text:
Suenter avair examinà il cumod d'arrest da la Spagna sajan ins vegnì a la conclusiun che l'extradiziun saja legitimada. Quai han communitgà ils investigaders dal Bundesland Schleswig-Holstein.
Rebelliun e defraudaziun da daners
La giustia spagnola renfatscha tranter auter rebelliun e defraudaziun da daners publics a Puigdemont. L’october passà aveva l’anteriur president regiunal da la Catalugna proclamà l’independenza da la Catalugna ed. Suenter che la giustia spagnola aveva instradà investigaziuns, era el lura fugì en la Belgia. Viagiond tras la Germania è el vegnì arrestà. Dapi lura è el a Neumünster en praschun. Tenor la procura publica exista en il cas da Puigdemont privel da fugia.
RR novitads 11:00


c: text/html

text:
Inhalt
Naziunal/Internaziunal
-
Lüthi n'è il 2019 probabel betg pli en Moto GP
Tom Lüthi na parta l’autra stagiun probabel betg pli en la Moto GP. Quai ha ditg ses manager Daniel Epp envers SRF. La raschun saja ch’il team actual da Lüthi, VDS termineschia il pli probabel il project «Moto GP».
Per in plaz en in auter team manchian dentant ils meds finanzials, uschia il manager da Tom Lüthi, Daniel Epp. El quintia dentant che Lüthi cuntinueschia sia carriera en la Moto 2. La decisiun finala duaja crudar l’emprima mesadad da l’avust.
RR novitads 12:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Inhalt
Chantun
-
Nagin agid social per burgais da l’UE en il Grischun
La regenza grischuna ha approvà la revisiun parziala da la lescha chantunala per il sustegn da burgais da l'UE. Quella prevesa nagin agid social per burgais da l'Uniun europeica ch'èn vegnids en Svizra per tschertgar ina lavur.
Cun questa midada vegni stgaffì ina basa legala sin plaun chantunal. Enfin ussa stuevan persunas cun ina permissiun da dimora curta betg cumprovar ch'ellas hajan avunda meds finanzials per pudair viver en Svizra.
RR novitads 12:00


text:
Igl è in document dal chant Sursilvan co i n'ha anc mai dà el:
La purschida consista dad ina cronica cun 243 paginas e latiers datti da cumprar in DC cun producziuns da 28 chors sursilvans.
Rimnà documents davent da l'onn 1867
La pli gronda sfida per l'autur da la cronica Erwin Ardüser è stà da chattar documents da l’entschatta dal district da chant. Ils sulets documents che raquintan da quest temp da l'onn 1867 eran la finala las gasettas. «Der freie Rhätier» u la «Gasetta Romontscha» eran las gasettas che rapportavan sur da las festas a chant en Surselva. Ellas publitgavan er mintgatant ils rapports dals experts. Uss pon questas publicaziuns dar ina survista dal svilup dal chant en Surselva.
Tut ils chors cun text e foto
La cronica resguarda era persunas contemporanas che raquintan reminiscenzas ord da lur temp sco chantadurs, dirigents, presidents ed en autras funcziuns tar ils chors. Plinavant vegnan tut ils chors dal district purtretads cun text e fotografias.
Ina rubrica che fa impressiun èn las fotografias dals chor ch’èn vegnids schliads e n’existan betg pli. 38 chors emplainan la rubrica «ei era inagada».
RR actualitad 11:00


text:
Curt suenter ch'il schef da partida da l'ÖVP, Sebastian Kurz, ha annunzià il mardi da vulair tractar cun la partida da dretga FPÖ davart ina pussibla coaliziun, ha annunzià la FPÖ da vulair entrar en discussiun. Quai scriva l'agentura da novitads svizra SDA.
Heinz-Christian Strache (FPÖ): «Discurs na sto betg avair fin positiva»
En sia posiziun ha il schef da la FPÖ Heinz-Christian Strache dentant punctuà, ch'ina coaliziun fetschia be senn, sche la FPÖ possia er manar ses cuntegns en la regenza. I dettia bain temas cuminaivels, ma er differenzas fundamentalas.
Uschia ha Strache bain aderì a discurs, dentant laschà avert la fin da quels.
Sebastian Kurz (ÖVP): «Gronda voluntad da midaments per l'Austria»
I dettia blers temas, che fatschentian tant la ÖVP sco er la FPÖ, ha ditg il schef da l’ÖVP Sebastian Kurz il mardi a Vienna: Quai saja da limitar l'immigraziun illegala fin sin nulla, far main attractivs ils sistems socials per persunas che vegnan da l’exteriur e da sbassar las impostas oravant tut per persunas cun entradas bassas.
En pli hajan tuttas duas partidas la gronda voluntad da far midadas e l’Austria haja merità, da survegnir da maniera sperta e speditiva ina regenza nova.
RR novitads 12:00
Elecziuns Austria 15-10-2017
En las elecziuns dal parlament aveva la partida conservativa ÖVP gudagnà cun 31,5% da las vuschs. La SPÖ, la partida regenta cun il chancelier federal Christian Kern, ha pers marcantamain (be anc 26,9%). La terz ferma partida era vegnida la partida da dretga FPÖ (26%). Ils verd eran schizunt crudads or dal Cussegl naziunal austriac.


text:
En in scriver als crediturs rinfatscha l’uffizi da concurs Plessur, a las bancas UBS e Banca chantunala grischuna dad avair violà considerablamain lur obligaziun da diligenza. Uschia saja vegnidas fatgas transacziuns dubiusas senza che las bancas avessan reagì.
Annen: «Carambolascha totala»
Il manader da l’Uffizi da concurs Plessur, Philipp Annen, discurra dad ina carambolascha totala, nua ch’i saja grev da numnar ils donns che mintga involvà haja chaschunà. El spera, ch’il derschader possia reparter las summas sin ils culpants.
Sper las duas bancas ha l'uffizi da concurs er denunzià ils revisurs da l'interpresa fiduziaria. Là speria el sin in resultat bilateral, ha ditg Annen envers RTR.
Cunter l'interpresa eran vegnidas inoltradas pretensiuns da 16 milliuns francs; 7,8 milliuns ha l'uffizi da concurs acceptà.
RR novitads 07:00 / actualitad bunura


text:
Dapi che Andreas Meyer ha surpiglià la direcziun tar la Viafier federala il 2007, ha la SBB vendì terren en ina valita dad 1,5 milliardas francs. Sulet l'onn passà hajan ins vendì terren per 203,7 milliuns francs, rapporta la gasetta «SonntagsBlick». Ina gronda part dal terren ha la SBB vendì a privats.
Las venditas na plaschan dentant betg a tuts. Uschia discurra la cussegliera naziunala da la Partida socialdemocrata da Turitg Jacqueline Badran d'ina «defraudaziun da possess dal pievel svizzer».
Sviluppar enstagl da vender
En futur veglian ins dentant vender pli pauc terren, ha in pledader da la SBB ditg. La SBB veglia midar la funcziun da quels ed utilisar sez els.
Terren da la SBB
La SBB posseda dapli che 94 milliuns meters quadrat terren. Quai è pli grond ch'il Lai da Turitg.
RR novitads 12:00


text:
BÜGA viver cuminaivlamain il traffic public
Il BÜGA sco abunament per il transport liber en il Grischun, tgi n'enconuscha betg quel? Però quest bigliet cumpiglia anc dapli. Las interpresas da transport en il chantun Grischun s'uneschan sut questa marca e vivan cuminaivlamain il traffic public en il Grischun. Innovaziun sco er projects dal traffic public en il Grischun stattan en il center e vegnan sustegnids da l'uffizi d'energia e da traffic.
Dapli purschidas per il medem pretsch
Cun il BÜGA avais Vus la dretga charta en satg. Ultra da quai vegnan meglierads punctualmain ils uraris en il Grischun. Las midadas detagliadas chattais Vus sin la pagina d'internet da l'uffizi d'energia e da traffic (UEnTr) dal Grischun en la rubrica "urari".


text:
Strusch in’emna avant ch’il campiunadi europeic da ballape cumenza, han ils servetschs secrets arrestà in um ch’aveva para planisà 15 attentats sin l’EURO en Frantscha. Sco il servetsch secret da l’Ucraina annunzia, saja in um franzos vegni arrestà a Kiew.
L’um aveva para prendì si contact cun gruppaziuns militantas en l’Ucraina per cumprar armas e muniziun. Para aveva l’um 125 kilos dinamit e pliras armas sin el cura ch’el è vegnì arrestà da la polizia.
Ina part da las armas avevi il servetsch sez vendì al suspectus, quai per pudair la finala arrestar el. Quai ha communitgà il servetsch secret da l’Ucraina.
RR novitads 14:00


text:
Questas novaziuns eran gia stadas en discussiun avant 6 onns. Lura aveva la lescha però fatg naufragi pervi da la PPS, la PS ed ils Verds. La PPS ha entant midà maini e declera quai cun la situaziun da smanatscha ch'è sa midada. Il servetsch secret dovria dapli cumpetenzas e meds moderns per impedir attatgas terroristicas. Senza segirtad na dettia nagina libertad.
Attatga da spiun senza suspect
Ils adversaris, oravant tut ils Verds, averteschan d'attatgas da spiun e la surveglianza totala. Persunas suspectadas pon gia oz vegnir survegliadas, uschia lur argument. Survegliar insatgi senza in suspect sin in delict penal na giaja betg. Ils dretgs fundamentals na dastgian betg vegnir restrenschids en favur d'ina segirtad supponida.
L'ultim pled en chapitel dastgass avair il pievel svizzer cunquai ch'ils adversaris smanatschan cun il referendum.
RR novitads 14:00


text:
En tut visitan fin 35’000 persunas durant las trais fin d’emnas las cursas dal White Turf. Tranter quellas er mintga dumengia bun 700 giasts ch’èn envidads dals sponsurs da l’eveniment. Per els datti – sper la tradiziunala liongia da brassar sper la pista – in entir menu squisit servì en las tendas da VIP stgaudadas.
I na dat betg in NA per il giast
Temperaturas chaudas fan quitads
Responsabel per la cuschina sin il lai è dapi passa 25 onns l’interpresa da catering “Gamma”. Niculin Peter da Bever è in dils responsabels per il bainstar dals giasts en las tendas exclusivas. Quest onn ha l’organisaziun gì da cumbatter cun plirs problems sin il glatsch. Oravant tut cun l’aua che smatga si a la surfatscha e na lubescha pli da duvrar tut las tendas.
Dumandà flexibilitad ed organisaziun
Perquai hajan ins gì da translocar per part las cuschinas en auters lieus ha declerà Niculin Peter. E singulas gruppas da giasts hajan quest onn er da mangiar dador la tenda las buntads exclusivas. Quai per evitar memia pais sin la vetta da glatsch en las tendas.
Terza dumengia cun 13’800 aspectaturs
Suenter ch’ils organisaturs han gì da desdir l’emprima dumengia da cursas e scursanir marcantamain ils trajects da la segunda, èn las cundiziuns da la vetta da naiv sin il lai schelà stadas acceptablas per l’ultima fin d’emna dal White Turf San Murezzan.
Spustà datas causa mastranzas mundialas da skis
Causa il champiunadi da skis a San Murezzan proxim onn, vegnan las datas dal White Turf spustadas per in’emna. Las cursas han lieu als 12, 19 e 26 da favrer 2017.


text:
Gaudin ha fatg carriera en il militar. Dal 1987 è el stà en il corp d'instrucziun per gruppas mecanicas e ligeras. En l’onn 2000 ha el gì il commando dad ina equipa da provediment da l’OSZE a Bosnia-Erzegovina. A partir dal 2003 ha el fatg in studi al Nato «Defence College» a Roma. Suenter è el stà activ en diversas funcziuns da direcziun en il militar. Suondadas èn ulteriuras scolaziuns al «Defence College a Chicksands (GB) ed al Institut des Hautes Etudes de Défense Nationale a Paris. Dal 2008 ha Gaudin surpiglià il post sco schef dal servetsch secret dal militar. Dapi il 2016 è el attasché da defensiun en l'ambassada Svizra a Paris.
Jean-Philippe Gaudin surpiglia il post ils 1. da fanadur. Il vadais surpiglia il post da Markus Seiler che ha manà il post dapi il 2008. Seiler ha midà la fin dal 2017 en l’ uffizi per affars da l’exteriur sco secretari general.
Temp inquiet
Gaudin surpiglia il servetsch da novitads statal en ina fasa inquieta. Dal 2012 aveva in collavuratur engulà datas secretas. Era ha l’affera enturn il spiun svizzer arrestà en la Germania, Daniel Moser, chaschunà temps turbulents.
RR actualitad 17:00


text:
Tenor il nov minister da l'exteriur tudestg, Heiko Maas, n'han las elecziuns en la Russia betg correspundì als standards europeics. D'ina concurrenza politica faira na possian ins franc betg discurrer en tut ils puncts, ha Maas commentà il glindesdi las elecziuns – durant l'inscunter dals ministers da l'exteriur da l'Uniun europeica. Er ch'ins haja pudì eleger sin la peninsla da la Crim che la Russia haja annectà illegalmain, n'è per Maas betg correct.
Tuttina veglia el mantegnair il dialog cun Wladimir Putin, che resta suenter las elecziuns vinavant en uffizi. «La Russia vegn a restar in partenari difficil. Ma tuttina è il dialog cun la Russia necessari per chattar ina schliaziun per ils gronds conflicts internaziunals.» Ins spetgia contribuziuns constructivas da la Russia. E quai dapli ch'en il davos temp.
Er l'OSZE crititgescha las elecziuns
Er l’organisaziun per la segirezza e la collavuraziun en l’Europa ha crititgà las elecziuns dal president en Russia. In’elecziun senza concurrenza na saja betg in’elecziun dretga. Blers candidats hajan gia avant las elecziuns ditg ch'els n'hajan nagina schanza.
Cler resultat, ma er correct?
Putin ha la dumengia cleramain gudagnà l'elecziun. Quai cun bunamain 77% da las vuschs. Observaturs da las elecziuns rapportan dentant da pli che 1'500 irregularitads.
RR novitads 11:00


text:
Festival europeic da chors da giuvenils a Basilea (1. part)
- Dumengia, 10.7.2016, 14:03
-
Emprima emissiun:
- Dumengia, 10.7.2016, 14:03, RTR
Al 10avel Festival chantan 18 chors da giuvenils da 10 divers pajais.
18 chors d'uffants e da giuvenils da l'Europa, Russia, Tirchia ed Indonesia han dà 40 concerts a Basilea e conturns. Dals 4 fin 8 da matg 2016 ha quest festival europeic da giubileum gì lieu. RTR ha registrà dus concerts, quel en la claustra da Mariastein e quel en il Dom dad Arlesheim.
En l'emissiun purtain nus impressiuns dal concert «surprise» a Mariastein. Nus udin: Knabencantorei Basel, La Choraline, Choeur de Filles de La Monnaie ord la Belgia e Bogaziçi Jazz Choir da la Tirchia.
Redacziun: G.G. Decurtins


text:
Toponomastica: cie ardiment
September 27, 2016 by hotminnie
Sot a Durnwalder é la toponomastica gnuda trateda plu outes, mo an ne é nia ruvés anencef. Permó ti ultims agn de sia legislatura án laoré con plu scerieté ence da pert di talians che boicotova zenza vigni proposta che ne tigniva nia cont de duc i toponims metus ju tl talian da Tolomei. Dl 2012 él nasciù na lege sun la toponomastica che ne parova nia damat. Ma contra chesta á l govern zentral fat recurs dant a la Court Costituzionala; chesta ess dan puec dis audì da traté chest problem, mo l senatour Palermo á bloché dut, davia che al parova che la lege fossa gnuda refudeda. En San Matie ( 21.09.2016) se á la Comiscion di 6 aposta abiné a Bulsan, mo ai á tizé legna verda che al é ju su n fum fosch y perchel messei tost endò se abiné per aprové defin na norma de atuazion che dijará che na Comiscion paritetica dess ti fé les propostes a la provinzia per partorí la lege de toponomastica definitiva.
Al vegn rejoné de na comiscion paritetica; paritetich vuel pu dì te Südtirol che vigni grup mess avei raprejentanc unfat, zenza ne é na comiscion nia paritetica, mo che ala descrimineia l grup ladin. Mo rejoné án che al dess ruvé te chesta Comiscion la medema cumpeida de talians y de todesc, zenza ladins!! An ne ará mine l ardiment da ignoré daldut l grup ladin che é l plu vedl de Tirol y á i toponims plu vedli che mess gnì mantegnis inant! I ladins mess se fé avalei si derc pro la politica.
Lois Trebo


text:
Igl ei stau igl unviern 1991 cura ch’entgins giuvenils han giu l’idea da fundar ina musica da tscheiver a Trun. Da quei temps prendevan gia entginas musicas indigenas part dil tscheiver a Trun ed era nus levan separticipar activamein a quell’occurenza.
All’entschatta hai giu num encurrir avunda commembers per insumma saver far in tec musica. Grazia al grond engaschi dil Gion, Iso e Patric (els meretan da vegnir numnai) havein nus beinspert anflau persunas ch’eran medemamein fascinadas dall’idea da far musica da tscheiver.
Lu, il mars 1991 ein tuts interessai seradunai alla radunonza da fundaziun. Ussa stueva l’idea dall’entschatta survegnir empau fuorma ed aschia hai dau beinenqual damondas da sligiar. Co duei la muscia da tscheiver haver num? Tgeinins instruments duvrein nus? Danunder survegnin nus ils vestgius? En tgei fuorma lein nus prender part dil tscheiver? – Damondas sin damondas!
Impurtont ei stau all’entschatta da haver in num per noss’uniun. Quel dueva star en connex cun nies vitg e haver ina nota humoristica. Denter pliras propostas ha il num Las lieurs da Trun plaschiu als presents il meglier ed aschia ei la musica da tscheiver era vegnida ‘battegiada’.
Per tut las autras damondas havein pass per pass anflau sligiaziuns aschia che las preparativas pil tscheiver han saviu entscheiver. Cun grond engaschi havein exercitau per aschia saver sepresentar al publicum cun bunas producziuns. Gl’emprem tscheiver cun Las lieurs da Trun ei lu era stau per tuts in grond suczess e ha dau anim da cuntinuar. Oz dumbra l’uniun rodund 43 commembers activs ed ei premurada da delectar era vinavon tuts cun biala musica da tscheiver.
El decuors dils onns ei l’uniun semidada empau, igl intent ei denton restaus il medem.
La musica da tscheiver Las lieurs da Trun vul separticipar e tgirar igl usit da tscheiver a Trun. Ord quei motiv ei noss’uniun dapi entgins onns era responsabla e sestentada da scaffir ina biala ed unica atmosfera da tscheiver al vitg da Trun. Naturalmein prendin nus era part dallas differentas occurenzas da tscheiver ella regiun e lein sedivertir e festivar ensemen cun tuts amitgs dil tscheiver.
Cun ina fatscha rienta mirein anavos sin biars bials muments. Cun gronda curascha mirein anavon e sperein che noss’uniun ed il tscheiver ella Surselva possien prosperar.
VIVA IL TSCHEIVER!
Il mars 1991 ei la musica da tscheiver ‘Las lieurs da Trun’ vegnida fundada entras las suandontas persunas:
Igl intent dall’uniun ei da separticipar activamein e mantener igl usit da tscheiver a Trun ed ella regiun. Plinavon essan nus sestentai da tgirar ina buna collegialitad enteifer ils commembers.
Ils puncts culminonts dall’uniun ein segiramein stai la fiasta da giubileum da 10 onns sco era la partizipaziun als tscheivers a Beringen, Arth, Zofingen, Wetzikon, Freudenstadt (D) eav.
Deplorablamein havein nus era stuiu prender enconuschientscha dalla prematura mort da nies commember ed anteriur president Marcus Deplazes. El ei staus per nus adina in simpatic e segideivel amitg.
Car Marcus ti mauncas, en nos cors eis ti denton adina cun nus!


text:
En quai project da taglia 17 ha il Cussegl federal uss era resguardà pliras propostas dals victurs da las votaziuns per l'imposiziun da taglia sin interpresas III. Uschia propona la regenza federala d’introducir la boxa da patentas en mintga chantun. Quai cun l'effect che las interpresas che han patentas, marcas ni licenzas ston pajar pli pauca taglia sin ils gudogns per quels.
Vinavant duaian era las famiglias vegnir levgiadas fiscalmain per 400 milliuns francs ad onn, ha il cusseglier federala Ueli Maurer detg a la conferenza da medias. Per ch’ils chantuns sustegnian il project da taglia 17 vegn la cumpart dals chantuns vid las entradas da la taglia federala directa auzads da 17% sin 21,2%, quai che purtass lura als chantuns radund 990 milliuns francs dapli.
Partidas anc betg cuntentas
Per las partidas e las organisaziuns è il project da taglia 17 anc betg madir, uschia vegn crititgà che quai dettia memia paucas midadas en cumparegliaziun cun la refurma da taglia da l’imposiziun da taglia sin interpresas III. Per la PS na dettia quai strusch meglieraziuns, la PPS disturba surtut l’auzament da las contribuziuns d’uffants. Era la PLD e la PCD crititgeschan il project da taglia 17.
RR novitads 17:00


text:
Ils experts n’eran betg unids, en tge direcziun che l’economia vegnia sa sviluppar. Per il terz quartal avevan ils experts prognostitgà in plus da 0,2%. Arrivà n'è quel dentant betg, uschia il SECO.
Damain exports da servetschs
La bilantscha nunmidada resulta cunzunt da las expensas dal stadi (+1,8%). Las investiziuns en construcziun e l’export da servetschs percunter è sa reducì tranter fanadur e settember.
Ils tegnairchasa privats han consumà in zic dapli ch’en il segund quartal (+0,4%). La pli gronda cumpart a questa creschientscha deriva dals champs sanadad, traffic, abitar ed energia.
Chemia e farmazia han salvà bilantscha d'exports
Ils exports da rauba èn creschids per 0,5%. Quai cunzunt pervi da la dinamica dals exports da chemia e farmazia. Ils ulteriurs segments sco per exempel l’export d’uras, bischutaria ed instruments da precisiun han per la gronda part nudà ina digren.
En il segund quartal da quest onn nudava il product naziunal brut ina creschientscha (+0,2%), en l’emprim quartal nudava il product naziunal brut perencunter ina digren (-0,3%).
RR novitads 08:00


text:
La deputada da la Partida socialdemocratica PS vul metter prioritadse sa retira suenter avair politisà novs onns en il parlament da Cuira. Tina Gartmann-Albin veglia avair avunda spazi per surpigliar las novas sfidas che spetgian ha ella ditg al Bündner Tagblatt. Tina Gartmann-Albin è actualmain vicepresidenta dal Cussegl grond e po uschia surpigliar sco proxima il presidi.
Tgi che succeda l'avust che vegn a Tina Gartmann-Albin en il cussegl communal da Cuira n'ha la PS anc betg decis.
Il parlament da Cuira ha uschia da desister quest onn dad ina segunda persuna prominenta. Il mars aveva già annunzià Dominik Infanger (PLD) da vulair demissiunar en la sessiun dal zercladur.
RR novitads 08:00


text:
Triors
Triors l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Romans-sur-Isère-2, del circondàre (arrondissement) de Valence e del dipartimènt de la Drôme.
El g'ha 'na popolasiù de 609 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 5,65 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 191 méter a 'na altèsa màsima de 323 méter söl leèl del mar.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Candrian
- Sonda, 12.11.2016, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 12.11.2016, 12:45, RTR
È Andrea in num masculin u feminin?
In auditur vul savair, sche ses num da schlattaina è era ina cumbinaziun cun Ca- sco blers auters nums da famiglia sursilvans? Sche nus pensain als Candreias da Stierva, vesain nus ch'el ha raschun: La chasa tutgava en quest cas ina giada ad in Andreas. Quel num è dapi il temp medieval derasà en Grischun, ma oz na san blers betg pli ch'el signifitgescha en grec ina persuna virila e dattan quest num a lur figlias. En Italia è perquai ina dunna cun num Andrea ina surpraisa. Betg mintga num che finescha cun -a sto esser feminin!
Redacziun: Chasper Pult


text:
Capitala
La capitala (o citaa capitala de Stat), ind el sens plœ streit, l'è la citaa qe l'è la sed del govern de un stat.
Etimolojia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol termen al veng dal latin capitalis, derivazion de caput, qe al g'ha ol significad de capo, guida.
Tipolojia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La capitala la pœl vesser
- orijinaria, çoè qe l'ha dait orijin al so stat (esempe: Paris per la França);
- designada, çoè cernida intra i citaa del stat (esempe: Roma per ol Regn d'Italia);
- fondada, çoè creada per far la capitala (esempe: Costantinopel per l'Impero Roman d'Orient).
Riferiments[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- (IT) Capitale - Geografia, ind la Treccani


text:
Sper l'ultimatum per la Russia, sto la federaziun russa da ballape pajar in chastì da 150'000 euros, communitgescha la Uefa.
Russia accepta mesiras
Il minister da sport russ ha ditg da vulair acceptar la decisiun. Latiers haja Moscau chapientscha, sche la Frantscha tramettia davent fans problematics. Els vegnian chatschads ord il pajais, perquai ch'els na sajan betg vegnids per guardar ballape. Il campiunadi europeic saja ina festa da ballape, ma tuts discurrian mo da patangadas e chastis.
RR novitads 14:00


text:
Dialet leventines
El dialet leventines l'è una variant tisinesa del Lumbard.
Cuntegnüü
- 1 Variant e carateristigh
- 2 Esempi de dialet del Votcent
- 3 I nümer
- 4 I mes de l'ann
- 5 Pruverbi per paes
- 6 Bibliugrafia
- 7 Vus curelaa
- 8 Ligam de föra
Variant e carateristigh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El dialet leventines el gh'ha di punt in cumün cui lenguv returumanz (che un temp eren spantegaa in d'un teritori ben püssee grand de quel del dì d'incö). Quela roba la süced suratüt in di dialet de la val püssee alta.
Tra i vari carateristigh del Leventines a trövum:
- La A toniga despess la se müda in d'una E averta (chì scrita 'me una Ä).
- La gh'è la prepalatizzaziun de la /k/ in d'una quai parola (cumpagn anca d'una quai parlada de la Val Magia e de la Val Verzasca): el ven föra un son che l'è cumpagn del tg di Rumancc.
- In de la val alta el gh'è nò la Ü, che l'è sustitüida de una U nurmala (inveci la Ö la resist anmò).
- Tanti N che in del Milanes gh'han un son nasal, chì vegnen di GN.
Esempi de dialet del Votcent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parabula de Fiö Trasun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ün sert om l'ha avüd düi fiöi.
U püssee giovan de chii l'ha dicc al pà: "Pà, dam la mè part dla roba cu 'm vegn!" e lüi l'ha dividüd a lò la roba.
E passoo mia täncc dì, essend ünid tücc, u fiö püssee giovan l'è näcc in pais luntan, e ignò l'ha träcc via o fäcc sò cul viv da scandalos.
E quand l'ha cunsümoo tütcoss u j'è stäcc üna gran fam in chel pais, e l'ha cumenzoo a 'vèi bisogn.
L'è näcc via e u s'è mess da ün abitant da chel pais ch'u l'ha mandaa in un sò logh a pasculä i animai.
E 'l vureva impinì la sò büsäcia dei giand ch'u mangiäva i animai, e nissün u ja 'n däva.
Essend nicc in sè, l'ha dicc: "Quäncc famei in ciä 'd mè pà vanzan pan, e mì möri da fam!
Am levarò e varò dal mè pà e aj dirò: Pà, hoo fäcc pecät contra 'l siel e contra tì;
Giä sun mia degn d'ess ciamoo tò fiö; fam com ün di tò famei".
E, levandus, l'è näcc dal sò pà. Essend amò begn da lunsg, u sè pà u l'ha vist, e u s'è moss a cumpassion e, nasendul incontra, u j'è cadüd a col e u l'ha basoo.
U fiö u j'ha dicc: "Pà, hoo fäcc pecät vers u siel e vers a tì; giä mì son mia degn d'ess ciamoo tò fiö".
U pà l'ha dicc ai sò famei: "Prest, purtè u prim abat, vestìl e dèj l'anel in la sò man, e i cauzet in pee;
e menèj ün videl grass, mazzèl, mangem e stem alegar!
Parchè 'stu mè fiö l'era mort e l'è resüssitoo; l'era perz e l'è stäcc truvoo"; e han cumenzoo a mangiä.
U sò fiö püssee vegg l'era in i camp; essend nicc e avisinoo a la ciä, l'ha sentüd a sunä e cantä.
L'ha ciamoo ün di famei e u j'ha dumandoo coss'eran 'sti rob.
E chest u j'ha dicc: "L'è nicc u tò fradel e u tò pà l'ha mazzoo ün videl grass perchè u l'ha truvoo salv".
U fiö u s'è rabioo, e u vureva mia nä ind; u sò pà donch l'è nicc fò e l'ha cumenzoo a pregäl.
Ma lüi u j'ha rispundüd e l'ha dicc a sò pà: "Eccomo, mi at servissi täncc ägn, e ho mai mencioo ai tò ordan; e te m'hee mai däcc ün ciavret par stä alegar coi mè amis.
Ma dapos che 'stu tò fiö, ch'u l'ha divuroo la sò part coi feman, l'è nicc, ta l'heet mazzoo ün videl grass".
Lü u j'ha dicc: "Fiö, tì ta seet sempra con mì, e tücc i mè begn hin toi;
e cunvegniva mangiä e stä alegar parchè 'stu tò fradel l'era mort e l'è resüssitoo; l'era perz e l'è stäcc truvoo".
Bernardino Biondelli, Saggi sui dialetti gallo-italici, 1853, pag. 45
Una nuvela del Bucasc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dialet de Faid[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A disi dunca che nii temp du prim prim re de Cipru, dopu che Gufree u j'ha cunquistoo la Tera Santa, l'è suceduu che una dama de Guascogna l'è näcia in pelegrinagg al Sepolcro e quand l'è nicia indree, ruväda in Cipru, la j'ha incuntroo quäi baloss ch'i l'han maltratäda. Sicome la pudeva mia dàss päs de 'stu tort, l'ha pensoo da nä a lamentàss dal re. Ma queidun i j'han dicc che la butava via la sò fadia, parchè lui l'era de vida inscì rilassäda e inscì poch de begn, che mia dumà u lassava passä chii di autri, ma tanti ch'i j'han fasevan a lui, u 'j supurtava tantu da gnuch, che l'era fign 'na vergogna; e intant quii che a i evan quäi cruzzi i se sfugavan col fäjen a più pudé. Quand la j'ha sentid inscì chela femna, disperäda da mia pudé vendicàss, tant par rebecàss un poo, l'ha fissoo de pizziä quel re; l'è näcia là pieisgend inanz a lui e la j'ha dicc: "Ul mé cjär scior, mì a vegni mia inanz a tì parchè ch'a speci vendeta du dispressi ch'i m'han fäcc a mì, ma in päga 't preghi da dìm com'è che ti feet a soportä quii ch'i 't fa a tì, che inscì impäri da tì a soportä u mé, che 'l sa 'l Signor, se mì 'l pudess fä, ta 'l daress intera, da sgià ch'a ti seet un bon purtadoo".
Ul re, ch'l'è sempra stäcc una lumäia, comè ch'u 's dassonass alora, u j'ha cuminzoo a vendicä la balussäda ch'i han fäcc a chela femna e l'è diventoo dopu d'alora un gran persecutor de tut quii che fasevan queicoss contra lui.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 627
Dialet de Sgiurnii[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In dü temp dü prim re 'd Cipru, dopu cu Gofredu 'd Boglion l'ha fäcc la cunquista dla Tera Sänta, üna femna l'è näcia par devuzion a Gerusalem par visitä u Sepolcru dü Signor. Quand l'è turnäda indree, l'è passäda da Cipru, indova l'è stäcia insültäda e disunuräda da quai birboi. L'è bee näcia dal giüdas, lei, ma l'ha ebiüü mia d'evasion: alora cuss l'ha fäcc? L'ha pensou 'd nä a lümantäss cünt u re, propi cün lüi. U j'é bee stäcc quii cu ghi han dicc cu la saress näcia par nota, parché u re l'era un poutron, gnänca un bris temu, un pòuru ner, infin, cu l'era gnänca bon a castiä quii ch'u insultauan a lüi, fign u punt cu 'n pudeva purtä. Iscì avisäda, la femna la cumenzava a perd la sparänza 'd pudei vendicäss dü dispressi ch'ugh i avevan fäcc. Tut a un bot, l'ha pensou 'd nä lei stessa dü re par däj, umen, una bona sgurlia. L'è näcia e u j'ha dicc coi gutoi ai ögg: "Incöi mì sem nicia chiö mia in la sparänza 'd vess vendicäda di maltratament cu mi han fäcc i vöss oman; sem nicia par pregäu d'insegnäm cum l'è cu fed vüi a purtä, senza mäi lamentäu, tücc i insült cu 'v fän sempra: nota 'd pionda, fazil cu possi fä autretant änca mì, 'dree u vöss esempi".
U re, cu fign a chel dì u s'era stäcc vidéi poutron, senza sängh, u s'è cumè dassonou a quisti parol; l'ha cumenzou dal castiä quii cu i avevan fäcc i dispressi a la femna, e dapous l'è sempra stäcc parou a fäss respetä e fä respetä i autri.
ibidem, pag. 628
I nümer[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I mes de l'ann[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pruverbi per paes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Parsóni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A cà sò, véisc la vaca dal bò.
- Om pädri a mantignìi cent fiéi l'è bón, cent fiéi a mantignìi om pädri hénn mia bói.
- Se piòu al dì dl'Ascensión, i vach van sgiù pal valón.
Béid[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A 's pò mia cantàa e portàa la cróus.
- L'è méj un bón amis che cent parent.
- Per nota, canta mia l'orb.
- Persónn di cavéi róss, chi no i crómpa no i conóss.
- Se a 's vòu ricév on s'giaf o una pasciada, a 's gh'va nà da un amis.
Sgiurnì[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A 'gh ua om centesim a cominciä e déis a finì.
- Al padrón al rüva adoss senza savèl e senza vedèl.
- Ancéi in man a canaj, féman in man ai saudäd e cavai in man di fräi, guaia!
- Cärn cürva fa bón sangu.
- I oman a gh'hann i ägn ch'a sentan e i feman chii ch'a mossan.
- L'è l'om, ch'a cüra i camp.
- Vardägh int in do cör a la sgent a 's pò mia.
Cavagnäj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A Natal, al sbadagg d'un gal.
Ciróni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Änn de nev, änn de fen.
- Ci l'é cuntent, l'é sciór.
- Fà del begn ai äsan u 's vegn mal inconträi.
- I ciòch e j'han sémpre sed.
- I nuri niri ä fann tupu l'aria.
- Per unu cata u se 's taja vìi migni una piänte.
- Sa l'é um bel bò, de 'd bel pér e grand, u vegn bei inci i vidéi.
- Sa no è 'l luf, al sarà can.
- Tanti gugiäd ä fänn um cumascél.
- Une femne par cimin, un prevet par campanin.
- U ved piondo pulid um prèved e un ciavréi che um prèved deparlù.
Chisgiögna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rossüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A 'j va malfidàss du can ch'u boia mia.
- A Sant Andrea u monta l'invern in cadréa.
- I amis i henn i sold.
- Lavä la testa a l'äsan, u 's perd la brüs'cia e ul savón.
- Quänd ch'a l'è ann basest, a 's maridan tücc i carogn e tampest.
- Quänd che tücc i präi a fann radasì, tücc i sciüch a fann mia castegn.
- Se i ärbri a fiorissan de 'd mäisg, u 's fa castegn cul dräisg; se i ärbri a fiorissan de 'd giügn, u 's fa castegn cul pügn.
- Tücc i mis u 's fa la lüna e tücc i quajói i vónn dìn üna.
- Ul can d'aurì u l'ha mäi majóo 'l lüu.
- Ul tredasin d'aurì u tegn quaränta dì.
- U pò mia mancä ul can d'aurì!
Calpiögna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ai set l'è 'mò bunóra, ai derset l'è 'na bel'óra, ai vintiset o cantä o crapä.
- Cu la prim'aqua ch'u pióu d'aurì, lavè begn la cjà s'a vurì mia dasgräzzi in quantità.
- I zòp e i róss, gnä 'l diàuru u 'j cunóss.
- La fam, l'amór e la tóss, i péissan lóu a fàss cunóss.
- Nissün u 's cunóss daparlüi.
- Par nota u canta gnä 'l merlu.
- Sant Andrea marcant da néu, e Sant Ambrös marcant pionda gröss.
- Santa Catelini l'è 'nä marcantini, Sant André u sta migni indré e Sant Ambrös l'è 'n marcant gross.
- Se t'u ciapä una pasciäda, va' da un äsan.
- Ul can d'aurì u l'ha mäi majó 'l lüu.
- Ul mes fauréi m'ha dumà vintot, ma s'u n'ess dimà déis saréss méj cent bòt.
- U 's pò cumadä tüt, fórz che 'l cöl.
- Varda mäi 'n bóca a 'n caval se u 't l'ha dacc cumè regal.
Quint[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A Carendaurì, l'è bon se u vegn sgiü i stii.
- A un camp u 'j va tre rob: bel temp, bona semenza e bói bräsc.
- A vess trop bói u 's passa par cojói.
- Büsögna tacä sot l'äsan andó ch'u comanda ul padrón.
- Cun püssee l'è mäiro l'äsan, püssee u 'j va dree i moscj.
- Gnè 'd marz gnè d'aurì tö fò mia i tö vistì; im maisg fa cum ti vö tì.
- I légg e i prasói i hénn pai pòvri cojói.
- In ogni cjä u j’é ‘l sö dafä e ul sö paissä.
- I pruverbi di vigg i hénn boi da fä cavigg.
- La colpa l'è 'na bela tosa, ma nissügn i la vónn.
- La néu d'aurì l'è tanto ledam.
- Pan e nós, mangiä di spós, pan e curtel, mangiä da cägn.
- Piesgì um bel marz, ma ghignee s'u piäsg aurì.
- Quand che la bedra la büta ul bütón, la cjàura la scüsa senza ul padrón.
- Quand che ul ciel u fa fanestra, u vegn sgiü aqua sü la testa.
- Santa Catarina, se la trova la néu a la scima la porta a la cassina, e se la la trova al pian la la porta sui montagn.
- Se la Fibia la met u capel, büta la fàucc e ciapa u rastel.
- Se sgianéi nu sgèra, se fauréi nu fregia, se marz nu fa ul mat, aurì u farà per tücc tri.
- Se u piòu u dì dl'Ascensión, u va tütcòss in perdizión.
- Terza aurianza, tira dré quaranta.
- U 'j va sentì tücc i campann prima da giüdicä.
- U 's conóss la castégna a la pèrtia, ul pörcj dòpo mazzóo e ul neguzziant dòpo crapóo.
Dalp[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cjàura che mängia la vegn a cjä daparlei.
- La vaca a cjä sò la fa stä ul bò.
- Par nota o canta gnä ul cucù.
- Se aurì no maniss, mäisg non compariss.
Osch[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I böi a 's ciapan pai cörn, i feman pai cuvazz e i oman pa la parola.
- Scóva nòva a scóva begn, ma scóva piü iscì l'änn ch'u vegn.
- Dré l'älba róssa, o ch'u fioca o ch'u bófa.
- Carnavä tüzzón, Pasqua gentil.
- Sa l'é mia um bò, l'é una vaca.
- Santa Catalina, marcanta da farina.
- Chi ch'as marida in bona lüna in térman 'd növ mis mena la cüna.
Bidree[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A la Madona Candelora de 'd l'invern sem fora.
- A maä da crapä u sa sta mal da murì.
- Cand cje l'è róss u ciel, u Signór u fa u pan d'òr.
- L'änn basest l'è gram par gent e bes'cc.
- Mäi nä cuntr'aqua a tö la spusa!
- Santa Barbura e San Simon, ch' 'm cüran da la saeta e dal tron.
Bibliugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- LSI - Lessico dialettale della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Bellinzona 2004.
- VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Lugan/ Bellinzona, 1952.


text:
Concert a Sedrun
Gliendisdis Tschuncheismas sera ha ina sala beinoccupada tedlau cun tutta attenziun in bi concert dil Chor mischedau da Sedrun. Negin ch’ei setrumpaus. Pilver las producziuns d'ina elecziun da bialas canzuns han delectau ed entusiasmau in e scadin. Il grond applaus ei veramein staus meritaus. Ed ei fuss da far in tut special compliment ed engraziament per la canzun Nabucco da G. Verdi. La repetiziun da tala ei vegnida engraziada cun viv applaus.
Suenter pliras bialas producziuns de cant che meretan laud ed engraziament al dirigent, cantaduras e cantadurs han ins puspei saviu rir inaga da bien cor cun il toc: Co vegn ins energics da Benedetg Caminada. Modulaus e madiraus da vaglia tras il regissur ha quei toc fatg emblidar ils aspectaturs per ina cuorta uriala ils quittaus della veta e procurau ina biala e legrivia recreaziun. A regissur, giugaduras e giugadurs astgan ins bein far in compliment. Mo vinavon aschia.
Perquei car lectur da questas lingias, buca tralai, va sche zaco pusseivel venderdis proxim, ils 26 d.q. a Sedrun tier la davosa producziun ed era Ti vegnas a passentar in per bialas uras.
In aspectatur


text:
La procura publica bernaisa ha smess l'examinaziun d'ina emprova d'influenzar il cumportament da votaziun. Las examinaziuns n'hajan betg pudì cumprovar ch'ins haja vendì cedels da votaziun. Per entant resta la votaziun damai senza consequenzas penalas.
Il zercladur 2017 avevan ils abitants da la citad bernaisa Moutier decidì cun ina pitschna maioritad da 137 vuschs da vulair midar tar il chantun Giura.
Otg ulteriurs plants
Otg ulteriurs plants davart la votaziun èn però anc pendents. I vegn tranter auter pretendì ch'ins n'haja betg communitgà ils arguments per e cunter la midada da Moutier tar il chantun Giura a moda neutrala.
RR novitads 11:00


text:
La strategia dal concern d'industria svizzer Georg Fischer da sa concentrar sin products cun bunas marschas ha purtà fritg ils davos sis mais. Tant la svieuta sco er il gudogn èn s'augmentads cumpareglià cun la medema perioda da l'onn passà. Quai ha communitgà il concern d’industria svizzer.
D’attribuir saja quest svilup en emprima lingia a la producziun da conducts. Cunzunt las fatschentas en l'Asia ed en l'America dal Nord hajan persvadì l'emprim mez onn dal 2017.
Prognosa per il 2017
Las prognosas per l'entir onn 2017 èn tenor il concern optimisticas. Georg Fischer quinta cun ina svieuta pli auta che spetgà. Vinavant quinta il concern er d'augmentar la profitabilitad. Tenor sia «strategia 2020» vul Georg Fischer augmentar la svieuta per 3% fin 5% ad onn.
RR novitads 09:00


text:
Curt e concis
- pachet da spargn da 100 milliuns: la stad vegn preschentà in plan detaglià
- focus sin mandat da basa: la mesadad da las entradas vegnan investidas en l'infurmaziun
- dapli collavuraziun cun medias privatas
Spargnar 100 milliuns effizienza e reinvestiziuns
Tras in plan da rinforzar l'effizienza e da reinvestiziuns duain 100 milliuns francs vegnir spargnads a partir dal 2019. Quai pachet da spargn saja necessari perquai che las taxas vegnan reducidas sin 365 francs ad onn e las entradas da la SSR SRG èn danovamain plafonadas. La SSR SRG duai daventar pli effizienta tar l'administraziun, l'infrastructura e tar la tecnica. Quest plan da spargn pussibiliteschia da sbassar ils custs ed il medem mument metter trais prioritads:
- L'incumbensa principala da la SSR SRG saja d'infurmar: la mesadad da las entradas duai vegnir duvrada per l'infurmaziun.
- La SSR SRG vul raquintar la diversitad da la Svizra: Cunquai valia da s'engaschar per ina producziun da cultura indigena plain fassettas.
- I valia da s'adattar als svilups socials. Perquai duai la purschida digitala vegnir meglierada.
Focus sin mandat da basa
Las unitads da la SSR SRG sa concentreschan en l'avegnir sin lur mandat da basa. Quai cun stritgar las reclamas durant films lungs. Quai per sa differenziar da televisiuns privatas. Er na duai betg pli dar purschidas en la rait senza video u audio sin las paginas d'infurmaziun da SRF, RTS e RSI.
Dapli collavuraziun cun medias privatas
La SSR SRG è da l'avis ch'i saja oz pli impurtant che mai da rinforzar la plazza da medias svizra envers la concurrenza internaziunala – e quai ensemen cun medias privatas. La SSR SRG desistia da reclama orientada vers gruppas determinadas, er sche quai fiss tenor il reglament pussaivel. Quai per betg concurrenzar cun medias regiunalas.
La collavuraziun cun medias privatas duai tranter auter vegnir meglierada cun metter a disposiziun material d'archiv. Chasas da medias privatas han la pussaivladad da surpigliar gratuit videos da novitads, quai tenor il model etablì da shared-content. Ultra da quai vegn la SSR SRG a prolungar il contract cun l'agentura da novitads SDA tar las cundiziuns existentas. Quai per sustegnair la SDA en sia greva fasa da transfurmaziun.
Dumengia da votaziuns


text:
Il studi mussa dentant er che la sceptica envers l'UE crescha. Pli pauc ch'in terz da la populaziun svizra sustegna ina avischinaziun politica. Ina gronda maioritad giavischa dentant ina collavuraziun economica pli stretga cun l'UE.
Svizra Adina dapli sceptica envers l’UE
La populaziun svizra sa senta segira e guarda cun optimissem en l'avegnir da la Svizra. Quest onn ha ella sur la media confidenza en las autoritads svizras e las instituziuns. Quai resulta dal studi «segirezza 2017» da l'academia militara a l'ETH Turitg.


text:
Carboni
Ul carbòni a l'è un elemeent chímich de nümer atòmich 6, de sòlit tetravaleent, minga metàlich e sòlit a temperadüra ambieent.
A l'è l'elemeent de baas de la vida in sü la Tèra, inscí cuma la cugnússum, vist ca tütt i mulécul impurtaant per i sisteem viveent g'ann deent ul carbòni, àsca idrògen, nitrògen, fòsfur, ussígen; nissügn de chii elemeent chí al g'à però l'impurtànza del carbòni. I resún de chèsta impurtanza a vègnenn dal fatt ca ul carbòni a l'è bun de ligàss sü cunt quater àtum, e al pöö mètt in pè strutür cumplicaa, ca fann vegní föra fin a 10 miliun de cumpòost urgànich difereent.
Ul carbòni al g'à difereent fuurm alòtrup: grafiit, diamaant, fülereen a inn quii püssee cugnussüü; in del 2004 n'è staa descuvèert un ólter. Ga vöör dí ca ul carbòni al pö anca esíst cumè mineraal amòorf, a l'öcc símel a la grafiit, e cumè furma isutròpica de la grafiit, cunt i fujètt ca stann minga vün de suravía a l'ólter ma a inn metüü in tütt i direzziun. La fibra de carbòni la sa utègn slüngaant dii fíber urgànich, de manéra ca i piàn del carbòni sa mètenn in línea cunt la direzziun de la fibra; chèll prucediment chí ga dà una resisténza iguaal a l'azzàl.
Aplicazziun del carbòni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'aplicazziun püssee impurtànta del carbòni a l'è cumè cumbüstíbil e fuunt de energía, cunt i idrucarbüür: gas natüraal, petròli, sciustra. Chii cumpòost chí a inn anca la fuunt de tütt i plàstich.
Ólter maneer de duperà ul carbòni, in dii sò fuurm, a inn:
- l'isòtup carbòni-14, descuvèert ul 27 de febraar del 1940 a l'è duperaa per la datazziun radiuatíva;
- la grafiit, mis'ciàda cunt l'argíla, la sa dupéra de fà i min dii làpis;
- ul carbòni, insèma cunt ul fèr, a l'è duperaa de fà l'azzàl;
- de par lü, al dupérenn de fà i barr de cuntròll in dii reatuur nücleaar;
- ul diamaant a l'è duperaa in de l'indüstria, de fà i mulètt e i laam perchè l'è ul mineraal püssee düür in natüra; àsca quèst, al sa dupéra uviameent cumè prea prezziusa e cumè bisgiuu.
Ga vöör dí, a la fin, ca ul fülereen al paar c'al g'à un futüür in de la nanutecnulugía.
Fuunt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul carbòni, cumè gemò spiegaa, a l'è l'elemeent püssee impurtaant de la vida in sü la Tèra, e l'è preseent in quantità in tütt i strutüür urgànich e biulògich. In del muunt inurgànich, ul carbòni a l'è preseent in d'un muntún de mineràj (tütt i carbunaa) e in de l'anidriit carbònica (CO2).
I diamaant sa trövenn in d'un quaj giacimeent de un mineraal ciamaa kimberliit, specialmeent in Repüblica Südafricàna, Sibéria, Congo, Australia; la grafit la sa cata in quantità in Mèssich, Rüssia, India, Gruenlàndia.
Ul carbòni al sa furma in dii stèll, cunt un s'ciòcch tra trii partisèj alfa (nücli de éli), in d'un prucèss ciamaa defatt prucèss triplu alfa. Una quaj grígula de carbòni a l'è deent in dii meteuriit, suta la furma de diamaant piscinítt.
Cumpòost[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul carbòni al furma, cuma gemò dii de suravía, un muntun de cumpòost (10 miliun).
A catà tra i püssee impurtaant, a g'inn:
- idrucarbüür, insèma cunt l'idrògen;
- aminuàcit, i munòmer dii pruteín, insèma cunt l'azòot;
- àcit grass e lipiit;
- cumpòost arumàtich;
- èster;
- zücar, dùma insèma cunt l'idrògen e l'ussìgen;
- àlcul, cunt ussígen e idrògen;
- plàstich, dùmà insèma cunt l'idrògen o cunt olter àtum.
Perícul[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I cumpòost del carbòni, vist ul nümer, a g'ann un bel puu de difereent azziun tòssich: per esémpi, ul munòssit de carbòni (CO), preseent in dii scàrich dii mutuur a cumbüstiun intèrna, e ul cianüür (CN-) a inn tòssich per i mamífer.
I cumpòost cumè i idrucarbüür (per esémpi ul metàn, la benzína, l'acetileen a tàchenn fööch a svèlta, in d'un atmusféra de ussígen.
Ga vöör dí, a la fin, ca anca ul metàn a l'è vün dii gas sèra, e anca püssee puteent de la CO2 u del vapuur de aqua.
Isòtup[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul carbòni al g'à dü isòtup stàbil, dispuníbil in natüra: ul 12C (98.89%) e 13C (1.11%); ul carbòni-12 a l'è staa ciapaa da la IUPAC cumè baas per la misüra de la màssa atòmica. Ul 14C a l'è un isòtup radiuatiif, c'al sa dèsfa in, a stèmm, 5.730 ann e al vègn duperaa per datà lègn, fòssil, sítt archeulògich.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul carbòni (dal latín carbo, c'al vöör dí sciustra) l'è staa, uviameent, vün dii primm elemeent c'inn staa descuveert, in de la preistòria, quand i òmen s'inn curgiüü c'al sa furmàva quand sa gremàva ul lègn.
In de la furma del diamaant a l'è staa cunsideraa da sémper una prea de valuur; ul sò ültim alòtrup, ul fülereen, l'è rivaa dumè in dii ann '80, ma al paar c'al g'à un gran futüür.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ (EN) National Institute of Standards and Technology - carbon
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 Erur in de la funzion Cite: Marcatore
non valido; non è stato indicato alcun testo per il marcatore
rsc
- ↑ Fourier Transform Spectroscopy of the System of CP (PDF), bernath.uwaterloo.ca. URL consultato il 6 dicembre 2007.
- ↑ Fourier Transform Spectroscopy of the Electronic Transition of the Jet-Cooled CCI Free Radical (PDF), bernath.uwaterloo.ca. URL consultato il 6 dicembre 2007.
- ↑ Carbon: Binary compounds, webelements.com. URL consultato il 6 dicembre 2007.
- ↑ (EN) National Institute of Standards and Technology - carbon, Phase change data
- ↑ 7,0 7,1 7,2 Vohler, cap. 1.


text:
Nossas valladas, Noss Chors: Part 1 Val d’Alvra
- Mardi, 27.9.2016, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 27.9.2016, 19:00, RTR
Mintga val ha ses chors che represchentan lur patria. «Noss Chors» preschentan en questa seria ils chors da las differentas valladas. En l'emprima part visitain nus la Val d'Alvra.
Mintga chor s'identifitgescha cun sia vallada, sia patria. E mintga vallada porscha in dachasa a differents chors. En questa seria sa metta «Noss Chors» sin viadi tras las vals da noss chantun e fa visita ad els. Oz, sco cumenzament pudais ans accumpagnar en la Val d'Alvra. Ina visita speziala faschain nus tar il Chor masdo d'Alvra che festivescha quest onn ses giubileum da 20 onns.
Redacziun: Gion Dominic Pohle


text:
Il sboz, preschentà dal minister da l'exteriur franzos e manader da la conferenza Laurent Fabius, è vegnì acceptà dal plenum dals 195 stadis participants unanimamain. Suenter diras contractivas ha Fabius annunzià quai la sonda saira.
Las finamiras principalas
La cunvegna preveda da limitar il stgaudament dal clima sche pussaivel sin 1,5°, cumpareglià il temp pre-industrial. Ed in fond d'agid per pajais da svilup, ch'èn pertutgads particularmain da la midada dal clima, duai vegnir alimentà cun 100 milliardas dollars fin il 2020.
La cunvegna va en vigur cura ch'almain 55 stadis han ratifitgà ella. Quests stadis ston dentant era esser responsabels per almain 55 pertschient da las emissiuns globalas dals gas cun effect da serra.
La Svizra è cuntenta
Per Cussegliera federala Doris Leuthard è la cunvegna davart il clima in bun cumpromiss. Il pli impurtant saja che per l'emprima giada hajan tut ils pajais surpiglià responsabladad, ha Leuthard ditg a las medias svizras. La Svizra avess dentant preferì, che pajais en svilup avessan stuì sbassar pli fitg lur emissiuns.
Per reducir ils gas cun effect da serra haja la Svizra sa mess finamiras ambiziusas, ha declerà la cussegliera federala. Ella saja spanegiada co il parlament svizzer reageschia l’onn che vegn, cura che la lescha dal CO2 saja da reveder.
RR novitads 20.00/06.00


text:
Avant duas emnas avevan anc 69% dals dumandads en Germania tema d’ina attatga terroristica. Suenter l’attatga dal glindesdi passà d’in fugitiv da 17 onns, ch’aveva attatgà cun ina sigir e cun in cuntè quatter persunas en in tren regiunal, para quella tema d’esser s’augmentada. Tenor ina retschertga da l'emettur da televisiun tudestg ZDF teman entant numnadamain gia var 77% dals Tudestgs ch'i dettia las proximas emnas attatgas.
Dapli che la mesadad dals dumandads èn dentant era da l'avis ch'il stadi tudestg fa avunda per la protecziun cunter attatgas. La retschertga sa basa sin intervistas fatgas ils davos dis cun passa 1'200 persunas.
In'unfrenda anc en privel da vita
Ina unfrenda da l'attatga en in tren regiunal a Würzburg, in um da 30 onns, è anc adina en privel da vita. Quai ha communitgà l'ospital universitar da Würzburg. Il segund pazient cun blessuras fitg grevas na saja entant betg pli en privel da vita. Il stadi da l'um da 62 onns saja sa stabilisà.
RR novitads 12:00