text:
NU AM GASIT NICI UN FILM CU NUMELE:
snich online subtitrat in romana
TE RUGAM SA INCERCI O NOUA CAUTARE
snich online subtitrat in romana online, film snich online subtitrat in romana online subtitrat, film snich online subtitrat in romana subtitrat in romana, filmul snich online subtitrat in romana online, descarca snich online subtitrat in romana, vizioneaza snich online subtitrat in romana, subtitrare snich online subtitrat in romana, snich online subtitrat in romana calitate hd, filme online, seriale online, vezi snich online subtitrat in romana, snich online subtitrat in romana HD, download snich online subtitrat in romana, snich online subtitrat in romana torrent, descarca snich online subtitrat in romana, vezi online snich online subtitrat in romana, snich online subtitrat in romana subtitrat, snich online subtitrat in romana youtube, snich online subtitrat in romana gratis, snich online subtitrat in romana film, snich online subtitrat in romana full, snich online subtitrat in romana film online, snich online subtitrat in romana 2013, snich online subtitrat in romana 2012, snich online subtitrat in romana online subtitrat, Traducere snich online subtitrat in romana, snich online subtitrat in romana mp3, snich online subtitrat in romana peteava, ver snich online subtitrat in romana online, snich online subtitrat in romana peliculas online, snich online subtitrat in romana subtituladas, descargar snich online subtitrat in romana, descargar peliculas, snich online subtitrat in romana blu ray, pelicula snich online subtitrat in romana, series online, series snich online subtitrat in romana, snich online subtitrat in romana temporada, vezi online snich online subtitrat in romana, snich online subtitrat in romana - trailer, snich online subtitrat in romana voyo.ro, snich online subtitrat in romana videoclip, snich online subtitrat in romana dvdrip, snich online subtitrat in romana xvid, snich online subtitrat in romana torrent, snich online subtitrat in romana torent, snich online subtitrat in romana 2013, snich online subtitrat in romana integral, snich online subtitrat in romana
Filme HD Seriale HD Online subtitrate in limba romana 2014
Filme online HD gratis
Aici puteti viziona toate filme noi aparute in format HD subtitrate in limba romana. Va dorim vizionare placuta.
Seriale online HD gratis
Aici puteti vedea toate serialele pe care nu le-ati putut viziona in decursul zilei. Va dorim vizonare placuta.
Desene animate online
Pentru cei mici am pregatit cele mai noi desene HD
Vizionare placuta!


c: text/html

text:
Nino Staffieri
Nino Staffieri, ma el só num de batésim cumplét l'é Bassano, (Casál, 14 de febrár 1931) l'è el Vèsc emerit de la Diocesi de La Spezia-Sarzana-Brugnato dal 6 de dicember 2007.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüd a Casál, in de la Basa Ludesana, el 14 de febrár 1931, l'é diventá pret el 9 de giügn 1955.
L'é stái vicari general de la Diocesi de Lod, in d'i ann '80, cui vesc Magnani e Capuzzi, e l'é stai cunsacrád vesc de Carpi el 9 de setémber 1989, dal Cardinal Poletti.
L'é stai trasferìd a la Spezia el 10 de lüi 1999, indùe l'é restád in carica fin al 6 de dicember 2007.
Incö, l'é Vice-President de la Cunferensa di Vesc de la Ligüria.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ezra Pound
Ezra Weston Loomis Pound (Hailey, 30 de utuber del 1885 – Venezia 1 de nuember del 1972) a l'è staa un pueta, critigh, e inteletual amerigan. Figüra preduminanta de la cultüra del Nöfcent, in particular per la puesia, a l'è staa el fundadur del muiment puetigh del Mudernism, tradütur e vün di principaj inuvadur puetigh del secul. Al gh'aveva una cultüra propi granda granda, che l'andava del Dante e la puesia pruvenzala al pensee e la puesia urientala.
Al principi del '900 l'è staa al center de la literadüra de lengua inglesa: a l'è famus per la so generusità, i raport e la prumuziun del laurà de alter artista, minga dumà pueta, 'me el Robert Frost, el William Carlos Williams, la Marianne Moore, H. D., l'Ernest Hemingway, el James Joyce, el Wyndham Lewis, e specialment el T. S. Eliot. Pound l'ha aüü anca un'inflüenza granda in del laurà del pueta irlandes premi Nobel W. B. Yeats.
El laurà del Pound al s'era però minga fermaa a la puesia ma a l'è famus anca per el so pensee pulitegh e ecunomigh, anca se despess cunsideraa in manera cuntruversa. A bun cünt, a l'è propi la so puesia che l'è piena del so pensee, cuma se pö legg in de la so övra principala, i Cantos.
Per vegh süportà el Fascism in Italia düranta la Segunda Guera Mundiala l'ha ris'ciaa la cundana a mort in USA e l'ha passaa 12 agn in d'un manicomi criminal amerigan.


text:
Saint-Blaise (NE)
Saint-Blaise a l'è un cumün svizzer del distret de Neuchâtel, in del Canton Neuchâtel. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.87 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 3142 abitant.
El cumün de Saint-Blaise al se tröva a una altitüden de 440 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Cornaux, Cressier, Cudrefin (VD), Enges, Hauterive, Marin-Epagnier, Neuchâtel, Thielle-Wavre. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Saint-Blaise (NE) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Luthern
Luthern a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Willisau, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 37.9 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1353 abitant.
El cumün de Luthern al se tröva a una altitüden de 775 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Eriswil (BE), Hergiswil bei Willisau, Sumiswald (BE), Trub (BE), Ufhusen, Willisau. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Luthern l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1275 col nom de Lutrun.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Luthern in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Lissandretta
Lissandretta (İskenderun in Turch; al-ʼIskandarūn in Arab; Alexandrétta in Grech; Alessandretta in Italian; Alejandreta in Spagnoeu; Alexandrette in Frances; Alexandretta in Todesch stòrich) a l'è ona città de la Turchia meridional, per la precision de la Provincia de Hatay. La se troeuva longh el Mar Mediterrani, del qual l'è on pòrt important, in del golf che 'l pòrta 'l sò nòmm. L'è vesina al confin con la Siria.
L'è stada fondada del Lissander el Grand e l'è stada part de la Siria francesa tra el 1919 e 'l 1939. On temp la cuntava ona presenza numerosa anca de Arab e de Armen, che però adess l'è molto diminuida, anca grazie ai operazion de guerra etniga operaa di Turch ai inizzi del XX secol.


text:
Venezuela
El Venezuela a l'é un paes del America del Süd.
El cunfina cun la Culumbia, la Gujana e'l Brasil. Bagnen i sò cost l'Ucean Atlantich e'l Mar di Caraib.
La capital a l'é Caracas.
El gh'ha una süperfiss de 916.445 km² una pupulaziun de quas 25.750.000 abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Venezuela (nòm ufizial: República Bolivariana del Venezuela) a l'é una repübliga.
El president ad interim a l'é 'l Nicolas Maduro (del 2013)
Patròna nasionàl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La patròna del Venezuela dal 1950 l'è la Madóna de Coromoto.


text:
12 12
Ol dé 12 de dezèmber l'è 'l 346 ( 347 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 20 dé a finí l'an.
Ul dí 12 de dezèmber al è ul dí da pòost 346 ( 347 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 20 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1889 - Barcelona: l'inzegnér Català Francesc Bonet e Dalmau al patenta la pröma automòbila a esplosiú a Catalunya, cognossida come Bonet.
1998 - València: se ghe funda ol Bloc Nacionalista Valencià.
1946 La sessiú d50 plenària di Nassiú Ünide la Recomanda che ol Goèrn fassesta de Franco de Spagna, calcat de chij de Hitler e Mussolini al sies lassat fò come mémber di Nassiú Ünide e la retirada imediata di ambassadur a Madrid, fí che s'al costitüissi ü nöf Goèrn asseptàbel. [1]
2004 - Brüssèl (Bèlzica): i miníster de Transporc di vint-e-sich paes de la Üniú Öropea i dà ol vidit-e-pias al sistema de localisassiú via satèlit Galileo, che s'al metarà in plassa ol 2008.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Stoicismo
Ol Stoicismo a l'è stacia öna curènt de la filosoféa greca.
Cuntegnüü
Ol Zenù, ol fundatùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'Dré al 301-300 prìma de Crést, ol Zenù de Cissio a'l' istitüess a Atene la Stoà, mia fö di müra ma in sènter sità, apröv a l'agorà, la piassa principàl. Chèsto fato l'indecia zamò öna diferènsa nèta rispet a la scöla epicöréa: la scöla stòica la se farà dét sèmper de piö indela realtà sitadina e indel sò sistéma edücativ. Defàt, ü decrét sitadì,l'à unuràt ol Zenù per èss istàcc co la sò éta ü modèl per i zuègn. Forbe ol Zenù a'l sè copàt a 72 agn, 'dré al 262-61 prìma de Crèst, e l'è stàcc sotràt a spèse pöbleghe indel capsant de la sità, e pör lü l'ìa mia nassìt a Atene, ma 'l gh'ìa riàt forbe 'dré al 311 de Cissio, indel'ìsola de Sipro, doe l'ìa nassìt 'dré al 332 prìma de Crést. Öna storièla la cönta sö che a Atene, in d'üna bütìga de librér, l' ìa sintìt léns sö i Memorabel d'ol Senofunt, ch'i parlàa d'ol Socrat, e l' à domandàt indoe se pülìa troà di ómegn compagn. Ol librér a'l gh' à segnàt ol cinech Cratete, che 'l passàa vià prope in de chèl momét. Dóca, ol Zenù ghe sarèss indàcc adré in d'ü prìm momét a l'insegnamét cinech, che, insèma a la riprésa de quàch téma platonègh, l'arèss lassàcc l'imprónta in d'üna di sò prìme övre, la Repüblega. Defàt, chechissé, lü'l sostegnìa l'abolissiù di sólcc, di tempi e di matrimòne, a'l vedìa la ìra cumünità indela cumünità di bù, ma l'ametìa pò la libertà de incest e, in cas de bisògn, de canibalismo. Pò dopo, al Zenù gh'è pertöcàt de lassà chèsto lìgam tròp istrénc co 'l cinismo, e l'à stödiàt i tèniche de discüssiù e pò a de l'argometassiù, var a dì la dialètega, insema al Stilpù e al Diodor Crono, che la tradissiù la lìga a ün ólter ràm del socratismo, la scöla megàrica. Quase söbèt, però, l'à tràcc impé üna sò scöla, e'l gh'à metìcc de banda a l'insegnamét la composissiù de scrécc. Nissù de chèsce a'l gh'è riàt: de lùr a m'gh'à domà di tìtoi e quàch tochèl. La stèssa sórt la gh' è capitàda a töcc i libèr stòici de l' età elenìstega, dóca per rimèt insèma chèsta filosoféa mè de trà a mà i discüssiù di scritùr andégher, prìm de töcc ol Cicerù.
I ólter diretùr de la scöla stoica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al Zenù 'l gh'è sücedìt indela diressiù de la scöla ol Cleant de Ass (in Asia Minùr). Inféna a la sò mórt, che la gh'è stàda indel 230-29 prìma de Crést, al Cleant 'l gh'è tocàt de fruntà, de öna banda, i crìtiche müìde a i dutréne stoiche da part di académici, e de chèl óltra, l'enderéss che 'l tràa in söl cinech che ün ólter scolàr d' ol Zenù, l'Aristù de Chio, 'l vülìa dàga al stoicismo, co'l dì che 'l nesessare per la filosoféa l'è domà la ressèrca etica. Ol Cleant, al contràre, 'l gh'à dàcc ön aiöt speciàl suertöt a la fìsica e a la teologéa. L'önègh scrìt stoìch de chèsto tép ché che'l gh'è riàt intrégh l'è giöstopónt l'Inno a Zeus d'ol Cleant, indoe a'l sélebra ol re de l'ünivèrs.
A'l Cleant 'l gh'è sücedìt ol Cresép de Soli (pò a lé in Asia Minùr), che l'à guidà la scöla inféna a la mórt, che la gh'è stàcia in tra 'l 208 e ol 204 prìma de Crést. Lü l'à inviàt là ön'övra sistemàtega de recostrüssiù d'ol stoicismo, co 'l scrìv öna quantità strasurdenaria de lìber (sircumsirca 700, de chèsti domà i tìtoi di òvre lògiche a i rìa deperlùr a 311). Issé ghe l'à cassàda là a i obiessiù di aversare, specialmét de l'académich Arcesilao. I scrécc d'ol Cresép i ere pié de citassiù di libèr d'ólter, di poéti in particulàr; i ere stàce üsàde seès per sostègn i sò proposissiù, seès per criticà chèle di ólter, issè l'àn ciamàt per sgarbèl sanguèta de liber.
Ma'l confrónt co i dutrene e i argomentassiù portàde inàcc de ólter enderèss filosofègh l'è stàcc esensiàl per ol laörere d'ol Cresép e, in zeneràl, di stòici. Issé lùr i è riüssìcc a imponì ol sò vocabolàre filosofègh, che l'è deentàt öna sòrt de lengoa cümù, indoe la pölìa èss tràda fö pò a la sostansa ach de filosofèe diferècc del stoicismo. Per la sò granda övra de difesa e sistematisassiù di dutrene stòiche, ol Cresép l'è stàcc consideràt öna sòrta de segónd fundadùr d'ol stoicismo, tàt de riàga a dì sö che sènsa ol Cresép ghe sarèss gnàch istacia la Stoà. Mia de ràr di dutrene che la tradissiù andeghéra l'à riconossìt a i stoici in zeneràl a i se pöl reportà al Cresép prope debù.
A lü'l gh'è söcedìt ol Diogen de Babilonia, nassìt a Seleucia, che indel 155 prìma de Crèst l'arèss fàcc part, insema a l'academìch Carnera e al peripatetégh Critolao, de öna famósa ambassaréa inviàda di ateniés a Róma. Chèl àn ché a'l sègna in d'öna quàch manéra ol vesinàss üficiàl de la filosoféa greca al mónd romà.
Ol sapiènt stoico e l'ünità de la filosofèa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I stoici a i riprénd sà in zeneràl ol ligàm strénc che ol Socrat e, in söl sò sólch, ol Platù i gh'ìa stabilìt in tra vertü e saì. In manere dièrse seès l' Aristotel, seès l'Epicür i gh'ìa sladinàt chèsto ligàm. Co i stoici, invésse, ol sapiènt e l'ómen pié de vertü i tórna amò a binà. L'afermassiù che ol sapiènt a l'è infalibel l'è öna turututèla che la se ripèt a partè d'ol Zenù: la conossènsa infalibel de l'urden rassionàl e divì d'ol mónd la deénta per fórsa ü comportamèt rassionàl del töt compàgn a chèst'urden. Dóca, ol sapiènt a l'è dét in töt e per töt in d'ön urdèn che 'l trasmèt sigürèssa e lü presènta ü comportamét regulàr compàgn a chèl de la natüra, sènsa fal e gnà dondamécc. Chèsto perchè ol sapiènt, in grassia d'ol sò saì, a'l s'è tràcc indrè öna ólta per töte del teré incèrt e bösiér di upiniù e di passiù, indoe ghe bórla dét la magiùr part di ómegn.
Issè ol sapiènt stoico a'l deénta ol vira erède de la moràl militàr, chèl che 'l bandóna mai ol sò pòst deante a töcc i atàch che 's völ, tàt di passiù che de la sórt o di tiràgn. De ché la vègn al mónd la figüra pupulàr del stoico indiferènt, che amò incö indela lengua e indela manéra de pensà de la zét la bina co la figüra del filosef. Ol gàndol de chèsta figüra l'è la stabilità: ol saì a'l se pöl mia sgörlì vià del sò pòst, l'è öna séma che dopo de lè 's pöl piö 'ndà inàcc. Issè l'è fassel riàga a mèt al pari la vertü di dia e di ómegn e, indel cas del sapiènt stoico, la diferènsa de lièl rispèt a la divinità la pàr adritüra scanselàda.
Ol mèt a pari la eta del sapiènt e chèla divina a'l deénta ön'afermassiù fèss fórt d'ol dominà de la filosoféa sura töcc i ólter modèi de eta di ómegn. Ol sapiènt, pösta, l'è öna figüra de confì: i stoici i riconóss che ol sapiènt a'l gh'è mai stàcc o, al massem, a'l gh'è stàcc fèss póche ólte, ü ogne sinquesènto agn, comè la fenìs, l'arès dìcc ol Seneca, piö ràr di parcc de öna müla, segónd ol Cresép. Chèl che 'l cönta però l'è mia tàt ol sò èss vira; defàt, co 'l trà 'mpé la figüra d'ol sapiènt, i stoici a i völ dàga là a i sò scolàr ü modèl, che forbe 's pölerà mai metès al pari, ma prope per la sò glubalità e radicalità bù de dàga a la eta ün enderéss töt növ e sensa döbe. Deante a lü gnà la sórt gnà la stòria o i condissiù fisiche, pulitègh o sociai a i ghe 'n pöl de negót. Ol stoico che l' insègna a scöla l' è mia ol sapiènt, ma l' è almanch in càs de dàn ol quadèr e indeciàl comè modèl. De ché ol caècc scödìt per secói de l'insegnamét stoico de prèss a i élite de goèrno indel mónd de lengua gréca e a Róma. Ma qual' ela la sostàssa de chèst insegnamèt? I stoici a i gh' à ön' idèa féss fórt de la filosoféa comè önega e sistematéga. Chèsta la se fà 'n trì tòch: lògica , fisica e etica, ligàcc in tra de lùr sènsa pölè destacàs. Tra i trì tòch de la filosoféa la gh ' è mia öna scara. Sigürzà che per vìv bé ghe öl che la lògica e la fisica a i gh ' à de stà sóta a l' etica, ma in töte i manére mè èss sapiècc e dóca conóss a pié pò a la lògica e la fisica. Dóca, ol fàss in trì de la filosoféa, a'l gh' à per i stoici domà ol compèt de mèt in mostra e insegnà. Per trasmèt la conossènsa de la filosoféa stoica l' ocór tràla fö tòch per tòch in chèst' urdèn: lògica, fisica, etica.
Conóss e argomentà[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol termèn lògica a'l ne vè de logos, che l' öl dì seès resù, seès discórs. Per i stoici lé l'è mia, comè per l' Aristotel, ü strümét de la sénsa, ma öna part definìda de la filosofèa. i sò ogècc i è i discórs. Lè la se fà fö in retorega, o sénsa di discórs lóngh, e dialetega, che ol Cresép a'l definìss comè sénsa di laùr significàcc e significàncc. Ach per i stoici, comè per i epicürei, la conossénsa la nass de la sensassiù. Quàd che l' ómen a'l vé al mónd, ol sò servèl l' è öt, e comè che ü laùr de fö a'l tóca dèt i séns, la se fórma la representassiù ( in grégh fantasía) de lü. i representassiù a i è conservàde in memòria e de memòrie repetìde del stèss laùr a i nass i concècc o nussiù zenerài. A parté de chès-ce concècc a i se pöl furmà, per sömeassa, analogèa, trasposissiù, cumpusissiù e cuntrarietà, di óter concècc, che i gh'à mia negót che ghe corispónd indel mónd sensibèl.
In d'ü prìm momét ol procèss de conossènsa l' è domà passìv: ol Zenù la mèt a pari de la mà aèrta. Pó dopo l' intervé ol sogèt che 'l conóss: ol Zenù el mèt a pari l'aséns, dàcc de la mét a la representassiù, a la mà saràda sö ü petinì. L'aséns l' è indel dàga trà a la representassiù del laùr. Invèsse ol pögn a'l ghe corispónd a la katálepsis, che l'öl dì comprensiù (ciapà). Per i stoici l'erùr l'è pusebel e l'è töt indel dàga l'aséns a representassiù ch'i gh'à mia corispondènsa indela realtà. Invèsse, la representassiù comprensìa o cataletéga l'è sempèr vira perchè stampàda del laùr che la prodüs. Dóca, lé l'è ol criterio de erità. I opiniù, a i è pò a lùre ön aséns a ergót, ma mia fórt o fàls. Defàt per i stoici a i gh'è mia di basèi in tra ol conóss e ol mia conóss.
La conossénsa, o sénsa bèla e bùna, l'è indel ciapà ü laùr de manéra che la nòsta comprensiù de lü la pöl mia èss tràda zó de nissüna argomentassiù. A diferènsa di animài, chi fà zó domà vèrs, l'ómen a 'l pöl trà insèma i sò conosésse co 'n d'öna lengua articulada, fàda de prupusissiù ch' i stabilìss di ligàm corispondécc a la realtà. I stoici a i gh'à aiötat féss tàt ol svilüpo de la gramatega co l' mèt insema öna terminologéa che la 'ndàa bé per indecià i tépp di vèrb o i cas de nóm e agetìv. I paròle, comè sùgn i è materiài, chèl che lùre i öl dì (significàt) no.
Per i stoici, materiàl l'è töt chèl che 'l pöl fà o patì ön'assiù, defàt, lùr i distinguìss fö tra ol laùr materiàl e i paròle ch'i 'l la sègna, materiài pò a lùre, e ol significàt (lektòn) che l' è chèl che i paròle a i öl dì sö e che 'l permèt de nüminà ol laùr. La dialetèga la gh ' à per ogèt i significàcc, ch 'i pöl èss complécc o no. Chèi mia complécc a i vè ciàmacc di stoici axiòmata, e i pöl èss vira o fàls, prope issé comè per ol Platù e l'Aristotel. La sò verità o falsità l' è precisada del corispónd o meno a l stàt di laùr manifestàt de la representassiù comprensìa, che la ghe mèt sempèr deante a laùr particolàr e mai üniversài. Per i stoici ghe n' è mia de üniversài in natüra, e chèsto a 'l se riflèt sö la sò la manéra de 'ntìnd la logica che la se 'nterèssa mia di termègn üniversài, ma de proposissiù ch 'i reàrda i laùr singói. Lùr i ghe fà a mét a la furma logica di asersiù e issé i dövra di variabèl per indecià giöstopónt i proposissiù ( l' Aristotèl i a dövràa per indecià i termègn di proposissiù). I stoici i è fèss aténcc a la congiunsiù (e), a la disgiunsiù (o) e a i cundissiunài o implicassiù (se..., alùra...), doe ol se l' è l' antecedént e l' alùra ol conseguént. Ü cundissiunàl 'l pöl valì sènsa èss per fórsa ira. Quàd 's pöl dì che ü cundissiunàl el vira? Segónd i stoici ü cundissiunàl l' è ira quàd che l' antecedént e ol conseguént i è töcc dù ira o fàls o se de no quàd che l' antecedént l' è fàls e ol conseguént vira. L'è fàls domà in d' ü cas: quàd che l' antecedént l' è ira e ol conseguént l' è fàls.I cundissiunai i è esensiài per trà insema di argomentassiù, che i è fàce de ü pér de premèsse e d'öna conclusiù, ma i gh 'à mia la furma d' ü silogìsmo aristotelégh, perchè i stà mia impé in sö i ligàm che i ciàpa dét i termègn ch' i segna i concècc üniversài, ma in sö ligàm tra proposissiù. In particolàr, la demostrassiù l'è ü resonamét che a partì di premèsse, co la lògica, la descoergìss öna conclüsiù che l' è mia patòca. per i stoici töcc i argomentassiù i se röspa a sìch progècc, dìcc anapodetégh var a dì indimostràcc e indimostrabèl e ch' i è:
1. (premèsse) Se p, alùra q ma p (conclüsiù) dóca q
2. (premèsse) Se p, alùra q ma mia q (conclüsiù) dóca mia p
3. (premèsse) Mia: e p e q ma p (conclüsiù) dóca mia q
4. (premèsse) O p oq ma p (conclüsiù) dóca mia q
5. (premèsse) O p o q ma mia q (conclüsiù) dóca p
Religiù, natüra de l'ómen, libertà e sità cosmica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I stoici a i s' è interesàcc pò de ünivèrs e divinità, de vertü, passiù e de cosmopolìtismo.
RELIGIÙ: indel mónd a i gh 'è dù prensépe , ü atìv (matèria) e ü passìv (furma). In realtà i è tecàcc insèma e i è materiài. La matèria l'è còrp, la furma l'è la natüra o Dio. Per i stoici, comè per ol Platù, la divinità l'è la Proidènsa.
NATÜRA DE L'ÓMEN: l'anima de l'ómen l'è üna part de bóf che 'l düra, dóca l'è materiàl pò a lé e l'è fàcia di sìch séns, de la capassità de rassà e de parlà e del dominadur o prensépe diretìv che l' se tröa indel cör, comè per l'Aristotel. I stoici i nega la tripartissiù de l' anima d' ol Platù; l' anima l' è ü laùr önegh e ol sò prensépe diretìv l'è la resù. I passiù i stà in d'ön giödèsse sö chèl che l' è bè o mal. Co la resù l'ómen a'l ghe ria a capì che la vertü l'è chèla roba che piö de töte a'l la öta a conservàss. Pò dopo, co la resù, ghe se ria a capì coss' è l' è ol bé prope debù. La màssima règola moral l' è  >. Per i stoici bé e mal a i è domà la vertü e ol vésse; a töcc i óter laùr - pò a la eta e a la mórt - a i ghe dìs indiferécc.
LIBERTA' E SITA' COSMICA: per i stoici l' ómen a'l gh' à la libertà de fà ol bé o 'l mal. La libertà la stà mia indel cattà fò tra i tàte possibilità ma indel indàgh adré al destì de propia olontà, Domà ol sapiènt l' è libèr prope debù perchè a'l conóss l' urdèn üniversàl; perdepiö i sapièncc i furma üna cümunità che la se slarga fò a ciapà dét l' ünivèrs intrégh: chessché l'è ol glandó d' ol cosmopolitismo stoico. La sità cosmica l'è tegnida sö de üna lege natüràl ispiràda a la resù üniversàl e mia a i interèss di singóle sità. Ol sapiènt stoico a'l pöl fà pulitéga ma ol sò càmp de assiù a 'l gh' à mia termègn.


text:
Giusepp Meazza
Giusepp "Pepp" Meazza (Milan, 1910 - Rapallo, 1979) l'è staa vun de pussee grand giugador de fòlber d'Italia. Anca al dì d'incoeu, hinn minga poch quej che disen che l'e' staa el pussee grand de tutt i giugador di balon che l'Italia la gh'ha avuu. El gh'avea vuna manera de giuga' al Folber che l'era consideraa' divina, e el Peppino Prisco, che l'aveva vist giugà per tuda la soa carera el disea che el "Pepp" Meazza el giugava come el Pelé. L'era naa' a Milan 'dree de Porta Tosa in del 1910, e l'è mort a Rapall in del 1979. L'ha giuga' per l'Inter, che a so dì la se ciamava anca "Ambrosiana", poeu per el Milan e per la Juventus, e infin de la carera per l'Inter ancamò. Cont la nazional l'g'ha venciuu du mondial, in del 1934 e in del 1938. L'era anca ciamaa "El Balilla", perche' l'gh'aveva cominciaa a giugà per l'Inter quand l'era vun pinella de 17 ann.
Quand l'è mort, el Comun de Milan el g'ha intitulaa el Stadi de San Siro, per ringrazial del luster che'l gh'ha dà al Fòlber de tuta Milan.


text:
Arvgär
Rivergaro (en emilià: Arvgär) l'è 'n cümü de l' Emilia Romagna, en Pruvincia de Piacènsa.
El g'ha 7 018 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 43,8 km² e 'na densità de 160 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Gazzola, Gossolengo, Podenzano, Travo e Vigolzone.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc de Rivergaro l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ninna nanna, dorma fiöö...
el tò pà el g'ha un sàcch in spala
e'l rampèga in sö la nòcc...
Prega la loena de mea fàll ciapà
prega la stèla de vardà in duvè che'l va
prega el sentée de purtàmel a ca'...
Ninna nanna, ninna oh.....
Ninna nanna, dorma fiöö...
el tò pà el g'ha un sàcch in spàla
che l'è piee de tanti ròpp:
el g'ha deent el sö curàgg
el g'ha deent la sua pagüra
e i pàroll che'll po' mea dì....
Ninna nanna, ninna oh....
Ninna nanna, dorma fiöö...
che te sògnet un sàcch in spàla
per rampegà de dree al tò pà...
in questa vita che vìvum de sfroos
in questa vita che sògnum de sfroos
in questa nòcch che prégum de sfroos
Prega el Signuur a bassa vuus...
cun la sua bricòla a furma de cruus....


text:
Lagh d'Ider
El Lagh d'Ider (Lago d'Idro o Eridio in Italian; Lacus Eridius in Latin) l'è on lagh de origin glacial che 'l se troeuva tra la Lombardia (Provincia de Bressa) e 'l Trentin.
L'è situaa a 386 meter sora el nivell del mar e 'l ciappa i aqui del fiumm Ces (che pòcch prima l'ha vist rivà 'me affluent el riaa Caffer). On alter immissari del lagh a l'è 'l Re de Anf. El gh'ha ona superfis de 10,9 km² e 'l riva a la profondità de 122 meter. L'è on lagh che 'l gh'ha di problema de inquinament.


text:
Longitüda
La longitüda o lungitüdin l'è la cuurdinada geugrafica che la diss la distanza angular de un quai punt de la süperfiss dela Tèra dal meridian fundamental u meridian de Greenwich. Chel angùl chì l'è misüràà in gradi duperanda un piàn perpendicular a l'ass dela Tèra e al pö andà da 0° (meridian del Greenwich) a 180° E e da 0° a 180°W. Uviament i meridian 180° E e 180 °W hinn ul stèss meridian, cjamàà antimeridian de Greenwich.
Ul meridian de riferimeent al pö vèss anca un olter, l'è minga necessari c'al sia quel de Greenwich: ad esempi, in Italia l'è suveent duperàà quel de Monte Mario.
Vist che ul meridian 0 l' ul centru del Füüss uràri 0, ul meridian 180° l'è cjamàà anca linea del cambiament de data.


text:
Medulàch
Medulàch l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem l'è sö la ria mansina del Ada 'n de la pianüra de l'Isola che l'è chèl tòch de pianüra bergamasca tra Ada e Brèmb.
El g'ha 'na popolasiù de 2 365 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 3,8 km² e 'na densità de popolasiù de 622 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 16 km de la sità e a 251 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Calösch, Chignöl (BG), Cornaa (MI), Padernu (LC), Sólsa, Süìs e Téren.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol palàs Medolago - Albani de gran valùr istòrech - artistèch: nasìt cóme castèl in del médioéf, tat che l' gh'à 'ntùren amò 'l fosàt, l'è stài trasfurmàt in del méla e sés/méla e sèt(1600/1700) in d'öna residènsa de campagna.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Medulàch l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Padoa
Padoa (en Vèneto e 'n Lombàrt orientàl; in Italià Padova) l'è 'na cità de 212.500 abitàncc (440.023 a cunsiderà pò al a sò àrea metropolitàna [1][2]). L'è 'l capolöch de la pruvìncia omònima, che fà part de la regiù del Vèneto, endèl nord-est de l'Itàlia.
L'è séde de 'n Università 'ntra le piö ècie e prestigiùze, e la pórta testemognànse de 'n pasàt stòrich e cültüràl de gran emportànsa, Al dé d'encö la cità l'è apò a 'n cèntro econòmich rilevànt e la reprezènta 'n gróp de traspórt intermodàl tra i piö 'mportàncc de töta Europa.[3]
El cümü de Pàdova el cuàrcia zó 'na superfìce de 92 km² per 'na densità de 2267 ab./km². El cunfìna coi cümü de Abano Terme, Albignasego, Cadoneghe, Legnaro, Limena, Noventa Padovana, Ponte San Nicolò, Rubano, Saonara, Selvazzano Dentro, Vigodarzere, Vigonovo (VE), Vigonza, Villafranca Padovana.
'Ntra le ótre ròbe, Pàdova l'è cunusìda 'n töt el mónt perchè l'è la cità de Sant'Antóne.
Cuntegnüü
Curiuzità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A Padova gh'è ambientàt 'na part de La Bisbetica Domata, de William Shakespeare.
- Galileo Galilei el g'ha pasàt 18 agn de la sò vìta a Pàdova.
- L'Università de Padova l'è giöna de le piö ècie del mónt (sètima 'ndèl mónt e tèrsa 'n Itàlia), fondàda 'ndèl an 1222.
- El Giardì Botànich de Padova, el fà part del patremóne mondiàl de l'UNESCO. L'è 'l giardì Botànich Üniversitàre piö ècc del mónt, fondàt endèl 1545.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La bazìlica del Sant, co i sò ciòster e i dò grande piante de Magnoglia grandiflora
- Ol münümènt del Gattamelata denàcc a la Bazìlica del Sant
- Ol Palàs de la Ragiù co la sò lògia e la sò tur
- Ol Pràt de la Val
- Ol café Pedrocchi
-
-
-
-
-
Ol ciòster de la Bazìlica co la Magnolia grandiflora
-
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Turismo em Pádua
- Càmera de Comèrcio de Pàdova
- Album fotogràfich de Pàdova
- Cartìna de le stràde de Pàdova
- Cartografia del cümü
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Àcid sulfànic
'L àcid sulfànic 'l è 'n àcid mineràl fòrt ch'a s cata in dal stat lìquid a temperadùra d'l ambiènt. 'L è cgnusû anc cun al nóm ad Vedriōl.
Descrisiòṅ
'L àcid sulfànic al n gh'à minga culōr e gnanc udōr. In na sèrta manéra 'l è dèns cuma 'l òli.
La sò fórmula chìmica l'è H2SO4. A s dróa dimóndi in dl'agricultùra parchè al fà còmad par far di cuncìm. Inóltar 'l al s cata in dal baterìi dal màchini.
Al tōś vita a partìr da 'l sólfan faghénd i pasàǵ spiegâ chè 'd sóta:
- Al sólfan al vèṅ bruśâ faghénd dl'anidrìda sulfànica.
S + O2 → SO2
- A l'anidrìda sulfànica a gh vèṅ śuntâ d'l usìgen druànd un cataliśadōr adàt, faghénd vgnir fóra l'anidrìda sulfòrica.
2SO2 + O2 → 2SO3
- A l'anidrìda sulfòrica a gh vèṅ śuntàda dl'àqua e 'l śōg 'l è fat.
SO3 + H2O → H2SO4
I sò sâi i vènan ciamâ sulfâ, òṅ di più cumùn 'l è al śés ch'al sarés pò al sulfâ ad cals diidradâ.
A gh'è da star dimóndi aténti parchè 'l è curuśìṿ.


text:
Pàm
Artéccol in dialètt mudnés
Al pàm (o pòm) l'è al frùt ed l'èlber cun l'istèss nòm.
I urégin dal pàm i vìnen da l'Asia: adèsa in Itàlia agh én in teoréa duméla qualitê ed pàm, anch se quelchidùn l'è andê pérs.
Al pàm l'è un frùt ch'as pól catèr tót l'an; l'advèint matùr tra la fin d'agòst e la metê d'utóber.
Al tèimp in dal quel un pàm al tin a bòta l'è dimòndi advérse a secànda ed la qualitê, mo vést ch'l'è pin di àcid orgànich as pól conservèr ed nòrma tra un e quàter més.
Per cunservèr i pàm in ónna bòuna manéra is tìnen a 'na temperatùra ch'la và da 1.0 a 3.5 °C cun umiditê ed circa 59-68%.
Al pàm al gh'à vitamèni importànti, cóm la provitamèina A, al vitamèini B1, B2, B6, E e C, niacina e ètri lavór.
I pàm is pólen magnèr da per lór, mo is pólen anch druvèr in cusèina da fèr di prémm, di secànd e anch di dólz. In pió, al 's pól anch druvèr da fèr in cà di màscheri ed blàssa. Al pàm l'è un bòun amìgh dla blàssa: l'agh à pòchi pòchi calorìe e, gràsia ala pectina, la dà 'na man a sparìr via tót i lavór tòsich in dal corp. As pól anch druvèr per fèr di tratamèint a la pèla, la fà dvintèr lucèint e nóva.
Di èter lavór ch'is pólen fèr cun i pàm i én: i sócch ed frùta, al sìder, òli ed rumèli 'd pàm, (al dróven dimòndi in di paés dal nord Europa, as fà lavurànd al sócch e al sìder), di crémi[1], fèti ed pàm sacch, bevàndi alcòlici.
Pàm in dla cultùra[modifica | mudéfica la surzéia]
- Al pàm l'è al sémbol dla zitê ed New York;
- La fòla ed Guglielmo Tell la dis che lê lò al gh'àbia avû da tirèr na fràssa in d'un pàm sóvra la zócca 'd sô fiól;
- Secònd la legènda Isaac Newton l'à capî la lég' ed gravitaziòun;
- In dal film ed Walt Disney, ispirê a la fòla di fradê Grimm Biancaneve e i sette nani, al pàm ed la stréga per Biancaneve al gh'à dal velèin;
- Paride, in dla mitologéa, l'à dê in reghèl ad Afrodite, vést che l'éra la dànna pió bèla dl'Olimpo;
- Al frùt ch'l'à fat blisghèr in tentaziòun Adamo ed Eva as dis ch'l'éra un pàm;
- Al pàm con un mursgòt l'è al sémbol dl'aziènda Apple Inc. (e infàti al sô nòm al vól pròpria dir pàm);
- Avalon, l'isolòt di lébber ed Re Artó, al vól dir tèra di pàm.
Urégin dla paròla[modifica | mudéfica la surzéia]
La paròla pòm la vin dal francés pomme.


text:
Preserp
Preserp (nom ufizial in italian: Proserpio) l'è on comun brianzoeu (situaa in la zòna de Erba) de la Provincia de Còmm che 'l cunta 911 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 2,4 km² e ona densità de 380 ab./km².
L'è tacaa ai cumün de Longon. Canz, Castelmart e Erba
El paes el gh'ha domà ona frazion, ciamada In Arca.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Preserp l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Piccardia
La Piccardia (nom ufizial in frances: Région Picardie) l'è ona region de la Francia del nòrd. L'è dividuda in tre departement e'l sò capploeugh a l'è Amiens. I alter citaa important de la region hinn Saint-Quentin e Beauvais. In Piccardia, oltra al Frances l'è parlaa on'altra lingua d'oïl, el Piccard. Ghe viven 1880890 abitant. La fa part de la Francia del 843.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La region la confina cont el Nòrd-Pass de Calais, la Sciampagna-Ardenn, l'Île-de-France, l'Alta Normandia e la Vallònia (Belgi). L'è bagnada del Canal de la Manega.
Tel chì i trì departement:
- Aisne, con capploeugh Laon, indove l'è cressuu el Carlo Magn.
- Oise, con capploeugh Beauvais.
- Somme, con capploeugh Amiens, e indove el passa el fiumm con l'istess nòmm.
Origin del nòmm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La paròla Picardie la gh'hà minga ona soa origin geografega o linguistica: el vegn infatt de picard, che'l voeur dì "scavator". Quèst l'era el nòmm che i abitant de Paris daven aj abitant dij territòri sora el Valois (indove eren boschiroeu). A nòrd inveci ciamaven picard tucc quij che parlaven el fiammingh.


text:
Vìstula
La Vìstola (en polàch Wisła; en todèsch Weichsel) l'è 'n fiöm de l'Euròpa Orientàla, el piö 'mportànte de la Polònia, lónch 1.070 km, e che g'ha 'n cadì idrogràfich de 192.000 km² (presapóch i du tèrs dos de la superfìce de töta la Polònia).
El nas endèl versànt setentriunàl de la cadéna dei Carpàsi, endèi mucc Beschid Ocidentai, endèla Slesia Alta, Polònia sud-ocidentàla (a 1.220 m de altèsa söl leèl del mar), e 'l scór en diresiù èst de la font a Sandomierz (tod.: Sandomir), indoe che la ciapa l'aqua del fiumm San. De Sandomierz enfìna al pónt endoche la ciapa dét l'àiva dei fiöm Bug e Narew el scór piö o méno en diresiù nòrt. De lé 'n nacc el và prìma a òvest e pò amò nòrt prim de sbötàs endèl mar.
El se sböta endèl Golf de Dànsica, en bras del mar Bàltich, ma prìma 'l se spartés en du ram bèi gròs.
La Vìstula se pöl navigàla quàze töta co bàrcù de poch tonelàgio, e l'è 'n comünicasiù per mès de canài col Oder.
Le cità piö 'mportànte che la tóca i è Cracòvia, Varsàvia e Toruń. La cità de pórt de Dànsica la se tróa póch a òvest de 'ndóche la se sböta 'nsèl mar.
I aflüèncc principài i è 'l fiöm San (433 km), el Narew (484 km), el Bug Ocidental (772 km) e 'l Brda (238 km).
Cità streersàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cracòvia
- Tarnobrzeg
- Sandomierz
- Varsàvia (pol.: Warszawa; tod.: Warschau)
- Płock (tod.: Plotzk)
- Włocławek (tod.: Leslau)
- Toruń
- Bydgoszcz (tod.: Bromberg)
- Grudziądz (tod.: Graudenz)
- Malbork (tod.: Marienburg)
- Dànsica (pol.: Gdańsk; casciub: Gduńsk; tod.: Danzig)


text:
Peder Valpreda
El Peder Valpreda, a l'anagrafa taliana Pietro Valpreda, (nassüü a Milan el 22 de Giügn 1933 e murüü semper a Milan el 6 de Lüj 2002) l'è staa un balerin e nuvelista anarchegh nassüü e chersüü int una fameja de uperari de Milan.
Cuntegnüü
"El dudes de Dezember la strag l'è de Staa: 'l Valpreda l'ha faa negot!"[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
"El dudes de Dezember la strag l'è de Staa: 'l Valpreda l'ha faa negot!": chesschí 'l ciam de la difesa e di demucrategh milanes e pö talian e urupee. Manifestaziun pupular a sustegn de'l Peder Valpreda vegnen urganizzaa prim a Milan, pö in tüta l'Italia, e infin in tüt' Üropa.
L'acüsa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
S'ciupada la bumba (che l'ha faa 17 mort e 88 ferii) a la banca de la Aghercultüra de piazza Funtana 'l 12 de Dezember del 1969, el Peder Valpreda l'è staa restaa di carabinee sensa nissüna pröa u indizzi, föra de la testimunianza falsa d'un taxista fascista Cornelio Rolandi che l'ha díi de 'vè vedüü 'l Valpreda in Piazza Funtana un quej mignüü inans che l'è s'ciupada la bumba. La testimunianza, pö resültada falsa, l'è stada cüntada sü de'l Peder Valpreda int una intravista a la Televisiun. Chi de suta l'istoria de l'acüsa cunt i parol uriginaj (in Milanes) del Peder Valpreda:
- Int un stil "Sacco & Vanzetti", n'han faa pugiaa tücc lí in riga a un mür int un stanzin de la quistüra, e'l Taxista l'haa puntaa 'l did indes cuntra de mi e l'ha díi: "L'è lü!". El pulòt alura a l'ha svardaa un puu in del fà de ciamagh se l'eva ben segür, e'l Taxista l'ha díi anmò: "Si, sí, l'è lü!" E alura mi, a chel punt lí, huu faa un pass inans e gh'huu dumandaa, ma minga inscí de fagh pagüra nè, ma dumà inscí de vess propi ben segür: "Ma seet propi segür?? Te m'heet vardaa ben in facia???" Alura 'l pulòt la vardaa 'ncamò 'l Taxista e 'l taxista a'l gh'ha díi al pulòt "Eh, sí, l'è lü, l'è propi lü, perchè se l'è minga lü alura chinscí 'l gh'è no!" (quel che l'ha metüü la bumba)
I Giurnaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Int i dí despö 'l s'ciòp de la bumba, 'l Peder Valpreda l'é staa sbatüü de chí e de lá in sü i pagin di giurnaj indua l'han ciamaa "El Moster de Piazza Funtana"; e un Reporter de la TV l'è riáa fin a esclamà: "Em truaa 'l moster che l'ha metüü la bumba!". Inscí l'è staa trii agn in gatabüja a specià 'l pruzess che in de'l menter l'eva staa menaa sgiò in Bass Italia inscí de "evidà interferens pulitegh". Gh'è vursüü 16 agn inscí de cunclüd che 'l Valpreda l'eva faa propi negot e 32 agn inscí de truà quij che l'even metüda de bun la bumba. Ben 32 agn despö 'l s'ciòp de la bumba l'è staa pruaa che quij che l'even metüda eren staa i fascista, e, che in tüta prubabilidaa i servizzi segret talian gh'even daa na man a urganisà tüsscoss.
El Pinel[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anch un olter anarchegh milanes ciamaa Pinin Pinell (Giuseppe Pinelli a l'anagrafa taliana), 'l fundadur del Punt de la Ghisulfa, in quij dí lí l'eva staa menaa in la quistüra de Milan: menter che l'eva tegnüü ilegalment e senza nissüna resun u pröa int i ufizi de la quistüra de Milan, l'è crudaa giò de la fenestra e l'è murüü linscí. El cumissari l'ha cüntaa sü che'l Pinel 'l s'è "tolt la vida deparlü" parchè 'l saeva de vegh la culpa, de vess un moster, ma quij che cugnuseven 'l Pinel l'han semper mantegnüü che 'l Pinel l'è staa cupaa di pulizzaj. Una pröa, un quejcoss l'abia pruaa l'una u l'oltra teuría l'è mai stada truada.


text:
Nelson Mandela
Nelson Rolihlahla Mandela, OM (Qunu, Transkei, 18 lój 1918 – 5 dicèmber 2013) l'è stê al prémm Presidèint dal Süd Africa dôp la fîn 'dlapartheid. Per dimòndi tèimp un di chêp dal muvimèint anti-apartheid, l'à urganizê anca di aziòun ed sabutâg' e 'd guêra. In dal 1993 l'à avû al Premio Nobel per la pêś.
Segreghê e ingabiê per lónghi ân sòta i Guéren sudafricàṅ pro-apartheid prémma di ân '90, 'l è incô cunsiderê da tótt un curagiôś lutadôr per la libertê. Al námm Madiba, tétol unuréfich druê da i mèmber vèć ed la sô famélia, 'l è dvintê in Süd Africa al scutmâj ed Nelson Mandela.


text:
Pecorara
Pecorara (en emilià: Pegurera) l'è 'n cümü de l' Emilia Romagna, en Pruvincia de Piacènsa.
El g'ha 771 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 53,7 km² e 'na densità de 14 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Bobbio, Nibbiano, Pianello Val Tidone, Piozzano, Romagnese (PV), Travo e Zavattarello (PV).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc de Pegurera l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Madulain
Madulain (Madolene in italian storich; Madulein in tudesch storich) a l'è un cumün svizzer del distret de Malögia. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 215 abitant e una süperfiss de 16.35 km², e al se tröva a una altitüden de 1697 meter sura al livel del mar.
El cumün de Madulain a l'è tacaa ai cumün de Bever, La Punt-Chamues-ch, Pontresina, S-chanf, Zuoz.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Madulain l'è menziunaa per laprima volta in di ducüment del 1137-39 col nomm de Madulene.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Madulain l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
Affeltrangen
Affeltrangen a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 14.4 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 2406 abitant.
El cumün de Affeltrangen al se tröva a una altitüden de 489 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Amlikon-Bissegg, Braunau, Bussnang, Lommis, Thundorf, Tobel-Tägerschen.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Affeltrangen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Bürglen (TG)
Bürglen a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 11.7 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 3461 abitant.
El cumün de Bürglen al se tröva a una altitüden de 441 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Berg, Birwinken, Bussnang, Kradolf-Schönenberg, Schönholzerswilen, Sulgen, Weinfelden.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Bürglen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Milovan Ðilas, cognossuu in grafia italian come Milovan Gilas o cont el soranomm de Ðido (MилoBaH Ђилac in abecee cirilligh, pronunciaa [ˈmilovan ˈd͜ʑilas]; Podbišće, 4 de giugn1911 - Belgrad, 20 de april1995) l'è staa on politigh e partigian jugoslav (montenegrin). La soa storia politiga l'è ligada a la Jugoslavia di Ann '50.
A l'era on stregg collaborador de Josip Broz, conossuu anca 'me Tito, el capp de la Repubbliga Federal, e insema a lù l'ha combattuu 'me partigian contra i forz de l'Ass. Dopo de la II Guerra Mondial l'è vegnuu el vice primm minister, president del Parlament e inviaa a l'ONU.
A metà de quell desenni lì l'è finii in disgrazzia, e inscì l'è staa slontanaa de tutt i caregh politigh. Donca l'è vegnuu on saggista e on scrittor. L'è mort a Belgrad in del 1995.


text:
Banjul
Banjul a l'è la capital del Gambia.
Al gh'ha dumà 34.125 abitant (2007) e a l'è la quarta cità del Gambia per pupulaziun.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Banjul a l'è in sü l'isula Santa Maria (ciamada anca isula Banjul), al sbuch del fiüm Gambia in de l'Ucean Atlantich.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Banjul l'aveven fundaa i ingles in del 1816, cunt el nom de Bathurst.
In del 1973 l'ha müdà el sò nòm in Banjul.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Banjul a l'è gemelaa cun:


text:
Longon
Longon (nom ufizial in italian: Longone al Segrino in Italian) l'è on comun de la Provincia de Còmm de 1 853 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 1,5 km² e ona densità de 1 235 ab./km². L'è staa ciamaa in Italian "Segrino" per fà defferenzia cont el comun de Longon Sabin (Longone Sabino) che l'è situaa in de la Provincia de Rieti, in Lazzi.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Longon l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sórag
Al sórag (Mus musculus) (topo in italiàn) 'l è 'n mamìfar ruditōr dla famìja di Murìdi. 'L è anc ciamâ sórag dumèstic par difarénsa da quél salvàdag (Apodemus sylvaticus) o da quél dal fóggni e di fiùm, dimóndi più grand, ch'l'è la Póndga.
I màgnan da tut, più che àtar ròba vegetàla ma anc carna e derivâ dal lat. Dal vòlti, par cambiàr al sò magnàr, i n s faṅ minga prubléma a magnàr dla mèrda.
I eṅ al bèsti più cumùni dal gènar Mus e a gh n è na quarantìna da spéci.
I sórag i s càtan in tut i paéś dal mónd, dimóndi vòlti a fianc d'l óm ch'a gh dà, sensa vlér-al, cà e magnàr.
Purtròp i sórag i pōlan purtàr sèg anc dal malatìi cuma la leptospirosi.
Distribusioṅ
A s créd ch'i daśvégnan da l'Àśia sentràla e i s eṅ stramnâ dapartùt in dal mónd par via di cumèrs ad tèra e ad mâr.
L'è na spéce ch'la s adàta dimóndi bèṅ e la viṿ praticamènt in tut i post in du a gh'è dal magnàr e di sit adàt par lugàr-as, p'r eśèmpi in di ambînt urbàṅ e suburbàṅ méntar 'l è dimóndi difìcil catàr-al in di pòst rurài dla muntàgna e in di bòsc.
A s pōl dir ch'i sórag i patìsan la cuncurénsa ad gl'atri bèsti ch'i pàran lōr (i ruditōr) parchè i n eṅ minga na spéce ch'la gh la cava a vìvar bèṅ sénsa di prubléma davśèṅ cumpàgni a lōr.
Descrisiòṅ
Al pēl 'l è curt e luśènt ad culór griś scûr e al quàcia al còrp fiṅ in fónd a part śampi, uréci, cóa e punta dal muś in du a s véd la pèla ch'lè ad culōr griś-ròśa. Al còrp 'l è divìś in tri part: tèsta, bust e cóa. La maṅ dal sórag la gh'à quàtar dida, quéla di pē sinc.
Al sèns d'l udìt 'l è dimóndi śvilupâ. I sórag i pōlan sintìr dal frequènsi fiṅ a 100 kHz, e anc da piò a s pōl dar, e dònchina bèṅ da 'd là di ultrasòṅ. Par far-as capìr al dróa di sòṅ che anc gl'urèci di óm i pólan sintìr. I sórag i i dróan da spés p'r i arciàm da luntàṅ, o di ultrasòṅ par cumunicàr cun chi àtar datéś.
Biulugìa
I eṅ dal bèsti ch'i s mét'n in mót dòp al tramònt e i s tìnan luntàṅ da la luś fòrta. Durànt al dè, i sórag i pònsan in di sò tanabùś, da spés impinî ad quèi cuma 'l cartòṅ, la stòfa o l'èrba.
Al sórag al n và minga in letàrg a difarènsa di àtar ruditōr parchè al n patìs minga tant al fréd, basta ch'a gh sia dal magnàr e lò 'l è a pòst.
I eṅ dal bèsti ch'a gh piàś vìvar insém furmànd di grup, arcgnusénd-as in baś a cum i èṅ fat a livèl genètic e par via di udōr. Par far capìr a chi àtar ch'i s càtan lè, i sórag i dróan di segnài ulfatìṿ, marcànd da spés al teritòri cun la pisa e i pét, in genàr lung 3mm e ad culór négar.
Di studiōś dl'Università dla Florida i aṅ capî ch'al fémni i vōl'n arcupiàr-as cun di masć ch'i gh'ànan di udór difarènt e pò i fànan i gnai in cumùṅ cun da gl'atri fémni cun 'n udōr cumpàgn. Quést a vōl dir ch'a s dà 'l caś ch'i gh sìan anc dal surèli lè in mèś.
Riprudusiòṅ
I sórag i gh la càvan a far di fiōi durànt tut 'l an: la fémna la pōl parturìr in cuntinuasiòṅ, anc quìndas vòlti in 'n an. 'L èstar al dura vint óri mént'r al cicclo sinc dè. Quànd un muć ad fémni i vìvan insém i téndan a n andàr minga in èstar ma l'è a basta met'r-i in cuntàt cun la pisa dal masć e 'l èstar al vèṅ in tri dè.
Dòp 'l acupiamènt, la fémna la mét sù un tap vaginàl ch'al dura un dè e che 'l impedìs a i masć ad muntàr-la incóra. Dòp tri stmani, i nàsan i surghèṅ, da 3 a 14. La fémna la i crès da par lē e la para via i masć par far in manéra che lì lōr i n i màgni minga.
I pìcui péna nâ i eṅ òrub e nûd: al pēl al taca a crésar dòp tri dè mént'r i òć i vènan vèrt dòp dū stmani. Dòp 5/8 stmani 'd vita, i sórag i pōlan tacàr a far di fiōi a sò vòlta.
In gènar un sórag al campa 'n an ma al pōl rivàr anc a 3.
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta


text:
Mar Egee
'L mar Egee (in grech: AιYaίo ΠέλaYoς, Aigaío Pélagos, [eˈʝeo ˈpelaɣos], in türch: Ege Denizi ) l'è un mar che l'è part del mar Mediterani e 'l se tröva intra la part sud de la penisula balcanega e quela ovest de l'Anatolia. In alter parol, intra la Grecia e la Türchia. A nord l'è tacaa al mar di Marmara e donca cun 'l mar Negher per via de l'istrec di Dardanel ed il Bosfur. Int 'l mar Egee gh'è i isul egej, e a sud a gh'è i isul de Creta e Rod.
L'Egee l'è cugnussüü tradiziunalment cun 'l nom de Arcipelagh (in grech antigh, ApxιπέλaYoς, dal grech πέλaYoς= mar), nom che pöö i hann tacà a druvà per ciamà i so isul, e adess l'è druvaa per indicà un qualsìa grüp d'isul.


text:
Vera Duševina
La Vera Evgen'evna Duševina (Mósca, 6 'd Utóbar dal 1986, ciamàda in Rus Bepa EBreHbeBHa ДyшeBиHa) l'è na tenìsta rusa prufesiunìsta da 'l 2003. L'è élta 180 cm e la péśa 73 chilo. La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ.
In dla sò caréra l'è rivàda a èsar la nùmar trént'òṅ dal mónd al 4 ad Luj dal 2005 e l'à purtâ a cà un tìtul WTA e òṅ ad qvéi d'l ITF. In di turnèo dal Gran Slam l'è rivàda in di utàṿ in dal 2005 a gl'Australian Open.
In dópi l'à śugâ sèt finàli, sèmpar cun dal cumpàgni difarénti, ma l'à vins un tìtul sōl in dla prima ucaśiòṅ a Varsàvia insém a la Tetjana Perebyjnis. In dal 2005 l'è stada bòna ad rivàr in di quàrt a Wimbledon.
Caréra
La rusa la riva par la prima vòlta in na finàl 'd un turnèo WTA in dal Śugn dal 2005 in sl'èrba 'd Eastbourne ma la la pèrd par 5-7 0-6 cun la Kim Clijsters. Par dū vòlti in Istâ la riva a śugàr-'s al tìtul ad Stucólma, in dal 2007 e in dal 2008, ma la n gh la cava mai a purtàr-'l a cà, pardénd prima cun l'Agnieszka Radwańska 1-6 1-6 e pò anc cun la Caroline Wozniacki 0-6 2-6.
Finalmènt la pōl tiràr fóra al spumànt da 'l giàs e tiràr via al turàć al 2 'd Agóst dal 2009 quànd la bat in finàl la céca Lucie Hradecká par 6-0 6-1, vinsénd acsè al sò prim tìtul WTA.


text:
Appiano sulla Strada del Vino
Appiano sulla Strada del Vino (Eppan an der Weinstraße) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha presapóch 12.643 abitàncc, 'na superfìce de 59 km² e 'na densità de 214 ab./km². El cunfìna coi cümü de Andriano, Bolzano, Caldaro sulla Strada del Vino, Fondo (TN), Malosco (TN), Nalles, Ronzone (TN), Sarnonico (TN), Senale-San Felice, Terlano, Vadena.
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Remetschwil
Remetschwil a l'è un cumün svizzer del distret de Baden. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 2 017 abitant e una süperfiss de 3.88 km², e al se tröva a una altitüden de 524 meter sura al livel del mar.
El cumün de Remetschwil a l'è tacaa ai cumün de Bellikon, Künten, Niederrohrdorf, Oberrohrdorf, Spreitenbach, Stetten.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Remetschwil l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1184 col nom de Reimiswilare.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
Vasto
Vasto (Uast endèl dialèt locàl; en Grech: Ἱσtόvιov; en Latì: Histonium, Istonium, o Histonios; zà cunusìda apò come Guastaymonis, Il Vasto, o Il Vasto d'Aymone) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Chieti. El g'ha presapóch 35.116 abitàncc, 'na superfìce de 70 km² e 'na densità de 502 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casalbordino, Cupello, Monteodorisio, Pollutri, San Salvo.
Dòpo de Chieti, l'è 'l cümü piö pupulùs de la pruvìncia e 'l quart per estensiù de töta la regiù.


text:
Mühledorf (SO)
Mudel:Otherplaces3Cuurdinàde: 47°08′N 7°29′E
Mühledorf a l'è un cumün svizzer del distret de Bucheggberg. in del Canton Suleta. Al gh’ha pressapoch 344 abitant e una süperfiss de 3.32 km², e al se tröva a una altitüden de 557 meter sura al livel del mar.
El cumün de Mühledorf a l'è tacaa ai cumün de Aetigkofen, Aetingen, Brügglen, Hessigkofen, Lüterswil-Gächliwil, Tscheppach, Unterramsern.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial
- Mühledorf (SO) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Pruvincia de Milan
- Superfiss: 1.620 km²
- Popolazion (ISTAT 2008): 3.045.822 ab.
- Densitaa: 1.911 ab./km²
- Numer de comun: 139
- Capital (pop. 2004): Milan (1.308.311 ab.)
- President: Guido Podestà (PDL; del 2009)
La Provincia de Milan (Italian: Provincia di Milano) l'è ona provincia de la Lombardia che la cunta pussee de trii milion de abitant e per quèst motiv l'è la terza provincia pussee popolada de tuta l'Italia.
La confina a nòrd con la Provincia de Vares e la noeuva Provincia de Munscia e Brianza, a est con la Provincia de Bergom, la Provincia de Cremona e la Provincia de Lòd, a sud con la Provincia de Pavia e a òvest con la Provincia de Noara. La gh'hà anca on'exclave, el comun de San Colomban al Lamber, che se troeuva intra i Provincc de Lòd e Pavia. L'è nassuda in del 1797 del vegg ducaa de Milan (al temp sòtta el domini dij Austriach) cont el nòmm de Departement de l'Olòna. In del 1815, quand l'è nassuu el Règn Lombard-Vènet la gh'è stada ona division de la Provincia de Pavia. In del 1862, subit dòpo l'Unitaa d'Italia i Savòja gh'hann giontaa la Provincia de Lòd, che l'è stada tacada fina al 1992. Infin, in del 2004 l'è nassuda la Provincia de Monscia e Brianza, che l'è diventàa ona realtaa in del 2009.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Provincia de Milàn la se troeuva in de la Lombardia del nòrd-òvest, in de la zòna de l'Alta Pianura situada intra el Tisin a òvest e l'Ada a est. El primm el nass in Svizzera e'l finiss in del Pò arent a Pavia; l'alter el vegn del Lagh de Còmm e'l finiss in del Pò intra i provincc de Lòd e Cremona.
Alter fiumm important hinn el Lamber, che'l passa a est de Milàn (quartee de Lambraa) e'l confluiss (finiss dent) in del Pò a Òri Litta (LO), e 'l Seves, che inveci el vegn di colinn del Comasch e poeu el riva drent a la Martesana.
On important aspett de la idrografia milanesa hinn i Navili, canai ch'i hann faa i Duch de Milan duranta l'Etaa de Mezz e anca dòpo per podè trasportà i prei per fà sù el Dòmm (che l'è anmò in costruzion). Anca se la pussee part l'hann sarada, resten anmò in vida el Navili Grand, el Navili Paves e la Martesana. Ma gh'hinn anca alter canai, comè el Villoresi.
In de la Provincia de Milan a gh'è on gran numer de parch, e regordom el Parch Ada Nòrd e 'l Parch de la Val del Tisin.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La stòria de la Provincia de Milan l'è ligada a quèlla del capploeugh, che l'ha avuu i istess sòrt.
Abitada prima di Insuber e poeu di Gall, la zòna l'è stada ciapada di Roman arent al 200 prima de Crist. Vers la fin de l'Imperi roman, Milàn l'è diventada la capital de l'Imperi. L'è stada poeu invaduda di Visigòtt, di Longobard (di quai el vegn el nòmm "Lombardia") e di Franch. L'è stada donca sòtta el Sacro Roman Imperi ma l'ha vist la nassida de on gran numer de comun indipendent.
Dòpo el period comunal, tutt el teritòri l'è staa ciappaa di Signor de Milan, che l'hann governaa fina a la rivada di Frances e di Spagnoeu. Per dusent ann el Ducaa de Milan l'è staa rett di Asburgh de Spagna, fina a quand, dòpo la Guerra de Succession Spagnoeula, el domini l'è passaa a l'Imperi d'Austria che l'ha tegnuu (a part duranta i invasion del Napoleon) per alter cent'ann. La Lombardia occidental l'è staa loeugh de on gran numer de batali duranta la Segonda Guerra de Indipendenza (1859), a la fin de la qual l'è stada unida al Regn de Sardegna, che duu ann dòpo (1861) l'è diventaa el Regn d'Italia. De chì, la stòria l'è compagna de quella italiana.


text:
Canton San Gal
El Canton San Gal (en todèsch: Kanton St. Gallen (Jutt·infurmaziòn)) l'è giü dei 26 cantù de la Svìsera. L'òcupa 'n àrea de 2,026 km², e 'l g'ha 'na popolasiù de 483156 abitàncc (segónt i dàti del Dicember 2011). La capitàl del cantù l'è la cità de San Gal
Geografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cantù de San Gal l'è sitüàt endèla part nordorientàla de la Svìsera. L'è delimitàt a nòrt del Lach de Costànsa (Bodensee). A èst la àl del Réno la sègna 'l cunfì co l'Austria (Vorarlberg) e col Principàt del Liechtenstein. A sud el cunfìna col Cantù dei Grigioni, col Canton Glaruna e col Canton Svit. A ucidènt el cunfìna col Cantù de Zurìgo e col Canton Türgovia. I dù cantù de l'Apenzèl (Apenzèl de Dét e Apenzèl de Föra) i è circondàcc completamènt dei teretóre del Cantù de San Gal.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I teretóre del cantù de San Gal i reprezènta le aquizisiù utignìde 'ndèl arch dei sècoi de l'abasìa de San Gal. La fondasiù l'è bazàda sö la legènda ligàda al frà irlandés Gallus (presapóch 550–620 o 640), che 'l gh'ìa stabilìt en éremo de le bànde del fiöm Steinach endèl'an 612. Entùren al 720, en sentenér de agn dòpo de la mórt de Gallus, el prét alemànno Othmar el fà fà sö 'na abasìa e 'l ghe dà nòm Abasìa de San Gal. Endel'an 926, i invazùr ungherés i g'ha atacàt l'abasìa e i paés tacàcc. Entùren a l'ann 1205 l'abàta 'l vé 'ndignìt del tìtol de prìncipe de la céza endèl Sacro Romano Impero. Endèl 1311, la cità de San Gal la deènta 'na lìbera cità imperiàla. A pàrter piö o méno del 1353, le corporasiù, guidàde dei tesidùr, le g'ha utignìt el contròl del goèrno de la cità. Endèl 1415 la g'ga crumpàt la sò pròia libertà del Rè todèsch. Endèl 1405 la regiù de Appenzell, posedimèncc de l'Abasìa la s'è ribelàda e 'ndèl 1411 l'è deentàda aleàda de la Confederasiù Svìsera . Quach més piö tàrde, pò a la cità de San Gal la se önés a l'aleànsa.come mèmbro pié de la Confederasiù e 'ndèl 1457 la se lìbera del töt del contròl del l'Abàte. Endèl 1451 però l'abasìa de San Gal la deènta pò a lé aleàda de Zurìgo, Lucèrna, Svit e Glaruna che i éra ach mèmber de la Confederasiù. Al prensépe del 1490 i quàter cantù, i vé apogiàcc del Abàte cùtra la cità de San Gal e 'l cantù de Appenzell. La Confederasiù la èns e la ciàpa posès de la cità. A pàrter del 1526 el sìndech Joachim von Watt el g'ha 'ntruducìt la refùrma endèla cità de San Gal. La cità la vegnarà isé cunvertìda a la nöa religù refurmàda ma l'Abasìa la restarà 'nvéce catòlica e la restarà 'n baluàrt catòlich en confrónt a la cità protestànta 'nfìna al 1803. Ai tép de la Repüblica Elvética l'è deentàt part del cantù de Säntis. Chèsto l'è stat pusìbil apéna dòpo la secolarizasiù de l'abasià avignìda 'ndèl 1798. Endèl 1803, segónt i acòrdi ciapàcc co l'At de Mediasiù la regiù la s'è ünìda a la Confederasiù Svìsera come Canton San Gal. La custitüsiù la egnarà 'n vigùr endèl 1890.
Südiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A pàrter del 2003, el cantù de San Gal l'è spartìt en 8 distrècc eleturài (en todèsch: Wahlkreise) en sustitüsiù dei distrècc (Bezirke) en vigùr 'nfìna a alùra.
- Rheintal, che g'ha per capitàl la citadìna de Altstätten
- Rorschach, che g'ha per capitàl la citadìna de Rorschach
- Sarganserland, che g'ha per capitàl la citadìna de Sargans
- See-Gaster, che g'ha per capitàl Rapperswil-Jona
- San Gal, che g'ha per capitàl la cità de San Gal
- Toggenburg, che g'ha per capitàl la citadìna de Lichtensteig
- Werdenberg, che g'ha per capitàl la citadìna de Buchs
- Wil, che g'ha per capitàl la citadìna de Wil


text:
Nibiàn
Nibiàn (nòm uficiàl en italià: Nibbiano; en emilià: Nibiàn o Nibièn) l'è 'n cümü de l' Emilia Romagna, en Pruvincia de Piacènsa.
El g'ha 2 218 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 44,0 km² e 'na densità de 50 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Borgonovo Val Tidone, Caminata, Canevino (PV), Golferenzo (PV), Pecorara, Pianello Val Tidone, Ruino (PV), Santa Maria della Versa (PV), Volpara (PV), Zavattarello (PV), Ziano Piacentino.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc de Nibiàn l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Saaremaa
Saaremaa (svedes e todesch: Ösel; danes: Øsel; finlandes: Saarenmaa; võro: Saarõmaa; lituan e polacch: Sarema; letton: Sāmsala; latin: Osilia) l'è on'isola del Mar Baltegh, la terza pussee granda dopo la Selandia e Gotland.
La partegn a l'Estonia, e l'è a ovest de la costa del sò paes, a nord del Golf de Riga e a sud de Hiumaa.
Del pont de vista ministrativ, l'è 'l coeur de la Contea de Saaremaa, che la quatta dent anca ona quai isoletta intorna. La città pussee imporanta a l'è Kuressaare.


text:
Tujetsch
Tujetsch a l'è un cumün svizzer del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 1693 abitant e una süperfiss de 134 km², e al se tröva a una altitüden de 1450 meter sura al livel del mar.
El cumün de Tujetsch a l'è tacaa ai cumün de Airolo (TI), Andermatt (UR), Disentis/Mustér, Gurtnellen (UR), Medel (Lucmagn), Quinto (TI), Silenen (UR).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tujetsch l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1237 col nom de Thiuesch.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Situazion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua ufiziala del cumü de Tujetsch l'è 'l rumanc, chi parlaa in d'una variant del sursilvan da squas tüta la popolazion, cume l'è anca indicaa in de la tabela chi desutta, relativa ai ültim censiment:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Tujetsch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Sedrun in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Tschamut in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Barsenun
Barsenun (Bavares: Brixn; Talian Bressanone; Tudesch Brixen; Ladin Persenon o Porsenù; Latin Brixina; ciamada a nivel üfizial fin al 1919 Brixen am Eisack) a l'è un cumün de la Val de l'Isargh in Südtirol, un 40 chilometer a nord de Bulsan e 45 chilometer a süd de'l Pass de'l Brenner a la furcia intra l'Isargh e 'l Riensa. Barsenun, giamò menziunada int l'an 901 D.C. cunt el nom "Prihsna" a l'è la püssée vegia cità de tüt el Tirol, el lögh püssée impurtant de la Val de l'Isargh, e al didincö, cunt i sö 19.000 abitant, el ters cumün püssée gross de'l Südtirol. A l'e anca la sed de'l Vescuáa.
Situazion lenguìstega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evoluzion demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
San Pio da Pietrelcina
Sant Pio da Pietrelcina, piö cognusìt col nòm de Padre Pio da Pietrelcina (Pietrelcina, 'n pruìnsa de Beneènt, ol 25 de mas del 1887 - San Giovanni Rotondo, 'n pruìnsa de Fògia, ol 23 de setèmber del 1968) l'è stacc ü frà del ùrden di Capüsì Minùr e ü prét, l'è veneràt cóme sant da la Céza Catòlega e la sò fèsta l'è 'l 23 de Setèmber.
Cuntegnüü
De s-cèt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol sò nòm de batézem l'éra Francesco Forgione, scèt de Grazio Mario Forgione e de Maria Giussepa di Nunzio che 'l l'à ciamàt Francèsch, dezà l'éra devòta al San Francèsch d'Asìzi. S-cèt de öna pòera famèa de lauradùr e de emigràncc, ol pàder l'è 'ndàcc a laurà 'n di Stacc Ünìcc in del 1898 e 'n Argentina 'n del 1910 per pagàga i stöde, l'éra 'l quart de òt isc-ècc, trì fradelì però i è mórcc de picinì e di sich che i è restàcc l'ìa 'l segónt de fati 'l èra nasìt dòpo 'l fradèl Michél e prìma di sorèle Felicita, Pellegrina e Grazia. Pò 'l Padre Pio de s-cèt l'éra mia 'n salüt e sèmper malàt, ma 'l gh'éra zamò 'n del có 'l pensèr de 'ndà frà ede quando l'éra cognusìt ü frà del convènt de Morcone, a 30 km de Pietrelcina, ciamàt Frà Camilo che ògne tat 'l pasàa a la sò cà a sircà sö. Sémper de s-cèt l'à tacàt a patì per i cosidècc incóntr col demòne che i 'l l'à piö bandunàt per töta la sò éta e i è tancc i amìs e i conoscèncc che i à testimoniàt de il vèst e piö de öna ólta a combàt con chèla che la sömeàa adóma la sò ómbréa.
'l tàca la éta de frà[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol 6 de zenér del 1903, a 16 agn, l'è stài ciapàt in del convènt de Morcone cóme noése e 'l maèstr di noése 'l éra 'l pàder Tommaso da Monte Sant'Angelo che 'l padre Pío 'l regordàa ès impó bachetù, ma bù de cör, dispunìbel e pié de carità co i noése. La éta di noése l'éra pròpe gràma, töta digiunà e mortificasiù che i lasàa 'l sègn söl caràter e söl ispéret di noése per ötài a fàga capì se la sò vocasiù l'éra bùna o méno e l'è stàcc pròpe in chèl an ché che i malàgn del Padre Pio i è cresìcc e i 'l l'à laserà piö 'n pàce 'nfìna a la sò mórt. Ol maèstr di noése l'à testimoniàt che 'l Padre Pío l'è sèmper istàcc ü noése ezemplàr, prónt a rispetà la régola, che l'à mai dai del trebülà e gh'à mai stai de bizògn de uzàga dré. Ol 22 de zenér del 1904, apéna finìt ol sò noesiàt, l'à ciapàt i vócc pro tempore e trì dé dòpo, ol 22 de zenér del istès an, l'è 'ndacc a stà e a stödià 'n del convènt de Sant'Elia; l'è pròpe 'n chèsto convènt che 'l Padre Pio 'l próa per la prima ólta la bilocasiù, cioè a stà 'n dù pòst dièrs e de luntà tra de lur in del istès momènt, de fati 'l se tróa 'n del convènt de Sant Elia, ma l'è ach a Üdin, 'ndóe 'l vèt la Giovanna Rizzani, che la sarà 'n fütür öna sò s-cèta spiritüàl, 'ntàt che l'è dré a nas.
Ol 27 de zenér del 1907 l'à fai la sò prefesiù de féde e sèmper in del 1907 l'vé trasferìt in del convènt de Serracapriola che l'è a 15 Km del mar, 'ndóe però l'istàa mia bé, tat che i sò superiùr i 'l l'à mandàt indrè a la sò cà a Pietrelcina per vèt se l'ària de cà la pödìa fàga bé e pròpe in chi dé lé la zèt del sò paìs l'à tacàt a domandàga di consèi e lü l'à ciapàt a ocüpàs di ànime de la zét. in del 1908 'l tùrna a stà 'n convènt, però sta ólta 'n chèl de Montefusco e 'n del Noèmber 'l ciàpa i vócc minùr e 'l subdiaconàt e la và 'nàcc in de la sò éta fàcia de pregà e de stödià.
L'à ciapàt i vócc solèn e l'è stai consacràt prét ol 10 de agóst del 1910 in de la catedràl de Beneènt, ma per i sò malàgn l'è turnàt a stà 'n de la sò cà 'nfìna al 1916 quando 'l vé mandàt in del convènt de San Giovanni Rotondo.
I stìgmate[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gh'è mia döbe che 'l laùr che piö de töcc l'à rendìt famùs in del mónt ol Padre Pio i è stàce i stìgmate, ciamaàde pasiunàrie, dezà che i ghe sömèa a chèle de la Pasiù de Nòst Signùr: tài in di mà, in di pé, in di còste e 'n de la spàla, dolorùze e mia vizìbel dal 1911 al 1918 e vizìbel dal 1918 e per ol rèst de la sò éta. Ol sò sànch 'l profömàa de fiùr, udùr che l'è ligàt a la Santità. Che 'l Padre Pio 'l gh'éra i stìgmate i è egnìcc a saìl a la svèlta töcc e isé melér de persùne i 'ndàa a San Giovanni Rotondo per vèdele, per bazà i sò mà, per fas confesà de lü e per iscoltà i sò Mèse L'è stacc ol prim prét che l'à riceìt i stìgmate.
San Giovanni Rotondo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Padre Pio l'è stài mandàt a San Giovanni Rotondo in del 1916, ma l'è partìt l'àn dòpo per la Prìma Guèra Mondiàl e l'à servìt in del "Corpo Medico Italiano" in del 1917 - 1918; finìda la guèra l'è turnàt al convènt de San Giovanni Rotondo, 'ndóe 'l resterà per ol rèst de la sò éta e pròpe in del 1918 i sò stigmate i è dientàde vizìbel a töcc e i à fai dientà famùs e congnusìt ol Padre Pio. La Santa Sede l'à però ölìt èdega ciàr e l'à mandàt a 'nvestigà ol Pàder Agostino Gemelli, ü francescà, dutùr e fondatùr de la la Üniersità Catòlega de Milà, amìs del Papa Pio XI, ma suradetöt consideràt ü lüminàre de la psicologìa sperimentàl. Ol Pàder Gemelli, dòpo i facc i sò stöde, l'è turnàt da San Giovanni Rotondo co l'ìdea che i stìgmate del Padre Pio i éra de origine neuròtica e 'l l'à püblicàt in d'ü sò artìcol, alùra ol Sant Öfése 'l s'è fài fórt de chèsta opiniù e l'à stabilìt che i tài in di mà, in di pé, in di còste e 'n de la spàla i gh'éra negóta de suranormàl. In di agn che i è egnìcc gh'è stacc amò trì decrécc e 'l öltem de chès-ce l'è stàcc ol piö dür de töcc, dezà che l'à proibìt de 'ndà a troà 'l Padre Pio e l'à ordinàt de ìga negóta a che fà con lü, gnà de scrìega di lètere, tat che 'l Padre Pio l'à pasàt dés agn desperlü, tra 'l 1923 e 'l 1933, seràt dét in de la sò celetìna 'n del convènt de luntà de töt e de töcc.
Ol Padre Pio l'à sèmper invidàt i fedéli a pregà e in di agn de la Segónda Guèra Mondiàl i è nasìcc i Grupi de Preghiera del Padre Pio, che pò i s'è moltiplicàcc in töta italia e 'n del mónt tat che a la sò mórt in del 1968 i éra dientàcc 726 con 68.000 persùne, 'n del 1976 i éra riàcc a 1.400 con 150.000 persùne e 'n del 2011 i è riàacc a 2580 adóma 'n del teritòre de la Repüblica Italiana, piö 744 in gir per 59 paìs in del mónt.
Ol 9 de zenèr del 1940 l'à tacàt a fà sö co i sólcc che ghe mandàa al zét de töt ol mónt ol gran ospedàl ciamàt Casa Sollievo della Sofferenza, opedàl inaügüràt ol 5 de Mas del 1956 e benedèt dal cardinàl Lercaro che l'à lezìt ü discórs ispiràt dal Papa Pio XII. L'ospedàl l'è stài fai sö co l'ìdea de cürà i malàcc in del còrp, ma ach i malàcc in del ispéret; la féde e la scènsa, la mìstega e la medezìna, töte 'nsèma per ötà la persùna 'ntrèga del malàt fàcia de còrp e de ànima.
Beatificasiù e canonizàsiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Zamò 'n del 1969 l'è partìt 'l iter per rià a la beatificasiù del Padre Pio, ma l'è stacc ü laurà lónch e malfà, dezà che i è stacc ascoltàcc tace e tace testimòne, isé tacc de tirà 'nsèma 104 lìber de testimoniànse e de docümèncc e dezà che i nemìs del Padre Pio i s'è dai de fà per fermà 'l procès de beatificasiù. In del 1979 töcc i docümèncc i è stài mandàcc al Papa e 'l procès de beatificasiù l'è partìt ol 29 de noèmber del 1979 col nihil obstat.
Ol 20 mars del 1983 l'è partìt ol procès diocesà per la sò canonizasiù, isé 'l 21 de zenér del 1990 l'è stài proclamàt veneràbel, l'è stài beatificàt ol 2 de mas del 1999 e canunizàt sèmper dal Papa Gioàn Pol II ol 16 de Zögn del 2002 col nòm de "San Pio da Pietrelcina".


text: 1Rü ñu̱xma ya Tupana rü marü taxuca̱xma nanapoxcue i ngẽma duü̃xü̃gü i Ngechuchu ya Cristuarü duü̃xü̃gü ixĩgüxü̃. 2Erü Tupanaãẽ i Üünexü̃ i Ngechuchu ya Cristugagu tüxü̃ maxẽxẽẽxü̃, rü nüxna tüxü̃ ínanguxü̃xẽẽ i pecadu na tama yuwa tüxü̃ nagagüxü̃ca̱x. 3Rü yema taxüneãrü ngúchaü̃gü rü marü nüxü̃ narüyexera ga yema mugü ga Moĩché ümatüxü̃. Rü yemaca̱x ga yema mugü rü taxucürüwa mexü̃ tüxü̃ naxüxẽẽ. Natürü nüma ga Tupana rü marü nanaxü ga yema taxucürüwa naxüxü̃ ga yema mugü. Yerü ga Tupana rü ñoma ga naãnewa nanamu ga Nanexü̃chi. Rü woo taxüne i pecaduã́xü̃rüü̃ nixĩ ga naxü̃ne, natürü nüma ga Nane rü taguma napecaduã̱x. Rü nüma ga Nane rü tórü pecaduca̱x nayu, rü yemaãcü inayanaxoxẽẽ ga norü pora ga yema pecadu ga taxünewa yexmaxü̃. 4Rü yemaãcü nanaxü ga Tupana na tüxü̃́ na natauxchaxü̃ca̱x na yanguxẽẽxü̃ i ngẽma tüxü̃ namuxü̃ i ngẽma mugü. Erü ñu̱xma rü tama ñoma i taxüne naxwa̱xexü̃ãcüma tamaxẽ, natürü Tupanaãẽ i Üünexü̃ naxwa̱xexü̃ãcüma nixĩ i imaxẽxü̃. 5Rü yíxema tümaxü̃ne naxwa̱xexü̃ãcüma maxẽxẽ, rü naxca̱x tadaugü i ngẽma ñoma i naãnecü̱̃ã̱x naxwa̱xexü̃. Natürü yíxema Tupanaãẽ i Üünexü̃ naxwa̱xexü̃ãcüma maxẽxẽ, rü ngẽma Tupanaãẽ i Üünexü̃ naxwa̱xexü̃ nixĩ i naxca̱x tadaugüxü̃. 6Rü yíxema Tupanaãẽ i Üünexü̃ naxwa̱xexü̃ca̱x daugüxe rü tataãẽgü, rü tá tüxü̃́ nangẽxma i tümaãrü maxü̃ i taguma gúxü̃. Natürü yíxema tümaxü̃ne naxwa̱xexü̃ca̱x daugüxe rü ngẽma rü tá yuwa tüxü̃ nagagü. 7Rü yíxema tümaxü̃ne naxwa̱xexü̃ca̱x daugüxe rü Tupanaãrü uwanü tixĩgü. Rü tama Tupanaga taxĩnüẽchaü̃ erü taxucürüwama naga taxĩnüẽ. 8Rü ngẽmaca̱x ya yíxema tümaxü̃neãrü ngúchaü̃we rüxĩxẽ, rü taxucürüwa Tupanaãrü ngúchaü̃ taxügü. 9Natürü ngẽxguma aixcüma pewa nangẽxmagu i Tupanaãẽ i Üünexü̃ rü tama pexeneãrü ngúchaü̃ pexü, natürü Naãẽ i Üünexü̃ãrü ngúchaü̃ nixĩ i pexüxü̃. Rü yíxema tama tüxü̃́ nangẽxmaxẽ i Tupanaãẽ i Üünexü̃ i Cristu tüxna ãxü̃, rü tama Cristuarü duü̃xü̃ tixĩ. 10Natürü ngẽxguma pewa namaü̃xgu ya Cristu, rü woo pecadugagu tá nayu̱xgu i pexene, natürü peãẽ rü namaxü̃, erü Tupana pexü̃ nadau na pimexü̃. 11Rü ngẽxguma pewa namaü̃xgu i Naãẽ ya yima Tupana ga Ngechuchu ya Cristuxü̃ írüdaxẽẽcü, rü nümatátama ya yima Cristuxü̃ írüdaxẽẽcü tá wena nanamaxẽẽ i pexene i yuxwa̱xexü̃, rü Naãẽ i Üünexü̃ i pewa maxü̃xü̃ tá nixĩ i naxüxü̃ i ngẽma. 12Rü ngẽmaca̱x, Pa Chaueneẽgüx, rü tanaxwa̱xe i Tupanaãrü ngúchaü̃ taxü, rü tama tanaxwa̱xe i taxüne i pecaduã́xü̃ãrü ngúchaü̃ taxü. 13Erü ngẽxguma chi pexeneãrü ngúchaü̃ pexü̱xgu rü tá ipeyarütauxe. Natürü ngẽxguma Tupanaãẽ i Üünexü̃ãrü ngü̃xẽẽmaã ipeyanaxoxẽẽgu i ngẽma pexene üxchaü̃xü̃, rü aixcüma tá pexü̃́ nangẽxma i maxü̃ i taguma gúxü̃. 14Erü guxãma ya yíxema Tupanaãẽ i Üünexü̃ tümamaã icuáxe, rü aixcüma Tupanaxãcügü tixĩgü. 15Noxri rü Tupanaxü̃ pemuü̃ẽ ga yexguma pepecaduã̱xgügu, natürü i ñu̱xma rü Tupanaxãcügü pixĩgü erü Naãẽ i Üünexü̃ rü naxãcügüxü̃ pexü̃ nixĩgüxẽẽ. Rü Naãẽ i Üünexü̃ i pema peyaxuxü̃ rü pemaã namecüma rü tama poxcumaã pexü̃ namuü̃xẽẽ. Rü ngẽmatama Naãẽ i Üünexü̃ nixĩ i tüxü̃ rüngü̃xẽẽxü̃ na tama imuü̃ẽxü̃ca̱x na Tupanana ingaicamagüxü̃ rü: “Pa Tonatüx”, ñagüxü̃ nüxü̃. 16Rü ngẽmatama Naãẽ i Üünexü̃ nixĩ i aixcüma tüxü̃ nüxü̃ cua̱xẽẽxü̃ na Tupanaxãcügü na ixĩgüxü̃. 17Rü ñu̱xma na Tupanaxãcügü ixĩgüxü̃ i yixema, rü nüxü̃ tacua̱x rü daxũguxü̃ i naãnewa tá tanayaxu i ngẽma mexü̃gü i Tupana tüxna ãxchaü̃xü̃. Rü ngẽmaãcü Cristumaã tá tüxü̃́ nangẽxma i tachica i mexü̃ i Tupanaxü̃tawa, erü Cristurüü̃ ngúxü̃ tingegü na yixcüra wüxigu namaã mexü̃wa ingẽxmagüxü̃ca̱x. 18Rü dücax, rü choma nagu charüxĩnü rü ngẽma ngúxü̃ i ñu̱xma ñoma i naãnewa ingegüxü̃, rü taxuü̃ma nixĩ i ngẽxguma nagu nanguxgu i ngẽma mexü̃ i yixcüra tá nüxü̃ idauxü̃ i ngẽxguma Cristumaã ingẽxmagügu i daxũguxü̃ i naãnewa. 19Rü ñu̱xma rü guxü̃ma i ṯacü i Tupana üxü̃ rü taxü̃ i norü ngúchaü̃maã ínanaṉg̱uxẽẽgü i ngẽma ngunexü̃ i nagu tá nataeguxü̃ ya Cristu na Tupana guxü̃pe̱xewa naxãcügüxü̃ iwéxü̃. 20Rü nüxü̃ tacua̱xgü rü yexguma pecadu naxü̱xgu ga guma nüxĩraü̃cü ga yatü rü yexguma nixĩ ga nachixexü̃ ga guxü̃ma ga yema Tupana üxü̃. Rü tama yema Tupana üxü̃ãrü ngúchaü̃ nixĩ ga yema, natürü yemaãcü nüxü̃ naxüpetü yerü ga Tupana rü yemaãcü inaxuneta ga yexguma pecadu naxü̱xgu ga guma yatü. Natürü i ñu̱xma rü guxü̃ma ga yema Tupana üxü̃ rü ínanaṉg̱uxẽẽ na ngẽma chixexü̃wa ínanguxü̃xü̃ca̱x. 21Erü ngẽma ngunexü̃ i Tupana tá nagu nadexü̃ i naxãcügü na naxü̃tawa nangẽxmagüxü̃ca̱x, rü ngẽxguma tá ta nixĩ i chixexü̃wa ínanguxü̃xẽẽãxü̃ i guxü̃ma ga yema nümatama naxüxü̃. Rü ngẽmaãcü wenaxãrü noxrirüü̃ tá name i guxü̃ma. 22Rü nüxü̃ tacua̱x rü guxü̃ma ga yema Tupana üxü̃, rü noxritama chixexü̃ nüxü̃ üpetügu rü poraãcüxüchima nanaxwa̱xeecha na wenaxãrü noxrirüü̃ namexü̃. 23Rü tama ngẽmaxĩcatama nixĩ i poraãcü nanaxwa̱xegüxü̃ na wenaxãrü noxrirüü̃ namexü̃. Natürü yixema na yaxõgüxü̃ rü ta tanaxwa̱xe na ínanguxü̃ ya Tanatü na naxãcügüxü̃ tüxü̃ na nadexü̃ca̱x rü ngexwacaxü̃xü̃ i taxünegü tüxna naxãxü̃ca̱x. Rü woo tüxü̃́ na nangẽxmaxü̃ i Tupanaãẽ i Üünexü̃ i tüxü̃ nüxü̃ cua̱xẽẽxü̃ na ñuxãcü tá yiĩxü̃ i daxũguxü̃ i naãnewa, natürü tanaxwa̱xe na paxa ngẽ́maxü̃chi ingugüxü̃. 24Cristu tüxna nanaxã i maxü̃ i taguma gúxü̃, natürü ítanaṉg̱uxẽẽgümare na naxü̃-tawa ingugüxü̃ na nayauxgüxü̃ca̱x i ngẽma maxü̃. Natürü nüxü̃ tacua̱x rü ngẽxguma chi marü nüxü̃ idaugügu i ngẽma írüṉg̱uxẽẽgüxü̃, rü taxuca̱xma tü̱xcüü̃ ítanaṉg̱uxẽẽgü. Erü ngẽma marü nüxü̃ idauxü̃, rü taxuca̱xma ítanaṉg̱uxẽẽ. 25Natürü ngẽxguma tauta nüxü̃ idaugügu i ngẽma írüṉg̱uxẽẽgüxü̃, rü tanaxwa̱xe i meã ítanaṉg̱uxẽẽgüecha ñu̱xmatáta nüxü̃ idaugü. Rü ngẽmaãcü nixĩ i Cristuxü̃ írüṉg̱uxẽẽgüxü̃. 26Rü Tupanaãẽ rü tüxü̃ narüngü̃xẽẽ ta na iporaexü̃ca̱x i ngẽxguma guxchaxü̃gü tüxü̃ üpetügu. Rü yixema rü tama nüxü̃ tacua̱x na ñuxãcü Tupanamaã idexagüxü̃ rü ṯacüca̱x iyumüxẽgüxü̃. Natürü Naãẽ i Üünexü̃ rü naxauxãcüma ore i tama nüxü̃ icuáxü̃maã Tupanamaã nidexa rü taxca̱x nayumüxẽ. 27Rü Tupana ya meã tüxü̃ cuácü rü nüxü̃ nacua̱x na ñuxũ ñaxü̃chiga yiĩxü̃ i ngẽma Naãẽ i Üünexü̃ nüxü̃ ixuxü̃. Erü ngẽma Naãẽ i Üünexü̃ rü Tupana naxwa̱xexü̃ãcüma Tupanaxü̃ naca̱a̱xü̃ tümaca̱x ya yíxema Tupanaãrü duü̃xü̃gü ixĩgüxe. 28Rü nüxü̃ tacua̱x rü tümaãrü mexü̃ca̱x nixĩ i Tupana ínanguxẽẽxü̃ i guxü̃ma i ngẽma tüxü̃ üpetüxü̃ ya yíxema nüxü̃ ngechaü̃güxe ga nüma nanaxwa̱xexü̃ãcüma tüxü̃ yadexechixe. 29Rü woetama nuxcümama ga Tupana rü marü tüxü̃ nacua̱x na texégü tá tixĩgüxü̃ ya yíxema noxrü ixĩgüxe. Rü noxritama naãne ixügügumama tüxü̃ nidexechi na Nanerüü̃ timexü̃ i nape̱xewa, rü yima Nane rü tümamaã nayaxü̃ca̱x rü tümamaã inacuáxü̃ca̱x ya guxãma ya yíxema naẽneẽgü ixĩgüxe. 30Rü guxema noxri naãne ixügügumama Tupana tüxü̃ idexechixe, rü tümaca̱x naca na noxrü tixĩgüxü̃ca̱x. Rü guxema tümaca̱x nac̱axe, rü nügüca̱x tüxü̃ nimexẽẽgü. Rü guxema nügüca̱x tüxü̃ yamexẽẽgüxe, rü daxũwa tá tüxü̃ nagagü na guxü̃gutáma naxü̃tawa tangẽxmagüxü̃ca̱x. 31¿Rü ñuxũ ñagüxü̃ tá i ñu̱xma i ngẽmachiga? Rü ngẽxguma Tupana taétüwa chogügu, ¿rü texé tá tüxü̃ rüyexeraxü̃? 32Yerü nüma ga Tupana rü tama tüxna nayanuxü̃ ga Nanexü̃chi. Natürü taxca̱x inanamu ga Nane na taxca̱x nayuxü̃ca̱x i guxãma i yixema. Rü ñu̱xma na yemaãcü taxca̱x inamuãxü̃ ga Nane, ¿rü taux e̱xna tüxna naxããxü̃ i guxü̃ma i ṯacü i inaxwa̱xexü̃ na naxca̱x imaxẽxü̃ca̱x? 33Rü Tupana tüxü̃ nidexechi rü tüxü̃ nixu na nape̱xewa imexü̃. Rü ngẽmaca̱x ¿rü texé tá nape̱xewa tüxü̃ tixugü na ichixexü̃? Erü Tupanatama nixĩ ya tüxü̃ ixucü na tüxü̃́ nataxuü̃ma i chixexü̃. 34¿Rü texé tá poxcuwa tüxü̃ tamugü i ñu̱xmax? ¿Pexca̱x rü Cristu tá yiĩxü̃? Dücax, taxucürüwama ngẽmaãcü nixĩ yerü Cristu nixĩ ga taxca̱x yucü na tüxü̃ namaxẽxẽẽxü̃ca̱x. Rü tama ngẽxĩcatama taxca̱x naxü, natürü wenaxãrü ínarüda. Rü ñu̱xma rü Tupanaxü̃tawa nangẽxma rü ngẽ́ma ãẽ̱xgacü nixĩ. Rü ngẽ́ma taétüwa nachogü rü Tupanaxü̃ taxca̱x naca̱a̱xü̃. 35¿Rü ñu̱xma rü ṯacü tá Cristuna tüxü̃ ixĩgachixẽẽxü̃ na tama tüxü̃ nangechaü̃xü̃ca̱x? Rü woo ngúxü̃ ingegügu, rü e̱xna guxchaxü̃gü tüxü̃́ ngẽxmagu, rü e̱xna duü̃xü̃gü Cristugagu taxchi aiegu, rü e̱xna itaiyaegu, rü e̱xna ingexchirugügu, rü e̱xna ãũcümaxü̃wa ingẽxmagügu, rü e̱xna duü̃xü̃gü tüxü̃ daixchaü̃gu, natürü woo guxü̃ma i ngẽma tüxü̃ üpetügu, natürü ya Cristu rü tãũtáma nüxü̃ narüchau na tüxü̃ nangechaü̃xü̃. 36Natürü guxü̃guma ãũcümaxü̃wa tangẽxmagü, ngẽma Tupanaãrü ore i ümatüxü̃ nüxü̃ ixuxü̃rüü̃. Erü ngẽma ore rü ñanagürü: “Rü cugagu duü̃xü̃gü toxü̃ nadaixchaü̃ rü duü̃xü̃güpe̱xewa rü ñoma carnerugü i daiwa ĩxü̃rüü̃ tixĩgü”, ñanagürü i ngẽma ore. 37Natürü woo guxü̃ma i ngẽma tüxü̃ na ngupetüxü̃, rü Ngechuchu ya Cristu ya tüxü̃ ngechaü̃cü, rü tüxü̃ naporaexẽẽãma na taxuü̃ma i guxchaxü̃gü tüxü̃ narüyexeraxü̃ca̱x, rü bai i ṯacü. 38Rü ngẽmaca̱x aixcüma chayaxõ na taxucürüwama ṯacü Tupanana tüxü̃ ixĩgachixẽẽxü̃ na ngẽmaãcü tama tüxü̃ nangechaü̃xü̃ca̱x. Rü woo iyu̱xgu rü woo imaxẽgu, natürü Tupana tá tüxü̃ nangechaü̃ẽcha. Rü taxucürüwama Tupanana tüxü̃ nixĩgachixẽẽ i ṯacü i norü orearü ngeruü̃gü, rü e̱xna ṯacü rü ṉg̱oxogü rü e̱xna ṯacü i to i poraxü̃. Rü bai i ṯacü i ñu̱xma tüxü̃ üpetüxü̃, rü bai i ṯacü i yixcüra tá ngẽxmaxü̃, rü bai i ṯacü i daxũwa ngẽxmaxü̃, rü bai i ṯacü i naãnetüü̃wa ngẽxmaxü̃, rü bai i ṯacü i to i Tupana üxü̃, rü taxucürüwama Tupanana tüxü̃ nixĩgachixẽẽ na tama tüxü̃ nangechaü̃xü̃ca̱x. Rü ngẽmaãcü nixĩ i tüxü̃ nangechaü̃xü̃ ya Tupana nagagu ya tórü Cori ya Ngechuchu ya Cristu.


text:
Milònia Cesònia
La Milònia Cesònia (Milonia Cæsonia in Latin; 7-41) l'è stada la quarta miee de l'imperador Caligola.
L'era la tôsa de ona nòbil romana ciamada Vistilia (mader anca del general Gnee Domizi Corbulon) e quand la s'è sposada cont el Caligola l'aveva giamò trii fioeu. L'imperador voreva avègh on fioeu ma la soa miee, Lòlia Paolina, la pareva vess steril, inscì lù l'ha repdudiaa e l'ha sposaa la Cesònia. Lee la ghe ha daa ona tôsa, la Giulia Drusila (39-41), ciamada inscì in onor de la sorela del Caligola, mòrta anmò giovin.
Comè el marii e la tôsa, la Cesònia l'è stada massada di congiuraa in del sgenee del 41.


text:
Umbria
L'Umbria l'è 'na regiù de l'Italia centràla abitàda da piö o méno 900.000 abitàncc. L'è sitüàda 'ndèl cör de la penìzola italiàna. Condèna superfìce de 8.456 km² (6.334 la pruvincia de Perugia e 2.122 chèla de Terni) l'è giöna de le piö picinìne 'ntra le regiù italiàne. L'è l'ünica a mìa ìga cunfì estèrni, de tèra o de mar. E l'è apò a l'ünica regiù de l'itàlia peninsulàra a mìa éser bagnàda del mar.
L'Umbria la cunfìna a est e nord-est co le Marche, a ovest e nord-ovest co la Toscana e a sud e sud-ovest col Làsio. El capolöch de l'Umbria l'è Perugia.


text:
1462
De Wikipedia
Gh'è söcedìt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 12 02 - Calaf (l'Anoia): i i sa revölta cuntra i auturitaa
- 03 05 - Salvatierra (Àlaba, al Paees Baasch): Joan II e Lluís XI da Francja i sa reüniss par scumenzá a neguzzia vargott ch'al finirà cuma ul trataa da Bajona
- 9 05 - Baiona (Lapurdi, al Paees Baasch): i representaant da Joan II e Lluís XI i-s'acòrda sül trataa da Bajona
- 21 05 - Saragossa (l'Aragó): Joan II ga signa ul trataa da Bajona
- 9 06 - Catalunya: ga scumenza la guera civila intra Joan II e la Diputació del General.
- 15 06 - Chinon (la Vall da la Lòira, Francja): Lluís XI de Francja ga signa ul trataa da Bajona.


text:
Chuncheon
Chuncheon (Hangul: 춘천시; Hanja: 春川市) a l'è la capital de la pruvincia de Gangwon in de la Curea del Süd. La gh'ha circa 265,000 abitant.
Cuntegnüü
Simbul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Fiur: Forsythia
- Üsel: Garrulus glandarius
- Pianta: Gingko biloba
- Animal: tiger
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'è dividüda in de 15 distret (dong; 동), vün eup (읍) e növ myeon (면).
Cità Gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cuntea de Higashichikuma, Nagano, Giapun
- Hōfu, Yamaguchi, Giapun
- Anaheim, California, Stat Ünii d'America
Cità de Amicizia


text:
Rive d'Arcano
Rive d'Arcano (en furlà: Rivis d'Arcjan) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Friuli-Venesia Giulia, en Pruvìncia de Udine. El g'ha presapóch 2.284 abitàncc, 'na superfìce de 22 km² e 'na densità de 104 ab./km². El cunfìna coi cümü de Colloredo di Monte Albano, Coseano, Dignano, Fagagna, Majano, San Daniele del Friuli, San Vito di Fagagna.
Del cümü de Rive d'Arcano fà part apò a le frasiù de: Arcano Inferiore, Arcano Superiore, Giavons, Pozzalis, Raucicco, Rivotta, Rodeano Alto e Rodeano Basso.


text:
Retschertga avanzada
Il catalog FN-Base32 documentescha il patrimoni sonor svizzer (Helvetica) conservà en ils archivs da la Fonoteca Naziunala. I stattan a disposiziun ils sequents tips da retschertga:
permetta la retschertga generala tenor il stil da google ubain tenor num, titel u tematica.
permetta da cumbinar divers criteris specifics per la retschertga.
permetta da tschertgar documents en la domena dal pled discurrì.
(referats, intervistas, represchentaziuns da teater, cudeschs auditivs, ...).


text:
Belinzona
Belinzona (prunünciaa [beli'ntsɔna]; Bellinzona in italian; antegament in tudesch Bellenz; in frances Bellinzone, giamò Bellence; Bilitio in latin; Bällänz in del walser de Busch) l'è una cità de la Svizera. L'è la capital del Canton Tisin e anca del distret ciamaa apunto de Belinzona. La gh'ha 17 544 abitant (dato del 31 Dicember 2011[1]). La cità l'è a est del canton, ins el fiüm Tisin. L'è un sit de passag impurtant parchè da lì i tachen i strad ch'i van sü per i pass alpin del San Gutard, del Lucmagn, del San Bernardin e de la Nuena.
El cumün de Bellinzona a l'è tacaa ai cumün de Arbed-Cagion, Giübiasch, Gurdün, Mont Carass, Pianesc e Sant Antoni.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è el Mario Branda, dal PS
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistik Schweiz – STAT-TAB: Ständige und Nichtständige Wohnbevölkerung nach Region, Geschlecht, Nationalität und Alter


text:
Pulàc
Al pulàc (da lór: polski) 'l è na lingua ślava ch'a s dascór in dla Pulògna da 44 migliòṅ ad parsòni.
Cuma tuti al lìngui ślavi, al pulàc 'l è stâ influensâ da chi atri lingui cuma al latìn, al grèc, al tedésc, 'l itagliàn, al francéś, al rus e 'l ingléś.
Però a gh'è da dir che chi lór i s ténan stric anc al paròli vèci, avénd acsè di tèrmin ch'i vólan dir al stési ròbi. Chè 'd sóta a s pól catàr soquànt eśémpi ad paròli in pulàc ch'i daśvènan dal latìn (a vèṅ ripurtâ 'l equivalènt emigliàn) cun incòst quéla uriginària:
- defurmàr - deformować, zniekształcać;
- educasiòṅ - edukacja, nauczanie;
- trasfurmasiòṅ - transformacja - przetwarzanie (przekształcanie, przerabianie);
- diputâ - deputowany - poseł(wysłannik);
- màchina - maszyna - urządzenie;
- aparéć - aparat - przyrząd;
- òrgan - organ - narząd;
- sensasiòṅ - sensacja - uczucie;
- guàrdia - gwardia-straż;
- pùblic - publiczność-widzowie;
- spetàcul - spektakl-przedstawienie;
- variànt - wariant-odmiana;
- funsiòṅ - funkcja - znaczenie, miejsce w;
- puśisiòṅ - pozycja - miejsce.
Da 'l Itagliàn al pulàc l'à anc tòlt dal paròli druàdi p'r al vardùri cuma pomidor (pandòr), cebula (sigóla), sałata (insalàta) e por (pòr).
Alfabét
'L alfabét pulàc al sa scriv cun 32 létri d'l alfabét latìn: a ą b c ć d e ę f g h i j k l ł m n ń o ó p r s ś t u w y z ź ż, cun di ségn diacrìtic śuntâ cuma 'l ogonek (Ą ą Ę ę), 'l acènt acû (Ć ć Ń ń Ó ó Ś ś Ź ź), la bara ad travèrs (Ł ł) e al puntèṅ in sima (Ż ż). Al dróa anc 7 digràm, dit dwuznaki (ch, cz, dz, dź, dż, rz, sz). Al létri Q, V e X i èṅ druàdi sól in dal paròli ch'i daśvìnan da 'l èstar.
Al grup vucàlic pulàc a n è minga tròp difìcil parchè al gh'à 8 vucàli, in gènar scriti acsè: a, e, i, y, o, u, ą, ę. Al vucàli a, e, i, o, u i s prununciàn cuma in itagliàṅ (cun di sòṅ vèrt par la "e" e par la "o") mèntar la vucàla y la gh'à un sòṅ a mèś fra la e saràda itagliàna e la i (par far-as n'idéa, un quèl ch'a s davśìna a la paròla ingléśa "bit"). Al vocàli ą ed ę i s dróan p'r i sòṅ naśàl /ɔ̃/ e /ɛ̃/ ch'i n gh èṅ minga in itagliàṅ ma ch'i pólan arcurdàr al nòstri sòṅ e cuśèṅ. Al dè 'd incō, al vucàli naśàli i s càtan sól in pulàc e briśa in di atri lìngui ślavi.
Dimóndi più difìcil par nuàtar 'l è al grup cunsunàntic pulàc parchè 'l è fat ad 35 sòṅ difarènt. Quand in sima a na cunsunànta a gh'è 'n acènt (ć dź ś ź) a vól dir ch'al gh'à un sòṅ fiàp.
Gramàtica
In pulàc a n gh'è minga 'l artìcul (kapelusz al pól vlér dir capèl, un capèl o al capèl a secónda di caś).
Na paròla la pól èsar singulàra o pluràla. Al singulàr al gh'à tri caś (masć, fémna, nèutar). In dal pluràl, invéci, a gh'è 'n àtar lavór: virìl (parsóni masći) e al minga virìl (atri parsòni, bèsti e śavài). par dir-'n una: la paròla mechanik (mecànic) l'è maschìla e virìla, kot (gat) l'è maschìla ma minga virìla, studentka (studentésa) l'è fémna e minga virìla.


text:
Orphan
Orphan (Òrfan) 'l è 'n film ad scarésa dal 2009 ad Jaume Collet-Serra. Al film, prudót par Leonardo Di Caprio, 'l è gnû fóra in di Stat Unî al 24 ad Luj dal 2009, méntar in Itâglia 'l è stâ distribuî a far data dal 16 'd Utóbar dal 2009.
Sunt
La famìja Coleman la gh'à dèntar un vōd ch'al n s pōl minga impinìr parchè, anc s'i gh'àṅ dū fiōi e i staṅ bèṅ a livèl ad bèsi, 'n abòrt al gh'à lasâ na frida ch'la i fà patìr dimóndi. L'ùnica sulusiòṅ pusìbla la par èsar quéla ad tōr in adusiòṅ la pìcula Esther, na putìna dólsa e inteligìnta ad dód'ś an ch'la i à culpî durànt un gir a 'l urfanutròfi. Na vòlta sèg però i sucèdan di brut quèi e di incidènt spavintóś e tut al vòlti a gh'è sèmpar l'Esther in mèś. I genitōr i tàcar a preucupàr-as e acsè i decìdan 'd andàr a dmandàr dal nutìsi ad lē a 'l urfanutròfi ma ninsòṅ a sà gnint.
Pulèmichi
Pròpria in dal mèntar ch'al film 'l è gnû fóra in si schérum americàṅ, la pelìcula l'à muciâ sù un sac ad pulèmichi par via di argumènt tratâ. Dimóndi asuciasiòṅ ch'i gh'aṅ a cōr al bèṅ di putèṅ dasfurtunâ ch'i èṅ custrét a vìvar in di urfanutròfi i aṅ fat sù 'n sapèl puntànd al dî còntra 'l film dgénd ch'al stramnìs dal paùri e di stereòtip fals in di cunfrònt dl'adusiòṅ, dand acsè la lasa a 'l risć ad lasàr di baghét sénsa genitōr. Chi lōr i s èṅ anc dâ da far par far star fóra la gint da i cìnema ch'i dàvan Orphan[1].
Gl'asuciasiòṅ a favōr di adusiòṅ i s èṅ anc misi in cuntàt cun al presidènt dla Warner Bros., Barry Meyer, dmandànd-ag ad tiràr via da 'l film la fraś «A gh'a da èsar difìcil vlér bèṅ a 'n fiōl adutìṿ a la stésa manéra 'd òṅ di tuo» che la Esther la dgiva a sò pàdar nóṿ. Inóltar 'l è stâ dmandâ che na part di bèsi tirâ sù i fùsan dâ a gl'urfanutròfi ch'i gh'ìvan biśógn e che a la fiṅ dal film a fus śuntâ 'n mesàǵ a favōr di adusiòṅ[2].
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Acùśi a 'l film ad scarésa ad DiCaprio Corriere.it, 21 ad Luj dal 2009
- ↑ L'Òrfna stramaladìda la stramna la scarésa ma l'Amèrica la mónta sù Ilgiornale.it, 21 ad Luj dal 2009


text:
Valerian
El Publi Licini Valerian, conossuu col nomm de Valerian (Publius Licinius Valerianus in Latin; 200 ca. - Jundishapur, 260 ca.), l'è staa on imperador roman. L'ha regnaa del 253 al 260 e l'è staa vun di imperador che l'ha provaa a mett on poo d'ordin in de l'Impero duranta la crisi del III secol.
Cuntegnüü
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La famiglia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Valerian l'è nassuu de ona famiglia de l'aristocrazia latina. L'ha sposaa ona donna ciamada Egnazzia Mariniana e 'l gh'ha avuu duu fioeu, ciamaa Gallien e Valerian el Giovin.
La carrera[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Historia Augusta (che però l'è minga semper troppa fidabil) la dis che in del 238 l'era princeps senatus, cioè 'l senator pussee vegg. In del 251 l'imperador Decio l'ha voruu de fà tornà in vita la cariga de censor e 'l gh'ha domandaa al Senad de proponn vun de lor per 'sto lavorà: tucc hann scernii el Valerian, che però l'ha refudaa. Anca quella storia chì l'è cuntada sù de l'Historia Augusta e se sa nò ben se l'è vera: però l'è cert che 'l Valerian el sia staa queivun de important sotta el regn del Decio. Probabilment, menter el Decio col fioeu Erenni Etrusch andaven a combatt i Gott, l'è staa el Valerian a fà el reggent a Roma. In quell period la gh'è stada l'usurpazion del trono de part del Giuli Valent Licinian, che però l'è staa ben prest battuu del Valerian. Quand che poeu s'è savuu che l'imperador e 'l fioeu eren mort in battaglia, el Valerian l'ha lassaa el post de sovran al Trebonian Gall. Quest chì l'ha nominaa el Valerian governador de la Rezia, o almanch di soldaa che se trovaven là.
Imperador[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 253 Trebonian Gall el gh'ha domandaa aiutt al Valerian perchè a gh'era l'Emilian che l'era staa nominaa imperador di soldaa del Danubi. Allora el Valerian l'ha provaa a rivà in Italia prima de l'usurpador, ma ghe l'ha minga fada: quand che l'è rivaa, l'Emilian l'eva coppaa el Trebonian Gall e l'era vegnuu imperador. Ma i trupp del Valerian hann minga reconossuu Emilian 'me noeuv August, anzi hann nominaa el proppi comandant.
In de l'estaa del 253 i duu imperador s'hinn frontaa arent a Spolee, ma i soldaa de l'Emilian l'hann tradii e poeu l'hann mazzaa.
El regn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De sigur el Senad l'è staa molto content del fatt che 'l Valerian el fuss diventaa el noeuv imperador, tanto che 'l gh'ha subit mettuu visin 'me ceser el sò fioeu Gallien. El Valerian l'ha faa anmò pussee, vist che l'ha nominaa el fioeu co-imperador, ona robba noeuva in de la storia di istituzion romann. Sia el Valerian che 'l Gallien eren proppi bon de governà e inveci de restà a Roma a fà nagott hann deciduu de spartìss subit la ministrazion de l'Imperi: el Gallien l'è andaa in Occident, el Valerian inveci in Orient.
Tra i sò alter atti el gh'è staa quell de divinizzà la miee e fà vegnì annual la cariga de præfectus urbi. Inoltra l'è staa consol roman in del 254, in del 255 e in del 257, semper insema al fioeu Gallien.
La fin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopo tanti battali contra i Gott, i usurpador e i Persian, finalment in del 260 el gh'è staa el sconter final tra el Valerian (aiuttaa del re de Palmira Odenaa) e 'l re sasanide Savor I. In de la battaglia de Edessa però l'esercit roman l'è staa battuu. Allora el Valerian e i sò generai hinn andaa in del Savor per domandàggh on accòrd, ma l'è staa faa presonee.
El period dopo de la cattura l'è minga conossuu. El storigh cristian Lattanz in del sò De mortibus persecutorum el cunta sù che 'l re persian el doperava l'imperador 'me basell per montà sù a cavall e che poeu l'ha faa spellà e l'ha impienii de paja e l'ha penduu in d'on templi 'me trofeo.
I Sasanidi disen che 'l Savor l'ha mandaa a Bishapur, indove 'l saria mort stracch e senza speranza. In ogni cas, a gh'è ona motta de raffigurazion persiann in di quai se ved el Savor I che 'l tratta el Valerian compagn de on s'ciav.
Al Valerian gh'è succeduu el fioeu Gallien.
El sò governo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Politga militar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 253 el re Savor l'eva profitaa de l'anarchia che la gh'era a Roma (trii imperador in men d'on ann) e l'eva taccaa el Regn d'Armenia, col coppà el re Cosroe I. Poeu l'ha invaduu l'Impero roman e forsi l'ha ciappaa anca Antiochia.
El Valerian l'è rivaa in orient in del 254, menter la gh'era anca la rebellion de l'Urani Antonin, che 'l s'era nominaa imperador perchè sedenò lì a gh'era nissun che 'l pensava a combatt i Persian. Quand che l'è rivaa el Valerian in de la zona, probabilment l'Urani Antonin l'ha trovaa on accord de compromiss con l'imperador e l'è sparii de la circolazion. In del 257 el Valerian l'è riessii a reconquistà Antiochia.
Intrattant a gh'era anca i Gott del Mar Negher (che eren minga quei che aveven battuu e coppaa el Decio): quei chì hann taccaa l'Imperi in tre occasion: 253/254, 254/255 e 256. In de l'ultima incursion, i barbar hinn riessii a saccheggià i città de Nicomedia e Calcedonia. Per 'sta reson el Valerian l'ha mandaa trupp a Bisanz. Ma inscì l'è restaa con meno soldaa de prima in sul confin coi Persian, e per quest el Savor I l'è tornaa in sul pee de guerra e l'ha conquistaa in del 257 Dura Europos e Circesium. Insema a l'Odenaa el Valerian l'è tornaa in quei zonn chì e l'ha vinciuu a Circesium. Poeu el Savor, trii ann dopo, l'ha taccaa a fàss vedè anmò, e per andà a combattel el Valerian l'ha trovaa el sò destin.
La religion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del 257 e in del 258 el Valerian l'ha faa sù on para d'editt che prevedeven la confisca di ben e la persecuzion di Cristian; rispett ai sò predecessor (compagn del Neron o del Decio), el Valerian l'ha taccaa pussee la gerarchia che i fedee. Trai vittimm de la persecuzion de l'imperador a gh'è staa i papa Steven I e Sist II, San Ciprian de Cartagin, San Dionis de Lissandria e San Lorenz.
Quei persecuzion chì gh'hann avuu on esito negativ per la storiografia del sò regn: prima de tutt, l'è staa mazzaa el San Ciprian, che per i sò letter l'è consideraa vun di font pussee important del period; inoltra i storigh cristian successiv hann vardaa maa 'sto imperador, e inscì ghe n'hann ditt de tucc i color (e de fatt emm giamò parlaa del liber del Lattanz, che 'l parla di tutt i mort orrend che hann patii i nemis del Cristianesim).


text:
Delési estèinsi
Artécol in dialèt arzân
Al Delési Estèinsi (Delizie Estensi in italiân) în un insèm ed 19 véli, casèin ed câsa e ritîr estîv ind la pruvîncia ed Frêra e ind la zôna ed la Vâl Padûṣa e fâti tirêr só da la faméja 'd j Este in un peréiod ch'al và da la fîn dal '300 a metê dal '500. Al “Delési estèinsi”, cun la sitê ed Frêra e al Pêrch dal Dêlta dal Po în dal “patrimòni mundiêl ed l ' umanitê”ed l' UNESCO. Al pió cgnusûdi în Schifanoia e Belriguardo. Quêṣi tóti êren coleghêdi cun l'alōra capitêla Frêra cun di canêl e véi d'âcva.
Al Delési che gh'în incòra[modifica | mudéfica la surzéia]
- Delésia de Schifanoia a Frêra
- Delésia ed Belriguêrd a Voghiera
- Delésia ed Copparo a Copparo
- Delésia dal Verginèiṣ a Portmagiōr
- Castèl ed Mesola a Mesola
- Delésia ed Fossadalbero
- Delésia ed Benvignante
- Delésia di Bâgn Duchêl
- Delésia 'dla Diamantina
- Véla 'dla Mensa
- Delésia de Scortichino
Al Delési butêdi zò[modifica | mudéfica la surzéia]
- Delésia d' Ostellato
- Delésia ed Consandolo
- Delésia ed Montesanto
- Castèl ed Porto a Portmagiōr
- Delésia Le Casette
- Delésia ed Migliaro
- Delésia ed Quartesana


text:
Anemone hepatica
Anemone hepatica (cunusìda 'n bresà col nòm popolàr de figadèla[1]) l'è 'na piànta erbàcea che fa part de la famìa botànica de le Ranunculaceae.
Cuntegnüü
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piànta perène de dimensiù pesène, la pöl rià a 20 ghèi de altèsa, e che g'ha 'na raìs furmàda de fìbre düre. Le fòie i è de culùr vért scür conden gambì bèl lónch che böta fò diretamènte de la raìs. La fòia la g'ha tré lòbi srotondàcc e co l'òrlo 'ntréch. I è de consistènsa scorzégna. I fiùr i è celèscc (de rar biànch o ròza), e i tàca a fioréser apéna che se fà vià la néf al prensépe de la primaéra. I g'ha de 6 a 10 sépali petalòidi. I è portàcc ensìma a 'n pedùncol peluzèt e che stà sö drit. El g'ha tré bràtee che le vé a furmà 'na sort de càles. El fröt l'è 'n achénio.
Distribusiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I è uriginàre dei bósch de le regiù temperàde de l'emisféro nòrt. Chèsta piànta l'è stàda ciamàda per tat tép col nòm scentìfich de Hepatica nobilis,[2] ma i stüde piö modèrni i g'ha stabilìt che 'l zèner Hepatica l'è mìa 'n zèner de per sò cönt ma 'l g'ha de éser cunsideràt part del zèner Anemone.[3] La crès sö terér calcàrei, dré a le préde e 'n zòne frèsche, a l'ombréa, montagnùs e bósch ömecc. La varietà H. nobilis var. nobilis l'è uriginària de l'Europa.
Tasonomìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La spéce Anemone hepatica, l'è stada discriìda del Linèo e püblicàda endèl sò lìber Species Plantarum 1: 538, endèl an 1753.[4]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Giovanni Battista Melchiori - Vocabolario bresciano-italiano (1817)
- ↑ «Taxonomic Serial No.: 508848». Integrated Taxonomic Information System.
- ↑ Sara B. Hoot, Anton A. Reznicek, Jeffrey D. Palmer (Jan. - Mar., 1994). «Phylogenetic Relationships in Anemone (Ranunculaceae) Based on Morphology and Chloroplast DNA». Systematic Botany 19 (1): pp. 169-200. doi:10.2307/2419720.
- ↑ Anemone hepatica en Trópicos


text:
Fōg artificiài dal Cavdàn
Na vòlta in dal nòstri bandi, p'r al prim dè d'l an i putèṅ masć i s alvàvan ad bón óra e i 'ndàvan in dal cà dla gènt a dar al bòṅ Cavdàn a 'l famìji. Al fémni invéci i stàv'n a cà parchè in alóra a s dava a mént a la cardénsa ch'la dgiva che védar na dóna par prima al prim dè ad Śnar 'l arév purtâ mâl.
In cambi di augùr, al famìji i dàvan na bòna maṅ a i masćèṅ che acsè i psìvan muciàr sù dimóndi bèsi.
Quésta chè 'd sóta 'l è la fraś ch'a s dgiva par dar al bòṅ an, cun la tradusiòṅ in Itagliàn:
«
Sono venuto ad augurare un buon Capodanno, che viviate cent'anni, cent'anni e cento giorni, una bella mancia spetta a me; non pretendo né oro né argento, sarò contento di quello che mi darete; e se non mi date niente fa lo stesso, ma domattina vi troverete lungo disteso (morto).»
«
A sòṅ gnû dar al bòṅ Cavdàn, ch'a scampàdi sènt an, sènt an e sènt-a dè, la bòna maṅ la vèṅ a mè; a n preténd né òr né argènt, quél ch'a m dâ, mè a sòṅ cuntènt; e s'a m an dâ gninta al fà listés, ma a'dmatìna a v catâ lung dastéś»