text:
GameCube
El GameCube a l'è stada 'na console venduda de la Nintendo in tra el 2001 e 'l 2009 e concorrenta de la PlayStation 2 e de la Xbox de la Microsoft.
A l'è stada la prima console Nintendo a doperà 'me mezz de memorizzazion principala i disch ottich e minga i cartocc, anca se l'era no bona de legg i normai CD e DVD.
El sò successor, el Wii, a l'era retrocompatibil con la pupart di software del GameCube.
StoriaModifega
Giamò dal 1999 s'hinn sentuu i primm rumors in su 'na noeuva console Nintendo, e se pensava che la fuss a cartocc e compatibil cont el Nintendo 64. El progett a l'è staa presentaa pocch dopo a la stampa cont el nomm de "Dolphin". Fioeula de 'na lianza cont la IBM la voreva mangià el mercaa de la PlayStation e del Sega Dreamcast.
CaratteristichModifega
- CPU: IBM PowerPC Gekko @ 486 MHz
- RAM: 43 MB
- ROM: Nintendo optical disc de 8 cm
- Memoria giontiva: Sched de memoria GameCube, max 16 MB
- GPU: ATI Flipper @ 162 MHz
ControllerModifega
Per el GameCube a ghe seren du controller: Vun, quell classich, visivament assee different de quell de la concorrenza, che 'l gh'aveva:
- Leva analogica principala
- Cros direzionala digitala
- Segond stick analogich, ispiraa ai fresc "C" del Nintendo 64.
- Quatter botton frontaj: A,B, X e Y
- Tre botton dorsaj: Z, L e R
- Botton start al center del controller
- Fonzion rumble de vibrazion
WaveBirdModifega
WaveBird a l'è 'l controller Wireless del GameCube. El gh'ha la midemma forma del controller original, cont on regonfiament sotta per ospità i pil, du AA, e i component giontiv, 'me el selettor de frequenza, util per i partii a pussee giugador, e 'n led che 'l segnalava la connession.
Per doperàll bisognava taccà el sò adattator a la porta del controller.
RetrocompatibilitàModifega
El sistema a l'è minga retrocompatibil cont nissun sistema de la Nintendo: El gh'ha però la possibilità de comunicà cont i Game Boy e de doperàj 'me controller in d'on quaj gioeugh abilitaa per doperàll 'me schermo piscininn.
Però, cont la periferica Game Boy Player a l'era possibil giugà direttament in sul schermo de la TV ai gioeugh del Game Boy e del Game Boy Advance.
GioeughModifega
El gioeugh pussee famos, retegnuu squasi 'na killer application, a l'è staa Luigi's Mansion, e hinn staa relassaa pussee de 600 gioeugh per la piattaforma. Gh'era anca 'na piaffatorma de gioeugh online via modem.
Gioeugh famos seren:


c: text/html

text:
William Howard Taft
William Howard Taft (*15-9-1857; †8-3-1930) è stà president dals Stadis Unids da l'America durant ils onns 1909 fin 1913. Republican. Procuratur public e derschader dad Ohio. Taft ha fatg carriera sco guvernatur da las Filippinas ed a Cuba, tranteren ha el servì sco minister da guerra sut Theodore Roosevelt. Quel al ha gidà l'onn 1908 da daventar president en in cumbat electoral cunter Bryan. Era Taft ha represchentà ina tenuta dira «Anti-Trust» (leschas cunter cartels), ha dentant pli e pli dispità cun l'ala progressiva da la partida ch'è sa separada sut la direcziun da Roosevelt avant las elecziuns da l'onn 1912. Quatras ha Taft pers la reelecziun cunter il democrat Woodrow Wilson. El è pli tard sa profilà sco derschader dal tribunal suprem. Taft è mort l'onn 1930 en la capitala Washington.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sin l'insla spagnola da las Canaras, La Palma, è rut or il vulcan Cumbre Vieja. Suenter in'explosiun vehementa en la vischnanca El Paso, è sa furmà in terment nivel da tschendra.
Las autoritads han ordinà emprimas evacuaziun en il conturn dal vulcan. Las abitantas ed ils abitants eran gia vegnids preparads ils ultims dis sin l'erupziun. Quai suenter ch'i aveva dà plirs terratrembels pitschens.
Sin l'insla cun 83'000 abitantas ed abitants, avevi dà l'ultima giada avant 50 onns in'erupziun d'in vulcan. Lura era rut ora il Teneguia.


text:
Cunvegna interchantunala davart las instituziuns socialas (CIIS) - Post da contact dal chantun Grischun
La cunvegna interchantunala davart las instituziuns socialas (CIIS) regla l'indemnisaziun dals custs tranter ils chantuns, en cas ch'in uffant, ch'in giuvenil, ch'ina persuna cun in impediment u ch'ina persuna cun problems da dependenza vegn collocada en ina instituziun staziunara ordaifer il chantun da domicil.
Il post da contact da la CIIS dal chantun Grischun è domicilià tar il sectur spezial "Integraziun da persunas cun impediments" da l'uffizi dal servetsch social.
Ulteriuras infurmaziuns davart la CIIS
Secturs


text:
Forza d'Agrò
Forza d'Agrò l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Messina.
El g'ha 889 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 11,2 km² e 'na densità de popolasiù de 79 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Casalvecchio Siculo, Gallodoro, Letojanni, Limina, Mongiuffi Melia, Sant'Alessio Siculo e Savoca.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Duas persunas stattan da mintga vart dal plazzal da via a Schluein. Els èn da la fatschenta Sprecher Security. Els èn en contact in cun l' auter per func. La pli gronda difficultad n' è tenor Sandro Sprecher dentant betg exnum la chalira, mabain ch' ei dovria extrem bler concentraziun. «Savens vegn quai sutvalità dals automobilists. Sin aschin plazzal sco qua a Schluein ston ins esser cheu cul chau. In pign sbagl po avair consequenzas fatalas.»
Star ruassaivel è igl A ed igl O
Tras il plazzal charreschan ils blers pulit plaun perquai ch'igl è ina via naturala cun rusnas e crappa. Las colonnas èn perquai lungas e la glieud per part pulit agitada.
Mintgatant datti era persunas che guardan in zic nausch sin quels che diregian il traffic. «Ins vign er stressads dals participants dal traffic. Certins permaleschan u schmaladeschan nus.» Igl A ed igl O saja dentant, da restar ruasseivels e da na betg sa laschar en sin disputs. Oravant tut quels che sajan savens sin via muossien dentant er engraziaivladad, sco per exempel chauffeurs da camiuns. «Per part portan quels schizun sperasvi glatschs ch' ei tegnan ord fanestra.»
Ins vegn er stressads dals participants dal traffic. Certins permaleschan u schmaladeschan nus.
RR actualitad 11:00


text:
L'app pussibilitescha da far 5 differentas rutas tranter Segl e Clavenna. Ils auturs da l'applicaziun per il telefonin han ramassà differentas anecdotas ed istorgias en connex cun ils 3 artist Giacometti e realisà curtas scenas filmadas or da dals anecdotas quintadas da glieud indigena Bregagliotta.
Legenda:
La tura a Stampa, davant l'atelier d'Alberto Giacometti
RTR, V.Rominger
Maletg
2 / 3
Legenda:
Cun agid da GPS vegn ins localisà e l'app mussa ils puncts d'interess sch'ins passa la
RTR, V.Rominger
Maletg
3 / 3
Legenda:
Lura pon ins guardar ina curta scena filmica, ni ch'in ovra da Giacometti vegn mussada e declarada
RTR, V.Rominger
audio
Mezdi: Emprender d'enconuscher la persuna davos l'artist
03:27 min, RTR Audio dals 16.05.2016.
laschar ir. Durada: 03:27 minutas.
Dapi radund in'emna pon ins uss chargiar l'applicaziun sin il telefonin e scuvrir istorgias nunenconuschentas davart Alberto, Augusto e Giovanni Giacometti. Guardar las scenas filmadas pon ins dentant mo sch'ins è sin il lieu. Grazia GPS localisescha l'app il telefonin e fa attent sin ils puncts d'interess. Lura pon ins guardar las scenas.
L'idea davos quest sistem saja tenor il president da la fundaziun Centro Giacometti, Marco Giacometti, natiralmain che l'applicaziun duai attrair giasts en Val Bregaglia. A chaschun dals 50 onns dapi la mort d'Alberto Giacometti vul ins cun l'applicaziun onurar el, ma duai ella era attrair giasts da tut il mund.


text:
La Brasilia vala sco in dals gronds favurits sin il titel als campiunadis mundials da ballape. Dar en il tun vul la Seleção gia en l’emprim gieu da gruppa encunter la Svizra. Ma il respect dals Svizzers saja gronds, conferma il schurnalist brasilian Julio Gomes.
Julio Gomes rapporta dapi dus decennis da campiunadis mundials da ballape ed è adina sin ils chaltgogns a la naziunala brasiliana. El enconuscha il campiun mundial da record sco ils pli paucs. Che la Svizra n’haja betg da porscher sulet uras u tschigulatta, da quai saja la Brasilia conscienta, di Gomes. La Svizra haja gronda qualitad en l’equipa e giugaders sco in Stephan Lichtsteiner, Granit Xhaka u Xherdan Shaqiri sajan era enconuschents en l’America dal Sid. La Seleção haja perquai grond respect da l’equipa da Vladimir Petkovic.
Julio Gomes dat bler credit a la Svizra
Ina victoria cunter la Svizra fiss immens impurtant, quai rumpess il glatsch per silsuenter avair success a quest turnier. Perquai saja quest emprim gieu da gruppa in dals pli impurtants insumma. El è dentant da buna speranza che la Brasilia cumenzia cun success quest turnier. Ma Julio Gomes crai er che la Svizra pudess far furora en Russia. I saja pussibel che la naziunala svizra cuntanschia schizunt ils mezfinals, uschia Gomes.
L’euforia da ballape saja gronda en la Brasilia, la terrada dad 1:7 encunter la Germania als davos campiunadis mundials saja emblidada. Ils fans stettian cumplettamain davos lur equipa. Als davos campiunadis mundials il 2014 en l’agen pajais sajan ils Brasilians dentant er stads tuts davos la naziunala svizra en il gieu da l'otgavelfinal cunter il grond rival l’Argentina. Questa giada èn els dentant franc betg per ils Svizzers, mabain per lur equipa che vul gudagnar en Russia il 6avel titel da campiun mundial.
RR Sportissimo 17:00


text:
Fuel poverty
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Nullam eu dignissim tortor, sit amet bibendum lacus. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit.
Interdum malesuada fames
Let Us Help
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Nullam eu dignissim tortor, sit amet bibendum lacus. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Nullam eu dignissim tortor, sit amet bibendum lacus.
Ipsum primis
Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Nullam eu dignissim tortor, sit amet bibendum lacus. Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing elit. Nullam eu dignissim tortor, sit amet bibendum lacus.


text:
En ina conferenza da telefon ha il comité executiv sut l'egida dal president Thomas Bach decidì da betg sclauder totalmain ina entira naziun dals gieus olimpics. La delegaziun russa dastga uschia da princip far part als gieus. Schebain atletas pon ubain na pon betg far part, duain las differentas federaziuns da sport internaziunalas decider en collavuraziun cun il Tribunal internaziunal da sport (CAS). Tuttina stoppian però tut ils atlets da la Russia ademplir cundiziuns rigurusas, ha ditg Bach.
En l'atletica leva resta la Russia però sclaussa
La Russia saja cuntenta cun la decisiun,m ha ditg il schef da la delegaziun da sport Dimitri Swischtschjow. Quai era sche la decisiun dal Tribunal internaziunal da sport vala anc adina per la squadra russa da l'atletica leva. Lezza resta sclaussa dals gieus olimpics a Rio.
Talas decisiuns stuvessian però valair per atletas ed atlets dad tut ils stadis, ha ditg Swischtschjow, e betg mo per la Russia. En quel connex aveva il schef dal Kreml Wladimir Putin annunzià da fundar ina nova cumissiun d'anti-doping en Russia. Eventualmain che quai ha gidà d'evitar in scumond da tut las atletas ed atlets russ per ils gieus olimpics a Rio.
Doping sistematic statal en Russia
En il rapport d'investigaziun aveva l'agentura mundiala cunter il doping (WADA) constatà, ch'i haja dà doping sistematic ordinà tras il stadi en la Russia. E quai betg mo en l'atletica leva. Suenter la publicaziun dal rapport da la WADA aveva il manader dal labor anti-doping a Moscau, Gregori Rodschenkow, demissiunà.
Pauc chapientscha per la decisiun dal IOC
La decisiun dal Comité internaziunal olimpic IOC da betg excluder dal tut la Russia dals gieus olimpics a Rio de Janeiro chatta pauc chapientscha. El saja surstà, trumpà e grittentà, ha ditg Jörg Schild, il president da Swiss Olympic. E per il president da l'uniun tetgala da 59 agenturas naziunalas anti-doping Joseph de Pencier èsi in trist di per il sport schuber. Cuntenta cun la decisiun dal IOC è percunter la Russia.
RR novitads 17:00


text:
A partir da Bumaun da l'auter onn pon casinos svizzers tschentar la dumonda per gieus per daners online. Il Cussegl federal ha mess en vigur la nova lescha davart ils gieus da fortuna sin quest datum.
L'emprim mez onn dal 2019 vegnia el a decider davart dumondas per extender concessiuns. Uschia possian tut ils casinos per exempel porscher roulette u poker online. Aspirar pon dentant mo purschiders cun sedia en Svizra. Effectiv porscher gieus online pon els pir a partir da la stad che vegn.
RR novitads 15:00


text:
«Ils hotels eran emplenids, ils giasts devan ora bler ed els eran cuntents», di Ernst Wyrsch, president da hotelleriesuisse Grischun. Uschia resumescha el ils resuns, ch'el ha survegnì da hotels da dus fin tschintg stailas da tut il chantun.
Tenor el eran las ultimas duas emnas quest onn anc pli bunas che l'onn passà. Be las emprimas duas emnas dal december na sajan betg stadas uschè bunas, di el envers RTR.
Anc naginas cifras concretas – dentant buns resuns
La statistica en detagl dal mais december fan las uniuns da turissem pir durant il schaner. Per il mument n'han ils directurs da turissem da las regiuns anc betg ina survista cumpletta. Betg tut las reservaziuns van sur lur organisaziuns. Envers RTR din dentant er divers dad els, ch'els sajan cuntents cun ils dis da festa. Per part sajan tut las stanzas stadas occupadas.
Motiv per ils buns dis da festa saja dad ina vart la naiv. Tenor Bruno Fläcklin, il directur da turissem da Lai, sajan ils dis da festa er stads repartids bain.
RR novitads 17:00


text:
Il chantun Grischun sa participescha sco chantun ospitant a la Fête des Vignerons. La Fête des Vignerons è ina festa da viticulturs cun lunga tradiziun ed ina da las grondas festas popularas en la Svizra romanda. Possessurs da vignas s'inscuntran e premieschan publicamain lur megliers vins.
La proxima festa ha lieu dals 18 da fanadur fin ils 11 d'avust 2019. Ils organisaturs spetgan cun mintgamai 20'000 aspectaturs per las 20 represchentaziuns ch'èn preschentadas dad acturs. E cun 40'000 persunas al di che visitan la festa da citad libra. Cun la participaziun profitescha il Grischun da pudair sa preschentar sia diversitad culturala e linguistica sco er sias cuntradas multifaras durant ils dis chantunals.
Patrimoni cultural
Dapi il december 2016 fa ella part dal patrimoni cultural immaterial da la UNESCO.
RR novitads 09:00


text:
Decrett-legg
El decrett-legg a l'è 'n att avent forza de legg emess de 'n autorità esecutiva, de solit el governo, segond d'on principi de necessità e urgenza e senza che sibien autorizzaa prumma del Parlament. In la pupart di ordenament el Parlament el gh'ha poeu de ratifegà el decrett in legg o el decad.
Per Pajes[Modifega | modifica 'l sorgent]
Argentina[Modifega | modifica 'l sorgent]
In Argentina el governo el pò emett di Decrett de Necessità e Urgenza quand che 'l gh'è de besogn, foeura che per i materij de dirizz penal, tributari o elettoral. Hinn emess del President de l'Argentina e gh'hann de vedè la partecipazion del sò gabinett. El Parlament el gh'ha de accettà o refudà el decrett: se 'l refuda i dirizz acquisii resten in pee.
Italia[Modifega | modifica 'l sorgent]
In Italia el governo, cont el permess formal del President italian, el pò emett di decrett-legg che gh'hann de vess validaa del Parlament dent de 60 dì, sedenò l'è comé se 'l fuss mai staa emess.
Liechtenstein[Modifega | modifica 'l sorgent]
In Liechtenstein el Prenzip el pò emett di decrett de emergenza che pòden no sospend i dirizz uman o la Costituzion in del total - ma domà in part e foeura che per i part che permetten la secession, la sfiducia del monarca o el cambi de sistema istituzional - e decaden dopo de ses mes che hinn staa firmaa.
Spagna[Modifega | modifica 'l sorgent]
In Ispagna el governo el pò emett di Real Decrett-Legg che però pòden minga limità i dirizz di cittadin, i istituzion, i comunità autonom o el sistema elettoral e 'l gh'ha de vess approvaa di Cortes Generales dent de 30 dì. In del sistema politegh spagnoeu doperà fiss i decrett a l'è retegnuu 'n abus e donca i governi ghe fann minga gran us.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Il Decreto Legge - Studio Cataldi
- Convalidacion de un real decreto ley
- ¿Cómo utilizaron los DNU los últimos presidentes?


text:
Sco prestaziun d'equivalenza a quest emprest garantescha il chantun a las telefericas ina contribuziun da bunamain 170'000 francs.
Il project cumpiglia da construir in lai d'accumulaziun d'in cuntegn da 20'000 m³ aua, in lai che po er vegnir utilisà la stad. Vitiers datti indrizs d'ennavar per ils territoris dals runals Juonli e Nülli.
Sco la regenza scriva en sia communicaziun po cun quest indriz da far naiv vegnir creada la basa per in manaschi d'enviern prosperaivel en il territori dal Rinerhorn. Er saja l'utilisaziun dal lai durant la stad ina purschida supplementara che saja impurtanta per crear valurs turisticas en la regiun.
RR novitads 11:00


text:
Perquai che la stad passada è stada fitg sitga, ins haja savens gì da sauar ils tartuffels, ha ditg Sabina Heinrich dal bain puril. Bain sajan ils tartuffels pli pitschens che l’onn passà, ma la qualitad saja fitg buna. Gist ustarias hajan schizunt pli gugent ils tartuffels pli pitschens ch’ils gronds.
Gia ussa ins saja quasi vendì ora, ed ins haja schizunt gì da dir giu a differents interessents, ha ditg la pura da Filisur. Era sch’i haja dà pli paucs tartuffels quest onn, ins saja fitg cuntent cun la vendita da quest onn.


text:
Naschì è il chantadur principal da la band englaisa a Sansibar en Tansania. Cun sia vusch ha el intgantà durant decennis ils fans da Queen. Tranter auter ha el cumponì hits sco «Bohemian Rhapsody» e «We Are The Champions». Avant 25 onns. il november 1991, è el mort tras la malsogna SIDA. Freddy Mercury è stà ina da las unfrendas las pli prominentas da la malsogna.
Il video clip da Queen per la chanzun «Bohemian Rhapsody» dal 1975 vala sco emprim video clip da musica insumma. Cunquai ch'il toc ha ina lunghezza da tschintg minutas e 55 secundas èsi vegnì cusseglià a la band da na betg edir el. La single è sa vendida passà tschintg milliuns giadas ed è daventada l'emprim hit numera in da Queen.
La band englaisa è anc adina tranter las 15 bands che han vendì ils pli blers portatuns sin l'entir mund.


text:
Léngua emiliâna
La Léngua Emiliâna o l' Emiliân (Lingua Emiliana o l' Emiliano in Italiân) l'é un gróp ed 'na varietê ed léngui lochêli ciamêdi ânch, a la bòuna, Dialèt, parlêdi int l' Êlta Itâlia. St'al léngui în parlêdi préma 'd tót in Emélia, mó l'ûş al se şlêrga ânch in teritôri lé atâch Lumbardéia, Piemûnt, Tuscâna, e Vènet [1]. Insèm al Rumagnôl, l'emiliân l'é óna dal léngui dal dō varietê ed la léngua emiliâna-rumagnōla, ch'la fà pêrt dal gróp gâl-itâlich dal lèngui rumânşi ocidentêli.
Perquéndi, cme 'l francèiş, l' ucitân e al catalân al gh'à di fenômen 'd sòun e la costrusiòun dal frêş ch' la fân divêrsa da l'italiân ch'al fà pêrt invēci dal gróp orientêl dal léngui rumânşi.
Un mudèl ed léngua emiliâna l' an gh'é mìa [2], però di stódi nōv e mirê àn catê soquânt mudē işolê 'd léngua emiliâna lochêla intōren a sitê o zôni céchi [3].
Larghèsa ed la zôna
I cunfîn tra i dialèt emiliân e ch' j êter gâl-itâlich in asê sutîl per còl che riguêrda j insèm di sòun a l'insèm dal parôli. Per eşèimpi, soquânt studiōş di dialèt cunsîdren al pavèiş o pavèiş-vogherèiş cme 'na varietê ed pasâg tra l'emiliân e al lumbêrd, mèinter ed j êter (a partîr dal Bernadino Biondelli int al só "Saggio sui dialetti gallo-italici" dal 1853) a pèinsen ch' al fâga pêrt ed l'emiliân a pîn dirét. L'istès piaşintèin in dó gh' în preşèint carateréstichi emiliâni, al preşèinta grôsi e cêri cumeniòun ed vochêli e insèm ed parôli cun al lumbêrd ocidentêl e in cól chêş ché, cme 'l quêşi cumpâgn pavèiş, al p'r ânca ló èser quêşi 'na fōrna 'd pasâg tr'al lumbêrd e l'emiliân.
Al varietê di dialèt dal gróp emiliân în parlêdi int la regiòun stôrica ed l' Emélia ch' la cumbîna presapôch cun al pruvînci 'd Piaşèina, Pèrma, Rèz, Mòdna, Frêra e pêrta 'd la pruvîncia 'd Bològna (fîn al fióm Sèlar) dal d'ed là cumîncia la Rumâgna. L'emiliân al vîn parlê ânch int la zôna ed la pruvîncia 'd Ruvîgh ciamêda int i tèimp indrē Traspadana Ferrarese, teritôri che 'l fêva pêrt ed l'Emélia fîn al cungrès ed Vièna. A fân pêrt al gróp emiliân ânch al Cararèiş, parlê int l'êlta Tuscâna, al dialèt ed l'Oltrepó Pavèiş, al tortonèiş, al mantvân, al calâsch-viadanèiş parlê parlê int al zôni ed Caşalmagiōr e Viadâna a i cunfîn tr' al pruvînci ed Mântva e Cremòuna.
Èter progêt
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Léngua emiliâna»
Nôti
- ↑ Enciclopedéia Treccani - Dialetti emiliano romagnoli Avtōr: Fabio Foresti - Vèst l'ûltma vôlta al 20 utòber 2013
- ↑ A. A. Sobrero, A. Miglietta, Introduzione alla linguistica italiana, Editori Laterza, Roma-Bari, 2006
- ↑ Fabio Foresti, Aree linguistiche. Emilia e Romagna in Holtus, Metzeltin e Schmitt, 1998, pag 569-93
- Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Lingua emiliana trâta da it.wikipedia.org. Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Albinèa
Artécol in dialèt arzân
Evoluzione demografica
Albinèa (Albinea in italiân - ciamêda da j arzân "La Fôla" anca se "Fôla" l'é al nòm dal cèinter dal paèiş) l’é un cmûn ed la pruvîncia ed Rèz al só teritôri al se sparpâgna fra l’êlta pianûra e al prémi culèini ed l’ Apenèin arzân. L’é coleghê a Rèz cun un servési ed trâm sitadèin.
Stòria
Int la stòria 'd Albinèa a gh'é dal prôvi che ché a ghe stêva ed la gînt bèle int al peréiod prema ed la stôria, difâti è stê catê in divêrs pûnt dal cmûn: per eṣèimpi, al Butèighi (in dóv' a segnalê ânch sègn ed cà 'd l’etê rumâna), in localitê Brulèt e 'd la grôta naturêla ed la “ Tâna ed la Musèina” atâch a Bursân. Dal 1797 al 1805 l’é stêda unîda a Rèz, dôp, int al 1808, a Vsân. Cun la Restaurasiòun l’é stêda unîda a Scandiân. Farini int al 1859 al gh’à turnê a dêr l’indipendèinsa. La Pēv 'd Albinèa, ûn di sémbol ed la stòria de sté cmûn, la vîn citêda int al diplôma d’ Ottone II dal 980 cun tétol ed Sân Prôsper , ch’ a’s zûnta in sègvit còl ed la Nativitê ed M.V. Albinèa l’ é numinêda int al 1057 in ‘na bòla dal pêpa Stefano IX in favōr dal cunvèint ed Sân Prôsper. Dal 1070 Albinèa, cun al castèl e la Pēv, l’ēra ‘na proprietê dal vèschev ed Rèz ch’al gh’îva ânch un palâs. Int al 1412 al pêpa Giovanni XII l’à alvê in cuntèa al fèdev ‘d’Albinèa a l’à dê l’invistidûra a Giovanni Manfredi ch’al gh’îva bèle al pusès ed Bursân, Jân, Muntréch, Pratsōl e Muciatèla. La faméja l’à tgnû al fèdev fîn al 1730. Int al 1738 al dóca Francesco III d'Este a n’à invistî al marchèiṣ Alessandro Frosini. Ed particulêr impurtânsa ânca la stòria dal castèl ed Muntréch, pusès préma dal vèschev ed Rèz, pó di Fogliano e dôp di Manfrêdi e d’êter. A la fîn dal XVIII sècol Muntréch al gh’îva 488 abitânt. Cun la Restaurasiòun la frasiòun la và a fêr pêrta dal cmûn de Scandiân e int al 1859 ‘d Albinèa. Al cmûn ed Bursân l’é arcurdê in ducumèint dal 1315. Al s’é mantgnû indipendèint fîn a la fîn dal XVIII sècol quând al gh’îva ‘na popolasiòun ed 896 abitânt, mèinter Albinèa a n’in cuntêva mēno ed 600. Cun al Restaurasiòun Bursân l’é stê unî préma a Scandiân e pó, int al 1859, a ‘d Albinèa.
Personâg famōş
- Daniele Campani, sunadōr ed bateréia di I Nomadi
- Giorgio Morelli, partigiân e giurnalésta
- Mario Simonazzi, ciamê Cmandânt Azór, partigiân
Galeréia fotogrâfica
Culèini ed Muntréch e vésta ed la pianûra
Materiêl p'r andêregh in fònd
(manca):
- Baricchi W., a cura di, Insediamento storico e beni culturali alta pianura e collina reggiana, Reggio Emilia, 1988.
- Bulgarelli M. C., Marzi M.A., Albinea fra arte e storia in età canossiana, Albinea, 1992.
- Enciclopedia dei Comuni d'Italia. L'Emilia Romagna paese per paese, Firenze, 1987.
- Iotti M., Villa Viganò di Albinea. Cenni storici ed…enologici. In Strenna del Pio Istituto Artigianelli, a. VI, n. 2, 1997, p. 39 – 43.
- Ligabue G., La casa a torre dal Tresinaro al Crostolo, Reggio Emilia, 1985.
- Corradini A., Immagini della storia di Albinea, Reggio Emilia, 1979.
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Albinèa trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Albinèa · Bagnōl in Piân · Baîṣ · Bibiân · Bresèl · Burèt · Buṣâna · Cadelbôsch ed Sōver · Campagnōla · Campéṣen · Canòsa · Carpnèida · Caşalgrând · Caṣîna · Castelnōv di Mûnt · Castelnōv ed Sòt · Castlarân · Culâgna · Curèz · Fâbrich · Gatâtich · Gualtēr · Guastâla · Ligûnchi · Lusêra · Muntèc · Nuvalêra · Puvî · Quâter Castē · Queriêgh · Ramṣèit · Ré Salṣêr · Rèz · Rezōl · Rôl · Rubēra · Sân Martèin · Sânt'Ilâri · Sân Pôl · Scandiân · Toân · Véla Mnôs · Vèt · Viân · Vsân


text:
En omaduas vischnancas na vegni anc betg decidì definitivamain davart ina fusiun cun Breil u cun Glion. I vegn sulet decidì cun tge vischnanca ch’in contract da fusiun duess vegnir elavurà. E tuttina ha quella decisiun ina gronda influenza sin l’avegnir da Vuorz ed Andiast.
Tranter las duas vischnancas da Vuorz ed Andiast datti numnadamain differenzas pertutgant il partenari da fusiun. La maioritad dals abitants d’Andiast èn stads davent da l’entschatta per fusiunar cun Breil. A Vuorz èsi dentant indecis, sche la vischnanca duai fusiunar cun Breil u cun Glion.
Fusiun communabla
Da princip beneventa il chantun ina fusiun da las vischnancas. El sustegn dentant mo ina fusiun communabla, saja quai cun Breil, cun Glion u almain Vuorz cun Andiast. Ina posiziun ch'era las suprastanzas da las duas vischnancas da Glion e Breil beneventan. Ellas preferissan ina fusiun cun Vuorz ed Andiast. La varianta che Vuorz fusiunass cun Glion ed Andiast cun Breil (u il cuntrari) na faschess per ellas nagin senn.
La decisiun da Vuorz ed Andiast per elavurar in contract da fusiun cun la medema vischnanca faschess tut pli simpel. Sche las duas vischnancas na chattan betg in numnader communabel pudessi anc ir ditg enfin ch’i dat ina fusiun d’ina da quellas duas vischnancas.


text:
Kazakistan
El Kazakistan (ҚaзaқcTaH in kazach) a l'è un paes de l'Asia.
A l'è tacaa a la Rüssia, a la Cina, a l'Uzbekistan, al Kirghizistan e al Turkmenistan.
La capital a l'è Nursultan.
Al gh'ha una süperfiss de 2.717.300 km² e una pupulaziun de pressapoch 15.200.000 abitant.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Kazakistan (nom ufizial: ҚaзaқcTaH Pecпyблиkacы) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Qassym-Schomart Toqajew (ҚacыM-ЖoMapT ToқaeB) (del 2019).
El prim minister a l'è el Asqar Mamin (Acқap MaMиH) del 2019).


text:
Quest enviern lavura la dunna Holla fitg. Entant ch’ils fans giaudan las navaglias èsi per ils lavurers communals plaunet avunda.
Marina Hosang lavura dapi l’atun passà tar la vischnanca da Samedan sco lavuranta communala. Fin uss pudess ins dir che la pala tutga tar l’instrument principal ch’ella dovra per sia lavur. Dapi lung temp naiva quai numnadamain adina puspè ed ella e ses cumpogns han pia da rumir naiv da la damaun enfin la saira. Mintgatant saja la blera naiv perquai in pau frustrant.
Jau spalesch ina passarella e cura che jau sun giusum pudess jau schon puspè cumenzar sisum. Quai è mintgatant in zic in frust.
Indigens apprezieschan la lavur
I dettia però er bels muments. Tenor Marina Hosang dettia numnadamain adina puspè in bun feedback dals indigens ed els stiman la lavur da las lavurantas ed ils lavurers communals. Er sche quest enviern è in enviern cun fitg blera naiv ed els han da rumir prest mintga di naiv, na vegniss quai per Marina Hosang betg en dumonda da midar il job. Ella haja savì, tge che la spetgia ed ella sa, che la stad ed il sulegl vegnan a turnar pli baud u pli tard.


text:
Il «Tour de France 2021» en il Danemarc na cumenza betg sco planisà. Suenter tractativas da pliras emnas èn ins sa cunvegnì cun l'organisatur dal tour franzos ASO, da spustar la partenza dal Tour de France sin il fanadur 2022, han communitgà ils organisaturs danais.
L'emprim avevan ins decis ch'il Tour de France cumenza in'emna pli baud – per betg esser il medem mument sco ils gieus olimpics a Tokio. Il problem uschia fiss stà che la partenza da la cursa da velo collidava cun plirs gieus dal campiunadi europeic da ballape.


text:
Pign
Il pign (Picea abies) è ina spezia da planta or dal gener dals pigns (Picea). El è derasà en l’Europa e fin lunsch viaden en l’Asia continentala; en l’Europa Centrala furma el la suletta spezia da quest gener che cumpara a moda natirala. Il pign è in furnitur da laina da gronda muntada per la selvicultura.
Il pign po cuntanscher ina vegliadetgna da fin 600 onns. Il turnus forestal munta però be 80 fin 100 onns.
Descripziun[modifitgar | modifitgar il code]
Statura[modifitgar | modifitgar il code]
Tar il pign sa tracti d’ina planta semperverda che crescha dretg si. Ella po cuntanscher autezzas da fin a 40 meters, sut cundiziuns spezialas da 50–60 meters. I sa tracta pia sper l’aviez (Abies alba) da la pli auta planta indigena da tut l’Europa. Il pign cuntanscha in diameter dal mutagl da fin a 1,5 meters. En media crescha il pign en l’Europa Centrala radund 15 m³ per hectara ed onn.
La furmaziun da ragischs dal pign dependa da la ventilaziun dal terren. Sin terrens grevs, en cas d’aua stagnada u sch’il livel da l’aua sutterrana n’è betg profund, po resultar in sistem da ragischs superfizial, en furma da plat, quai ch’augmenta il privel da terrada dal vent. Èn ils terrens però profunds e bain ariads, sa sviluppa savens in sistem da ragischs d’ina profunditad da plirs meters e fitg diromà, però senza ragisch a pal.[1]
La curuna dal pign sa sviluppa enturn il bist drizzà en furma conica. La roma è ordinada a moda verschlada. Entant che quella è orientada en la part sisum per ordinari a dretg si u en posiziun orizontala, penda ella savens en la part giudim; quest ultim sa lascha surtut observar bain tar plantas pli veglias. Plantas che creschan persulas mantegnan lur roma verda sur lung temp fin giun plaun (en furma da mantè).
Pervi da ses territori da derasaziun fitg vast, cun cundiziuns climaticas e dal lieu per part vaira differentas, èn sa furmads uschenumnads ecotips dal pign che sa differenzieschan en la furmaziun da la curuna (areguard lur diromaziun e las guglias). La varianta cun dapli roma en posiziun orizontala po absorbar dapli glisch, la varianta cun dapli roma pendenta crescha per exempel en lieus exponids al vent. La differenziaziun en quest u l’auter ecotip ha pir lieu suenter radund 20 onns.
Scorsa[modifitgar | modifitgar il code]
En posiziuns pli bassas ha la scorsa ina coluraziun brin cotschnenta; en la muntogna percunter sa reducescha il tun cotschen e domineschan tuns grischs. La coluraziun cotschnenta ha evidentamain manà en lingua tudestga al num botanicamain nunexact ‹Rottanne› (sper ‹Fichte›), il qual sugerescha ina parentella pli stretga cun la ‹Weisstanne› (aviez). Da la scorsa grisch clera da quest’ultima planta sa differenzieschan exemplars pli vegls dal pign cleramain tras lur scorsa brin grischa. En pli ha la scorsa dal pign ina structura squamusa, entant che quella da l’aviez è bundant pli glischa.
Guglias[modifitgar | modifitgar il code]
Las guglias èn gizzas, cuntanschan ina lunghezza d’in fin dus centimeters ed ina ladezza d’in millimeter. En il tagl traversal han ellas ina furma quadrangulara. Tar plantas saunas cuntanschan las guglias ina vegliadetgna da 4 fin 7 onns, en l’auta muntogna vegnan ellas er pli veglias.
Flurs e puschas[modifitgar | modifitgar il code]
Il pign sviluppa tranter il matg ed il zercladur, savens en in interval da trais fin quatter onns, brumbels da flurs e flurs. En la muntogna flureschan las plantas savens be mintga set onns. Flurescha il pign pli savens, alura po quai esser in indizi per mancanza da substanzas nutritivas, sitgira u per ina perioda fraida (uschenumnada ‹fluriziun da tema›.
Ils brumbels satigls, monochasans èn da colur brin clera e creschan en furma conica. Las flurs masculinas han ina grondezza d’in centimeter, creschan ina ad ina e sa furman tar plantas pli veglias vi dals pizs da la roma da l’onn precedent. Lur colur mida plaunsieu da cotschen-carmin en mellen. Las flurs femininas èn ordinadas en puschas (che vegnan numnadas puschas-pign). Tar plantas pli giuvnas sa chattan quellas sin la roma il pli sisum, tar exemplars pli vegls sa repartan ellas sur l’entira curuna da la planta. La singula flura sa cumpona d’in carpel plat e d’ina squama cun funcziun da cuvrida. Las puschas dovran in onn per madirar e midan en quest interval da la colur verd cotschnenta e da la consistenza sucusa en las enconuschentas puschas brinas, sitgas e lainusas, che pendan engiu. Quellas han ina lunghezza da 10 fin 15 centimeters ed ina ladezza da 3 fin 4 centimeters; suenter esser madiradas crodan quellas bainbaud entiras per terra. Ils sems èn ritgs da grass e munids cun alas.[2]
Dumber da cromosoms[modifitgar | modifitgar il code]
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 24.
Territori da derasaziun ed abitadis[modifitgar | modifitgar il code]
Il pign è derasà en quasi tut l’Europa, cun excepziun da las Inslas Britannicas e da la Peninsla Iberica, e lunsch viaden en l’Asia. En spezial è ella da chasa en l’Europa Centrala, Europa da l’Ost ed Europa dal Nord. La planta cumpara da las Alps fin sin il Balcan, en las Muntognas Mesaunas e Carpatas e vinavant vers nord ed ost en la Pologna, Russia e Scandinavia. Il pign preferescha in clima umid e frestg ed è perquai derasà en la part occidentala dal territori da derasaziun be en regiuns muntagnardas. La planta crescha fin en autezzas da 2200 meters (Vallais) e schizunt 2400–2500 meters (Tirol/Tirol dal Sid).
En regiuns bassas cumpara la planta be tras cultivaziun umana (en furma da plantaziuns u sco planta decorativa). Sco planta che serva a la selvicultura è il pign tranter auter vegnì emplantà en l’America dal Nord.
Tranter l’Ural e la Finlanda ha lieu in’ibridisaziun tranter il pign e Picea obovata. Quest’ultima vegn magari considerada sco sutspezia dal pign; ils ibrids respectivs vegnan numnads Picea × fennica (Regel) Kom.
En l’Europa Centrala han ils possessurs da guaud derasà ils ultims tschientaners il pign lunsch sur ses territori da derasaziun natiral or, en spezial er en regiuns bassas. Il motiv è che la planta crescha, cumpareglià cun autras spezias, relativamain svelt e ch’ins po er gia racoltar laina en effectivs relativamain giuvens. Anc en la segunda mesadad dal 20avel tschientaner han ins emplantà grondas surfatschas cun monoculturas da pigns. Ozendi vegnan bleras plantaziuns puspè transfurmadas en guauds maschadads che correspundan pli fitg als abitadis natirals.
Grondas pretensiuns tschenta il pign be areguard il provediment d’aua. Quai che pertutga las substanzas nutritivas basegnaivlas è la planta plitost modesta. Areguard il clima preferescha ella in clima continental e da muntogna cun envierns fraids.
Il sternim da guglias per terra sa decumpona relativamain mal. Perquai èn ils terrens en guauds da pigns acids e segnads d’in humus marsch. Da princip furma il pign ina planta da mesa sumbriva; plantas pli veglias basegnan però dapli glisch che plantas giuvnas.[3]
Ecologia[modifitgar | modifitgar il code]
Caracteristicas[modifitgar | modifitgar il code]
Tar il pign sa tracti d’ina planta da guglias semperverda. Cun autezzas da fin a 50 m, maximalmain fin 62 m, ed in diameter dal bist da fin a 2 meters è il pign – sper l’aviez – la pli gronda planta che crescha en l’Europa. La planta cuntanscha ina vegliadetgna da fin 600 onns; il turnus forestal munta però be a 80–120 onns. Sco adattaziun a la chargia da la naiv è la roma inclinada fin pendenta. Las guglias reageschan spezialmain sensibel sin impestaziuns da l’aria. Tar plantas donnegiadas restan las guglias savens be 1–3 onns vi da la roma; quellas pon uschia servir sco bioindicatur per il stadi da sanadad da la planta. Vi d’in pignol da Nadal saun d’in’autezza da 1,2 m han ins dumbrà 400 000 guglias.
La planta dispona d’in sistem da ragischs che tanscha sin terrens adattads plirs meters profund. L’opiniun derasada ch’il pign sviluppia in sistem da ragischs be pauc profund deriva da l’observaziun che la planta furma sin terrens pauc adattads (terrens d’aua stagnada u d’aua sutterrana cun pauc oxigen) in ragischom be a la surfatscha. En substrat pli adattà è il pign però stabil ed ordvart resistent cunter la schelira. Surtut en in vegliadetgna tranter 60 ed 80 onns sviluppa la planta ragischs verticalas che penetreschan en stresas pli profundas; en questa vegliadetgna s’augmenta er il diameter a l’autezza dal pèz.
Ina multiplicaziun vegetativa tras roma pendenta che fa ragischs è pussaivla.
Il pign dispona bain da la pli gronda productivitad er sutvart il stgalim d’autezza natiral; là è la planta però er periclitada pli ferm tras smarschim cotschen e sitgira. Plantas provedidas bain cun nitrogen absorbeschan spezialmain bler dioxid carbonic.
Durant la stagiun fraida interrumpa la planta quasi dal tuttafatg la fotosintesa e la respiraziun (ruaus d’enviern). Il pign è segnà d’ina fitg gronda resistenza cunter schelira, la quala s’augmenta cur ch’ils dis vegnan pli curts. Dal temp da las emprimas scheliras èn pigns gia buns da far frunt a temperaturas da −20 °C. Amez l’enviern han ins observà ina resistenza cunter schelira da fin sut −60 °C. La protecziun cunter schelira vegn cuntanschida cun augmentar la concentraziun da zutger, quai che fa sbassar il punct da schelira. La primavaira, cur ch’ils dis daventan puspè pli lungs, sa reducescha la resistenza cunter schelira successivamain, uschia che la planta reagescha sensibel sin schelira tardiva.
Multiplicaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La planta cuntanscha si’emprima fluriziun cun 30 fin 40 onns. Plantas relativamain giuvnas disponan l’emprim be da flurs femininas. Il grond dumber da questas flurs che cumparan sco emprimas vegn savens survesì, damai che quellas vegnan furmadas en gronda autezza. Las flurs masculinas stattan sidretg ed emettan dal temp da la pli gronda fluriziun immensas quantitads da pollen, quai che vegn magari numnà ‹plievgia da zulper›. Las squamas da las puschas femininas en fluriziun s’avran in pau e levgeschan uschia al pollen masculin che sgola natiers l’access als furmasem.
Il sem madira en l’interval dad in onn. Mintga 3 fin 4 onns ha lieu ina producziun da sem spezialmain gronda. Ils sems paisan be 3 fin 5 mg. Els cuntegnan ieli sco substanza da reserva. Cur ch’igl è sitg, s’avran las squamas dals sems, uschia ch’il sem croda ora e vegn derasà tras l’aria. Schizunt senza vent po quel surmuntar ina distanza da bundant 300 m. Animals contribueschan a la derasaziun da la spezia, sch’els elavuran las puschas, sco che fan quai per exempel stgilats u pitgalains.
Micoriza[modifitgar | modifitgar il code]
Il pign furma cun in’entira retscha da bulieus (amanitas, chastagnins, ruschlas e.a.) ina biocenosa che vegn numnada micoriza. Il micel dals bulieus proveda la planta cun substanzas mineralas ed aua, entant ch’il bulieu retira da la planta las substanzas organicas ch’el basegna per sia creschientscha.
Malsognas e parasits[modifitgar | modifitgar il code]
Plantaziuns da pigns ordaifer lur territori da derasaziun natiral èn da princip colliadas cun il privel da donns tras baus-scorsa. Surtut onns sitgs flaivlentan la forza da resistenza da la planta ch’ha gugent l’umiditad e mainan ad infestiuns tras diversas spezias (bau tipograf, bau gravader, scorset da pign). Suenter multiplicaziuns en massa è surtut il bau tipograf abel d’infestar er plantas saunas e da far pirir quellas. Per evitar ch’ils baus-scorsa sa multiplitgeschan senza mesira, vala en la cultivaziun dal pign il princip da la ‹selvicultura schubra›. Quai signifitga che laina restanta frestga u plantas malsaunas vegnan allontanadas u rendidas nunduvrablas per cuar. A medema moda vegn procedì suenter stemprads, pertge che donns da stemprads e donns da bau-scorsa van savens maun en maun.
Las guglias dal pign reageschan spezialmain sensibel sin la contaminaziun da l’aria. En tals cas restan ellas be anc 1 fin 3 onns vi da la roma (funcziun da bioindicatur). In’auta concentraziun da nitrogen (tras contaminaziun da l’aria u tegnida d’animals en massa) maina ad ina furmaziun augmentada da l’ormon da plantas citochinin. Tras quai cumenzan a pruir brumbels che sa chattan sutvart il brumbel da piz. Quai maina ad ina diromaziun pli ferma, uschia che tals pigns creschan plitost anora che ensi. Dioxid sulfuric (‹plievgia ascha› or da process da combustiun) è plinavant in ferm tissi per coniferas. Pertutgads èn surtut pigns cur ch’il dioxid sulfuric or da svapurs industrialas sa cumulescha en cas d’inversiuns termicas vi da spundas cuvertas cun guaud.
Convivenza da las spezias en guauds da pigns[modifitgar | modifitgar il code]
Blers utschels en tschertga da nutriment u durant la gnivaziun èn dependents da reviers cuverts e protegids. Ils guauds da pigns semperverds, spess porschan per exempel a cruscharel e pitgascorsa da guaud, cratschla e sgragia, piv mesaun e tschuetta da guaud, sprer pitschen, girun da mieurs e sprer grond in spazi da viver ideal. Il pitgalain nair, che sa nutrescha tranter auter da larvas dal bau tipograf e dal bau-scorset, è da chattar l’entir onn profund en il guaud. Guauds da pigns muntagnards furman in habitat ideal per la giaglina da taus; quest utschè ch’è daventà stgars sa nutrescha d’enviern surtut da guglias da pigns. A l’ur dal guaud, en la zona segnada d’in chagliom pli spess, èn da chattar ulteriuras spezias d’utschels sco per exempel puppencotschen u fringhel. Mammals pli gronds che sa trategnan gugent en il guaud da pigns cun sia glisch fustga che porscha protecziun èn t.a. il tschierv ed il portg selvadi.
En guauds da pigns natirals cuntanscha relativamain pauca glisch il terren. Autras plantas e chaglias na pon uschia strusch sa sviluppar. La vegetaziun bassa sa cumpona oramai surtut dad ervas, feleschs e chaglias naninas. L’izun, ina chaglia nanina tipica en guauds da pigns, contribuescha cun ses chatschs semperverds a nutrir d’enviern ils animals dal guaud. Savens è il terren dal guaud cuvert d’ina stresa da mistgel nuninterrutta. Per ordinari creschan sut talas cundiziuns surtut plantas ch’èn ablas da sa sviluppar per gronda part independentamain da la fotosintesa sco la cefalantera cotschna e la cefalantera melna ubain l’orchidea violetta.[4] Adattada spezialmain al guaud da pigns è la spargiapigns che viva en simbiosa cun las ragischs dal pign e che retira las substanzas nutritivas a moda indirecta sur la micoriza da quel.
Muntada sco planta da pavel (selecziun)[modifitgar | modifitgar il code]
Dal pign sco funtauna da pavel dependan diversas tgirallas (p.ex. Dendrolimus pini, Hyloicus pinastri, Peribatodes secundaria) e baus (bau tipograf, bau gravader, scorset da pign).
Il bau-buc alpin (Rosalia alpina) ch’è fitg rar ed en privel da svanir vegn attratg tras las traplas da feromons che servan a tschiffar baus-scorsa. Medemamain vegn el privà tras l’‹economia da guaud schubra› (cf. survart) da sias plantas-cuaditsch, numnadamain da bists pirids che ston restar almain 3–4 onns per terra.
Sistematica[modifitgar | modifitgar il code]
La descripziun da la planta ch’è oz anc valaivla ha publitgà il botanicher tudestg Gustav Karl Wilhelm Hermann Karsten l’onn 1881. Avant aveva Carl von Linné anc attribuì il pign l’onn 1753 sut il num Pinus abies al gener dals tieus.
Il pign dispona d’in’auta variabilitad genetica, quai che s’exprima en varietads e furmas che sa distinguan ina da l’autra areguard caracteristicas da las puschas, da las guglias e da la creschientscha. I sa tracta en quests cas per part da l’expressiun d’ina varietad genotipica, per part da variantas ecologicas (adattaziuns a las relaziuns climaticas, al terren, al stgalim d’autezza).
En l’Europa dal Nordost exista tras ibridisaziun ina lada zona da transiziun vers il pign sibiric (Picea obovata).
Furmas cultivadas[modifitgar | modifitgar il code]
Igl existan diversas furmas cultivadas, qua intgins exempels:
- 'Aurea': Tar questa furma èn ils roms giuvens il matg fin zercladur d’in mellen aurà; fin il fanadur daventan els dal tuttafatg verds. Intginas guglias mantegnan l’entir onn strivlas melnas.
- 'Virgata': Igl è quai il ‹pign-serp› ch’è enconuschent sco planta decorativa insolita. La furma è documentada dapi il 1854. Ella sviluppa ina curuna irregulara cun paucs roms gross e lungs; chatschs laterals n’èn strusch avant maun. Las guglias han ina lunghezza da 2 fin 2,5 cm ed èn grossas. La roma è d’in oransch cler.
Utilisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Utilisaziun dal lain[modifitgar | modifitgar il code]
Il pign è en l’Europa Centrala per ordinari il pli impurtant furnitur da laina. La gronda part da questa laina vegn duvrada sco material da construcziun u per far palettas. Medemamain è il pign in impurtant furnitur da cellulosa per la fabricaziun da palpiri. Products laterals da l’elavuraziun da laina vegnan savens pressads a pellets e duvrads sco material dad arder.
Main savens è il pign en diever en la construcziun da mobiglias (sco material per ischs, furnier e.a.). Lain da plantas veglias ch’èn creschidas plaun vegn ultra da quai duvrà per la cuverta e per il fund da resonanza d’instruments a cordas (violina, ghitarra e.a.).
Pignol da Nadal[modifitgar | modifitgar il code]
Fin ils onns 1960 derivavan ils pignols da Nadal surtut dal pign. Damai che questa spezia perda però relativamain svelt las guglias suenter esser vegnida terrada, è ella concurrenzada oz fermamain dal pign da Nordmann e dal pign blau ch’èn pli robusts.
Muntada medicinala[modifitgar | modifitgar il code]
Da las guglias, dals pizs da la roma u or da chatschs frestgs sa lascha gudagnar in ieli eteric che vegn duvrà en cas d’infecziuns da la via respiratorica ed en cas da reumatissem. Medemamain vegn l’ieli (resp. chatschs giuvens) agiuntà a vinars u duvrà per meglierar l’odur da stanzas.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Stinglwagner, Haseder, Erlbeck: Das Kosmos Wald- und Forstlexikon. Kosmos-Verlag, ISBN 978-3-440-10375-3, p. 264ss.
- ↑ Indicaziuns tenor Dietrich Böhlmann: Warum Bäume nicht in den Himmel wachsen – Eine Einführung in das Leben unserer Gehölze. Quelle & Meyer Verlag, Wiebelsheim 2009, ISBN 978-3-494-01420-3, p. 10–12.
- ↑ Erhard Dörr, Wolfgang Lippert: Flora des Allgäus und seiner Umgebung. Tom 1, IHW, Eching 2001, ISBN 3-930167-50-6, p. 108.
- ↑ Campbell, Rice: Biologie, p. 935.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Dietrich Böhlmann: Warum Bäume nicht in den Himmel wachsen – Eine Einführung in das Leben unserer Gehölze. Quelle & Meyer Verlag, Wiebelsheim 2009, ISBN 978-3-494-01420-3.
- Ulrich Hecker: Nadelgehölze: wildwachsende und häufig angepflanzte Arten. Spektrum der Natur, Minca, Vienna, Turitg 1985, ISBN 978-3-405-12966-8.
- Helmut Schmidt-Vogt e.a.: Die Fichte:
- Tom 1: Taxonomie, Verbreitung, Morphologie, Ökologie, Waldgesellschaften. 2. ediziun extendida, Parey, Hamburg 1986, ISBN 3-490-09916-8.
- Tom 2, part 1: Wachstum, Züchtung, Boden, Umwelt, Holz. Parey, Hamburg 1986, ISBN 3-490-08416-0.
- Tom 2, part 2: Krankheiten, Schäden, Fichtensterben. Parey, Hamburg 1989, ISBN 3-490-09516-2.
- Tom 2, part 3: Waldbau – Ökosysteme – Urwald – Wirtschaftswald – Ernährung – Düngung – Ausblick. Parey, Hamburg 1991, ISBN 3-490-09716-5.
- Helga Menzel-Tettenborn, H.F. Neubaur: Das Reich der Pflanzen. Bertelsmann-Lexikon-Verlag, ISBN 3-570-08942-8.
- Manfred Boksch: Das praktische Buch der Heilpflanzen. BLV-Verlag; ISBN 3-405-14937-1.
- Neil A. Campbell, Jane B. Reece: Biologie. Pearson Studium Verlag, ISBN 3-8273-7180-5.
- Kurt Harz: Bäume und Sträucher. BLV-Verlag, ISBN 978-3-8354-0242-3.
- Heiko Bellmann: Der neue Kosmos-Schmetterlingsführer. Schmetterlinge, Raupen und Futterpflanzen. 2. ed., Franckh-Kosmos, Stuttgart 2009, ISBN 978-3-440-11965-5.
- Ruprecht Düll, Herfried Kutzelnigg: Taschenlexikon der Pflanzen Deutschlands und angrenzender Länder. Die häufigsten mitteleuropäischen Arten im Portrait. 7avla ediziun curregida e cumplettada, Quelle & Meyer, Wiebelsheim 2011, ISBN 978-3-494-01424-1.
- Ingrid e Peter Schönfelder: Das Neue Handbuch der Heilpflanzen, Botanik Arzneidrogen, Wirkstoffe Anwendungen. Franckh-Kosmos Verlags GmbH & Co. KG, Stuttgart, 2011, ISBN 978-3-440-12932-6.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Pign (Picea abies), sin: infoflora.ch
- Pign, sin: floraweb.de
- Eric Hultén: Derasaziun da la planta en l’emisfera dal nord


text:
14 artistas ed artists da renum naziunal ed internaziunal preschentan lur project innovativs. Ina tabla digitala d’infurmaziun che visualisescha las influenzas dals gronds acturs da quest mund, in’installaziun da video che preschenta l’influenza da las medias socialas, ma era ils temas sfera privata u intelligenza artifiziala vegn tematisada in differentas furmas digitalas.
Ma era la musica digitala stat en il center dal project, ina «live-coding-performance», cumposiziuns electro-acusticas e perfin in concert cun in clavazin che suna tenor in code.
Quest project duess dar da discuttar – duess polarisar.
La finamira da San Murezzan e finalmain era da chattar novas ed innovativas vias pel turissem. Il tipic client da l'avegnir pudess esser forsa la gruppa affina a la digitalisaziun. Il project cultural digital duess manar respostas, duess polarisar e dar da discurrer.


text:
Danièle und Pascal da Neuchâtel han decidì avant passa 30 onns da sa chasar en la Val Verzasca. Il pèr raquinta l'istorgia da lur vita si d'alp cun lur chauras.
Jean-Marc Chevillard
RTS
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Il cusseglier dals chantuns liberaldemocratic Hans Wicki less succeder a Johann Schneider-Ammann, quai ha l'um da 54 onns communitgà. Uschia fa el concurrenza a Karin Keller-Sutter ch'aveva gia annunzià ch'ella vul daventar cussegliera federala. La Songagliaisa vala dentant sco favurita.
«Nagina candidatura d'alibi»
Wicki na vesa sia candidatura betg sco candidatura d'alibi. A l'entschatta dal success stettia il risico, ha ditg il cusseglier dals chantuns da la Sutsilvania. Il liberlademocrat è persvadì d'avair las premissas per quest post. Sco directur d'ina firma internaziunala saja el stà per tut il mund enturn. Sco anteriur cusseglier guvernativ da la Sutsilvania haja Wicki experientscha en l'executiva e sco cusseglier dals chantuns en la legislativa.
Cun Karin Keller-Sutter ed el stettian a disposiziun dus candidats ch'hajan las abilitads da daventar cusseglier u cussegliera federala.
RR novitads 10:00


text:
L’Uniun Disentis Open vegn tranter auter sustegnida dals Surselva Flaigers, l’uniun da parasguladers indigena. Els sa gidan cun metter a disposiziun l’infrastructura ch’i basegna. Sco quai che Marc Demont, il president dals Surselva Flaigers e commember dal comité d’organisaziun di, tanscha quai davent dal drizzar en il biro da cursa, sur ils plazs d’atterrar e da partenza fin tar far transports cun ils pilots. En tut vegnan var 40 persunas a sa gidar durant las cursas da la cuppa mundiala da parasguladers.
Var 120 dals megliers parasguladers dal mund vegnan a sa participar a las differentas cursas. Igl è l’emprima giada ch’ins po manar atras a Mustér cursas da la cuppa mundiala. Tenor Martin Scheel, l’iniziant ed organisatur, tutga Mustér tar las meglras regiuns da sgular da l’entir mund.


text:
Rosaa
Rosaa (Rosate) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l gh'ha 5 683 abitant.
Rosaa la se troeuva a sud-òvest de Milan, in direzion de la Provincia de Pavia.
Rosaa, che l'è stada vun di capploeugh stòrigh de la Burgaria (voeuna di contei milanes al temp di Longobard e di Franch) e 'l center de la piev omònima, la gh'ha ona frazion, Cavolett, e vari cassinn. Inoltra l'è gemellada cont el comun polacch de Tarnowo Podgórne e con quell todesch de Rohrdorf.
I Cassinn[Modifega | modifica 'l sorgent]
Cassina Contina, Cassina Malpaga, Cassina Cassinetta, Cassina Villanoeuva, Cassina Micòna, Cassina Melghera, Cassina Mottaroeula, Cassina Trinchera, Cassina Cavolett, Cassina Roeuda, Cassina Crosina, Cassina Mentiron, Cassina Vittòria, Cassina Vallin Ross, Cassina Bertòra, Cassina Gaggianesa, Cassina Longòna, Cassina Arlugh, Cassina Santa Caterina, Cassina de Mezz, Cassina Noeuva, Cassina Confaloniera.
Vos correlaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Rosaa l'è mostraa in la tabella chi de sotta:


text:
La caplutta da Sontgaclau sesanfla agl ur dalla via a Flem directamein sur la Val Draus. Igl edifeci dad oz datescha digl onn 1846. L’anteriura caplutta ha stuiu untgir alla slargada dalla via cantunala. Aunc adina muossa il crap cun l’inscripziun „ian cla pitzen 1503”, ch’ei steva cheu gia fetg baul silmeins in sontget. Forsa ha il numnau Pittschen regalau quel en engrazieivladad viers la vischnaunca, che haveva schau ereger el la caplutta da S. Giacun.
En mintga cass sesanflava el medem liug gia entuorn 1600 ina caplutta dedicada a Sontgaclau. Quei cumprova ina tabla votiva dil capitani Montalta, postada sur l’entrada. Sin quella stat ei scret che siu fegl da tschun onns seigi curdaus ils 15 da settember 1624 en la val profunda senza vegnir vulneraus.
Egl intern dalla pintga caplutta cun arviul ed ina apsida en fuorma da miez rudi sesanfla in altar enramaus da duas colonnas cun il maletg da S. Nicolaus.
En l’jamna dils 6 da december, il gi da Sontgaclau, celebrein nus cheu ina S. Messa.


text:
Canton Tesin
El Canton Tesin (in Todesch, Frances e Romanc Tessin; Talian: Ticino) l'è 'l canton püssee a süd de la Sguizzera. El ciapa el sò nom del fiüm Tesin che 'l ghe passa in del mezz, de la funt al Pass de la Nuvena (tudesch: Nufenenpass) al Lagh Magiur.
Lengua[Modifega | modifica 'l sorgent]
La lengua ufficial del Canton Tesin l'é 'l Talian. L'è parlaa departutt anca 'l lombard occidental (variant ticinesa), ma l'è minga recognussuda a nivel ufficial. El Canton Tesin el forma, insemma ai val Mesolcina, Calanca, Bargaja e Pos'ciav (del Canton Grison), la Svizera Taliana.
In del Comun de Bosch/Gürin on quejivun el parla on patovaa todesch, el "Guriner/Guryner Titsch" o "Ditsch" (dialett de la lengua Walser).
I dialet lumbard del cantun[Modifega | modifica 'l sorgent]
I dialet del Cantun Tisin poden vess spartii in düü grüp: quei sota al Munt Scender e quei che se tröven sura de quel. I dialet del Sotascender (quei de la zona de Ciass, Mendris e Lügan) hin cumpagn assee di dialet cumasch e varesot parlaa in Italia; i dialet del Surascender (zona de Belinzona, Lucarn e di vai Verzasca, Magia, Bregn e Leventina) inveci gh'han carateristigh particular, püssee cumpagn a quei del Lumbard Alpin e dunca di lenguv returumanz. I dialet del Surascender vegnen parlaa anca in l'alta Val d'Ossula.
L'italian ticines[Modifega | modifica 'l sorgent]
El dialett del Italian parlaa in del Canton l'è particolaa. Gh'hinn di influenz lessicaj del todesch (lengua pussee parlada in de la federazion), del frances e del lombard.
La parnonzia l'è arenta al model lombard.
Elvetism[Modifega | modifica 'l sorgent]
I elvetism hinn di paroll drovà domà in del italian ticines.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
In de l'epoca antiga, i territori del Canton hinn staa abitaa de la tribuu de sciocch celtegh, i Leponz. Pussee tard, probabilment in l'epoca de la dominazion de l'August, la region l'è stada ciapada dent in de l'Imperi Roman. Dopo la ruvina de l'Imper Roman de Ocident, la region l'ha patii on poo j'istess tribuleri de la Lombardia: l'è stada sota ij Ostrugot, i Longobard e i Franch.
L'Età de mezz[Modifega | modifica 'l sorgent]
In de l'Età de Mezz, la region l'è stada uget de cuntesa in tra i cumün liber de Milan e Com. In del secul XIV l'è stada cunquistada dal Dücaa de Milan ma intant, in del secul XV, i cunfederaa svizzer i s'eren lanciaa a cunquistà i ter a süd di Alp in del curs de tre campagn diferent. El Cantun Uri l'ha cunquistaa una volta per tüt la Val Leventina, giamò in del 1440, dopu che intra 'l 1403 e 'l 1422 una part de quest ter, giamò una volta cunquistaa de Uri, eren staa perdüü. In del mes de marz del 1440, l'è staa firmaa l'acord de pas in tra 'l Dücaa de Milan e i Svizzer, in de l'Albergh dei Dò Spad[1].
In quest cuntest, gh'è de regurdà tri batali impurtant in tra i cunfederaa e 'l dücaa milanes:
- el 30 de giügn del 1422 i trüp dei Milanes de Filipp Maria Viscunt han batüü i Svizzer in de la bataia de Arbed[2].
- el 12 de lüi del 1426 la vegn firmada la pas in de la culegiada de San Peder e Steven a Belinzona in tra i Svizzer e Filipp Maria Viscunt; cunt un pagament in or, i cunfederaahan daa indree la Leventina[3].
- el 7 de mas del 1450 el Giuvan Taddei dei Pepoli el dona la Val de Bregn al cunt Sante Bentivoglio de Bulogna[4].
- el 10_07 del 1477 el ven cunfermaa el trataa de pas tra i Svizzeri e la Bona e 'l fiö Giuvan Sforza[3].
Püssee tard, i Svizzer i ha prufitaa di invasiun di Frances in Italia, a cumincià dal 1494. El 10 de april del 1503 cun de la pas de Arona i Svizzer han utegnüü el pusses de Belinzona e dei paesit de Medeja e Isun[5]. De fat, in del curs de una segunda campagna, in del 1500 Uri, el Canton Svit e 'l Canton Unterwald, han mantegnüü la cità de Belinzona e la Riviera, anca lur tra l'alter giamò ocupaa da Uri in del 1419, ma pers in del 1422. El 29 de lüi del 1506 la Dieta Elvetiga l'ha decretaa de mandà dei suldaa per difend i castei de Belinzona[6].
Ciamaa di Stat italian, in del 1512, per cascià vìa el frances Lüis XII, i trüp de tüta la Confederaziun han miss sü al Dücaa de Milan el Massimilian Sforza, che in sustanza l'è vegnüü el fantos di Svizzer. Quest ültim saran recumpensaa con l'estensiun del cuntrol militar minga apena sü i distret de Lügan e Mendris, ma anca püssee in là dei cunfin del dì d'incö. De la Pruvincia di Vares atüal, eren svizzer la Valtravaglia e la Valcuvia, in cima al lagh de Comm, la tera ciamada "di Tre Piev" e anca una part de la Val d'Ossula.[4].
Poch temp püssee tard però, giamò in del 1515 el cunfin l'è staa ripurtaa in de la so posizion atüal, in cuseguenza de la scunfita dei Svizzer in de la bataia de Marignan (al dì d'incö Melegnan).
Cin l'ann 1515 cumincia inscì el periud ciamaa di cunfederaa. I teritori che püssee tard, in del 1803 avarissen custitüii el Canton Tesin, eren spartii en vott baliag, che corespund pressapoch ai distret del dì d'incö. I baliag cisalpin patregniven minga però tüt ai tredes Cantun, che alura furmaven la Cunfederaziun Elvetiga. De fat, se mai che la Leventina la dependeva apena de Uri, i teritori de Bregn, Riviera e Belinzona i era di baliag, anca de Svit e del Nidwald. El rest del teritori del Tesin, inscambi, l'era spartii sü in quater baliag de proprietà cumün dei dudes cantun, e i eva ciamaa Baliag Ultramontan o Ennetbergische Vogteien.
El dumini cunfederaa el se manifestava praticament apena in ambit giüdiziari: el baliv (en tudesch: Landvogt) che i cantun suvran mandaven in tücc i distret el gh'aveva en pratega la funzion de giüdes. Föra de la sfera giüdiziaria però el pudè l'era lassaa in man ai uturità lucal. In dei baliag svizzer, de fat, a diferenza de quel che sücedeva in del rest de la Lumbardia, gh'è scampaa infina al dì d'incö l'istitüziun del patriziaa e quela del cunsili paruchiai (l'asemblea, elegiüda dei catolegh de un vilag, che la aministra i prupietà de la parochia).
L'indipendenza[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del periud in tra 'l 1798 e 'l 1803 — el periud de la Repüblica Elvetiga — per decisiun del Napuleun Bunapart[7] i baliag vegnen reünii in del 1798 per furmà dü cantun diferent: Belinzona e Lügan.
In del 1803, i dü Cantun saran ünificaa una volta per tüt in d'un suget növ, e per 'l nom vegnaraa scernii el nom del fiüm püssee impurtant del teritori, el Tesin, in sül mudel de la denuminaziun di dipartiment frances dopu de la revulüziun del 1789.
Anca se 'l cantun l'era staa diciaraa gianmò in del 1803 un stat member de la Cunfederaziun, la Francia l'è andada inanz a gestì i afar del cantun, infìna a rivà a anet i distret de Mügg e Mendris a la Repüblica Cisalpina, anca se per un periud de poch temp.
La capital la sarà metüda a Belinzona, ma Lügan la restarà minga tant cuntenta de questa decisiun. El prublema el vegnarà sistemaa cun la Custitüziun del 1814, che la decretarà che i trii cità püsee impurtant, Belinzona, Lügan e Lucarnu saran ses an per ciaschedünala capital del cantun. 'Stu sistema l'andrà innanz fina al 1878, quand che Belinzona la vegnarà deciarada capital ünica e permanent.
Politica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Parlament[Modifega | modifica 'l sorgent]
El parlament ticines l'è el Gran Consili, che 'l gh'ha 90 diputaa. I diputaa han deciduu de vess ciamaa minga "onorevol", dal 2000.
Composizion del Parlament[Modifega | modifica 'l sorgent]
Legisladura 2015-2019:
- Lega dei Ticinesi: 22
- Partito liberale radicale ticinese: 24
- Movimento per il socialismo - Partito comunista: 2
- Partito socialista: 13
- I Verdi del Ticino: 6
- MontagnaViva: 1
- Partito popolare democratico + Generazione Giovani: 17
- La Destra (Canton Tisin): 5
Han partecipaa ai elezion, senza ciapà nissun segg, i partii Lega Sud Ticino, Verdi liberali, La Noce, el Fronte degli indignati e el Partito Operaio e Popolare.
Govern[Modifega | modifica 'l sorgent]
El govern, el Consili de Stat, el gh'ha cinch minister. Hinn:
- Claudio Zalli, Lega dei Ticinesi
- Norman Gobbi, Lega dei Ticinesi
- Chrsitian Vitta, Partito liberale radicale ticinese
- Manuele Bertoli, Partito socialista
- Paolo Bertraminelli, Partito popolare democratico + Generazione Giovani
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Emilio Motta, Effemeridi ticinesi, ristampa Edizioni Metà Luna, Giubiasco 1991, 33.
- ↑ Idem, Effemeridi ticinesi, 57.
- ↑ 3,0 3,1 Idem, Effemeridi ticinesi, 61.
- ↑ 4,0 4,1 Idem, Effemeridi ticinesi, 42.
- ↑ Idem, Effemeridi ticinesi, 35.
- ↑ Idem, Effemeridi ticinesi, 65.
- ↑ Modell:DSS


text:
Communicaziun a las medias
Planisaziun da las sesidas
Communicaziun a las medias CPL-C, 26.02.2020
Communicaziun a las medias CPL-C, 28.05.2020
Commembers da la CPL dal Cussegl naziunal
Commembers da la CPL dal Cussegl dals chantuns
Champs d'activitad
Las cumissiuns da planisaziun da la legislatura èn cumissiuns spezialas che han l'incumbensa da predeliberar il sboz dal Cussegl federal pertutgant la planisaziun da la legislatura (19.078) per mauns da lur cussegls. Quest sboz vegn suttamess a l'Assamblea federala al cumenzament da mintga
perioda da legislatura. El definescha las directivas politicas e las finamiras da la planisaziun da la legislatura; per mintga finamira inditgescha el ils relaschs planisads da l'Assamblea federala sco er ulteriuras mesiras ch'èn necessarias per cuntanscher las finamiras.
Secretariat da las cumissiuns


text:
Bani Ansin
Bani Anzin (nòm uficiàl in italian: Bannio Anzino) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 492 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 38,9 km² e ona densità de popolaziun de 13 ab./km².
El paes, sitüaa in Val d'Ossula, l'è nassüü in del 1929 da l'üniun de dü cumün. Inultra el cunfina cun la Pruvincia de Vercei (cumün de Carcofur, Fubel e Rimela)
Vus curelaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Bani Ansin l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Usitadamain ha l'exposiziun annuala lieu mintgamai il schaner – dentant pervia dal lockdown è ella vegnida spustada. Davent dals 2 enfin ils 28 mars pon ins guardar ovras da 46 artistas ed artists dal Grischun, messas ensemen tar in bouquet dal directur Stephan Kunz. Per exempel beneventa ins en l'emprima stanza da l'exposiziun ina sculptura da Giro Annen, «ch'el ha furmà or da ses atelier, vul dir el ha resgià en tocca ses regals e mess ensemen els tar ina chaussa abstracta, insatge tranter animal e planta», descriva il directur l'object. En in'autra stanza s'entaupan ina fotografia da Florio Puenter, dissegns da rispli e tenta da Mirko Baselgia cun in bratsch da fier in zic inquietant da Sara Masüger.
Interessant è, che be duas da las ovras tractan corona. La gronda part da las lavurs n'illustrescha betg la pandemia.
Premi per il duo Frölicher/Bietenhader
Dus artists han survegnì en l'exposiziun ina stanza be per els – ils victurs dal premi da l'Uniun grischuna d'art Selina Frölicher e Micha Bietenhader. Els illustreschan l'instabilitad da la tecnologia e mettan il focus sin sias ruttadiras – la basa da lur installaziun èn videos vegls ch'il temp ha decumposiziunà. Vul dir: colurs ubain pixels mancan. Quels maletgs han els squitschà sin surfatschas da plexiglas transparentas e furmà tar novs objects.
Tura virtuala tras il museum
Cur che corona ha sfurzà ils museums da serrar lur portas ha RTR realisà turas virtualas da 360 grads per purtar in zic cultura a chasa e per dar ina invista en ils museums dal chantun Grischun. Er en il museum d'art essan nus stads.


text:
- Il chantun quinta cun in deficit da 9,9 milliuns francs per il 2022.
- Las investiziuns per l'onn che vegn creschan per 3,8% sin 420,4 milliuns francs.
- Per la perioda 2023-2025 quinta il chantun che la situaziun da corona sa normalisescha ed er che l'economia sa revegn puspè.
Il deficit ch'il chantun spetga per l'onn che vegn è marcantamain pli pitschen che tar il budget per l'onn 2021. Lura aveva il chantun quintà cun in deficit da 34,2 milliuns francs, uschia scriva il Departament da finanzas e vischnancas en ina communicaziun. Quel vegn probabel ad esser pli auts. Mo pass per pass.
Dapli investiziuns
Il chantun quinta che las investiziuns per l'onn che vegn creschan sin var 420,4 milliuns francs. Quai è in plus da 3,8% u 15,5 milliuns francs. Las investiziuns nettas ch'il chantun porta sez muntan a 280,7 milliuns francs. Il chantun è cuntent ch'el possia er l'onn che vegn investir ina gronda summa da daners. Il budget da l'onn che vegn cumpiglia tranter auter investiziuns per differents projects da construcziun'auta:
- La renovaziun dal center da dietas al Plantahof
- Il center per l'emprima registraziun a Meiersboden
- La nova basa per la polizia da traffic a Cuira
Malgrà tut èn las finanzas chantunalas equilibradas
Tenor il Departament da finanzas e vischnancas èn las finanzas chantunalas en in bun stadi. La raschun daco ch'il deficit budgetà è pli pitschen che l'onn precedent haja cunzunt da far cun il sustegn da la Banca naziunala Svizra ch'è creschì e cun dapli entradas da taglia.
Nus quintain er l'auter onn cun ina gronda summa da daners da la Banca naziunala svizra
Plinavant sajan las consequenzas finanzialas entras la pandemia stadas pli pauc grondas che pensà. Per ils proxims onns fetschian ins quint che la pandemia da corona sa normaliseschia e cun quai er che la situaziun economia sa revegnia anc pli fitg. Tut en tut possian ins dentant bilantschar che la situaziun finanziala dal chantun saja detg stabila.
Il deficit dal 2021 è probabel pli grond che spetgà
In segn da dumonda resta per il minister da finanzas, Christian Rathgeb, però anc tar l'onn current, pia per il 2021. Tut tenor pudess il minus anc s'augmentar sin 48.3 milliuns francs sch'il Cussegl grond sustegn l'emna proxima l'uschenumnà «Green Deal» che prevesa investiziuns per la protecziun dal clima.
Er las expensas extraordinarias pervi da la pandemia pudessan anc avair in'influenza. Il chantun quinta qua cun expensas da 90 milliuns francs pervia da la pandemia da corona e 67 milliuns francs sch'il «Green Deal» survegn sustegn dal Cussegl grond.


text:
Pei
Pei (nom ufizial in italian: Pellio Intelvi) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 977 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 10,2 km² e ona densità de 96 ab./km².
A Pei, che 'l confina con la Svizzera (comun de Arogn e de Roeuv), l'è nassuu l'architett Carlo Lurago (1615-1682), attiv a Praga e a Passavia.
Evoluzion demografegaModifega
L'andament del numer de abitant del comun de Pei l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
RiferimentModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Sch'ins mira dentant mo las entradas agriculas è il gudogn sa sminuì per 6,1% sin 61'400 francs. In dals motivs per quest digren èn ils pretschs per il latg ed ils pretschs per charn-portg che sajan sa reducids marcantamain l'onn 2015. Ultra da quai na saja l'aura betg stada optimala uschia che la racolta da diversas natiralias sco per exempel tartuffels, ravas da zutger, tirc ubain er puma saja crudada or bler pli pitschna. Quai communitgescha l'institut da perscrutaziun Agroscope.
RR novitads 17:00


text:
Oberentfelden
Oberentfelden (Oberämpfäud in aleman) a l'è un cumün svizzer del distret de Aarau. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 7 437 abitant e una süperfiss de 7.16 km², e al se tröva a una altitüden de 416 meter sura al livel del mar.
El cumün de Oberentfelden a l'è tacaa ai cumün de Gränichen, Gretzenbach (SO), Kölliken, Muhen, Schönenwerd (SO), Suhr, Unterentfelden.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Oberentfelden l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 965 col nom de Endiveld.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Oberentfelden in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Battalia
Un battalia[1] es un combatto inter duo o plus fortias armate in un guerra.
Battalias famose[modificar | modificar fonte]
- Le Battalia de Actium
- Le Battalia de Adrianopole
- Le Battalia de Agincourt
- Le Battalia de Alfarrobeira
- Le Battalia de Gallipoli
- Le Battalia de Gettysburg
- Le Battalia de Goliad
- Le Battalia de Guadalcanal
- Le Battalia de Hastings
- Le Battalia de Little Big Horn
- Le Battalia de Marathon
- Le Battalia de Midway
- Le Battalia de Stalingrad
- Le Battalia de Swally
- Le Battalia de Verdun
- Le Battalia de Thermopylae
- Le Battalia de Waterloo


text:
1 pitschna tschagula
paintg *
1 liter buglion da bov
400 g ris da risotto*
150 ml vin alv
0,5 dl groma*
200 g chaschiel d’alp*
paira madira
paiver
Tagliar la tschagula e la brassar levamain en paintg. Agiuntar il ris, maschadar tut bain e stidar cun il vin alv. Laschar coier en il vin dal tuttafatg.
Alura agiuntar adina puspè in zichel buglion da bov, fin ch’il ris è cotg.
Agiuntar il chaschiel d’alp, la groma e la paira e maschadar tut bain en la padella. Servir en plats da schuppa prestgaudads. Cundir cun in zichel paiver.
*Il recept original vegn fatg cun:
– paintg e groma da la chascharia da mustra “Caseificio del Gottardo”
– ris dal manaschi agricul Terreni alla Maggia
– chaschiel d’alp da Fieudo dal manaschi agricul da Katya e Gabriele Genoni. Ins po dentant era prender in auter chaschiel d’alp dir.


text:
Werner Steidle vegn undrà cun il premi cultural 2016. Quai per ses engaschi sco dirigent, musicist, organist e surtut per ses merits sco magister da musica e promotur da la furmaziun musicala en Engiadin'Ota.
Werner Steidle ha 61 onns, è creschì si a Constanza e viva dapi la scola secundara a San Murezzan. Là ha el fatg in giarsunadi sco electrodissegnader. Suenter ha el studegià al conservatori Winterthur orgla, clavazin e clarinetta. Dapi il 1987 s'engascha el sco magister da musica e maina divers chors. Cun sia lavur enritgescha el la vita culturala en Engiadin'Ota, scriva la cumissiun da cultura.
Aita Bott da Zuoz vegn undrada per ses merits en la sparta design. La giuvna da 32 onns ha fatg in num cun diversas atgnas exposiziuns, ed en collavuraziun cun designers renumnads sco Barber&Osgerby. En sia lavur sa confrunteschia ella cun ils tipics materials e l'ierta culturala dal mastergn en Engiadina, sco la cumissiun da cultura annunzia.
La premiaziun publica ha lieu ils 18 november 2016 en l'hotel Laudinella a San Murezzan.


text:
Igl è stà in project gigantic: Ils plans per in lai da fermada en la cuntrada dals vitg d’Andermatt, Hospental e Realp cun in mir da 208 meters autezza, in lai che vess pudì tegnair enavos 1,3 milliardas meters cubic aua.
Giuvens maltracteschan in inschigner
Ils emprims plans èn datads sin ils onns da 1920. Ma pir 1940 èn quels daventads pli concrets. Ina persuna ch'è stada involvida fitg el project era l’inschigner Karl Fetz. Sia incumbensa era stà da cumprar giaschoms e dischlocar ils abitants da la regiun. Il favrer 1946 han intgins giuvens maltractà el, ma la finala ha el pudì mitschar cun agid dal president communal e dal president dals burgais.
Gronda resistenza
La resistenza encunter il lai da fermada è stada gronda, sco Ludwig e Berta Regli sa regordan.
La tatta da Berta, ch'aveva da quel temp passa 80 onns, haja gì scrit ina brev a ses figl e ditg tranter auter:
Wehrt euch bis aufs Blut!
La resistenza dals Uranais encunter il project, inizià da las Ovras electricas da la Svizra centrala, ha gì success. Il project è vegnì retratg definitiv l’onn 1951.
Ord l'archiv
Il project ad Andermatt n'è betg stà il sulet «project gigantic» daquel temp. L'emissiun «Cuntrasts» ha preschentà avant in onn quatter projects utopics dal cumenzament dal 20avel tschientaner.


text:
La Clinica autalpina Tavau survegn ina nova scheffa a partir da l’october: Il cussegl da fundaziun ha elegì Evelyne Wirz Eberle sco successura da Georg Schäppi che daventa schef da l’Ospital universitar d’uffants da Turitg.
Evelyne Wirz Eberle ha 57 onns ed haja gronda experientscha en il management ed en la direcziun da diversas clinicas da reabilitaziun, scriva la clinica. Tranter auter è ella stada tar la clinica Hirslanden ed en la Höhenklinik Wald a Turitg. Ella ha tranter auter la scolaziun da CAS da management da finanzas e controlling da la Scol'auta da Son Gagl ed in MBA en direcziun d'interpresa. Medemamain ha ella diploms sco fisioterapeuta naturopata e massadra medicinala.
La Clinica autalpina Tavau
La Clinica autalpina Tavau è, sco els scrivan sez, ina da las clinicas da reabilitaziun dominantas en la Svizra. Quai en ils champs da la cardiologia, pneumologia, dermatologia, allegologia e psicosomatica per creschids, uffants e giuvenils. Diagnostica, perscrutaziun e terapia giajan maun en maun.


text:
Il «Grand Prix Music» vegn quest onn surdà er la terza giada. Il premi è dotà cun 100’000 francs. Tut las musicistas ed ils musicists nominads survegnan mintgamai in premi da 25’000 francs.
Victoria meritada
Sophie Hunger ha gia cun 23 onns producì ses prim portatuns. E quest album ha la dunna edì sut atgna reschia. Tuttina è «Sketches on Sea» stà in success. Ed uss 10 onns pli tard e 5 albums pli tard mussa la dunna ch’ella è ina chantadura passiunada ed ina artista che po fascinar il public.
RR novitads 23:00


text:
Durant ils onns otganta, lura cura che las equipas grischunas dad Arosa e da Tavau dominavan la liga naziunala, era il derbi grischun ‘quella’ partida. Il duel tranter las grondas equipas grischunas era in duel tut spezial. Gia ditg avant il derbi grischun, dentant era suenter, vegniva la partida celebrada sin las plazzas da scola en tut il chantun. Er tar ils fans pli gronds a la maisa radunda era il derbi ‘quel’ tema. Ins tegneva per Arosa u per Tavau e magari deva quai era discussiuns e dispitas.
Davos derbi Arosa-Tavau avant passa 30 onns
L'emprim ha Arosa stuì far l'onn 1986 il pass enavos en l'emprima liga, pervi da problems finanzials. Pli tard è era seguì il HCD. Il derbi grischun tranter questas duas equipas hai lura mo pli dà la stagiun 1990/1991. Il davos sco menziunà l'atun 1990. Dapi lura spetgan ils fans da questas duas equipas sin in ulteriur duel tranter Arosa e Tavau.
Derbi en il rom dal giubileum da 100 onns HCD
Il Club da hockey da Tavau festivescha quest onn ses giubileum da 100 onns. Perquai han ins decidì da partir en la stagiun da giubileum cun ina partida da preparaziun encunter Arosa. Il HCD fa pia suenter varga 30 onns puspè ina giada il viadi fin entasum la val Scanvetg. Betg pli Guido Lindemann, encunter Jaques Soguel, u Beni Neininger encunter Fausto Mazzoleni mabain Kim Lindemann encunter Andres Ambühl, u Ramon Pfranger encunter Enzo Corvi.


text:
Per organisaziuns
Per finanziar la lavur d'utilitad publica stattan a disposiziun differents meds finanzials: retgavs da la dieschma d'alcohol da la confederaziun, da las taxas da patenta d'alcohol dal chantun, da la collecta da la rogaziun federala sco er da la fundaziun dr. Stephan à Porta.
Organisaziuns pon dumandar meds finanzials da l'uffizi dal servetsch social per projects u per activitads socialas. Vulessas Vus inoltrar ina dumonda? Duvrai per plaschair quest formular "Dumonda per contribuziun al project " ni quest formular "Dumonda per contribuziun ad in manaschi ". Ils formulars da dumonda vegnan mintgamai publitgà l'october en l'internet. Las dumondas ston arrivar fin ils 31 da december tar l'uffizi dal servetsch social. La decisiun davart la repartiziun vegn per regla prendida il matg da l'onn suandant.
Per persunas singulas
Differentas fundaziuns e divers fonds gidan persunas e famiglias grischunas ch'èn en situaziuns da miseria.
Ils servetschs socials regiunals examineschan Vossa situaziun ed As sustegnan tar l'inoltraziun da la dumonda. Avais Vus dumondas u problems? Fixai in termin da cussegliaziun. As drizzai per plaschair al servetsch social regiunal da Vossa regiun.
Survista dals servetschs socials regiunals en il chantun Grischun.
Fundaziun Boner
La fundaziun sustegna persunas basegnusas. L'uffizi dal servetsch social administrescha l'import che la fundaziun ha mess a disposiziun e fa mintga onn in rapport davart ils pajaments per mauns dal cussegl da fundaziun.
Dumonda a: Uffizi dal servetsch social chantunal dal Grischun, Gürtelstrasse 89, 7001 Cuira
Fundaziun Carl ed Elisabeth Caflisch
La fundaziun gida umans ch'èn vegnids en miseria pervia da malsogna u d'accident u per auters motivs. L'uffizi dal servetsch social administrescha l'import che la fundaziun ha mess a disposiziun e fa mintga onn in rapport davart ils pajaments per mauns dal cussegl da fundaziun.
Dumonda a: Uffizi dal servetsch social chantunal dal Grischun, Gürtelstrasse 89, 7001 Cuira
Fundaziun Casal Bernard
Cun prestaziuns finanzialas unicas u cun prestaziuns annualas periodicas sustegna la fundaziun persunas e famiglias ch'èn vegnidas en miseria. La fundaziun sustegna mo burgaisas e burgais dal chantun Grischun, en spezial umans pli giuvens, pli vegls e malsauns, persunas cun impediments sco er persunas talentadas che n'han betg ils meds finanzials per ina scolaziun professiunala. Il cussegl da fundaziun decida – sin proposta da l'uffizi dal servetsch social – mintga quartal davart las dumondas.
Dumonda a: Uffizi dal servetsch social chantunal dal Grischun, Gürtelstrasse 89, 7001 Cuira
Legat Willy-Bezzola
Cun ils meds finanzials vegnan sustegnids umans en miserias socialas en l'Engiadina, en la Bregaglia ed en il Puschlav. Davart las dumondas vegni decidì mintga emna.
Dumonda a: Uffizi dal servetsch social chantunal dal Grischun, Gürtelstrasse 89, 7001 Cuira
Fundaziun R. & M. Bollinger
La fundaziun gida uffants cun dischavantatgs socials, cunzunt en ils territoris da muntogna. Ella sustegna ils uffants cun contribuziuns finanzialas u materialas (p.ex. giugarets, urdains da sport). Il cussegl da fundaziun decida – sin proposta da l'uffizi dal servetsch social – mintga mais davart las dumondas.
Dumonda a: Uffizi dal servetsch social chantunal dal Grischun, Gürtelstrasse 89, 7001 Cuira
Fond da l'agid social
Il fond da l'agid social gida persunas e famiglias a surmuntar situaziuns da miseria acutas. Davart las dumondas vegni decidì mintga emna.
Dumonda a: Uffizi dal servetsch social chantunal dal Grischun, Gürtelstrasse 89, 7001 Cuira
Fundaziun succurs d'enviern dal Grischun
Cun prestaziuns finanzialas u materialas (p.ex. vestgadira, letg, tastga da scola) gida la fundaziun durant in tschert temp famiglias e persunas ch'èn vegnidas en ina situaziun d'urgenza economica e sociala. Davart las dumondas vegni decidì mintga emna.
Dumonda a: Uffizi dal servetsch social chantunal dal Grischun, Gürtelstrasse 89, 7001 Cuira


text:
En las giassas stretgas da la citad veglia da Cuira han var 40 vendidras e vendiders exponì lur delicatessas. Suenter ch’ils expositurs han durant lung temp stuì guntgir sin la via da la staziun, èsi stà l’emprima fiera, ch’els han puspè pudì far al lieu usità. Per Aldo Arpagaus da Cumbel, ch’ha dapi 2010 in stan a Cuira, è quai in grond levgiament. La via da la staziun saja atgnamain in lieu pli prominent, dentant n’haja quel betg derasà l’atmosfera da fiera. En la citad veglia saja quai tut auter.
Era sche las vias da la citad veglia èn stadas bain emplenidas: l’obligatori da mascras è vegnì resguardà fitg bain. Plirs placats sin la fiera han adina puspè fatg attent la glieud sin las mesiras. Era durant star en colonna tar divers stans ha la glieud empruvà da tegnair distanza.
Spargia – verdura da hit 2021?
In dals stans ha cunzunt attratg l’attenziun, numnadamain il stan da spargias da la famiglia Gisler da Cuira. Gia in’ura suenter che la fiera era averta, sajan tut ils quatter chartuns plain spargias stads vendids, declera Hanspeter Gisler, manader da producziun. Uschia han els anc ina giada stuì ir per ina chargia.
Insumma haja el constatà, che las spargias giajan quest onn davent sco paunets frestgs. Il motiv persuenter savess esser la buna qualitad u er perquai ch’i sa tractia tar las spargias d’ina bumba da vitamins, ch’ins possia cuschinar a moda e maniera differenta.


text:
Furmaziun supplementara
Noziuns-clav : Diplom professiunal per persunas creschidas
La furmaziun supplementara serva a meglierar ed ad actualisar cumpetenzas, abilitads ed enconuschientschas existentas sco er a las orientar vers secturs e vers incumbensas novas ed a las amplifitgar il medem mument. Activitads da furmaziun supplementara han lieu ordaifer il sistem da furmaziun formal. Da quai fan part activitads da la furmaziun generala u da la furmaziun orientada a la professiun che han lieu en in rom organisà e che na mainan betg a diploms renconuschids dal stadi (tranter auter curs da furmaziun supplementara, seminaris) ubain process d'emprender ordaifer ina relaziun d'instruir e d'emprender u d'ina pussaivladad d'emprender (tranter auter leger litteratura spezialisada, emprender a la plazza da lavur).
Suenter che la fasa da consultaziun è terminada vegn uss elavurada ina missiva per mauns dal Cussegl naziunal e dal Cussegl dals chantuns.
La gronda part da la populaziun svizra fa en x-ina furma ina furmaziun supplementara. Sch'ina persuna absolva ina furmaziun supplementara, dependa tranter auter da sia motivaziun generala, da las resursas da temp e finanzialas u da la purschida da furmaziuns supplementaras. Persunas cun in'activitad da gudogn a temp cumplain e persunas cun in'activitad da gudogn d'in pensum da passa 50% frequentan plitost ina furmaziun supplementara che persunas cun in'activitad da gudogn da main che 50%. Persunas cun in'activitad da gudogn pli savens che persunas senza activitad da gudogn. Pli aut ch'il nivel da furmaziun è e pli pitschna che l'activitad da furmaziun supplementara è.
Direcziun e cundiziuns generalas da la furmaziun supplementara
Il mund da la furmaziun supplementara svizzer sa distingua tras ina gronda diversitad che pertutga la cumpetenza, la regulaziun, las purschidas e la finanziaziun. La furmaziun supplementara s'orientescha per gronda part a l'economia da martgà. Persunas privatas èn savens las purtadras e las purschidras da furmaziuns supplementaras. La furmaziun supplementara fa en emprima lingia part da l'atgna responsabladad da l'individi e vegn purtada per gronda part da las participantas e dals participants sezs. La Confederaziun ed ils chantuns ageschan mo subsidiarmain en il sectur da la furmaziun supplementara: Entaifer la furmaziun supplementara intervegnan els en quels secturs, dals quals las finamiras ed ils effects prendids en mira na vegnissan betg cuntanschids senza regulaziun correspundenta u senza mesiras da promoziun.
Differentas leschas spezialas da la Confederaziun cuntegnan disposiziuns tar la furmaziun supplementara. Questas regulaziuns èn – sco la furmaziun supplementara en general – sa sviluppadas or da l'istorgia e sa differenzieschan tenor il grad da specificaziun ed adempleschan differentas finamiras: tranter auter:
-
regla la Lescha federala davart la furmaziun professiunala (LFPr) la furmaziun professiunala orientada a la professiun
-
concernan differentas disposiziuns federalas mesiras da reintegraziun en cas da dischoccupaziun u en cas d'invaliditad
-
cuntegnan il dretg d'obligaziuns ed il dretg da lavur medemamain disposiziuns pertutgant la furmaziun supplementara
-
La furmaziun supplementara serva er a l'integraziun socioculturala da gruppas specificas. Mesiras da furmaziun supplementara cun intents specifics per gruppas vegnan sustegnidas particularmain en il rom da la migraziun, da l'illetrissem, da l'egualitad da persunas cun impediments e.u.v.
Tras la revisiun da las disposiziuns concernent la furmaziun en la Constituziun federala (art. 64a Cst.) ha la Confederaziun survegnì la cumpetenza da fixar ils princips da la furmaziun supplementara en ina lescha. Cun la nova lescha da la furmaziun supplementara vegn l’incumbensa constitutiva ad ir en vigur. La lescha integrescha la furmaziun supplementara en il spazi da furmaziun svizzer e fixescha ils principis per ina furmaziun supplementara.
Ils chantuns reglan la furmaziun supplementara orientada a la professiun en las leschas executivas chantunalas tar la Lescha federala davart la furmaziun professiunala. La furmaziun supplementara generala (betg orientada a la professiun) po vegnir organisada giuridicamain ed organisatoricamain en moda differenta da chantun a chantun p.ex. en ina lescha specifica davart la furmaziun supplementara, en il rom da la regulaziun da la furmaziun supplementara orientada a la professiun, en leschas da scola e da cultura u en autras basas legalas. Ils chantuns coordineschan incumbensas surregiunalas da la furmaziun supplementara tras la Conferenza interchantunala per la furmaziun supplementara (CIFS). Sco conferenza speziala da la Conferenza svizra da las directuras e dals directurs chantunals da l'educaziun publica (CDEP) s'engascha la CIFS per in emprender per vita duranta. Ella sa cumpona d'incumbensadas e d'incumbensads chantunals per la furmaziun supplementara.


text:
Igl è stà in duel tranter l’emprim da la Challenge League, ils Grasshoppers – e Losanna che gioga pir dapi questa stagiun en la Super League. E sin il Letzigrund a Turitg hai dà in 2:0 per il underdog.
Omadus gols han ils Grasshoppers marcà en la segunda mesadad. L’emprim ha Léo Bonatini gartegià en la 68avla minuta. La decisiun è lura crudada en la 80avla minuta, cura che Cristian Ponde ha realisà a moda suverana in penalti.
Ils pitschens èn vinavant fin uss
Suenter che trais gieus dals otgavelfinals èn dads – han cun GC, Aarau e Winterthur mo clubs da la Challenge League cuntanschì la proxima runda. Dals tschintg gieus ch’èn anc da dar, è sulet il duel tranter Chiasso e Lucerna gia planisà per ils 10 da mars.


text:
Oli (liquid)
L'oli, o oi, l'è una sustanza liquida che la vonz. El pö vess ricavaa da animal, vegetal o mineral, e l'è druvaa in tanta maner. A seconda de l'oli, el pö vess druvaa cume ingredient in cüsina, cume lübrificant, o cume carbürant.
Oli alimentarModifega
I oli alimentar i henn prudut grass che i se trövan al stat liquid quand che i henn a temperadüra ambient. I oli vegetal de solit i deriven da la spremidüra de sumenza uleùsa (pres. di girasù, ninsciulinn giapunes, e.i.v.) o da i uliv, ma anca da alter part di piant.
Oli lübrificantModifega
I oli lübrificant i henn fat da una bas (o mistüra de bas) e da un insemae d'aditiv druvaa per mejur i carateristich chimich-fisich. I du carateristich principal i henn la densità e la viscusità.
Oli carbürantModifega
L'oli vegetal el pö vess druvaa cume cumbüstibil, (presempi per cös), o cume carbürant per certi mutur Diesel.


text:
Per il traffic han ins endrizzà in sviament sur Ardez – Ftan – Scuol. Damai che la via sur Ardez enfin Ftan è stretga, po il traffic mintgamai be passar en ina direcziun. Perquai èsi da quintar cun colonnas. Sco che Jachen Kienz, schef dal district da l'Uffizi da construcziun bassa, ha ditg envers RTR, resta quella situaziun fin suenter Bumaun uschia.
Camiuns sur 18 tonnas na pon betg duvrar il sviament via Ardez e Ftan a Scuol. Quels ston charrar via Zernez en Val Müstair e vinavant sur il pass dal Reschen.
Radund 500 meters cubic
Glindesdi suentermezdi è ina bova da radund 500 meters cubic vegnida giu gist en vischinanza da l'hotel Scuol Palace. Immediat han ins serrà la via principala.
RTR novitads 12:00


text:
Dasper las 8'500 uras sco auters onns, hai dà 1'200 uras supplementaras, scriva l'Agid svizzer per la muntogna en sia communicaziun.
Agid immediat da dus milliuns francs
Pervia da la crisa da corona ha l’Agid svizzer per la muntogna sustegnì l’onn passà radund 100 projects cun dus milliuns francs agid immediat. Ils daners èn ids ad interpresas pitschnas ch’èn stadas ordvart pertutgadas da la crisa. Perquai hajan ils voluntaris gì dapli lavur.
Per onn sustegna la fundaziun passa 600 projects cun radund 35 milliuns francs. L’organisaziun vegn sulettamain finanziada entras donaziuns.


text:
Derasaziun
La SSR producescha e derasa programs per l'entira Svizra. Cun agid d'ina infrastructura cumplexa ademplescha ella sia incumbensa da distribuziun.
Differentas modas da recepziun per noss programs da radio e da televisiun garanteschan in provediment da bunamain 100% da las chasadas. Nus investin en l'avegnir digital da las medias e nizzegiain uschia per noss public il potenzial da novas tecnologias e lur qualitads. Nus pussibilitain televisiun d'auta resoluziun (HDTV e Dolby Digital) e radio senza disturbis (Digital Audio Broadcasting, DAB+).
Derasaziun da programs e cuntegns
Televisiun
- Satellit DBV-S
- Cabel DVB-C
- Internet/streaming
- Boxa digitala IPTV
- HBBTV
Radio
- DAB+
- UUC
- Radio via satellit
- Radio via internet
- Radio via cabel
Internet
- Televisiun via internet
- Boxa digitala IPTV
- Radio via internet
Il diever da las medias sa mida
La digitalisaziun mida las disas ed ils basegns dals consuments da medias:
- Purschidas da multimedia en l'internet satisfan meglier ad interess spezials che formats derasads a moda lineara.
- Ils consuments fan diever da purschidas via apparats multifuncziunals, e quai pli e pli a moda independenta dal lieu e dal temp.
- Ils giuvenils consumeschan adina damain radio a moda lineara. Tuttina sa fan valair meglier noss emetturs visavi nossa concurrenza. Grazia a la pussaivladad da tadlar las emissiuns da tut las uras (podcasts, radio on demand) u en l'internet gudagnain nus novas audituras e novs auditurs da radio.
- Grazia a l'internet n'èn ils consuments da televisiun betg pli liads a temps d'emissiun. Els consumeschan ils cuntegns ch'als plaschan il meglier, e quai a moda independenta dal temp.
Nossa purschida multimediala s'adattescha a questas midadas e cuntanscha uschia era la nova generaziun da medias.


text:
Il procuratur public Nicolas Dubuis ha confermà quai a l’agentura da novitads sda. Avant aveva gia il «Walliser Bote» rapportà. Las irregularitads sajan vegnidas remartgadas cura che burgais, che n'han betg survegnì ils documents d'elecziun, han vulì dar giu lur vusch en ils locals d'elecziun, ha ditg Thomas Anthamatten chanzlist da la citad da Visp. L'examinaziun dal register da vuschar haja alura mussà che quai era gia vegnì vuschà en num da questas persunas.
Las dimensiuns n’èn betg conuschentas
Davart la dimensiun da la cugliunaria pussaivla na datti naginas indicaziuns. Tar il segund scrutini era il cusseglier guvernativ Oskar Freysinger (PPS) betg pli vegni reelegì.
Freysinger s'exprima
Per l'emprima giada suenter sia nunelecziun en la regenza vallesana è Oskar Freysinger s'exprimì publicamain. En in video sin facebook è el sa mussà conciliant. Suenter ina lutga haja el puspè chattà la pasch scriva Freysinger en il video. El ha engrazià a ses electurs per la fidanza e l'engaschi. Vitiers ha el ditg che sia carriera politica saja a fin. - L'anteriur cusseglier naziunal da la PPS ha stuì acceptar la dumengia passada ina terrada istorica. El n'è betg pli vegnì reelegì sco cusseglier guvernativ dal Vallais.
La PPS fa recurs
La partira populara dal chantun Vallais fa uss recurs cunter ils resultats dal segund scrutini. Ella sa basa sin las denunzias fatgas da las vischnancas Brig, Visp e Naters.
RR novitads 20:00+


text:
L ie tert domesdì via, ai 22.05.2021, canche l vulcan Nyiragongo a nord de Goma sbroca ora. La persones dla zità de Goma, che cumpëida ca. 2 milions de
abitanc, scumencia a mucé tla ziteies y ti paejes ntëurvia, ma ënghe tl stat cunfinant Ruanda.
Ai 23.05.2021 se fërma l’eruzion dl vulcan. Purempò ie l sbruché ora dl vulcan acumpanià da tremoc, che porta for inò a nueva scassedes te zità y fej truep
danns. Do l’eruzion ie la persones ruvedes de revieres te zità, ma i messova for inò se n jì per via di tremoc. La guaja di tremoc ie la lava, che se chier si streda sota tiera. Sëuraprò toma
cënder da tuesse sëura la zità y si ntëurvia. A chësta maniera ne n'iel nia puscibl maië la verdura che ie unida zidleda. Tl lech Kivu manacia de stlupé butles de gas de metan.
Ai 27.05.2021 detlarea l gurnadëur de Goma mesa zità coche raion cun n aut putenzial de risia y damanda l’evacuazion de chesta zones, do na ancunteda cun na grupa de esperc de vulcans. Ntan l di
à mo n iede ngrum de jënt lascià la zità. La banches ie stlutes y a chesta maniera ie la majera pert di muciadives per streda, zënza scioldi. Tl ntëurvia ne
n'iel tan che deguna pusciblteies de tò su duta la jënt che mucia. L pericul de epidemies ie grant.
Abinon adum aiuc per la jent de Goma, per ti judé te chesta situazion datramp ria
IBAN: IT81P0823858860000301070835
MOTIF: eruzion vulkan
DE GRA


text:
Il verrucano è la gera d’erosiun da quella muntogna ch’è sa furmada e danovamain sa defurmada ditg avant las Alps.
Forsa enconuschais Vus il crap squitschà che consista da gera groppa. Cura che las Alps èn sa furmadas, ha il process d’erosiun immediat puspè cumenzà a defurmar la giuvna muntogna. Ils auals e flums han alura purta il material a l’ur da las Alps, nua ch’el è vegnì deposità ed è s’endirì a crap squitschà. Er il verrucano è sa furmà en sumeglianta maniera, però 200 milliuns onns pli baud. La muntogna da lez temp variszica è vegnida defurmada – sco oz las Alps – tras erosiun, ed il material è vegnì purtà davent dals flums e deponì en lieus pli bass.
Il verrucano consista da crappugls e grauns da sablun endirids. La colur cotschna deriva dal cuntegn bass da fier.
Las parts alvas èn surtut quarz d’anteriurs crappugls e grauns da sablun. Tgi che suonda l’aual da l’hotel Parc Naziunal Il Fuorn amunt, inscuntra sin via adina puspè scoluradas violettas per terra. Quellas derivan dal verrucano. Ils pli marcants èn ils blocs da verrucano a l’entschatta da la Val Trupchun: els sa chattan en il letg dal flum a mesa via tranter la plazza da parcar Prasüras e la chamona Varusch.


text:
Las cifras dal Seco sa basan sin las indicaziuns da las decleraziuns d'export dals exportaders. Tenor quellas han interpresas svizras exportà material da guerra en valita da 299,2 milliuns francs. Quai èn 44,7 milliuns francs dapli che durant la medema perioda da l'onn passà.
A lunga vista
Il Seco relativescha entant las cifras. Guardà sur la media da plirs onns giajan las cifras enavos. Las cifras da quartal mussian be la situaziun mumentana. A lunga vista giajan ils exports enavos.
Exports en 61 pajais
Ch'i vegn exportà material da guerra en pajais da conflict na plascha betg a la GSoA. Uschia saja vegnì exportà material da guerra en valita da 15 milliuns francs en pajais ch'èn involvids en la guerra dal Jemen. Er en la Tailanda ed en il Pakistan saja vegnì exportà quest onn dapli.
Debatta emoziunala
Las ultimas emnas han divers rapports da medias provocà ina discussiun davart ils exports da material da guerra. Uschia èsi per exempel vegnì enconuschent che granatas da la Ruag èn vegnidas duvradas en la Siria ed en la Libia.
RR novitads 16:00


text:
Cassina de Pecci
Cassina de Pecci (Cassina de' Pecchi) l'è on comun de la Provincia de Milan con 13.096 abitant.
L'è traversaa de la Martesana, menter a est l'è bagnaa del rial Molgora. El se troeuva a nòrd-est de Milan, in d'ona zòna completament in pianura.
El paes, insema a Camporicch e Colombiroeu (al dì d'incoeu sò frazion) l'è staa ona frazion de Cernusch fina al 1811, menter la frazion de Sant'Agata la partegniva a Gorgonzoeula.
Gemellagg[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Cassina de Pecci l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
Cròia
Cròia (Krujë o Kruja in albanes; Croia o Croja in italian; Akçahisar in turch; Kroja in serb) l'è ona città albanesa, capploeugh del distrett omònim.
Cont ona popolazion de circa 20.000 abitant, Cròia a l'è cognossuda soratutt per vess la città d'origin de l'eròe nazional albanes, el Giòrg Castriòta Scanderbeg.
In de l'april del 1450 el castell de Cròia l'ha resistii per cinqu mes a on assedi turch, e inscì l'ha portaa ona ventada d'euforia in de l'Euròpa cristiana, che la vardava con preoccupazion l'avanzada ottomana (Costantinòpol la saria borlada giò domà trii ann dòpo).
El nòmm de la città la vegn de la paròla albanesa krua, che la voeur dì font. Cròia de fatt l'era la città di font, vist che la se troeuva arent a montagn ricch de font e acqui fresch.
Per paradòss, vun di problema maggior de la città al dì d'incoeu l'è el sistema idraulich pòcch organizzaa.
D'interess turistich a hinn el castell, restauraa e divegnuu on musee dedicaa al Scanderbeg, e 'l bazar.