text:
I fioe
Fiöe de bifùlch o fiöe de Re fiöe de bagàscia o de pulè fiöe del scacìn o del prevòst tucc fiöe ‘me el mè tucc fiöe‘me el vòst Fiöe della cùlpa o regular fiöe de magnàn o miliardàr fiöe de maghùtt fiöe d’ingegnè tucc fiöe ‘me el vòst tucc fiöe‘me el mè l’è sul crescènd che a na farà òmen divèrs la società (2 volte) Fiöe d’uperàri o de padrùm fiöe de dutùr o de stregùn stèss el murbìli stèss i uregiùn la varicèla la dentisiùn Stèss baticöer stèss sentiment per l’aquilùn scapâa nel vent per la farfàla impresunâa nei ragnatèl ai bord d’un prâa l’è sul crescènd che a na farà òmen divèrs la società( 2 volte) Fiöe de campagna o de cità di mamasantìsima o quaquaraqua fiöe del latàio o del pustìn fiöe del Signor o del Ciapìn Fiöe del to fiöe o de nisun gh’è no un nanìn vün ch’el sia vün al quàl ghe sìum mîa debitùr nünc gli adulti i ”superiùr” Per quel so giro-giro-tondo che una lesiùn l’è per il mondo del “come” andare verso il domàn cantando e la mano in la man in barba ai lesg cudificâa di questa nostra società che ognün el po’ dìn fin che ne voër ma uguài se nàs e uguàì se möer (2 volte)
ilDeposito.org non fornisce file o audio o registrazioni dei canti presenti ma ci limitiamo a segnalare altri siti dove è possibile ascoltare e/o scaricare i canti.
Link per ascoltare e/o scaricare il canto:
Per il presente canto sono disponibili le seguenti traduzioni:
Informazioni
Il "Collettivo Ticino riva sinistra" fu attivo a Castano Primo (MI) negl' anni '70/'80.
Indicazioni bibliografiche
Fiorenzo Gualandris, Graziano Carlessi
Condividi
Strumenti
Scheda del canto
Lo staff de ilDeposito.org non condivide necessariamente il contenuto, che viene inserito nell'archivio unicamente per il suo valore storico, artistico o culturale (maggiori informazioni).


c: text/html

text:
L'Emélia-Rumâgna l' é ‘na regiòun italiâna cun pió ed 4 miliòun d’ abitânt. La só capitêl l'é Bològna. La cunfîna a matèina cun al Mêr Adriâtich, a l’ albasèin cun al Vènet e cun la Lumbardìa, a sîra cun al Piemûnt e la Ligória, a mezdé cun la Tuscâna, al Mêrchi e San Marèin. La regiòun l'é stèda mésa insèm da l'uniòun ed dō vèci regiòun, l'Emélia (al pruvînci ed Piasèinsa, pruvîncia ed Pèrma, Rèz, Mòdna, pruvîncia ed Frêra e la pruvîncia ed Bològna sèinsa Imola) a dréta dal turèint Silèr. L'êtra pêrt (al pruvînci ed Furlè-Ceséna, pruvîncia ed Ravèna e pruvîncia ed Rémin a fân pêrt, invêci, ed la Rumâgna. La vècia Rumâgna la gh'iva ânca di teritôri ind la Tuscâna e ind al Mêrchi.
L'Emégglia-Rumâgna l'è na regiån itaglièna cun 4 migliòn d'abitànt. La so capitèla l'è Bulåggna. La cunféna a maténna col Mèr Adriâtic, piò sò col Vènet e la Lunbardî, a sîra col Piemånt e la Ligûria, piò zå cun la Tuschèna, al Mèrch e San Marén. La regiån l'è stè massa insàmm da l'ugnån ed dåu vèci regiòn, l'Emégglia (pruvénzi ed Piesänza, Pèrma, Räz, Modna, Frèra e la pruvénzia ed Bulåggna a sîra del turänt Siller (praticamänt sänza al distratt ed Iommla). L'ètra pèrt (al distratt ed Iommla, al pruvénzi ed Furlè-Ziséna, Ravänna e Rèmin fan pèrt invézi d'la Rumâgna. La vècia Rumâgna la tòl insamm anca pèrt d'la Tuschèna e dal Mèrch.
L'Emélia-Rumàgna l'è na regiòun italiàna cun pió ed 4 miliòun ed cristiân. La sô capitêl l'è Bulágna. La cunfèina a Est cun al Mêr Adriàtich, pió só col Vènet e cun la Lumbardìa, a Ovest cun al Piemòunt e la Legória, pió żò cun la Tuschèna, al Mèrchi e San Marèin. La regiòun l'è stèda mésa insèm da l'uniòun ed dô vèci regiòuni, l'Emélia (él pruvèinzi ed Piasèinsa, Pèrma, Rèz, Mòdna, Frèra e la pruvèinza ed Bulágna sèinza Imola) a dêstra del turèint Silèr. L'ètra pèrt (él pruèinzi ed Furlè-Ceséna, Ravèna e Rémmin i fan pèrt, invéz, d'la Rumàgna. La vècia Rumàgna la gh'iva anca di teritòri in d'la Tuschèna e in d'al Mèrchi.
L'Emilja-Römagnä l'è na región italjana con 4 miliòn d'abitànt. La so capitäla l'è Bológna. La confén'na a l'est col Mär Adriâtic, pù d'sōra col Vènet e la Lombardîä, a l'ovest col Piemónt e la Ligûriä, ed sóta con la Toscäna, î Mèrchî e San Marén. La regiòn l'è stè mäsa insèmen da l'unión ed du vèci regiòn, l'Emilja (coi provénzi ed Piasänsa, Pärma, Rès, Módna, Frèra e la provénsa ed Bològna a ovest del torént Silér (praticamént sensa al distrétt ed Imöla). L'ètra pèrtä (al distrétt ed Imöla, î provénsi ed Förlì-Sesén'na, Ravēna e Rîmin fan pèrta invéci d'la Româgna. La vècia Româgna la tòl insémma anca pèrta d'la Toscanä e dî Mèrchî.
L'Emélia-Rumâgna l'è na regiamna italièna cun 4 milioun d'abitìnt. La so capitèla l'è Bulògna. La cunféna a est s'e Mèr Adriatic, a nord s'al Vènet e la Lunbardî, a ovest s'al Piemont e la Ligûria, a sud s'la Tuschèna, al Mèrchi e la ripòblica ad San Marein. La regiamna l'è furmèda da l'union ad dò teritori dversì tra lor, l'Emèlia (pruvénzi ad Piasènza, Pèrma, Rèz t'l'Emèlia, Modna, Fràra e la pruvénza ad Bulògna fin sòra e fiòm Siller (pasèd e quèl e tàca e distrèt ad Ièmla). Cl'èlta pèrta (Ièmla), al pruvénzi ad Furlè-Zisèna, Ravêna e Rèmin fan pèrt invici d'la Rumâgna. La Rumâgna storica l'ardusa enca pèrt d'la Tuschèna (cumòni ad Marredi, Palazol e La Badì) e dal Mèrchi (e Montefèltre e al cumòni ad Al Gabezi e Gradèra).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Brèsa
Brèsa (en Lombàrt Ucidentàl: Bressa o Brèscia; en Cremunés: Brésa; en Italià: Brescia; Latì: Brixia; en verunés: Bressia; en todèsch stòrech: Wälsch-Brixen), l'è 'na cità dèla Lombardia e la g'ha 193 599 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]). L'è 'l capolöch de la sò pruvincia.
Cuntegnüü
Geografìa fìsica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità la se tróa endel'àlta Pianüra Padàna a la bóca de la Val Trómpia, ai pè del Mut de la Madaléna e del còl Cidneo. El teretóre — delimitàt a nòrt de le Preàlpi Bresàne, a est de le Preàlpi Gardezàne e a òvest dei teretóre de la Franciacürta — l'è perlopiö de pianüra però töta la còsta meridiunàla del mut de la Madaléna (e pò a la séma) i è dét endèl teretóre del cümü , isé che 'l cümü de Brèsa el se tróa a ìga 'n escursiù altimétrica de 770 méter.
El centro stòrich el rèsta al intèrno dei rèscc del sércol de le müre de l'época medievàla, e l'è sormontàt del còl Cidneo endóche l'è bèl en móstra 'l castèl. El rèst de la cità el se svelöpa sö töt el teretóre 'ntùren, enfìna a sfiorà le còste de le preàlpi, compàgn del mut de la Madaléna (a est), e 'l mut de Sant'Onòfre che però 'l rèsta zò sóta i cümü de l'hinterland Boès, Consés e Nàe.
El rés•cio de teremòt segónt chèl che gh'è riportàt endèl'ordinànsa PCM 3.274 del 20 de mars del 2003 l'è clasificàt cóme zona 3, cioè de bàsa sismicità, aisebé che a póca distànsa ghe sàpe la zòna del Lach de Gàrda che l'è clasificàda come rés•cio médio.
Ecunumìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità la se tróa 'n mès a la tèrsa zòna 'ndüstriàl piö grànda de töta Itàlia, gràsie prim de töt a la sò 'ndüstria mecànica e dèle màchine utènsili. Le aziènde iè de sòlit médie o pesène e a gestiù familiàr. Pò a la finànsa la g'ha 'na cèrta 'mportànsa e ànche 'l turìsmo l'è mìa de póch per vìa del Lach de Gàrda, del Lach d'Izé e del turìsmo invernàl endèle zòne de mut de la pruvìncia (Val Camònega, Val Trompia e Val Sàbia).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Brèsa l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De la Fondasiù al dücàt Longobàrt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Se sa mìa de precìzo chi che sàpes stàcc a fondàla e quàndo; a parte 'na quàt legènda de póch crèdet, chèla che sömearès vìga 'na bàze piö séria la völ che Brèsa la sàbes stàda fondàda de Cìdno, el re dei Liguri, che 'ndèla tàrda età del bróns, riàt endèl teretóre 'ndóche adès gh'è Brèsa, el garès fortificàt el culmèt del còl Cidneo, là 'ndóche adès gh'è 'l castèl.
Endèl sècol IV prima de Cristo, i Celti Cenòmani i g'ha 'nvadìt le tère a oriènt del Àda e i g'ha fat de Brèsa la sò capitàl. Brèsa la cumìncia isé a guadegnà 'n pó de 'mportànsa, ma l'è suratöt dòpo véser stàda ciapàda dét endèl'òrbita Romàna (dòpo la vitòria söi cèlti dèla Gallia Cisalpina) che Brèsa la cumìncia adilbù a vìver en perìodo de pàce e splendùr, endóche la cità la crès e la diènta giü dei cèntri piö 'mportànti de l'Italia del Nòrt.
Al desfantamènt del Impero Romano, l'Itàlia la g'ha cuminciàt a patéser le invasiù dei barbari, e Brèsa la s'è troàda isé a véser mitìda al sach prìma dèi Gòti de Alarico, pó dòpo dèi Unni de Attila (452 d.C.).
Endèl 476 d C., Odoacre el ciàpa 'l contròl de la pianüra a nort del Pò, ma pò a lü 'l vé batìt e casàt vià, méno de vint agn dòpo, dèi Ostrogòti de Teodorico, che 'l farà de Brèsa (ensèma a Verùna) giöna de le sò cità piö 'mportanti.
Endèl 568 l'è la ólta dei Longobàrdi, che i farà deentà Brèsa la séde de giü dei sò dücacc che cöntàa de piö. I restarà padrù de Brèsa e del Nort de l'Itàlia per de piö de duzènt agn, enfina a quànche 'ndèl 774 el Re Desiderio l'è stat asediàt a Pavìa e a la fì batìt e fat prizunér de Carlo Magn. Isé Carlo 'l g'ha püdìt fas encurunà Re dei Longobardi e dòpo, 'ndèl 800, Imperadùr del Sacro Romano Impero.
De chèsto perìodo val la péna regordà en pér de figüre che g'ha ìt 'na part centràl endèla stória del medioevo 'n Itàlia:
- El duca Ròtari, che l'è stat en rè dei Longobàrcc e Re d'Itàlia (dèl 636 al 652), famùs per el sò Edito (22 de noèmber del 643) che 'l g'ha cudificàt el Dirìto Longobardo, che 'nfina a chèl momènt lé l'éra nat en nàcc per tradisiù a bóca. Con chèsto Edito, 'ntra i óter laùr, gh'è stat sustitüìt l'antica lége de la vendèta privàda (Fàida) condèn rizarcimènt en sólcc (ciamàt Guidrigildo).
- El Rè Desiderio, uriginàre de Brèsa, che l'è stat l'öltem dei rè dei Longobarcc (del 756 al 774), difàti Desiderio l'è stàt batìt de Carlo Magn e 'l régn dei Longobardi l'è stat desfàt fò 'na ólta per töte 'ndèl 774.
Desiderio l'è de regordà pò a perchè l'è stat el fondadùr, endèl 753, ensèma a sò moér Ansa, del Monastér de San Salvadùr (dòpo ciamàt Sànta Giulia).
De l'Época Carulìngia al Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La scunfìta de Re Desiderio la g'ha significàt la fì dei Longobàrcc e 'l prensépe de l'época Carulìngia 'n Itàlia. Se conós póch fés de le facènde che g'ha 'nteresàt Brèsa 'nde chèl perìodo lé. Endèl 888 Brèsa l'è stàda el teré dèle prìme batàie 'ntra Guìdo duca de Spoleto e Berengàre del Friuli. Guido 'l mörarà 'ndèl 894, e isé Berengàre el pödarà ambiàs dré a mèter a pòst 'n pó le ròbe 'n Itàlia, ma la presiù dei Ungari ai cunfì orientài la ghe 'mbroiarà i progècc. Endèna batàia söl Brènta, Berengàre 'l vegnarà batìt e isé 'l perdarà töta la stìma e la autorità che 'l gh'ìa guadegnàt dei sò feudatàre. Endèl sècol X, dele ótre scuribànde dei Ungari e le béghe 'ntra Berengàre e i sò feudatàre le farà vìver en perìodo 'n gran bröt 'n pó a töta l'Itàlia, e isè, per difindìs i siòr de Brèsa e dei paés entùren i g'ha 'ncuminciàt a fa sö castèi 'n pó 'mpertöt. Pò a 'l Castèl de Brèsa, söl Cidnèo, l'è stat furtificàt en chèsti agn ché e per difènder la popolasiù, i Bresà i g'ha 'ncuminciàt a mèter en pé 'na milìsia che la sarà la somésa per l'autonomìa de la Brèsa comünàl.
l'Época del Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cümü de Brèsa 'l nas endèl 1090, có la istitusiù dei Cònsoi che i éra dèle autorità politico-militàr che le gh'éra 'l doér de goernà 'l cümü. Endèl 1182 i Cònsoi i vegnarà süstituìcc del Podestà.
Come töcc i óter cümü lombàrcc, pò a chèl de Brèsa 'l ga fat i sò prim pas en cunflìt cól potére del vèscof e cónde 'na 'mpostasiù aristocràtica che giràa 'ntùren a la potènsa che i representàa i convèncc de S.Giulia e de S.Benedèt de Lé.
Cól crèser e 'l madürà del cümü, gh'è 'ncuminciàt a le guère de espansiù cùtra le comunità rürài, che i éra amò sóta i siòr che i éra i padrù del teretóre.
Le milìsie de Brèsa le g'ha ambiàt a sercà de slargà i cunfì del cümü zà 'ndèl 1121, envèr la Gardezàna. De lé a póch ambiarà pò a le béghe cón Bèrghem per el contròl de tré castèi de cunfì (Qualì, Vulpì e Seredèl), béghe che le fenesarà 'ndèl 1156 có la vitória de Brèsa, 'ndèla batàia dèle Grumóre combatìda 'ndèle piàne 'ntra Palósch e Pontòi.
Aisebé che 'nde chel perìodo lé, l'éra 'na guèra dré a l'ótra, i cümü de la Lombardìa i è stacc bù de meter en bànda le béghe, quan che 'n bèl momènt s'è fat aànti 'n perìcol che 'l ghe fàa póra 'n pó a töcc. Endèl 1154, Federico I de Svevia, dit el Barbarósa, rè de Germania e dei Romani, l'è nit zó 'n Itàlia per fas encurunà Sacro Romano Imperadùr e per fàga capì ai cümü che chi che comàndàa l'éra l'Imperadùr. I cümü però i éra mìa piö i fèudi de Carlo Magno e Ottone I, e i gh'èra nösöna edèa de öbedéser.
Brèsa la g'ha aidiàt a Milà quan che chèsta la g'ha pröàt a rezìster ai fonsiönàre todèsch. El Barbarósa isé 'l g'ha ìt l'ocaziù de fa éder la sò severità per la prìma ólta. A tö sö de mès i è stacc i cümü de Asti, Chieri (1154) e Tortóna (1155). Dópo de véser stat encurunàt Imperadùr del Papa Adriano IV, 'ndèla Bazilica de San Piéro a Róma (més de Zögn del 1155), el Barbarósa 'l riturna 'n sö 'n Germània. Ma 'ndèl 1158 ghe tóca turnà a nì 'n zó 'n Itàlia, en pó per vìa de le béghe teològiche che 'l ghéra 'n bal col Papa, ma 'n pó apò a perchè Milà la gh'éra turnàt a ciapà tròp tànta autonomìa. Brèsa e Piacènsa, che le gh'éra fat aleànsa ensèma a Milà, i éra prónte a rezìster.
La vanguàrdia todèsca, menàda del re de Boémia Ladislào, la g'ha asediàt Brèsa e la g'ha sbatìt pelària el teretóre töt entùren. Dòpo de 15 dé de asédio, 'l cardinàl de Brèsa, Ottone, per schiàga la distrusiù total, el g'ha domandàt al Imperadùr 'na réza con unùr. El Barbarósa 'l g'ha acetàt en càmbe de 'n sègn de sotomisiù e de 60 ostàgi. L'imperadùr isé 'l g'ha fat la sò entrada trionfàl 'ndèla cità e pò dòpo 'l g'ha proseguìt per Milà che la se arendarà dòpo d'en més de asédio (setèmber 1158).
Chèsta ólta, la vitória cùtra le cità che s'éra riultàt la gh'è mìa sirvìt a gran chè, difàti, póch dòpo i cümü lombarcc i g'hà tacàt tùrna a rügà.
Piacènsa la s'è rüfüdada de sbater zó i sò mür, Crèma e Milà le g'ha casàt vià i fonsiönare todèsch, e iséni l'Imperadùr el g'ha turnàt a ciamà i sò soldàcc en Itàlia per sistemà le ròbe.
Endèl més de Löj del 1159 cumincia l'asédio de Crèma che 'l dürarà òt més, enfìna a la fì zenér del 1160.
El Giöedé Sànt del 1160 el Papa Lisander III (Alessandro III) el scomünica l'Imperadùr amò per vìa de le béghe che i söghéta a vìga 'n bal le dò autorità del tép. Chèsta nutìsia la fa óter che scaldà amò de piö el spìrit dei Milanés che i prufìta dei póch soldacc che gh'éra restàt ensèma al Imperadùr per atacàl a San Romà, ma 'l Barbarósa 'l se tìra 'ndré. Alùra i Milanés i decìt de nà a atacà 'l castèl de Carcà, de le bànde de Cóm. E ché vé 'n bal tùrna pò a i Bresà, che i cór a dàga 'na mà ai Milanés a asedià 'l castèl.
El Barbarósa per taiàga la stràda ai ezèrcicc de Milanés e Bresà, el càta sö 'n pó de òm de Pavìa, Vercèlli, Cóm e Novàra e 'l ia mànda cutra a chèi de Brèsa e Milà. L'8 de óst del 1160, s·ciòpa 'na batàia che la vét alcc e bass per töte dò le parcc, ma a la fì, Milanés e Bresà i ghe rìa adòs al càmp del Imperadùr e i bat el sò ezercit e a lü, 'l Barbarósa, ghe tóca de scapà a gàmbe leàde per mìa fa 'na bröta fì.
Pò a staólta però la sarà mìa 'na vitória definitìva e difàti du agn dòpo (1162) Milà la vegnarà asediàda e a la fì scunfigìda e completamènte desfàda fò del Imperadùr e de le milìsie de chèi cümü che i cuàa nimicìsia envèrs Milà (Lodi, Cremùna, Cóm, Pavìa, ecc.).
Dòpo la batòsta de Milà, pò a Brèsa (sò aleàda) gh'è tocàt de sbasà 'l có e acetà le cundisiù del Imperadùr che fra le ótre ròbe el g'ha comandàt de sbàter zó töte le tór e i mür de la cità.
L'imperadúr Federìco 'l dientàa sèmper piö potènte e prepotènt, e chèsto 'l g'ha cuminciàt a spaentà pò a chèi cümü che i l'éra sèmper aidiàt.
Endèl 1166 el Barbarósa 'l túrna a ègner en Itàlia, staólta per mèter sö 'n Papa che 'l ghe nàes bé a lü. Dré a la stràda, zà che 'l gh'éra dicidìt de pasà per la val Camònega, quanche l'è stat de le bànde de Brèsa, per fa sènter la sò presènsa, el g'ha sbatìt pelària en pó la contràda.
Entàt che 'l Barbarósa l'éra 'n Itàlia centràl, i cümü del Nort i se aleàa 'ntra de lur e i se acordàa per difindìs de giü con l'óter. La tradisú la öl che i pàcc de aleànsa i sàpe stacc züracc endèl convènt de San Giàcom de Puntìda el 7 de Bril del 1167. El cümü de Brèsa l'è giü de chèsti, ensèma a Cremùna, Màntoa, Bèrghem e Milà.
A Róma, entàt, endèl'istàt del 1167, l'ezèrcit del imperadùr el vé decimàt de la pèste. En chèle cundisù lé l'Imperadùr el decìt che l'è mìa 'l momènt de fa guère e 'l se ritìra 'n Germània. Endèl pasà de Sùza però gh'è mancàt póch che Federìco I el fàes 'na bröta fì. Sicóme che 'l gh'éra fat empicà 'n nòbil Bresà, che 'l gh'éra dré come ostàgio, la zént la s'éra 'nversàda cùtra de lü, e gh'è tocàt de scapà de nòt traistìt de servidùr, per mìa fenéser mal.
L'Imperadúr, el turnarà a vègner en Itàlia per la quinta ólta endèl 1174, ma la batàia finàl la vegnarà combatìda a Legnà a le fì de Màgio del 1176. El Barbarósa el gh'éra 'n ezercìt en pó mal trat ensèma, perché el s'éra ustinàt a ülì ciapà Alesàndria (che l'éra stàda custrüida póch agn prìma da le fórse dei cümü de la Lega) ma gh'éra tocàt lasà pèrder perchè la cità la cidìa mìa e l'éra dré a pèrder trop tancc òm.
La rezistènsa de Alesàndria l'éra guidàda dal sò podestà Rodòlf de Consés, en nòbil bresà.
A Legnà, dopo de 'na batàia füriuza, Federìco I el vé batìt e 'l sò ezercìt el vé desfàt quàzi del töt.
Al Barbarósa ghe tóca céder, e có la pàce de Costànsa (1183) ai Cümü Lombàrcc ghe egnarà ricunusìcc i sò posedimèncc e i sò dirìcc che i pritindìa.
Brèsa la na prufitarà per engrandéser le müràie, mèter a pòst le stràde e fa sö i palàs che ucurìa, cóme 'l Broletto.
El 15 de Löj del 1184 n'incèndio 'l gh'à brüzàt 'na tèrsa part de la cità; le fiàme le gh'à sorpasàt a le müraie ècie e le gh'à tacàt föch pò a la pórta che minàa a Milà, che de alùra la vegnarà ciamàda Pórta Brüzada.
Pörtròp, 'na ólta finìt el perìcol del Imperadùr, i Cümü i s'è ambiàcc dré tùrna a fas la guèra 'ntra de lur, 'ntra guèlf e ghibilì.
El 17 de Löj del 1191 'na guèra sciopàda tra Brèsa e Milà de 'na bànda e Bèrghem e Cremùna de l'ótra per el contròl de Sàrnech, la vegnarà a có 'ndèla batàia de Pontòi, ciamàda ànche batàia de la Malamórt. El 'carroccio' cremunés el vegnarà portàt a Brèsa e mitìt en móstra 'ndèl Dòm.
Monümencc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La "piasa dèla Lòza", l'è 'l complès architetònich piö omogèneo de Brèsa. L'è 'n gran bèl ezèmpe de piàsa seràda del Rinascimènt. El palàs piö 'mportànte l'è "la Lòza", che 'ncö l'è a pò a la séde del Cümü. L'è stat ambiàt là 'ndèl 1492 sóta la diresiù de Filippino de' Grassi. El làto a sud l'è delimitàt dèla curtìna del "Mont de Pietà". Per defènder le butìghe 'n lègn, söla sinìstra de la piàsa, dei incèndi che sciopàa ogni tàt de spèss, endèl sécol XIV gh'è stat tiràt sö 'na 'ntramèza de mür. Per fàla sö gh'è stat dopràt pò a dèle préde de urìgen romàna, che i g'ha troàt 'ntàt che i éra dré a scaà per fa sö le fondamènte. En chèsta piàsa, el 28 de màgio del 1974, i neofasisti i g'ha mitìt zó 'na bomba che gà fat òt mórcc e 94 ferìcc.
- La "piasa dèla Vitòria" l'è stàda fàda sö 'ndèl trènta (sècol XX) e la se reciàma a chèla part del rasionalìsmo italià tìpica del architèt Piacentini. Prima de sbàter zó töt per fa sö la piàsa, en chèla zòna lé, gh'éra 'n quartér popolàr compàgn de chèl del Càrmen del dé de 'ncö. En chèsto quartér gh'éra ànche la Curia Ducis. Adès envéce gh'è stat fat sö dei palàs che tra le ótre ròbe gh'è dét i ufìci centrài dèla Pòsta. Sòta la piàsa gh'è 'n parchègio per le màchine, che pò l'è chèl piö centràl de töta Brèsa.
- En "piaza Paolo VI" (i bresà i la conós töcc amò cóme Piàsa del Dòm) gh'è:
- el "Dòm vècc" o "Rotónda" che l'è stat fat sö 'ndèl sècol XI e 'ndóche gh'è dét en quat capolavóro de Palma il giovane, del Moretto e del Romanino;
- el "Dòm Nöf" pò a chél pié de capolavori. En particolar, la mérita amirasiù l'"Arca dei Sancc Apolóne e Filàster" del 1510 e la cúpola che pò l'è la tèrza piö granda de töta Italia dòpo de chèla de San Piéro a Roma e chèla de Santa Maria del Fiùr a Firenze;
- el Brolètto, che l'è l'antìco palàs del Cümü, có la Tór dei Mèrli (cunusìda ànche cóme el Pégol) e la Loggia delle grida (ricostrüida endèl otsènt);
- La "Piàsa del Foro", che l'è 'l complès de rèscc de l'época romàna piö 'mportante de töta la Lombardìa, endóche se pöl véder amò i rèscc del Capitolium";
- el "Convènt de la Sànta Giulia" e la basílica de "S. Salvadur" l'è giü dei piö bèi ezèmpe de l'architetüra altomedioevàl del'Itàlia del Nort. Endèi öltem agn l'è stat dopràt per fà 'na quat móstre de quàder tra le piö 'mportanti d'Itàlia.
- La faciada de "Sànta Mària dèi Miràcoi", progetàda de l'architèt Giovanni Antonio Amadeo;
- La céza romanico-gotica de "San Fransèsc": en "bassorilievo de màrmor" sö l'altàr magiùr el represénta "el Presépio" e 'l pórta i ségn dèla scöla del Amadèo;
- La céza dei "Sancc Nazaro e Celso": la pàla de l'altàr l'è ciamàda ànche "Polittico Averoldi" e l'è stàda fàda dèl Tiziano Vecellio.
- La cizulìna del "Bu Pastùr".
- La céza de "San Clemente", endóche gh'è dét en quat quàder de Alessandro Bonvicino, ciamàt anche Morètto.
- La céza de "San Gioàn", cól refetóre pitüràt per metà dèl Morètto e per metà dèl Girolamo Romanino.
- El Mostasù dèle Cosére.
- La Stasiù de Brèsa che l'è 'na custrusiù en stile neoromànico, fàda sö 'ndèl 1854.
Galerìa de fóti[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Brèsa l'è 'nzemelàda co:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
- ↑ Town Twinnings and international relations (from the official city website. Accessed 2008-08-11.)


text:
Marebbe
Marebbe (en ladì, che l'è la lèngua piö parlàda söl pòst: Mareo; en todèsch: Enneberg) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha 2 968 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 161 km² e 'na densità de 18 ab./km². El cunfìna coi cümü de Badia, Braies, Brunico, Cortina d'Ampezzo (BL), La Valle, Luson, San Lorenzo di Sebato, San Martino in Badia, Valdaora. L'è giü dei disdòt cümü de la Ladinia.
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
02 06
Ol dé 2 de zögn l'è 'l 153 ( 154 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 213 dé a finí l'an.
Ul dí 2 de zögn al è ul dí da pòost 153 ( 154 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 213 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1485 - Casarabonela (Màlaga): la éla, fí alura nomenada Qasr Bunayra, la borla zò in pudé di tröpe Castejane.
1977 - Spagna: ol goèrn al àbroga la sindicassiú obligatòria al sindicat vertical franchesta.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Anzan (CO)
Anzànn (nom ufizial in italian: Anzano del Parco) l'è on comun de la Provincia de Còmm de 1 789 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 3,3 km² e 'na densità de 542 ab./km².. L'è tacaa ai comun de Alseri, Alzaa, Luragh d'Erba, Monguzz e Orsenigh
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Anzan (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text: 1Anxɨj xɨcaj pu tyauuma'aca, tɨ'ɨj aɨn ɨ Ananías ɨ tɨ tie'ijta u teyujta'a, aɨ pu a'ucanyáa aujna Cesarea aɨme jamuan ɨ hua'avaujsi, ajta seij tɨ abogado pɨrɨcɨ. Ayaa pu antyahuaa aɨjna tɨcɨn Tértulo. Aɨ mu ti'itɨ cɨn jetzen tya'ujpuá'ajte aɨjna ɨ Pablo ɨ tajtuhuan jemi. 2Matɨ'ɨj u ya'utajée ɨ Pablo, aj pu i aɨn Tértulo autyejche tɨ tiraaxajtzi'i. Ayaa pu tiraata'ixaa aɨjna ɨ Félix tɨcɨn: ―Tu'uri hui eihua rɨ'ɨ tí'ityeche naa tyaxaahua meenti pauj muaa ti'itaijte'e. Eihua paj rɨ'ɨ tirajtyauve a'a tzajta'a tyata'aj eitze'e rɨ'ɨ yee títeecháatɨme'eni. 3Nain tu teri ancura'a. Aɨj tu cɨn naa títaatátyamua'ave nain japua. Rɨ'ɨ tu timuaata'aca muaa Félix pej i'i tajtuhuan, pej eihua naa rɨ'ɨ ti'iruure. 4Aru tyata'aj cai maa muá'ɨtzaa, ayaa nu ti'imuahuavii paj a'atzu huata'an ɨ ca'anijra'a paj a'atzu taanamua tej timuaata'ixaate'esin. 5’A'ini amɨjna mɨ tevi, eihua tu'uri hui tirájtyauri'iri'i tɨ ti'itziita iiyan chaanaca japua. Nain japua pu ca'anyijra'a hua'uta'a ɨ tyaɨte ɨ mej Israel jetze ajtyama'acan mej mi huaujnya'usi'ite'en. Aɨ pu ajta antyujmua'aree aɨme cɨme'e ɨ maj ra'atzaahuate'e maɨjna tɨ Nazaret e'ema'acan. 6Ajta aɨ pu huataujtese tɨ raatyaxaahuata ɨ teyuu. Aɨj tu hui cɨn rajví'i. Ayaa tu ti'ijxe'eva'aca'a tyaj pueijtzi raata'an a'ij tɨ te'eyu'usi'i ɨ yu'uxari jetze. 7Ajta aun tɨ ta'anajca, aɨjna ɨ Lisias, aɨ pu aun a'utyajrupi. Tɨ'ɨj i tá'ajajni'iri'i ca'anyejri cɨme'e. 8Ajta ayan titaata'ixaa tɨcɨn maj mueetzi jemi a'uva'aju'un ɨ mej tí'ijxajtzi'i. Tɨ pua'a nu'u muaa asaɨj petiraihua'u, aj paj xaa ramua'areeran tɨ ayan ti'ayajna nain ɨ tyaj cɨn ti'itɨj cɨn jetzen ti'ipua'ajte'e.―Ayaa pu tiraata'ixaa aɨjna ɨ Tértulo. 9Majta maɨn ɨ maj a'utyáuuca'a ɨ mej Israel jetze ajtyama'acan, aɨ mu majta naimi'i meyan tyu'utaxajtaca'a tɨcɨn: ―Ayaa pu ti'ayajna. 10Aj pu i aɨn tajtuhuan rumuajca'a cɨn tiraata'ixaa aɨjna ɨ Pablo ayan tɨcɨn: ―Pata'aj hui tyu'utaxaj. Tɨ'ɨj i Pablo ayan tyu'utaxajtaca'a tɨcɨn: ―Rɨ'ɨ pu hui tinaata'a nyaj huatyánnya'a inyaa, a'ini nyajmua'aree tɨcɨn juees paj pɨrɨcɨ aijna chuejra'a japua. Papu'uri a'atee paj juees pɨrɨcɨ. 11A'ini ti'irɨ'ɨri paj raamua'aree tɨ ayan ti'ayajna. Auchan pu tamuaamuata'a japuan hua'apua xɨcaj a'atee nyaj an a'ujnyéj an Jerusalén nyej ni rɨ'ɨ tiraata'an ɨ Dioj. 12’Majta aɨme ɨ mej ti'inyaxajtzi'i, matɨ'ɨj naateevi'i, canu hua'ajtya'axɨ'ɨca'a ɨ tyaɨte aujna teyujta'a tɨ ve'e tzajta'a, ni canu nyajta ca'anijra'a hua'ata'acaa maj huataninyu'ucacun aujna teyujta'a, ni canu nyajta ca'anijra'a hua'ata'acaa nyaujna u chajta'a. 13Amɨme mɨ tyaɨte, camu majta a'ij tirájtyausin ɨ maj cɨn nye jetzen tya'ujpuá'ajte'en. 14’Ayaa nu'u xaa ti'imue'ixaate'e. Nyaa nu hui ravaɨre'e ɨ Dioj ɨ maj rana'amicha'a ɨ nyavaujsimua'acɨ'ɨ. Nyaa nu ravaɨre'e nyaɨjna cɨme'e ɨ ye'ira ɨ mej jetzen huaju'ucaa. Aɨjna cɨme'e ɨ nyeye'ira, ayaa mu ti'ixa amɨme tɨcɨn nyasaɨj nu a'ij tirajtyau. Me nyajta, canu. Nain nu hui antzaahua a'ij tɨ ye'i te'eyu'usi'i ɨ yu'uxari jetze ɨ tya'anxɨvi, nyajta nain a'achu maj caj tira'uyu'uxaca'a aɨme ɨ mej ti'ixaxa'ata'a ɨ Dioj jetze ma'acan. 15Ayaa nu hui nyajta inyaa tirájxe'evi'ira'a ɨ Dioj jemi, matɨj amɨme nyaɨjna cɨme'e maj huatarujsin ɨ mɨ'ɨchite tzajta'a ɨ mej meri huacuii, aɨme ɨ maj rɨ'ɨ ti'ityetyaɨtestaca'a, majta aɨme ɨ maj a'ij pua'a titetyújchaɨca'a. 16Aj nu hui cɨn ti'ityese'e nyej neyan réenya'a me nyá'ucha'acanye'en ɨ Dioj jemi, nyajta hua'a jemi ɨ tyaɨte. 17’Tɨ'ɨj tyauuma'aca a'achu pua'an ninye'ira'a nyaj a'ucha'acan nyej ni tumin hua'uta'an ɨ nyetyaɨtestyamua'a, nyajta tyu'utámuaɨ'ɨvejtan ɨ Dioj jemi. 18Nyatɨ'ɨj ni u a'ahuánjajcuare a'ij tɨ tya'axa ɨ taye'irá jetze. Ayaa nu rɨjcaa matɨ'ɨj seica taaseij maujna teyujta'a tɨ ve'e. 19’Aɨme aɨn pueenya'a ɨ maj maun e'ema'acan aun tɨ huatacá'a aujna Asia. Camu eihua a e'etyaɨtestaca'a inyeetzi jemi, camu majta ru'itzíitya'aca'a. Tɨ pua'a ti'itɨ a'ij metyá'umua'areera inyeetzi jemi, miche'e maɨn yéve'eré'enyen mueetzi jemi mej mi maɨjna cɨn nye jetze tya'ujpuá'ajte'en. 20Na'ari cai, miche'e mamɨn mɨ mej ya huatyáuu raataxaj ti'itɨ nyaj cɨn autyajturaa nyatɨ'ɨj nyaun a'utyavaaca'a hua'a jemi ɨ hua'a jueesi. 21’Tij cai hui aɨ pueen ɨ ti'itɨ ɨ nyaj cɨn autyajturaa nyatɨ'ɨj u a'utyavaaca'a hua'a jemi, nyatɨ'ɨj ni huajijhuaca'a neyan tɨcɨn: “Muan xu ti'inyaxajtzi'i ijii saɨjna cɨme'e ɨ nyaj tya'atzaahuate'e aɨjna cɨme'e maj nu'u majtahua'a huatarujsin ɨ mɨ'ɨchite.”―Ayaa pu tyu'utaxajtaca'a aɨjna ɨ Pablo. 22Tɨ'ɨj Félix raanamuajri'i, capu ra'aranajchaca'a tɨ raaxa'apɨ'ɨntare'en. A'ini aɨ pu rú'umua'areeracaa a'ij tɨ eenya'a ɨ hua'aye'ira ɨ mej tya'atzaahuate'e. Ayaa pu tihua'uta'ixaa tɨcɨn: ―Chauj mi'i uve'enyén ɨ xantaaru'u ɨ ta'anajca aɨjna ɨ Lisias. Aj nu tyamua'a naa ti'ijmua'areeran aijna ɨ saj cɨn tí'ijxajtzi'i muan. 23Aj pu i Félix aɨjna huataij ɨ xantaaru'u tɨ anxɨte tie'ijta tɨ auj rachaɨ́ca aɨjna ɨ Pablo. Ajta nu'u a'atzu raata'an tɨ á'ucha'acanye'en rusaɨj. Ajta maj ráamuaare ɨ amiincustyamua'ame'en, majta ti'itɨ tiraata'an tɨ tira'aturaate'e. Ajta aɨjna ɨ Félix, aj pu i á'uraa. 24Tɨ'ɨj tyauuma'aca a'achu pua'an xɨcaj, ajtahua'a pu uve'enye aɨjna ɨ Félix, ajta jamuan ɨra'ara'an tɨ ayan antyahuaa tɨcɨn Drusila. Aɨ pu Israel jetze ajtyama'acan. Tɨ'ɨj i raataijtaca'a ɨ Pablo tɨ i aɨn tiraataihua'u aɨjna cɨme'e tɨ pua'a a'atɨ ra'atzaahuaatya'a aɨjna ɨ Jesús, tɨ i'i Cɨriistu'u. 25Pablo pu ayan tiraata'ixaa tɨ ayan tyu'ujxe'eve'e tɨ a'atɨ ayan huarɨni ɨ tɨ i'i xa'apɨ'ɨn cɨme'e naijmi'ica jemi, ajta nu'u tɨ rɨ'ɨ hua'utyéchaɨn. Pablo pu ajta ayan aɨjna tyu'uta'ixaa aɨjna ɨ Félix tɨ Dioj ayan pueijtzi tihua'uta'asin aɨme ɨ mej yen seijre'e iiyan ɨ chaanaca japua. Aɨj pu cɨn tyu'utatzɨn aɨjna ɨ Félix. Aj pu i ayan tiraata'ixaa tɨcɨn: ―Pata'aj a'ura'ani ijii. Nyamuaatájeevi hui nyajtahua'a nyatɨ'ɨj huatácɨ'ɨpáaca. Aj nu ni muanamuajran nyajtahua'a. 26Ma ajta aɨn Félix ayaa pu ti'ijxe'eva'acaa tɨ Pablo tumin raata'an aɨjna cɨme'e tɨ raatatuaani. Aj pu cɨn eihua pu raataijtaca'a tɨ tyu'uxáj jamuan. 27Tɨ'ɨj tyauuma'aca hua'apua ninye'ira'a, tɨ'ɨqui Félix airajraa tɨ ti'ityavaaca'a tajtuhuan cɨme'e. Tɨ'ɨquita'i saɨj te'entyajrupi tajtuhuan cɨme'e. Ayaa pu antyahuaaca'a tɨcɨn Porcio Festo. Ajta aɨn ɨ Félix, ayaa pu ti'ijxe'eva'acaa tɨ reenya'a huatyaturan aɨme jemi ɨ mej Israel jetze ajtyma'acan, aɨj pu cɨn cai raatátuaa ɨ Pablo.


text:
Lengua nurmana
El Nurmànn l'è una lengua rumansa ch'el fa part di lenguv de Oïl. El nurmànn del nord el pö vess classificaa cume part di lenguv Oïl setentriunal, insema a'l Picard e el Walloon. El Nurmànn l'è parlaa in Nurmandia (Francja) e el gh'ha no un status uficial, però l'è ricunussüü cume lengua regiunal. Int i Isul de la manega, el Nurmànn el se svilüpaa separatament, ma non cumpletament de per lüü, e la furmaa un grüpp de variant ricunussüü cun el nom de Jèrriais (int la region d'el Jersey), Guernésiais o frances Guernees (int la region d'el Guernsey) e Sercquiais (o Sarchees, int la region d'el Sark). El Jèrriais e el Guernésiais j'hinn ricunussü cume lenguv regiunal dai guveren britanich e irlandes.


text:
356
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 8 genar: i autorità romann proeuven a catturà Sant'Atanasi de Alessandria, sospettaa de avè sostegnuu l'usurpador Magnenzi, ma quell lì el scappa in del desert, appress ai mònegh de Mont Nitria.
- El futur imperador roman Giulian el ven battuu di Alemann in la Battaglia de Reims.
- A Roma la scomincia la costruzion de la prima Basiliga de San Peder.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Lollian Mavòrzi, general e politich roman (n. 330).
- Vetranion, general roman.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Olbia
Olbia (Tarranóa 'n galürés; Tarranòa 'n lèngua sàrda) l'è 'na citadìna italiàna, de la regiù de la Sardegna, capolöch — ensèma a Tempio Pausania — de la Pruvìncia de Olbia-Tempio. El g'ha 57 889 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 376 km² e 'na densità de 154 ab./km². El cunfìna coi cümü de Alà dei Sardi, Arzachena, Golfo Aranci, Loiri Porto San Paolo, Monti, Padru, Sant'Antonio di Gallura, Telti.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lili Marleen
Lili Marleen (id.) 'l è 'n film tedésc dramàtic dal 1981 ad Rainer Werner Fassbinder trat da 'l rumànś autobiugràfic "Al cēl al gh'à dimóndi culōr" dla cantànta Lale Andersen.
Sunt
In Śvisra, durànt la Secónda guèra mundiàla, al sunadōr ad piàṅ ad Śurîg Robert Mendelsson (Giancarlo Giannini) al s mét cun la cantànta ad bar Willie (Hanna Schygulla), cónt'r al vulēr di sò genitōr pîṅ ad bèsi. Al muśicìsta a s dà da far anc par far scapàr via da la Germâgna naśìsta di ebrèi cuma lò.
Cun 'l apòǵ dal pès grôs dal Ministēr dla cultùra tedésc, Henkel (Karl-Heinz von Hassel), la Willie la taca a far caréra, anc par via dna sò canta sunàda par caś da la ràddio ad Belgrâd, Lili Marleen, ch'la gh'à dimóndi sucès fra i suldâ a 'l frónt. Sénsa dar-'g a mènt, chi lē la dvénta in présia al sìmbul dal regìm, anc al Führer al la ricév par cgnós'r-la.


text:
Vugogna
Vugogna (nòm uficiàl in italian: Vogogna) a l'è un cumün de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula,
El gh'ha ona popolaziun de 1 732 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 15,3 km² e ona densità de popolaziun de 113 ab./km².
El paes, che se tröva in del mezz de la Val d'Ossula, l'è cunsideraa vün di burgh püssee bei d'Italia. L'è tacaa ai cumün de Beura, Palanzén, Pedmelera, La Pieu e Premusél.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vugogna l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Jenson Button
Ol Jenson Button l’è ü pilòta ‘nglés de Formula 1, nasìt a Frome, ol 19 de Zenér del 1980. L’à tacàt a cór in Formula 1 in del 2000 al volànt de öna Williams.
Ol 18 de Otùer del 2009 söl circuìto de Interlagos in Brazìl l’è dientàt campiù del mónt de Formula 1 al volànt de öna Brawn Gp, ol team del Ross Brawn.
In del 2009 l’à enzìt sés vólte (piö ü tèrs pòst) in di prime sèt gare del Mondiàl, pò l’à aministràt ol sò vantagio e l’ s’è difendìt dal compàgn de squadra, ol Rùbens Barichello e dal Sebastian Vettel che l' cór co la Red Bull.


text:
Oberengstringen
Oberengstringen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Dietikon, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 2.13 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 6 393 abitant.
El cumün de Oberengstringen al se tröva a una altitüden de 413 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Regensdorf, Schlieren, Unterengstringen, Zurich. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oberengstringen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 870 col nom de Enstelingon. In del 1306 l'eva menzionaa col nom de Obren Enstringen.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Oberengstringen Online Official website


text:
Diagunala principala
In l'àlgebra lineara, la Diagunala principala d'una matriis quadrada, a l'è la diagunala ch'a la va dal cantun da sura a mancina fin al cantun da sota a drita. Par esempi, la sigütaant matriis la cuntegn di 1 in la suva diagunala principala:
Una matriis cuma chesta-chí, in la quaal noma i elemeent da la diagunala principala i-è mia ubligaa a vess 0, sa la nòmina matriis diagunala. La suma di elemeent da la diagunala principala d'una matriis sa la cugnuss cuma la tracja da la matriis.


text:
Evilard
Evilard (en todèsch Leubringen) a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Biel/Bienne, region aministrativa del Seeland. La popolazion l'è de magioranza linguistega todèsca (60%) ma con una minuranza franséza importanta (35%). La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.70 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 2371 abitant.
El cumün de Evilard al se tröva a una altitüden de 697 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Biel/Bienne, Lamboing, Orvin, Twann-Tüscherz.
Evoluzion de la popolazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Evilard in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- (Todesch) Eidgenössische Hochschule für Sport Magglingen
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Ceran
Ceran (nom ufizial in italian: Cerano d'Intelvi) a l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 531 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 5,5 km² e 'na densità de 97 ab./km².
El se troeuva in de la Val d'Intelvi, al confin con la Svizzera (comun de Brencia, canton Tisin).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Ceran l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bira
La bìra l'è 'na beànda alcòlica, mìa distilàda, de saùr piö o méno amàr, che se oté de la trasformasiù de cereài maltàcc dei quài la part de àmit la vé trasfurmàda 'n söcher (per la gran part maltòzio, ma 'n percentuài diferènte pò a dei óter söcher) e fermentàda per mès de leàt (perlopiö Saccharomyces cerevisiae o S. carlsbergensis) e de spès aromatizàda coi fiùr de luertìs.
Par che la bira la sàpe la beanda alcòlica piö antìca del mónt.[1], la piö cönsömada[2], e la tèrsa piö popolàr dopo de l'àiva e del tè.[3]
Cuntegnüü
ingredièncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I ingredièncc bàze per la bìra come la é fabricàda endèl mónt ucidentàl i è:
L'àiva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pressapóch el 95 % de la bìra l'è àiva (dipènt del tìpo de bìra e de la gradasiù alcòlica).
Ogna tipo o stil de bìra la g'ha de bizògn, per rià al rizültàt piö alt, de 'na qualità diferènta de àiva. En lìnea de màsima, con piö l'è scüra la bìra, e piö gh'è de bizògn de àiva piö düra.
Co le conoscènse de chìmica che se g'ha al é d'encö, praticamènt gh'è piö nisü birifìcio indüstriàl che dòpre l'àiva de fónt tàla e quàla. Quàze töcc oramài i tràta l'àiva per vìghela co le caratrìstiche che se adàta piö bé a la bìra che se öl fà.
'Ntra i minerài che g'ha 'na 'mportànsa piö grànda per la fabricasiù de la bìra gh'è: el càlcio, che 'l vé dopràt dei enzìmi per l'estrasiù dei söcher e 'l migliùra pò a l'estrasiù de le sostànse aromàtiche dei fiùr de luertìs; i solfàcc che i ghe dà 'n caràter piö nèt al saùr del luertìs e i clorùri che i dà 'na bèla pienèsa de saùr e i mèt en evidènsa el dóls dei màlcc.
Cereài[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cereàl piö dopràt endèla fabricasiù de la bìra l'è l'órs. Per püdì dopràl però el g'ha de éser maltàt che völ dì che i granì de órs i vé facc cumincià a bötà e pò, apéna che àmbia a idìs la raizìna, la germinasiù la vé fermàda per esicasiù e la raizìna se la töl vià. Chèsto procès l'è nesesàre per fà che 'ndèl granì cumìnce a furmàs i enzìmi che 'ndèla fàze de amostamènt i trasfurmarà i àmicc del granì en söcher piö o méno complès.
I óter cereài che se pöl doprà a fà la bìra i è: el formét, el furmintù e 'l ris, de sòlet en cumbinasiù col órs maltàt. A segonda de le traadisiù locài, endèl mónt se dopèra pò a dei óter ingredièncc al pòst del malt de órs, cioè la biàda (avéna), la raìs de maniòca, el mèi e el sòrgo 'n Africa, la patàta 'n Brazìle e l'àgave 'n Mèsico.
I fiùr del luertìs[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèla fabricasiù de la bìra modèrna, la materia prìma dopràda piö de spès per balansà el dóls del malt, l'è 'l fiùr del luertìs. Zamò a la fì del prim milenàre se ambiàa a doprà chèsta èrba, ma l'è a pàrter del sècol XVI che chèsta pràtica la s'è difundìda 'n töta Euròpa[4]. L'amàr el vé dat de 'na sostànsa ciamàda "lupolìna" che l'è cuntignìda 'ndèla ghiandulìna a la bàze de la bràtea e che l'è furmàda de acìdi amàr e òi esensiài. 'N ótra rizù che g'ha fat preferéser el luertìs a ótre piànte aromàtiche i'è le sò proprietà de conservasiù.
El leàt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La funsiù del leàt endèla fabricasiù de la bìra l'è chèla de trasfurmà i söcher en àlcol e 'ndèl cors de chèsto procès se lìbera pò a anidrìde cabònica. El prim a capì 'l funsiunamènt de la fermentasiù l'è stat el Louis Pasteur e de alùra i stüde sùra el leàt el g'ha fat dei gran progrès enfìna a izolà cultüre de microorganìsmi töcc del stès tìpo per püdì controlà en maniéra 'l piö precìza pusìbol chèsta fàze delicàda per el rezütàt finàl.
I leàcc piö dopràcc al dé d'encö per fà la bìra i è:
- el Saccharomyces cerevisiae, zamò stüdiàt pròpe del Pasteur, e dopràt per fà le bìre a àlta fermentasiù. Chèsto microorganìsmo 'l laùra en cundisiù otimài quan che la temperadüra del móst l'è 'ntra i 15 e 25 °C. Per vìa la sò strütüra celulàr el vé portàt a gàla da le bocalìne de anidrìde carbònica e 'l vé a furmà 'n stràto al pé del móst, per chèsto l'è ciamàt leàt a alta fermentasiù (en inglés top-fermenting yeast). L'è 'l tìpo de leàt che se dopèra per fabricà le bìre de tipo ales.
- el Saccharomyces carlsbergensis, izolàt e descriìt per la prìma ólta del Emil Christian Hansen e dopràt per la fabricasiù de le bìre de tìpo lager. A diferènsa del S. cerevisiae, chèsto leàt el laùra a temperadüre piö bàse (5÷12°C) e 'l stà mìa a gàla e dóca 'l vé a furmà 'n stràto söl fónt del fermentadùr. Per chèsta rizù l'è ciamàt leàt a basa fermentasiù (en inglés bottom-fermenting yeast).
Arda apò[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Referenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Arnold, John P. Origin and History of Beer and Brewing: From Prehistoric Times to the Beginning of Brewing Science and Technology. ISBN 0-9662084-1-2.
- ↑ Volume of World Beer Production. European Beer Guide. Recuveraa el 2006-10-17.
- ↑ Nelson, Max. The Barbarian's Beverage: A History of Beer in Ancient Europe. books.google.co.uk. Recuveraa el 2009-02-22.
- ↑ http://www.mondobirra.org/argoluppolo.htm Peter Garofalo, Luppolo


text:
Istria
Istria (insì anca in talian. In cruat e in sluven Istra) l'è la penisula püssee granda de tütt el Mar Adriatich (pü o meno 3.600 km²). El nom el vegna dal popul di Istri antich (Hister in latin) una parola che la vureva dì Danübi, per marcà el fat che quela region chì l'è una specie de cunfin danübian.
La magiur part de l'Istria la fa part de la Cruazia. Una parte picinina, che la ciapa drent i cità de Isula d'Istria (Izola in sluveni; Isola d'Istria in talian), Purturös (Portorož/Portose), Piran (Piran/Pirano) e Capudistria (Koper/Capodistria), j'hinn inveci part del teritori de la Sluvenia. Una part minima de la penisula la se tröva in teritori talian.


text:
Sant Ustorgg
Sant Ustorgg (Sanctus Eustorgius in Latin; Ágios Eustórgios in Grech; Sant'Eustorgio in Italian; Saint Eustorge in Frances; ... - Milan, 18 settember 350) l'è staa vescov de Milan del 344 fina a la soa mort. L'è on sant de la Gesa Cattoliga, regordaa el dì de in del qual l'è mort.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Duranta el temp in del qual l'era vescov l'ha convocaa on fracch de sinod diocesan per combatt l'Arianesim e per fà sù di ges noeuv. Per quest l'è regordaa de alter vescov cattoligh con paroll de stima: Sant Atanas l'ha ciamaa difensor del destin, menter el Sant Ambroeus el parlava de lù 'me on confessor. El sò nomm l'è staa miss dent al Ritt ambrosian e 'l sò cult a Milan l'è testimoniaa de cinqu ges in sò onor, come l'ha regordaa el Goffred de Busser in del Liber Sanctorum Mediolani. La pussee famosa de quei ges chì l'è la Basiliga de Sant Ustorgg, arent a Porta Cicca. E l'era consideraa on sant giamò cent ann dopo che l'era mort. La soa tomba la se troeuva proppi indove l'è che la gh'è la Basiliga dedicada a lù. Gh'è success San Dionis Marian. Sant Ustorgg l'è vun di patronn de Milan.
La leggenda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La storia de la soa Vita, piena de leggend, la ven del XII secol. Voeuna di leggend la dis che lù l'abbia portaa a Milan i oss di re Magg de Costantinopol, cont on carr menaa de dò vaccherell e l'abbia scernii de mettei lì proppi indove el San Barnaba l'eva convertii i primm milanes (che poeu l'è semper el sitt de la Basiliga de Sant Ustorgg). I trii sarcofagh de marmor hinn staa svoiaa del Barbarossa quand che l'ha traa giò Milan in del 1164. I oss, al dì d'incoeu se troeuven a Colonia.


text:
13 12
Ol dé 13 de dezèmber l'è 'l 347 ( 348 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 19 dé a finí l'an.
Ul dí 13 de dezèmber al è ul dí da pòost 347 ( 348 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 19 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1474 - Segovia, Spagna: Isabela de Casteja a l'è proclamada reina de Casteja
1545 - Trent: al scomensa ol Consile de Trent
1902 - Assuan, Esit: se l'inaügüra la presa che la porta ol nom da chèst paes
1974 - Malta la de·enta öna repüblega
1981 - Nöa York, SÜA: Javier Pérez de Cuéllar al è sernit Secretari Zeneral di Nassiú Ünide
1996 - Nöa York, SÜA: Kofi Annan al è sernit Secretari Zeneral di Nassiú Ünide
2001 - Índia: di militar armacc i realisa ü colp de stat falit al parlament de chèst paes asiàtegh
2003 - Tikrit, Iraq: Saddam Hussein al è catürat per i tröpe Nord-americane
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1923 - Barcelona: Antoni Tàpies, pitur Català.
1521 - Grottammare, Itàlia: Papa Sist V
1886 - Guanajuato, Mèssich: Diego Ribera, pitur Messicà.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1466 - Florensa, Itàlia: Donatello, pitur italià.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Pedesina
Pedesina (nom ufizial in talian: Pedesina) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.
Al gh'ha 36 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 6,3 km² e ona densità de 6 ab./km².
A l’è tacaa a Bema, Sgeröla, Premana (LC), Resüra, Rugul.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Pedesina l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
Pruverbi in del dialet de Pedesina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Se 'l truna el dì de San March, 'l turna indree l'invernu quaranta dì.
- Se 'l fioca russ, l'istaa l'è fusch.
- A sta a cà sua s'è sciur e nu s'ul sa.
- El pan di otri el gh'ha sü set crusti e un crostun.
- Un tartüful al dì, ma a sua cà!
- I nigui i va in giù, se l'aqua la va in sü.
- Füm in giù, cabri in sü.
- Ul ris el nass in de l'aqua, el gh'ha de murì in del vin!
- El mis d'agust, giù 'l sul l'è fusch.
- Ogni cà la gh'ha 'l sò spazzacà.
- A prumet, el fa miga maa la schena.
- Scuva növa la scuva bee.
- Se 'l sul el turna indree, 'n gh'ha aqua fina ai pee.
- Fin che ghe n'è, viva el re; quand che ghe n'è piü, amen por Gesü.
- Al 31 de ginee l'è fö l'urs de la tana.
- I cürius i van fö a ciapà fregg.
- Sach tancc macc; Resüra, tera scüra; Pedesina, aria fina; Gerula parasciula.


text:
Etiopia
L' Etiopia (ኢትዮጵያ in amarich) a l'è un paes de l'Africa urientala.
A l'è tacada a l'Eritrea, al Sudan, a la Sumalia, al Djibouti e al Kenya.
La capital a l'è Addis Abeba.
La gh'ha una süperfiss de 1.104.300 km² e la gh'ha una pupulaziun de pressapoch 75 miliun d'abitant, che l'84% al viv in di campagn.
Storia muderna
L'Etiopia a l'è semper stada indipendenta, asca per cinch agn, del 1936 al 1941, quand che l'aveva ucüpada l'Italia dopu d'una guera d'agressiun.
L'Etiopia a l'è stada un imperi fina al 1974, quand che'l Negus Haile Selassie l'ha casciaa via una giünta militara.
Urganizaziun pulitiga
L'Etiopia (nom ufizial: የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ = Repüblica Demucratiga Federala d'Etiopia) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Mulatu Teshome (del 2013).
El prim minister a l'è el Hailemariam Desalegn (del 2012).


text:
Forlì
Forlì (en romagnöl: Furlé: en latì l'ìa ciamàda: Forum Livii) l'è 'na cità de l'Emilia Romagna, capolöch de la Pruvincia de Forlì-Cesena. La g'ha 118 359 abitàncc (dàto del Dicember 2013 [1]), 'na superfìce de 228 km² e 'na densità de popolasiù de 519 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bertinoro, Brisighella (RA), Castrocaro Terme e Terra del Sole, Faenza (RA), Forlimpopoli, Meldola, Predappio, Ravenna (RA), Russi (RA).
Forlì l'è 'na cità de la Romagna, a póch chilòmetri de le prìme culìne del Preapenì Tosco-Romagnöl, a 'na trentìna de chilòmetri de la riviéra romagnöla. La periferìa l'è tocàda del fiöm Montone (che de le bànde del quartér de Vecchiazzano 'l ricéf le àive del fiöm Rabbi, per dòpo sfiurà i mür de la cità de le bànde de la Pórta Schiavonia), e del fiöm Ronco che 'l streèrsa 'l quertér omònim a la perfiferìa de la cità.
La se tróa sö la via Emilia, a 63 km de Bologna, 14 km de Faènsa e 19 de Cesena, e per vìa de la Via Ravegnana l'è colegàda co Ravenna che la se tróa a 25 km.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
28 09
Ol dé 28 de setèmber l'è 'l 271 ( 272 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 95 dé a finí l'an.
Ul dí 28 de setèmber al è ul dí da pòost 271 ( 272 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 95 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1974 - Figueres (l'Alt Empordà): gh'i inaügüra ol Museu Dalí.
2003 - Salses (ol Rosselló): sensa la presensa d'ergü representant del stat Franses, ol cunsejée in cap de la Generalitat, Artur Mas e i autorità mönissipale de la éla gh'i inaügüra la Porta dels Països Catalans.
2004 - el Prat de Llobregat (ol Baix Llobregat): se ghe la inaügüra la tersa pesta del aeroport.
1542 - Califòrnia: al ghe ría ol pröm Öropé, l'esploradur Portughes João Rodrigue Cabrilho.
1821 - Sità de Mèssich (Mèssich): se ghe signa l'at d'independensa del paes.
1864 - Londra (Anglatèra): se ghe la funda l'Associassiú Internassiunal di Trabascadur.
1867 - Toronto (Ontàrio, ol Canadà): chèsta sità al de·enta la capitala del paes.
1868 - Còrdova (Andalusia, Spagna): i tröpe revolüssionàrie comandade per ol zeneral Serrano i trà zò chèle fidele a Isabela II, comandade per ol zeneral Novaliches, a la bataja del Pont d'Alcolea.
1929 - Praga (Céchia): se ghe la inaügüra la catedral de Sant Vit.
1992 - Katmandú (ol Nepal): se gh'al fracassa ün Airbus-300 pakistanes i en mör assé come 167 viasadur e equipas.
2000 - Palestina: ghe la scumensa la Segonda intifada daspus che Ariel Sharon al visite la Splanada di Moschete de Zerösalèm.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1819 - Figueres (l'Alt Empordà): Narcís Monturiol, inventur e polítegh Català (m. 1885).
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2005 - Barcelona: Enric Gensana, futbolesta Català (n. 1936).
2003 - Nöa York (SÜA): Elia Kazanjoglou, cognossit come Elia Kazan, diretur de Teàter e de sínema Stadünindench d'orísen Grego-Armena (n. 1909).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Permanent URL to this publication: http://dx.doi.org/10.5167/uzh-16306
Badilatti, V M (2008). L'archiv da Margarita Gangale-Uffer. Passim, 2:18.
Abstract
Chi chi s’occupa da l’archiv cha Margarita Gangale-Uffer ho ordino e surdo a l’ASL dal 2003 nun elavura be ün unic relasch, dimpersè trais, oramai cha sun cò inclus eir ils relaschs dal filolog Giuseppe Gangale e quel dal bap da l’autura, Giatgen Mitgel Uffer. Ma quista es be üna da las particulariteds da l’archiv Gangale-Uffer (chi’d es pel mumaint pür parzielmaing inventariso). La lavur da classificaziun dumanda eir üna tscherta flexibilted linguistica, cun que cha’s passa da manuscrits e dactiloscrits da differents idioms rumauntschs a texts scrits per tu das-ch standard u tudas-ch svizzer fin ad oters in danais, taliaun u dafatta arbresh (albanais da la
Calabria). L’archiv nun es però be da granda varieted linguistica, ma eir d’üna richezza da geners litterars.
Uschè nun es que evitabel da’s perder lavurand cò e lo in raquints pel radio, poesias, correspundenzas, texts filologics, differentas traducziuns ed oter pü.
L’ouvra pü voluminusa da Margarita Gangale-Uffer es la biografia sur dal professer Giuseppe Gangale, Ein Leben im Dienste der Minderheiten (1986), cun ün titel chi s’affo eir cun l’autura svess, siand ch’ella ho publicho surtuot per rumauntsch, traunter oter la collecziun da poesias Damaun es sulagl (1988) ed il seguit dialogic Traunter Pizza. Chi chi ho vöglia da sfuiner aint ils documaints d’archiv vain però a scuvrir auncha bgers oters s-chazis praticamaing incuntschaints, eir perche cha la granda part da las lavuors da Margarita Gangale-Uffer sun sparpagliedas in differents periodics e spettan auncha da gnir reunidas in üna cuverta da cudesch.
Additional indexing
Users (please log in): suggest update
or correction for this item
Repository Staff Only: item control
page


text:
Garbagnaa (MI)
Garbagnaa (Garbagnate Milanese) l'è on comun de la Provincia de Milan cont ona popolazion de 27 152 abitant.
El paes el se troeuva a nord-ovest del capploeugh, al confin con la Provincia de Vares (comun de Caronn Pertusella). Inoltra el gh'ha dò frazion, ciamaa Bariana e Santa Maria Rossa. L'è traversaa del Canal Villoresi.
Ai temp di piev el partegniva a la Piev de Bollaa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Garbagnaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
La Folliaz
La Folliaz a l'è un cumün svizzer del distret de Glâne, in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.91 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1275 abitant.
El cumün de La Folliaz al se tröva a una altitüden de 756 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Châtonnaye, Chénens, La Brillaz, Romont, Sédeilles (VD), Torny, Villaz-Saint-Pierre, Villorsonnens.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Franzés)


text:
Thörigen
Thörigen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.5 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1023 abitant.
El cumün de Thörigen al se tröva a una altitüden de 483 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bettenhausen, Bleienbach, Bollodingen, Herzogenbuchsee, Ochlenberg, Thunstetten.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Thörigen al Wikimedia Commons


text:
Ónbria
Artéccol in dialatt bulgnais
L'Ónbria l'è 'na regiån d'l Itâglia ed mèz con 834.210 abitànt (dal 2003), e al so chèplôg l'è Perûgia. Ed såura e a maténna la cunfénna col Mèrch, ed sîra e sänper ed såura pr'un pzulén cun la Tuschèna, ed såtta col Lâzi. La só superfézzi l'è ed 8.457 chmq. Al scutmâj d'l Ónbria l'è ed pulmån vaird d'l Itâglia tant ch'l'è pénna ed bûsc.
La s câta såura a la cadänna 'd muntâgn dî Apenén e l'è traversè dal fiómm Têver.
Cmónna[modifica | mudéfica la surzéia]
La regiån l'à dåu pruvénzi: qualla ed Perûgia (PG) con 59 cmónni e qualla ed Têren (TR) con 33 cmónni.


text:
Categuria:Comarche de Catalunya
Chesta categoréa la contegn di artícoj sö i comarche de Catalunya.
- I nomm i è in Català, in tat che lengua afina al Lombart (in acorde a la pàgina principala e a Purtaal:Catalunya)
- Al pöl dáss che al sies restat ergot in Català: sif benriacc de finí sö la tradüssiú.
- I nom di archive (file) d'imaàgen i à stacc lassacc in Català perchè i sarà mandacc sö al Wikimedia Commons.
- A gh'è apó de finí l'importassiú/tradüssiú d'ergöna bueta: i se tröa töte a Template:Alt_Empordà
Per adess, a gh'è gnamò negota, per piasér però, trii mia éa sta Categoréa
Sót-categurii
Quela categuria chì la gh'ha 4 sota-categurij chì de sota, sü un tutal de 4.
A
- ► Alt Empordà (5 P)
B
- ► Baix Camp (1 P)
M
- ► Maresme (1 P)
P
- ► Pallars Jussà (1 P)


text:
20 01
Ol dé 20 de zenér l'è 'l 20 dé de l'an del calendare gregorià; manca 346 (347 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 20 de zenér al è ul dí da pòost 20 dal an dal calendari gregurian; i manca 346 (347 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nomm dal dí in difereent dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gjuntée un nomm!
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1279 - Perpinyà: Pere II al cunsegiss che ul sò fradell Jaume II da Mallorca ga al sígna una declarazziun da vassallacc.
- 1401 - Barcelona: A la llotja sa la derva una taula da cambi.
- 1640 - Barcelona: ul Francesch da Tamarit, heroi dal sedi da Salses recevüü cunt entüsiaasm.
- 1924 - Spagna: Primo da Rivera al nòmena recugnussüü anticatalaniist cuma depütaa pruvincjaal da Catalunya.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1979 - Calabasas, Califòrnia (SÜA): Rob Bourdon, baterista da Linkin Park.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1993 - Tolochenaz-sur-Morges (cantun da Vaud, Svízera): Audrey Kathleen Ruston cugnussüda cuma Audrey Hepburn, atriis cinematugràfega Anglesa d'urígen Belga.
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Festa Lucala da Riu da Cerdanya a la comarca da la Cerdanya
Festa lucala da Vísulalba Sasserra, a la comarca dal Vallès Oriental.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
21 09
Ol dé 21 de setèmber l'è 'l 264 ( 265 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 102 dé a finí l'an.
Ul dí 21 de setèmber al è ul dí da pòost 264 ( 265 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 102 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1354 - Sardegna: Pere III ol Serimonius al scomensa öna otra espedissiú contra l'ísola.
1938 - Ol President de la Segonda Repüblega Spagnöla, Dotor Negrín al nönsia la retirada di Brigade Internassiunale a i Nassiú Ünide, ch'i condemna ol colp militar, però i ignora i petissiú d'aida.
05 11 - Tarragona (ol Tarragonès): l'aviassiú franchesta la bombardisa la sità.
2004 - ol Ripollès: s'al ghe prodüiss ü teratrémul de 4'2 degré in la scala de Richter con l'episénter a 8 km al süd-est de Ripoll.
2004 - Nöa York: preiament a la assemblea zeneral d59 di Nassiú Ünide, s'i ghe reüniss öna sinquantena de cap de stat e de goèrn lideracc per ol nomenat 'quintet contra la fam' (Lula da Silva, José Luís Rodríguez Zapatero, Jacques Chirac, Ricardo Lagos i Kofi Annan) per creá ü Funt Mondial de Löta contra la Fam.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1934 - Montréal (ol Québec): Leonard Norman Cohen cognossit come Leonard Cohen, cantant melòdich Canadench.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dé Internassiunal de l'Alzheimer
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Rünenberg
Rünenberg a l'è un cumün svizzer del distret de Sissach, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.98 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 784 abitant.
El cumün de Rünenberg al se tröva a una altitüden de 315 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Gelterkinden, Häfelfingen, Kilchberg, Rümlingen, Tecknau, Zeglingen. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Informazion climateghe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Temperature and Precipitation Average Values-Table, 1961-1990 (Todèsch, French, Italian). Federal Office of Meteorology and Climatology MeteoSwiss. Recuveraa el 8 May 2009.


text:
Güttingen
Güttingen a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.5 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 1485 abitant.
El cumün de Güttingen al se tröva a una altitüden de 396 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Altnau, Hagnau am Bodensee (DE-BW), Immenstaad am Bodensee (DE-BW), Kesswil, Langrickenbach, Sommeri, Stetten (DE-BW).
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Güttingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Nigeria: Almain 20 morts tar attatga cun bumba
-
- Zoom
- archiv: Las autoritads suspectan che la gruppaziun terroristica islamica saja responsabla per l'attatga. (Reuters)
Tar in'attatga cun bumba en la Nigeria èn vegnidas mazzadas enfin 20 persunas. La bumba è explodida damanaivel d'ina baselgia en il nord dal pajais.
Uffizialmain na datti anc nagina conferma davart il dumber da morts. Suspectà vegn, ch'ina gruppaziun terroristica islamica è responsabla per l'attatga. Els vulan stgatschar ils cristians dal nord da la Nigeria, in territori dominà da l'Islam. (fc/sda)


text:
Mercordé
Artécol in dialèt arzân
Mercordé (Mercoledì in italiân) l'é al giōren ed la stmâna tr' al Martedé e al Giovedé, dal latèin Mercurĭi dies, giōren ed Mercóri.
S' es cunsîdra la Dumènica cme prém dé 'd la stmâna, al mercordé al la divéd in dû. In tedèsch, la parôla "mercordé" (Mittwoch) ch' a vōl dîr "metê ed la stmâna". Sté significhêt as câta ânch int i nòm ed cól giōren ché in êtri léngvi tedèschi cme l'işlandèiş (miðvíkudagur) e int al léngvi şlêvi cme al "cēco" (středa, da střed) ch' a vōl dîr "cèinter", mó ânca mia tedèschi cme al finlandèîş keskivikko da keskus "cèinter" e vikko "stmâna".
L'inglèiş Wednesday al deşvîn dal dio celtich-tedèsch Woden (Odino).
Tra i mercordé dègn ed nôta a gh'é al mercordé dal Sèndri ch' al sègna al prém giōren ed la Quarèişma int al Cēşi Catôlichi ed règola latèina.
Vōş coleghêdi
Êter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Mercordé
Lunedì · Martedi · Mercoledì · Giovedì · Venerdì · Sabato · Domenica
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Mercoledì trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Prèmi Òscar
'L Academy Award, cgnusû méj cuma Prèmi Òscar, 'l è al prèmi cinematugràfic più impurtànt dal mónd e anc òṅ di più vèć esénd nâ in dal 1929.
I prèmi i vènan dâ da 'l Academy of Motion Picture Arts and Sciences, n'urganiśasiòṅ ad gint sarnìda pascànd in dal gir di prufesiunìsta dal mónd dal cìnema, parsòni ch'i s èṅ fat unōr in dal cōrs dla vita cuma atōr, regìsta, prudutōr e àt'r incóra. In dal 2007 la gh'iva da piò ad siē-mila mémbar.
Al prèmi al vèṅ dâ a i film, a gl'atōr e a tut i àtar prufesiunìsta dal cìnema dòp avér sarnî prima sinc candidâ par tut al categurìi in cuncōrs. La statṿa, ch'la figùra 'n umèṅ in pē élt 35 sentìmetar, l'è placàda 'd òr vint-quàtar carâ ma durànt i an dla secónda guèra mundiàla a s 'n è druàda una ad śés par di mutìṿ ecunòmic. Al sò valōr cumerciàl 'l è ad 295 dòlar a 'l incìrca.


text:
La finestra sul cortile
La finestra sul cortile (La fnèstra in sal curtìl) 'l è 'n film thriller americàṅ dal 1954 'd Alfred Hitchcock trat da 'n racònt ad Cornell Woolrich ciamâ It had to be a murder (A gh'à d'èsar stâ 'n masamènt). 'L è stâ preśentâ a 'l 15śum Fèstival ad Venèsia.
In dal 1997 'l è stâ mis in dla lista di film ch'i fànan part dal National Film Registry dla Bibliutéca dal Cungrès di Stat Unî méntar 'l an dòp 'l è stâ fat 'n arfacimènt ad cla pelìcula chè cun Christopher Reeve cuma prutagunìsta, in alóra ardùt dabòṅ a vìv'r in sna scrana a rudèli.
Sunt
Un fotorepòrter ad sucès, L.B. "Jeff" Jeffries (James Stewart), 'l è custrét a vìvar in sna scrana a rudèli dòp ch'al s è scavśâ na gamba par lavōr. Stand in dal sò apartamènt, a n saénd mia cuśa far e spetànd 'd armét'r-as, al s pasa 'l tèmp butànd 'l òć ad fóra par védar, c'n al sò binòcul, i sò vśèṅ e cuś i fànan durànt al dè: na còpia spuśàda da pôc dè, na balarìna (Georgine Darcy), un cumpiśidōr in criśi (Ross Bagdasarian), na còpia sénsa fiōi c'n un caṅ par cumpagnìa, na puta ch'la pésca 'l amōr (Judith Evelyn), una ch'la tîṅ a drē a l'art e na còpia ch'la litga sèmpar, Lars Thorwald (Raymond Burr) e sò mujér (Irene Winston).
In cal méntar la sò muróśa, la Lisa Freemont (Grace Kelly), la 'l và a catàr da spés e la gh dmanda ad spuśàr-la. Na nòt Jeff al s déśda p'r un sîg dla sgnóra Thorwald. Da cal mumènt lè al taca a tgnir 'd òć 'l apartamènt ad Lars cunvìnt ch'a sia sucès quèl ad brut, parsuàś che lò 'l àppia sćiancâ a pès al còrp ad sò mujér par pò far-la sparìr. Jeff al fà anc a mènt ch'al caṅ dla còpia al và da spés a naśàr in dal giardèṅ di Thorwald e che chi lò al s fà di girtèṅ ad nòt purtànd fóra dal rusc. La la pénsa cuma lò anc la sò infarméra Stella (Thelma Ritter), mént'r al sò amìg investigadōr Thomas J. Doyle (Wendell Corey) al gh'à 'n quàlc dubi.
Soquànt tèmp dòp a vèṅ catâ mòrt al cagnulèṅ. La Lisa la s śibìs alóra 'd andàr a védar in dla cà di Thorwald.


text:
Josef Radetzky
Josef Radetzky (nomm intregh in todesch: Johann Josef Wenzel Anton Franz Karl Graf Radetzky von Radetz; nomm intregh in cecch: Jan Josef Václav hrabě Radecký z Radče; in milanes anca Radeschi; Trebenica, 1766 - Milan, 1858) l'è staa on general austriegh.
L'è nassuu in Boemia. L'è 'ntraa in de l'esercit in del 1784 e l'ha tolt part a la guerra contra i Turch in del 1788-1789 e a quei contra la Francia rivoluzionaria e anca quei contra el Napoleon. In del 1831 l'è staa nominaa comandant comandant di trupp austriegh in Italia.
In del 1848, s'cioppada la rivoluzion a Milan, l'è staa bloccaa cont i sò trupp cinch dì in de la città che l'è staa poeu costringiuu e bandonaa per sarràss in del quadrilater, on insemma de de fortezza in tra Mantova, Peschiera e Verona e Legnago, indove l'ha spettaa i rinforz cont i quai l'ha poeu sconfiggiuu el re Carl'Albert.
L'ann dopo l'ha battuu ancamò a Novara i Piemontes, el 23 de marz, cont el constringg i nemis a l'armistizzi e 'l sò re a l'esili.
Nominaa governador militar del Regn Lombard-Venet, el Radetzky l'è vegnuu famos per la soa severità e per la repression d'ogni sentiment de indipendenza, ma el popolin milanes el ghe voreva ben, inscì lù l'ha poduu viv pacificament in la città fina a la mort.


text:
Gangwon-do
Gangwon-do (hangul: 강원도; hanja: 江原道) a l'è una pruvincia in del nordest de la Curea del Süd. La sò capital a l'è Chuncheon. Prima de la divisiun de la Curea, chesta pruvincia chì e la pruvincia nordcureana de Kangwŏn aveven furmaa vöna pruvincia.
La pruvincia la cunfina cun Gyeonggi-do (al oest), Chungcheongbuk-do (al südest), e Gyeongsangbuk-do (al süd). La pruvincia nordcureana de Kangwŏn l'è al nord.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La pruvincia l'è staia creada in del 1395, quand el re Sejong de la dinastia Joseon l'ha creaa il sistema uriginal de vott pruvinci. Quand la Penisula cureana l'è staia dividüda, el mezz meridiunal l'è devegnüü part de la Curea del Süd.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Gangwon l'è dividüda in 7 cità (si; 시) e 11 cunte (gun; 군).


text:
Imperi di Gali
L'Imperi di Gali (Imperium Galliarum in Latin; 260-273) l'è el nòmm modern che l'è staa daa a ona secession de la Galia, la Gran Bretagna e part de la Spagna de l'Imperi Roman duranta la crisi del III secol. L'è conossuu anca cont el nòmm de Imperi Gallo-Roman.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo che l'imperador roman Valerian l'è staa ciapaa in batalia di Persian, in tutt l'imperi hinn s'ciopaa di rivòlt. Quest perchè el fioeu del Valerian, el Gallien, el gh'aveva nò on contròll assee fòrt del regn. Se a est la gh'è stada la proclamazion a imperador di fioeu del general Macrian Magior (Macrian Minor e Quiee) e la creazion del Regn de Palmira, a òvest el Pòstum l'ha faa nass quèst territòri de facto indipendent de l'autoritaa central romana. I capp de 'sto noeuv statt se faseven nomenà imperador e come tai regnaven. L'Imperi di Gali el gh'aveva l'istessa organizzazion de quell de Roma: gh'eren i consui e 'l Senaa. L'Imperi di Gali l'è finii quand l'imperador roman Aurelian l'ha ciapaa dòpo ona longa seri de guerr faa per restabilì el podè central depertutt.
I Imperador[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Pòstum (March Cassian Latini Pòstum) 259-268
- Lelian (Cai Ulpi Corneli Lelian) 268
- March Aureli Mari 268
- Vittorin (March Piavòni Vittorin) 268-271
- Domizian II 271
- Tetrich (Cai Pii Esuvi Tetrich) 271-274
- Faustin (usurpator de Tetrich)


text:
11 02
Ol dé 11 de febrér l'è 'l 42 dé de l'an del calendare gregorià; manca 324 (325 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 11 de febrér al è ul dí da pòost 42 dal an dal calendari gregurian; i manca 324 (325 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1419 - Andorra: ol vèscuf d'Urgell ghe autorisa la creassiú del Consel General d'Andorra, cognossit come Consel de la Tera.
1972 - Vandelòs (ol Baix Camp-Catalunya): al entra in funsionamet la centrala nöcleara Vandelòs I.
1869 - Madrid (Spagna): se i costitüiss i Corc Costituents daspus ol derocamet d'Isabela II.
1873 - Madrid (Spagna): Se proclama la Pröma Repüblega Spagnöla.
1929 - Roma (Itàlia): la Santa SéI e ol stat Italià i signa i Pacc del Laterà, che, intra óter acord, i ratífega la creassiú del stat del Vaticà.
1990 - Sità del Cap (Süd-àfrica): i líbera Nelson Mandela despus de 27 agn de presú a Robben Island.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1847 - Milan (Ohio, SÜA): Thomas Alva Edison, físegh e prolífegh inventur Stadünindench.
1977 - Agoura Hils, Califòrnia (SÜA): Mike Shinoda, vocalista, ghitara e raper de Linkin Park.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1998 - Paris (Fransa): Manuel Viusà, pitur e patriota Català.
1650 - Stocolma (Suèssia): René Descartes, filòsof e matemàtegh Franses.
1948 - Moscòa (Rössia): Sergei Eisenstein, diretur de sínema soviétegh.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Festa localaa d'Esparreguera, a la comarca del Baix Llobregat
Dé de la Vitòria de la Revolüssiú, a l'Iran
Kenkikukinen no Ghe (Dé Nassiunal de la Fondassiú), al Zapú ----
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Savièse
Savièse a l'è un cumün svizzer del distret de Sion, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 71.0 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 6760 abitant.
El cumün de Savièse al se tröva a una altitüden de 820 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Arbaz, Ayent, Conthey, Grimisuat, Gsteig bei Gstaad (BE), Lauenen (BE), Ormont-Dessus (VD), Sion.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official website (Franzés)


text:
Randazzo
Randazzo l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Catania. El g'ha presapóch 11.216 abitàncc, 'na superfìce de 204 km² e 'na densità de 55 ab./km². El cunfìna coi cümü de Adrano, Belpasso, Biancavilla, Bronte, Castiglione di Sicilia, Centuripe (EN), Floresta (ME), Maletto, Nicolosi, Regalbuto (EN), Roccella Valdemone (ME), Sant'Alfio, Santa Domenica Vittoria (ME), Tortorici (ME), Troina (EN), Zafferana Etnea.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Almens
Almens al è un cumün int ul Distrecc da Hinterrhein int al canton Grison. Al gh’ha pressapoch 226 abitant e una süperfiss de 8.34 km², e al se tröva a una altitüden de 787 meter sura al livel del mar.
El cumün de Almens a l'è tacaa ai cumün de Churwalden, Fürstenau, Paspels, Pratval, Rodels, Scharans, Trans, Vaz/Obervaz.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Almens l'è menziunaa la prima volta in de la prima metà del Secul IX col nom de de Lemenne.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Lénguf[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Almens al partegniva à la part parlant Rumantsch di Grison, ma incœu al è pratigament da parlada dabòt completament Todesca.
Lian da fœu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official Web site
- Media relaa a Almens al Wikimedia Commons
- Almens in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
29 07
Ol dé 29 de löi l'è 'l 210 ( 211 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 156 dé a finí l'an.
Ul dí 29 de löi al è ul dí da pòost 210 ( 211 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 156 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1872 - Prokovskoje (Rössia): Grigorij Rasputin, spiritualesta e polítegh Röss.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1890 - Auvers-sur-Oise (Ísola de Fransa, Fransa): Vincent van Gogh, pitur e disegnadur Olandes.
1983 - Luis Buñuel, diretur de sínema Aragonées.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Un affare di donne
Un affare di donne (Na ròba da dóni) 'l è 'n film dramàtic dal 1988 ad Claude Chabrol ch'al tōś ispirasiòṅ da 'l lìbar Une affaire de femmes d'l avucàt Francis Szpiner. Al cònta la vita ad Marie-Louise Giraud, una da gl'ultmi dóni ch'in Frància i gh'aṅ tajâ la tèsta p'r avér fat vint-sèt abòrt. 'L éra al 30 ad Luj dal 1943.
La pelìcula l'è stada preśentàda a 'l Fèstival ad Venèsia e l'Isabelle Huppert l'à vins la Cópa Volpi par la sò interpretasiòṅ d'atōra prutagunìsta.
Sunt
A Cherbourg, in dal dipartimènt francéś dla Mandga, durànt al guèran ad Vichy dal generàl Pétain, la Marie Latour (Isabelle Huppert) la dà na maṅ a la Ginette (Marie Bunel), na sò vśina ad cà, ad aburtìr parchè sò marè 'l è a 'l frònt e al n al vōl briśa. La 'l fà sōl par dar 'n ajùt e parchè lē l'andàva sèmp'r a drē. Par Marie la vita l'è dura, la gh'à dū fiōi da tiràr sù, i bèsi i èṅ pôc, in dal paéś a gh'è i tedésc e sò marè Paul (François Cluzet) 'l è in guèra. Quànd qvést chè al tórna a cà, chi lē la n al s cumpatìs piò, esénd òṅ da quàtar sòld e 'n bòṅdagnìnt sèmp'r in buléta sparàda.
In cal méntar in gir a s taca a dascórar di sò "lavursèṅ" ch'la sarés bòna ad far e dimóndi dóni i vànan da lē par dmandàr-ag 'n ajùt p'r a n avér minga fiōl. In tèmp ad guèra i mutìṿ par cal dóni ad far-al i èṅ dimóndi: marè parśunér, relasiòṅ dna nòt o cun cólpa cun i tedésc, tròp fiōi sénsa psér-ag dar da magnàr, cuma la Jasmine (Dominique Blanc). La Marie, sénsa sarnìr-al ad prupòśit ma stand a 'l śōg, la taca acsè a purtàr a cà di bèsi e a far na vita da śgnuròna, cambiànd anc cà. Al sò sógn 'l è quél ad dvintàr na cantànta.
Un dè la cgnós la putàna Lucie dita Lulu (Marie Trintignant) ch'la gh dmanda ad psér lavuràr in cà sua in cambi dna bònamàṅ. I rìv'n acsè di àtar bèsi e la Marie la cgnós in cla manéra lè anc òṅ di sò cliènt tedésc ch'al dvénta al sò amànt.
Paul al s cumpatìs p'r un pôc ad tèmp 'd èsar mis da na banda p'r amōr ad sò mujér ma pò, a n cavànd-gh-la piò a tgnir bòta a tut gl'umigliasiòṅ ch'i gh rìvan, al decìd ad scrivàr la létra minga firmàda par denunsiàr la Marie.
In na Frància misa in śnòć da la guèra e da i scàndai a gh'è da far pulisìa in manéra ad tiràr fóra la murâl e ad catàr di eśèmpi bòṅ. La Marie la vèṅ purtàda a Parì p'r al prucès e mandàda a mòrt cun la ghigliutìna.


text:
Macrian Minor
El Tito Fulvi Giuni Macrian, pussee conossuu cont el nomm de Macrian Minor (Titus Fulvius Iunius Macrianus o Macrianus Minor in Latin; ...-261) l'è staa on usurpator de l'Imperi Roman contra l'imperador Gallien, insema al fradell Quiee.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A l'era el fioeu del Macrian Maggior e de ona nobil romana che forsi la se ciamava Giunia (Iunia). Segond l'Historia Augusta a l'era on tribun militar de l'imperador Valerian. Come 'l pader e 'l fradell, l'ha seguii el Valerian in Mesopotamia in de la guerra contra i Persian. Ma quand che l'imperador l'è staa ciappaa del nemis, lù e Quiee, cont el sostegn del pader e del prefett del pretori Ballista, l'è staa elegiuu noeuv monarca de part l'esercit.
Ma el ver imperador el gh'aveva de vessel el Gallien, che 'l gh'aveva el favor di provinz ocidentai, mentra i usurpator gh'aveven de la lor part l'Egitt e i region de l'est. Per combatt contra el Galieni, i duu Macrian hinn andaa vers l'ovest, ma hinn staa battuu in Tracia e mazzaa di sò istess soldaa.


text:
Nümar transfinii
Un nümar transfinii al è un nümar cardinaal ch'al síes mia nümar intreegh: chiist nümar i-è cugnussüü apó cuma nümar infinii e i-è staa descuveert par Georg Cantor. A diferenza di urdinaal e cardinaal finii, i urdinaal e cardinaal infinii i definiss difereent class da nümar.
- Ul plüü ziich nümar urdinaal transinfinii al cata ul nomm da w.
- Ul plüü ziich nümar cardinaal transinfinii al è alef-0, , la cardinalitaa dal cungjuunt infinii di intreegh. Ul cardinaal sigütaant al è aleph-1, .
La ipòtesi dal cuntínü la pòstula che i esiist mia d'òolt nümar cardinaal intra alef-0 e la cardinalitaa di nümar reaal (ul cuntínü): int oltri paroll, alef-1 al è la cardinalitaa di nümar reaal.
Taant íntal sistema di nümar cardinaal cuma in chel di urdinaal, i nümar transinfinii i pöö cress indefinidameent.


text:
Calasca-Castiun
Calasca-Castiun (nòm uficiàl in italian: Calasca e Castioj in Piemuntes; Calasca-Castiglione in Italian) a l'è un cumün ussulan de la Pruvincia del Verban-Cüsi-Ossula
El gh'ha ona popolaziun de 662 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 57,6 km² e ona densità de popolaziun de 11 ab./km².
El paes, sitüaa in la Val Anzasca, l'è nassüü in del 1928 da l'üniun di dü cumün che furmen el sò nom. El cunfina cun la Pruvincia de Vercei (cumün de Rimela).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Calasca-Castiun l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Sècia
Artécol in dialèt arzân
Al Sècia l'è un fióm impurtânt ed l’Êlta Itâlia ch’al cór per la grân pêrta in Emélia-Rumâgna e, ind al pès finêl, in Lumbardìa.
L'é per lunghèsa (172 km), bacîn e purtêda mèdia (42 mc/sec), al principêl fiôm, a dréta, ch’al và a dêr ind al Po dôp al Tanêr.
Al só bacîn (lêregh 2.292 km²) l'è ‘na curiositê perché l'è cumpâgn, cme destèisa, a cól dal Panêr.
Indice
Al cōrs dal fióm[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nâs dal' Êlp ed Sucîş insém a l’ Apenèin tôsch-emiliân in pruvîncia ed Rèz, mìa luntân dal Pâs dal Cerēto; al và vêrs mezanôt e, a partîr da la zûnta dal j âcvui di turèint Dôl e Dragòun (ch’al sucêd atâch a Srédel), al cumîncia a sgnêr i cunfîn tr’al pruvînci ed Rèz e Mòdna.
Al rîva pó ind la Pianûra Padâna in pruvîncia ed Mòdna, atâch a Sasōl drèe da la Végia, al mêt insém a l’ j âchev dal Treṣnêr atâch a Rubēra, e al pâsa d’aréint a la zôna ôvest 'dla sitê ed Mòdna.
D’ed ché al ralèinta e al cór a besabōga lòngh un lèt quacê d’êrsen, al bâgna al cmûn ed Cuncôrdia e dôp al fà al só ingrès, ind la pêrt finêla dal só cōrs, in Lumbardìa.
Ché al bâgna Quistèl e al và pó a dêr ind al Po apèina ûn pô a mezdé ed Mântva a Mirasôl ed Sân Bendèt Po, atâch al pôst in dóve al Mîncio al và a finîr int al Po.
La purtêda dal j acqui[modifica | mudéfica la surzéia]
Cme tót i cōrs d'âcva dal nôstri muntâgni al Sècia al pâsa dal grând sót d’ istê a grôsi pîni in premavèira e mâsma in avtûn.
In cunfrûnt a ch’j éter fiôm dal nôstri muntâgni che vân a dêr in dal Po as fà nutêr pr ‘al só purtêdi bundânti in premavèira (qualitê cumpâgn al Panêr) grâsia a l’ j impurtânti anvêdi che vînen zò, per grân pêrt ed l 'ân, ind la zôna in dó al nâs.
Al vôda, in dóve a gh’é al sbòch ,42 mc/sec ed purtêda, la pió êlta (tgnû fôra al Tanêr) tra i fióm ed dréta che vân a dêr ind al Po.
Al sô pîni avtunêli, in mâsma prepotèinti e lidgôsi (che, in chês fôra dal nurmêl, pōlen rivêr ânca a grandèsi d’ed sōver a i 2.000 mc/sec.), vînen in pêrta controlêdi ind al pcòun préma ed Mòdna da un complichê sistèma ed câsi de slerêgh.
I turèint che vân a dêr ind al Sècia[modifica | mudéfica la surzéia]
I principêl turèint che vân a dêr ind al Sècia j ‘n:
Curiositê[modifica | mudéfica la surzéia]
Al cōrs a mezanōt ed la Via Emélia l’à patî dimóndi cambiamèint: as pèinsa che in època rumâna al pasés pió a sira d’incô fîn a Cavès, pó al cambiêva diresiòun a la brósca a matéina e l’andêva a fînir ind al Po a Bundèin. Cun i lavôr purtê avânti dal 1288 al 1360 l’è stê ublighê ind al lèt dal dè d’incô, atravêrs un pât fr’al sitê ed Pèrma, Rèz, Mòdna, Mântva e Frêra l’é stê dê, in virtó ed còsta lêansa, al nòm al paèiṣ ed Cuncôrdia insém al Sècia ch’a’s câta apûnt insém al Sècia.
Al só nóm latèin lê Sicla, e l'é curiôs nutêr che l'è maschîl pr’ i arsân (al Sècia) e feminîl pr’ i mudnèiṣ (la Sècia).
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
Artéccol in dialètt mudnés
La Sàccia l'è un fiómm impurtànt ed l'èlta Itàlia ch'al córr per la gràn pèrta in Emélia-Rumàgna e, in dal pèz finèl, in Lumbardìa.
L'è, per lunghèssa (172 km), basèin e purtèda mèdia (42 mc/sec), al fiómm pió gròs, a drétta, ch'al và a dèr in dal Po dòp al Tanèr.
Al sô basèin (lèregh 2.292 km²) l'e 'na curiositê perchè l'è cumpàgn, cmé destésa, al basèin dal Panèr.
Al córs dal fiómm[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nàs dal' Elp ed Succiso insìma a l' Apenèin tòsch-emiliàn in pruvèinsa ed Rèz, mìa luntàn dal pàs dal Sréj; al và vérs mezanòt e, a partìr da la zùnta di acqui di turèint Dòl e Dragòun (ch'agh è datés da Srédel), al tàca a sgnèr i cunfìn tr'él pruvèinsi ed Rèz e Mòdna.
Al rìva pò in d'la Piàna Padàna datês a Sasôl in pruvèinza ed Mòdna, al ciàpa j'acqui d'al Tresnêr datês da Rubêra, e al pàsa asvèin a la zòna ovest d'la zitê ed Mòdna.
D'ed chè al ralèinta e al córr a l'imbarièga lóngh un lêt quacê d'èrżen, al bàgna al cumûn ed Cuncôrdia e dòp al fà al sô ingrês, in d'la pêrt finèla dal sô côrs, in Lumbardìa.
Chè al bàgna Quistêl e al và pò a dêr in d'al Po apèina ûn pô a meżdè ed Mantva, a Mirasôl ed San Bendátt Po, datês al pôst in-dûv al Mînc' al và a fgnîr in d'al Po.
La purtèda d'j'acqui[modifica | mudéfica la surzéia]
Cme tótt i córs d'acqua di nòstri muntàgni al Sëccia al pàsa da di gràn sótt d'istê a gròsi pìni in premavéra e sovratótt in autónn.
In cunfròunt a chi èter fiómm di nòstri muntàgni ch'i vàn a dèr in d'al Po a-s fà nutèr pr'él sô purtèdi bundànti in premavéra (qualitê cumpàgna al Panèr) gràsia a j'impurtànti anvèdi ch'i vìnen zò, per gràn pèrt ed l'àn, in dla zòna in-dóv al nàs.
Al vóda, in-dû' a gh'è al sbôch ,42 mc/sec ed purtèda, la pió èlta (tgnû fôra al Tanêr) tr'i fiómm ed drétta che vân a dêr ind al Po.
Al sô pìni autunèli, di mòndi prepotèinti e lidgôsi (che, in chês fóra dal nurmêl, pōlen rivêr ànca a grandèssi ed sóver a i 2.000 mc/sec.), vìnen in pèrta cuntrulèdi in d'al pcòun prémma ed Mòdna da un cumplichê sistèma ed càsi ed slèregh.
I turèint ch'i vân a dêr in d'la Sáccia[modifica | mudéfica la surzéia]
I principêl turèint ch'i vân a dêr in d'la Sècia i én:
Curiositê[modifica | mudéfica la surzéia]
Al côrs a mezanôt d'la via Emélia l'à patî di mòndi cambiamèint: a-s pèinsa ch'in època rumàna al pasés pió a sira d'incô, fîn a Cavêż, pò al cambièva direziòun a la brósca a matèina e l'andèva a fgnîr in d'al Po a Bundèin. Cun i lavôr purtèdi avanti dal 1288 al 1360 l'è stê ublighê in d'al lêt d'al dè d'incô, atravêrs un pât fr'al zitê ed Pèrma, Rèz, Mòdna, Màntva e Frèra l'è stê dê, in virtó ed sta aleànsa, al námm al paés ed Cuncôrdia sôver la Sáccia c'a-s càta gióst insìma a ls Sáccia.
Al sô námm latèin l'è Sicla, e l'è curiôs nudêr ch'l'è maschîl pr'i arsân (al Sècia) e feminîl pr'i mudnés (la Sàccia).


text:
Nôt
Artécol in dialèt arzân
Nôt o mezanôt (nord o settentrione o mezzanotte in italiân), l'é ûn di quâter pûnt o diresiòun cardinêl. L'é l'incuntrâri dal mezdé e a piòmb a matèina e sîra. Int la cultûra ocidentêla, Nôt l'é al pûnt cardinêl pió impurtânt druvê (in môd cêr o in môd lôgich) per stabilîr ch' al j êtri diresiòun.
La Nôt geogrâfica l'é la diresiòun vêrs la pêrta êlta ed la Tèra in dó la gîra dintōrna al só âs, ciamê Pôlo ed la Nôt (Polo Nord in italiân). Al Pôlo ed la Nôt as câta int l'Artide. Al nord magètich l'é la diresiòun vêrs al pôlo nord magnètich, ch' as câta a 'na distânsa bèin precîşâ dal Polo Nord geogrâfich. L'è la diresiòun a mansèina ed chi quêrda vêrs matèina e a dréta ed còl urientê vers sîra.
Int al fôli antîghi ed la Scandinavia a gh'ēra un nanèin més a Nôt ch' al tgnîva só al quarciòun: Norðri.
Stôria ed la parôla[modifica | mudéfica la surzéia]
La parôla settentrione la deşvîn dal latèina septem triones, oséia "sèt bō" (sette buoi in italiân), parôli che j antîgh Rumân a druvêven per sgnêr al sèt e-stèli ed l' Ōrsa Magiōr, cun còst a spieghêven al muvimèint lèint che fân al strèli dintōren a la Strèla ed la Nôt. Da còst l'urégin ed la parôla settentrione, oséia "nôt".
Al nord magnètich[modifica | mudéfica la surzéia]
Al pûnt Nôt Magnètich l'é 'na diresiòun ch' la câmbia. Difâti sté Nord al câmbia ed 7' a l'ân. Incō al VAR (Variation angle) oséia al cambiamèint ed l'ângol l'é cumpâgn a 3°. Cla diresiòun ché l'é druvêda int i strumèint insém a j aparèc e insém al nêvi.
Vōş coleghêdi[modifica | mudéfica la surzéia]
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Nord trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Regen (fiöm)
El Regen (en lèngua céca: Řezná) l'è 'n fiöm de la Baviera (Germania), trebötàre sinìster del Danubio. La surtìa del sò ram piö gròs, el Grosser Regen (Regen Grant), la se tróa 'ndèla Sèlva Boéma, endèl teretóre de la Repüblica Ceca, de le bànde de Železná Ruda. Dòpo poch chilòmetri el pàsa 'l cunfì co la Baviera, a Bayerisch Eisenstein.
A Zwiesel el Grosser Regen el se önés al Kleiner Regen (Regen pesèn) e 'nsèma i fùrma 'l Schwarzer Regen (Regen Négher). Chèsto el strèrsa le cità de Regen e Viechtach e pò 'l se önés al Weisser Regen (Regen Bianch) — che 'l nas del Kleiner Arbersee — a Bad Kötzting. De ché 'n aànti 'l fiöm el vé ciamàt Regen.
La àl del Regen la reprezènta la àl principàl de la Forèsta bavaréza; Divèrse i è le cità 'mportànte che gh'è nit sö dré al fiöm, compàgn de Cham e Ratisbona (en todèsch: Regensburg). A Ratisbona, a 325 m. sùra 'l leèl del mar, el Regen el se sböta 'ndèl Danubio.
A cöntà apò a 'l Grosser Regen e 'l Weisser Regen, el Regen l'è lónch en töt 169 chilometri.


text:
Pac-Man
Al Pac-Man (cgnusû in Giapòṅ cun al nóm ad Pakkuman, パックマン) 'l è 'n śōg vìddeo invintâ par Tohru Iwatani prugramadōr dla Namco e publicâ par la prima vòlta da la Midway Games al 22 ad Maǵ dal 1980 in dal furmâ arcade p'r al sali. In séguit 'l è dvintâ dimóndi famóś in tut al mónd, gnénd fóra par console e computer.
Règhli
Al śugadōr al gh'à purtàr in gir, a 'l intéran 'd un labirìnt, un putòć rutónd ad culōr śal, ciamâ Pac-Man, faghénd-ag magnàr tut i puntèṅ stramnâ lè 'd intóran, stand bèṅ atènti 'd a n tucàr briśa i quàtar fantaśmèṅ ch'i s móvan lè sèg curénd-'g a drē. S'a sucéd cal fat lè, al śugadōr al pèrd una dal sò viti.
Par gnir-'g incòntar, in di quàtar cantòṅ dal parcórs i s càtan dal madśìni particulàri più grandi, diti "power pills", ch'i arbàltan la situasiòṅ faghénd in manéra che, se magnàdi, i sìan i fantàśma, dvintâ in cal méntar blù, a 'ndàr in a risć 'd èsar mandâ śò par soquànd secónd ad tèmp. Quànd quést a sucéd, al śugadōr al mùcia sù di punt e quél ch'a gh rèsta di fantaśmèṅ (sōl i sò dū òć) al tórna indrē in présia a la baś, ch'la s cata in dal sèntar dal schérum, par turnàr in vita ad nóṿ e dar acsè incóra adòs a 'l Pac-Man.
In dal sèntar dal labirìnt, da 'l dū bandi, a gh'è 'n andavèṅ ch'al parmét a Pac-Man, e sōl a lò, ad pasàr subìt da cl'atra banda, un quèl dimóndi ùtil par scapàr via quànd a s è mis mâl.
Quànd tut al magnàr dal labirìnt al finìs, a taca 'n livèl nóṿ.
Puntéǵ
Durànt al śōg, tut quél ch'al Pac-Man 'l è bòṅ ad magnàr al gh dà di punt. Al bucìni stramnàdi in dal parcórs i vàlan 10 punt (in dal labirìnt a gh 'n è 240, p'r un tutàl ad 2.400 punt) mént'r al power pills i gh śòntan 50 punt (200 in tut, esénd quàtar). S'a s fà fóra i fantàśma, a s pòrta a cà 200 punt p'r al prim, 400 p'r al secónd, 800 p'r al tèrs e 1.600 p'r al quàrt, muciànd sù a 'l màsim 3.000 punt par vòlta ch'i dvèntan 12.000 punt a dispuśisiòṅ cuntànt al quàtar madśìni. Durànt al śōg a pōl sucédar ch'in dal mèś dal labirìnt i végnan fóra par pôc tèmp di magàr speciài (in gènar dla fruta): s'al Pac-Man al gh la cava a far-i suo prima ch'i sparìsan da par lōr, al s pōl purtàr in bisàca ch'i punt chè 'd sóta:
- Sréśa, 150 punt
- Fràgula, 300 punt
- Purtugàl, 500 punt
- Póm, 700 punt
- Ua, 1.000 punt
- Sìmbul dal śōg vìddeo Galaxian, 2.000 punt
- Campàna, 3.000 punt
- Ciàṿ, 6.000 punt
Quànd a s mùcia sù almànc 10.000 punt, a s pòrta a cà na vita.
Al puntéǵ più grand ch'a s pōl rivàr a far 'l è quél ad 3.333.360 (dit perfect score) parchè a gh'è 'n bug in dal śōg ch'al n parmét minga ad pasàr al 256śum livèl (la variàbila dal livèl la gh'à sōl 1 byte): par far-al a gh'è da magnàr sèmp'r incòsa. Al prim a far-al 'l è stâ Billy Mitchell in dal 1999, 'l ùltim invéci David Race al 4 ad Śnar dal 2012, ch'al gh'à mis 3 óri, 33 minùt e 12 secónd.
I quàtar fantaśmèṅ
I quàtar fantaśmèṅ prutagunìsta dal śōg i èṅ:
- Blinky ad culōr rós: 'l è al piò rabî ad tut, sémpar prònt a dar la casa a 'l Pac-Man;
- Inky ad culōr celèst: al s dà da far par mét'r-as ad travèrs stupànd al tunnel ad pasàǵ;
- Pinky ad culōr ròśa: l'è la fémna dal grup, la gira dimóndi in présia e l'è catìva quàśi cuma Blinky;
- Clyde ad culōr aràns: 'l è al piò insiminî, imbambî e minciòṅ dal grup, al và in gir piàṅ faghénd anc di parcórs a caś.
Culegamènt estéran
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Pac-Man


text:
Pietra Ligure
Pietra Ligure (en lìgure: A Prïa) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Savona.
El g'ha 'na popolasiù de 9 069 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 9,7 km² e 'na densità de popolasiù de 935 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bardineto, Boissano, Borgio Verezzi, Giustenice, Loano, Tovo San Giacomo.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Pietra Ligure l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Cun cant, clavazin ed auters instruments specials presentan ils Cantatores de las noches largas — Jack e Schmo — stils da musica fetg differents che tonschan naven dil blues (Muddy Waters) sur il choral (Canzun de sogn Placi) tochen al heavy metal (AC/DC) — quei per numnar mo in pèr stils.
In pign schatg da nies repertori:
- la canzun da Pitasch cun la melodia da Muddy Waters che tracta las bravuras en differents vitgs e marcaus da quest mund
- la canzun Avon ch'ir en sortida… cun la melodia da ZZ Top che dat in cussegl per la veta nocturna
- la canzun dils NCGs (NCG = no check generation) che muossa co ei stat propi cun nossa giuventetgna
- Ain't she sweet — ch'er il Beatles han gia cantau — e che ha num tier ils Cantatores «Giu Sumvitg»
- la tresta sort dil cavagl da Schluein cun la melodia predestinada per quella historia, numnadamein «Stairway to heaven» da Led Zeppelin
- la canzun dil bau da Gian Fontana en ina atgna interpretaziun da blues
- in tec in'autra versiun dalla canzun de sogn Placi
- Ring of fire da Johnny Cash
- il Giacumbert da Caschiel, carnpiertg e remiedi
- Heimweh nach Zell, ina canzun da schar encrescher per il Musikanten-Stadl cun in pign excuors sin il «Highway to hell» dad AC/DC
- Paul Luziet ch'ei levaus si da mort en veta
- ed aunc biaras autras …


text:
Meilen (distret)
El Distret de Meilen (en todèsch: Bezirk Meilen) l'è giü dei dùdes distrècc del Canton Zurigo, en Svìsera. La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca e 'ndèl Dicember 2011 l'ìa de 97 649 abitàncc. L'è sitüàt endèla part meridiunàl del cantù , endèla regiù geogràfica ciamàda Pfannenstiel, che la töl dét 'na bùna part de la còsta setentriunàla del lach de Zurìgo. El capolöch aministratìf del distrèt l'è la citadìna de Meilen.
Sudiviziù aministratìva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de Meilen l'è spartìt sö 'ndèi öndes cümü elencàcc endèla tabèla riportàda ché sóta:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Gragnàn
Gragnano Trebbiense (en emilià: Gragnàn) l'è 'n cümü de l' Emilia Romagna, en Pruvincia de Piacènsa.
El g'ha 4 507 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 34,6 km² e 'na densità de 130 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Agassàn, Burghnöv, Gasöla, Gussuléngh, Piasensa e Rutfré.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc de Gragnàn l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Meridian
In Geugrafìa, un meridian l'è ul circul püssee lungh utegnüü tajand la süperfiss de la Tèra cunt un piàn iputetich ch'al passa per ul sò ass. Un meridian al sa spartìss in d'un meridian propi e in del sò antimeridian.
Per tüt i punt de la Süperfiss de la Tèra al passa un meridian, ch'al sa identifica cunt un valuur de lungitüdin: donca i meridian hinn infinìì.
Ul nòmm meridian al vègn del latìn meridies, ch'al vör dì mezdì, vist che ul Suu al passa in sü un meridian a metà del periud de temp ch'al và da l'alba al tramunt.


text:
Alseri
Alsèri (Alserio in Italian) l'è on comun de 1 222 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 1,9 km² e 'na densità de 643 ab./km². de la Provincia de Còmm. Vesin al comun el gh'è pur on lagh ch'el gh'hà el sò istess nòmm.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Alseri l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Chimica urganiga
La chimica urganiga la stüdia i caraterìstich chìmich e fisich di mulècul urgànich. Se üsa ciamà cumpost urgànich i cumpost del carbòni, asca i ossid, l'acid carbonich e i sò saa, ed una quej altra eceziun.
L'agetif “urganiga” l'era staa dupraa perchè questa bròca de la chimiga la stüdiava i compost tiraa fö di urganism vivent. Questa definiziun chì l'è pöö stada minga pü duprada de quand che l'è staa descuert che i sustànz urgànich sintetich a hinn istess de quij natüraj.
Alter element che gh'hinn de spèss in di mulècul urgànich a hinn l'idrogen, l'ussigen, l'azot, el fosfur, el bor, i alogen (fluor, clor, brom, iodi), e anca alter element cume i metaj: i compost urganmetallich, indue che'l gh'è un ligam diret intra el metall e l'atum de carboni (i püssee impurtant a hinn i urgan-lìti, -sòdi e -magnési).


text:
Casalvlun
Casalvlun o Casavlun (nom ufizial in italian: Casalvolone) l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara.
El gh'ha ona popolaziun de 863 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 17,4 km² e ona densità de popolaziun de 50 ab./km².
El paes el cunfina cun la Pruvincia de Vercej. L'è tacaa ai cumün de Borgo Vercelli (VC), Casalbaltram, Casalin, La Badia e Villata (VC).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Casalvlun l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
-
- Zoom
- Chasper Pult (RTR)
Forum cun Chasper Pult - Ir en bartga
L’entir mund sa regorda dal naufragi da la Titanic avant 100 onns. Datti era perditgas dad accidents cun bartgas da Rumantschs? Il Grischun ha sulettamain in lai cun traffic da bartgas, ma intgins da noss scripturs han sa laschà fascinar dal mund lontan da la mar. E plirs da quels ch’èn ids en viadi ed han raquintà da lur aventuras, èn era ids en bartga. Gia noss pli vegl text rumantsch quinta dad ina attatga cun bartgas sin il lai da Como. Ma era catastrofas pudevan interessar gia da quel temp. E sch'insatgi aveva surbavì, lura vegnivi ditg "quel è en bartga". Tgi sa pertge?
Redacziun: Chasper Pult


text:
Micrurganism
Ön micrurganism l'è ön vèser urganegh ca i veser ümà i pöl mia ét a öcc biót.
I micrurganism i pöl vès
- pusitif samai che i serf al òm per viver (flora baterega antestinal)
- negatif, o patogegn samai che i fa dei dagn al òm, prezempe chèi che i fa ègner le enfermese
- neuter samai che i vé mai a cuntat cont l'òm (prezempe chèi che i vif an ambiencc a temperadüre alte altènte, o sensa ussigen) o che i ga fa mia nagót
An sa cognóss amò poch pochèncc, dóma chèi che sa pöl cultià an laboratòre


text:
Dümìnica
La Dümìnica (o apò Dumìnica) l'è giü dei dé de la setemàna, la vé dòpo del Sàbot e prìma del Lönesdé.
El nòm Dümìnica 'l vé del Latì Dies dominicus, che völ dì Dé del Signùr. Prìma de la cristianizasiù l'éra ciamàt dies solis (dé del sul) e l'éra 'l dé de la fèsta 'n unùr del dio Sol Invictus. Amò al dé d'encö le lèngue gemàniche le g'ha conservàt chèsta denominasiù.
Quàze töte le lèngue neolatìne le derìa 'l sò nòm de dies dominicus: Domenica 'n Italià, Dimanche en Fransés, Domingo 'n Spagnöl e 'n Portoghés, Diumenge 'n Català, Dimenge 'n Ocità, Duminică 'n Ruméno.
Endèle lèngue germàniche antìche 'l nòm l'ìa 'na traspuzisiù del Dies solis dei Latì. En inglés antìc l'éra Sunnandæg e 'n Norvegés antìc l'éra Sunnudagr.
Le lèngue germàniche modèrne le pórta aànti la stèsa etimulugìa e isé la Dümìnica la vé ciamàda Sunday 'n Inglés, søndag en Danés e Norvegés, Söndag en Svedés, Zondag en Olandés, Sonntag en Todèsc, ecc.
Apò a l'Albanés e diel l'è ligàt a dies solis, difàti dielli 'l signìfica sul.