text:
Andorra
L’Andorra (uffizialmain Principat d’Andorra, rumantsch: Principadi da l’Andorra) è in stadi pitschen independent ch’è situà en la part orientala da las Pireneas tranter la Spagna e la Frantscha. Il pajais è vegnì fundà l’onn 1278 e furma oz cun ses radund 468 km² il pli grond dals sis stadis pitschens europeics. L’Andorra è il sulet stadi dal mund, en il qual dus magistrats da l’exteriur exequeschan ensemen la funcziun dal schef da stadi. Igl èn quai l’uvestg d’Urgell (Catalugna) ed il president da la Frantscha. L’Andorra appartegna a las uschenumnadas oasas fiscalas. Ina gronda part dals visitaders dal di arrivan pervi da l’alcohol ed il tubac bunmartgà. Il turissem, surtut il sport d’enviern, furma oz il pli impurtant factur economic.
Derivanza dal num[modifitgar | modifitgar il code]
L’origin dal num ‹Andorra› n’è betg enconuschent. I dat però diversas emprovas d’al explitgar. Tenor ina da questas teorias deriva il num dal pajais dal term navarro-basc andurrial che munta tant sco ‹pajais cuvert cun bostgaglia›.[2] Auters collian il term cun anorra che duai arrivar dal term basc ur per ‹aua›.[3] E sco terza teoria vegn fatg valair ch’il num derivia da l’arab al-darra che munta ‹guaud›. Dal temp ch’ils Maurs han conquistà la Peninsla Iberica eran las valladas da las Pireneas cuvertas cun guaud. Sco en autras regiuns e citads nua che regivan ils Maurs, han els er attribuì a questa regiun nums arabs. En il mund da las legendas tutga la decleraziun tenor la quala Carl il Grond haja numnà la regiun sa fundond sin la val biblica En Dor u Andor a Canaan, nua ch’eran vegnids battids ils Midianits.[4]
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
En il sid e vest cunfinescha l’Andorra cun la communitad autonoma spagnola Catalugna. En il nord ed ost sa chattan ils dus departaments franzos Ariège e Pireneas Orientalas. Il cunfin cun la Spagna mesira 63,7 km, quel cun la Frantscha 56,6 km.
L’Andorra sezza sa chatta en ina vallada auta da las Pireneas. La furmaziun da questa vallada va enavos sin il temp da glatsch, en il decurs dal qual ils glatschers han schlargià las valladas ch’eran oriundamain stretgas ed han deponì la glera en furma da morenas. Bundant in terz da l’Andorra è situada sur il cunfin dal guaud. Las regiuns sutvart èn segnadas da guauds da tieus sco er da prads e pastgiras. L’entir pajais è ordvart muntagnard. 65 pizs surpassan il cunfin da 2000 meters. Il pli aut punct dal pajais furma il Coma Pedrosa cun 2942 meters. Il punct il pli bass mesira 840 meters e sa chatta sper Sant Julià de Lòria al cunfin spagnol.
Dus bratschs dal flum Valira, il Valira del Nord ed il Valira d’Orient, s’uneschan ca. en la mesadad dal pajais e curran vinavant vers la Spagna. En furma d’ovras idraulicas furnescha il flum Valira er ina part dal provediment d’energia dal pajais. Ulteriurs flums èn l’Arinsal ed il Riu Madríu.
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
Il pajais è segnà d’in clima alpin cun influenzas mediterranas.[5] La temperatura media mensila tanscha da 0,7 °C il schaner fin a 16,6 °C il fanadur. Las precipitaziuns en media sa splegan tranter 41,6 mm il favrer e 97,4 mm il matg.
Flora e fauna[modifitgar | modifitgar il code]
Las stresas las pli bassas èn caracterisadas dal conturn mediterran e cumpiglian ruvers semperverds sco er pastgiras e terren nuncultivà. Alura suonda la zona dals guauds da ruvers e da pinias resp. da pigns en lieus sumbrivauns. En la zona subalpina tranter 1600 e 2000 meters domineschan guauds cun tieus e pigns; per part creschan er badugns, fraissens, puzpans, ginaivers, rododendrons e brutg vulgar. Survart il cunfin dal guaud sa derasan pastgiras alpinas. L’Andorra posseda ina ritga flora cun bundant 1150 spezias cumprovadas. Pli baud vegniva la vegetaziun tegnida curta tras animals che pasculavan e las varts da la val orientadas vers sid vegnivan utilisadas en furma d’agricultura a terrassas.
La fauna sumeglia per gronda part quella da l’Europa Centrala cun erizuns, talpas, stgilats, vulps, tais, fiergnas, portgs selvadis, lieurs e numerusas spezias d’utschels. In parent da la talpa, il desmanin da las Pireneas, è da chattar a las rivas d’auals, nua ch’el va en tschertga da vivonda en l’aua clera. En regiuns pli autas èn da chasa chamutschs, muflons, muntanellas e giaglinas da taus; ma er evlas da la pizza, tschess cularins, tschess egipzians e tschess barbets han qua lur spazi da viver.
Protecziun da la cuntrada e da la natira[modifitgar | modifitgar il code]
La regiun Vall del Madriu-Perafita-Claror è vegnida recepida il 2004 sco cuntrada cultivada en il Patrimoni mundial da l’UNESCO. Quest territori da protecziun intermediescha tenor l’Unesco co ch’ils umans han tratg a niz en il decurs dals ultims millennis las stgarsas resursas da las Pireneas per crear in ambient da viver che correspunda al territori muntagnard. L’entira regiun s’extenda sur 4247 hectaras e cumpiglia territori da las vischnancas d’Encamp, Escaldes-Engordany, Andorra la Vella e Sant Julià de Lòria.[6]
En l’Andorra existan dus parcs natirals. Il Parc Natural de la Vall de Sorteny ha ina surfatscha da 1080 hectaras e sa chatta en la vischnanca Ordino.[7] Il Parc Natural Comunal de les Valls del Comapedrosa tutga tar la vischnanca La Massana; el cumpiglia la chadaina da muntognas Comapedrosa e s’extenda sur in territori da 1542 hectaras.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La populaziun dal pajais sa concentrescha sin la gronda vallada dal principadi, tras la quala curra il flum Gran Valira ed en la quala sa chatta il lieu principal Andorra la Vella.
Structura[modifitgar | modifitgar il code]
Il dumber da la populaziun è stà sur lung temp fitg bass, e quai pervi dal potenzial d’agricultura limità.[8] La creschientscha demografica sa regulava da quel temp a moda autonoma (tras emigraziun). En il 19avel tschientaner è la populaziun creschida da 3000 sin 5000 fin 6000. Tranter il 1860 ed il 1930 è il dumber d’emigrants stà fitg aut, uschia che la populaziun è puspè sa sminuida. Blers Andorrans han l’emprim tschertgà lavur stagiunala en Spagna ed en Frantscha ed èn alura sa chasads là per adina. Durant la Guerra civila spagnola e la Segunda Guerra mundiala è il Principadi da l’Andorra restà neutral ed è uschia daventà refugi per numerus fugitivs. L’onn 1950 ha la populaziun puspè cuntanschì il dumber da 6000. Ils proxims decennis èn stads segnads d’in grond augment da la populaziun, il qual cuntinuescha fin oz.
Dals bundant 76 000 abitants la fin dal 2013 eran be stgars 35 000 da provegnientscha andorrana. La creschientscha demografica pli nova è surtut d’attribuir ad immigrants ch’èn arrivads da la Spagna e dal Portugal, per part er da la Frantscha. I dat però er migrants da lavur da pajais fitg divers sco l’Argentinia, il Maroc u las Filippinas. In’ulteriura gruppa d’immigrants furma glieud bainstanta da divers pajais europeics sco la Gronda Britannia, la Germania u ils Pajais Bass che vegn attratga da las bassas taglias da l’Andorra.
88 % da la populaziun viva en citads; in quart da tut ils abitants ad Andorra la Vella ed in ulteriur quart en la vischnanca vischina Escaldes-Engordany, cun la quala la chapitala è creschida ensemen. L’aspectativa da vita munta en media a 82,4 onns, quai ch’è ina da las pli autas en tut il mund.
Linguas[modifitgar | modifitgar il code]
La lingua uffiziala da l’Andorra è il catalan. Tenor ina retschertga dal 2005 discurran 38,8 % dals abitants catalan sco lingua materna, 35,4 % castilian, 15,0 % portugais e 5,4 % franzos. Sco lingua che vegn duvrada il pli savens en la communicaziun inditgeschan 58,3 % il catalan.[9]
Pervi dal sistem da scola spagnol e franzos, l’immigraziun nà da la Spagna e da la Frantscha sco er l’influenza da las medias è la lingua uffiziala vegnida in pau sut squitsch. Per dar in cuntrapais a quest svilup ha il stadi fundà il Servei de Política Lingüística e rinforzà la preschientscha dal catalan a las scolas andorranas.[10]
Religiun[modifitgar | modifitgar il code]
La constituziun garantescha la libertad da religiun. L’Andorra n’ha nagina religiun u baselgia naziunala uffiziala, ma en l’artitgel 11 da la constituziun vegn fatg menziun speziala da la rolla tradiziunala da la baselgia catolic-romana. La baselgia catolica andorrana fa part da la diocesa d’Urgell. L’uvestg, ch’è a medem temp conregent da l’Andorra, ha sia sedia en la citad La Seu d’Urgell, en il nordvest da la Catalugna.
Radund 90 % dals Andorrans appartegnan a la baselgia catolic-romana, daspera datti ca. 1 % testimonis da Jehova, ultra da quai ina cuminanza protestanta ed ina cuminanza gidieua.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Dals origins al temp medieval[modifitgar | modifitgar il code]
Ils pli vegls chats da vita umana en l’Andorra tanschan enavos en il temp da glatsch. Emprims purs neolitics sa laschan tschiffar al lieu d’exchavaziun Balma Margineda.[11] Tocca da cheramica, chadainas ed auters chats cumprovan ina colonisaziun avant il temp da bronz. Ulteriurs monuments archeologics furman las gravuras sin crap d’Ordino e las picturas da cuvels da La Roca de les Bruixes.
Ils abitants da las valladas vegnan menziunads l’emprima giada en in text da l’istoriograf grec Polybios (segund tschientaner a.C.). Polybios descriva co che Hannibal ha traversà las Pireneas e menziunescha en quest connex las stirpas dals Andosins. Dal temp dad Augustus èn las Pireneas e la part settentriunala da la Peninsla Iberica daventadas definitivamain ina part da l’Imperi roman. I vala sco cumprovà che restanzas da Bascs stgatschads èn sa maschadads en l’antica tardiva cun Romans, conquistaders visigotics e la populaziun originara celtoiberica. Sut domini francon èn vegnids fixads ils cunfins spagnols ch’han er cunfinà il territori andorran.
Igl exista er ina legenda nunistorica tenor la quala Carl il Grond duai avair fundà l’Andorra l’onn 788 sco engraziament per l’agid dals abitants en il cumbat cunter ils Maurs. A medem temp duai el avair relaschà il pievel da l’Andorra en l’independenza. En vardad fascheva il territori part dal temp da Carl il Grond dal contadi spagnol che quel ha fundà suenter avair ‹liberà› il territori dals Maurs. Las vischnancas da l’Andorra vegnan menziunadas l’emprima giada l’onn 839 en in document che sancziunescha ils feuds dal cont d’Urgell. Er en in scriver da l’onn 843 da Carl il Chalv a Sunifred I da Barcelona vegn il territori andorran definì sco possess dal cont d’Urgell ed en il document da consecraziun da la catedrala da La Seu d’Urgell (860) vegn menziunà che la regiun suttastettia ecclesiasticamain a la diocesa d’Urgell.
Ils 27 da schaner 1133 ha il cont Ermengol VI d’Urgell desistì suenter in pajament da 1200 sous (solidi) da ses dretgs feudals en las valladas andorranas a favur da l’uvestg d’Urgell. Ils uvestgs d’Urgell han sinaquai confidà la defensiun e giurisdicziun da l’Andorra a la famiglia aristocratica Caboet che derivava da Cabó, situà en il sid d’Urgell. Persuenter han ils Caboet survegnì da l’uvestg in agen feud en la val d’Andorra e Sant Jaon, il qual els han administrà sco vasals da l’uvestg. La davosa ertavla dals Caboet, Arnaua, ha maridà l’onn 1185 il vicecont da Castelbon, Arnau. Quel era in catar confessant ch’ha empruvà da terminar sia vasalitad envers l’uvestg d’Urgell ed è perquai sa collià cun il cont Raymond Roger da Foix ch’era sesent a la spunda nord da las Pireneas. L’onn 1202 ha Arnau da Castelbon dà en lètg sia figlia ereditara Ermesende al cont futur Roger Bernard II da Foix; uschia èn las possessiuns dals Caboet en l’Andorra vegnidas en ils mauns da questa famiglia pussanta. Damai ch’ils conts da Foix han refusà d’entrar en in vasalladi cun ils uvestgs d’Urgell, è prorut en il 13avel tschientaner in conflict tranter las duas partidas ch’è savens vegnì manà cun las armas.
Pir l’onn 1278 èsi reussì da terminar las rivalitads. En rom d’in inscunter dals 8 da settember a Lleida han l’uvestg Pere d’Urtx ed il cont Roger Bernard III concludì da reger communablamain sur il territori contestà. Las duas partidas han renconuschì ina l’autra sco regents da l’Andorra cun dretgs eguals. Quest contract marchescha il cumenzament dal condomini ch’ha perdurà fin il 1993 e vala facticamain er sco act da fundaziun dal coprincipadi d’Andorra. Il 1288 è il contract vegnì schlargià per divers artitgels. Entant che l’uvestg d’Urgell ha exequì vinavant ses dretgs, èn quels da vart dal cont da Foix passads l’onn 1594 tras l’ascensiun al tron dal davos cont Henri da Bourbon a la curuna franzosa; successur legal da quella è daventà il president da la Frantscha.
Svilup dapi il 15avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1419 è vegnì stgaffì il Consell de la Terra, ina sort parlament tempriv ed a medem temp il pli impurtant organ represchentativ da l’Andorra. Quest gremi ha furmà il predecessur dal Consell General de les Valls odiern e cumpigliava ils chaus da las pli impurtantas famiglias andorranas. La structura politica ch’è sa furmada en il temp medieval è sa stabilisada en il decurs dal 16avel, 17avel e 18avel tschientaner. A medem temp è er creschida la pussanza economica e politica da las famiglias dominantas.
A l’entschatta dal 18avel tschientaner sa chattava l’Andorra en ina greva situaziun economica ed instituziunala, quai ch’era per part d’attribuir a conflicts ch’avevan lieu da quel temp a l’intern da la Spagna. En rom d’ina politica centralistica pli severa ha la Spagna – ch’era sa furmada en il 15avel tschientaner da l’uniun tranter ils dus reginavels Castiglia ed Aragon – mess ord funcziun tut las instituziuns catalanas ed ha smanatschà d’applitgar ils Decretos de Nueva Planta dal 1714 sin tut ils stadis terzs ch’importavan rauba en Spagna. Il decret preveseva ina taxa d’import en l’autezza da 10 % da la valita da la rauba. Ils Andorrans han stuì contractar blers onns, enfin ch’els han pudì segnar ina cunvegna speziala, la Sentència Manutenció dal 1738. Quella ha statuì la liberaziun da taxas per products andorrans.
Er a la fin dal 18avel ed en il decurs dal 19avel tschientaner è la situaziun en l’Andorra stada segnada da conflicts e dispitas; la situaziun era ordvart instabila, e quai tant areguard la situaziun economica e sociala sco er al nivel instituziunal. En Frantscha ha la Revoluziun franzosa gì per consequenza che las forzas revoluziunaras han refusà da renconuscher il statut dal coprincipadi, quai ch’ha bloccà l’Andorra per ils proxims onns. Da vart franzosa ha il pajais pers tut ils privilegis, tranter auter l’exemziun da taglia, la neutralitad da sia giustia e la controlla areguard ils fatgs da l’intern ed il commerzi. Sin dumonda dals Andorrans ha Napoleun restituì il 1806 il status quo ante ed ha renovà tut ils privilegis e las instituziuns ch’avevan collià l’Andorra cun il retg franzos. Dapi lura vegn l’uffizi dal coprinceps exequì da la pli auta autoritad da la Frantscha, vul dir dal president.
L’installaziun da vias da traffic e da communicaziun en il decurs dal 20avel tschientaner ha midà a moda fundamentala la fatscha antica da l’Andorra. Pass per pass èn vegnidas realisadas ina via che collia l’Andorra cun la Spagna (1913), in’ulteriura via che maina vers la Frantscha sco er vers l’intern da las valladas andorranas (1933), ina rait electrica, filialas da la posta spagnola e franzosa, staziuns da radio a partir dal 1935; ultra da quai è vegnida averta il 1934 l’emprima staziun da skis. Dal puntg da vista instituziunal ha la democrazia fatg il 1933 in grond pass enavant cun l’introducziun dal dretg da votar per tut ils umens maiorens. La maiorennitad vegniva però pir cuntanschida cun 27 onns. Il dretg da votar da las dunnas è suandà il 1971, suenter che la conjunctura auta a partir dals onns 1960 aveva purtà al pajais ina gronda creschientscha economica e bainstanza.
L’onn 1934 ha l’aristocrat russ Boris Skossyrew gudagnà adina dapli pussanza en l’Andorra; ils 7 da fanadur ha el laschà proclamar sasez dal cussegl general sco retg Boris I. Ses domini ha però be durà fin ils 21 da fanadur; sin intervenziun da l’uvestg d’Urgell è el vegnì arrestà e bandischà dal pajais.
Ils 25 da settember 1939 ha l’Andorra serrà in contract da pasch cun la Germania, cun la quala il pajais sa chattava tenor il dretg internaziunal anc adina en il stadi da guerra (damai che l’Andorra n’aveva betg segnà il Contract da Versailles). En consequenza da quai ha l’Andorra pudì mantegnair durant la Segunda Guerra mundiala sia neutralitad.
Ils 25 d’avust 1973 èn s’entupads a Cahors (Frantscha) l’uvestg dad Urgell, Joan Martí Alanís, ed il president dal stadi franzos Georges Pompidou. Dapi il 1278 è quai stà l’emprim inscunter dals coprinzis da l’Andorra.
Dretgs da participaziun pli vasts èn vegnids refusads sur lung temp a la populaziun. Bain ha l’Andorra survegnì ina represchentaziun dal pievel en furma dal Cussegl general da las vals; ma quest gremi na possedeva nagina pussanza legislativa. Pir en il decurs dals onns 1990 è l’arranschament instituziunal sa midà. La refurma da las instituziuns andorranas era vegnida planisada la fin dals onns 1970 ed aveva manà il 1981 a la creaziun d’in organ executiv, la Regenza. Parallel è vegnì stgaffì il cussegl general sco organ legislativ. Ils dretgs dals dus coprinzis vegnivan exequids a l’entschatta dal 20avel tschientaner da dus delegads che na residiavan betg en l’Andorra. Quels tramettevan in administratur ad Andorra la Vella, il qual survegliava la legislaziun ed administraziun ed incassava mintg’onn in tribut simbolic per ils regents (per gronda part en furma da natiralias). Ils 25 da schaner 1981 – suenter 703 onns d’independenza – ha il Cussegl general da las vals relaschà l’emprima constituziun. Quella ha statuì la creaziun d’in cussegl executiv sco er ina refurma da l’administraziun.
Svilups dapi l’introducziun da la constituziun[modifitgar | modifitgar il code]
Enfin l’onn 1993 ha l’Andorra enconuschì nagina clera separaziun tranter la pussanza legislativa, executiva e giudicativa. Pir la constituziun dals 14 da mars 1993 ha etablì l’Andorra sco stadi suveran cun in sistem parlamentar-democratic en il senn modern. Ils dus protecturs e coprinzis da l’exteriur èn bain restads schefs dal stadi, ma ad els cumpeta be pli ina funcziun puramain represchentativa. La pussanza executiva è vegnida surdada ad in primminister ch’ha da render quint al parlament.
Oz è l’Andorra commembra da las Naziuns unidas, da l’Organisaziun per la segirezza e la cooperaziun en l'Europa, dal Cussegl da l'Europa e da l’Uniun monetara europeica, betg però da l’Uniun europeica.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Constituziun[modifitgar | modifitgar il code]
Tenor la constituziun dal 1993 è l’Andorra in coprincipadi parlamentar (artitgel 1 da la constituziun).
Executiva[modifitgar | modifitgar il code]
Schef da stadi communabel furman l’uvestg spagnol da La Seu d’Urgell ed il president dal stadi franzos. Lur uffizi è da natira puramain represchentativa; areguard affars exteriurs possedan els però in dretg da veto. Il parlament d’ina chombra elegia il schef da la regenza (Cap de Govern). La regenza dirigia la politica da l’intern e da l’exteriur e maina l’administraziun. Da quella fa er part il corps da polizia che cumpiglia radund 280 persunas.
Legislativa[modifitgar | modifitgar il code]
Il cussegl general, il Consell General de les Valls, exequescha la funcziun legislativa, approvescha la bilantscha dal stadi e sustegna e controllescha las mesiras politicas da la regenza. El cumpiglia 28 cussegliers che vegnan elegids per quatter onns. 14 cussegliers vegnan elegids a nivel regiunal (dus cussegliers per mintga vischnanca), ils ulteriurs a nivel naziunal. Ils deputads elegian in Síndic ed in Subsíndic sco president e vicepresident dal parlament.
En rom da las elecziuns parlamentaras dal 2011 èn 15 mandats vegnids occupads da dunnas. L’Andorra ha uschia furmà l’emprim pajais europeic cun ina maioritad da dunnas en il parlament e pir il segund en il mund insumma (suenter Ruanda l’onn 2008).
Spectrum da las partidas[modifitgar | modifitgar il code]
L’Andorra dispona d’in sistem da pliras partidas. Tradiziunalmain vegn il spectrum dretg represchentà tras il Partit Liberal d’Andorra ed il spectrum sanester tras il Partit Socialdemòcrata. I dat però er ulteriuras partidas pli pitschnas sco ils Verds d’Andorra, Andorra pel Canvi ed Unió Laurediana. La pussanza guvernativa giascha per gronda part en ils mauns dals conservativs, cun excepziun da singuls cabinets ch’èn sut domini dals socialdemocrats.
Naziunalitad e dretg d’eleger[modifitgar | modifitgar il code]
La naziunalitad andorrana – e tras quai il dretg d’eleger activ e passiv – è relativamain greva d’acquistar.[12] Il dretg da naziunalitad tschenta autas pretensiuns areguard la natiralisaziun. Ina naziunalitad multipla n’è per exempel betg lubida. Uschia è be ina minoritad da la populaziun andorrana era burgaisa dal pajais.
En emprima lingia vegn applitgà il ius sanguinis, vul dir che surtut uffants da burgais han il dretg d’obtegnair la naziunalitad andorrana. Er uffants da persunas da l’exteriur ch’èn naschids en l’Andorra u che vivan dapi almain diesch onns en l’Andorra pon daventar burgais dal pajais.
Giudicativa[modifitgar | modifitgar il code]
La constituziun furma la norma suprema da l’urden giuridic. Ella è lianta per tut ils derschaders e tribunals che fan dretgira e ch’applitgeschan las leschas. En lur cumpetenza da far dretgira è garantida l’independenza da las singulas instanzas giudicativas.
Politica da l’exteriur[modifitgar | modifitgar il code]
Il principadi è commember da diversas organisaziuns internaziunalas; las pli impurtantas èn gia vegnidas enumeradas survart. Ultra da quai trategna il pajais relaziuns diplomaticas cun praticamain tut ils pajais europeics. Ambassadas sa chattan a Paris, Madrid, Brüssel e Lissabon. Missiuns diplomaticas èn plinavant staziunadas a Strassburg (Cussegl da l’Europa), Genevra (Naziuns unidas), New York (Naziuns Unidas) e Vienna (diversas organisaziuns internaziunalas). Ordaifer l’Europa trategna l’Andorra relaziuns diplomaticas cun divers pajais, ma be paucs han accredità ambassadurs. En l’Africa è quai il Maroc, en l’Asia sulettamain la Russia ed en l’America il Canada, ils Stadis Unids ed il Mexico.
En las Pireneas exista l’organ da cooperaziun regiunala Communauté de travail des Pyrénées che cumpiglia las regiuns franzosas Languedoc-Roussillon, Midi-Pyrénées ed Aquitaine sco er las regiuns autonomas spagnolas Catalugna, Aragonia, Navarra, il Pajais Basc ed Andorra. En quest’organisaziun interguvernamentala vegnan tractadas dumondas da l’infrastructura da traffic, da l’energia e da diversas autras branschas. La collavuraziun ha cumenzà l’onn 1983.[13]
L’Andorra na posseda nagin militar. La defensiun naziunala è chaussa da la Spagna e da la Frantscha.
Simbols naziunals[modifitgar | modifitgar il code]
Tar la bandiera da l’Andorra sa tracti d’ina tricolora che consista da trais sdrimas verticalas en blau, mellen e cotschen. La sdrima da mez porta la vopna da l’Andorra. La vopna statala da l’Andorra è vegnida approvada il 1969. La tavla cumpiglia elements che simboliseschan ils regents dal stadi e la regiun spagnola e franzosa cunfinanta.
El Gran Carlemany (‹Il grond Carl il Grond›) furma dapi il 1914 l’imni naziunal andorran. Il text deriva da Joan Benlloch i Vivo (1864–1926), la musica dad Enric Marfany Bons (1871–1942).
Divisiun administrativa[modifitgar | modifitgar il code]
L’Andorra consista da sis parròquies (sg. parròquia, verbalmain pravendas, facticamain vischnancas). Andorra la Vella furma la chapitala dal pajais. Intginas vischnancas vegnan sutdivididas supplementarmain en quartiers u vischinadis. Ils comuns èn ils organs che represchentan ed administreschan las vischnancas, ch’approveschan il budget communal, decidan davart la politica locala ed administreschan la proprietad da la vischnanca. Las vischnancas retschaivan meds finanzials or da la cassa statala generala, per che lur independenza finanziala saja garantida.
Sistem da furmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il sistem da furmaziun andorran è fitg cumplex. El cumpiglia in sistem andorran, in sistem spagnol, in sistem franzos ed in sistem englais (privat). Plinavant exista in sistem confessiunal ch’è finanzialmain ed instituziunalmain independent dal sistem spagnol, ma che suonda il medem program da furmaziun sco quel.
Il sistem da furmaziun consista da la prescola, da la scola elementara e da las scolas cuntinuantas collegi e gimnasi. Ultra da quai cumpiglia el la furmaziun professiunala, la scolaziun spezialisada e la furmaziun da creschids. L’universitad statala Universitat d’Andorra è vegnida fundada il 1997 cun sedia a Sant Julià de Lòria. Ella porscha studis da bachelor en informatica, tgira da malsauns, economia e scienzas da la furmaziun. L’Universitat de les Valls ha sia sedia ad Andorra la Vella ed è spezialisada sin medischina dentala.[14]
Economia[modifitgar | modifitgar il code]
Secturs[modifitgar | modifitgar il code]
Il pitschen principadi na dispona praticamain da naginas resursas natiralas, cun excepziun dad aua e da plattamorta da granit (per il diever a l’intern dal pajais). Pli baud era Andorra, malgrà sia posiziun muntagnarda, in pajais agrar. En il decurs dal temp è l’agricultura però sa reducida a la tegnida da muvel, a la cultivaziun ed elavuraziun da tubac sco er a la cultivaziun da tartuffels (per il diever a l’intern). Be 2 % dal territori da l’Andorra che n’è betg surbajegià è adattà per intents agrars.
Igl exista be ina pitschna cumpart d’industria; ma la nova strategia da diversificaziun da l’economia promova actualmain la domiciliaziun d’interpresas pitschnas e mesaunas, per exempel en ils secturs da la farmaceutica e da l’industria optica. Ultra da quai furma la vendita da current electric, che vegn surtut producì cun forza idraulica, a la regiun vischina Catalugna in’impurtanta entrada.
Ozendi viva il pajais en emprima lingia dal sectur da servetschs e dal turissem. Il turissem, cun ina ferma cumpart da sport d’enviern, registrescha radund 12 milliuns visitaders ad onn. A disposiziun stattan circa 700 hotels sco er numerus centers da sport e da vacanzas. Er il sectur da bancas è sviluppà fitg ferm. In’ulteriura funtauna d’entrada furman las taxas da concessiun dals radios ch’èn staziunads en l’Andorra. Pervi da la taglia sin la svieuta fitg bassa è il pajais attractiv per artitgels da luxus (aur, bischutaria, rauba da tgirom, vestgadira, cosmetica). Sur lung temp ha l’Andorra furmà per la Spagna ina sort da vitrina europeica; suenter che la Spagna è s’associada il 1986 a la Communitad europeica, ha la politica dal pajais però stuì vegnir adattada. A ses abitants conceda il pajais ina vasta exemziun da taglia.
Commerzi cun l’exteriur[modifitgar | modifitgar il code]
Las relaziuns cun l’Uniun europeica èn vegnidas regladas il 1990 en ina cunvegna da commerzi. Quella prevesa in’uniun da duana per products industrials e regulaziuns spezialas per products agrars.
Importads vegnan surtut bains da consum da tut gener, exportads vegnan energia electrica, animals, pels-nursa, cheramica e laina. L’economia andorrana dependa fitg ferm da la Spagna (60,4 % da la valur da tut ils imports, situaziun dal 2010); i suondan la Frantscha (17,7 %), la Germania (4,5 %) e la China (4,2 %).[15] Er ils exports van surtut en Spagna (63,1 % il 2010), suandà da la Frantscha (20,7 %) e da la Svizra (7,8 %).[16]
L’Andorra è stada enconuschenta (ed è per part anc adina) sco oasa fiscala. Fin la fin dal 2014 n’existivan naginas taglias generalas sin las entradas u sin l’ierta. L’onn 2011 è vegnida introducida per activitads economicas ina taglia sin il gudogn da 5 %; ina taglia en medema autezza vegn incassada dal gudogn da societads. Dapi il 2006 exista ultra da quai ina taglia sin la plivalita. Las relaziuns da taglia ch’èn anc adina relativamain favuraivlas vegnan tratgas a niz da numerusas ‹firmas da chaschas da brevs›. Ed er il turist profitescha vinavant da pretschs bass per spirituosas, tubac e cosmetica, damai che tut la rauba è libra da dazi.
Bilantscha dal stadi[modifitgar | modifitgar il code]
La bilantscha dal stadi ha cumpiglià il 2009 expensas en la valita da 650 milliuns dollars ed entradas da 513 milliuns dollars. Da quai resulta in deficit dal quint en l’autezza da 3,6 % dal product naziunal brut. Ils debits dal stadi han cumpiglià il 2009 radund 1,19 milliardas dollars u 31,3 % dal product naziunal brut.
Las expensas statalas dals trais secturs da referenza han muntà il 2006 (en procents dal PNB): sanadad 7,4 %; furmaziun 2,3 % e militar 0,0 %.[17]
Energia[modifitgar | modifitgar il code]
Ina part da si’energia producescha l’Andorra sezza. La producziun na basta però betg per cuvrir l’agen diever. Perquai vegnan importads tant products dad ieli mineral sco er current electric.
La forza idraulica vegn explotada dapi l’onn 1934 e cumpiglia oz radund 85 % da l’entira producziun d’electricitad dal pajais. Ella vegn duvrada per l’agen diever, ma er exportada en Frantscha ed en Spagna. Suenter ch’il consum da forza electrica è creschì fermamain cumpareglià cun il temp d’origin da l’explotaziun, cuvra l’atgna producziun be pli 17 % dal diever da current electric en l’entir pajais.[18]
Valuta[modifitgar | modifitgar il code]
L’Andorra n’è betg commembra da l’Uniun europeica, giauda però in status spezial en sias relaziuns cun l’UE. Il pajais na posseda nagin’atgna valuta. Avant il prim da schaner 2002 eran il franc franzos e la peseta spagnola ils sulets meds da pajament uffizials. Silsuenter è vegnì introducì, sco en Frantscha ed en Spagna, l’euro. Oriundamain n’ediva l’Andorra naginas atgnas munaidas; dapi il 2013 è quai però admess ed igl è er gia vegnì fatg diever da questa pussaivladad.
I dat percunter en l’Andorra – surtut per intents da collectar – munaidas en la valuta artifiziala diner. Quella è vegnida introducida il 1983 e vegn edida da la munaidaria dal coprinzi episcopal. Pajas, chastis etc. vegnan per ordinari inditgads en l’Andorra tant en diners sco en euros.
Turissem[modifitgar | modifitgar il code]
Il turissem ed il commerzi ch’è collià cun il turissem furman las pitgas centralas da l’economia andorrana (ca. 80 % dal PNB). Las butias libras da taglia attiran mintg’onn milliuns da turists. Tar la gronda part da quels sa tracti da turists dal di. Il 2009 èn 57 % dals visitaders arrivads da la Spagna e 40 % da la Frantscha.[18] Il turissem da duty free era surtut da gronda muntada avant che la Spagna è daventada il 1986 commembra da la Communitad europeica. Ma er oz èn anc admessas quantitads considerablas da tubac, alcohol, parfum, mangiativas e products industrials (surtut electronica pitschna) libras da taxas. Tras quai gioga il commerzi en l’Andorra ina rolla surproporziunala areguard l’occupaziun e la svieuta.
Daspera stattan a disposiziun als turists tschients dad hotels e d’autras pussaivladads da dimora sco er funtaunas termalas ad Escaldes-Engordany. L’industria da turissem ha stagiun auta tant la stad sco er l’enviern. L’Andorra furma la pli gronda destinaziun da sport d’enviern en las Pireneas.
Infrastructura[modifitgar | modifitgar il code]
Traffic[modifitgar | modifitgar il code]
L’Andorra posseda vias d’ina lunghezza totala da 269 kilometers (da quai 198 kilometers vias asfaltadas). La rait da vias statalas consista da sis vias principalas e da vias secundaras; autostradas na datti betg. Tut ils posts per traversar il cunfin giaschan a las vias principalas. La via vers la Frantscha maina sur il Port d’Envalira che furma cun 2408 m il pli aut pass da las Pireneas; sco alternativa exista dapi il 2002 er il Tùnel d’Envalìra d’ina lunghezza da 2850 m.
A l’intern dal pajais na datti nagin traffic da viafier e nagina plazza aviatica. Dapi il 2014 vegn l’eroport La Seu d’Urgell però renconuschì sco plazza aviatica da l’Andorra. Colliaziuns da bus internaziunalas èn avant maun en direcziun L’Hospitalet-près-l’Andorre (nua ch’igl ha ina colliaziun da viafier vers Toulouse), a la plazza aviatica Toulouse-Blagnac ed en direcziun da Barcelona. A l’intern dal pajais exista la rait da bus Clipol che collia las vischnancas cun ils lieus principals dal pajais. Ultra da quai sa laschan ils taxis staziunads ad Andorra la Vella ed Escaldes-Engordany clamar en tut las parts dal pajais.
Posta e telecommunicaziun[modifitgar | modifitgar il code]
A l’intern dal pajais è la spediziun postala gratuita. Brevs a l’exteriur vegnan spedidas tras la posta franzosa u spagnola. Questas duas postas edeschan er las marcas postalas dal pajais. Numers postals èn vegnids introducids pir il 2004.
En l’Andorra datti ca. 35 000 colliaziuns da telefon e ca. 23 500 telefons mobils. L’internet vegn utilisà da radund 24 500 persunas.
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
La festa naziunala ha lieu ils 8 da settember (il di da la Verge de Meritxell, la patruna da l’Andorra). Il di da la constituziun vegn festivà ils 14 da mars. La cultura andorrana stat fermamain sut l’influenza dal tschertgel cultural catalan; ella ha er sezza prestà intginas contribuziuns impurtantas a la cultura catalana.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
In dals emprims scripturs dal pajais è stà Antoni Fiter i Rossell dad Ordino. En si’ovra ‹Digest manual de las valls neutras de Andorra› dal 1748 ha el descrit la colonisaziun ed istorgia feudala dal pajais. Il 1763 ha il plevon Antoni Puig edì sut il titel ‹Politar Andorrà› ina versiun redigida e scursanida da quest’ovra.
In’atgna belletristica andorrana è pir sa sviluppada en il decurs da la segunda mesadad dal 20vel tschientaner. Dals auturs fan part Antoni Morell, ch’ha edì prosa curta e divers romans, Robert Pastor i Castillo, autur da lirica ed essais catalans sco er da divers cudeschs en castilian, sco er ils lirichers Josep Enric Dallerès ed Albert Salvadó. Tranter ils auturs da la generaziun giuvna sa chattan Joan Peruga Guerrero (romans), Albert Villaró (romans ed essais), Manel Gibert Vallès (lirica), l’autur e diplomat Juli Minoves Triquell sco er la liricra Teresa Colom. Il cumenzament da la litteratura andorrana moderna croda ensemen cun l’independenza dal 1993. Quella vegn er promovida tras ils dus premis naziunals Premi Carlemany e Premi Fiter i Rossell.
Musica e saut[modifitgar | modifitgar il code]
Enconuschents sauts furman la marratxa ed il contrapàs che vegnan surtut celebrads a chaschun da festas popularas.
L’orchester da chombra naziunal è vegnì fundà il 1992 e sa numna dapi il 2006 Orquestra Nacional Clàssica d’Andorra. Ultra da quai exista in chor da mats naziunal, il Cor Nacional Dels Petits Cantors d’Andorra (dapi il 1991).
Il 2004 è l’Andorra sa participada l’emprima giada a l’Eurovision Song Contest. Cumbain che la chanzun è crudada ora en il mezfinal, ha ella dà da discutar – surtut tar las medias catalanas –, damai che la chanzun ha furmà l’emprima contribuziun insumma ch’è vegnida chantada dal tuttafatg en catalan.
Enconuschent è ultra da quai il festival internaziunal da jazz ad Escaldes-Engordany, al qual èn gia sa preschentads stars sco Miles Davis, Fats Domino e B.B. King.
Art roman[modifitgar | modifitgar il code]
En si’istorgia da milli onns èsi reussì al pajais da stabilir e mantegnair in ritg stgazi architectonic (surtut sacral). Enconuschents edifizis en: la baselgia a Santa Coloma (Andorra la Vella), la punt da la Margineda (Sant Julià de Lòria), la punt e la baselgia da Sant Antoni (La Massana) sco er il sanctuari da Meritxell (Canillo).
Museums[modifitgar | modifitgar il code]
L’Andorra dispona da numerus museums che documenteschan l’istorgia da quest stadi pitschen. La Casa de la Vall ad Andorra la Vella, che furma la sedia dal Cussegl general, è vegnida erigida il 1580. Là pon ins visitar la sala da dretgira, la sala da sesida dal Cussegl general (nua che sa chatta la stgaffa cun las set clavs, en il qual vegnivan conservadas pli baud ils documents dal Cussegl), la sala nobla e la cuschina endrizzada cun mobiglias tradiziunalas.
Ulteriurs museums furman: il museum dal sculptur Josep Viladomat ed il museum dals models da l’art roman (tuts dus ad Escaldes-Engordany), il museum iconografic Sant Jordi ad Ordino, il museum naziunal da l’automobil ad Encamp sco er museums davart il tubac (a St. Julià de Lòria) e davart il parfum (ad Escaldes-Engordany).
Cuschina andorrana[modifitgar | modifitgar il code]
La cuschina andorrana ha sias ragisch en l’art da cuschinar catalan ed è vegnida influenzada tant da vart da la Spagna sco er da la Frantscha. La cuschina andorrana utilisescha surtut products agriculs or da las trais valladas, sco charnpiertg, pesch, charn (surtut cunigl, agnè e chaura), verdura, furment e fritgs.
Medias[modifitgar | modifitgar il code]
Fin il 1981 era l’Andorra la sedia da las duas societads da radio Andorra e Sud Radio. Quellas possedevan ad Encamp e sin il Pic Blanc indrizs da transmissiun ad undas mesaunas ed undas curtas effizients ch’ins pudeva retschaiver en tut l’Europa. Suenter èn ils indrizs da transmissiun vegnids surpigliads da la societad da radio e televisiun publica Ràdio i Televisió d’Andorra. En tut datti otg emetturs da radio (da quai tschintg privats) e l’emettur da televisiun da dretg public Andorra Televisió (ATV). Plinavant pon vegnir recepids ils emetturs spagnols e franzos.
En l’Andorra cumparan trais gasettas dal di, il Diari d’Andorra, El Periodic d’Andorra e la BonDia che vegn offerta gratuitamain.
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
Il comité olimpic da l’Andorra è vegnì fundà il 1971 e renconuschì il 1975. Il 1976 èn ils atlets dal pajais sa participads l’emprima giada als gieus olimpics d’enviern ad Innsbruck ed als gieus olimpics da stad a Montreal. Enfin uss n’ha nagin participant andorran pudì gudagnar ina medaglia olimpica.
En il territori da skis da Soldeu èn gia vegnidas manadas tras cursas dal cup mundial da skis. Sper il sport d’enviern, surtut ski alpin e passlung, datti dus sports ch’han quasi il caracter da sports naziunals: per l’ina è quai rugby, per l’autra hockey sin rollas, nua che l’Andorra ha appartegnì sur blers onns a l’elita mundiala.
La federaziun da ballape andorrana è vegnida fundada il 1994. L’emprim gieu da la squadra naziunala ha gì lieu il 1996. Entaifer la glista mundiala da la Federaziun internaziunala da ballape sa chatta la squadra da l’Andorra ensemen cun quellas dals auters stadis pitschens a la fin da la tabella europeica.
Per part ha la meglra squadra dal pajais la chaschun da sa mesirar en las ligas spagnolas. Quai vala tant per il club da ballape Andorra sco er per il club da ballabasket BC River Andorra.
En il sport da velo è l’Andorra stada diversas giadas lieu d’etappa tant dal Tour de France sco er da la Vuelta. E per il sport motorisà è da muntada il Circuito Grandvalira Andorra.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Departament d’Estadística.
- ↑ Andorra, en: John Everett-Heath: Concise Dictionary of World Place-Names. Oxford University Press, Oxford 2010.
- ↑ José María: Estudis sobre els drets i institucions locals en la Catalunya medieval. Edicions Universitat Barcelona, ISBN 84-7528-174-5.
- ↑ Images of the Medieval Peasant. ISBN 0-8047-3373-2.
- ↑ El clima, andorra.ad.
- ↑ Descripziun englaisa e franzosa dal Vall del Madriu-Perafita-Claror sin la pagina d’internet da l’Unesco.
- ↑ Infurmaziuns da l’Uffizi da turissem andorran.
- ↑ Infurmaziuns davart il svilup demografic tenor Population, Departament d’Estadística.
- ↑ Llengua catalana. Tercer quadrimestre del 2005, consultà ils 16 d’october 2011.
- ↑ Rosabel Ganyet og Montserrat Badia Gomis: The Catalan Language in Andorra, Catalònia culture, nr. 25, 1991, p. 32–33.
- ↑ Daniel Zohary, Maria Hopf, Ehud Weiss: Domestication of Plants in the Old World. The Origin and Spread of Domesticated Plants in Southwest Asia, Europe, and the Mediterranean Basin, 4. ed., Oxford University Press, New York 2012, p. 4.
- ↑ Eulogi Broto: Andorra, en: Gerhard Robbers (red.): Encyclopedia of world constitutions, Volume 1 Afghanistan to France, New York: Facts On File, 2007, p. 19–24.
- ↑ Michael Emerson: Andorra and the European Union, Brüssel: Centre for European Policy Studies, 2007.
- ↑ «Universitat de les Valls», consultà ils 17 da settember 2012.
- ↑ Valur totala dals imports
- ↑ Valur totala dals exports.
- ↑ Der Fischer Weltalmanach 2010: Zahlen Daten Fakten, Fischer, Francfurt, 8 da settember 2009, ISBN 978-3-596-72910-4.
- ↑ 18.0 18.1 Statistical appendix 2009, Cambra de Comerç, Indústria i Serveis d’Andorra.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Parrilla García, José Antonio (1983). Breu història d’Andorra. Barcelona: NONO-ART, S.A. ISBN 84-85620-07-0.
- Geografia i història d’Andorra. Andorra: Ministeri d’Educació, Cultura i Joventut. 1993.
- Valls Oliva, Àlvar (2006). Diccionari Enciclopèdic d’Andorra. Andorra la Vieja: Fundació Crèdit Andorrà. ISBN 978-99920-1-629-9.
- Andorra. La guía. Andorra: Foment de la comunicació i la imatge. 2008. ISBN 978-99920-1-677-0.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Pagina uffiziala da l’Andorra
- Uffizi da turissem da l’Andorra
- Infurmaziuns en survista
- Ambassada da l’Andorra a Brüssel
- Infurmaziuns davart il pajais da l’Uffizi da l’exteriur da l’Andorra
- Infurmaziuns statisticas
- Andorra-Intern Portal d’infurmaziun independent
- Infurmaziuns illustradas cun bleras fotografias
- Rapport da viadi illustrà


c: text/html

text:
Persunas estras
La premissa per ina integraziun cun success è la voluntad e la prontezza da las persunas estras da s'integrar e da sa fatschentar en moda constructiva cun il mintgadi en Svizra e cun las usanzas localas e regiunalas.
En quest senn vegni pretendì da las persunas immigradas ch'ellas contribueschian lur part per garantir l'existenza, ch'ellas emprendian ina lingua naziunala, ch'ellas respectian l'urden social sco er ch'ellas observian las normas dal stadi da dretg.
Il confess general per ils princips democratics fundamentals, per la constituziun sco er per las valurs e per il progress social sco per exempel l'egualitad da dunna ed um, las schanzas da furmaziun per tuts, il dretg sin l'integritad corporala e la libertad da tscherner libramain sia partenaria u ses partenari è fundamental e na po betg vegnir negozià.
Organisaziuns da persunas estras
Persunas estras ch'èn immigradas da nov e che vegnan confruntadas en las modas las pli differentas cun lur conturns novs dovran sustegn. Cumpatriotas e cumpatriots che discurran la medema lingua e che han fatg experientschas sumegliantas èn savens mediaturas e mediaturs impurtants en il process d'integraziun.
Organisaziuns ed uniuns da persunas estras èn lieus da contact, nua ch'i vegnan furmadas raits socialas sco er barattadas experientschas ed infurmaziuns. Ellas surpiglian la funcziun da construir punts tranter la "veglia" e la "nova" patria e rinforzan la prontezza da las persunas novarrivadas da s'integrar.
Posts statals / structuras regularas
L'integraziun sco incumbensa principala statala e sociala sto vegnir observada da tut las autoritads en il rom da lur incarica da basa.
Pia sto la promoziun da l'integraziun avair lieu en emprima lingia en il rom da las structuras regularas existentas, sco en scolina, en scola, entaifer la furmaziun professiunala, sin il martgà da lavur, tar ils fatgs da sanadad, en las instituziuns da la segirezza sociala e.u.v.
I tutga tar las incumbensas da las structuras regularas d'accordar lur purschidas e lur activitads pli fitg cun ils differents basegns d'ina populaziun che daventa adina pli eterogena. En spezial duain vegnir iniziadas e finanziadas mesiras da promoziun sistematicas per gruppas da ristga ch'èn periclitadas da la desintegraziun.
Cun metter a disposiziun mesiras e purschidas da promoziun duai vegnir garantì a tut las persunas che han il dretg da pudair trair a niz questas mesiras – independentamain da lur derivanza sociala e naziunala – in access che porscha uschè bain sco pussaivel las medemas schanzas e las perspectivas correspundentas.
Acturas ed acturs betg statals
In punct decisiv per che la politica d'integraziun haja success è la participaziun d'acturas e d'acturs betg statals (economia, societad civila) al process d'integraziun.
Las organisaziuns da la societad civila (federaziuns, uniuns e.u.v.) èn in element purtant da la societad svizra. Sch'ellas èn avertas per persunas estras, permetta quai la participaziun tras contact e tras barat.
Er l'economia gioga ina rolla centrala. Sch'ils partenaris socials e las singulas interpresas s'engaschan per meglierar la situaziun da las migrantas e dals migrants sin il martgà da lavur, prestan els ina contribuziun impurtanta per lur integraziun.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Battaja dei Camp Catalaunich
La Batàia dei Camp Catalaunich (o apò Batàia de Châlons o Batàia de Maurica,[1] l'è stàda combatìda endèl an 451 dòpo del Signur 'ntra 'na coalisiù comandàda del generàl romàno Flavio Esio e del rè Vizigòt Teodorico I cùtra i Uni e i sò aleàcc guidàcc del sò emperadùr Atila. L'è stàda öna de le ölteme operasiù militàr en granda scàls del Imper Romàno de Ucident aisebé che i soldàcc Vizigòt.[2] El combatimènt el s'è terminàt con la vitória stratégica dei Romani, che i è riàcc isé a fermà el tentatìf de cunquistà la Galia Romàna. I Uni i s'è mìa piö riprindìcc del töt de chèsta scunfìta e i è stacc mitìcc en róta del töt poch agn dòpo 454 de 'na coalisiù de pòpoi germànich endela Batàia del fiöm Nedao endel 454.
I facc[Modifega | modifica 'l sorgent]
La nòt prìma de la batàia, en drapèl de Franch, aleàcc dei Romàni e dei Vizigòti, l'è nit a scuntràs condena bànda de Gepidi, fedéi de Atila. La batàia che d'è 'ngeneràt par che la sàpe stàda sanguinùza, se se pènsa che Giordane (Getica 41.217) el referés de 15.000 mórcc de töte dò le bànde.
Giordane el referés che i Romani i s'ìa schieràcc söl la àla mansìna e i Vizigòti sö 'n chèla dèstra, i Alani 'nvéce, sospetàcc de mìa éser tròp fedéi, i éra stacc schieràcc en mès, endóche fórse i püdìa véser controlàcc piö bé. Sèmper a stà a chèl che g'ha scriìt Giordane, en mès a la piàna Catalàunica gh'ìa 'na culìna co le còste piötòst en pé. Chèsta culìna la duminàa el camp de batàia e l'ìa stratégich püdì controlàla, e isé l'è deentàda el cèntro dei combatimèncc. I Uni i tentàa de rampegà sö de la bànda destra de la culìna, i Romani i sercàa de fà estès sö la còsta mansìna ma gne i ü gne i óter i riàa a ciapà 'l cùlem. Quan che i Uni i è riàcc a rià 'n sìma, i g'ha troàt che i Romani i éra riàcc prim de lur e i è stacc casàcc endré. La ritiràda Una l'è stàda dezurdenàda e s'è creàt cunfuziù 'ndèle sò file 'nfìna a fà colasà töt el schieramènt (Getica 38)
Atila el g'ha sercàt de reorganizà 'l sò ezèrcit per tègner la puzisiù e 'ntàt però Teodorico I, el re dei Vizigoti, l'è restàt copàt fórse entàt che 'l minàa i sò òm a atacà i sò nemìci. Giordane el dis che fórse l'è stat sbalsàt de caàl e travulgìt dei sò stès òm sènsa che chèsti i se nincurzìes de negót.
I Vizigoti, endèla fóga de la càrica, i è riàcc a mèter en perìcol la salvèsa de l'Atila, che l'è stat ubligàt a sercà de riparàs endèl sò camp furtificàt. La carica dei Romano-Goti l'ìa oramài söl pónt de travòlger le diféze del camp de Atila, quan che gh'è nìt séra. Torismundo, el fiöl del re Teodorico, endel rientrà endèle sò fìle, el s'è troàt per erùr endèl acampamènt de l'Attila, endóche l'è restàt ferìt prìma che i sò òm i riés a salvàl. El stès Esio el g'ha perdìt el contàt coi sò òm per vìa del fósch, e, per póra che i éres stacc scunfigìcc, el g'ha pasàt la nòt ensèma ai sò aleàcc Goti (Getica 40.209-212).
El dé dòpo, dàto che i Uni i gh'ìa nesöna edèa de mèter fò 'l có del sò acampamènt, i Romani e i sò aleàcc i g'ha cuminciàt a tompestài de frèce e i ha mitìcc sóta asédio. I cöntàa söl fat che i Uni i éres a cürt de rifurnimèncc.
Co l'Atila 'n tràpola, i Vizigoti i s'è mitìcc a sercà 'l sò re che i catàa piö del dé prìma. Quan che l'è stat troàt mórt sóta de 'n mòcc de cadàer, el sò fiöl Torismundo el vülìa asaltà l'acampamènt dei Uni, ma Esio l'è riàt a fàga cambià edèa. A stà al Giordane, Esio el gh'ìa póra che, semai che i Uni i fös stàcc anientàcc del töt, i Vizigoti i g'harès püdìt rómper l'aleànsa co l'Impér e deentà per Roma en perìcol amò piö grant. Isé Esio l'è riàt a cunvìncer Torismundo a turnà 'ndré a la svèlta a Tolosa per fà valì i sò dirìcc de söcesiù prìma che i la fès i sò fredèi e che magàre s•ciopès fò 'na quach guère civìi 'ntra i Vizigòti. Torismundo el g'ha scultàt l'Esio e 'na ólta a Tolosa el g'ha ciapàt el tròno sènsa che nisü el g'hès vergót en contràre. El stès trüch l'è stat dopràt per mandà vià i aleàcc Franch e isé l'Esio l'è restàt padrù del camp de batàia.
Endel véder che i vizigoti e i Franch i partìa, a l'Atila gh'è nit el döbe che la fös 'na finta per fal nì fò del sò camp e anientà chèl che restàa del sò ezèrcit, l'è restàt isé riparàt endèl sò acampamènt per en pó de tép, 'nfìna che el s'è cunvincìt che 'l püdìa res•ciàs a tentà de scapà envers en Reno e ritiràs.
Riferimencc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Gibbon, Decline and Fall, volume II, p.537
- ↑ Encyclopedia of European People


text:
Ils trais acziunaris ils pli gronds tegnan 69,9% da las aczias e sustegnan la transacziun. Per il concern basilais aveva DSV gia il schaner fatg amogna da pajar 180 francs per aczia da Panalpina. Quai fissan stads en tut 4,27 milliardas francs. Cun l'offerta dad uss 195,80 francs vegn Panalpina valitada cun 4,6 milliardas francs.
«DSV Panalpina A/S»
L'ultim quartal dal 2019 duai la transacziun esser cumplettada. Cun la fusiun daventan DSV e Panalpina ina da las fatschentas da logistica las pli grondas dal mund cun ina valita da 18,2 milliuns francs e 60'000 collavuraturs.
Il num duai vegnir midà en «DSV Panalpina A/S». Pervi dal barat d'aczias ha Panalpina spustà la radunanza generala extraordinaria ch'era planisada ils 5 d'avrigl.
RR novitads 08:00


text:
L’uffizi haja sinaquai tramess in SMS d’avertiment als purs ed apiculturs da la regiun. L’animal vegnia uss observà detagliadamain da la surveglianza da chatscha e dals guardians dal parc naziunal. En il fratemp saja l’urs passà vinavant sur il Pass dal Fuorn.
Piz Turettas En Val Müstair han ins chattà ils fastizs d'in urs
En Val Müstair èn vegnidas chattads la dumengia passada ils fastizs dad in urs. Quai ha confermà l’Uffizi da chatscha e pestga. Ils fastizs en la naiv sut il Piz Turettas haja la surveglianza da chatscha pudì attribuir cleramain ad in urs.
RTR novitads 15:00


text:
Implants d'energia dal vent (IEV)
Tras la decisiun dal cussegl federal e dal parlament da sortir da l'energia nucleara survegn l'explotaziun dal potenzial da las energias regenerablas ina impurtanta paisa politica e sociala. Igl è da partir dal fatg che l'energia da vent vegnia a tschiffar dapli pe en Svizra ed er en il Grischun. Las consequenzas per la natira e per il maletg da la cuntrada sco er l'interess creschent per l'utilisaziun da l'energia da vent en il Grischun pretendan princips impegnativs per la planisaziun. Per quest motiv è vegnì cumplettà il plan directiv chantunal cun il sectur energia da vent ed actualisà il mussavia existent. En moda impegnativa èn vegnids fixads tranter auter las pretensiuns generalas envers la planisaziun d'implants eroelectrics sco er ils pass decisivs da la procedura. En il mussavia qua avant maun vegnan quels concretisads. Ultra da quai vegn mussà in purtret general davart l'energia da vent.
Plinavant è il mussavia vegnì adattà il matg 2018 a la legislaziun d'energia revedida (decret dal schaner 2018) sco era al concept "ernergia da vent", che è vegnì declerà l'onn 2017 sco liant per las autoritads.
Planungsleitfaden für Behörden und Projektentwickler


text:
Per las installaziuns da glisch è responsabla la gruppa Projektil sco curatura. Ella è responsabla per la planisaziun e la tscherna dals artists externs. Da 40 annunzias èn vegnidas tschernidas 12 installaziuns da glisch.
Organisaturs quintan cun anc dapli visitaders
L'onn passà han visità radund 30'000 persunas il guaud magic en il center da Lai. Sco quai che Claudia Züllig dal comité d'organisaziun ha ditg, saja la finamira che 40’000 persunas visitan quest onn il guaud magic cun la fiera da Nadal. Il project da quest onn vegn budgetà cun radund 800’000 francs. Ina da las novaziuns da quest onn è la jurta magica, nua ch’i dat occurrenzas sco in teater da chasperet, raquints da praulas ed ina show cun in magi.
RR actualitad 07:00


text:
Sora la spilorceria
Carl'Antoni Tanz (1710-1762)
Sora la spilorceria
Spilorci malandrin, nassuu de squitta,
impastaa de boascia, porconasc,
razza de quella razza fada e ditta!
El v'ha el dianzen de portà via in brasc
foeura di pee, lontan de chì, a cà sova,
e el v'ha de fa sott foeugh coi voster strasc!
Desonor d'on paes, dove ghe cova
domà el vizi rovers de la medaja,
dove se fa pù nett che nè ona scova!
G'hoo fin scrupel d'avev lodaa de baja,
e foo parponiment de no tornagh,
che i povetta no loden la canaja.
Besognarav ess ben matt e imbriagh
a imparà de sti spiosser marcaditt!
Vuj piuttost fa el becche, vuj tirà el spagh!
No gh'emm de sfojà verz, semm poveritt;
tiremmela adree al mur, abbiemm giudizi,
e femm stà a la stacchetta i nost petitt.
Cas che de no, de chì gh'emm el suplizi
da sentiss dà la danda in di cademi;
da là mandaremm l'anema in pardizi
a dì, col sur Pancrazi, di bastemi!


text:
Le catedraj maestose ch’as treuvo an tut’ Euròpa a son dventà ancheuj d’atrassion për turista ch’a fan mach ëd ciadel e che soens a l’han gnun’ ideja ‘d lòn ch’a na pijo le fotografìe. Mersì a Dé, an cole catedraj a-i é ‘dcò ‘d capele separà andova ch’as peul intré e setesse an silensi e ant la mesombra për l’archeujiment e la preghiera, visadì për sërché la presensa ‘d Dé.
Ant la Divin-a Comèdia ‘d Dante Alighieri a-i é ‘n vers famos ch’a dis: “Considerate la vostra semenza: fatti non foste a viver come bruti ma per seguir virtute e canoscenza”: “Giudiché vòstra smens: i seve nen ëstàit creà për vive da bestie, ma për cudì la virtù e la conossensa”. A l’é vera, còsa sariom-ne sensa la conossensa ‘d lòn ch’a pì a conta ant la vita: la virtuosità, la trassendensa, la comunion con nòst Creator? Da ‘ndova che Dante a pijava coste vrità? Ma da le Scriture Sante, ebràiche e cristian-e, che, coma ch’a l’é butà an evidensa ant le leture bìbliche dë sta sman-a, a diso che mach an Nosgnor Dé as treuva inteligensa, bonsens e sapiensa: na ròba ràira ancheuj! A l’é lo lòn ch’a sélebra ‘l Salm 111, l’aspirassion dël famos Salomon e lòn ch’a mostra l’apòstol Pàul. A l’é për lòn che, coma ch’a dis Gesù, Paròla ‘d Dé ch’a l’é fasse n’òm, a l’é Chiel ch’a l’é la noritura, la pì sostansiosa ch’a sosten nòstra umanità, ël pan ëd la vita pien-a.
Cole përson-e che Dé a-j salva dai sò pecà an Crist, Chiel a-j arnova da la mira moral e spiritual. Dé a modela sò caràter, soa natura, e a-j mostra në stil ëd vita ch’a sìa conform al caràter midem ëd Chiel. Dàit ch’a-j fà sò fieuj e fije, lor a l’han da manifesté “ij trat ëd famija”. Sossì a l’é lòn ch’i trovoma ilustrà e comandà ant la tersa letura d’ancheuj. Cole përson-e che Dé a-j salva dai sò pecà a son pì nen ëd nemis ëd Nosgnor, a l’han anvìa ‘d soa presensa dacant a lor e agiut. Costa anvìa ‘d comunion con Nosgnor i la trovoma ant ël Salm 130. L’istess i lo vdoma ant la vicenda ‘d David contà ant la sconda letura. David a-j veul bin a sò fieul Absalom combin che sto-sì a l’avèissa arvirasse contra soa autorità e daje tanti sagrin. Absalom a resta massà, ma sò pare a lo piora. La letura dal vangel ëd Gioann, a la fin, an mostra “la dinàmica” dla grassia ‘d Nosgnor, coma ch’a funsion-a bele s’as meuv ant n’ambient contrari. Coma? Sté a sente con atension a lòn che Dé an mostra për ël mojen dij test bìblich dë sta dominica. A son Soa Paròla
Le leture bìbliche ‘d costa sman-a a pijo torna an considerassion la vicenda dël rè David ant ël séguit ëd l’episòdi ‘d sò adulteri con Betsabé. Parèj, la Bibia an mostra nen mach le conseguense dël pecà, ma ‘dcò coma seurt-ne con un pentiment sincer. David a l’era pa ‘n rè qualsëssìa: a l’avìa ‘d responsabilità precìse ant ël quàder dij propòsit ëd Dé për ël mojen ëd Sò pòpol, propòsit ch’a podìo pa esse danegià da ‘d folairà coma cole che chiel a l’avìa fàit. L’istess a val ëdcò ancheuj për tuti coj ch’a fan part dël pòpol ëd Nosgnor: i l’oma da fé bin atension a nòstra condòta, nen mach për nen porté ‘d dann a noi medésim, ma dzurtut për nen porté ‘d dann a la càusa che Nosgnor a l’ha fidane. A certe condission, la riabilitassion për coj ch’a tombo an tentassion a-i é sèmper, mersì a Dé, ma an Chiel i trovoma ‘dcò tute j’arsorse ch’i l’oma da manca për fé resistensa al mal e për chërse da la mira uman-a e spiritual ëscond ël model ëd Crist Gesù. S’i lo savoma e i le dovroma, coste arsorse, i podroma fé ‘d progress grand anvers ël compiment dij propòsit che Dé a l’ha për mincaun ëd nojàutri e ‘l mond antregh.
52 La croa ‘d Gerusalem 1Sedechia a l’avìa vintun ann cora che a l’é vnùit a esse re e a l’ha regnà [...]
La folandrà dl’òm a l’é bin piturà ant la prima letura bìblica ‘d costa sman-a, ël Salm 14, ch’an presenta le përson-e émpie, visadì cole ch’a penso ‘d podèj fene a meno ‘d Nosgnor Dé, coma ‘d gent ch’a finiss mach për ruinesse la vita da daspërlor. Ël comportament da stupid, contut, a riguarda nen mach coj ch’a chërdo nen a Dé, ma sovens ëdcò ij chërdent malprudent quand ch’as lasso tiré da le lausenghe dla carnalità, dla lussuria, e a finisso për comëtte ‘d pecà grev. I lo vdoma ant la sconda letura ch’an parla dij pecà ch’a l’avìa comëttù ‘l rè David e le conseguense ch’a na seurto. Mersì a Dé, contut, l’ora che sia ij prim che jë scond as arpentisso sincer, a treuvo le benedission dont an parla la tersa letura, sugelà da la strasordinaria potensa dël Salvator Gesù Crist – com i vdoma ant la quarta letura. N’apel al pentiment e a la fej an Crist a l’é pì che mai necessari për nojàutri ‘dcò ancheuj.
Moviment e sërvissi ativ. Avèj ‘d certësse sicure ch’a sìo fisse coma n’ancra an sna ròca, a l’é l’aspirassion ëd tanti ‘dcò ancheuj. A l’é për lòn che l’umanità a l’ha sèmper edificasse ‘d templi massiss, catedraj e santuari. A l’é për lòn ch’a veul avèj për l’adorassion dë stàtue ch’as peudo toché e ‘d mistà ch’as peudo contemplé. A l’é për lòn ch’as serca la fisicità ‘d sacrament ch’a peudo dé “la garansìa” ëd la presensa fìsica dla divinità bele s’a sìa mach imaginà – ma as veul “toché cheicòsa”. Nosgnor Dé, contut, a veul ch’i-j chërdoma “an sla paròla”, sensa cola sòrt-lì ëd “garansìe” materiaj, përché Chiel a l’é fidel a soe promësse e a veul nen esse “fissà” (e controlà) da gnente e da gnun. Chiel a l’é moviment e “dinàmica”. Ëdcò sò pòpol a l’ha da esse ativ e “an moviment”. Le leture bibliche dë sta sman-a a buto an evidensa ciàira tut sossì.
Ël pòpol ëd Nosgnor a l’ha tante rason për laudé e ringrassié Dé për la grassia ch’a l’é stàje acordà d’esse a Sò sërvissi an cost mond. Sensa dubi, as trata ‘d na responsabilità granda, e la comission ch’a l’é staje fidà a l’é da avèjne paùra, dàita la fòrsa dij sò aversari. Tutun, minca në sfòrs e sacrifissi ch’as fà për Chiel, a sarà mai dësutil, përché ij propòsit ëd Nosgnor a van sèmper a compiment sicur. Ël Salm 24, ch’a deuvr le leture bìbliche ancheuj, a selebra la sovranità, splendrior e potensa ‘d Dé. Ant la sconda letura i vdoma ‘l pòpol ëd Nosgnor ch’a sélebra con ëd cant e danse la vnùa dl’Arca dl’Aleansa, marca dla presensa ‘d Dé an tra ‘d lor, ant la sità ‘d Gerusalem, sènter d’anrajament dël Regn ëd Nosgnor. Le magnìfiche benedission che la grassia ‘d Nosgnor a l’ha acordane an Crist, a son selebrà ant la tersa letura. A la fin, ant la vicenda ‘d Gioann Batista, terminà ‘d manera tràgica, i vdoma un grand servitor ëd Dé ch’a compiss fidelment soa mission profètica, sens’ avej tëmma dle mnasse dij potent ëd cost mond, sicur che sò martìri a sarà nen inùtil. Vera, ël pòpol ëd Nosgnor a l’ha tante rason për laudé e ringrassié Dé për la grassia ch’a l’é stàje acordà d’esse a Sò sërvissi an cost mond.
Ël pòpol gënit ëd Nosgnor, angagià a porté anans soa mission, a buta nen an parada soa fòrsa esterior e richëssa dij sò mojen. A n’ha pa e a dovrìa nen pensé ‘d procuress-je e fess-ne blaga coma ch’a fan ij potent d’ës mond. Quand che, an soa stòria, a l’ha chërdù ‘d dovèjlo fé, a l’é stàit sèmper dësvërgognà e batù. Ël pòpol ëd Nosgnor a vincc e vincc-erà ant l’umiltà e ant la dëbolëssa, tant ‘me sò Signor Gesù Crist. L’istess a l’han dimostrà ij sò profeta e apòstoj, che, a l’è ‘ndubitabil, a j’ero pòver da la mira uman-a, ma a l’han trionfà e për lòn a l’han fàit resté ‘d bòsch ij sò nemis. Armarcomlo ant le leture bìbliche ch’i andoma a sente ancheuj.
«
1
…
3
4
5
6
7
…
12
»
25 Stanta agn ëd përzonìa për càusa vòstra 1Cost-sì a l’é ‘l mëssagi ch’a l’é stàit adrëssà a Geremìa [...]


text:
Duas persunas stattan da mintga vart dal plazzal da via a Schluein. Els èn da la fatschenta Sprecher Security. Els èn en contact in cun l' auter per func. La pli gronda difficultad n' è tenor Sandro Sprecher dentant betg exnum la chalira, mabain ch' ei dovria extrem bler concentraziun. «Savens vegn quai sutvalità dals automobilists. Sin aschin plazzal sco qua a Schluein ston ins esser cheu cul chau. In pign sbagl po avair consequenzas fatalas.»
Star ruassaivel è igl A ed igl O
Tras il plazzal charreschan ils blers pulit plaun perquai ch'igl è ina via naturala cun rusnas e crappa. Las colonnas èn perquai lungas e la glieud per part pulit agitada.
Mintgatant datti era persunas che guardan in zic nausch sin quels che diregian il traffic. «Ins vign er stressads dals participants dal traffic. Certins permaleschan u schmaladeschan nus.» Igl A ed igl O saja dentant, da restar ruasseivels e da na betg sa laschar en sin disputs. Oravant tut quels che sajan savens sin via muossien dentant er engraziaivladad, sco per exempel chauffeurs da camiuns. «Per part portan quels schizun sperasvi glatschs ch' ei tegnan ord fanestra.»
Ins vegn er stressads dals participants dal traffic. Certins permaleschan u schmaladeschan nus.
RR actualitad 11:00


text:
Tge presta la SSR per persunas cun impediments dals senns?
En Svizra vivan bunamain in milliun persunas cun impediments dals senns. Cun agid da suttitels, audiodescripziuns e lingua da segns porscha la SSR a questas persunas l'access ad infurmaziuns, divertiment, cultura e sport.
La basa legala per la purschida da program regleschan la lescha da radio e televisiun dal 2006 (LRTV) e l'ordinaziun correspundenta dal 2007 (ORTV). Or da la lescha da radio e televisiun (LRTV):
Art. 7 Ulteriuras pretensiuns envers ils programs dals emetturs da televisiun
3 Emetturs da televisiun che porschan programs naziunals u programs destinads a las regiuns linguisticas ston metter a disposiziun ina part adequata da las emissiuns en ina moda ch'è adattada per persunas cun impediments da l'udida e da la vesida.
4 Ils emetturs da televisiun regiunals che han ina concessiun suttituleschan las emissiuns d'infurmaziun principalas. Il Cussegl federal fixescha la dimensiun da questa obligaziun. Ils custs che resultan per preparar las emissiuns per persunas cun impediments d'udida vegnan finanziads cumplainamain tras la taxa da radio e televisiun (art. 68a).
Art. 24 Incumbensa da program
3 Il Cussegl federal fixescha ils princips, tenor ils quals ils basegns dals umans cun impediments dals senns ston vegnir resguardads. El determinescha en spezial, en tge dimensiun ch'i ston vegnir purschidas emissiuns spezialas en la lingua da segns per persunas surdas.
Gia oz porscha la SSR dapli program a persunas cun impediments dals segns che quai ch'il regulatur prescriva. Il settember 2017 ha la SSR suttascrit ina nova cunvegna cun set associaziuns per persunas cun impediments dals segns. Quella reglescha tge emissiuns che survegnan suttitels u audiodescripziuns e tge cuntegns che vegnan preschentads en la lingua da segns.
Concretamain suttitulescha la SSR oz var 30 000 uras program. Quai è la mesadad dal temp d'emissiun. Fin l'onn 2022 vegn questa purschida extendida a 45 000 uras, resp. 80 pertschient. En cumparegliaziun cun 420 uras cuntegns cun audiodescripziuns vegnan da nov mess a disposiziun 900 uras. Tar ils cuntegns en lingua da segns è la finamira da cuntanscher 1000 uras – cumpareglià cun las 440 uras dad oz. Ils custs s'augmentan da 9,5 milliuns (2016) sin 17 milliuns francs l'onn 2022. La cunvegna vala ils onns 2018 fin 2022 ed è impurtanta per l'access senza barrieras als programs da la SSR.
En il video declera Arianne Gambino, directura d'emissiun tar SRF, la purschida adina pli gronda per persunas cun impediments dals senns e mussa cun tge sfidas ch'ils producents da programs èn confruntads en la pratica.


text:
Marcarìa
Marcarìa (nòm uficiàl en Italià: Marcaria) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 6 674 abitàncc (dàto del Desember 2015[1]), cond'öna süperfis de 89,7 km² e 'na densità de 74 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Aquanégra, Borchfòrt, Bòsul, Castlüch, Cürtatùn, Gasòlt, Gasöl, Redundèsch, San Martèn e Viadàna.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Marcarìa l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Sch’el avess surpiglià l’affar dal bab, fiss el oz pur. Siemià ha el dentant da daventar skiunz, studegià ha el lura architectura, uss è el artist. Patrick Salutt (29 onns) ans piglia cun sai sin viadi tras sia biografia da Susch a Mals, Vienna, Bahrain, Hamburg e puspè enavos en Engiadina entamez sia exposiziun actuala en la galaria «The Stable» a S-chanf.
Daventar artist è per mai l’unica opziun che fa senn en il mund d’ozendi
L’art cun sias disciplinas saja in champ uschè vast e liber, che na daventa mai lungurus.
Ils purtrets da Patrick Salutt
Quai era numnadamain il problem tant tar l’ir cun skis sco era en l’architectura – massa svelt, massa lungurus.
Sche jau enconusch gia la resposta, perd immediatamain l’interess
En quest Profil raquinta Patrick Salutt da ses experiments cun colur industriala, pertge ch’el ha prendì cumià da l’architectura e da ses envierns sco magister da skis.


text:
Construcziun
La NVTA è in project grond che vegn realisà cun grond progress. Las lavurs da construcziun èn vegnidas cumenzadas uffizialmain pir l'onn 1999. Las perfuraziuns dal Lötschberg e dal Gottard - las ovras las pli spectacularas da la NVTA - na fissan betg stadas pussaivlas senza ils millis lavurants da tut il mund. Cun las maschinas giganticas da perfurar tunnels èn els avanzads 5 giadas pli svelt ch'ils umens che han construì l'emprim tunnel dal Gottard avant circa 140 onns.
La viafier è fatga d’atschal
Betg mintga rodaglia n’è eguala. Igl exista in grond dumber da tips da construcziun differents.Guardar l'eveniment
Privel en maun
Construir in tunnel è ina interpresa privlusa per ils lavurants. Ils differents plazzals al Gottard cumprovan che las mesiras da segirezza daventan adina meglras.Guardar l'eveniment
Inauguraziun dal tunnel dal Gottard
L'emprim tunnel tras il Gottard è il mument da sia avertura il tunnel da viafier il pli lung dal mund. El vegn finanzià per gronda part cun chapital ester.Guardar l'eveniment
Il segund tunnel
Il tunnel dal Simplon avra – suenter il Gottard – la segunda lingia da viafier tras las Alps da la Svizra. Ussa è colliada la Svizra occidentala cun il sid.Guardar l'eveniment
Colliaziun tras il Lötschberg
Il traject dal Lötschberg e ses tunnel collian la Svizra bassa occidentala cun l'Italia.Guardar l'eveniment
L’emprim tunnel da basa
Hauenstein? Gia ditg avant il Gottard ed il Lötschberg è vegnì construì tras la chadaina da collinas sper Olten l’emprim tunnel da basa en l’istorgia da la viafier svizra.Guardar l'eveniment
Charvun alv empè da charvun nair
L'electrificaziun da la lingia dal Gottard è vegnida terminada l'onn 1924. Ussa producescha la Svizra l'energia per sias viafiers cun atgna forza idraulica, empè da cun charvun da la Prussia.Guardar l'eveniment
Viafier 2000
Tgi che discurra da la NVTA, na dastga betg emblidar la Viafier 2000. Ella ha accelerà la concentraziun da la rait da viafier e la renovaziun da l’infrastructura.Guardar l'eveniment
Bels tunnels
La NVTA è architectura. Ses edifizis han furmas minimalisticas, er ils tunnels ch'èn strusch vesaivels.Guardar l'eveniment
Emprimas lavurs
La NVTA è bler dapli ch'il tunnel da basa dal Gottard, ma ils emprims sondagis per il project grond NVTA vegnan fatgs al Gottard.Guardar l'eveniment
Il cumenzament da las lavurs da construcziun
Er sch'igl èn vegnidas fatgas lavurs gia ordavant: L'emprima siglientada al Lötschberg vala sco cumenzament uffizial da las lavurs da construcziun da la NVTA.Guardar l'eveniment
Geologia e mesiraziuns
La construcziun da tunnels è dependenta da savida scientifica. La geologia levgescha la via tras il grip.Guardar l'eveniment
Custs
La finanziaziun dal project grond vegn discutada en moda intensiva. Il tema èn cunzunt ils custs che s'augmentan.Guardar l'eveniment
Controlla en il tunnel
In nov sistem da controlla transmetta ils cumonds sur ina rait da func digitala sin in monitur en la cabina dal manischunz.Guardar l'eveniment
Construcziun dal tunnel dal Ceneri
Il tunnel da basa dal Ceneri è il terz project grond da la NVTA. El è en la sumbriva dal tunnel dal Gottard e dal tunnel dal Lötschberg, vegn dentant ad inaugurar ina nova èra per il traffic regiunal dal Tessin.Guardar l'eveniment
Perfuraziun dal Gottard
Il tunnel da basa dal Gottard è il tunnel cardinal da la NVTA. L'emprima perfuraziun d'ina maschina da furar è vegnida fatga en il bischen ost.Guardar l'eveniment
Il Lötschberg va en funcziun
Cun l'avertura dal tunnel da basa dal Lötschberg va en funcziun in'emprima part da la NVTA.Guardar l'eveniment
Traversada da la foppa da Piora
La foppa da Piora, cun sia crappa granellusa, smanatscha da periclitar la construcziun dal tunnel da basa dal Gottard.Guardar l'eveniment
Il corridor da 4 meters
Per pudair transportar las chargias pli grondas, na ston betg mo vegnir adattads ils tunnels, mabain er autras infrastructuras da viafier.Guardar l'eveniment
Tranter grippa e betun
Il tunnel da basa dal Gottard è in product d'auta tecnologia – ed in resultat da mauns che prendan per mauns insatge. Senza lavurants, miradurs e betunaders na vegn construì nagin tunnel.Guardar l'eveniment
Tests al Gottard
La nova lingia dal Gottard cumpiglia blera tecnica. Sia funcziun vegn controllada cun blera lavur e cun blers custs.Guardar l'eveniment
Superportas
Las meglras portas da fugia èn installadas en il tunnel dal Gottard. Lur construcziun han ellas d’engraziar a la NVTA. L’innovaziun gronda ha chaschunà bleras innovaziuns pli pitschnas.Guardar l'eveniment
Ceneri, il terz tunnel da basa
La NVTA è dapli che ses trais tunnels, ma quels èn etappas da la gronda construcziun, che giogan ina rolla activa en las medias. Cun la finiziun dal tunnel da basa dal Ceneri l'onn 2020 è terminada la NVTA.Guardar l'eveniment


text:
Suenter in onn difficil duess il sectur da turissem sa revegnir quest onn. Da quest avis è il KOF, il barometer conjunctural da l’ETH a Turitg. Grazia al success da la campagna da vaccinar vegnia la stagiun da stad cunzunt a profitar dals giasts indigens. Quai valia surtut per las regiuns muntagnardas.
Per la stagiun d’enviern quinta il KOF strusch pli cun restricziuns. Las pernottaziuns vegnian ad esser in zic pli autas ch’avant la pandemia – quai grazia als giasts indigens e dals pajais vischins. Dentant suttastritga il KOF, ch’i dettia er tar quest scenari malsegirezzas. Tut dependia dal decurs da la pandemia ed uschia er da las schluccadas da las mesiras.
Stagiun d'enviern 2021/22
Durant il mez onn d'enviern 2021/22 na vegnia quai strusch a dar restricziuns, uschia suppona il KOF. Tuttina restia il dumber dals giasts da l'exteriur sin in nivel pli bass ch'avant la pandemia. Tenor la prognosa surpassan las pernottaziuns da l'enviern proxim probabel per pauc il nivel da pernottaziuns d'avant corona. Fin il 2023 spetga il KOF ch'il dumber da pernottaziuns dals giasts svizzers s'augmenta levamain, quellas dals giasts da l'exteriur creschia er, na cuntanscha dentant betg l'anteriur livel.


text:
La sinfonia en C-Dur ha Bizet cumponì cun sulet 17 onns. Quai è anc avant ch'el ha survegnì il grond premi da Roma ed ha pudì ir durant trais onns en la chapitala taliana per profundar sia scolaziun musicala. Bizet n'era da lez temp anc betg enconuschent, uschia n'ha el sez er mai udì sia sinfonia. Durant 80 onns èn las notas da questa sinfonia, la partitura stada zuppada en in truchet. Cartaivlamain è quell'ovra er sulet il resultat d'in exercizi d'in cumponist giuven.
Musicalmain pon ins constatar che Bizet, in cumponist da la romantica, è sorientà fitg vid ils idols da la classica. Sia sinfonia fa la parita d'ina sinfonia à la Haydn u Mozart. Bizet ha dà fadia da cumponer ina sinfonia cun ina clera furma ed in solida basa tonala, dentant senza far stinà da scolar. La zunt equilibrada orchestraziun en quella sinfonia mussa las abilitads da Bizet.
Ils titels en l'emissiun
L’emissiun cun musica classica da differents cumponists ord tut las epocas. Interpretada d’orchesters e solists da renum.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Il Cussegl federal sustegna in'iniziativa da la cumissiun da l'ambient dal Cussegl dals chantuns per regular preventivamain la populaziun da lufs, vul dir avant che donns schabegian. Lufs singuls duain ins pudair sajettar pli svelt sch'els sajan in privel, era quai sustegna il Cussegl federal.
La repartiziun tranter chantuns e Confederaziun duai restar
Las propostas da la cumissiun sa tegnan dentant vi da la repartiziun da cumpetenzas tranter chantuns e Confederaziun. Tar la votaziun davart la lescha da chatscha il 2020 ch'è vegnida renviada, è quai stà ina da las criticas principalas, e la cumissiun da l'ambient ha resguardà quai.
Che la Confederaziun porta Ils custs da persunal tar il chantun che sa fatschenta cun fatgs dal luf, na vul il Cussegl federal betg.
Premissas per sajettar in luf
Tenor l'ordinaziun federala da chatscha dastga in luf vegnir sajettà, suenter ch’el accumplescha ina da las suandantas premissas:
- stgarpà entaifer quatter mais 25 animals da niz pitschens
- stgarpà entaifer in mais 15 animals da niz pitschens
- stgarpà entaifer quatter mais 10 animals da niz pitschens, sch'igl ha pli baud schon dà donns entras lufs
- stgarpà entaifer dus mais 2 animals da niz gronds
Sco animals da niz gronds valan las spezias bovinas, equestras e camelids dal mund nov – tranter auter èn quai vatgas, chavals, asens, camels e lamas. E las reglas valan mo sche mesiras da protecziun supportablas èn gia avant maun.
D’in triep dastgan la mesadad dals chagniels vegnir sajettads. Quai dentant be sch'il triep e sa reproducì durant l'onn dal cumportament problematic.
Sch'i sa tracta d'in triep è ina lubientscha dal BAFU necessaria per pudair sajettar. Tar in luf singul dastga il chantun dar la lubientscha da sajettar senza consentiment da l'Uffizi federal d'ambient.


text:
Mulhouse
Mulhouse (parnonzia milanesa: mulôs; in todesch: Mühlhausen; in alsazian: Mehlhüsa, parnonziaa [mɪlˈhyːsə]; in olandes istoregh: Mulhuizen) l'è ona città de la Francia oriental.
Geografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La città la se troeuva dent a la region de l'Alsazia, departement del Reno de Sora. L'è traversada del fiumm Ill (todesch: Ell). L'è spartida in quatter canton.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del 58 prima de Crist la pianura che gh'è in tra l'Ill e i Vos'gi l'ha veduu 'na battaja in tra Giuli Ceser e 'l german Ariovist.
El nomm de la città el solta foeura per la prima voeulta in del 803 tant 'me Mulinhuson (che 'l voeur dì i cà di molin). La s'è sviluppada in duu nucli: vun el partegniva ai vescov de Strasburgh, l'alter ai Hohenstaufen. In del 1223 i cittadin hann traa giò el castell del vescov. Sotta l'imperador Rodolf I d'Asburgh Mulhouse l'è vegnuda ona città libera, cognossuda anca 'me "Republega de Mulhouse". In del 1512 la città l'è passada ai Svizzer, e l'ha tolt part a la lotta contra i canton cattolegh in del 1523. In del 1586 la s'è destaccada de la Confederazion e l'è vegnuda ona republega neutral. In del 1798 on plebiscito l'ha votaa per giontàss a la Francia. L'è staa inscì fina al 1871, quand Mulhouse e tutta l'Alsazia hinn passaa a la Germania, e l'è restada todesca fina a la fin de la I Guerra Mondial.


text:
Ils 25 da settember 2016 la populaziun ha votà davart l'iniziativa dal pievel «AVSplus: per ina AVS ferma».
Da tge sa tracti?
L’iniziativa dal pievel pretenda d’auzar per 10 pertschient tut las rentas da vegliadetgna actualas e futuras da la AVS.
La dumonda da votaziun
Vulais Vus acceptar l’iniziativa dal pievel «AVSplus: per ina AVS ferma»?
Recumandaziun a las votantas ed als votants
Il Cussegl naziunal ha refusà l’iniziativa cun 139 cunter 53 vuschs ed 1 abstenziun, il Cussegl dals chantuns cun 33 cunter 9 vuschs ed 1 abstenziun.
Documentaziun
Explicaziuns dal Cussegl federal
Links
Co, nua, cura? – Infurmaziuns utilas per las votantas ed ils votants
Cura è avert mes biro da votaziun? Cura stoss jau trametter mia votaziun per correspondenza? Tge duai jau resgurdar cun emplenir il cedel da votar?
Ultima midada 24.01.2022


text:
Ricchi e Poveri
I Ricchi e Poveri (I Ric e i Pòvar) i èṅ un grup muśicàl genuéś mis in pē in dal 1968.
Cun da piò ad 20 migliòṅ ad disc vindû, in di an Stanta e Utànta, i aṅ fat dvintàr soquànt di sò sìngui di sucès bèi grôs in di marcâ itagliàṅ e furastér. I aṅ cuncùrs par l'Itàglia in dl'Eurovision Song Contest dal 1978 (cun la canta Questo amore, C'l amōr chè) e i èṅ andâ dimóndi vòlti a 'l Fèstival ad Sanrémo rivànd dū vòlti secónd (in dal 1970 cun La prima cosa bella, Al prim quèl bèl, e in dal 1971), na vòlta quìnt (in dal 1981) e na vòlta prim, in dal 1985 cun la cansòṅ Se m'innamoro (S'a m inamōr).
I sò braṅ più famóś e cgnusû ad tut i èṅ pròpria dū ad quéi cantâ in sal palc sanreméś: Che sarà (Cuś a sarà) dal 1971 e Sarà perché ti amo (A sarà parchè a t vój bèṅ) dal 1981, quésta chè cantàda anc in spagnōl par la mesicàna Thalía. A gh'è anc da dir che soquànt di sò pès i èṅ stâ sarnî cuma siggli ad traśmisiòṅ televiśìvi pupulàri, cuma Coriandoli su di noi (Curiàndui in sima a nuàtar), Mamma Maria (Mama Marìa), Come vorrei (Cum a vrév) e Piccolo amore (Amōr pìcul).
Biugrafìa
Al grup lìgur al nas miténd insém dū cantànt masć (Franco Gatti nâ al 4 'd Utóbar dal 1942 e Angelo Sotgiu nâ al 22 ad Favràr dal 1946) e dū cantànti fémni (la bruna Angela Brambati nada al 20 'd Utóbar dal 1947 e la biónda Marina Occhiena nada al 10 ad Mars dal 1950). Tut i mémbar i èṅ di Genuéś a part Sotgiu c'l è 'n sardagnōl.
In di prim tèmp i quàtar i ś vistìvan anc in na manéra tuta sua par dar valōr a 'l nóm ch'i s éran sarnî: dū da strasàr e dū da burghéś.
In dal 1981 la Marina la lasa 'l grup par di scas cun l’Angela. A s vèṅ a savér che la biónda l'iva fargâ ad nascòst 'l óm a cl'atra.
A cal punt lè al grup al cuntìnua listés cun sōl tri cumpunènt.
Discugrafìa
Àlbum
- 1970 Ricchi e Poveri
- 1970 L'altra faccia dei Ricchi e Poveri
- 1971 Amici miei
- 1971 Che sarà
- 1971 Con l'aiuto del signore racòlta
- 1972 Un diadema di successi
- 1973 Concerto live dal viṿ
- 1974 Penso sorrido e canto
- 1976 Ricchi & Poveri racòlta
- 1976 I musicanti
- 1978 Ricchi & Poveri racòlta
- 1978 Questo amore
- 1980 Ricchi & Poveri racòlta p'r al marcâ spagnōl
- 1980 Come eravamo
- 1981 E penso a te
- 1982 Mamma Maria
- 1983 Voulez vous danser
- 1983 Ieri e oggi racòlta
- 1986 Dimmi quando
- 1987 Pubblicità
- 1987 Canzoni d'amore racòlta
- 1988 Nascerà Gesù
- 1988 Ricchi & Poveri racòlta
- 1990 Buona giornata e...
- 1990 Una domenica con te
- 1992 Allegro Italiano
- 1994 I grandi successi racòlta
- 1994 I più grandi successi racòlta
- 1994 Los grandes exitos racòlta p'r al marcâ spagnōl
- 1999 Parla col cuore racòlta cun soquànt braṅ nóṿ
- 1999 Friends racòlta p'r al marcâ americàṅ
- 2001 I grandi successi originali racòlta


text:
Blaulicht
2022-08-09 09:00:12
Grischun: Cumenzament da la scola 2022 – Sa fermar per uffants da scola (Bild: Kantonspolizei Graubünden)
A partir dal glindesdi, ils 15 d`avust 2022, èsi puspè uschè lunsch, wie die Kantonspolizei Graubünden schreibt.
En bleras parts dal Grischun cumenza in nov onn da scola. Millis d`uffants fan per l`emprima giada la via da scola u da scolina.
La Polizia chantunala dal Grischun vegn a rinforzar sia preschientscha en la vischinanza da las scolinas e da las chasas da scola. Uffants èn emprendists en il traffic.
Els n`enconuschan anc betg ils privels, na san anc betg valitar endretg las sveltezzas e las distanzas ed er betg s`imaginar il traject ch`in auto dovra per sa fermar. Na reduci betg mo Vossa sveltezza, mabain fermai adina dal tuttafatg Voss vehichel, cura ch`in uffant vul traversar la via.
Da la polizia emprendan ils uffants numnadamain da traversar la via pir, cura che las rodas na sa movan betg pli. La Polizia chantunala dal Grischun sustegna la campagna per la via da scola "Sa fermar per uffants da scola".
Questa campagna vegn realisada da l`Associaziun Traffic ed Ambient (ATA) e dal post da cussegliaziun da la Mobilitad da peduns Svizra e finanziada tras il Fond per la segirezza stradala (FSS). Dapli preschientscha da la polizia al cumenzament da la scola Per segirar las vias da scola e per proteger las pli giuvnas participantas ed ils pli giuvens participants dal traffic, vegn la Polizia chantunala dal Grischun a far dapli controllas da la sveltezza e da las vias da scola en las vischnancas.
Parallelamain visitan ils instructurs da traffic da la Polizia chantunala dal Grischun tut las scolinas en il chantun e mussan als uffants, co ch`els ston sa cuntegnair per traversar la via..
Suche nach Stichworten:
Grischun: Cumenzament scola 2022 Sa fermar uffants scola


text:
Lemon II
El Lemon II a l'è on clon de l'Apple II Plus europee faa in Italia e prodott di aziend Selcom, Jen, Belton e Lemon Italia in su la bas de 'na scheda mader de la Selcom, clon de la scheda de l'Apple II Europlus.
Caratteristich[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Lemon a l'era in sostanza on Apple II Europlus cont i EPROM inscambi di ROM, che costaven men de fà in ca. Tucc i riferiment a la Apple a hinn staa cavaa via e sosituii cont on alter frutt a cinch letter, ossia "Lemon".
A l'era donca 'na cobbia al 100% compatibil cont l'original, e l'ha determinaa el sò success commercial.
Variant[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Lemon a l'è staa presentaa in pussee variant: Se la scheda a l'era la midemma cambiava el case, di voeult faa in plastica di voeult in alluminio. Di version pussee innanz in del temp, dopo del success commercial, doperaven di ROM.
A gh'è staa anca on Lemon portatil importaa de l'Orient.


text:
Ils dus economs vegnan onurads per lur merits en connex cun la teoria da contracts, l’uschenumnada «Contract Theory». Lur lavur saja impurtanta per chapir constructs da contracts, per exempel da top-managers. Uschia l’argumentaziun da l’Academia roiala. Omadus economs vivan e lavuran en ils Stadis Unids: Holmström docescha al Massachusetts Institute of Technology (MIT) e Hart a la Harvard University.
Premi betg previs dad Alfred Nobel
Il premi da l'economia vegn surdà per la 48avla giada. Atgnamain n'è il premi per las scienzas economicas gnanc in premi Nobel. El na va en scadin cas betg enavos sin l'inventader dal dinamit Alfred Nobel. La banca centrala da la Svezia regala quest premi dapi il 1968 en regurdientscha da Nobel.
RR novitads 12:00


text:
Val de Bregn
La Val de Bregn (anca Val de Blegn; parnonzi locai: [vɑl da breɲ] a Lontega, [val da breɲ] a Semion; Valle di Blenio in Italian; Val da Blegn in Romancc; Palenzertal o Bollenztal in Todesch storegh) l'è üna val dal Cantun Ticin.
La tö part al grup di Alp Lepontin e l'è traversada dal Ticin de Bregn, ün di affluenc püssee impurtanc dal Ticin. La cunfina a nord e a est cunt i vai di Grigiun (la Surselva e la Calanca), cunt la Val Riviera a sud e cunt la Leventina a ovest.
I abitanc de la val i se ciamen bregnin.
Geografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Val de Bregn la se troeuva strengiuda in tra la vall del Tesin a ovest (per vess pussee precis, la Leventina e la Riviera) e la Val Calanca a est. L'è traversada del fiumm Brenn (che in dialett l'è ciamaa anca tesin, in del sens de "gran fiumm"). In tra i sotta-vai pussee important a gh'è la Val Malvaja e la Vall de Camp. A nord a gh'è la Surselva (Canton Grison). Vun di giov de montagna che se troeuven in tra i dò vai l'è la Greina.
In tra i montagn pussee important de la vall a cuntom:
On alter pass proppi important a l'è quell del Lucmagn, che l'è staa doperaa on mucc de voeult in del passaa.
Paes de la Val de Bregn[Modifega | modifica 'l sorgent]
Del pont de vista politegh, al dì d'incoeu la Val de Bregn l'è on distrett del Canton Tesin, e la gh'ha trii comun: Aquarossa, Bregn e Sarravall.
Quei trii comun chì gh'hann on mucc de frazion, che fin a on quai ann fa eren anca lor di comun. I paes pussee important de la vall a hinn:
- Aquarossa
- Bregn
- Sarravall
Lenguagg[Modifega | modifica 'l sorgent]
Compagn de tutt el Canton Tesin, anca in de la Val de Bregn la lengua offiziala l'è l'Italian. La lengua local inveci l'è 'l lombard. In particolar, el dialett local a l'è de tipo alpin, e l'è puttost conservativ. El dialett bregnon el gh'ha on status litterari ben pussee vegg respett ai alter parlà tisines, perchè l'era drovaa de on grupp de poeta 'me lengua convenzional de l'Accademiglia dra Val de Bregn, comandada (in tra i alter), del pittor Paol Lomazz.[1][2]
Religion[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Val de Bregn la se troeuva dent a la Diocesi de Lugan. Per on bell poo de temp, però la s'è trovada sotta l'Arcidiocesi de Milan e, per 'sta reson, anch al dì d'incoeu in de la vall la se fa la messa cont el rit ambrosian. Donca, l'è voeuna di tre vai ambrosiann del Canton Tesin.
Vos correlaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Canton Tisin
- Distrett de Bregn
- Tesin de Bregn
- Dialett de la Val de Bregn
- Accademiglia de la Val de Bregn


text:
Sco represchentanta locala/represchentant local essas Vus la fatscha da la Pro Senectute Grischun en Vossa vischnanca.
Dapli infurmaziuns
Sche Vus essas ina persuna sportiva, è la scolaziun a la manadra u al manader da sport per creschids exact il dretg per Vus.
Dapli infurmaziuns
Vulais Vus accumpagnar regularmain u punctualmain umans attempads durant che lur confamigliars èn absents?
Dapli infurmaziuns
Giai anc ina giada a scola e collavurai en il project che collia las generaziuns!
Infurmaziuns detagliadas
Sco schef u scheffa da la chadaina da telefon procurais Vus che la chadaina da telefon funcziunia bain.
Dapli infurmaziuns
Vus essas cordialmain envidà/envidada da participar a la scuntrada da las senioras e dals seniors.


text:
Region de Bratislava
La Region de Bratislava (Bratislavský kraj in slovach) a l'è 'na region de la Slovachia, in pè del 24 luj 1996, con capital Bratislava.
La gh'ha dent i distrecc de Distret de Bratislava 1, Distret de Bratislava 2, Distret de Bratislava 3, Distret de Bratislava 4, Distret de Bratislava 5, Distret de Pezinok, Distret de Malacky e Distret de Senec e 'l so president a l'è ol Juraj Droba. La confina con Region de Trnava, Burgenland, Bratislava autonomous region, Üngheria e Austria de Sota.
Ligam de foeura[Modifega | modifica 'l sorgent]
Oter progecc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su regione di Bratislava


text:
Mikheil Saak'ashvili
Mikheil Saak'ashvili (georgian: მიხეილ სააკაშვილი, trasliteraa anca Mixeil Saakašvili; Tbilisi, 21 de dicember del 1967) a l'è on politegh georgian.
A l'è staa vun di capp de la Revoluzion di Roeus (2004), che l'ha scasciaa via el vegg president Eduard Shevardnadze. L'è suceduu al capp de statt provisori (la Nino Burjanadze) e l'è vegnuu el noeuv president de la Republega fin'al 2007.
A l'è staa eleggiuu torna in del 2008 per alter cinch agn. Duranta la soa presidenza gh'è stada ona guerra con la Russia per la quistion de l'Ossezia del Sud. In ogni cas, l'ategiament del Saak'ashvili a l'è semper staa contrari a la Russia, e pussee vesin al mond ocidental.


text:
Voss dretgs a la plazza da lavur
Durant la gravidanza profiteschan dunnas da dretgs spezials a la plazza da lavur. Las mesiras las pli impurtantas che Voss patrun duess prender èn las suandantas:
Voss temp da lavur na dastga betg surpassar nov uras per di, er sche Voss contract da lavur prevesa quai.
Vus dastgais mo cuntinuar cun lavurs grevas u privlusas, sche Vossa activitad n’è nagina ristga per Vus e per Voss uffant. Voss patrun sto laschar far in'analisa da la ristga per garantir ch’i n’exista nagin privel per Vus e per Voss uffant betg anc naschì.
En cas d'ina periclitaziun sto Voss patrun prender mesiras da protecziun adattadas u porscher a Vus in'activitad equivalenta, ma segira e betg memia stentusa.
Sche Vus lavurais normalmain tranter las 20.00 e las 06.00, pudais Vus pretender durant ils emprims sis mais da la gravidanza che Vus survegnias ina lavur equivalenta durant il di.
Durant las otg emnas avant la naschientscha è la lavur da notg scumandada cumplettamain per dunnas en speranza.
Vus stuais avair la pussaivladad d'As metter giu e da ruassar durant il di en ina stanza separada.
Absenza e paja
Sche Vus na pudais betg ir a lavurar durant Vossa gravidanza, survegnis Vus Vossa paja usitada, sche Vus preschentais in attest d’ina media u d’in medi, sco en cas d'ina absenza pervia malsogna.
Vus pudais As perstgisar da la lavur cun infurmar Vossa superiura u Voss superiur. Ma faschai attenziun: Senza in attest d’ina media u d’in medi n’è Voss patrun betg adina obligà da pajar vinavant il salari.
Sche Vus lavurais durant la notg ed il patrun n’As po betg porscher ina lavur equivalenta durant il di, essas Vus dispensada da la lavur e pudais pretender 80 pertschient da Voss salari. Il medem vala per lavurs stentusas u privlusas.
Uschespert che Vus returnais dal congedi da maternitad, avais Vus il dretg da pretender tschertas disposiziuns organisatoricas per proteger Vossa sanadad, per exempel er da tezzar Voss uffant, sche Vus giavischais quai.
En detagl:
Vossa lavur quotidiana na dastga betg surpassar nov uras, er sche Voss contract da lavur prevesa quai.
Il temp necessari per tezzar u per pumpar giu il latg As sto vegnir mess a disposiziun. Quest temp quinta sco temp da lavur pajà (almain 30 minutas tar in di da lavur da fin a 4 uras; 60 minutas durant in di da lavur da dapli che 4 uras; 90 minutas durant in di da lavur da dapli che 7 uras).
Sin dumonda pudais Vus vegnir deliberada da lavurs grevas e privlusas.
Voss patrun na po betg schliar la relaziun da lavur durant Vossa gravidanza ed er betg durant las emprimas 16 emnas suenter la naschientscha da Voss uffant.
El As po dentant disdir en cas che Vus vegnis en speranza durant il temp da prova. Er per motivs gravants (p.ex. en cas d'enguladitsch) pudais Vus vegnir relaschada, u che la disditga succeda en enclegientscha vicendaivla tranter Vus e Vossa superiura u Voss superiur.
Sco lavuranta pudais Vus disdir da tut temp il contract da lavur, er durant la gravidanza e durant il congedi da maternitad.
Resguardai per plaschair: Il bab da l’uffant po vegnir relaschà durant il congedi da paternitad.
Dapli davart il tema protecziun da la maternitad e davart il mund da lavur vegnis Vus a savair en la broschura «Protecziun da la maternitad – infurmaziun per dunnas en speranza, mammas che tezzan lur uffant e pagliolancas en ina relaziun da lavur» dal Secretariat da stadi per l’economia (SECO).
Infurmaziuns davart il congedi da maternitad e da paternitad chattais Vus sin la pagina congedi da maternitad e da paternitad.
Infurmaziuns davart la tgira d’uffants ordaifer la famiglia u davart absenzas a la plazza da lavur pervia da malsogna dals uffants chattais Vus sin la pagina Tgira d’uffants ordaifer la famiglia.
Ulteriuras infurmaziuns areguard la disditga chattais Vus sin la pagina Disditga.