text:
Dialèt bresà
El bresà (bressan en lombàrt ocidentàl; en Italià dialetto bresciano), l'è 'na parlàda che fa part del ram gallo-italico de le lèngue romànze. Se 'l pàrla, 'ndèle sò diferènte varietà, endèl teretóre de la pruvìncia de Brèsa.
Careterìstiche principài[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
'Na bùna part de le paròle del Bresà le g'ha urìgin latìna, compàgn de l'italià: difàti i dialècc del Lombàrt i vé del latì volgàr parlàt en chèle zòne abitàde al tép de la culunizasiù romàna de zèncc de stìrpa cèltica. El teretóre bresà, en particolàr l'è stat séde dei Galli Cenomani che i s'è stabilìcc a sò ólta sùra a le popolasiù che gh'èra za lé, facilmènt de stìrpa compàgna ai Liguri e ai Euganei endèle ài e de zèncc de urìgin Etrüsca 'ndèle pianüre. Piö tàrde 'l teretóre bresà l'è stat envadìt dei Longobardi, popolasiù germànica che vignìa de la Scandinavia. La lèngua dei Longobardi la g'ha lasàt mìa póche órme 'ndèle paròle bresàne.
Clasificasiù[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Bresà 'l fà part del ensèma de le lèngue romànze, e 'n particolar, secóme che l'è 'n dialèt lombàrt, el fà part del ram Gallo-itàlico.
Endèla categurìa dei dialècc del Lombàrt, el Bresà 'l se piàsa, 'nsèma al Bergamàsc e al Cremàsc, 'ndèi dialècc Lombàrcc Orientài.
Variàncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le variàncc del dialèt bresà i è tàte. Per lo piö se tràta de variasiù de prunùncia piötòst lezére, ma sèrte parlàde, compàgn per ezèmpe del Mezanés (dialèt de Lemezàne) e i dialècc de la Àl Camònega, le ezebés diferènse piö marcàde, al pónt che 'l deènta difìcil pò a capìss de giü con l'óter.
Zòna de difuziù[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La distribusiù del Bresà la corespónt piö o méno ai cunfì aministratìf de la pruvìncia. Secóme che la Pruvìncia de Brèsa l'è piötòst grànda, apò a le varietà de dialèt i è tàte e le resènt de la 'nflüènsa dei dialècc parlàcc endèle pruvìncie vizìne.
Endèla zòna ucidentàl el Bresà 'l sföma 'ndèl Bergamàsc (che 'l se 'nsömèa fés) sènsa 'n cunfì nèt. Endèle parlàde de la bàsa (teretóre de pianüra 'ndèl sud de la pruvìncia) l'è fàcil reconóser l'acènto cremunés e mantoà, aisebé che l'è 'l Bresà che 'n realtà 'l scunfìna. I dialècc parlàcc a Àsola (MN), Castiù (MN), Castèl (MN), Ostià (CR), Robèc (CR), ecc. i è dialècc piö vizì al Bresà che nó al Mantoà o al Cremunés.
A nòrt, endèla pàrt setentriunàla de la Al Camònega i dialècc i è piötòst de tìpo Lombàrt-Alpìno, sul de la média àl a nì 'n zó i ciàpa le caraterìstiche tìpiche del Bresà. El Bresà 'l scunfìna apò a 'ndèl teretóre de la pruvìncia de Trènt. I dialècc de la àl de Léder e la àl d'Àmpola i è cunsideràde variàncc locài del Bresà.
Funulugìa[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La descrisiù e i ezèmpe riportàcc en chèsto artìcol i se referés a la varietà parlàda 'ndèl'àrea urbàna de Brèsa. I prensépe generài i è bù apò a per le ótre varietà del Bresà, aisebé che 'l sape normàl troà de le diferènse locài importànte.
El Bresà 'l g'ha 9 vocài e 20 consonàncc.
Consonàncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Le consonàncc sonóre /b/, /d/, /g/, /v/, /z/, /ʤ/ se le tróa mài a la fì de la paròla.
- El fonéma /ʧ/ l'è prununciàt [j] quan che 'l vé prima de 'na consonànt. Chèsto 'l söcét mài en mès a 'na paròla perchè la sequènsa /ʧ/+consonànt la ezìste mìa 'n Bresà. Envéce, 'l pöl capetà semài che 'l fonéma /ʧ/ l'è 'n puzisiù finàl de 'na paròla che la vé prìma de giöna che àmbia per consonànt. Per ezèmpe:
- i è nacc a Bèrghem - [iɛnaʧaˈbɛrgɛm]
- i è nacc vià - [iɛnajˈvja]
- La consonànt lateràl palatàl /ʎ/ se la tróa apéna 'ndèla paròla englià /enˈʎa/ (che völ dì de là) e 'ndèl vèrbo sbaglià e 'ndele sò fùrme cuniugàde. Ezèmpe:
- vé 'nglià a éder - /venʎaaˈedɛr/
- me só sbagliàt - /me so sbaˈʎat/
- I suòni /j/ e /w/ i è semi-consonàncc aprosimàncc, palatàl la prìma e labiàl-velàr (coarticulàda) la segónda. I è fonémi diferèncc de le vocài /i/, /u/. Le còpie mìnime riportàde 'ndèl ezèmpe che sóta, le mèt en evidènsa chèsta situasiù:
- quàt /kwat/= it. quanto
- cuàt /kuˈat/= it. covato
- piàt /pjat/= it piatto
- piàt /piˈat/= it morso
- En sèrte zòne, el suòno [s] el vé süstitüìt còn [h]. Chèsto 'l capèta suradetöt endèi dialècc de la Val Trompia, de la Àl Camònega e 'n Franciacürta. En chèste zòne, per conseguènsa, Brèsa 'l vé prununciàt [ˈbrɛhɔ] 'nvéce che [ˈbrɛsɔ].
- Gh'è de dì che apò a 'ndèle zòne 'ndóche chèsto fenòmeno l'è la régola, gh'è dele ecesiù interesàncc de tègner en cönt. Paròle còme grasie le vé mài prununciàde *[ˈgrahje]. La prunùncia più fàcil de troà 'ndèle generasiù piö züine l'è [ˈgrasje], ma de le persùne ansiàne l'è mìa rar sintìl prununcià amò [ˈgrahʧe] che l'è la versiù piö genüìna.
En quàc óter ezèmpe de chèsta caraterìstica:
- licensià / lehencià -> [liʧenˈsja] / [lehenˈʧa] ma mài [liʧenˈhja]
- pasiunàt / pah•ciunàt -> [pasjuˈnat] / [pahʧuˈnat] ma mài [pahjuˈnat].
- El fonéma /ʃ/, aisebé che'l vègne dopràt endèn nömer sèmper piö grant de paròle, l'è mìa genüì e 'l vé dopràt suradetöt per le paròle che vé de l'italià e de ótre lèngue. Per ezèmpe:
- scià /ʃiˈa/ = it. sciare
- sciàmpo /ˈʃampo/ = en. shampoo
- sciòr /ʃɔr/ = mil. sciur (en bànda a la versiù piö genüìna siòr).
Vocài[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Bresà 'l g'hà 9 fonémi vocàlech:
Apéna tré fonémi vocàlech i è pirmitìcc endèla sìlaba finàl semài che chèsta l'è mìa acentàda:
- el fonéma /a/, ma apéna endèle sìlabe deèrte
- i fonémi /o/ e /e/, tat endèle sìlabe deèrte cóme 'nde chèle seràde.
Dèle ótre vocài le pöl véser prezènti 'ndèle paròle töde 'n prèst de ótre lèngue.
El suòno finàl endèle paròle caàj, mài, formài, ecc. l'è 'n realtà la consonànt aprosimànt /j/.
- Del pónt de vìsta stretamènte fonétic, la -j finàl l'è difìcil de distìnguer del fonéma vocàlec /i/, ma la sò natüra de consonànt en chèsto càzo l'è mitìda 'n evidènsa del comportamènt denàcc a 'na vocàl, cóme 'ndèi ezèmpe che sóta:
- dés gnàri enfilàcc fò - se 'l prunùncia [des'ɲariɱfilaj'fɔ].
- la e- de enfilàcc la sparés perchè la -i de gnàri l'è 'na vocàl.
- dés caàj enfilàcc fò - se 'l prunùncia [deskaˈajɛɱfilajˈfɔ].
- el vé mài en zó - se 'l prunùncia [elvemajɛn'zo].
- g'hó du formài endèla moscaröla - se 'l prunùncia [godufor'majɛndɛlamosca'røla].
- le e- de enfilàcc, en e endèla le sparéss mìa perchè le -i finài le se compórta mìa de vocài ma cóme 'na semi-vocàl /j/.
Endèna bùna part de le varietà del Bresà, 'l fonéma /a/ 'l vé rindìt condèl alòfono [ɔ] quan che chèsto l'è l'öltem suòno de 'na paròla (semài che la sìlaba l'è mìa acentàda; bizògna sta atènti a mìa cunfundìl condèl fonéma /ɔ/).
Ezèmpe de /a/ finàl:
- [ˈlynɔ] (lüna)
- [sɛtɛˈmanɔ] (setemàna)
A diferènsa del Lombàrt Ucidentàl, el Bresà — isé cóme i óter dialècc del Lombàrt Orientàl — el g'ha mìa vocài lónghe 'n upuzisiù a vocài cürte. Endèle paròle cóme caàl (it. cavallo), caaöcc (it. libellula), péer (it. pepe), deèrt (aperto), ecc., le dò vocài le fùrma 'n iàto.
Del pónt de vìsta stòrich, chèsta situasiù l'è sèmper creàda de la sparisiù de la consonànt intervocàlica -v-, per ezèmpe: caàl < *cavàl < lat. vol. caballus, caaöcc < *cavaöcc, deèrt < *devèrt, péer < *péver < lat. piper.
Prudusiù leterària[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
I prim ezèmpe de tèscc scriìcc en Bresà i è dèi tòch de 'na lòde cunusìda cóme Mayor gremeza il mund no pothevela ancor aver, un tèst scriìt a mà 'ndel sècol XIV e ritroàt a Böegn (Val Trompia).
Datàda 24 de óst del 1339, e ritroàda de Mons. Paolo Guerini endèl Archive Stòrich Civich, gh'è apò 'na Descrisiù de töte le fontàne de Brèsa. Se tràta de 'na descrisiù tècnica cumpilàda de 'n anònim perìt endèla lèngua volgàr bresàna del tép. L'incipit de chèsto docümènt el dis:
- "Fontana la qual si trata del canò mayster de li fontani de la rasò del Comun de Bressa è in dela tera de Mompià..."
Fórse póch piö recènt l'è la Passio Christi (conusìda apò col sò incipit: "Cum fo tradith el nos Segnor") ritroàda del Giuseppe Bonelli endèn còdes dei Disciplinati de S.Cristoforo de Brèsa e püblicada per la prima ólta 'ndèla rivista "Brixia Sacra" 'ndèl 1914. Se pènsa che la sàpe datàbil 'ntrà la fì '300 e 'l prensépe del '400. Endel stès còdes, gh'è stat ritroàt piö de recènt du óter tèscc, coévi del prim, cunusìcc come "Planctus Virginis Mariae" e "Sententia finalis iudicii", che 'nséma co la Passio i costetöesarès 'na sórt de ofése paralitürgich per el dé del Giöedé Sant[1].
Estràt de la Passio Christi[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cum fo tradith el nos Segnor
e vel dirò cum grandt dolor
Al tempo de quey malvas Zuthé
Un grant consey de Christ sì fé
Estràt del Planctus Virginis Mariae[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chi vol othí grant pietath
Ascolt la Virgen ch’à parlath.
Quant ela vith el so fiol
Morí in cros a xí grant dol
Estràt del Sententia finalis iudicii[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Contra tug i pechathor conclusiva
La quala Yesú Christ nos Segnor darà
Quant a la fí del munt lu si vegnirà
Xí cum De veras in sua mayestath
E che ognom sí serà resuscitath
Cum el proprio corp e cum l’anima
I quay in quest munt viveva insema.
En bèl pó piö cunusìda l'è però la Massera da bè en cumpunimènt en vèrs de Galeàs dei Urs (en italià: Galeazzo dagli Orzi), segretàre de Mariotto Martinengo, en nòbil del pòst, püblicàda a Brèsa 'dèl 1554, endóche gh'è descriìt le virtü de la bràa maséra Flor de Coblat, endóche Coblat l'è la versiù antìca de Cobiàt, en italià Collebeato, che alùra l'èra en paizì tacàt ai mucc a nort de la cità de Brèsa.
Al dé d'encö, la prudusiù leterària l'è crisìda 'n quantità e se tràta per lo piö de comédie 'n dialèt e cumpunimèncc de poezìa. Àngel Canòssi (1862-1943) l'è la figüra piö 'mportànte de la poezìa en Bresà, ma i mèrita de véser regordàcc apò l'Aldo Cibaldi nasìt a Salàdega 'ndèl 1914 e mórt a Gösàc endèl 1995, el manerbiés Ricardo Regósa, e 'l Franco Fava de Izé, ecc.
Ezèmpe de dialèt de l'Otsènt[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parabola del Fiöl Slandrù[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dialèt de Brèsa[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ön òm el gh'ìa du s'cècc.
E 'l piö zùen el dizè al sò bobà: "Bobà, dèm la part de béni che me pertóca!" e lü el ga fé le parcc.
Póch dòpo el piö zùen, fat sö töta la sò ròba, el se metè 'n viàs per ön paés lontà, e là 'l maiè föra töt el sò, endèi vése.
Dòpo che 'l g'ha consömàt töt, s'è fat en quèl paés öna gran caristìa, e lü 'l scomensè a troàs en bizògn.
E l'andè e 'l se metè a sèrver giü de quèl paés che 'l la mandè endèi sò camp a fà pascolà i porsèi.
E l'aerés volìt impienì la sò pànsa de le taèle che i mangiàa i sì, ma nisü ghe 'n dàa.
Tornàt pò 'n lü, 'l dizè: "Quàcc servitùr en cà del mè pàder i g'ha abondànsa de pà, e ché mé möre de fam.
Learò sö, e 'ndarò da mè pàder e ga dizarò: Bobà, ó pecàt cóntro 'l Signùr e cóntro de vó;
Zà no só piö dègn d'èser ciamàt vòst fiöl; tignìm cóme giü dèi vòst servitùr".
E, leàt sö, l'andè de sò pàder. Sò pàder el la vedè, che l'éra amò de lóns, el s'è moìt a compasiù e, corèndogh incóntra, el gh'è sbalsàt al còl e l'ha bazàt.
Alùra 'l fiöl el g'ha dit: "Bobà, ó pecàt cóntro 'l Signùr e cóntro de vó; zà no só piö dègn d'èser ciamàt vòst fiöl".
Ma 'l pàder el dizè ai sò servitùr: "Zó, prèst, portè ché 'l piö bèl àbit e vistìl, e mitìga l'anèl en dit e le scàrpe 'n pè;
E menè föra 'n vedèl engrasàt e copèl, e mangióm e stóm alégher!
Perchè 'sto mè fiöl cheché l'éra mòrt e l'è resösitàt; l'éra pèrs e l'è stat catàt" e i sa metè a tàola.
E s'cèt piö grant l'éra 'ndèl camp, e 'ndèl vègner a càza, quant che l'è stat vizì, el sentè a sonà e cantà.
E ciamàt föra 'n servitùr, el ga domandè che noità gh'éra.
E lü 'l ghe rispondè: "L'è riàt tò fradèl e tò pàder l'ha copàt ön vedèl engrasàt perchè 'l l'ha ricüperàt sà".
E lü l'è andàt en còlera, e no 'l volìa andà dét; ma sò pàder l'andè föra e 'l se metè a pregàl.
E lü 'n rispòsta 'l ghe dizè: "Ardè, l'è tacc agn che ve sèrve e no v'ó mài dizübidìt; e vó no m'ì mai dat gnà 'n cavrèt per godìmela coi mè cameràde;
E adès che quest àlter cheché, che l'ha maiàt föra 'l sò có le dóne, l'è tornàt, ì copàt per lü 'l vedèl engrasàt!"
E 'l pàder el g'ha rispòst: "Car el mè s'cèt, té te sé sèmper con mé, e quèl ch'è mè l'è tò;
Bizognàa fà past e godìsela, perchè 'sto tò fradèl cheché l'éra mòrt e l'è resösitàt; l'ìe pèrs e l'ó catàt".
Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag. 53
'Na noèla del Boccaccio[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dialèt de Aenù[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al dì d'incoeu Avenon l'è ona frazion del comun de Pertega Bassa, in de la Val Sabbia.
Dìze dóca che ne tép del pròm rè de Cìpri, dòpo che Gotifré de Bugliù l'ìa conquistà Tèra Sànta, l'è vignìt fò che öna sciùra de Guascógna l'è nà a pelegrinà al Sepólcro. Dòpo che l'è turnà a Cìpri, da vargü borlandòcc de òmegn l'è stà maltratà. Éla, sènsa negüne consolasiù, la 's dulìa; e la pensàf de nà dal rè; ma vargü i g'ha dét che la fa la faìga endàren, perchè l'éra tant sènsa spìret che, ólter no èser bù de vendicà i detòrcc di óter, el sofrìa da bislàch i fat a él, sichè quèi che gh'aìa quàlch magù, i se sfogàa cóntra de él. Quand 'sta fómla l'ha sintìt 'sto laùr, desperà de vendicàs, per sentìs om pó solevà del sò mal la pensàf de vulì mortificà la mizéria del rè. La gh'è nà avànti e la ghe dit: "Car el mè sciòr, mé no vègn mìa da él perchè 'l me vendicàs di ensülcc che i m'ha facc; ma per saì cóme 'l fa él a sofrì quèi che i ghe fa, che pòse 'mparà da él a soportài. El sa 'l Signùr come gh'éi dunarès volontèra, da che l'è isè bù de soportài!".
Ol rè, che fìna alùra l'éra stà tardìf e pégher, compàgn che 'l se disciàs fò dal sòn, l'ha scomensàf a vendicà de razù l'ingiüria fàta a 'sta fómla, e dòpo el s'è mit a perseguità de cör quèi che fàa dizonùr a la sò curùna.
Giovanni Papanti, Parlari Italiani in Certaldo, 1875, pag. 142
Dialèt de Bagulì[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bagolin el se troeuva in de la Val del Caffer (ona lateral de la Val Sabbia), al confin cont el Trentin.
Déch tóca che 'ndài tép dal pröm rè de Sìpri, dòpo che Gofrét de Bugliù l'àa ciapàda Tèra Sànta, süsedé che 'na nòbela de Guascógna la né pelegrìna al Sepólcher, e de liò egnéndo, reàda 'n Sìpri, da quàlcie balòs de òm la reseé dle bröte asiù. De la quàl còza, sènsa consolasiù crösàndose, la pansé de reolgìs al rè; ma 'l ghe egné dét da argiü ca l'éra fadìga tràda ìa, perchè a l'éra sé dèbol e sé bascòt che no mìa s'afróncc dèi àtre con östìsia l'endecàs, ma 'l ne toleràa abòt pròpe da coió de quì facc a èl, tat che quì che gh'ìa qualcie rògne a i le sfogàa col fàch dei detòrcc o di ensülcc. Santìda quèla còza liò la fómla, desparàda de endecàs, per véch quàlcie consolasiù del sò dolùr la 's fisè de olì mordì la meschenetà de quèl rè; e, nàdasan pianzèndo denàcc a èl la 'gh déde: "Vö, siór, mé no égn mìa da ö per endèta che 'm spète del detòrt che m'é stà fat, ma 'nvéze de quèla, ev prégo che m'ensegnàf comparté fé a sofrì quì che mé sènte ca i ve fa, asiochè, emparàndo da ö, mé pòse con pasiènsa soportà 'l mè. Ché 'l le sa 'l Segnùr, se 'l podès fà, de töt ciör v' donarès, dal momènt che gh'ì sé bùne spàle".
El rè, che fina aliùra l'éra stà mezariù e pégar, comià s'al se fós desadà, ha scomansà dal tòrt fat a quèla fómla, ca 'l vandeché seeramènt, al persagueté con töt regùr tócc quì che d'aliùra inàcc fàa argót cùtra l'onùr de la sva corùna.
ibidem, pagg. 142-143
Dialèt de Brèsa[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dìze dóca che ai tép del prim rè de Cìpri, dòpo che Gofrét de Bugliù l'ha ìt ciapàt la Tèra Sànta, l'è sücedìt che öna zentildóna de Guascógna l'andè pelegrìna al Sepólcro, e de là endèl tornà, quàndo la riè a Cìpri l'è stàda maltratàda de quàch birbànti. E lé la se 'n dolìa sènsa consolasiù; la pensè de 'ndà a fàn istànsa al rè; ma ergü i g'ha dit che sa perderès el fiàt, perchè l'ìra isé schif e isé póch de bé che gné 'l vendicàa le ingiürie di àlter, ma ànsi el toleràa con gran debolèsa quèle sènsa fì ch'i ga fàa a lü, cóze che quèi che i gh'ìa de le ràbie i ia sfogàa a fàga di despècc. Quàndo la fómna l'ha sintìt 'sto laùr, disperàda de vendicàs, per consulàs del sò mal l'ha pensàt de pià la mizéria de 'sto rè; e l'è 'ndàda de lü a piànzer e a dì: "El mè siòr, mé no vègne de té per ìga vendèta de l'insolènsa che i m'ha fat, ma per ìga sodisfasiù, ta préghe a ensegnàm cóme ta fé a tolerà quèle che i ta fa a té, perchè, a 'mparà da té, a mé pòse tolerà con pasiènsa la mia, perchè 'l la sa 'l Signùr che se mé 'l podès fà, te la donerès, perchè ta sé ön fachì isé brào".
El rè, che fìna alùra l'ìra stat pégher e tàrde, cóme se 'l se fös desedàt, l'ha scomensàt a vendicà 'l mal de 'sta fómna, e l'ha podìt fàl sènsa fadìga, e pò l'è deentàt persecüdùr di piö sevéri de töcc che i fès ergóta cóntra l'unùr de la sò corùna.
ibidem, pag. 144
Dialèt de Munticiar[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mé dich dóca che al tèmp del prim rè de Sìpro, dòpo che Gofrédo de Buglióne l'ha ciapàt la Tèra Sànta, è sücès che öna sciùra de Gascógna isè pelegrinàt l'è nàda al Sepólcro, e nel tornà endré, riàda a Sìpro, l'è stàda maltratàda da dièrs balòs. E, per el dispiazér che la g'ha ìt, l'ha pensàt de lamentàs dal rè; ma ergü i g'ha dit che la fàa la fadìga endàren, perchè 'l rè l'éra tat timorùs e tat da póch che no se podìa sperà che 'l castighès i tórcc dèi àlter, se con ergógna el sorbìa i tórcc che isè despès i ga fàa a lü; e per quèst töcc quèi che gh'ìa con lü quàch brüzùr, no i lasàa de sodisfàs sènsa fàga le piö bröte asiù. Sentìt isè la fómna, e ést che no la podìa endicàs, per soleàs dal dispèt, la s'è risolvìda de pià la mizéria del rè. E isè, pianzìt l'è nàda dignàns a lü e la g'ha dit: "Sciór, mé no ègne da té perchè spére d'éser endicàda de l'afrónt che i m'ha fat, ma per pregàt d'ensegnàm envésce cóme te fé a soportà quèi che sènte che i te fa a té, e al tò ezèmpe a emparà a béer zó el mè, che se podès, el la sa el Signùr, de bóna òia te 'n farès ön regàl, tant che te sarès brào de sorbìtel".
El rè, che fina alùra l'éra stat ön minciù, cóme se 'l se füs desedàt, l'ha scomensàt a castigà sènsa remisiù l'oféza che i gh'ìa fat a 'sta fómna, e per l'aègner l'ha castigàt a bòt töcc quèi che gh'aès ofés l'onùr de la sò corùna.
ibidem, pag. 146
Dialèt de Salò[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dìze dóca che nèi tèmp del prim rè de Cìpri, dòpo la conquìsta fàta de la Tèra Sànta da Gottifrè di Buglione, è sücès che 'na gran dàma de Guascógna l'è andàda en pelegrinàgio al Sepólcro e turnàndo 'ndré, rivàda en Cìpri, da dèi gran berechì l'è stàda 'nsültàda en módo vilà; de 'sta ròba lé, lamentàndose sènsa nesöna consulasiù, l'ha pensàt de andà a reclamà dal rè. Ma gh'è stat dit da qualchedü che se bötoràs vìa la fadìga, perchè gl'ìra de vìta isè mischìna e de sè póch, che non soltànt el no vendicàva con giüstìsia le insolènse dèi àlter, ànsi con viltà de biazimàs el soportàva quèle che gh'éra fàte a lü; entant che ognü che gh'ìa quàlche crüsio, el lo sfogàva col fàch insolènsa e vergógna. La fómna, sentèndo 'ste ròbe, desperàda de vendicàs, per quàlche consolasiù de la sò nòia l'ha stabilìt de volì schernì la mizérgia de 'sto rè; e, andàda pianzèndo davànti a lü, l'ha dit: "El mè siòr, mé no vègne a la tò prezènsa perchè spète vendèta de l'insolènsa che m'è stàda fàda, ma a sodisfasiù de quèla, te préghe che te m'ensègne cóme te patìset quèle che mé sènte che i te fa perchè, emparàndo da té, mé pòse portà con pasciènsa la mia; che, 'l la sa 'l Signùr, se 'l podès fà, volentéra te dunerès, perchè te ne sé cozé bù portadùr".
El rè, enfìna alùra stat tard e pégher, cóme se 'l se descès dal sòn, scomensàndo da l'insolènsa fàta a quèsta fómna, che con ràbia l'ha vindicàt, l'è deventàt gran persecütùr de töcc quèi che, cóntra l'unùr de la sò corùna, quàlche ròba ei fès d'alùra en avànti.
ibidem, pagg. 146-147
Dialèt de Trubiöl[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dìze dóca che nèi tép del prim rè de Sìpro, dòpo che Gotifé de Bugliù l'ha quistà la Tèra Sànta, öna nòbela de Guascógna, pelegrinànd, l'è nà al Sànto Sepólcro, de dóe tornànt en Sìpro, quàlch barù i l'ha isé vilanamét maltratà. Che, lamentàndes töta sconsolà, l'ha pensà de nà a ricórer al rè. Ma i g'ha dit quàlch d'ü che l'éra fià bütà vìa, perché l'éra isé fiàch e isé de niènt che, óltre no éser bù de castigà con giüstìsia l'insült fà ai óter, el sgorlìa de bislàch sènsa vergógna tancc e tancc dèi óter vèrs de lü, finchè quèi che gh'ìa di crüsi i se sfogàa con dèi dispréze cóntra 'l rè. Endèl séter 'ste laùr, disperàda de no podì vendicàs, tat per podì ìga öna quàlch consolasiù de la sò nòia, l'ha pensà de spónzer la debolèsa del rè. E, prezentàndes pianzèndo, la g'ha dit: "El mè siòr, mé no vègn mìa ché a domandàch giüstìsia de l'asiù che i m'ha fà, ma per sodisfasiù de quèla el préghe de insegnàm cóme 'l fa töte quèle che gh'ó sintìt che i ghe fa a lü, per imparà la maniéra de soportà con pasiènsa la mia; che 'l sa 'l Signùr cóme la dunarès volentéra a lü, che l'è isé bù de portàsela vìa.
ibidem, pagg. 147-149
Dialèt de Eröla Nöa[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dìze dóca che 'ndi tèmp del prüm rè de Cìpri, dòpo fàda la conquìsta de Tèra Sànta da Gofrédo de Bügliù, gh'è sücés che 'na siùra de Guascògna l'è 'ndàda per diusiù fìna al Sepólcro, e 'ndèl turnà 'ndré, riàda 'n Cìpri, l'è stàda maltratàda da sérte balòs sènsa creànse. E sicóme per 'ste laùr l'éra föra de lé, la g'ha pensàt de 'ndà del rè; ma gh'è stat de quèi che i g'ha dit che la tràa vìa 'l fiàt per negót, perchè lü 'l menàa 'na vìta isè fiàca e isè 'nsülsa per el bé, che 'nvése de vendicà con giüstìsia le oféze dèi àlter, el na soportàa ànse con sò gran dizunùr 'na infinità ch'i ghe fàa a lü stès. Al pünto che töcc quèi che gh'ìa vargóta per i còrni, i se sfogàa col fàga di dispècc e col mancàga de rispèt. Sintìda 'ste ròba, la fómna, pèrsa la sperànsa de pödìs vendicà, la g'ha pensàt, cóme per cunsulàs, de spónzer la viltà de 'ste rè; e, 'ndàda töta pianzolènta deànti a lü, g'ha dit: "El mè siòr, mé no vègne mìga a la tò prezènsa perchè vòe éser vendicàda de la oféza ch'i m'ha fat, ma 'n sodisfasiù de quèsta, te préghe che te me 'nsègnet comè té te sopórtet quèle che g'hó sintìt che i ta fa perchè, 'mparàndo da té, pöde soportà con pasiènsa la mé che, 'l Signùr 'l la sa, te donarès ontéra se pödès, zà che te sé isè brào de supurtàle".
'L rè, che 'nfìna alùra l'éra stat lónch e pégher, comè se 'l se desedès 'n quèl momént da 'n sòn, 'l g'ha scomensàt a vendicà fis la vilanàda che i gh'ìa üzàt a 'ste fómna, e pó l'è deentàt ön bòia d'ön persecütùr de töcc quèi che d'alùra inàns i gh'ès fat argót cóntra l'unùr de la sò curùna. ibidem, pagg. 149-150
Dialèt de Castiù[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dìze dóca che al tép del prém rè de Cìpro, dòp che Gofréd e Buiù l'ha ciapàt Terasànta, è sücidìt che una sióra nòbila l'è nàda al Sepólcro en pelegrinàgio, de dóe 'ndèl vègner endrè, riàda a Cìpro, da di balòs l'è stàda maltratàda pròpe da paezà; del qual laùr lé, fàndo i sò lemèncc sènsa consolasiù, la g'ha pensàt de nà a ricórer al rè; ma gh'è stat dit da vargü che la sarès stàda fatìga sbatìda vià, parchè l'éra tat slenàt e bù de póch che 'nvéze de vendicà con giustìsia i tórcc di óter, el na mandàa zó ànse tancc che i ga fàa agh a lü, con una iltà de fà ergógna; e isè töcc quii che gh'ìa quàch brüzùr endèl stòmech, i sa sfugàa col fàga di afróncc a lü. Sentèndo isè la fómna, pèrsa la sperànsa de pudì ès vindicàda, per refàs a la mèi del sò dispiazér, l'ha decìs de pià 'l rè en la sò mizéria; e, nàda aànti de lü pianzènt, la g'ha dit: "Mè siùr, mé no ègne mìga dinàns de té parchè spére che ta ma èndichet de la oféza che i m'ha fat, ma en compènso, te préghe che ta ma insègnet cóme te fét té a supurtà quèle che sènte che i ta fa, en manéra che mé, 'mparàndo de té, pòse supurtà con pasiènsa la mè; che, el Signùr el la sa, se pudès te la darès a té olontéra, tànto che té g'hét le spàle bùne".
El rè, che fina alùra l'éra stat tardìf e pégher, cóme che 'l s'ès de desmisià in chèl momènt, scomensànt da l'asiù fàda a 'sta fómna, che l'ha castigàda a quèl Dìo, l'è deentàt persecutùr rigurùs fis de töcc quèi che fès vergóta cóntra la dignità de la sò curùna.
ibidem, pagg. 264-265
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Tagliani, R., Bino, C.M., "Testi confraternali e ‘memoria’ della Passione a Brescia tra Tre e Quattrocento. Il Planctus Virginis Mariae e la Sententia finalis iudicii dei Disciplini di San Cristoforo", en Filologia e critica, Salerno Editrice - 2011; XXXVI (1): 74-123
Ligàm de föra[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El dialèt de Brèsa (có na gramàtica de baze e en vocabólario)
- En stöde söl dialèt de Toscolà-Madéren
- Proèrbe de Brèsa
- Óter proèrbe bresà, de l'Ólt Sebì e de la Al Camònega
- Manére de dì de l'Ólt Sebì e de la Al Camònega
- Óter proèrbe de Brèsa
- Vocabolàre de Cùrten mai finìt
- Infurmasiù söl dialèt de Bùren
- Ótre infurmasiù a mèret del dialèt de Bùren
- La cantina di Ermete - musica progfolk in dialetto bresciano
- A mèret del dialèt de Bagulì


c: text/html

text:
Quatter classas da las scolas superiuras da Casti, Favugn, Laax e Zuoz han fatg la selecziun da la musica che vegn emessa mintgamai il venderdi tranter las 07:00 a las 08:00. Ils scolars han fatg la schelta da lur musica preferida che duai accumpagnar tras la damaun al Radio Rumantsch. La redacziun da musica da RTR plazzescha lura quella playlist enstagl dal program da radio usità.
Bain inqual surpraisa
Uschia po quai bain capitar ch’ins auda tuttenina AC/DC ubain in u l'auter titel actual da la parada da hits, chanzuns ch’ins n'auda uschiglio betg la damaun en il program dal Radio Rumantsch.
Per cura ha tge classa fatg la playlist?
E sche vus avais mirveglias, tge chaus che han fatg quellas playlists: Ils scolars sa preschentan gist sez en in curt video.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Chiusanico
Chiusanico (en lìgure: Ciusànego) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Imperia.
El g'ha 'na popolasiù de 605 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 13,7 km² e 'na densità de popolasiù de 44 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Borgomaro, Caravonica, Cesio, Chiusavecchia, Diano Arentino, Lucinasco, Pontedassio, Stellanello (SV), Testico (SV).
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Chiusanico l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
En il stadion da Roland Garros n'ha Stan Wawrinka nagina schanza, da gudagnar in ulteriur titel da Grand Slam en il final dal French Open.
Pressiun sur 2 uras e 5 minutas
La dumengia suentermezdi a Paris n'haja betg dat blers muments, en ils quals che Stan Wawrinka era bun da tegnair cunter als «monster Nadal» (tun original da Stan Wawrinka). En cuntrari: Il mallorquin ha fatg duas uras e tschintg minutas pressiun cunter il svizzer.
Nadal ha realisà la «Décima»
Wawrinka, il victur dal French Open 2015, era savens en la defensiva. Fertant ch'il vadais ha stuì ir senza titel or da ses quart final da Grand Slam, è Nadal arivà senza perder in set tar ses 15avel titel da major. Diesch da quels titels ha el gudagnà a Roland Garros.
Rafael Nadal: Deschavla victoria a Paris?
Rafael Nadal ed il French Open - quai è ina cumbinaziun extraordinaria. Nov giadas ha il retg dal tennis sin sablun gia gudagnà il turnier a Paris. En il final la dumengia suentermiezdi encunter Stan Wawrinka ha Nadal la schanza da gudagnar per la deschavla giada a Paris.
Stan Wawrinka: Quart gudogn en in final da Grand Slam?
Per Stan Wawrinka è il gieu cunter Nadal la sfida ultimativa. Tuttina ha Stan Wawrinka la spranza da pudair far il nunpussaivel. I dat numnadamain er ina statistica che pledescha per el. Trais giadas è Wawrinka stà en in final d'in Grand Slam, tuttas trais giadas ha el gudagnà.
RR Sportissimo 12:05++


text:
22 04
Ol dé 22 de bril l'è 'l 112 ( 113 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 254 dé a finí l'an.
Ul dí 22 de bril al è ul dí da pòost 112 ( 113 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 254 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
1296 - Alacant: Jaume II al conchesta la sità aj Castejà.
1866 - Andorra: Josep Cassal, vèscuf d'Urgell, ghe promülga la les nomenada de la "nöa reforma".
1990 - Catalunya: con nömeruse proteste, Felip de Borbú al va a Balaguer e Cervera, indóe al tö possessiú di títoj de Segnor de Balaguer e cunt de Cervera; daspus da chèst al visita Montblanc.
2004 - Ryongchon (Corea): ol s·cjoch de du tren càrgacc de gasolina ghe causa debòt du sentenér de mort e plö d'ü miér de fericc.
2010 - In del Gólf del Mèsico la s-ciòpa fò öna piatafùrma per ol petròle ciamada Deepwater Horizon de la società Transocean, ólta 122 méter che la se tróa a 50 chilòmeter da i còste de la Lüisiana. L'è ü di piö bröcc dizàster ambientài che ghe sìes mai capitàcc, dezà che per dé e dé s'ghe rìa mia a fermà 'l petròle che sènsa piö la piatafùrma 'l vé fò desperlü 'n del mar compàgn de l'aqua de ü tübo restàt sènsa 'l sò rübinèt. Per fermà 'l petròle prima che l' rie 'nfìna sö i còste del la Lüisiàna se pènsa de brüzàl.
Nassimenc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
1724 - Königsberg (Prössia, Zermania; adess Kaliningrad, Rössia): Immanuel Kant, filòsof Todèsch (m. 1804).
Necrolòse[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
1994 - Nöa York (Stat de Nöa York, SÜA): Richard Nsson, president di Stacc Ünicc (n. 1913).
2003 - Paris (Fransa): Eunice Kathleen Waymon, cognossida come Nina Simone, cantant de jazz, soul e gospel Stadünidenca (n. 1933).
Feste[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sant Caius (o Gai) de Dalmàssia)
Sant Agapit I, papa
A i culture de l'Öròpa orientala al è ol dé di creatüre màsiche o moströse, come i vampir.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Filmau da Janos Janka, Surrein/tagl Tarcisi Hendry, ils 5 da matg 2018
Il territori dalla Cadi, Ursera, parts dil Tessin giuado s'udevan alla claustra. Per survigilar quei possess drova ei administraturs. Tujetsch sco territori sisum la val e cul cunfin viers Ursera cul Cuolm d'Ursera retscheiva sco administratur, ministerial, ils signurs de Putnengia. La famiglia ei derivonta da Mustér. Igl –ingen tradescha era la derivonza tudestga. Buca ils signurs de Tujetsch, ils de Rueras ni de Cavorga retscheivan l'administraziun ord mauns dalla claustra.
Sedia principala per l'administraziun fuva Rueras. La vischinonza als dus pass han carteivel possibilitau quei. Ils signurs de Putnengia drovan ina sedia. Sil crest gliemaus dils glatschers a Dieni anflan els il liug adattau. In liug cun ina grondiusa survesta sur l'entira val, in liug che possibilitescha ina controlla dil transit atras la val, sul Cuolm d'Ursera viers il vest, viers Mustér viers igl ost, sul Krüzli e tras la Val Mila viers il nord.
Ei drova in edifeci. Lezs onns fuva ei usit dils administraturs, ministerials, cavaliers e castellans dad ereger in casti. Quei mussava ina certa pussonza e dominonza enviers ils subdits, mo era enviers auters dalla medema noblezia.
Tgi baghegiava e construeva ussa tals edifecis? Era cheu deva ei specialists, als subdits vess ins carteivel buca saviu surdar l'erecziun d'in tal cumplex senza enconuschientschas profundas davart il baghegiar. Ils subdits han segiramein giu da segidar, inaga enten menar neutier il material e lu era cun segidar vid la construcziun. Denton duvrar ils subdits sco luvrers fuva opportun, els stuevan cultivar il terren agricol per saver dar la diescha e procurar per l'existenza dils signurs. La val era senza dubi bein populada, il clima emperneivels e las raccoltas segiramein favoreivlas.
Igl edifeci a Dieni cumpegliava plis baghetgs cun la tuor. Sin l'entira collina serepartevan ils edifecis. El vest diltut sesanflava gl'emprem impediment da vegnir el casti. Il grep natural formava quel. Entras ina punt arrivav'ins tier l'emprema porta ed emprems baghetgs. Suenter quels suandava lu igl emprem foss, ualvess aschi imposants sco il proxim. Lu puspei ina porta e baghetgs, forsa ina part iert/curtin ed ina cistiarna sco reserva d'aua en cass da fiug. Ussa suonda il foss principal e grond impediment pigl inimitg. Ina lavur admirabla entagliada ora en grep massiv en ina profunditad da bunamein dus meters e la medema ladezia. Insumma ei sin ina moda ni l'autra entuorn entuorn igl edifeci vegniu segirau giu, u cun mirs, cun foss ni fatg diever dil grep natural. Sul foss arriv'ins sur ina punt en edifecis d'entrada e lu ella tuor. L'entrada en quella fuva plazzada giudem e buca sco ellas biaras tuors sin la tiarza alzada. Quasi in luxus da vegnir ella tuor. La tuor formava treis alzadas cun ina altezia da rodund 14 meters. Egl ost dalla tuor sesanfla in proxim baghetg. Las miraglias da quel ein aunc oz fetg bein veseivlas e dattan bein perdetga dalla grondezia e construcziun.
Igl administratur cun sia sedia en quei edifeci da crap e miraglias veva ussa siu pensum adossau dalla abbazia. Quel cumpigliava segiramein il incassar la dieschma ed il dazi; lu il procurar per bunas vias, trutgs e sendas da transit sul Cuolm d'Ursera e viers nord atras la Val Mila e la Val Strem.
Ina suletta gada ei il casti da Putnengia documentaus. Ils 26 da fenadur 1300 surdat igl avat da Mustér Nicolaus subdits alla claustra da Wettingen "ante castrum Bultringen".
Il casti ei vegnius habitaus da quei da 200-300 onns. Las paucas restonzas veseivlas muossan era ora midadas fatgas enteifer ils tschentaners habitai. Aschia ei ina finiastra viers nord vegnida serrada si ed el sid ei in esch d'origin vegnius serraus si. Cul svanir dalla famiglia de Putnengia, entras il svilup democratic ein ils adminsitraturs vegni d'anvonz. Igl onn 1368 anflein nus igl emprem mistral dalla Cadi, quei tenor in document davart Londadusa en la persuna da da Ulrich de Barlodt.
Forsa ha era in barschament fatg fin agl edifeci a Dieni, quei demuossan las excavaziuns che han schau resortir in tratsch fetg ner e da cotgla. Carteivel dapi il 15avel tschentaner ha la natira surpriu il reger el casti da Punengia ed ils onns han schau daventar ordlunder ina ruina, aschia vegn il casti gia numnaus dapi decennis.
Davart la vegliadetgna digl edifeci a Putnengia dat ei neginas indicaziuns precisas. Sin fundament digl art da construcziun, oravontut il fundament, retsonzas da mir e ligiadira, vegn ella datada dils perscrutaders entuorn igl onn 1200.
La schlatteina feudala Putnengia ei nudada l'emprema gada cun Wilhelmus igl onn 1252. La famiglia steva sut survetsch dalla claustra da Mustér. Igl onn 1278 s'udevan Wilhelm e siu fegl Hugo tier quels nobels sursilvans che han agiu encunter la claustra. 1339 e 1369 funcziunavan Hugo ed Ulrich de Putnengia sco mistrals ad Ursera sin territori dalla claustra da l'auter maun digl Alpsu.
Igl onn 1391 fuva Heinrich administratur claustral, 1397 sigilescha Ulrich a Trun per il pievel dalla Cadi. 1404 e lu danovamein 1438 ein commembers dalla famiglia mediaturs. Carteivel entras ina lètg possedevan ils de Putnengia era beins ella Lumnezia, 1402 - 1438 empeila Pieder de Putnengia la sort dalla abbazia da Mustér e porta sco emprem il tetel da prenci-avat. Duront siu temps da reger e cun siu sustegn ed engaschi persunal nescha ord la Ligia da Glion da 1395 la Ligia Grischa, ch'ei vegnida fundada a Trun sut igl ischi ils 16 da mars 1424.
Il casti da Putnengia ei dapi tschentaners ina ruina. La natira ha fatg il siu; mo era ils carstgauns han savens tratg a nez la biala crappa dallas miraglias per baghegiar baghetgs e casas ella vischinonza da Dieni. Igl ei perquei neras uras da conservar il pauc restau. Igl ei in edifeci da gronda muntada historica; igl emprem casti spel Rein; gl'ei ina toc historia da nossa val e regiun, in tschancun cultura – e quei ei bia per nus. Restau e vinavon a restar vegn igl uoppen dalla famiglia de Putnengia sco sigil da vischnaunca - la historia dil casti viva aunc ed accumpogna nus en fuorma digl uoppen.
Putnengia settember 2017 (Foto Klaas Kriegeris)


text:
Adelmannsfelden
Adelmannsfelden l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Stocarda. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Ostalbkreis. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 22.90 km² e 'ndel Dicember 2017 el gh'ìa 'na popolasiù de 1 685 abitàncc.
El cümü de Adelmannsfelden el se tróa a 'na altèsa de 471 méter sura 'l leèl del mar.
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bevölkerungsentwicklung in den Gemeinden Baden-Württembergs 2017 (Hilfe dazu)
- ↑ Laut Seite 15 des Wahlergebnises 2009


text:
Quai saja sa mussà suenter discurs dad SRF cun il manader dals discurs svizzer, Roberto Balzaretti. Quel n'ha betg vulì pigliar posiziun il glindesdi saira. Ina pledadra da la cumissiun da l'Uniun europeica ha però communitgà ch'ils discurs sajan s'avanzads, ins n'haja dentant chattà anc nagina schliaziun. Uss stoppia la cumissiun da l'UE decider co cuntinuar. Anc uss n'èsi betg cler sche las tractativas cuntinueschan u sch'ellas vegnan interruttas.
Termin enfin mez october
La cumissiun da l'UE aveva dà a la Svizra temp fin mez october per las contractivas davart la cunvegna da basa. Berna dementescha dentant ch'els sajan vegnids infurmads uffizialmain davart quest termin.
Ils discurs cun l'UE davart ina cunvegna da basa cuzzan gia dapi il 2014.
RR novitads 06:00


text:
Delitto sotto il sole
Delitto sotto il sole (Masamènt sóta 'l sōl) 'l è 'n śal ingléś dal 1982 ad Guy Hamilton trat da 'l rumànś “Còrp a 'l sōl” dal 1947 dl'Agatha Christie. 'L è stâ girâ a Lóndra e a Majòrca in Spaggna.
Sunt
Durànt al vacànsi 'd istâ, in s'n ìśula dal Mediteràneo, soquànt persunàǵ i s càt'n in d'l hutèl Jolly Roger. Praticamènt tut i cgnósan e i gh'aṅ quèl da spartìr cun l'atōra ad Broadway Arlena Stuart (Diana Rigg), da pôc spuśàda c'n al capitàṅ Kenneth Marshall (Denis Quilley), òṅ ch'al gh'à bèla abû na fiōla, la Linda (Emily Hone), da n'atra dóna.
A gudér-'s al sōl i gh'èṅ anc:
- Daphne Castle (Maggie Smith), pruprietària d'l hutèl
- Patrick Redfern (Nicholas Clay), musculóś amànt dl’Arlena
- Christine Redfern (Jane Birkin), mujér dasfurtunàda ad Patrick
- Rex Brewster (Roddy McDowall), giurnalìsta fat a la sò manéra
- Odell Gardener (James Mason), ex prudutōr teatràl dl’Arlena
- Myra Gardener (Sylvia Miles), mujér 'd Odell ch'la n pōl védar l’Arlena
- Sir Horace Blatt (Colin Blakely), imprenditōr pîṅ ad bèsi e ex amànt dl’Arlena
Un dè l’Arlena la vèṅ catàda mòrta cupàda sóta 'l sò umbarlòṅ méntar la ciapàva 'l sōl. Par furtùna ch'in dal pòst a gh'è anc al detective Hercule Poirot (Peter Ustinov). Par lò catàr al sasèṅ al n è minga però un quèl da rìdar parchè tut i gh'aṅ di àlibi, acsè a pâr almànc.


text:
Resultats per Tecnica da construcziun
La viafier è fatga d’atschal
Betg mintga rodaglia n’è eguala. Igl exista in grond dumber da tips da construcziun differents.Guardar l'eveniment
Geologia e mesiraziuns
La construcziun da tunnels è dependenta da savida scientifica. La geologia levgescha la via tras il grip.Guardar l'eveniment
Perfuraziun dal Gottard
Il tunnel da basa dal Gottard è il tunnel cardinal da la NVTA. L'emprima perfuraziun d'ina maschina da furar è vegnida fatga en il bischen ost.Guardar l'eveniment
Traversada da la foppa da Piora
La foppa da Piora, cun sia crappa granellusa, smanatscha da periclitar la construcziun dal tunnel da basa dal Gottard.Guardar l'eveniment
In milliun visitadras e visitaders
Durant la construcziun dals tunnels da basa dal Gottard e dal Lötschberg ha la populaziun gì l'occasiun da visitar l'interiur da la muntogna. L'affluenza è enorma.Guardar l'eveniment
Tranter grippa e betun
Il tunnel da basa dal Gottard è in product d'auta tecnologia – ed in resultat da mauns che prendan per mauns insatge. Senza lavurants, miradurs e betunaders na vegn construì nagin tunnel.Guardar l'eveniment
Tests al Gottard
La nova lingia dal Gottard cumpiglia blera tecnica. Sia funcziun vegn controllada cun blera lavur e cun blers custs.Guardar l'eveniment
Ils tunnels da quest mund
Tgi ha il tunnel il pli lung? Construcziun da tunnels vul dir aspirar al record mundial. Prest vegn in nov victur a muntar sin il podest.Guardar l'eveniment
Superportas
Las meglras portas da fugia èn installadas en il tunnel dal Gottard. Lur construcziun han ellas d’engraziar a la NVTA. L’innovaziun gronda ha chaschunà bleras innovaziuns pli pitschnas.Guardar l'eveniment


text:
Lengua galesa
Al Galés (in gales Cymraeg), al fa part di lengu celtich. L'è parlaa in Gales (che al fa part ad la Gran Bretagna ucidental) e int la pruencia ad Chubut, una colonia galesa int la Patagonia argentína.
I ParlantModifiché
Seconda un censiment dal 2001, al 20,5% di galés (circa 3 milion) i parlan al gales (un nümer magiur rispet al 1991, quand a gh'era dumà al 18,5% ch'i la parlavan). Quela percentual chi l'è particularment impurtanta se a s' cunsidera che l'inclüda ancasì gent nasüü föra dal Galess. Quand a s' cunsidera dumà la pupulazion nasüü in Galess la percentual di parlant la va sü fina a rivà al 30%.
La magiur part di gales i henn bilingu Gales-Ingles, anca se a gh'ne tanti ch'is sentan püssee bon da parlà al Gales pütost che l'ingles. I du lengu i henn comunque part ad la vita ad tüt i dì, e la magiur part i dröban sia vöna che l'altra.
Al gales cume prima lengua us tröva supratüt int i post meno indüstrializà a nord e a ovest dal Galess, tant me Gwynedd, Denbighshire, Merioneth, Anglesey (Ynys Môn), Carmarthenshire, Nord Pembrokeshire, Ceredigion, e in part dal Glamorgan ucidentaal.
StoriaModifiché
Galés antichModifiché
El galés antich (Hen Gymraeg) l'è el nom daa a la lengua galés ind el temp andue al s'è desvelüpaa del brittonegh e che al ven de spess cataa föra del VI/VII a i inizi del XII secul quand che a s'è desvelüpaa ind el galés mezz.
Un badalöcch de puesii e di över in prosa henn rüvaa de chest temp fin al dé d'incö, anca se in di manüscricc taard e minga uriginai, cume per ezempi el puema Y Gododdin. El test püssé antich in antich galés rüvaa intrech l'è forsa chel cataa föra in sö un piött fopal ind la Cesa de San Cadfan (Tywyn), a Tywyn (Gwynedd), anca se l'è databil a i inizi del'VIII secul. Se pensa che un test ind el Liber de San Chad al sia staa scriüü in tra la fin del VIII e el IX secul, ma pö vess la copia de un test del VI/VII secul.
Galés mezzModifiché
El galés medi (Cymraeg Canol) l'è el nom daa al galés di secul XII-XIV, andue ghe restan debon püssé atestaziun de a chel antich. L'è la lengua, o sia ghe va arent a chela ch'a gh'è ind el Mabinogion, anca se i storia cöntaa sö henn püssé vecc. L'è anca la lengua dela grand part di manüscricc de la legislaziun galesa.
Galés d'incöModifiché
Adüs del censiment del 2001, el 20,5% de la popolaziun tutala galesa (3 miliun de persun) deciarava de parlaa el galés (in via a cress respett al 18,5% del 1991). Chesta percentüal, giamò de per sé granda, la ciapa un valur ancamò püssé grand se a se pensa che, de i dacc del stess censiment, el 25% del la popolaziun tutal l'era fada sö de persun nassüü föra del Galles. In tra i Galés devera del lögh, la percentüal di parlancc la lingua nativa al sarìa el 30%. El nümer de persun che i druva el galés 'me lengua "veicolar", o che gh'ha un savér assé bon de chest idioma ind el rest del la Gran Bretagna l'è minga cugnussüü.
Gramatega del galés d'incöModifiché
I verb in galésModifiché
La grand part di temp la pö vess fada sö druvand l'aüsiliar bod (vess). I gh'han dü form: el galés pupular (Cymraeg Byw) e 'l galés leterar.
Present
Il galés pupular al druva fundamentalment form cuntracc de chel leterar.
"Mì sunt" è "yr wyf i" ma può diventare: "rwy" da "yr wyf i", "wi", o "rydw i", "dw i", "wi".
Cume aüsiliar pö vess: Dw i'n cerddeg = Mì camini (sunt dré a caminà).
"Tì te seet" l'aüsiliar al pö destrüss del tüt (vess presüpost) e dì Ti'n cerddeg = Te caminet (te seet dré a caminaa, lett. "tì in caminà!")
Ind i dumand
Wyt ti'n cerddeg? (te seet dré a caminà?) ydw (sé) - nag ydw (no).
Ydw i'n cerddeg? (sunt dré a caminà?) wyt (sé) - nag wyt (no).
Tabela di vucaiModifiché
La Pulitica LinguisticaModifiché
Anca se al Gales l'è stat minaciàa dal puter pulitich e sucial ad l'ingles, a gh'è stat un mügg ad campagn in favur dal Gales a partì dala metà dal 20esim secul, in particular da part ad urganisasion nasiunalista cme al partit Plaid Cymru e la sucietà dla lengua galees (Cymdeithas yr Iaith Gymraeg).
Int al 19sim secul, in quasi tüti i scöl dal Galess i lesion j'eran in inglees, ancasì int i post indè che i fiö i la capivan no. Int una quai scöla i drubavan ancasì di metud barbaric, tant cme al 'Welsh Not' (al No Gales), ch'l'era un tocc ad legn con insima i leter WN che i mester i metivan al cool di fiö chi parlavan galees. Cui fiö la pö i pudivan pasà al legn a un'alter fiö che lur i sentivan parlà galees. Gnuta sira, al fiö ch'u gh'ava al legn al cool u gniva picà sec dai mester.
La situasion l'a pö cumincia a cambià aturn al 1890 quand Hugh Owen l'a fat presion per cambià i leeg, e j'ann vert la prima scöla indè ch'as parlava galees; la Ysgol Syr Hugh Owen. L'era al 1894.


text:
Envidau mei a quell’emprema «Libraria viva» a Turitg ha la SCI Svizra. Quei ei la secziun svizra dall’organisaziun nonguvermentala cul num Survetsch Civil Internaziunal. Intent principal da quell’organisaziun ei da procurar per pasch sil mund, la SCI vegni pia aunc a dar biars onns. Quella gada han ei envidau persunas specialas ed aviert la runda per discuorer sur da temas ch’ins discuora forsa buc exnum culs amitgs. Emprem essan nus cudischs sesi ensemen ed havein paterlau ed empriu d’enconuscher in l’auter. Zatgei ch’ils cudischs sin cruna san buca far, silpli indirect sur il process da scriver.
Seniester da mei ha Sarah priu plaz, ella ei l’emprema dunna che astga senumnar capitana tier l’infanteria dil militer svizzer. Il Grischun enconuscha ella bein, ella ha surviu a Cuera. Tgei onn ha ella surviu el Libanon ed ella Siria sco diplomata militarica. Dretg da mei seseva in archeolog che ha saviu combinar passiun e mistregn. El sfunsa numnadamein el Lag da Turitg suenter scazis nunveseivels. Sco tiarza ei ina hebamma vegnida vitier ed in fugitiv dalla Siria. Lez ha giu grond interess per saver sco sia l’uffiziera ha viu sia patria. La Siria seigi sco la tiara dalla cucagna, mo cun in vel da puorla grischa suravi. Sut la cozza ei la historia aunc veseivla tier vegls baghetgs ornai. Il clima mediterran e la lingia verda ch’il flum Eufrat trai atras il desiert han impressiunau ella. Cura ch’il tschunavel cudisch, in Roma ch’encuera siu plaz ella societad, ei arrivaus, havein nus stuiu prender plazs vid nossas meisas.
Ils resuns, ni las dumondas, eran interessants mo per part era irritonts e criticonds. Ella sfera anonima san ins gir tgei ch’ins manegia ed aschia capir pertgei che tschel gi quei aschia.
Dau da tschintschar ha cunzun ils numerus idioms el romontsch. Linguisticamein ina variaziun fetg interessanta per analisar, ella practica denton buca d’avantatg. Ch’ins edescha mieds d’instrucziun romontschs en plirs idioms seigi sfarlatau daners. Quei porti insumma nuot pil manteniment dil romontsch. Jeu hai menziunau la munconza d’in marcau romontsch e center economic sco Cuera vess saviu daventar per sviluppar in lungatg unificau ed era ch’ir sur ils cuolms purtava decennis ora negin nez economic. Pertgei quels en Surselva han adina giu semeglionts products sco quels ell’Engiadina. Marcadar a Milaun ni a Turitg era per omisduas regiuns da pli grond avantatg. Jeu hai spontan cumparegliau la situaziun culs differents dialects engles sin numerusas inslas sco Pitcairn, Nassau, Bermuda ni Jamaica. Marcadonts ein vegni da tuttas naziuns ed han influenzau ils lungatgs insulans. Mo in d’ina autra insla ei strusch ius vi sin ina da tschellas inslas. Aschia ein tier nus Tudestgs, Talians, Spagnols, Franzos, Hollandes e perfin Russ e Polacs caminai sur ils pass, Romontschs denton strusch. Perquei fa ei buca surstar che mintga vallada patarla auter e ch’ils idioms ein buc adina capeivels in denter tschel. Il fundament e material da construcziun ei tier tuts il medem, mo cun quei ch’ei dau ha mintgin baghegiau in’autra «tgesa/casa/ca/tga/tgeasa/tgesa/chesa/chasa».
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Giampi, in talian che ha studegiau a Milaun e lavura uss a Turitg ha manegiau ch’el gnanc sappi sch’el seigi uss en in vitg romontsch cura ch’el va a viagiar el Grischun. Ellas valladas italofonas seigi quei clar. Jeu hai getg ch’jeu sai savens gnanc sch’jeu sun en in vitg romontsch e raquintau ch’jeu erel avon in per meins sez surstaus cura ch’ina dunna da Razegn ha tschintschau el tren romontsch cun mei. Tgei che maunca ein marcants cunfins sco denter Samignun e Scuol ni denter Flem ed Elm. Aschi in rempar duvrass ei denter Domat e Cuera e buca mo quellas tumas. Sper quei massiv duvrass ei cunzun in plaid pil salid derasaus egl entir intschess romontsch. Pertgei cun salidar cun «Allegra» en Surselva tradesch’ins ch’ins ei il pli grond turist e la risposta tudestga demotivescha quels ch’ein vid emprender. Sch’in indigen gi «Tschüss» avon che ir sun jeu irritaus: «Tgau» ed «Adia» ei gie schizun cumpatibel per tudestg.
Ina giuvna studenta en mia vegliadetgna, carschida si ella Tumleasca, ha manegiau ch’ella emprendess gie schon romontsch – mo tgeinin? Jeu hai cussegliau quei ch’jeu cussegliel adina. Igl idiom cun il qual ins ha ina relaziun persunala, per Sutsilvan ei quei denton grev e sch’ella sa lu tschintschar cun negin fa ei e buca plascher da saver in lungatg e cun emprender il lungatg ufficial fetschi ella matei plascher a negin. Pli bugen x-in romontsch che negin romontsch. Emprender in lungatg sco romontsch seigi simintgacass in gudogn e mondi probabel tschunsch per ella. Alla scola cantunala ora Cuera ha ella adina priu ei permal als Romontschs cura che quels discurrevan romontsch sch’ella era cun. Jeu hai declarau che la bilingualitad ei zuar per l’ina nossa pli gronda fermezia – perquei ch’jeu sun bilings sai jeu declarar ad ella nossa posiziun – mo per l’autra san Romontschs stiarner tons germanissems co ei vulan el dialog senza impedir la capientscha. Pli impurs ch’il lungatg ei e pli ault ei la retenientscha da dar vinavon mo in miez lungatg a ses affons. In lungatg ch’ei gnanc capavels da s’exprimer genuin e stauscha als cunfins schi spert ch’ei va sur igl ambient puril ora. Cul pledari grond possedein nus uss la pusseivladad da perver quel cun neologissems sviluppai ed inventai el mintgagi. Per duvrar quel drovel jeu tuttina la translaziun neu dil tudestg e gia pitescha la sintaxa dalla construcziun entras mia translaziun.
Aschia hai jeu empruau da dar in’egliada viaden ella Romontschia e da declarar daco ch’igl ei buc aschi sempel d’anflar in representant che tschontscha per tuts. Suenter tons discuors captivonts erel jeu leds da puder far viva cun treis ulteriuras romontschas presentas quella sera e serrar giu quella viva sera cun ina cumadeivla paterlada el lungatg-mumma.
Text: U. Candrian
Fotografia: Aleksandra Hiltmann
Legenda: Tschun giuvenils cun interess per il quart lungatg seradunai entuorn in Romontsch en il Café Für Dich a Turitg.


text:
Piccardia
La Piccardia (nom ufizial in frances: Région Picardie) l'è ona region de la Francia del nòrd. L'è dividuda in tre departement e'l sò capploeugh a l'è Amiens. I alter citaa important de la region hinn Saint-Quentin e Beauvais. In Piccardia, oltra al Frances l'è parlaa on'altra lingua d'oïl, el Piccard. Ghe viven 1880890 abitant. La fa part de la Francia del 843.
Geografia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La region la confina cont el Nòrd-Pass de Calais, la Sciampagna-Ardenn, l'Île-de-France, l'Alta Normandia e la Vallònia (Belgi). L'è bagnada del Canal de la Manega.
Tel chì i trì departement:
- Aisne, con capploeugh Laon, indove l'è cressuu el Carlo Magn.
- Oise, con capploeugh Beauvais.
- Somme, con capploeugh Amiens, e indove el passa el fiumm con l'istess nòmm.
Origin del nòmm[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La paròla Picardie la gh'hà minga ona soa origin geografega o linguistica: el vegn infatt de picard, che'l voeur dì "scavator". Quèst l'era el nòmm che i abitant de Paris daven aj abitant dij territòri sora el Valois (indove eren boschiroeu). A nòrd inveci ciamaven picard tucc quij che parlaven el fiammingh.
Vos correlaa[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
L'Uniun sindicala svizra sustegn il provediment da vegliadetgna 2020.Tenor communicaziun giaja ils 24 da settember per tschentar ils binaris da principi. La dumonda saja, schebain l'AVS possia vegnir segirada e sch'i dettia in meglierament da las rentas novas.
La situaziun da partenza saja la medema sco avant decennis, cura che l'AVS saja vegnida introducida. Las associaziuns economicas sajan cunter in meglierament da l'AVS, sco quai ch'ellas sajan gia stadas lezza giada cunter l'introducziun da quella. Mo l'AVS saja oz ina da las pli impurtantas novaziuns da la politica interna da la Svizra moderna.
RR novitads 17:00


text:
Para èn «mails falsifitgads» en circulaziun. Persunas criminalas vulan nizzegiar or la situaziun da malsegirtad actuala ed infizar cumputers cun ina software che fa donn.
I fetschia la parita che l’Uffizi federal per sanadad haja tramess tals mails. Quels na duain ins betg avrir, cybercriminals veglian infizar il computer. Uschia il post responsabel per la segirezza d'infurmaziun - Melani.
Sch'ins avria il mail, lura vegnia il computer infizà cun la software «Agent Tesla». Il post d'annunzia recumonda gronda precauziun. Tals mails na duain betg vegnir averts.
Ord l'archiv
RTR novitads 06:00


text:
Katwijk
Katwijk (Kattek in dialet ulandes; Lugdunum Batavorum in Latin) l'è una cità di Paes Bass cunt una pupulaziun de 61.000 abitant.
Geugrafia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità la se tröva in de l'Ulanda Meridiunala, in sü la costa del Mar del Nord.
Storia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è stada, ai temp di Ruman, un fort militar, mantegnüü almanch fina a la prima metà del III secul. El nom Lugdunum Batavorum l'è cunservaa in del nom de la vesina cità de Leida.
El nom Catwijck el ven föra per la prima völta in del 1231.
In del 2008 i cumün de Rijnsburg e Valkenburg hin staa tacaa a Katwijk.


text:
Lavurs
Flurists e fluristas fan matgs, tschupels ed emplantaziuns. Els dovran latiers flurs da tagl, plantas verdas, puschas e coclas, ma era bindels, chandailas, fildarom e figuras da decoraziun. Sper matgs per il diever da mintgadi fan els era emplenidas da vaschs stagiunalas ed arranschaments ch’èn p. ex. tschertgads da Pasca, da Nadal, da Son Valentin u a chaschun dal di da la mamma. Avant quests firads è la lavur en l’affar da flurs adina spezialmain hectica.
Flurists adempleschan era giavischs individuals. Els fan matgs ed auters ornaments da flurs per occurrenzas sco nozzas, anniversaris u sepulturas. Al lieu decoreschan els salas da festa e baselgias tenor ils giavischs da lur clientella. Els resguardan era il stil da l’occurrenza, las prescripziuns da pretschs sco era l’architectura da la localitad. Per questas lavurs dovri creativitad, sentiment per furmas e colurs sco era empatia.
En l’affar da flurs èn flurists responsabels ch’ils matgs, las plantas ed ils divers tocs en elavuraziun vegnian preschentads a moda e maniera attractiva. Tar quai tutgi era da decorar la vitrina e d’endrizzar bain la stanza da vendita. Els nettegian vasas e reglas, dostan ils ruments e scuan il palantschieu. Els dattan aua e tgiran las plantas, allontaneschan feglia sflurida, prendan davent las spinas e taglian las flurs. La gronda part da las lavurs vegnan exequidas en pe e cun agid da cuntè, forsch e zanga. Sch’igl ha clientella, interrumpan els lur lavur per servir.
Flurists prendan encunter empustaziuns per telefon ed e-mail, cusseglian la clientella ed emplainan scrits da furniziun e quittanzas. Els regleschan lavurs per il servetsch da furniziun da flurs u furneschan sezs ils matgs. Tut tenor affar surprendan els autras lavurs, per exempel la cumpra da las flurs.
Flurists surprendan era incumbensas ordvart la localitad da l’affar: Els tgiran tant emplantaziuns internas da biros, ospitals, galarias e firmas, ma planiseschan e concepeschan era l’emplantaziun da balcuns, terrassas u exposiziuns.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 10-10-2007
Durada
3 onns
Furmaziun en la pratica
En in affar da flurs u tar in distribuider a l’engrossa
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- vendita
- fluristica
- botanica
- furmaziun creativa
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar a moda pratica la basa professiunala
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Lavuratoris d’emprendissadi
Kantonale Gartenbauschule Oeschberg (3 onns) u Floristenschule Lullier (3 onns per franzos): scolaziun teoretica e pratica en scola, praticums en affars da flurs; pussaivladad d’abitar en l’internat
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "flurist / flurista AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
Pretensiuns
- interess vi da la natira, vi da flurs e plantas
- plaschair vi dal contact cun clients e vi da la vendita
- empatia e sensori per giavischs da clients
- sensori per colurs e furmas
- creativitad
- inschign manual
- buna sanadad; naginas allergias
- fidadadad
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas dal Schweizerischer Floristenverband, da scolas professiunalas u da purschiders privats
Examen professiunal (EP)
flurist / flurista cun certificat professiunal federal
Examen professiunal superiur (EPS)
maister flurist / flurista dipl.
Scola spezialisada superiura (SSS)
p. ex. tecnicist / tecnicista dipl. SSS, surveglianza da construcziun cun approfundaziun en construcziun d’orticultura e cuntrada
Scola auta spezialisada (SAS)
en il champ professiunal natira: p. ex. Bachelor of Science (SAS) en inschigneria da l’ambient, en agronomia, en architectura da cuntrada, en il champ professiunal furmaziun creativa: p. ex. Bachelor of Arts (SAS) en architectura interna u en design da products ed industria
Cundiziuns da lavur
Flurists lavuran sco emploiads u sur sasezs en affars da flurs, p. p. era en centers d’orticultura u tar distribuiders a l’engrossa.
Il temp da lavur sa drizza tenor ils temps d’avertura dals affars. Avant firads èsi spezialmain hectic. Flurists ston lura savens far sururas. Els pon lavurar en temp cumplain u parzial. I dat era relaziuns d’engaschament stagiunalas.
Flurists lavuran savens en localitads fraidas ed umidas. En la lavur dal mintgadi stattan els savens sin pe e ston per il solit purtar chaussas grevas sco vaschs, chistas e sadellas.
Ulteriuras infurmaziuns
Schweizerischer Floristenverband
Förliwiesenstr. 4
8602 Wangen b. Dübendorf
Tel: 044 751 81 81
URL: www.florist.ch
Kantonale Gartenbauschule Oeschberg
Bern-Zürich-Str. 14
3425 Koppigen BE
Tel: 034 413 77 77
URL: www.oeschberg.ch
Centre de Lullier Ecole pour fleuriste
Centre de formation professionelle nature et environnement
150 rte de Presinge
1254 Jussy
Tel: 022 546 67 10
URL: www.lullier.ch
Revista professiunala:
"Florist"


text:
Lagna (VC)
Lagna (Alagna in Piemuntes; Alagna Valsesia in Italian; Im Land in Walser) a l'è un cumün valsesian de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 417 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 72,8 km² e ona densità de popolaziun de 6 ab./km².
L'è sitüaa in de l'alta Valsesia, ai pee del Munt Rösa. El cunfina cun la Val d'Aosta (cumün de Gressoney-la-Trinité), cun la Pruvincia de Verbania (cumün de Machignaga) e, ünich de la sua pruvincia, cun la Svizzera (cumün de Zermatt, in del Cantun Vales). A l'è vün di ültim sit in Italia induve l'è anmò viva la lengua e la cultüra walser (suratüt in de la Val d'Otru, ciamada in walser Olter Tal).
Evoluzion demografega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Lagna l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Il tripticon «Panorama da Flem» è vegnì cumprà il venderdi suentermezdi a Turitg dad in cumprader anc nun-enconuschent per 3,5 milliuns francs. Tenor l'aucziunader è il cumprader in collecziunader d'art svizzer che vul far accesibel il tripticon era en l'avegnir ina u l'autra giada a la publicitad.
In giuvel dal hotel Waldhaus
L'ovra «Panorama da Flem» era in dals giuvels en il Hotel Waldhaus a Flem. Ella era vegnda stgaffida da Giovanni Giacometti l'onn 1903 sin incumbensa dal directur da l'hotel da quella giada J.F.Walther. Ella era en il posses dal hotel fin uss. Curt suenter che la firma americana Z Capital Partners aveva cumprà il Waldhaus il december 2015 era vegnì enconuschent ch'il tritpicon duai vegnir vendì.
Buna fatschenta per la chasa d’aucziun
Cun la vendita dal panorama da Flem ha era la chasa d’aucziun fatg ina buna fatschenta. Ultra dals 3,5 milliuns francs che la possessura dal Waldhaus ed uschia era dal maletg, la Z Capital Partners, survegn, sto il cumprader anc pajar rodund 15% dal pretsch da cumpra a la chasa d’aucziun. Quai èn tenor il directur da la chasa d'aucziun Koller, Cyril Koller, circa 500’000 francs. Uschia munta il pretsch total da pajar per il maletg a sur 4 milliuns francs. Ed en quella summa è la taglia sin la plivalur anc betg includida.
RR novitads 18:00


text:
Contignü prinzipal
Comisciun de convalidité
Le Consëi provinzial à le podëi de iudiché instës sce sü comëmbri lità ademplësc dötes les condiziuns por l'amisciun al ofize y por so eserzize. Por fà chësc se sorvësc le Consëi provinzial de n organn d'inrescida denominé comisciun de convalidité.
La comisciun de convalidité vëgn nominada dala presidënta o dal presidënt dl Consëi tl tëmp de chinesc dé dala pröma sentada dl Consëi, do avëi aldì i capi dles fraziuns. Ara é metüda adöm da set aconsiadësses/aconsiadus. La composiziun dla comisciun mëss corespogne ala consistënza di grups linguistics insciö sciöche ai é rapresentà tl Consëi provinzial y tan inant che ara va a chëra dles fraziuns. I comëmbri dla comisciun ne po no refusé süa nominaziun, no dè les dimisciuns y no se fà sostituì.
La comisciun de convalidité ejaminëia les detlaraziuns che vigni aconsiadëssa inpormò litada o aconsiadù impormò lité mëss dè jö por ci che reverda sides les funziuns y i ofizi eserzità pro ënc publics o privac y les inciaries surantutes, sciöche ince les ativitês y les funziuns imprenditoriales o profescionales eserzitades che po rapresentè na rajun de ilitabilité o incompatibilité, ara damana do documënc en relaziun ales verificaziuns y ales inrescides comanades, tol sö les informaziuns y ascuta, sce ara l'arata d'ütl y nezesciar, les aconsiadësses interessades y i aconsidus interessà. Döta l'ativité d'inrescida, por chëra che la comisciun po ince se sorvì dla colaboraziun de porsones espertes da defora, à le fin de constatè sce al esist o no ti confrunc dles aconsiadësses y di aconsiadus impormò lità, o de chi che vëgn do intratan la perioda de legislatöra, rajuns de ilitabilité o de incompatibilité.
Sot a ilitabilité ne capësciun nia la mancianza dl dërt de lîta passif mo l'esistënza de na rajun che impedësc d'eserzité chësc dërt cina che al romagn la gauja dl impedimënt. Ara se trata insciö de n impedimënt iuridich che influenzëia la poscibilité de candidatöra y la lîta suandënta de na porsona y à cun chësc sciöche conseguënza l'anulamënt dla lîta.
Cun incompatibilité intënun indere l'esistënza de na zircostanza che influenzëia la poscibilité d'eserzité concretamënter le mandat politich. La lege vëiga danfora che l'eserzize de certi ofizi o de certes inciaries, o l'esecuziun de certi mandac te ënc publics y privac sciöche ince l'eserzize de determinades ativitês y funziuns profescionales n'é nia compatibli cun l'inciaria de aconsiadëssa o aconsiadù dla Provinzia.
Sce la comisciun de convalidité à rajun de crëie che pro n'aconsiadëssa o n aconsiadù esìstel motifs de ilitabilité o de incompatibilité mëtera a jì na prozedöra d'inrescida y ti tira dant formalmënter al'aconsiadëssa o al aconsiadù i fac. L'aconsiadëssa o l'aconsiadù po sön na tara presentè por scrit tl tëmp de chinesc dé do avëi ciafè la comunicaziun sües obieziuns o, tl caje che al esist n motif de incompatibilité, ciarè da l'eliminé por tëmp. Do avëi ciafè les obieziuns o les detlaraziuns decuntra stabilësc la comisciun sce al é nezesciar n terminn por la tratativa invian adalerch l'aconsiadëssa interessada o l'aconsiadù interessè che po se damanè intratan la discusciun dl caje dan dala comisciun l'assistënza de na porsona de süa crëta.
Ala fin dl'ativité de inrescimënt, che mëss gnì stlüta jö tl tëmp de sis mëisc do la nominaziun, presënta la comisciun de convalidité na relaziun finala al Consëi provinzial y formulëia por vigni aconsiadëssa y aconsiadù na racomanaziun motivada de convalidité dla lîta o de constataziun formala de n motif de ilitabilité che porta de conseguënza al anulamënt dla lîta y ala tomanza dal'inciaria o, sciöche alternativa implü, de constataziun formala dla presënza de n motif de incompatibilité.
La dezijiun definitiva por ci che reverda la presënza de rajuns de ilitabilité o de incompatibilité ti speta al Consëi provinzial che ejaminëia la relaziun y les propostes de deliberaziun presentades dala comisciun de convalidité tla pröma seziun dl Consëi suzessiva ala presentaziun y tol les dezijiuns aladô.
La comisciun de convalidité por la legislatöra corënta é gnüda istituida cun decret dla presidënta dl Consëi n. 156 dl 28 de novëmber dl 2018. Te süa pröma sentada dl 3 de dezëmber 2018 à la comisciun lité le presidënt, la vizepresidënta y le secretêr. Süa composiziun é porchël la suandënta:
Composiziun
Presidënt/a
- Dello Sbarba Riccardo - Grüne Fraktion - Gruppo verde - Grupa vërda
Vizepresidënta
- Rieder Maria Elisabeth - Team K
Secretêr
- Tauber Helmut - SVP
Cumëmbri
- Amhof Magdalena - SVP
- Ladurner Jasmin - SVP
- Noggler Josef - SVP
- Vettori Carlo - Alto Adige Autonomia


text:
CULARTA
CULARTA – atelier e gallaria - ei in liug da lavur e sentupada per artistas ed artists ed amaturs d’art. La casa stat cunzun a disposiziun per artists professiunals ed ambiziunai per luvrar vid agens objects, per luvratoris publics e per exposiziuns. Igl art visual stat el center. Grazia a sia multifuncziunalitad porscha igl edifeci era spazi ideal per projects da scola, jamnas da cuors, occurrenzas sco referats, seminaris, teater, sault, film, litteratura e musica.
CULARTA organisescha atgnas activitads e metta a disposiziun las localitads per occurrenzas externas.
Alla pagina d’internet CULARTA


text:
Regurdientschas da Selva
(avon 50 onns) da scolast Tumaisch Venzin (19.9.1896 - 3.10.1966)
Pelegrin 1955, annada 56 nr. 12
Regurdientschas da Selva
Biars onns ein vargai dapi lu, dapi gliez di che nus dus svelts mattatschs essan sestentai sil »Pastg« per pertgirar endretg il muvel de nossa mumma. Gie, de nossa mumma, demai ch'il hab ruaussa d'in triep onns ell'umbriva dil sanctuari de s. Vigeli a Sedrun. Gl'ei ina ualti prigulusa pastira, quella ual sur Selva che senumna »Pastg«. Per biestga gronda tucca ei de far bein adatg, essend ch'ella savess sin in dai sebetter en palas e ruclar en tgaubrochels sur ils tufs brin-cotschens tochen a val. Ils dus buobs ein bein allerta. L'in pertgira il muvel, ferton che l'auter studegia la grammatica latina. Si bene scribitis, laudamini. Si bene pingitis, laudamini. Con ha el gia empriu uonn tier il sur caplon. D'atun vul el semetter el studi da camifo.
Avon ils egls dils dus mattatschs serasa gl'intschess de Selva e Tschamut. Selva ei il vitg natal. Cheu giu havein nus dus fatg ils emprems giombers. Gl'ei buca ual ina biala ucliva, mo tuttina il tschespet carezau de nos perdavons. Selva ei bein mo in vitget cun in triep casas e ual tons clavaus, mo ha ina gronda historia pli u meins tresta. Giudapeis a Rusas e Clavausura stattan las casas a garnugl ual sco de survegnir fridas. Matei ch'ellas san il pertgei. Contas nauschas lavinas han fatg tremblar ellas. Dadens e dado il vitg schula lavina tocca Rein. E sch'ins ha ual elegiu quei plaz denter ils dus darguns, han nos vegls saviu detgavunda la raschun. Deno ual il tschespet, nua che las casas stattan a mun, gl'auter ei tut periclitau. Alla biala entrada dil vitg stat il caplut de s. Gion e s. Paul. Cheu avon gl'altar han ils Selvans adina puspei anflau agid e sustegn en lur solitariadad e pitgira. - Las casas sisum il vitget han tuttas ina ustonza viers mesanotg.
Giu el vitg avon casa legia sur Murezi siu brevier. El uarda meinsanual viers Ruinatsch. O, uss eis ei bi. L'entira spunda leuvi sco bugnada de vin tgietschen de Valtelina. Las flurs striaunas. Sur Muxezi sto rir. Da s.Giusep 1906 eis el tilaus a Selva ed ha surpriu la caplania. Igl ei stau bunamein in'entrada sco Jesus a Gerusalem. Nus scolarets gronds e pigns essan i encunter tocca Sontga Brida. Sur Engler, il plevon della val, vegn cun siu caplon beinasper. A Sontga Brida vein nus salidau ils augsegners. O, jeu seregordel sco sch'ei fuss oz, co sur Engler di a sur Murezi: «Schia, quei fuss uss la tiara dil grond suspir.» Buca senza raschun. - Sco ils leghers tschuts accumpognan lur mummas vein nus affons assistiu sur Murezi per sia entrada ell'ucliva de Selva. Sper baselgia beneventa il Toni statalter, el ch'ei adina staus plitost il cau dil vischinadi, cun in per mudests plaids il niev augsegner en num de tuts. Mia mumma veva dau cavegl en casa pervenda, fatg enzatgei de cauld e mess lenna en pegna. «Miez schelaus e ualti trits ei nies caplon», ha ella detg la sera a nus auters. Quel munglass ver ina buna natira. Nus essan tuts ruhs e vein in clima aunc pli ruh.» E l'auter di: tgei priedi! Bials en fuorma e cuntegn. Sur Murezi ha tuttavia ina aveina poetica. Donn per quels priedis per nus auters. Gliez hai jeu patertgau biaras gadas. Nies caplon fa era denteren enqual poesia e scriva mintgaton in'historietta pil Calender Romontsch. Motivs detgavunda. E la fin de tuttas finalas veva sur Murezi pastorau bein e veva aunc empau quet cun ses dus augsegners e treis scolasts denter sias nuorsas.
Sia fumitgasa Rosa, ch'ei de lungatg tudestg, burgheisa de Schmitten, cloma il «Herr Kaplan» ual a gentar. Sut in regiment ualti resolut lai ella muncar nuat el percasa. Ella ei surtut ina buna cuschiniera, ina survienta adattada sco fatga per nies caplon. La sera ch'ella vegn vin cuschina pil latg, raschuna ella bugen in mument e nus buobs tedlein cun bucca e nas quei lungatg jester, a nus aunc tut nunenconuschent. Ils fatgs ed eveniments dil vitg persequitescha ella plitost cun in egl critic. Ses pareris ein ualti recents. En quei «Kaiba Loch» de Selva san ins haver il purgatieri gia sin quest mund. Tonaton stat ella gnanc nuidis ed ei in'olma de spir paternos e d' in bien exempel.
Igl atun vargau el meins de november 1905 haveva sur Eduard Muoth bandunau Selva e fuva serendius a Dardin. Il plevon sur Engler vegneva ina gada per jamna viaden, laschond inaga bunamein la veta, havend piars la via pervia della cufla e stgiraglia. Allas sis della damaun tuccava el il zenn grond, deva penetienzia, celebrava la s. messa e fageva ductrina. Suenter in bien gentar a Selva, bein savens tier nossa mumma, turnava el frestgamein della val ora. Sur Engler ei staus bi leds, che Selva ha ton pli gleiti survegniu in bien caplon. Sur Muoth, che haveva partiu la sort cun Selva dapi nov onns, fuva tut in auter tip. El fuva buca mo pastur dellas olmas, anzi era miedi, catschadur ed apicultur. Sco augsegner fageva el las funcziuns en baselgia spert. Ils priedis fuvan cuorts, mo marcants. Cuort e bien fuva siu principi. Sco detg, sur Muoth haveva era bien quitau dil beinstar terrester dellas famiglias della val. Muort sia gronda enconuschientscha della flora medicinala, ha el cun ses recepts curau bia malsauns ni mitigau il mal. Ins raschuna aunc oz de siu success sco miedi. El deva per peis schelai seiv camutsch e per tuss e stretg ieli muntaniala. Sia ierta restonta anflein nus ellas «Annalas» d'anno 99 «Poesias de sur Eduard Muoth». Essend ch'el fuva sez catschadur, stueva el buca cumprar quellas caussas. Siu nevs, il Sep Antoni, ni semplamein «il bueb dil preir», cumpignava el sin las cuorsas de catscha. Dellas quater era la messa fatga, persesez senza tuchiez, ed ussa aspramein si encunter il Crispalt ni sin Tuma avon che las marmottas vegnien ord tauna. Allas endisch avon miezdi eran ils catschadurs gia a casa, darar senza haver fatg catscha.
Tgi encomuscha buca sia poesia della muntaniala en Tujetsch? Duront las liungas notgs de glina sittava el uolps e fiergnas, sepustond a Sutcrestas, per ordinari davos finiastra de nies nuegl. Ina gada ha il msgr. uestg Battaglia fatg agli la remarca, che la catscha sanctificheschi buca fetg il spiritual. Sin quei numna il caplon in entir triep gronds sogns, era sacerdots, stai catschadurs. Sco amitg della natira fuva el era in valent apicultur. El assisteva als vischins che vevan aviuls (sco ins di dadens gl'uaul) cun lavur e plaid e cussegl. Lura ed aunc ussa han ins il sistem dils truchets ed adina bia mèl. Sur Muoth formescha in toc historia de Selva, gest sco ses antecessurs sur Deplaz e pader Placi a Spescha. Donn ch'il vegl urbari della caplania, enscrets cun massa notizias dils sura numnai augsegners ha anflau ina tresta fin en las flommas.
Tgi vegn leu neu da Surrein? Il muliner dils vischins de Selva-Tschamut, il Toni Tudestg, vegn tut a buffond neu della punt e dils Rovens si encunter il vitg cun in sac frina si dies. Igl emprem mulin alla riva dretga dil giuven Rein fa per temps di e notg clip-clap. El sto seduvrar, pertgei da gliez temps vivevan ins aunc cun dil siu. Perquei ha il falun dasperas cun dus pisuns e la trucca cun ruosnas era per dus pisuns per smaccar il semglin, igl atun dus entirs meins lavur. Il cundrez de struclar igl ieli ha il muliner el vitg a casia. Quella lavur che vegn fatga la sera da cuminonza, dat caschun tier bia buns puschegns e legras uras, plitost denter la giuventetgna.
Propi il mulin vegl steva da vart dretga dil Rein sco ins di giu «Plaun de punt», e fuva en possess dils antenats dils «Heleners», ina famiglia Peder. Il Toni Tudestg, numnaus aschia a raschun che sia dunna fuva della Baviera, ei in original, in cumpogn malruasseivel, che ha plaz negliu sco il gediu perpeten. En siu malruaus ha el fatg treis ga viadi ell'America e giul Schuob quater ga. Ina damaun fuva el tut en ina svanius, sco las schualmas igl atun. Gnanc sia dunna saveva cura ni nua ch'il consort era pigliaus vi. Suenter in per onns fuva el in di tuttenina puspei a Selva. De sia gronda famiglia ein ils biars emigrai en Minnesota ed auters giul Schuob. Avon in per onns eis el vegnius dall'America cun siu fegl giuven, il Mehel, e staus lu a Selva. La casa nova odem Selva auda a Mehel Loretz. El fa il pur, mo lavura aunc de lennari e miradur, va a catscha e cava cristallas. De ses dudisch fegls ed ina feglia vivan aunc oz la gronda part, mo negin enta Selva pli.
Tgei canera da Tschamut oragiu e tgei puorla sil stradun dell' Alpsu! Igl ei la posta gronda che va tut el trot sur Selva oragiu. Con imposant e romantic! Il postigliun, in Planta de Mustér, ault sil buc davontier a pèr cul conditer, tegn cun in maun las hottas e cun l'auter la gheisla, la quala el smeina cuntinuadamein dretg e seniester, empalond cun inschign ils quater svelts tgulis. Nus dus dumbrein ils passagiers. Plaz eisi per 8-10 persunas.
Sper via, che va enagiu Selva, seferma la posta gronda ed il portabrevs depona il sac per Selva a Maria Peder, la dunna dil postenent. La posta va duas ga envi e duas ga enneu, exact las uras fixadas. A Tschamut vegnan ils cavals scumiai. Il Planta metta ils ses en stalla, ferton ch'il Casper d'Ursera va vinavon cun la posta sur l'Alpsu cun tschun cavals, dus davos e treis davontier. Nus admirein savens ses tgulis, duront ch'els maglian l'aveina en stalla. Als buobs pli giuvens fa el amogna latg cavagl, tenend ina sadlutta sut ina cavala sco sch'el mulschess.
Temps d'unviern va il posttenent Toni sez a Rueras per las caussas de posta de Selva e Tschamut ina ga per di. Aschia eisi daventau entochen ch'il tren ei cursaus era igl unviern sur cuolm.
Strusch ei la posta vargada, ch'il Caduff de Tschamut palandrescha cun siu tgaun de catscha de Cargnola oragiu, probabel giu Selva. El ei staus collega de catscha de sur Eduard, che fuva ussa naven. Suenter ch'el ha giu passentau ils biars onns de sia veta giul Schuob, eis el secasaus a Tschamut en ina casa amiez il vitg. Ins suspecta empauet el pervia de catscha scumandada. Perfin cavi el muntanialas igl atun tard. Vegnius ina sera tard a casa cun in triep de quellas, lai el durmir ellas vinavon sut baun-pegna en. Mo la damaun ein ellas allerta e stattan schulond siper las finiastras. Morts seigi il Caduff dil vierm plat, ch'el ha pegliau de siu tgaun, il qual el schavi adina magliar ord siu taglier, sco la glieud tschontschan.
Pervia de catscha scumandada ei il Caduff buca il sulet catschadur en suspect. Meinsanual aud'ins in siet dubius ord las «Vals Cavradi». Ins vul pli bugen preparar a quels grass camutschs ina mort anetga e sapientiva enstagl forsa schar ir els alla malura duront il criu unviern. Persesez ei quei tut mo scutinem sut cozza. Aviartamein sa negin de nuot. Probabel ei era tut mo tschontschas e nuot auter.
Donn eisi, che catschadurs tessines vegnan quasi mintg'onn a Tschamut e van a catscha cun terments tgauns gronds suenter utschleglia selvadia, ch'ei ussa bunamein ragischada ora. Ins auda buca pli las seras d'unviern il cant sgargugliond dil tgiet-selvadi.
Fiergnas ed uolps dat ei aunc dariet. Pertut cattan ins fastitgs sin la neiv nova. La catscha cun fallas ei en bien esit. Il cavacristallas Vigeli Peder ha pegliau ina fiergna igl unviern vargau en combra de carn della casa a Sutcrestas. A nossa mumma ha ella fatg ina viseta la stad vargada en gagliner ed ha engulau il saung de tuttas dudisch biulas. Tschei ha ella schau anavos alla patruna. Pia aunc empau creanza!?
Il zenn grond vid il clutger dil caplut, che stat a cavagl sil spitg dil tetg, lai tuttenina udir sia vusch, clara e sonora, malgrad blessaus e perforaus d'in ballin franzos ils anno 1799.
Benedetg siara la grammatica e la fom fa mirar omisdus giu sil vitg e dumbrar ils tgamins ch'entscheivan a fimar. En tut eis ei buca pli che in tozzel tgamins cuschina.
Grondas famiglias basegnan grondas cazettas per grondas tratgas e gliez eis ei era dapresent. Perquei spidan ils tgamins buca per nuot pli e pli spessas tschagheras.
Amiez il vitg stattan en casa dubla Flurin e Fidel Venzin de Giachen, frars de sur Gion Antoni Venzin, caplon de Rueras, che veva giu sia messa nuviala ils 15 d' uost 1885. La mumma de quella gronda famiglia de Giachen ei stada la davosa de schlatteina Condrau en Tujetsch. Ella senumnava Mengia ed ei morta en aulta vegliadetgna a Rueras tiel sur fegl.
En casa sisum han Flurin Venzin-Pally, frar de sur G. Giachen, plevon de Sumvitg, e vieua Rosa Venzin-Simonett lur dimora. Las famiglias Peder han da haheias enneu giu ils pli ferms umens e d'aulta vegliadetgna. Ins sto mo mirar la grossezia lenna clavau de lur baghetgs, che seigi vegnida pinada, runada ord gl'uaul e tschentada si tut verda. Il Peder tschiec fuvi fermezia cumpogn, che vegnevi menaus per in sughet d'in frestg mattatsch, per ch'el resti en via e crodi sin ses viadis si d'alp ed egl uaul buca els murasts. Il Sep Antoni Peder, in original, cun capetscha de tingalin sin tgau duront la pira calira-stad, viva aunc, ei cantadur baselgia e recitescha e conta igl uffeci de Nossadunna mintga dumengia ordado. El ei buca canoni, gie gnanc caplon, e tonaton ha el fatg ton pil survetsch divin onns ed onns. Nus buobs tenta el adina.
Mo la casa dil Giusep Steiner ha il tgamin che survegn negina veta. Siu avdont, in vegl scolast e poet ei avon cuort temps morts. Mo immortalas ein sias ovras poeticas: La poesia della val Tujetsch e la canzun dil tscheiver ed aunc autras. In di, jeu fuvel presents, vegn el de stiva si cun ina butteglia vinars ch'el veva survegniu. Mo el tremblava aschizun che la butteglia sgola tuttenina viagiu el cantun stiva. L'auter di fan ils vischins ora lenna ad el per l'amur de Diu, ed ussa stat el mal caussas per la bubronda sponsa.
Bein, plaunsiu dat ei tuttina gentar. Tut a buffond camina la sora siado culs maluns en ina tuaglia e la honta caffe. Il muvel stat cumadeivel e ruasseivel el sulet fiep dil «Pastg» e nus fagein il medem. A mi semeglia ei liung cheu in entir benediu di de primavera sin quella spunda butanusa. Sche mo ei cargass gleiti. Mo inaga cargau ha la mumma grond fastedi de survegnir in um che caschi nies latg si d'alp. Nus essan aunc memia giuvens e buca stgis per quella lavur. Ei han aunc negins signuns. Mintga pur cascha sez siu latg tenor sort e quantum. Scolast Duri Riedi che fa la stad paster grond, ha mussau de far il quen ded alp sin pupi. Il nudar sin lenn cun las aschinumnadas stialas de latg han ins practicau tochen encunter ils 1900. Ins ha lu entschiet a pladir signuns beingleiti e schau star ils purs a casa e far fein senza disturbar.
Igl ei gia suentermiezdi ed il sulegl entscheiva a s'enclinar encunter il Badus. Las vaccas sdrappan puspei da forza l'jarva fina e savurusa. Vieifer alla spunda teissa dil Péz Maler peinan ils Gelis draussa, ils treis umens della famiglia Schnoz, che han in'economia purila cun casa a Selva ed ina si Tschamut e habiteschan perquei in temps si leu. Della famiglia ein aunc sis en veta, treis frars e treis soras, tuts ledis. Igl ei buna glieud tut aparti, spir pietad e generusadad. In ei mazler dil vitg e quei ei ualti fadigius, cu ins fa aunc en ligiongias cun corns. In atun ei l'emprema maschina per far quella lavur tuttina cheu entras il frar de sur H. Giachen, Flurin Venzin. En stiva dils Gelis brischa adina ina glisch per las olmas. Margreta fa las candeilas e tscheps-tschera per l'entira val. Il fatg restau de quella famiglia ei ius vi alla vischnaunca.
Nus mirein viaden encunter Cavradi cul vitget de Sutcrestas giudapeis dil Crest Martinauns, in refugi per igl unviern, mo ussa bandunaus quasi igl entir onn. L'erecziun de Sutcrestas ei stau in plan de sur Giusep Deplaz, sez in Selvan, suenter la lavina digl onn 1808. Ins emigrava viaden igl emprem december cun scola, caplon e Sontgissim. Era il muvel vegneva prius els nuegls damaneivel e segir de lavinas. Da Pastgas turnavan ins anora. Steiner di gie: «Cu i smanatscha la lavina sche fuian i ain co adina, perfin la mumma digl agid, che ei per els in grond confiert.» All'entschatta de nies tschentaner eis ei mo la famiglia Gion Martin Peder che va igl unviern a Sutcrestas.
Oz vesan ins leu aunc sis casas e la caplutta cun habitaziun parvenda che survescha per scola. Igl onn 1929 ha ei dau scola nova si la costa dil crest sco miez liug denter ils dus uclauns Selva e Tschamut.
Leu davos caplutta sezuppa la casa paterna dals pasturs dil Pastg. Miu frar e la sora ein naschi leuen, ferton che jeu sun staus in della stad e perquei vegnius sil mund o Selva. Treis fargliuns eran morts a «Mariahilf» igl onn dellas pelletschas. Ins saveva far nuot auter che tener aviert la bucca cun in tschadun ch'ils paupers affons stoppien buca gest stenscher.
Havend a Selva scart de plaz, vegn ei magasinau e conservau a Sutcrestas il graun, la carn, resti de fiastas ed aunc autras caussas, ch'ins drova buca savens, sco per exempel il talè, asp d'urdir ed aunc auter hardumbel. A mi va in cert snuezi tras l'ossa, mirond encunter quei vitg niev. Escha e barcuns ein serrai e sperts ed olmas han segir bien ruaus en quels lagugns stgirs. Nunpusseivel d'astgar ir persuls en canossa a Sutcrestas. Dessegns de catschadurs che sietan sin utschleglia, e tgaus de carstgauns cun grimassas vid las preits ed escha fan tema, mond per la casa entuorn. Denton ein quei memorias de luvrers talians che habitavan cheu en casa els anno ca. 1860-65, cu il stradun dell' Alpsu ei vegnius baghegiaus. Sin crunas vesan ins cudischs, fatergiai cun curom e cuviartas de lenn. Igl ei cudischs de legendas e breviers dils vegls surs Venzins ni de sur Deplaz, che haveva ina mumma de schlatteina Venzin. Era la combra de resti fa autra pareta che pli tard. Vid, la preit paradescha l'uniforma veglia d'in antenat mistral ni sechelmeister, caultschas cuortas, casacca cun leuncas e capiala aulta, bategls che vegnan ussa duvrai de far bagordas il tscheiver. Tut resti de cadisch ni carpun, deno il vestgiu de fiastas della mumma, che ei de fin merino, vali e seida. Lu las miurs dentuorn ed en combra de carn lavuran incontin vid preits e plantschius e quei sgarem fa tema e savess forsa era esser striegn.
Il frar Vigeli bravamein superstizius, queta adina d'udir, mond da notg en «Maria Hilf» ed ora, enzatgi a pitgond la greppa vi la Caltgera da l'autra vart dil Rein. Tgi ei quei bein, franc sperts, ni forsa l' olma de quei Flurin Venzin, ch'era gia avon decennis morts ella lavina sin la catscha de cots selvadis sin las spundas dils Benauls. Tgisa! Star less jeu tuttina a Selva sin terren schetg e nua ch'il sulegl po aunc schar mirar sia biala fatscha era denter Nadal e Daniev.
Mira, di la sora, ch'ei pinada ded ir a casa. La mumma vegn ual da Sutcrestas cun resti de dumengias, porta sin tgau las capialas de ses treis buobs e sin bratsch ils vestgius per umens e femnas. Nus buobs vein caultschas carpun, sez filau e tessiu ed ils tschops de mangola dils biemauns de padrins e madretschas. Suenter vegn la sora pintga, la Paulina cun ina tuaglia. En quella porta ella la carn de vanaun, ina spatla nuorsa, in manetsch, ina stiala giud la scheta ed ina maseina andutgel. Oz ei gie sonda. Zera dat ei sco adina suppa de carn cun giutta tier truffels en mondura, che ston tuts vegnir mundai immediat de cuminonza. - Quei spargna per la dumengia bia lavur alla cuschiniera. La dumengia endamaun fa ella aunc en ils gnocs cun uettas e lai cuer quels duront messa en la suppa, che tuorna a buglir en la vanaun veglia de bronz de treis peis. Cuort suenter ei la mumma en ualer e metta si ils spazis de mèl, a mintga schaumna in truchet suren. Las striaunas han gia aviert lur calischs, ch'igl aviul sappi far la raccolta.
Denton sesbassa il sulegl pli a pli encunter igl occident ed ils pegns de Rusas fieran pli e pli liungas umbrivas, che remplazzan a nus l'ura de sac. Allas sis serenda tut en corda da gassa giu el vitg. Las vaccas cun ivers sco sadialas dattan cun engurdientscha vid il pursepen tgemblaus cun verd, ch'il frar Luregn ha purtau si dals rovens. La gronda part dils vischins han lur muvels els mises vi Surrein, nua che la pastira ei pli plauna e segira.
Ei tucca d'Ave Maria. Sur Elvedi entscheiva rusari e la glieud els bauns bein occupai, rispundan cun vigur. Vegnend ord baselgia, han ils vischins adina in batterdegl peda de dar ina raschunada e fimar ina pipa. Ei fa notg. Las cazzolas de petroli s'envidan en stivas e cuschinas bassas dellas casas. Il canditad dil gimnasi sesa puspei davos meisa vid ses cudischs. Era tudestg empren el da forza. Tumasch che ha buca tons fastedis pil futur, ei aunc per las streglias cul «bueb dil preir». Plaunsiu anfla el era la casa, svanend dabot dil barcun si. La sora gronda ha ual fatg controlla dil gagliner pervia della fiergna.
En stiva sesa aunc vieua Rosa. La corda paternos rocla aunc in mument cural per cural tras la detta. Tut per ses buobs bravamein vivs e sfarfatgs. Sche mo els fan endretg e mantegnan la sontga cardientischa tras l'entira veta, ussa ch'ei ston ira ora el mund. O, sch'ella havess viu e saviu ordavon il destin divin dils ses e digl entir vitg! Larmas de legria e tristezia havessen sescumiau. Sch'ella havess viu il vitg sco el ei oz? Ina casa nova stat sil sulom della vedra. En quella casetta viva ussa sia feglia gronda, ch'ei adina stada siu maun dretg. Ei turnada ual si da Cuera per passentar la sera de sia veta en la patria. Curonta onns ha ella fatg il percasa dil grond sur frar, gronds buca pervia digl ault uffeci ch'el haveva, mobein perquei ch'el ha duront tschun onns supportau ina dolorusa malsogna cun admirabla pazienzia. Havess ella viu tut quei, lu havess ella, en sia affonila fidonza de Diu, exclamau: «Tut sco il Segner vul. Sia veglia daventi semper.»
Ussa stezza la mumma la cazzola. Mo en stiva pervenda eis ei aunc glisch tochen mesanotg. Sur Elvedi ei probabel vid il priedi ni ch'el scriva ina historia de Nadal per il Calender Romontsch.
Lein schar passar cul patratg ils onns ruc a ruc tochen el novissim temps. Duront l'erecziun della viafier Furca-Alpsu (1911 -14) eisi puspei traffic e commers tochen sum la val. Puspei ein las casas de Sutcrestas habitadas da luvrers talians de Bergamo ed Udine che lavuran sut ils impressaris Spezia e Balocca. En cuort temps savevan ils indigens talian e tuttas mattauns saltar «Tango». Duront la secunda uiara mundiala (1939-45) han ins arrundau il funs de Selva, canalisau e construiu bunas vias.
Ins ha uniu quels onns igl Uaul de Rusas cun quel de Sontga Brida entras ina plontaziun dil «Pastg».
Il barschament dils 12/13 de zercladur 1949 necessitescha de baghegiar ina nova Selva. Igl entir pievel svizzer ei s'egidaus culs vischins, ch'els vegnien puspei tier casa e clavau. Caplon sur Stiafen Schuler ei staus igl um adattau per gidar a metter neu la Selva nova cun in bellezia sanctuari. El ha era procurau la forza electrica per Selva e Tschamut.
Sur Benedetg ha era gidau sco el ha saviu e pudiu, mo buca giu la forza e ventira de veser Selva el vestgiu niev.
Lein aunc inaga turnar tier ils dus pasturs dil «Pastg» avon ualti exact 50 onns. Igl onn 1917 fineschan els lur studis.
Ils 29 de fenadur 1917 ei per Selva e Tujetsch in di de fiasta gronda. Igl ei era il pli grond di de vieua Rosa, il di che siu sur fegl Benedetg fa messa nuviala. Tumasch, ch'ei en survetsch activ, vegn cun collega scolast secundar Bistgaun Bundi de Surrein-Sumvitg la sera avon la fiasta da Spligia a casa. Ina maseina-tschupi de semperverd e flurs ornescha igl esch-casa ed artgs triumfals paradeschan tras l'entira vischnaunca. Il bab spiritual e plevon sur Gaudenz Engler tarlischa en ornat de canoni.
La medema fiasta de legria serepeta suenter entgins onns, cura che sur Flurin Venzin, il futur plevon de Sagogn, passa per l'emprema ga tier igl altar en la parochiala de s.Vigeli, ils 15 de fenadur 1925.
1918 serendan sur Benedetg cun mumma e sora a Breil, ferton ch'il frar giuven dat scola a Sedrun.
14 onns vargan sco fem. A Selva viva ina secunda generaziun. Ils vegls van in suenter l'auter sur cuolm. Sur Murezi va a mun sut la peisa de ses varga 70 onns. Sur Gion Antoni Venzin, caplon a Rueras, metta era giu tgau il medem onn cun sur Elvedi, 1935.
Igl ei 1932, ina dumengia. Jeu retuornel dallas viaspras a casa per semetter in mument a ruaus della rischlada dil di avon. Tgi dat egl esch? Tgei surpresa: Sur Benedetg vegn tut a buffond dad esch en. Jeu sun miez morts della stauncladad, di el suspirond. Hai oz bandunau Breil, suenter 14 onns pastoraziun. Havessel mai cartiu, che quei prendi neu aschi fetg e mondi aschi vess de sesparter da tut quei ch'ins ha carezau tons onns. Refusond de durmir la davosa notg en casa jastra, sundel jeu staus tut persuls en casa pervenda giun plaun. Suenter il survetsch divin svaneschel jeu sco de fugir dellas plauncas de Breil e Dardin giu. Hai fatg aschia per evitar in liung prender comiau dolorus. Sur Gaudenz Engler haveva ils anno 1922 bandunau Tujetsch sin la medema moda ed ord il medem motiv.
Denton ha la casarina Anna Maria, feglia de Giusep Fidel Gamboni, che mava dapi 50 onns a Cuera per il s. Ieli, pinau ina buna tschavera per il quinau e di: «Ussa ruassei e prendei bien in tempset, che vus pudeies surprender igl uffeci de plevon a Cuera e far la gronda lavur, che spetga vus leu.»
Mumma e sora fuvan giu Cuera el spital della Crusch. In di essan nus, jeu e sur frar, si Salins vid risdiv. Cheu vegn ina depescha che cuosta larmas. Vieua Rosa, nossa mumma ei morta anetgamein. Il plevon de Sumvitg che fuva a S. Leci ad exercezis, ha ual fatg ina viseta ad ella ch'il secund amitg splunta. «Igl ei la mort». La mumma ha gnanc duvrau serrar il cudisch de «Sera Sontga». - «Neu cun mei», di l'entronta, «sas era ual schar il paternies entuorn il maun, nus mein sur cuolm».
In toc historia de Selva survegn puspei sutvi siu: Amen.


text:
La proxima fermada da la refurma ha num votaziuns. Nus Svizras e Svizzers avain l'ultim pled.
Or da las debattas en il parlament han ins badà ch'i va per ina chaussa emoziunala, e nagin n'ha prendì il maun avant la bucca. Precis uschè pudess vegnir il cumbat electoral.
Diversas uniuns da purs e da gastronomia vegnan segir er a sa maschadar en il cumbat electoral, tant pli dir vegnia ad esser.
Da l’avis ch'i vegn a dar in dir cumbat è er il cusseglier naziunal Heinz Brand. Dentant na vegn el insumma betg a sustegnair la refurma – cuntrari.
Questa refurma è mo «Pflästerlipolitik»! Ma il suveran duai decider...
Per u cunter la refurma: I sto vegnir persvas – quai che vegn ad esser ina da las grondas sfidas cunquai che la refurma è fitg cumplexa. Igl è ina refurma nua ch'er ils politichers s'han mors ora il dents.
- Dunnas duain lavurar fin 65.
- Novs pensiunaris duain survegnir 70 francs dapli AVS.
- Per finanziar l'AVS duai la taglia sin la plivalur vegnida augmentada per 0,6%.
- Quant che duai vegnir pajà or da la cassa da pensiun mintga mais. Il mument èn quai 6,8%. En il futur duain quai anc esser 6%.
Dentant Silva Semadeni na fa betg quitads per quai. Ella è da buna speranza ch'ins possia declerar bain la chaussa a mintgina e mintgin.
Nus stuain far cler a tuts ch'i vul questa refurma e che quai è mo il cumenzament da midaments en chaussa rentas.
Gea, declerar ston ins quai en mintga cas, di Magdalena Martullo-Blocher, dentant uschè che la glieud chapescha era che la refurma sco quai ch'ella è uss na porta nagut.
Ins viva schon cun quai, betg tant ditg e betg tant bain. Ma sch'il suveran di: meglier quai sco nagut, lura è quai halt uschia.
Conscient a tuts è che sch'i dat ina midada, lura n'è la renta anc betg salvada. I vul anc autras mesiras. Ina che vegn segir puspè ad esser tema è d'auzar la vegliadetgna da pensiun.
Auzar la vegliadetgna è il pass logic. Nus vegnin adina pli vegls e pajain adina pli tard, perquai che nus faschain pli ditg scolaziuns.
Uschia che la dumonda co salvar las rentas na piglia anc ditg betg ina fin. Sche tut va tenor plan, lura vegnin nus a votar ils 24 da settember davart la refurma.


text:
I soliti sospetti
I soliti sospetti (I suspèt sòlit) 'l è 'n thriller dramàtic americàṅ dal 1995 ad Bryan Singer, vinsidōr in dal 1996 ad dū Prèmi Òscar, qvél par 'l atōr minga prutagunìsta (Kevin Spacey) e qvél par la senegiadùra scrita apòsta p'r un film (Christopher McQuarrie).
La pelìcula, preśentàda a 'l 48śum Fèstival ad Cannes, l'à fat sù da piò ad trénta-quàtar migliòṅ ad dòlar a frònt 'd un cóst ad siē.
Sunt
Un grup ad lestufànt, 'l èx pulisiòt curót Dean Keaton (Gabriel Byrne), Roger Kint dit “Verbal” (Kevin Spacey), al scasadōr Todd Hockney (Kevin Pollak) e i ciapadōr ad ròbi fargàdi Ray McManus (Stephen Baldwin) e Fenster (Benicio del Toro), i decìd'n ad rapinàr un càmion pîṅ ad sćiòp dirèt a New York. I sinc però i èṅ farmâ par la pulisìa e mis tut in fila p'r un cunfrònt a l'americàna. Mandâ lìbar parchè a n gh'è minga dal próvi abàsta cónt'r ad lōr, i furfànt i tàcan subìt di àtar cōlp e pò i rìv'n in Califòrgna par véndar di śmeràld śgranfgnâ durànt na rubarìa in un negòsi.
Chè i cgnósan 'n avucàt ciamâ Kobayashi (Pete Postlethwaite) ch'al gh diś ad lauràr p'r un sèrt Keyser Söze (Scott B. Morgan), un boss crimunàl misterióś ch'al vrév ch'i fìs'n un cōlp par lò.


text:
Mèrch
Artéccol in dialatt bulgnais
Al Mèrch (in itagliàn: Regione Marche) én na regiån dl'Itâglia centrèl cun 1,4 miglión d'abitànt. La só capitèl l'è Ancona. Al cunfénen cun l'Emégglia-Rumâgna, la Tuschèna, l'Onbria, l'Abrózz, al Lâzi, el Mèr Adriâtic.
Al pruvénziModifica
- Pruvénzia ed Peser e Urbén (PU)
- Pruvénzia d'Ancona (AN)
- Pruvénzia ed Macerata (MC)
- Pruvénzia ed Fermo (FM)
- Pruvénzia d'Ascoli Piceno (AP)
GeografîModifica
Al Mèrch, regiån dal zänter d'l Itaglia al s troven a mèza vî d'la côsta adriàtica. La côsta l'è fâta ed di mondi ed spiâz ed rèna. Al Månt Cònero l'è al pió èlt. An i è brîsa di mónt èlt int' i Apenén. Int'la cadänna di Mónt Sibillini, int'la pruvénzia d'Ascoli Piceno, ai è al Månt Vettore (2.478 m). Di èter mónt impurtànt par la regiån én: Månt Nironi (1.526 m), Månt Càtria (1.702 m), Månt Pennino (1.570 m), Månt Rotondo (2.103 m), Månt Fema (1.575 m), Månt Priore (2.334 m), Månt Bove (2.143 m), Månt Sibilla (2.175 m), Månt Valdilonga (2.221 m), Månt Porco (2.335 m), Månt Argentellaa (2.201 m). Al clémma l'è bån. Estè chèldi, mo frasschi pr'al mèr, invéren cun dal piôv regolèr. Int'l intéren invézia ai é di estè frasschi e invéren cåun grandi possibilitè ch'al naiva.
EconomîModifica
L'economî dal Mèrch l'è såura tott cumpòssta d'indósstri céni sparpajè in tott al teritòri. Ai é dagli indòsstri ed schèrp, mòbil e mecànica, dal vén e dla costruziån dal nèv.


text:
Protecziun totala
Il Parc Naziunal Svizzer cumpiglia ina cuntrada natirala alpina cun ina fauna e flora fitg ritga. En quest spazi da viver vegn la natira surlaschada a ses svilup natiral. L’uman gioga qua ina rolla d’aspectatur: el è perditga dals process dinamics che dattan a questa cuntrada ses caracter incumparabel.
Il pli vegl parc naziunal da las Alps
Il Parc Naziunal Svizzer ha ina surfatscha da 170 km2. El è il pli grond reservat e l’unic parc naziunal da la Svizra. Tenor l’Uniun internaziunala per la protecziun da la natira (IUCN) appartegna il Parc Naziunal Svizzer a la gruppa la pli exclusiva dals reservats natirals (cuntrada selvadia) cun prescripziuns da protecziun las pli severas. Fundà l’onn 1914, è el ultra da quai il pli vegl parc naziunal da las Alps e da l’Europa Centrala.
Ina fauna multifara
Il Parc Naziunal è enconuschent per sia ritga fauna e flora alpina e per sia natira intacta. Ils viandants pon observar chamutschs, tschiervs, capricorns, muntanellas ed evlas, fotografar flurs alpinas da tuttas colurs, admirar las pli differentas cuntradas muntagnardas intactas e far bellezzas spassegiadas sin las vias e sendas marcadas.


text:
Per l'accusà principal propona la procura publica il chasti maximal da 7,5 onns arrest. Per ils dus ulteriurs accusads pretenda ella chastis da 5,5 e 2,5 onns.
«In privel per la segirezza publica»
La procura publica argumentescha quai cun indizis concrets ch’ils umens hajan preparà in’attatga en Svizra. Tuts 4 sajan in privel per la segirezza publica. Per proteger la populaziun, haja la procura publica immediat laschà arrestà ils suspectads e betg spetgà fin ch’i dettia plans per in attentat concret.
Process dura anc 3 dis
Ils 4 Iracais refusan d’esser commembers da la gruppa da terror e d’avair collavurà cun l’organisaziun. Il process duai anc durar 3 ulteriurs dis. Cun ina vegn spetgà ils 18 da mars.
RR novitads 06:00


text:
Cun quai saja la regenza suandada a la decisiun d’in derschader federal, ha communitgà il ministeri da l’exteriur american. Quest derschader aveva abolì il decret che scumonda als burgais da set pajais muslims d’entrar en ils Stadis Unids.
Avant aveva Trump anc titulà la decisiun dal derschader federal sco ridicula. Fitg bain pussaivel è che la regenza americana vegn anc a sa drizzar la sonda ad ina dretgira da recurs federala. La finamira fiss che quella aboliss la decisiun dal derschader federal.
RR novitads 18:00