text:
Jean-Baptiste Jules Bernadotte
Jean-Baptiste Jules Bernadotte, dopo conossuu 'me Carlo XIV Giovann de Svezia e Carlo III Giovann de Norvegia (in svedes: Karl XIV Johan; in norveges: Karl III Johan; Pau, Pyrénées-Atlantiques, 1763 - Stuculma, 1844) l'è staa on general frances e poeu re de Svezia e de Norvegia.
L'ha scominciaa la soa carrera militara in de l'esercit frances in del 1780 e in del 1794 l'è vegnnu general.
L'ha combattuu in sul Reno (col vincc a Limburgh in del 1796) e duu ann dopo l'è staa scasciaa via per avè criticaa la guerra contra la segonda coalizion. El s'è sposaa con la Desirée Clary.
Tornaa in de l'esercit, l'ha combattuu ben a Austerlitz, ma in del 1807 l'è staa scasciaa foeura anmò 'na volta per come 'l s'è comportaa a Jena (indove l'è minga 'ndaa a vuttà el Napoleon) e a Auerstädt (indove l'ha minga vuttaa el Davout). El s'è salvaa domà perchè 'l Davout l'è riessii istess a vincc, e perchè la Clary l'era stada on'amanta de l'imperador.
Tornaa ancamò 'na volta l'è riessii a vincc contra i Prussian a Lubecca e poeu a Mohrungen, Spanden e Linz, ma per la terza volta l'è staa mandaa via, dopo la battalia de Wagram.
Però l'è staa eleggiuu princip de Svezia, indove che 'l Carlo XIII a l'era senza fioeu. L'ha mettuu la soa forza militar al servizzi del sò paes noeuv.
De princippi el s'è mostraa amis di Frances, ma quand che quei là hann occupaa la Pomerania, che l'era svedesa, in del 1812 l'ha scominciaa a cambià leanz. In del 1813 l'ha tolt part a la Campagna de Germania contra el Bonapart, col batt l'Oudinot a Gross Beeren e 'l Ney a Dennewitz, poeu l'ha tolt part a la Battalia de Lipsia. Però poeu dopo l'è pù combattuu contra el sò vegg imperador.
In del 1814 la Svezia l'ha nettuu la Norvegia e in del 1818 el Bernadotte l'è vegnuu re. La soa dinastia l'è sul trono de Svezia anca al dì d'incoeu.


c: text/html

text:
Aristau
Aristau a l'è un cumün svizzer del distret de Muri. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 1 290 abitant e una süperfiss de 8.64 km², e al se tröva a una altitüden de 401 meter sura al livel del mar.
El cumün de Aristau a l'è tacaa ai cumün de Besenbüren, Boswil, Jonen, Merenschwand, Muri, Ottenbach (ZH), Rottenschwil.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Aristau in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Font (CH-FR)
Font a l'è un cumün svizzer del distret de Broye, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.52 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 356 abitant.
El cumün de Font al se tröva a una altitüden de 462 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bollion, Châbles, Châtillon, Estavayer-le-Lac, Lully, Seiry, Vaumarcus (NE).
El cümü de Font l'è en magiurànsa francòfun (95%, 2000) e de religiun catòlega (74%).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial (Franzés)
- Article Font in the historic lexikon of Switzerland (Franzés)
- Font in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Nostradamus
El Michel de Notre-Dame (14 de dicember 1503 - 2 de luj 1566), famos in del mond cont el nòmm de Nostradamus, l'è consideraa, insema del San Malachia, vun di pussee famos scrittor di profezij de la storia. El pussee important di sò liber l'è "I Profezij", di quartin in rima in grupp de 100, ciamaa "Centurij".
I sostegnidór del Nostradamus a disen che l'è staa bon de induvinà'n numer sproposità de profezij (arent la storia del mond), come la Rivoluzion Francès, la bomba atòmica, la vegnuda de l'Adolf Hitler, i attacch de l'undés de settember aj Torr Gemèj de Noeuva York. 'Chi che ghe creden no disen, a l'incontrari, che i profezij a hinn di esempi de "chiaroveggenza retroattiva" e de ambiguità: tucc i predizion hinn staa interpretaa domà dopo che i fatt a hinn succeduu. Parament, i quartin del medegh francès a hinn inscì tanto minga ciàr che l' interpretazion l'è foeura de misura soggettiva.
El Nostradamus in de la cultura popolar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Letteradura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- In del liber fantasy: Feha Gìbuss e'l Girasô del Nostradamus, el Nostradamus a l'è vun di personagg principaj, cont el Feha Gìbuss.
- La seria Trilogia del Nostradamus del Valerio Evangelisti
Television[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- In de la serie tv Alias el personagg de Milo Rambaldi l'è profètta fals compagn del Nostradamus.
- In de la seri de fantascienza First Wave, i protagonista utilizen i quartinn del Nostradamus per combatt contra una invasion allienna.
Film[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nostradamus l'è'l titol de'n quej film:
- Catastrofe (Prophecies of Nostradamus) film del 1975 de Toshio Masuda (coproduzion USA-Giappòn).
- Nostradamus: The Man Who Saw Tomorrow (1981) [1] del Robert Guenette, commentaa da l'Orson Welles
- Nostradamus (film del 1994) con el F. Murray Abraham, el Daniel Auteuil e'l Rutger Hauer


text:
Thonon-les-Bains
Thonon-les-Bains l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. L'è capolöch dei cantù de Thonon Est e Thonon Ouest e del circondàre (arrondissement) de Thonon-les-Bains. El fà part del dipartimènt de l'Alta Savoia.
El g'ha 'na popolasiù de 33 928 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 26,23 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 371 méter a 'na altèsa màsima de 569 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Maggia (fiumm)
La Maggia (a Loeuden anca el fiumm [al'fjym], o la Fimm[1]istess in italian) l'è on fiumm del Canton Tesin. Cont i sò 56 chilometer l'è 'l segond fiumm pussee longh del canton.
La nass arent a la Cristallina e la traversa la Val del Sambugh, e la Val Lavizzara. Rivada, arent a Bignasch, a la confluenza con la Bavona, la vegn giò per tutta la Val Maggia, per poeu andàggh denter al Lagh Maggior arent a Locarn.
I sò afluent principai a hinn la Bavona, la Rovana e la Melezza. La traversa i comun de Lavizzara, Cevi, Maggia, Tegna, Loson, Scona e Locarn.


text:
Regierungsbezirk
En Regierungsbezirk l'è 'na südiviziù aministratìva 'n vigùr en Germània, che la pöl véser tradücìda come Distrèt aministratìf o Regiù aministratìva. L'è mìa dopràda de töcc i Länder todèsch ma apéna de la Baviera, del Baden-Württemberg, de l'Assia, del Nord Reno-Westfalia e de la Sasònia.
I Regierungsbezirke i è spartìcc en circondàre (Kreise) che i pöl véser de du tìpi: i Landkreise o circondàre rürài e le kreisfreie Städte cioè cità extracircondariài o circondàre ürbà.
En Regierungsbezirk l'è goernàt de 'n Bezirksregierung cioè 'na giunta regiunàla condèn Regierungspräsident cioè 'n presidènt regiunàl.
Al momènt i Regierungsbezirke i è vintidù:
- Baviera:
Ai prim de óst del 2008, el Land de la Sasònia el g'ha riurdinàt i sò circondàre rürài (Landkreise) e 'l g'ha cambiàt denominasiù ai sò distrècc de Regierungsbezirke a Direktionsbezirke. perchè sèrte funsiù che prìma i éra sóta la responsabilità de i Regierungsbezirke i è stàde asegnàde ai circondàre. I Direktionsbezirke i è amò ciamàcc Chemnitz, Dreden e Lìpsia.


text:
Battalia de Des
La Battaglia de Des la gh'ha avuu loeugh a Des el 21 genar 1277 traj sostenidor di De la Torr e quij di Viscont per ottegnì el contròll su Milan e 'l sò territòri.
Anche se la pò somejà, a primma vista, voeuna di tant battaj minor combatuu in de l'Italia del XIII secol in del quader di lòtt traj Ghelf e i Ghibellitt, a bon cunt a l'è la violenta conclusion de ona vicenda politega emblematega de la crisi del sistema democrategh comunal e de l'inizzi de quij process che menarann a la nassida di Signorii.
Cuntegnüü
Aj origin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La battaglia, come emm dii pussee sora, a l'era la conclusion de ona longa crisi politega che la gh'era ormai de ann in del comun de Milan.
El governo de la famiglia De la Torr (ò Torrian) a l'era staa accusaa de corruzion e de vorè sgond al pòpol la miseria del danee pubblich cont el fà di grand òper per la città e comprà esercit mercenari per ona politega de conquista. Vist i gròss spes, a l'è staa minga difficil per l'opposizion comunal tràss de la pròppia part el favor del pòpol.
I tension hinn cressuu el 22 luj 1262 con l'elezion a arcivescov de l'Otton Viscont, canònich de Des, inscambi del Raimond de la Torr, vescov de Còmm: de fatt l'Otton el faseva part de ona famiglia, i Viscont, traj pussee nemis del governo di Torrian.
La nòmina a l'è stada contestada del Martin de la Torr, capp de la Credenza de Sant'Ambroeus, cont el dì che la famiglia Viscont a l'era de confession albigesa. I De la Torr hinn donca riessii a fà cred che i Viscont fussen eretich e per quest el governo el je ha casciaa foeura de Milan. E l'è staa donca allora che i contrast politich hinn diventaa anca militar.
La guerra civil milanesa a l'è durada circa dodes ann, cont el diventà semper pussee violenta: in del genar del 1277 a l'era rivada al massimm nivell de crudeltà. E l'è in 'sto contest che troeuvom la battaglia de Des.
La battaglia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La scerna del loeugh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I trupp di Viscont (ciamaa ribej ò bandii di Torrian) eren dree a provà on attacch de nòrd: de fatt eren staa respingiuu sia a òvest che a sud con battali compagn de quella de la Guazzera, indove eren mòrt i sò esponent maggior del partii e de la famiglia.
I pianur e la brughera de l'òvest eren el camp de battaglia mejor per la cavalleria corazzada milanesa, menter on attacch de nòrd (soratutt dòpo che Còmm - che l'era semper stada rival de Milan - a l'era passada de la part di Viscont) el somejava pussee facil per i ribej. Infatti el territòri de la Brianza, cont i sò bosch e i sò còj vun arent a l'alter, el favoriva i attacch a sorpresa aj soldaa milanes e aj riforniment che vegniven del nòrd Euròpa (specialment de l'Imperi, leaa uffizial del comun de Milan).
I generaj milanes s'eren accorgiuu del pericol che 'l podeva representà el territòri del nòrd e per quest, giamò de on quaj de ann, l'aveva provviduu a trà giò i fòrt brianzoeuj: ma aveven risparmiaa i fortificazion del borgh de Des, paes a circa trenta chilòmeter de Milan, perchè pròppi in quell center abitaa s'incontraven i tre strad che vegniven di confin settentrionaj: quella de Còmm, quella de Erba e quella de Lecch. De la torr de Des se podeven controllà tucc i moviment che 'l nemis podeva fà de nòrd.
E l'è staa per quij motiv chì che 'l 20 genar 1277 l'esercit milanes a l'è sortii de Milan per andà a campàss in del borgh.
La preparazion de la battaglia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La strategia che aveven in ment i generaj milanes la pò vess recostruida facilment: aven cominciaa a mett in del borgh circa 500 cavalier corazzaa che 'l dì dòpo sarien staa raggiont de la fanteria, per rivà a on numer de circa 900 òmen. A lor se sarien unii alter 500 cavalier, che aveven appena respingiuu on attacch ribell aj pòrt de Lecch (probabilment a Civaa, snoeud fondamental de la strada che la portava a Lecch e che poeu la veniva serrada a nòrd tra 'l Corniscioeu e i Coronghej e a sud del Lagh d'Annon; ma per alter stòrich la battaglia la s'era tegnuda a Cantuu).
L'idea a l'era fòrsi quella de taccà i nemis de duu lat: el someja che l'esercit viscontee el fudess compòst per la pupart de fant e arcer, per on total de circa 1200 soldaa, che sarien staa battuu senza problema de la cavalleria milanesa.
Dòpo avè battuu questa avanguardia, l'esercit comunal el se saria riunii in d'on unich contingent per moeuv contra Còmm, vers ona vittòria che la saria stada de segur definitiva.
El cambiament de camp di Desian e la vittòria viscontea[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ma ormai el governo el s'era portaa l'òdi de la popolazion, menter i fòrz de l'opposizion aveven abilment cavalcaa el malcontent e l'esasperazion de la gent: a l'è staa inscì che la nòtt del 20 genar i abitant de Des hann tradii el governo milanes e hinn passaa avertament de la part di Viscont.
A gh'è stada donca ona corsa contra el temp: ona bòna part de l'esercit ribell a l'era giamò rivaa minga lontan de lì, a Seregn; ma se fussen rivaa i renfòrz milanes, che eren attenduu a Lecch, i Viscon gh'avrien avuu de retiràss e tornà vers Còmm. A l'era pròppi quistion de or. Per quest l'intervent del pòpol desian a l'è diventaa inscì important. El moeud cont el qual i Desian sien passaa cont i ribej a l'è ancamò discutuu: el gh'è chi dis che duranta la nòtt vargun (ò el noeuv prevòst del borgh, Don Leonard, ò on òmm de Seregn, on cert Malexeratis) el sia sortii de Des per dì aj Viscont che la gh'era on'òttima occasion de taccà a sorpresa i Torrian; alter inveci disen che i Viscont abbien taccaa per primm, cont el convingg i abitant de Des a ribellàss e a dervì i pòrt del borgh. L'important a l'è che el mattin del 21 genar 1277 l'attacch improvvis contra i fòrz de Milan a l'è riessii e 'l borgh de Des l'è staa ciappaa di Viscont.
I conseguenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se la battaglia l'ha minga portaa a la fin de la guerra civil milanesa, l'ha certament dervii la strada a la vittòria de la famiglia Viscont, che, se sa, a la fin l'ha governaa a l'istessa manera di Torrian, e l'ha portaa el comun de Milan a la dittadura e a la Signoria, fina a trasformà i territòri comunai in d'on Ducaa.


text:
Prèmi Òscar
'L Academy Award, cgnusû méj cuma Prèmi Òscar, 'l è al prèmi cinematugràfic più impurtànt dal mónd e anc òṅ di più vèć esénd nâ in dal 1929.
I prèmi i vènan dâ da 'l Academy of Motion Picture Arts and Sciences, n'urganiśasiòṅ ad gint sarnìda pascànd in dal gir di prufesiunìsta dal mónd dal cìnema, parsòni ch'i s èṅ fat unōr in dal cōrs dla vita cuma atōr, regìsta, prudutōr e àt'r incóra. In dal 2007 la gh'iva da piò ad siē-mila mémbar.
Al prèmi al vèṅ dâ a i film, a gl'atōr e a tut i àtar prufesiunìsta dal cìnema dòp avér sarnî prima sinc candidâ par tut al categurìi in cuncōrs. La statṿa, ch'la figùra 'n umèṅ in pē élt 35 sentìmetar, l'è placàda 'd òr vint-quàtar carâ ma durànt i an dla secónda guèra mundiàla a s 'n è druàda una ad śés par di mutìṿ ecunòmic. Al sò valōr cumerciàl 'l è ad 295 dòlar a 'l incìrca.


text:
Mar Adriatich
El mar Adriatich (en italià: Mare Adriatico; en albanés: Deti Adriatik; en serbo-croàto: Jadransko more; en slovéno: Jadransko morje) l'è la part de mar Mediterraneo che se tróa 'ntra la Penìzola Italiàna e la Penìzola Balcànica. El mìsa le còste de sés stàti: Itàlia, Slovénia, Croàsia, Bosnia Erzegòvina, Montenegro e Albania.
L'è 'na lèngua de mar lónga presapóch 800 km e làrga en média 150 km, per 'na superfìce d'àiva de 132.000 km². L'è mìa profónt de piö de 300 méter endèla part piö setentriunàla ma 'l rìa a 1.222 méter piö 'n zó, dré a la lìnea de Bari a le bóche de Cattaro. La salinità media l'è de 3,8%, ma gh'è de le bèle diferènse 'ntra 'l Nòrt, meno salàt, e 'l Sud.
I fiöm piö gròs che se sböta 'ndèl Adriàtich i è 'l Pò, l'Adige, l'Isonzo, 'l Tagliamento, 'l Brenta, 'l Piave, 'l Reno, la Narenta, 'l Metauro e l'Aterno-Pescara.
I pórcc piö gràncc e 'mportàncc sö l'Adriatich i è:
- 'n Itàlia: Ravenna, Trièste, Venésia, Pescàra, Ancóna, Bari e Giulianöa;
- 'n Slovenia: Capodìstria;
- 'n Croàsia: Pòla, Fiöm, Zara, Sebenìco, Spàlato e Ragüza;
- 'n Montenegro: Antivar;
- 'n Albanìa: Düràs e Valòna.
El cunfì col mar Ionio[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Mar Adriatico l'è tacàt al mar Ionio per mès del Canal d'Otranto, cioè 'l strèt de mar 'ntra la pónta Palascia, endèl Salento, e capo Linguetta (Kepi i Gjuhezes) 'n Albania (la rìga A 'ndèla figüra ché 'n bànda). Chèsta lìnea de demarcasiù la vé spostàda piö 'n zó de sèrte convensiù nàutiche, che per véser piö fàcii de 'nterpretà le ghe và dré a le lìnee dei paraléli.
- Per el Meteomar e per le Informasiù nàutiche dei avertimèncc ai navigadùr, el cunfì 'ntra Adriatich meridiunàl e Ionio setentriunàl l'è dat del 40º paralélo Nord (la rìga B)
- per i óter Avertimèncc ai navigadùr (portolà, far e fanài, Navarea III, etc.) el cunfì convensiunàl l'è colocàt a Santa Maria di Leuca (punta Mèliso, dré al meridià 18°22' E). A stà a chèsta convensiù, el cunfì idrogràfich el ghe narès dré al paralélo 39°47' N, de pónta Mèliso a le còste setentriunàle de l'ìzola de Corfù (la rìga C).
L'Organizasiù idrogràfica internasiunàla la ciàpa per bùna chèsta öltema definisiù.


text:
Ringgenberg
Ringgenberg a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Interlaken-Oberhasli, region aministrativa del Oberland Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.7 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2588 abitant.
El cumün de Ringgenberg al se tröva a una altitüden de 1103 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bönigen, Habkern, Interlaken, Niederried bei Interlaken, Unterseen.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Goldswil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- von Ringgenberg family in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Acapulco
Acapulco (nom ufizial: Acapulco de Juarez) a l'è una cità e un port in sü la costa pacifega del Messich, 300 km süd-ovest de Cità del Messich. Acapulco a l'è in d'una baja funda e semi-circulara. Al gh'ha 616.394 abitant (2005).
A l'è una fermada per i nav che van de Panama a San Francisco. A l'è cugnussüda 'me sit türistegh e anca per i Quebrada, di tüfadur prufessiunista che ogni dì büten in de l'aqua financa de 35 meter d'alteza in d'una baja piscinina.
Acapulco a l'è un nom de prubabil urigin Nahuatl.


text:
I morchies se aeva enciasà colassù, sćiampé da l'Orient, scaré da pòpoi più forc e prepotenc. So re l'era Laurin, strion encantesimador e gran maester de alchimìia. En grazia de siöi poderes i morchies aeva scuert de seda lumenosa le crepe de chi monc e i le aeva fate deventar spavide desche la luna. Con chest encantesem Re Laurin e siöi morchies se aeva vadagnà la fiduzia e l respet de la jent.
Chela tera, comanada da chel re che rejea l bosch, i alberes e i animai, e l saea zipiar sasc e minerai preziosc, l'era na tera encantesemada, la sola al mond scuerta da le marevee de la natura e piena rasa de tesores sconui.
N fil zis lonch de seda corea da piz a piz, dessegnan i tèrmegn del ream, e delaìnt da le crepe del Vaiolon, ades scì grije e nemiche, l'era dut na desteneta de rose chécene: l vidor de le röse. I òmegn, che aeva tema di morchies e de sova sapienza, i stajeva lontan dal vidor de le röse, ben serà int anter le crepe del senester Vaiolon. Nesciun perìcol someava ge dar cruzie ai morchies e a le vivane di lèghes e del bosch. Nesciun, enscin canche dal Latemar l'é ruà n cavalier...
Ladina, la fiöla de Re Laurin nasciuda anter le röse, la era tant bela: i ölges color del ciel, la pel desche i mile fiores de so vidor, i ciavei de seda dal color de l'òr... ma no la era felize e chest fajeva cruziar so pare e dut l pòpol di morchies. Not dapò not, Ladina la jiva su la tor più auta de so ciastel e la spetava l levar del sol, valent amich di enamoré, per ge repeter sova orazion:
"Sol, Sol, son jà descedada,
gei a me pascentar...
Tu sas che giö più no vive,
Sol, che de to lujor..
Gei prest, inant che giö möre,
gei, no te endujiar...
L 'amor che sćiauda i cöres,
gei a me far proar..."
La vardava semper burt, ence se le vivane e i morchies i proava a la consolar.
Demò na oita i ölges de Ladina i era stac contenc: canche i aeva vedù l misterios cavalier, aldelà del tèrmen del vidor de le röse, aut e fort sun so bel ciaval. Ence le vivane, cuciate jù anterint le dasce del bosch, aeva vedù siöi ölges te chel moment.
Ladina, tociada da l'amor, la ciantava duta so pascion:
"Voi te contar, pur zenza te veder,
sta gran pascion che nia no völ zeder.
Tu tu es lontan e no tu me sente
e no tu sas che giö me tormente..."
Ma l vent à menà sova cianzon enscin sun Latemar…
...e coscita na bela dì l cavalier l'é ruà. L'é ruà con dò na procescion de fenc e cavalieres scì forta e paruscenta che duc, le vivane e i morchies sconui anterint i cescogn, i é resté piegn de marevea. Le röse, chele röse che l cavalier aea vedù canche ence el se aeva enamorà de Ladina, apontin chele röse i lo aeva menà enscin colassù.
L cavalier l'à vedù Ladina, rösa anter le röse, e l ge à dit:
"Rue ben bonora ju da Latemar,
bela Ladina per te saludar.
Bela Ladina, no me far morir
scoita valenta che che voi te dir."
E so pòpol amò l la preava:
"Bela Ladina no ge dir de no
a n scì bel cavalier che te domana amor...
Bela Ladina, gei, no te endujiar
te faron noscia reìna, gei sun Latemar..."
Ladina, enamorada, l'à responù:
"L'amor che sente, mio bel cavalier,
l'é più fers che l föch e l'é più ros che l cör"
E ence se a ela ge endespiajeva de lasciar sova jent, la gran pascion ampò contentada la l'à portada demez da le vivane e i morchies siöi amisc, da dute le röse de so vidor, e zenza nince saludar so pare Re Laurin, la é sćiampada envers na növa felicità.
Re Laurin l'era dò a so strionarìe e siöi faturec te un di tropes cógoi che l'era sotint dut so ream. Canche l'é vegnù fora, l'à vedù la marevea e la tema depente sui musc de duc siöi morchies: Ladina no la era più! Re Laurin à vardà te duc i ciantogn de so ream, ma no l l'à troada. Enlaoita desperà l'é jit a ge prear al vent:
"Dì dì se tu l'as veduda,
dì, dì, se tu l'as scontrada;
segur, segur la é se n sćiampada,
nia de più gran che mio dolor!"
E l vent ge à responet:
"Ladina la é se n jita sun Latemar
l'é ben vegnù n bel tos a te la robar
la é bela e la ge piasc, el la völ sposar
l'é l principe de Latemar."
"Apontin mie röse me à tradì! Mai nesciugn era stat bon de ruar te mio prezios ream, tant ben sconù e vardà via anter cheste aute crepe!" pensava pianjan Re Laurin endana che l jiva dò i troes de so vidor. De colp, desperà, l'à comanà:
"Not negra cala,
e scuerji duc chi fiores
oitave inint, oitave inint colores,
e dut chel vert che l reste sut,
dut chel vestì che l reste nut,
chel bel ciantar che l devente mut!”
Mai n encantesem de n strion era stat coscita potent e gran sun chesta tera!
E coscita l scur é calà sun chele röse, i colores é deventé grijes per semper, dut l'era vöit e chiet. Re Laurin l se à serà int coi morchies e le vivane te so ciastel de crepa e l'à volù che mai più nesciugn, tant de dì che de not, podesse veder so vidor de röse.
Ma anter l dì e la not, canche spizolea e canche fior l sol, momenc sćiampé da la malediscion de Re Laurin, se pol amò veder l color de le röse su per le crepe grije del Vaiolon.
L'é passà i egn…
Sun Latemar, endana, a chi doi sposc ge era nasciù trei bele tosate. Ma la felizità no la podeva durar trop!
Na burta dì l prinz de Latemar l'aeva cognù jir en guera sun Ciadinon contra i Trevijegn. Per esser più davejin al Ciadinon, Ladina e le trei fiöle le é jite a star te n löch al soladif che aeva inom Moena. Aló, olache l sol dajeva int da doman fin sera, la é ruada dò n troi ju per le rive de Rancolin e dò sove peste de fata fioriva cescogn de röse.
A Ladina ge saeva tant bel chel post con chela natura encantesimada, forta e jentila, che ence ela, da enlaoita, la se à fat chiamar Moena. Ma i dì i passava pian pian, endana che la spetava che vegnisse de oita so spos. Bure pensieres ge passava per l ciau…
N sospet aricégol ge dajea da cruziar; la se à confidà co la ràdola che semper la la endeletava via per chi dì melanconesc con sove ciantie e con siöi sgoi. Coscì la ràdola la é sgolada sun Ciadinon a veder che che podeva esser suzedù.
L'ucelin l'é ruà giusta a veder l prinz de Latemar che l'era dò a morir e dut entorn i fiores deventava de color del sanch, i sangogn. La ràdola la n'à binà sù un e la ge lo à portà, co la burta növa, a Moena.
Da la gran pascion Moena la é se n jita, anterint chele spessigne, endodanöf sun Latemar e la à tant piant, ma tant piant, che le lègreme à bagnà chele crepe e le se à binà a una sotint, anter i làrejes e i peces del bosch.
Coscì l'é nasciù l lèch del Latemar, chiamà ence "lèch da le lègreme", olache se spelgiava 1 sol, la luna, le stele, le crepe, l ciel e l bosch, e l vent encrespava chela èga desche la seda.
I egn se dejoijeva un su l'auter e na dì Re Laurin, tormentà da so antica pascion, l'é vegnù fora da chele crepe per jir a troar sova fiöla su per Latemar, olache l vent ge aeva dit.
L se aeva fat larga n mìngol a la oita anterint spessigne, bosć velges e velgiogn, rives de èga subitosa, val freide, scure, misteriose. Ma, da tant velge che l'era deventà, no l'é stat bon de jir e l se à tirà en jù fin canche l'é ruà jun Roncac. Da aló en ju l troi scì pien de röse à descedà sova curgiosità e da enlaoita l'à scomenzà a jir duc i dì te chel löch che tant ge rejonava de sova fiöla.
Na dì l'é ruà enscin jun Rancolin olache l'à cognosciù trei tosate, valente e belote. Cheste, a l veder tant mestie, le ge à domanà:
"Che fasto po Re Laurin
duc chenc i dì sun Rancolin?
Che piànjeto po Laurin
en sèghit e zenza fin?"
E Laurin:
"Dijeme de chi che siede
fosc mìngol me consolerè."
El à responù:
"Nosc pare no l cognoscion
l'é mort sti egn sun Ciadinon.
Mia mare l'à inom Moena,
valenta e bela e de bon cör,
la é jóvena e semper ehela
la é Fata e no la mör."
Coscita l velge Laurin l'é vegnù a saer coche la era stata, e l'é se n jit endodanöf te so encantesem sun Vaiolon olache ades l dorm en pasc.


text:
27 06
Ol dé 27 de zögn l'è 'l 178 ( 179 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 188 dé a finí l'an.
Ul dí 27 de zögn al è ul dí da pòost 178 ( 179 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 188 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1674 - ol Vallespir: daspus de trá zò i Anzelecc de la Tera reöltacc, i Franses i ocüpa la comarca.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2006 - Barcelona: Marta Mata pedagoga e depütada sossialesta al Parlament, i Corte Spagnöle e ol Senat.
1836 - Choisy-le-Roi (Ísola de Fransa, Fransa): Rouget de Lisle autor de la Marsejesa, inn statal de Fransa.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Battaja de Idistavis
La battaja de Idistavis de l'ann 16 dòpo de Crist (conossuda anca come Battaja del fiumm Weser) la pò vess considerada come la respòsta romana aj German dòpo la battaja de Teutoburgh, indove el general Var l'aveva perduu e l'era anca mòrt (ann 9). Chì, el legaa imperial Germanich l'è riessii a batt el re di Cherusch Armini, per poeu sconfigel definitivament in de la battaja del Vall di Angrivari.
Cuntegnüü
Contest stòrich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo de la sconfitta del Publi Quintili Var in de la foresta de Teutoburgh, i Roman aveven deciduu de lassà perd la noeuva provincia de Germania, a est del Ren.
Hinn segutaa duu agn de battaj (10-11), sòtta el comand del Tiberi, per evità ona possibel invasion germaniga e di ribellion in di provincc gallich de confin.
Quand el Tiberi l'è diventaa imperador, el gh'aveva l'intenzion de andà innanz con la politega del sò predecessor, l'August, cont el mantegnì i confin a òvest del Ren (donca senza la Germania). Ma el sò fioeu adottiv (e nevod, in quant l'era el fioeu del Drus Maggior, sò fradel), el Germanich, inviaa come proconsol imperial in quij zòn, cont el vorè emulà i òper del sò pader, l'ha deciduu deperlù de invad i territòri germanich per reconchestài.
La battaja[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Primma part: in de la pianura de Idistavis[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Germanich, che l'era rivaa del territòri del fiumm Amisia (al d' d'incoeu Ems) al fiumm Visurgi (al dì d'incoeu Weser), arent al loeugh indove adess gh'è la cittaa de Minden, l'ha trovaa i German s'ceraa in su la sponda destra del fiumm.
Vist che 'l pensava che 'l fuss pòcch prudent mandà a combatt i legion senza avè faa sù di pont per passà el fiumm e i relativ presidi, l'ha deciduu de mandà innanz la cavalleria per esplorà. I cavalier eren comandaa del Sertini e l'Emili, che i hann dividuu in dò colònn mettuu distanziaa voeuna de l'altra per evità de vess schisciaa de l'esercit nemis in d'on soll pont e per dividen i fòrz.
El Cariovald, capp di Batav (leaa di Roman), dòpo a vè traversaa el fiumm, el s'è mettuu a l'inseguiment di Cherusch, senza pensà de podè finì in d'on'imboscada, còssa che inveci l'è avvegnuda. De fatt, i German s'eren retiraa per fà vegnì i fòrz di Batav in d'ona piana circondada di bosch e lontana di legion roman. Quand i Batav hinn rivaa lì, lor hinn saltaa foeura di bosch e hann travòlt i nemis. I Batav hann provaa a scappà, ma i German aveven bloccaa i strad d'acces ai Roman (che donca podeven nò vegnì ad aiuttài). El tentativ del Cariovald de sfondà i linei nemis per tornà vers i Roman l'è staa inutil: l'istess Cariovald l'è mòrt, insemma a on mugg de nòbil del sò pòpol. Domà l'arriv di cavalier de Sertini ed Emili l'ha poduu salvà i soldaa batav che eren nananmò mòrt.
El Germanich, dòpo avè traversaa el Visurgi, l'ha savuu de on disertor indove l'era el loeugh scernii de l'Armini per combatt e l'ha savuu anca che i German avarien taccaa el camp roman duranta la nòtt. E inscì l'è staa, anca se i German s'hinn retiraa dòpo pòcch, con l'avè savuu che i Roman i spettaven.
El dì dòpo, i soldaa roman eren impazient de combatt e donca hinn staa condòtt in de la pianura de Idistavis,che la se troeuva tra 'l Visurgi e di montisej. Aj spall di German la gh'era ona granda foresta, fada di alber alt e senza on sòttabosch. Di German, domà i Cherusch hann occuppaa i montisej, per podè lanciàss longh el fianch dester de l'esercit roman. Quell chì el gh'aveva questa disposizion:
- Primma linea: mercenari gaj e german
- Segonda: arcer
- Terza: quatter legion
- Quarta: dò cohortes de pretorian, la cavalleria ausiliaria e Germanich
- Quinta: alter quatter legion
- Sesta: la fanteria leggera.
Come el cunta el Tacit, i primm a taccà hinn staa i Cherusch:
La vittòria romana l'è stada donca granda, senza nanca tròpp mòrt. La battaja l'è durada senza sòst finna aj vundes de la sira, menter i cadaver di German copriven la pianura per almanch 10.000 pass. Ona còssa curiosa l'è che hin staa trovaa anca di caden che serviven per legà i Roman dòpo la vittòria, considerada di German quas inevitabil.
I soldaa del Germanich hann lodaa el Tiberi cont el nòmm de Imperator, e hann faa sù on tumul sora el qual hann mettuu i arm di vingiuu, come se fussen on trofeo, e on'iscrizion che la signava i nòmm di pòpol battuu (de segur gh'eren Cherusch, Fos e Dulgubin, ma fòrsi anca Longobard e alter nazion de la region).
Segonda part: el vall di Angrivari (pòcch pussee a nòrd)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I German, inrabii minga tant per la sconfitta, ma per vedè come eren content i Roman de fà sù quell tumul cont i arm di vingiuu, hann deciduu de tornà a combatt per la libertaa perduda.
Hinn staa recludaa tucc quij che podeven portà i arm: di giovin aj vegg. Tucc voreven entrà in de l'armada germanica e participà a la battaja contra la colònna romana.
Anca mò ona voeulta l'Armini e i capp germanich hann scernii on loeugh indove podè scontràss con l'esercit roman: ona zòna tra el Visurgi e i forest, e cont in del mezz ona pianura umida e stretta. Intorna la gh'era ona granda palud che la circondava quas tutt el bosch: sul lat minga paludos i Angrivari aveven faa sù on largh mur per divides di visin Cherusch.
I fanterii todesch s'hinn mettuu longh el mur di Angrivari, menter i cavalier eren drent a la foresta, per trovàss aj spall di legion quand che quij fussen rivaa innanz al Vall. Ma el Germanich, grazie aj sò spii, l'ha poduu voltà i pian di German contra lor medèmm, cont el mett i pròpri soldaa in quell moeud chì:
- el legaa Sei Tuberon l'avaria occupaa la pianura con la cavalleria;
- i fanterii legionari se sarien dividuu in dò part: la primma la sariss stada pronta a entrà in de la foresta per ona via piana, l'altra a taccà el Vall;
Quij che gh'aveven avuu in sòrt la via piana vers la foresta hinn avanzaa senza problema, menter quij che gh'aveven de taccà el Vall gh'hann avuu on fracch de perdid. Allora el Germanich el i ha faa retirà, cont el ciamà i arcer e i macchinn de assedi. Quest noeuv attacch el gh'ha avuu success, e donca i legion hinn poduu tornà a caregà el vall con pussee facilitaa, finna a conchestàll e occupàll.
El Germanich, vist el success su quell front, l'è partii cont i pretorian in de la foresta, indove la battaja l'è stada longa e dura: de fatt, i German aveven aj sò spall la palud, i Roman inveci i mont. Per tucc e duu i esercit, l'unega speranza de salvàss l'era quella de vingg la battaja. Donca l'è stada ona battaja difficil, ma a la fin i Roman, grazie al mejor armament e a la mejor tattega de combattiment, hinn riessii a prevarì.
Vers la fin de la giornada, el Germanich (che l'aveva dii che gh'era minga besògn de fà prigioniee), l'ha ciamaa ona legion per costruì l'accampament, menter i alter andaven dree a fà on grand massacher finna a la nòtt. La cavalleria, inscambi, l'ha trovaa pussee difficil el batt l'omològa avversaria.
In occasion de questa segonda vittòria, el Germanich l'ha faa costruì on alter tumul, sora el qual gh'era scrivuu:
I conseguenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I dò battaj, anca se eren staa positiv per l'esercit roman, hann domà vindicaa el massacher di legion del Var. I territòri invaduu hinn minga tornaa a l'Imperi Roman. El Tiberi el preferiva che i German combattessen tra lor e minga contra i legion roman, che ora staven su la riva òvest del Ren.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Tacit, Annaj, liber II
- Svetòni, Vid di dodes Ceser, liber III
- Cassi Dion Cocceian, Stòria Romana, liber LVI-LVII
- Wells, C.M., The german policy of Augustus, 1972.
- Santo Mazzarino, L'impero romano, vol.1, Laterza, 1976.
- Grant, Michael, Gli imperatori romani, Roma 1984.
- AAVV, Gli imperatori romani, Torino 1994.
- CAH, L'impero romano da Augusto agli Antonini, Milano 1975.
- Lidia Storoni Mazzolani, Tiberio o la spirale del potere, Milano 1992.
- Antonio Spinosa, Tiberio: l'imperatore che non amava Roma, Milano 1991.
- H.H.Scullard, Storia del mondo romano, Milano 1992.


text:
Tèimp
Al tèimp l'è la dimensiòun in dû a 's pèinsa e a 's misûra al scòrer di avenimèint: acsè a 's pôl sernîr quèl ch' l' è al pasé dal presàint e dal futûr. Cl' idéa chè dal tèimp l' è acsè cumplichéda che i filòśuf e i siènsié i gh' àn sèimper pinsè e studiè in sìma fin dai tèimp piò antìg.
L'unité de m'śùra standard dal Sistèma Internasiunèl (SI) l' è al secònd. Pròpia guardènd al secònd a 's definìs el misùri piò gròsi cùma 'l minùt, l' ōra, al dè, la smàna, al méś, l' ân, al lùster, al sécol e al milèni.
Al tèimp a 'l pôl èser miśurè, pròpia cùma chègli ètri dimensiòun dla fìsica. I strumèint per misurèr al tèimp egl' în i arlòi. Chi arlòi tròp precìs i 's ciàmen crunòmeter. Quî pò' vramèint tròp precìs, stènd in dal 2012, egl' în quî atòmic.
A s' drôva diferàint e-schèli temporèli cuntìnui a secònda di càmp: al tèimp universèl, al tèimp atomìc universèl, al tèimp atòmic internasiunèl (TAI), ch' l' è al punt ed partèinsa dàgli ètri schèli, al tèimp cuùrdiné universèl (UTC), ch' l' è al stàndard per l'uràri sivîl, al Tèimp Terèster (TT), ecc.
Stòria dal cunsèt ed tèimp
L'umanité l' à sèimper duù pinsèr a la questiòun di spàsi temporé in dû andèr a mèter in 'na manéra urdnèda i avenimèint: el primi distinsiòun dal tèimp ch' al scòr i tgnìv'n adré ai fenòmen sìclic astronòmic, cùm' al dè ch' al pàsa in dla nôt, i cambiamèint dla lûna, el diferèinti stagiòun, ch' i àn permìs ed capîr mej el scansiòun temporèli e strulghèr i calendàri, ch' i còunten al pasèr di dè, del smàni, di méś e di ân.


text:
Cuntinuazziun analítica
Intrudüzziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa cunsíderi un puunt dal plan cumpless e la séria da puteenz in :
Chesta séria da puteenz la cunveerg in un ceert círcul da centru e dunca ga definiss una funziun ulumorfa ; scrivemm par ponn in evidenza ul puunt da desvilüpameent.
Cunsideremm un puunt e desvilüpemm in séria da puteenz da :
Si al è ul caas che ul círcul da cunvergenza da hesta darera séria al sia mia cuntegnüü in , emm utegnüü una cugnussenza plüü àmpia da , par mezz da la definizziun:
Chesta definizziun a l'è ben pusada, par che .
Diremm che l'estenziun inscí utegnüda a l'è una cuntinuazziun analítica (u apó un prulungameent analítich) da ; diremm apó che a l'è una cuntinuazziun analítica da e viceversa.
Par esempi, sa pöö facilmeent vidé che i dò seri da puteenz
i
i-è cadascüna una cuntinuazziun analítica da l'oltra. Nutemm che tüti dò i representa la funziun . Plüü in generaal, si al è ul caas che , definida a priori int un cungjuunt deerf , sa la pöda restringí a un cungjuunt deerf e dapress la pöda vess prulungada a un cungjuunt deerf , diremm que la növa funziun utegnüda a l'è una cuntinuazziun analítica da .
I definizziun bàsich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un elemeent da funziun ulumorfa al è un para , intúe al è un cungjuunt deerf a cunessiun simpla dal plan cumpless, una funziun ulumorfa definida in .
Düü elemeent e i-è liàbil si al esiist una sequenza finida
,
tala che , e, par tücc ,
Diremm che al è una cuntinuaziun analítica da (u da ).
Diremm apó, si a gh'è mia pussibilitaa da cunfüsiun, che cada elemeent al è una cuntinuazziun analítica da (u da ).
I elemeent i-sa dirà liaa.
Una cuntinuazziun analítica al luungh d'un camin a l'è una cuntinuazziun analítica tala che .
Al cuventa senza dübi regurdá che la cuntinuazziun analítica al luungh d'un camin saraa la cunserva mia, in generaal, i valuur da la funziun int un intuurn dal puunt da partenza: sa tegna in cüünt, par esempi, la determinazziun da la funziun 'ariis quadrada cumplessa' tal que , int un intuurn da de . Sa pöö vidé , in cuurdenaat pulaar, cuma l'aplicazziun ch'a la manda sü , int úe a índica l'uperazziun da ariis quadrada reala pusitiva.
Intütivameent, cuntinuemm al luungh da la circumferenza ünitaa: dapress un giir cumplett, i.e. un incremeent da istess a , utegnemm un nööf elemeent da funziun ulumorfa int un intuurn da , ch'al a redüii a metaa l'incremeent da dal argument da . Dunca, , i.e. . Natüralmeent, un òolt giir da na porta a nuvell al elemeent da partenza .
Sa pöö vidé che ul cungjuunt di cuntinuazziun analítich d'un istess elemeent al furma da manera natürala una süperfiis da Riemann, numinada süperfiis da Riemann dal elemeent u apó cuntinuazziun analítica massimala, ch'a la esiist grazzia al Lema da Zorn.
Furmazziun da frunteer natüraal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa cunsíderi un elemeent da funziun ulumorfa : al pöö süceet che, par cada restrizziun de (i.e, e ) al esista nissüna cuntinuazziun analítica da tala che . Si al è ul caas, diremm che a l'è una fruntera natürala par l'elemeent . Cunsideremm par esempi la séria da puteenz : grazzia al teurema da Cauchy-Hadamard, la cunveerg íntal diisch , e dunca la ga definiss una funziun ulumorfa . Da plüü, , alura che luungh l'ass reaal.
Cuma ca
, sa a
.
In l'istessa manera, , dunca alura che luungh l'ass imaginari: da manera generala, , par cada nümar natüraal , dunca alura che luungh un radi dal diisch ünitaa.
Ul cungjuunt di puunt da la furma al è deens íntal círcul , dunca l'amett nissüna cuntinuazziun analítica a vargün puunt da chesta curva, ch'a l'è dunca una fruntera natürala.
Usservemm che la pöö gnanca vess cuntinuada aj puunt da cuma funziun merumorfa, par che, in cheest caas-chí, s'anülaress int un cungjuunt cunt un puunt d'acümülazziun, e la saress dunca identicameent 0, vargott ch'al è faals.


text:
Bülach
Bülach a l'è un cumün svizzer, capolögh del distret (en todèsch: Bezirk) de Bülach, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 16.09 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 17 503 abitant.
El cumün de Bülach al se tröva a una altitüden de 416 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bachenbülach, Eglisau, Embrach, Glattfelden, Hochfelden, Höri, Rorbas, Winkel. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bülach l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 811 col nom de Pulacha.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial de Bülach
- Bülach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Spital Bülach
- Vetropack
- Sigristenkeller Art Gallery


text:
Lain (CO)
Lain (nom ufizial in italian: Laino) l'è on comun de la Provincia de Còmm cont ona popolazion de 510 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 6,8 km² e 'na densità de 75 ab./km². L'è situaa in la Val d'Intelv.
A Lain l'è nassuu el pittor Giuli Quaj el Giovin (1668-1751).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Lain (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sarganserland (distret)
El Distret de Sarganserland l'è 'n distret eletural (en todèsch: Wahlkreis) del Canton San Gal, en Svìsera,
L'è sitüàt enèla part meridiunàl del cantù e 'l ciàpa dét 'na part del Lach de Walensee. El cunfìna a nòrt ci distrècc de Toggenburg e Werdemberg, a est col principàt del Liechtenstein e col distrèt de Landquart (GR), a sud col distret de Imboden (GR), a òvest col Canton Glaruna, e a nordèst col See-Gaster.
El distret de Sarganserland el g'ha 'na popolasiù de 38 421 abitàncc (dato del Dicember 2011), repartìcc en 8 cümü:


text:
Segunda letera de'l Giuan
Segunda Giuan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.
1L'anzian[1], a la signura scernida e a i so bagaj, che mi vöri bén in de la verità, e mi sull no, ma anca tücc che 'l sa la verità, 2segund la verità che la sta[2] in de nümm, e la sarà cun nümm per sémper. 3Grazia, misericordia e pas sarann cun nümm de Diu el Pader, e de Gesü Crist el bagaj del Pader, in de la verità e in del bén.
4Mi sun staa tant alegher che huu truaa un quaj di so fiö che caminen in de la verità, cume nümm èmm ricevüü un cumandament del Pader. 5E adess mi te dumandi, signura--no cume scrivendut un növ cumandament, ma chell che gh'èmm avüü del principi--che nümm se vörum bén vun cun l'alter. 6E chest l'è 'l bén: che caminum segund i so cumandament; chest l'è 'l cumandament, cume vialter avii sentii del principi, perchè en caminii. 7Perché hinn vegnüü föra in del mund tanti impustur che cunfessen no che Gesü Crist l'è vegnüü in de la carna: chest l'è l'impustur e l'anticrist. 8Vialter stí reguardaa, perchè nümm perdum minga quell che èmm faa, ma che ricevum una ricumpensa piena. 9Tücc che vann innanz e restann no in de l'insegnament[3] de Crist hann minga Diu. 10Se quajdün ven a vialter e porta minga chest insegnament, ricevíll no vialter a cà e salüdél no! 11Chi el ghe salüda, el partecipa a i so oper malign.
12Mi gh'huu tant de scrivuv, e huu vurüü no scrivel a carta e incoster, ma speri de vegnì a vialter e parlà facia a facia, perchè la nostra letizia la sia piena. 13I fiö de la tua surela scernida te salüden.


text:
Al Seriana
La Al Seriana (italià: Val Seriana) l'è öna di dò ài piö ‘mportante de la pruinsa de Bèrghem, ‘nsèma a la Al Brembana.
Lónga piö o méno 50 km la taca sö a la sorgènt del Sère e la fenés a Éla de Sère, ‘ndóe 'l fiöm l’incóntra l’ólta pianüra.
L’è separada da la Al Telina da i mucc piö ólcc di Orobie, ol Còca (3.052 méter), ol Redorta (3.037 méter) e 'l Scais (3.038méter).
La Al Seriana l'è öna al che la tacàt a 'ndustrialisàs zamò a partì dal méla e òt (1800) grasie a l'aqua del Sère che l'è belfà tirà fò dal fiöm e dovrà 'n di fabriche.
Isé l'è piéna de fàbriche e 'l fónt de la al l'è uramai töt costrüìt, gh'è öna cà dré l'ótra, ü palàs dré l'óter, ü stabilimènt dré l'óter sö fina a Albì; i l' la ciama la sità lineàr.
I paìs piö ‘mportàncc de la al i è Albì, Nèmber e Clüsù.
I óter cümü de la àl i è Alzà, Ardés, Aviàdech, Casnìch, Castiù, Cassà, Scé, Serét, Colgiàt, Fì, Fiorà, Gandelì, Gagianìga, Gòren, Gróm, Léf, Oltressènda Ólta, Onéda, Lanùr, Par, Pèia, Piàre, Nòssa, Pradalùnga, Prémol, Rànga, Ruèta, Selvì, Songaàss, Albundiù, Algöi, Èrfa, Éla d'Ògna, Éla de Sère.


text:
Marmond
Morimond (Marmond in del dialett del loeugh; Morimondo in Italian) l'è on comun de la Provincia de Milan. Ghe viven 1 204 abitant. Morimond la se troeuva a sud de Milan, al confin con la Provincia de Pavia (comun de Casoraa Primm e de Vigeven), in su la sponda de dritta del fiumm Tisin.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De l'epoca romana vegnen testimonianz de insediament coloniai in l'area del comun d'incoeu. On quai topònim di frazion el regòrda la presenza di Longobard.
La stòria successiva de Morimond l'è tutta intorna a quella de l'adia omònima e di mònegh cistercens che gh'hinn vivuu. Quella relazion chì l'è testimoniada anca del stemma comunal, che 'l rappresenta in la banda de sora ona mitra, segn del podè religios, el baston pastoral, vist che l'abaa prior el gh'eva dignità vescovil e ona spada, simbol del podè civil-giudiziari. In del XV secol de fatt la badia l'è diventada ona commenda. In la banda de sòtta del stemma el se troeuva on mappamond con sora ona cros, alter simbol de domini religios.
La fondazion de la prima gesa l'è del 1134, quand che i primm mònegh hinn rivaa del sitt de Morimond, arent a Digion. I fraa hann bonificaa l'area arent al Tisin, gh'hann faa su di canai d'irrigazion e hann trasformaa el territòri in d'ona zòna agricola fertil. In del 1182 l'è scominciada la costruzion de la gesa del dì d'incoeu.
Segond alter font el nòmm del loeugh el vegnaria di paròll frances moire mont ciovè mont in la palud, perchè l'abbadia l'è stada fasa su on còll in mezz a zònn paludos. In del XIV secol, bòna part di territòri arent a la badia eren proppietà de la gesa e ghe se trovaven numeros cassinn e costruzion de servizzi.
In del 1798, quand che l'è rivaa el Napoleon I, el monastee l'è staa soppress e 'l patrimòni coltural l'è andaa dispers. Al dì d'incoeu, grazie al suppòrt de la comunità local, l'attività religiosa e comunal de la badia l'è refiorida.
Anca al dì d'incoeu el patròn del comun l'è 'l San Bernard de Ciaravall, el fondador de l'ordin cistercens.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Marmond l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
02 11
Ol dé 2 de noèmber l'è 'l 306 ( 307 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 60 dé a finí l'an.
Ul dí 2 de noèmber al è ul dí da pòost 306 ( 307 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 60 dí a finí l'an.
Cuntegnüü
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1937 - Lleida (ol Segrià): l'aviassiú franchesta la bombardesa la sità e ghe la causa tri sentenér de morc.
2005 - Madrid: ol Congress di Depütacc Spagnöl al apröa l'amissiú a tràmit del nou Estatut d'Autonomia nöf Statüt d'Autonoméa per la Catalunya col söport de töcc i gröp esset ol PP che, l'istess dé, al va a presentá ü recurs d'incostitüssionalità.
1917 - Londra: ol miníster Balfour al fa pöblega la declarassiú che la proclama ol söport Britànegh aj insendiamenc zödé a Palestina (Sionism).
2003 - Durham (Carolina del Nord, SÜA): la gesa episcopaliana la ordena ol pröm vèscuf ch'al se recognuss omosessüal.
2003 - Georgia: se gh'i sélebra di elessiú legislatíe fraudolente ch'i provocarà öna reölta, che la comportarà la dimissiú e l'esili del president Eduard Shevardnadze ol 23 11.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Erc di Slane, sant irlandés;
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Haute-Normandie
L'Alta Normandia (nòm uficiàl en fransés: Région Haute-Normandie ) l'è giöna de le 22 regiù de la Francia. La popolasiù totàl de la regiù l'è de 1,780,192 abitàncc (dato del 1999) distribüìcc söndèn'area de 12,317 km², per 'na densità de 145 ab./km².
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La regiù de Rouen l'è dividìda 'ndei dipartimèncc de Eure, Seine-Maritime che i ragrùpa 6 circondàre (en fransés: arrondissements) e 1,420 cümü. La capital de la regiù l'è Rouen.


text:
Sempervivum montanum
Sempervivum montanum l'è 'na piànta erbàcea suculènta de la famìa de le Crassulaceae.
L'è 'na piànta perène, erbàcea, cespitùza che trà fò dei stulù che fùrma de le rözète fiöle.
Le fòie i è ovài o elìtiche, pelùze, vérde, reünìde 'n rözète de 20-40 mm, che sènt de rézina. I fiùr i è a fùrma de stilìna, de 25÷30 mm de diàmetro, I pétali i è de culùr rós pórpora che fenés a pùta. La piantìna la mör dòpo ìga fiurìt, endèl momènt che la fà sö i fröcc. La fiurés 'n istàt. La crès 'ntra i 1.500 e i 3.100 méter sùra 'l leèl del mar. Del stès zèner fà part apò a 'l Sempervivum arachnoideum e 'l Sempervivum tectorum, spéci che se tróa bastànsa facilmènt endèla zòna alpìna.
Habitat[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El crès de preferènsa endèla gèra e 'n mès ai balòcc, de sòlet l'àma mìa tat i teré calcàrei.
Distribusiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se 'l tróa sö le cadéne muntuùze de le Àlpi, söi Pirenei, söi Carpàsi e 'n Còrsica.
Sotaspéci[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sempervivum montanum subsp. burnatii Wetts. in Hegi 1922
- Sempervivum montanum subsp. carpaticum
- Sempervivum montanum subsp. montanum
- Sempervivum montanum subsp. stiriacum[1]
Oservasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le spéci de chèsto zèner en sèrte ocaziù i è mìa tat fàcii de discriminà 'ntra de lùre, suratöt quan che 'ndèna stèsa zòna se tróa ezemplàr de spéci diferènte. el fat de mìa ìga mecanìsmi de izolamènt reprodütìf o bariére genétiche 'ntra vergöne de chèste spéci, suratöt 'ntra Sempervivum arachnoideum, Sempervivum montanum e Sempervivum tectorum, el fà che 'l sàpe mìa difìcil troà dei fenòmeni de ibridasiù, e chèsto 'l pórta a fà nàser dei "sam de ìbridi", che i pöl dürà e slargà 'l sò areàl per vìa de la reprudusiù vegetatìva.[2]


text:
Munìga del Gàrda
Munìga (nom uficiàl en italià: Moniga del Garda) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Brèsa. El g'ha 2 510 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]), 'na superfìce de 9,4 km² e 'na densità de popolasiù de 267 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bardolino (VR), Manèrba del Gàrda, Padènghe, Soià. L'è postàt sö la spónda bresàna del Lach de Gàrda.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Porrentruy
Porrentruy a l'è un cumün svizzer del distret de Porrentruy, in del Canton Giüra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 14.84 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 6679 abitant.
El cumün de Porrentruy al se tröva a una altitüden de 423 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Fontenais, Bressaucourt, Courtedoux, Bure, Courchavon, Coeuve, Alle, Courgenay.
Populazion e lenguf[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A la fin del 2005 l' 89.5% de lampopolazion la parlava francés, 2.8% la parlava todèsch e 2.2% la parlava talian.


text:
Borchfòrt
Borchfòrt (nòm uficiàl en italià: Borgoforte) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 3 467 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 38,9 km² e 'na densità de 89 ab./km².
El cunfìna coi cümü de San Vito Bagnöl, Cürtatùn, Marcarìa, Munticiàna, San Benedét, Viadàna, Vergìli.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Borchfort l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Nik Novecento
Nik Novecento, (Bulógna, 19 de febrár 1964 - Ruma, 15 utùber 1987) l'é stái un atùr italián de cinema e televisión.
L'é mort a Ruma per una malfurmasión al cör el 15 utùber 1987.
El só num ver a l'era Leonardo Sottani.
Cuntegnüü
Biugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüd a Bulógna el 19 de febrár 1964, in de la sò brév esistensa l'é diventád sübit pupulár per la só simpatia.
Televisiòn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ha laurád in televisión al Maurizio Costanzo Show, a Hamburger Serenade de Pupi Avatie a Jeans.
Film[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del cinema l'é stái vün di atùr preferìd própi de Pupi Avati.


text:
Chungcheongnam-do
Chungcheongnam-do (Süd Chungcheong; hangul: 충청남도; hanja: 忠淸南道) a l'è una pruvincia in del oest de la Curea del Süd. La sò capital a l'è Daejeon. Daejeon l'è una cità metrupulitana (e inscì separada da la pruvincia), ma ancamò la serva cume capital de la Süd Chungcheong.
La pruvincia la cunfina cun Jeollabuk-do (al süd), Chungcheongbuk-do (al est), Gyeonggi-do (al nord), e la cità metrupulitana de Hongseong.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pruvincia l'è staia creada in del 1896, dürant la dinastia Joseon, e pö l'è devegnüda part de la Curea del Süd quand el paes l'è devegnüü indipendent in del 1948.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Süd Chungcheong l'è dividüda in sett cità (si; 시) e növ cunte (gun; 군).


text:
Caraa
Caraa l'è un cumün de la pruvincia de Munza e Brianza de 17 844 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 10,0 km² e ona densità de 1 784 ab./km².
El cumün el gh'ha dò fraziun, ciamaa Agliaa e Costa Lamber.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Caraa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Vérossaz
Vérossaz a l'è un cumün svizzer del distret de Saint-Maurice, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 14.3 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 612 abitant.
El cumün de Vérossaz al se tröva a una altitüden de 811 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Massongex, Mex, Monthey, Saint-Maurice, Troistorrents, Val-d'Illiez.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Franzés)


text:
Asia
L'Asia a l'è el cuntinent püssee grant e pupulus. La quata el 8.6% de la süperfiss tutala de la Tera (o'l 29.9% de quela terestra) e, cun püssee de 4 miliard de pupulaziun, la gh'ha dent püssee del 60% de la pupulaziun ümana d'incö. L'Asia la se tröa in de l'emisferi uriental e in quel setentriunal, e l'è per tradiziun dumà la part urientala de l'Eurasia, a l'est di Uraj e del Canal de Suez, e a süd del Caucas, del Mar Caspi e del Mar Negher. I cost de l'Asia i a bagna a est l'Ucean Pacifich, a süd l'Ucean Indian e a nort l'Ucean Artich.


text:
le fil d’Ariane (breadcrumb trail)
Publications en romanche
Le traducteur de langue romanche de la Chancellerie fédérale, qui est rattaché à la section de terminologie, a pour mission de renforcer la traduction de documents et de publications en romanche. Il procède à la traduction, au contrôle de qualité et à la publication des traductions, en étroite collaboration avec le service de traduction de la Chancellerie d’Etat du canton des Grisons. Par ailleurs, il se tient à la disposition de l’ensemble de l’administration fédérale.
Ce site Internet présente les publications de la Chancellerie fédérale et des départements actuellement disponibles en romanche et permet un accès aux documents archivés.
Survista statistica da la cultura en Svizra
Cun questa nova broschura en las quatter linguas naziunalas publitgescha l'Uffizi federal da cultura per l'emprima giada ina survista statistica davart la vita culturala en Svizra. La broschura preschenta en furma curta e survesaivla infurmaziuns statisticas davart la cultura e l'economia culturala en Svizra.
Exemplars stampads da la borschura pon vegnir empustads a l'adressa info@bak.admin.ch.
L'ABC dals dretgs politics è in pledari deditgà als terms en connex cun las votaziuns ed elecziuns federalas elavurà da la Secziun da terminologia da la Chanzlia federala en tschintg linguas. Questa publicaziun gratuita dat in'invista interessanta en la domena dals dretgs politics en Svizra.
Ins po empustar la broschura tar la Secziun da terminologia da la Chanzlia federala u tar l'Uffizi federal per edifizis e logistica (UFEL). Titel en il catalog: ABC dals dretgs politics, nr. da l'artitgel 104.810.
Quest glossari è disponibel medemamain sco cudesch electronic e po vegnir telechargià
gratuitamain da l’internet a la suandant’adressa:
Questa collecziun terminologia stat er a disposiziun en la banca da datas terminologica da la Confederaziun TERMDAT.
Il carnet federal per la votaziun dal pievel actuala
Carnet federal per la votaziun dal pievel dals 17 da zercladur 2012
En il carnet federal cun las explicaziuns dal Cussegl federal davart la votaziun federala dal pievel actuala chattan ins infurmaziuns davart tut ils projects da votaziun.
La nova broschura davart la Chanzlia federala
Broschura davart la Chanzlia federala
La Chanzlia federala - Attenziun, il film cumenza!
Questa borschura en furma da scenari preschenta trais tipics dis da lavur en Chanzlia federala e descriva las lavurs ed incumbensas principalas dal post da stab dal Cussegl federal. Questa broschura nova ed attractiva infurmescha en tschintg linguas e dat invista davos las culissas da la pli veglia instituziun da la Confederaziun svizra.
Ins po empustar la broschura gratuitamain sin la pagina d'internet suandanta. Il numer d'artitgel è 104.802.rg. Bun divertiment!
Ina broschura davart il project da Vote électronique
Il Vote électronique è in project cuminaivel da la Confederaziun e dals chantuns. El è in sistem da votar e d'eleger svizzer che duai permetter en futur a las votantas ed als votants da votar e d'eleger per via electronica ed a las autoritads da furnir online infurmaziuns davart votaziuns ed elecziuns. Dapli infurmaziuns chattan ins en la broschura davart il project.
Curta instrucziun civica per las elecziuns dal Cussegl naziunal dals 23 d'october 2011
La salamuira dat il gust a la pulpa
Per las elecziuns dal Cussegl naziunal dals 23 d'october 2011 ha la Chanzlia federala edì ina curta instrucziun civica che preschenta a las votantas ed als votants la procedura da las elecziuns en furma gustusa.
Abreviaziuns uffizialas da la Confederaziun (2012)
Quest register en tschintg linguas cuntegna las abreviaziuns uffizialas dals tiels, da las sutdivisiuns e da las furmas dals decrets federals. Ultra da quai cuntegna el las abreviaziuns da las autoritads legislativas, executivas e giudizialas da la Confederaziun e da diversas instituziuns, organisaziuns e publicaziuns da l'administraziun federala.
Questa publicaziun pon ins telechargiar gratuitamain suandond il link sutvart:
Questa collecziun terminologia stat er a disposiziun en la banca da datas terminologica da la Confederaziun TERMDAT, www.termdat.ch.
La Confederaziun en furma concisa
Questa broschura illustrada ritgamain cumpara mintg’onn en ina versiun actualisada. Ella As dat in’invista cumplessiva ma tuttina bain chapibla en la politica da la Svizra ed en sias autoritads supremas ed As preschenta en moda concisa las structuras e las incumbensas da noss stadi.
Carnets da votar en rumantsch
L'emprim carnet da votar rumantsch
Las explicaziuns dal Cussegl federal tar las votaziuns federalas (il carnet da votar) datti dapi il 1. da december 1985 er en versiun rumantscha. Tut ils carnets da votar chattan ins suandond il link sequent, selecziunond la votaziun giavischada, cliccond sin "Erläuterungen des Bundesrates" e lura "rumantsch" survart a dretga.
Broschuras per las elecziuns dal Cussegl naziunal
Tgi sesa sin ils 200 sezs a Berna?
Tenor l'artitgel 34 da la Lescha federala davart ils dretgs politics (CS 161.1) è la Chanzlia federala obliada d'edir in "mussavia electoral" che vegn tramess a las votantas ed als votants avant mintga elecziun per la renovaziun totala dal Cussegl naziunal. En noss archiv chattais Vus ils "mussavias electorals" da las ultimas elecziuns dal Cussegl naziunal.
ch.ch - in access simpel e spert a las autoritads svizras
Il portal svizzer ch.ch è la pagina d'access naziunala da la Svizra. Ella è la carta da visita electronica da la Svizra ed è l'entrada centrala tar las infurmaziuns en l'internet da la Confederaziun, dals chantuns e da las vischnancas, e quai per rumantsch, per tudestg, per franzos, per talian e per englais.
www.cusseglfederal.ch - Las paginas dal Cussegl federal
Il Cussegl federal dal 2011
Il portal online dal Cussegl federal porscha bleras infurmaziuns davart la regenza svizra, sia organisaziun e sias activitads - er en rumantsch.
Collecziun sistematica dal dretg federal (CS)
Constituziun federala da la Confederaziun svizra
En la Collecziun sistematica dal dretg federal (CS) sa rechattan en urden tematic tut ils relaschs dal dretg federal. Da la Constituziun federala e da diversas leschas da basa datti er ina versiun rumantscha, che n'ha dentant nagina vigur legala. Tut las translaziuns rumantschas chattan ins suandond quest link:
Ils parcs svizzers - Adina en vossa vischinanza!
Ils parcs svizzers d’impurtanza naziunala uneschan cuntradas da bellezza, ina ritga biodiversitad e patrimonis culturals valurus. Ils parcs svizzers èn adina en Vossa vischinanza. La maioritad dals parcs pon ins cuntanscher en relativ pauc temp da tut las regiuns da la Svizra. Empustai la bella charta infurmativa gratuita u tschertgai ils parcs en Voss conturns sin la charta interactiva.
Broschura dal Departament federal da finanzas
La broschura dal DFF
Questa broschura As permetta ina invista en las activitads multifaras da las var 9200 persunas che lavuran en il DFF. Sin ils fegliets infurmativs chattan ins las infurmaziuns principalas davart las fatschentas actualas dal departament en furma concisa.
Broschura davart la gulivaziun naziunala da finanzas
La gulivaziun naziunala da finanzas
Per rinforzar il federalissem - uschia sa numna la nova broschura dal Departament federal da finanzas davart la gulivaziun naziunala da finanzas. En ella vegnan preschentads il funcziunament, las finamiras ed ils effects da la gulivaziun naziunala da finanzas. La broschura po vegnir empustada en rumantsch, talian, franzos, tudestg ed englais.
Documents rumantschs da l'Uffizi federal da statistica
Survista statistica da la Svizra 2011
L'Uffizi federal da statistica publitgescha adina puspè broschuras en rumantsch. Ina survista davart questas publicaziuns e la pussaivladad d'empustar ellas datti sin las paginas d'internet dal UFS.
Dapi l'onn 2011 porscha l'UFS er in portal rumantsch cun infurmaziuns statisticas sin www.statistica-svizra.ch - visitai la pagina e vegni a savair bler davart noss pajais.
Paginas d'internet dal DATEC
DATEC
Infurmaziuns generalas en rumantsch davart il Departament federal per ambient, traffic, energia e communicaziun tant sco davart ses uffizis e las tematicas principalas da sias activitads chattan ins sin las paginas d'internet dal departament.
Paginas rumantschas dal Parlament federal
Parlament federal
Il Parlament federal porscha intginas paginas rumantschas ch'ins po scuvrir suandond ils links sutvart:
Il geoportal da la Confederaziun - en rumantsch!
Il geoportal da la Confederaziun
Il geoportal da la Confederaziun (geo.admin.ch) è ina plattafurma electronica ch'è accessibla publicamain e che porscha geoinfurmaziuns, geodatas e geoservetschs. Geoinfurmaziuns èn datas che concernan il lieu ed il territori. Ellas descrivan ils fatgs d'in pajais – en furma da coordinatas e da nums locals.
Paginas rumantschas da l'Archiv svizzer da litteratura (ASL)
Quarto - La revista da l'ASL
L'Archiv svizzer da litteratura (ASL) è ina instituziun da la Biblioteca naziunala (BN). Sin las paginas da l'ASL chattais Vus infurmaziuns davart la collecziun da relaschs ed archivs litterars da las quatter litteraturas naziunalas svizras dal 20avel tschientaner. Ultra da quai er las indicaziuns davart occurrenzas e publicaziuns actualas, davart projects da perscrutaziun actuals, visitas guidadas e pussibilitads da furmaziun.
En l'ASL sa chattan ils relaschs litterars da diversas auturas rumantschas e da divers auturs rumantschs sco Gian Fontana, Peider Lansel, Gion Deplazes, Jon Semadeni, Hendry Spescha, Andri Peer e Margaritta Gangale-Uffer.
La revista da l'Archiv svizzer da litteratura sa numna QUARTO e sa drizza cun ses numers tematics ad in public vast interessà per la litteratura. Adina puspè datti er contribuziuns rumantschas.
Actas da la 3. Conferenza naziunala davart il federalissem
Conferenza naziunala davart il federalissem
"Il federalissem e las novas sfidas territorialas" - A quest tema è stada deditgada la terza Conferenza naziunala davart il federalissem che ha gì lieu il 26 e 27 matg 2011 a Mendrisio. La pagina d'internet da questa occurrenza, il program e las descripziuns dals divers lavuratoris datti er en rumantsch.
La primavaira dal 2012 è cumparì in bel cudesch che cuntegna ina vasta documentaziun da questa occurrenza, da las discussiuns, dals referats e da las conclusiuns en connex cun las sfidas instituziunalas, economicas ed identitaras da la Svizra en l'avegnir. Il cudesch en quatter linguas pon ins empustar en mintga libraria. Infurmaziuns datti sin la pagina d'internet uffiziala da la conferenza.
Terz rapport da la Svizra davart la realisaziun da la Convenziun da basa dal Cussegl da l'Europa per proteger las minoritads naziunalas
Il terz rapport da la Svizra tar la Convenziun per proteger las minoritads naziunalas
Quest rapport cuntegna interessants detagls davart la situaziuns da las minoritads naziunalas en Svizra - tranter auter er da la cuminanza rumantscha. Per l'emprima giada è in rapport da la Svizra tar questa convenziun vegnì translatà er en rumantsch. Il document po vegnir telechargià sutvart.
Il portal da la Fonoteca Naziunala Svizra
La Fonoteca Naziunala Svizra
La Fonoteca Naziunala Svizra a Lugano collecziunescha, documentescha e renda accessibels a la publicitad tut ils portatuns che han in liom cun l’istorgia e la cultura da noss pajais. L’activitad da collecziun ha cumenzà l’onn 1986. Ils documents collecziunads vegnan documentads e cataloghisads en la banca da datas FN-Base ed arcunads en ils archivs climatisads da nossa instituziun.
La Fonoteca Naziunala Svizra collecziunescha er documents sonors rumantschs. Ses portal d'internet e sia banca da datas stattan a disposiziun cumplettamain er en rumantsch.
Istorgias da l'internet...
Las «Istorgias da l’internet» èn il resultat d’in partenadi insolit da divers posts da la Confederaziun e dals chantuns. Cun las istorgias en furma da comic lessan ins pussibilitar ad uschè bleras persunas sco pussaivel en Svizra da reflectar e discutar las atgnas experientschas cun l’internet e da schlargiar lur savair. La finamira cuminaivla da las instituziuns participadas è da rinforzar la segirezza e la confidenza da la populaziun en l’utilisaziun da las tecnologias d’infurmaziun e communicaziun odiernas.


text:
Saicourt
Saicourt a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 13.75 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 593 abitant.
El cumün de Saicourt al se tröva a una altitüden de 749 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Tramelan, Mont-Tramelan, Tavannes, Reconvilier, Saules, Sornetan, Châtelat, Lajoux, Les Genevez.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Saicourt l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1262 col nom de Zacurt.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Saicourt in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Sit del cumün de Saicourt


text:
Chardonne
Chardonne a l'è un cumün svizzer del distret de Riviera-Pays-d'Enhaut, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 12.94 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 2755 abitant.
El cumün de Chardonne al se tröva a una altitüden de 586 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Granges (FR) (FR), Attalens (FR), Jongny, Corsier-sur-Vevey, Corseaux, Saint-Saphorin (VD), Puidoux.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial (Franzés)


text:
San Gèr
Artìcol in dialët piasintëin
San Gèr (San Cesario sul Panaro in Itagliàn) l'é 'na sitê italiana ad 5.990 abitant in Pruvincia ad Mòdna.
'As tröva a 15 km da Mòdna e a 34 da Bulògna
Ligamm ad föra[modifica | mudéfica la surzéia]
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pussidòni · San Pròsper · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Calvairaa
Calvairaa (Calvairate) l'è on rion de Milan, a sud-est del center istoregh, arent al stradon Corso 22 Marzo-Viale Corsica, che 'l colega al center de la città a l'areoport de Linaa, e poeu in direzion sud (per esempi invers a piazzale Vincenzo Cuoco). El fa part de la zona de des'centrament 4.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El someja che 'l nomm el vegna del latin Mons Calvarius, perchè lì arent a gh'era ona collinetta sora la qual a gh'era ona cappella con su on quader del calvari[1]. In del Medioev el paes l'è staa denter a la piev de Segraa, ma poeu el se n'è destaccaa, e l'è passaa ai dipendenz de la gesa de San Steven a Milan. La soa gesa l'è deventada parocchia in del 1576, dopo de la visita de San Carlo Boromee.[2].
Finna al 1873 l'era on borgh di Corp Sant de Milan (quei de Porta Oriental), cioè quell comun nassuu in del 1757 che 'l tegniva dent tucc i paes che se trovaven appena foeura di mur spagnoeu milanes.
Al dì d'incoeu l'è on quarter soratutt residenzial e popolar: del vegg paes l'è restaa proppi negott.
El centro del vegg paes a l'è quella che al dì d'incoeu la se ciama Piazza Ferdinando Martini (lì arent de fatt a gh'è anmò la via Calvairaa).
In del Parch Marinai d'Italia gh'è staa, del 1911 al 1969 el noeuv Verzee. La parrocchia del paes a l'era la gesa de Santa Maria del Suffragio, che l'è stada fada in del 1577, trada giò e fada su amò del tutt in d'on alter sitt in del 1896 e che on temp la se ciamava Gesa de Santa Maria che la Nass.
Minga delongg de Calvairaa a gh'era la Senavra. Inoltra, la caratteristega pussee importanta de Calvairaa, almanch in del Vottcent, l'eva el fatt che lilinscì a gh'era la giazzera pussee granda de Milan.


text:
Pittura
La pittura a l'è l'art che la consist in del taccà el pigment suspenduu in d'on element portant e on agent a vun suppòrt come la carta, la teila, el legn o on mur. El process el consist in del pitturà ona superfis. L'insema di form, color e segn resultant pòden avègh el scoeup d'imità la realtà visibla o de reportà in su ona superfis element metafìsich o astrazion pu o men desligaa de l'element figurativ. Gh'hinn divers moeud de pitturà: gh'è la pittura a òli, gh'è la pittura magra che la se fa cont l'oeuv (la pussee vegia trai vari maner), gh'è la pittura acrillica (la pussee noeuva), tegnuda insema de on legant chimich.


text:
Josh Duhamel
Josh Duhamel (Minot, 14 ad Nuvémbar dal 1972) 'l è 'n atōr e mudèl americàṅ, uriginàri dal Dakota dal Nord. In Itâglia al s è fat cgnósar specialmènt p'r avér recitâ in dal film ad scarésa Turistas e par la sèrie di Transformers.
Biugrafìa
Josh Duhamel, cun di urìgini canadéśi e fancéśi, da pìcul al patìs la separasiòṅ di sò genitōr e 'l è custrét a vìvar sōl cun sò màdar e al surèli più śóvni ad lò Ashlee, Mckenzee e Kassidy. Al gh'à un diplòma in biulugìa, tòlt a la State University dla sò sità, Minot.
Miténd a frut la sò belésa, al s buta in dal mónd dla mòda, vinsénd al tìtul ad Mudèl d'l An in dal 1995.
In séguit al fà al sò debùt in sal schérum pìcul in dal telerumànś La valle dei pini (La val di pèṅ) dla ABC vinsénd anc un Emmy Award. Anc al mónd dla mùśica al al pésca: Duhamel al cumparìs in soquànt vìddeo cuma I Will Go With You dla Donna Summer e Genie In a Bottle dla Christina Aguilera.
In dal 2003 al ciàpa un rōl ad prim piàṅ (quél d'l agìnt ad sicurésa Danny McCoy) in dal telefilm Las Vegas dla NBC. Al sò persunàǵ al vèṅ pò anc druâ in soquànt epiśòdi dla sèrie Crossing Jordan, faghénd un quèl ciamâ crossover.
P'r al cìnema, in dal 2004 al gira la cumèdia rumàntica Appuntamento da sogno! (Apuntamènt da sógn!) e pò al fà la part 'd Alex in dal film ad scarésa Turistas (Turìsta) ad John Stockwell dal 2006, ambintâ in Braśìl. Cla pelìcula chè la fà sù dimóndi pulèmichi parchè al guèran dal paéś sudamericàṅ 'l éra incasâ négar par via dla bruta figùra ch'al film al fava far a gl'abitànt dal pòst[1]. Josh Duhamel 'l è custrét acsè a dmandàr pardòṅ in na puntàda dal prugràma ad Jay Leno The Tonight Show dgénd ch'a n éra briśa intensiòṅ dal film purtàr di dan a 'l turìśum braśigliàṅ.
In dal 2007 al fà la part dal capitàṅ Lennox in dal film Transformers ad Michael Bay e anc in di dū séguit Transformers - La vendetta del caduto (2009) e Transformers 3 (2011).
Sèmpar in dal 2011 al gira insém a la Halle Berry a Jon Bon Jovi e a Robert De Niro al film Capodanno a New York (Cavdàn a New York).
Duhamel 'l è spuśâ da 'l 2009 cun la Stacy Ferguson, cgnusùda méj cuma Fergie, cantànta di Black Eyed Peas.
Filmugrafìa
- Il ritratto di Dorian Gray - Il ritratto del male (The Picture of Dorian Gray), regìa ad David Rosenbaum 2004
- Appuntamento da sogno! (Win a Date with Tad Hamilton!), regìa ad Robert Luketic 2004
- Turistas, regìa ad John Stockwell 2006
- Transformers, regìa ad Michael Bay 2007
- Transformers - La vendetta del caduto (Transformers 2: Revenge of the Fallen), regìa ad Michael Bay 2009
- La fontana dell'amore (When in Rome), regìa ad Mark Steven Johnson 2010
- The Romantics, regìa ad Galt Niederhoffer 2010
- Ramona e Beezus (Ramona and Beezus), regìa 'd Elizabeth Allen 2010
- Tre all'improvviso (Life as We Know It), regìa ad Greg Berlanti 2010
- Transformers 3 (Transformers: Dark of the Moon), regìa ad Michael Bay 2011
- Capodanno a New York (New Year's Eve), regìa ad Garry Marshall 2011
Culegamènt estéran
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Josh Duhamel


text:
Kernenried
Kernenried a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Emmental, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.3 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 443 abitant.
El cumün de Kernenried al se tröva a una altitüden de 506 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Fraubrunnen, Hindelbank, Lyssach, Münchringen, Zauggenried.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Kernenried in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Kernenried in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Mümliswil-Ramiswil
Mümliswil-Ramiswil a l'è un cumün svizzer del distret de Thal. in del Canton Suleta. Al gh’ha pressapoch 2511 abitant e una süperfiss de 35.48 km², e al se tröva a una altitüden de 556 meter sura al livel del mar.
El cumün de Mümliswil-Ramiswil a l'è tacaa ai cumün de Aedermannsdorf, Balsthal, Beinwil, Holderbank, Langenbruck (BL), Laupersdorf, Lauwil (BL), Matzendorf, Reigoldswil (BL), Waldenburg (BL).
Galeria de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Todesch)


text:
Prima Guerra de Indipendenza italiana
La Prima guerra de Indipendenza taliana l'è s'cioppada el 23 de marz del 1848, dòpo che Milan e Venezia s'eren levaa su contra i Austriech e eren reussii a casciài foeura. In prinzipi de la guerra òlter statt talian, olter al Piemont, aveven deciduu de combatt contra i Austriech: el Stat de la Gesa, el Grandugaa de Toscana e 'l Regn di Dò Sicili, e i talian eren reussii a veng dò battaj a Pastrengh e Gòit, e anca a ciapà Pes'cera, voeuna di fortezz del quaderlater indove i austriech del general Radetzky a s'eren retiraa.
Quand che al prinzipi de giugn i Austriech inviaven rinforz al comand del general Nugent, e in de l'istess temp i stat talian decideven de trass indree e lassà i Piemontes insema ai Lombard e ai Venezian a combatt deperlor, el Radetzky l'è tornaa anmò a combatt e a Custoza, in tra el 23 e el 25 de luj, l'ha battuu l'esercit nemis e l'è 'gnuu ancamò indree in de la Lombardia. Dòpo de avè battuu ancamò i piemontes vesin a Milàn, el 6 de agost el Radetzky el tornava in de la cità che l'eva casciaa foeura cinqu mes innanz e l'esercit Piemontes, comandaa del Re Carl Albert, l'ha poduu pu fà nagòtt ma ciamàggh on armistizi.
La guerra l'ha taccaa su ancamò in del mes de marz del 1849 fomentada del Governa Rattazzi ma i Piemontes, comandaa del general polacch Chrzanowsky ch'el se intendeva minga ben cont i sò omen, hinn staa battuu ancamò in de la battaja de Novara el 23 de l'istess mes. El Re Carl Albert el decideva de retirass in esili, e el sò post el toveva Vittòri Emanuel II che in d'ona cassina arent a la città el se incontrava col Radetzky per mett giò i condizion de la capitolazion che la metteva fin a la guerra.


text:
Spartacus
Spartacus (id.) 'l è 'n film stòric americàṅ dal 1960 ad Stanley Kubrick trat da 'l rumànś umònim 'd Howard Fast dal 1952. 'L à vins quàtar Prèmi Òscar.
Al regìsta ch'l iva tacâ a giràr 'l éra Anthony Mann che però dòp 'l è stâ mandâ a cà da 'l prudutōr e da Kirk Douglas ch'i aṅ tòlt a 'l sò pòst Kubrick ch'l iva bèla dirèt Douglas in dl'òpra Orizzonti di gloria ad tri an prima.
Custâ dódas migliòṅ ad dòlar, la pelìcula la 'n à pò purtâ a cà ssanta, al più grand sucès par la Universal in fiṅ a i tèmp 'd Airport dal 1970.
Sunt
In dal prim sècul prima 'd Crist, in dal muntàgni dla Lìbia, Spartaco (Kirk Douglas) al gh'à da stlar-as la schina a lauràr in dal mini di rumàṅ insém a chi àtar sćiàṿ. Dòp èsar stâ ligâ sóta 'l sōl parchè al s éra arvultâ, Lentulo Batiato (Peter Ustinov) 'l al tōś p'r andàr a cumbàtar cuma gladiadōr. P'r al fat ch'in di alenamènt al s fà valēr, a gh vèṅ sibìda na dóna ch'la daśvîṅ da la Britàgna, la Varinia (Jean Simmons), ma lò al n gh và minga a lèt a cumànd anc s'al s éra inamurâ dabòṅ.
Dòp èsar stâ custrét a cumbàtar p'r al divertimènt ad Marco Licinio Crasso (Laurence Olivier) e dal sò amìg Marco Publio Glabro (John Dall), Spartaco al s mét a cap dn'arvòlta cónt'r i rumàṅ.


text:
Lengua Tudesca
La Lengua Tudesca (nom natif deutsch, [dɔʏ̯tʃ]) a l'è una lengua germanica ucidentala. El tudesch a l'è ligaa a l'Ingles e l'Ulandes. In del munt, a gh'è de pü o de men, 100 miliun de gent che parlen el tudesch 'me maderlengua, e 80 miliun che'l cugnussen minga 'me lengua nativa.
Dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quel che a ciamuma tudesch l'è furmaa da un continum de dialett che l'è tradissiunalment divis in dü grüpp: tudesch alt e tudesch bass. I dialett tudesch j'hinn diferent bun ben vün cun l'alter, e un quaj dialett l'è no intelegibil cun el tudesch standard menter ghe n'è di alter che j'hinn intelegibil dumà cun i dialet cunfinant.
Funulugia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El tudesch el fa distinsion fra vucai cürt e vucai long:
El Pader Nòster Tudesch (Vater Unser)[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vater Unser im Himmel,
Geheiligt werde Dein Name,
Dein Reich komme.
Dein Wille geschehe,
Wie im Himmel, so auf Erden.
Unser tägliches Brot gib uns heute,
Und vergib uns unsere Schuld,
Wie auch wir vergeben unseren Schuldigern.
Und führe uns nicht in Versuchung,
Sondern erlöse uns von dem Bösen, amen.


text:
Muntanàs
Muntanàs (Montanaso Lombardo in Italian) l'è un cumün d'el nord de la pruìncia de Lod, Lumbardia cun 2 315 abitant (dàto del Dic 2013 [1]).
L’è el prim paes a nord de la cità de Lod.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Muntanas l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Àlter futugrafìi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ettiswil
Ettiswil a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Willisau, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 12.51 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2431 abitant.
El cumün de Ettiswil al se tröva a una altitüden de 518 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alberswil, Grosswangen, Mauensee, Schötz, Wauwil, Willisau. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
El prim de ginne del 2006 el cumün de Kottwil l'è staa incorporaa in de quel de Ettiswil.[1]
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ettiswil l'è menziunaa la prima volta inturen al ann 1070-90. Pü tard, in del 1217 e in del 1222 leva menziunaa col nom de Ettiswile.[2]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[2]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Canton of Lucerne, Office of Municipalities (Todesch) accessed 18 August 2009
- ↑ 2,0 2,1 Ettiswil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ettiswil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Kottwil in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Monible
Monible a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.39 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 43 abitant.
El cumün de Monible al se tröva a una altitüden de 862 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Rebévelier, Châtelat, Sornetan, Undervelier.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Monible l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1403 col nom de Montnible (ripurtaa in de un docüment del 1414). In del 1537 l'eva menziunaa col nom de Monible.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
Ecoteaux
Mudel:Unreferenced stub Cuurdinàde: 46°33′N 06°52′E
Ecoteaux a l'è un cumün svizzer del distret de Lavaux-Oron, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.55 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de Incorrect Municipal Code 1 5787 abitant.
El cumün de Ecoteaux al se tröva a una altitüden de 766 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bussigny-sur-Oron, Maracon, Remaufens (FR), Attalens (FR), Bossonnens (FR), Palézieux, Chesalles-sur-Oron.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Equipudenza
Düü cungjuunt E e F i è dii equipudeent, vargot che sa l nota E ˜ F, si al esiist una bigezziú da E sü F.
Sa dirà, cura che düü cungjuunt i è equiputent, ch’i gh’a la istessa cardinalitaa, i.e. la istessa « talja » u amò l istess nümar d'elemeent.
L'equiputenza la curespuunt al fatt da vess isumòrfich in la categuría (la categuría di cungjuunt münii di funziú tutale).
Int un cungjuunt da cungjuunt, la relazziú d'equiputenza a l’è una relazziú d'equivalenza. Però sa gh'a mia ul drecc da parlá da relazziú sül iputétich « cungjuunt di cungjuunt » par che cheest-chí al esiist mia (vidée: paradoss da Russell).
Vidée apó :


text:
Etiopia
L' Etiopia (ኢትዮጵያ in amarich) a l'è un paes de l'Africa urientala.
A l'è tacada a l'Eritrea, al Sudan, a la Sumalia, al Djibouti e al Kenya.
La capital a l'è Addis Abeba.
La gh'ha una süperfiss de 1.104.300 km² e la gh'ha una pupulaziun de pressapoch 75 miliun d'abitant, che l'84% al viv in di campagn.
Storia muderna
L'Etiopia a l'è semper stada indipendenta, asca per cinch agn, del 1936 al 1941, quand che l'aveva ucüpada l'Italia dopu d'una guera d'agressiun.
L'Etiopia a l'è stada un imperi fina al 1974, quand che'l Negus Haile Selassie l'ha casciaa via una giünta militara.
Urganizaziun pulitiga
L'Etiopia (nom ufizial: የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ = Repüblica Demucratiga Federala d'Etiopia) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Mulatu Teshome (del 2013).
El prim minister a l'è el Hailemariam Desalegn (del 2012).


text:
Signau
Signau a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Emmental, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 22.1 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2749 abitant.
El cumün de Signau al se tröva a una altitüden de 683 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Lauperswil, Langnau im Emmental, Eggiwil, Röthenbach im Emmental, Bowil, Oberthal.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Put del Càfer
Put del Càfer, (en Italià: Ponte Caffaro) l'è 'na frasiù del cümü de Bagulì. L'è postàda söla spónda ucidentàl del Lac d'Ìder, endèla part Nòrt del lach, endèla piàna ciamàda Pià d'Oneda, endóche i fiöm Cés e Càfer i se sböta 'ndèl lach.
El fiöm Càfer el sègna 'l cunfì 'ntra la pruvìncia de Brèsa e chèla de Trènt e dóca pò a 'ntra Trentì e Lombardìa. Del 1861 al 1918 el segnàa pò 'l cunfì 'ntra 'l Regn d'Italia e l'Austria-Ungheria e prìma per divèrsi sècoi l'ìa sta el cunfì 'ntra la Repüblica de Venésia, e la Contèa del Tiröl e dòpo i agn de Napuliù 'ntra el Lombardo Veneto e l'Impér d'Austria.
A Put del Càfer, ai 25 de löi del 1866 s'è combatìt 'na batàia de la Tèrsa Guèra de 'ndependènsa 'ntrà i òm del Garibàldi e le trüpe del ezèrci de l'Austria Ungherìa.


text:
Polìgon (geometrìa)
Ü Polìgon in geometrìa l'è öna figüra geomètrica piàna, che l'è dizegnàt da öna lìnea spesàda e seràda;
- i làti del polìgon i è i segmèncc de la lìnea spesàda seràda,
- i vertìci del polìgon i è i póncc che i è 'n cümü a dù làti,
- i diagonài del polìgon i è di segmèncc che i lìga dù vèrtici de dù làti che i è mia tacàcc tra de lur,
- ol perìmeter del polìgon l'è la somatòria de töcc i sò làti.
Cuntegnüü
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol nòm polìgon 'l vé dal Gréch Antìch e l'è 'l insèma de dò paròle, πoλύς cioè "tànce" e Ywvίa che 'l völ dì àngol.
La famèa di polìgon[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ü polìgon l'è ciamàt sèmplice se i sò làti i se 'ncrüzia mia tra de lùr, menimà l'è dicc complès se alméno dò di sò làti i se 'ncóntra e i se tèa tra de lùr.
Tra i polìgon sèmplici gh'è chèi convès e chèi mia convès; i polìgon convès i è chèi polìgon che, ciapàcc dù póncc a càzo dèt in del polìgon ciamàcc A e B, se se tìra ü segmènt che 'l và da A 'nféna a B, chèsto 'l rèsta sèmper, 'n töcc i càzi, töt dét in de la figüra, töt dét 'n del polìgon, menimà i è ciamàcc polìgon mia convès chèi che, ciapàcc dù póncc a càzo dèt in del polìgon ciamàcc A e B, se se tìra ü segmènt che 'l mèna da A 'nféna a B, chèsto segmènt 'l istà mia sèmper töt dèt in del polìgon, ma 'l pöl ìga ü tòch che 'l rèsta fò de la figüra.
Tra i polìgon convès s'pöl catà fò chèi regulàr e chèi mia regulàr; i prim i è polìgon che i gh'à i àngoi töi grancc istès e i làti töi lónch istèss, menimà chèi mia regolàr i gh'à i lati o i àngoi diferèncc tra de lur. Per ezèmpe ol rómbo e 'l retàngol i è mia regolàr, dezà che 'l prim 'l gh'à i àngoi mia töi grancc istès e 'l segónt 'l gh'à i làti mia i làti töi lónch istèss, menimà 'l quadràt l'è ü polìgon regolàr.
Somatòria di àngoi dét in d'ü polìgon[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La somatòria di àngoi dét in d'ü polìgon l'è sèmper compàgna a la somatòria de tace àngoi piàcc, cioè de 180 gràdi, quance i è i lati del polìgon meno dò:
Per ezèmpe la somatòria i àngoi dét in del triàngol che 'l gh'à trì làti l'è:
- cioè l'è 180 gràdi.


text:
Otalènc
Otalènc (en Italià: Gottolengo), l'è 'n cümü de quaze 5 287 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna a 31 km a Sud de la cità de Brèsa.
El teretóre de Otalènc al se tróa arènt ai cunfì de le pruvìnce de Cremùna e de Màntoa. e l'è töt pià, enföra che la zòna del Castelér, che l'è custitüìda de 'na culinèta.
I prìm abitàncc de Otalènc i g'ha lasàt divèrsi sègn de la sò prezènsa, Nömerùs rèscc i è stàcc ritroàcc endèla località ciamàda Castelér che la se tróa söndèn dusilì che pò l'è el pónt piö alt de töt el teretóre del cümü. En chèsto sit gh'è saltàt fò divérsi repèrcc riferìbii ai Gài e ai Romàni. El Castelér l'è stat de menemà abandunàt a cumincià de la fì del Impéro romàno en favùr de la zòna 'ndóche gh'è el cèntro del paés del dé d'encö.
Del teretóre de Otalènc fa part apò a la frasiù de Solér, sitüàda piö a nòrd del cèntro principàl.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
09 03
Ol dé 9 de mars l'è 'l 68 ( 69 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 298 dé a finí l'an.
Ul dí 9 de mars al è ul dí da pòost 68 ( 69 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 298 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1966 - Barcelona: i autorità francheste i reprim öna assemblea de stödénc che se sélebrava al convent dels Capucins de Sarrià; chès·c facc se i cognuss come la caputxinada.
1990 - Manresa (ol Bagès), Terassa (ol Valès Oriental) e Badalona (ol Barcelonès): Terra Lliure la atenpta contra i tribünaj de cheste sità.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1934 - Smolensk (Rössia): Yuri Gagarin, pröm cosmonauta de la stòria.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Matemàtega
La matemàtega al è chela sienza che la stüdia di mudell da strütüra da còorp astrata e da le relazziú che s'i stabiliss intra da luur (da la parola derivada dal Greech uάθnua, máthema: sienza, cugnussenza, aprentissagg, uaθnuatιkoς).
Malgraa che la gh’àbies di mültipel üüs in d’otre sienze e dissipline (fisc particülarmeent in la Físega), e la tràtes di relazziú ch’i pöö sembrá evidente, i matemàtich da prima i pustüla (vidé assioma), e dapress i dedüiss e demustra. La matemàtega l’è mia cunsiderada una sienza sperimentala. I matemàtich i söö definí e investigá strütüre e cuncett astratt par da le resú pürameent da deent a la matemàtega, gja che tale strütüre i pöö pruvidé, par esempi, una generalizazziú eleganta, u un utiil ütil par di càlcüj frequeent. Da plüü, un bell puu da matemàtich i stüdia le suve àree da preferenza simplismeent par da le resú estétiche, videent inscí la matemàtega cuma una furma d'aart in cüünt d'una sienza pràtega u aplicada (apó si le strütüre che i matemàtich i investiga i gh’a fisc da spess la suva urígen in usservazziú da la natüra).
La matemàtega a l’è una aart, però apó una sienza da stüdi. Infurmalameent, sa pöö afirmá che la matemàtega al è ul stüdi di «nümar e símbuj», i.e., la investigazziú da strütüre astrate definide da manera assiumàtica duvraant la lògica e la nutazziú matemàtega.
Al è apó la sienza da le relazziú spazziale e quantitative. Sa trata da relazziú esate che i esiist intra quantitaa e magnitüde, e di métude par le quale, d'acordi cun cheste relazziú, le quantitaa cercade i è dedüíbile a partí d'otre quantitaa cugnussüde u pressüposte. Di òolt puunt da vista sa i pöö truvar in la filusufía matemàtega
Al è frequeent truvá vargü ch’al descriif la matemàtega cuma una sémplis estensiú di linguagg natüraj ümà, che la dövra una gramàtica e un vocabülari definii cunt estrema precisiú, ul prupòsit da la quala al è la descrizziú e esplurazziú da relazziú cuncetüale e físiche. Da recent, malgraa cheest, i prugress íntal stüdi dal lenguagg ümà i apunta a una otra furma da i analizá: i linguagg natüraj (cuma ul Lumbaart, ul Català e ul Francées) e i linguagg furmaj (cuma la matemàtega e i linguagg da prugramazziú) i è da le strütüre da la nata bàsicameent diferenta.
Cuntegnüü
Categuríe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa diis che a la matemàtega i è assée tré àmbit:
- Àlgebra (cun l'Aritmética).
- Geumetría, (cun trigunumetría e sezziú còniche).
- Anàlisi matemàtega, in la quala sa i dövra lètere e símbuj; sa töö deent la geumetría analítica e ul càlcül.
(Vargü, spescjalameent i prubabiliist, i gjunta a chesta lista ul càlcül da prubabilitat).
Cadascüna da cheste categuríe sa la dividiss al sò tuurn in:
- püra u astrata, indúe sa i cunsidera le magnitüde u quantitaa astratameent, senza relazziú cun la matéria;
- aplicada, che la trata le magnitüde cuma süstanza da còorp materiaaj, e par cunsegueent sa la relazziuna cun cunsiderazziú físiche.
Malgraa le nümeruse branche da la matemàtega i síes fisc interelazziunade; a gh’è chí una lista da sezziú che a pudemm cunsiderá íntal sò stüdi:
Fundameent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Filusufía da le matemàtega - Intüizziú matemàtega - Custrutiviism matemàtich - Fundameent da la matemàtega - Teuría di cungjuunt - Lògica simbòlica - Lògica difüsa - - Teuría da le categuríe - Pröva di teureem - Assiumàtega - Indüzziú
Nümar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Nümar - Nümar natüraal - Nümar intreegh - Nümar razziunaal - Nümar irazziunaal - Nümar reaal - Nümar cumpless - Quaterniú - Utoniú - Sedeniú - Nümar ipereaal - Nümar infinii - Dígit - Sistema da nümerazziú - Nümar p-àdich
Matemàtega dal scambi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Càlcül - Càlcül veturiaal - Anàlisi - Equazziú diferenziala - Sisteme dinàmich e teuría dal caos - Lista da funziú - Lugariitm
Anàlisi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Strütüre matemàteghe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Àlgebra astrata - Teuría di nümaar - Àlgebra cumütativa - Geumetría algebràica - Teuría di grupp - Munòit - Anàlisi - Tupulugía - Àlgebra lineara - Teuría di graaf - Teuría da le categuríe
Spazzi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Teuría da feixos (tradüzziun)
- Geumetría algebràica - Geumetría diferenziala - Tupulugía diferenziala - Tupulugía algebràica - Àlgebra lineara - Quaterniú e rutazziú íntal spazzi
Matemàtega finita[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cumbinatòria - Teuría di cungjuunt - Stadística e Prubabilitaa - Teuría da la Cumpütazziú - Matemàtega discreta - Criptugrafía - Teuría di graaf - Teuría di zöögh
Matemàtega aplicada[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Teureem e cungetüre famuse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Darée teurema da Fermat - Ipòtesi da Rieman - Ipòtesi dal cuntínü - Classa da cumplessitaa P e NP - Cungetüra da Goldbach - Cungetüra di nümar primm gjümej - Teureem d'incumpletezza da Gödel - Cungetüra da Poincaré - Argumeent da la diagunala da Cantor - Teurema da Pitàgura - Teurema fundamentaal dal càlcül - Teurema Fundamentaal da l'àlgebra - Teurema di quàtar culuur - Lema da Zorn - Identitaa d'Euler.
Stòria da la matemàtega. Ul muunt di matemàtich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Stòria da la matemàtega - Matemàtich - Medaja Fields - Millenium Prize Problems - International Mathematical Union - Matemàtega íntal muunt - Matemàtega a Bisanzi - Matemàtega in l'Islam da l'etaa mediana
Matemàtega recreativa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Vidée apó l'artícul principaal sura Stòria da la matemàtega
Stòricameent, la matemàtega la töö furma cun la finalitaa da fá i càlcüj íntal cumeerz, par mesürá la tera e par previdé i avenimeent astrunòmich. Cheste tré necessitaa i pöö vess relazziunade in certa furma cun la südivisiú àmpia da la matemàtega íntal stüdi da la strütüra, ul spazzi e ul scambi.
Ul stüdi da la strutüra al scumenza cuj nümar, inizzialameent i nümar natüraj e i nümar intreegh.
Le régule ch'i cumanda le uperazziú aritméteghe s'i stüdia in l'àlgebra elementara, e le prupieta plüü prufunde di nümar intreegh s'i stüdia in la teuría da nümaar. La investigazziú da métude par resòolf equazziú la porta al caamp da l'àlgebra astrata. L'impurtaant cuncett da vetuur, generaalizaa a spazzi veturiaal, al è stüdiaa in l'àlgebra lineara, e al partegn a le dò branche da la strutüra e dal spazzi. Ul stüdi dal spazzi al urígina la geumetría, prima la geumetría euclidéa e dapress la trigunumetría.
La cumprensiú e descrizziú dal scambi in variàbila mesüràbila al è ul tema centraal da le sienze natürale, e dal càlcül. Par resòolf dij prubleem ch'i sa dirigiss in furma natürala a da le relazziú intra una quantitaa e la suva tassa da scambi, e da le sulüzziú a cheste equazziú, s'i stüdia le equazziú diferenziale.
I nümar druvaa par representá le quantitaa cuntínue i è i nümar reaj. Par stüdiá i prucess da scambi s'al dövra ul cuncett da funziú matemàtega. I cuncett da derivada e integrala, intrudüii par Newton e Leibniz, i representa un palpée cjaaf in cheest stüdi, che sa al denomina Anàlisi.
Par da le resú matemàteghe, al è cunvenieent par un bell puu da fí d'intrudüí i nümar cumpless, vargot ch'al dà löögh a l'anàlisi cumplessa.
L'anàlisi funziunala la cunsistiss a stüdiá prubleem la incògnita di quaj al è una funziú, la pensaant cuma un puunt d'un spazzi funziunaal astrat.
Un caamp impurtaant in matemàtega aplicada al è la prubabilitaa e la stadística, ch'i permett da dá la descrizziú, l'anàlisi e la predizziú da fenòmen ch'i cumporta variàbil aleatòrie e che s'i dröva in tüte le sienze.
L'anàlisi nümérica la investiga le métude par realizá i càlcüj int i urdinaduur.


text:
Micrurganism
Ön micrurganism l'è ön vèser urganegh ca i veser ümà i pöl mia ét a öcc biót.
I micrurganism i pöl vès
- pusitif samai che i serf al òm per viver (flora baterega antestinal)
- negatif, o patogegn samai che i fa dei dagn al òm, prezempe chèi che i fa ègner le enfermese
- neuter samai che i vé mai a cuntat cont l'òm (prezempe chèi che i vif an ambiencc a temperadüre alte altènte, o sensa ussigen) o che i ga fa mia nagót
An sa cognóss amò poch pochèncc, dóma chèi che sa pöl cultià an laboratòre