (Regierungsbezirk) de Tübinga. L'è colocàda sö le spónde del Danubio e l'è famùza perchè la tór campanària de la sò catedràl gòtica l'è la piö àlta del mónt (161,53 méter).
Ulma l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. El circondàre de Alb-Donau el g'ha la sò séde aminitratìva 'ndèla cità de Ulma ma 'l teretóre de la cità del pont de vìsta aministratìf el na fà mìa part.
La se tróa pròpe al cunfì col Land de la Baviera, tat che la cità de Nöa Ulma che l'è la part de la cità che se tróa de la bànda de là del Danubio la se tróa sóta l'aministrasiù de la Baviera.
L'è la cità 'ndóche gh'è nasìt Albert Einstein
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Fools Garden: «Lemon Tree»
- Glindesdi, 30.1.2017, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 30.1.2017, 9:30, RTR
Ina band tudestga da Pforzheim fa concerts cun in pèr aspectaturs. In da lur tocs è vegni dovrà per ina reclama da televisiun. È quai il success che Peter Freudenthaler, Volker Hinkel e lur band Fools Garden avevan spetgà? Segiramain betg!
Il hit ch'ha midà lur vita e lur carriera è però vegnì ina dumengia suentermezdi il 1995. Freudenthaler spetgava gist sin si'amia. Ord lungurella ha el empruvà da scriver inqual nota e tuttenina ha el scrit in'entira melodia, simpla e tuttina captivanta. 20 minutas pli tard ha el er in text e là vegn avant in citroner, in «Lemon Tree».
Atgnamain era quai in'idea in pau sturna. I tunava però bain ed uschia esi restà tar quest titel. Cur che la chanzun è cumparida sin il disc «Dish of the day» e sco single ha cumenzà il temp il pli turbulent en la vita dals musicists da Fools Garden: Nr. 1 en la parada da la Germania ed Austria, nr. 2 en Svizra, termins da pressa, far videos e turneas. Perquai ch'els n'avevan nagin'idea e nagin'experientscha esi stà pulit caotic ed els eran surdumandads cumplettamain.
«Lemon Tree» è restà lur unic hit, ed er ina chanzun difficila per els. Nagin è s'interessà per tut tschellas chanzuns da Fools Garden, ed il citroner als persequitescha perquai anc adina.


text:
Peter Tosh: «Johnny B. Goode»
- Glindesdi, 11.9.2017, 9:30
-
Emprima emissiun:
- Glindesdi, 11.9.2017, 9:30, RTR
Avant 30 onns è mort in dals pli enconuschents musicists da reggae. Peter Tosh, commember dals Wailers, è vegni assaglì e mordrià en sia chasa a Kingston/Jamaica. Ina da sias pli interessantas chanzuns è ina reprisa e quella ha er in'istorgia in pau speziala.
Il 1983 registrescha Peter Tosh ses 6avel album sco solist, «Mama Africa». La gronda part dals tocs èn ses agens. In ha el pero surpiglià da Chuck Berry: «Johnny B. Goode» che ses ghitarrist Donald Kinsey aveva proponì. Els èn lura ids en ils
Dynamic Studios a Kingston, però cura che Tosh ha badà ch'el sto chantar «You got to be the leader of a rock and roll band» ha el refusà da far quai. Suenter lungas discussiuns cun ses manager han els chattà ina soluziun: «Rock'n roll» è vegnì remplazzà cun «Reggae» e «Louisiana» cun «Mandeville». Tosh, ch'aveva anc adina pauc gust, ha lura fatg a savair ch'el fetschia be ina versiun. Pero gia suenter paucas secundas ha el fatg in sbagl ed ha stuì cumenzar danovmain. A la fin ha el survegnì adina dapli plaschair ed ha chantà 12 giadas «Johnny B. Goode».


text:
Passa 30 pendicularas, ustarias e fatschentas da sport avevan fatg valair perditas pervia da la mancanza da naiv l'entschatta da la stagiun d'enviern ed eran s'annunziadas per indemnisaziuns ord la lavur curta.
L'uffizi per industria, mastergn e lavur dal Grischun è actualmain vida controllar las dumondas. Ma probabel na dettia nagins daners per nagin, ha ditg il schef Paul Schwendener al schurnal regiunal da radio SRF.
Nus fissan leds sche las reglas per la lavur curta en il turissem fissan in zic pli generusas.
Pretensius memia rigurusas
Las pretensiuns per survegnir daners sajan memia rigurusas: Tranter auter na dastgi dar nagina naiv durant 10 dis ed ils manaschis turistics ston demussar ch'els fan 75% pli pauca svieuta.
Paul Schwendener vul perquai ussa discutar il problem cun auters chantuns da muntogna e tut tenor far ina proposta al cussegl federal per schluccar las pretensiuns.
Chantuns alpins tschertgan soluziuns
Fadri Ramming è secretari general da la Conferenza da las regenzas dals chantuns alpins. Era els na èn betg cuntents cun la situaziun actuala. Perquai han els incumbensa als capos d’uffizis pertutgads da sviluppar bunas propostas ch’ins po lura suttametter a la federaziun.
Nus duvrain propostas cun man e pes per pudair argumentar cun la federaziun.
En autras branschas betg uschè sever
Oliver Schärli è manader dal departament martgà da lavur tar il uffizi federal d’economia SECO. Era el conferma che las prescripziuns èn memia severas per pendicularas u butias das scis.
Igl na fa betg segn che pendicularas han pli severas prescripziuns tar la lavur curta pervi da malaura sco per exempel firmas da bajegiar.
Perquai ha il SECO era gia il 2013 purtà la proposta da adattar quellas prescripziuns. Il parlament aveva dentant gia baud ditg da na a quella proposta. Che ils chantuns alpins provan ussa tuttina puspè da midar las prescripziuns sin via politica, chatta Oliver Schärli la dretga ed unica soluziun. Tar ina discussiun en il parlament sustegness il SECO segir al giavisch da schluccar las prescripziun per pendicularas e lieus da skis.


text:
Uffants vegnan rapinads da l'atgna mamma u da l'atgen bap en lur pajais d'origen: Quests dramas datti pli e pli.
Sco che las gasettas Zentralschweiz am Sonntag e Ostschweiz am Sonntag han rapportà, n’hai ils ultims 10 onns mai dà uschè bleras dumondas da repatriar uffants sco l'onn 2016. Las gasettas sa refereschan a cifras da l’Uffizi federal da giustia.
En 1/3 dals cas hajan ils geniturs chattà l'onn passà ina soluziun, che ha per regla giù la conseqeunza ch'ils uffants han pudì turnar. Set giadas han tribunals ordinà, ch'ils uffants stoppian vegnir purtads enavos en Svizra – trais giadas n'haja quai betg funcziunà, scriva la gasetta.
Las cifras mussan dentant mo ina part da la tragedia, numnadamain cas, nua ch’in uffant è vegnì rapinà en in pajais ch’ha suttascrit la cunvegna da Den Haag davart il rapiment d’uffants. Quai èn actualmain var 100 pajais en tut il mund.
RR novitads 12:00+


text:
«Cur chüna lingua estra dvainta il nouv dachasa...»
- Dumengia, 20.9.2015, 9:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 20.9.2015, 9:03, RTR
Magdalena Popescu-Marin viva a Bucarest e tgira relaziuns intensivas cun la Rumantschia. Dapi onns retschertga, scriva ed edescha ella cudeschs ed artitgels sur dal rumen e sur dal rumantsch. Dunna Magdalena ha inscuntrà il rumantsch be per cas - inscuntrond ad Augustin Maissen. Ed il rumantsch è daventà in nov dachasa per ella.
Dana Grigorcea è creschida si a Bucarest e viva oz a Turitg. Cun ses roman «Das primäre Gefühl der Schuldlosigkeit» turna l'autura da Turitg a Bucarest e descriva en tudestg quai che stat ad ella a cor. Dana Grigorcea ha chattà en il tudestg in nov dachasa.
En la Marella inscuntrainsa duas dunnas rumenas e lur passiun per linguas estras.
Redacziun: Chatrina Gaudenz


text:
Laika – avant 60 onns l'emprima creatira en il spazi
- Venderdi, 3.11.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 3.11.2017, 8:40, RTR
Ils 3 da november 1957 è la chogna Laika sgulada cun la missiun Sputnik-2 en l'orbit. La cosmonauta Laika ha fullà via per ils sgols d'umans en l'univers.
La chogna Laika, ina maschaida tranter in husky ed in terrier, era in chaun da las vias a Moscau cura ch'ella è vegnida pigliada per daventar cosmonauta. Suenter blers tests han ils Russ tramess ella a bord d'ina racheta en l'univers per perscrutar l'influenza da l'agravitaziun sin in organissem. Laika n'ha betg survivì l'experiment. Ella ha stuì laschar la vita tschintg fin set uras suenter la partenza. Laika è morta dal stress e da la chalur da var 40 grads en la capsla.
Ses sgol è stà ina sensaziun en la concurrenza da la perscrutaziun dal spazi tranter l'Uniun sovietica ed ils Stadis Unids da l'America.


text:
Gabriel Derungs è il trenader da l'equipa, ses dus fegls Curdin e Gianin èn attatgaders e sajettan gols tut a dubel. Ultra da quai è Curdin anc capitani e trenader assistent.
Schanza sin promoziun
Er quest onn ha l'equipa da Gabriel Derungs la schanza sin la promoziun. Gudogna Danis-Tavanasa numnadamain l’ emprim gieu da la runda da primavaira, lura surprendess l'equipa silmain ad interim la testa da la tabella. Danis-Tavanasa dat sonda saira ordaifer encunter l'equipa glarunaisa Linth 04.
Sportissimo 17:00


text:
Bürgenstock
- Venderdi, 15.9.2017, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Venderdi, 15.9.2017, 8:40, RTR
Il Bürgenstock è in culm sur il Lai dals Quatter Chantuns nua che divers hotels da luxus sa chattan. Uss è in ulteriur vegnì inaugurà, numnadamain il Bürgenstock-Resort che ha custà 550 milliuns francs.
Durant nov onns han investiders dal Katar bajegià ed investì 550 milliuns francs en in cumplex d'hotel da dimensiuns enormas. Il cumplex sa cumpona da quatter hotels cun varga 360 chombras, 12 restaurants, in center da conferenza sco era ina purschida da wellness.
Lieu da turissem cun lunga tradiziun
Il Bürgenstock che giascha sur il Lai dals Quatter Chantuns cun ina survista da bellezza è gia dapi pli ch'in tschientaner en ils mauns da turists cun bursas grossas. Dapi il 1872 vala il Bürgenstock sco lieu popular per far vacanzas e tegnair congress. Pli tard èsi vegnì bajegià divers hotels da luxus sin quest culm. Ils onns 50 e 60 sentupava prominenza ord la scena da show, film e politica sin il Bürgenstock.
Il Bürgenstock sauda tar il chantun Sutsilvania e betg forsa tar il chantun Lucerna. Be ina pitschna part, quella en il nord, è lucernaisa e vala sco exclava dal chantun Lucerna.