text:
Nümar reaal
Nota: cupá ín la significazziú da tajá al è atestaa íntal LSI, limitadameent a l'uperazziú fada sü un mazz da carte: in cheest artícul sa l'a druvaa la parola in manera estesa, cuma tajá; l'azziú la vegn indicada gjuntaant ul süfiss -meent
In matemàtega, i nümar reaj i pöö, da manera fisc infurmala, vess cuncepii cuma töcc i nümar sucjaa a da le lunghezze u grandezze físeghe. I è i nümar, pusitiif, negatiiif u nüll, igaant una representazziú decimala finida u infinida. Otrameent dii, i è i razziunaj (ch’i pöö sa scriif sota furma da frazziú) cumpletaa paj nümar a representazziú decimala infinida mia periòdica: e.g. la ariis quadrada da 2 e π. Chiist darée i è cjamaa nümar irazziunaj. Intra i nümar reaj sa i distinguiss i nümar algebraich e i nümar trascendeent.
Ul tèrmin da nümar reaal al parisseva par la prima völta cun Georg Cantor al 1883 in le suve püblicazziú sü i fundameent da la teuría di cungjuunt. Al è un retrònim, daa in risposta a la descuverta di nümar imaginari. I nümar reaj i è al céntar da la disciplina matemàtega da l'anàlisi reala, a la quala i deef una granda paart da la suva stòria.
Cuntegnüü
- 1 I nümar reaj in la vita da töcc i dí
- 2 Custrüzziú di nümar reaj
- 3 Custrüzziú intütiva a partí di nümar decimaj
- 4 Custrüzziú paj cupameent da Dedekind
- 5 Custrüzziú via le sequenze da Cauchy
I nümar reaj in la vita da töcc i dí[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I nümar reaj i pöö representá qual-sa-vöör misüra físega cuma:
- ul prezz d'un prodüit,
- la dürada intra düü avenimeent, l'altezza (pusitiva u negativa) d'un sitt geugràfich,
- la massa d'un àtum
- la distanza da la plüü luntana de le galàssie.
Una paart di nümar reaj al è druvada töcc i dí, par esempi in ecunümía, in infurmàtega, in matemàtega, in físega u in ingegnería.
La plüüpaart dal teemp, noma ceert sübcungjuunts daj reaj i è druvaa :
- i intreegh pusitiif,
- i intreegh relatiif,
- i nümar razziunaj, esprimíbil sota furma da frazziú a nümeraduur e denüminaduur intreegh,
- i nümar decimaj, ch’i è i reaj in basa 10 ;
- i nümar algebraich, ch’i töö deent in particülaar töcc i nümar ch’i anüla di pulinomi,
- i nümar calcülàbil , ch’i töö deent la quasi-tutalitaa di nümar druvaa in siensa e in ingegnería (in particülaar e e π).
Malgraa töcc chiist sübcungjuunt di reaj i síes da cardinal infinii, i è töcc cüntàbil e i representa dunca noma una ínfima paart dal cungjuunt di reaj. I gh’a ognidü di prupietaa pròpie. Düü i è particülarameent stüdiaa : i nümar razziunaj e i nümar algebràich ; sa i cjama « irazziunaj » i reaj ch’al i è mia razziunaj e « trascendeent » chij ch’ i è mia algebraich.
In sienza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La físega la dröva i nümar reaj cuma cungjuunt da misüra par dò resú essenziale :
- I resültaa d'un càlcül da físega i dröva da spess di nümar ch’i è mia razziunaj, senza che i físich i töghes in cüünt la natüra da chiist valuur int i söö resunameent.
- La siensa la dröva di cuncett cuma la velucitaa istantània u l'acelerazziú . Chiist cuncett i è vegnüü fö da teuríe matemàteghe par le quale ul cungjuunt di reaj al è una necessitaa teòrega. Da plüü, chiist cuncett i disponn da prupietaa forte e indispensàbile si ul cungjuunt da le misüre al è ul spazzi di nümar reaj.
Al cuntrari, ul físich al pöö mia realizá da le misüre da precisiú infinida. La representazziú nümérica dal resültaa d'un càlcül la pöö vess aprussada inscí precisameent ch’al sa vöör par un nümar decimaal. Íntal staa atüaal da la físega, al al è parfí teòricameent impussíbil da realizá da le misüre da precisiú infinida. Al è par cheest che, si d’un custaa, par di büsögn esperimentaj e teòrich, ul físich al càlcüla le misüre in , al espressa i resültaa nümérich sota furma da nümar decimaj.
Inscí, ul físich al dröva i prupietaa di nümar reaj ch’i permett da dá un sentüü a le misüre ch’al realiza e ch’i òfar di teureem puteent par demustra le suve teuríe. Paj valuur nümérich, al sa cuntenta di nümar decimaj. Cura che al misüra la distanza che parcuur un sòlid sü un círcul cumplett, al dröva ul valuur π senza sa ponn da quisitiú sü la suva esistenza, però un nümar da decimaal da spess petit gh’al basta paj càlcüj.
Infí, malgraa i nümar reaj i pöda representá qual-sa-vöör grandezze físiche, e malgraa cheest spazzi al gh'a da spess plüü da misüre che al síes pussíbil da ga druvá, i nümar reaj i è mia adatt par travaijá a fisc nümeruus prubleem físich. Di « sura-cungjuunt » faa sü intuurn di reaj i è staa creaa par pudé manipülá di spazzi físich. Par esempi :
- ul spazzi , par mudelizá di spazzi, par esempi da dimensiú 2, 3 (u plüü) ;
- ul cungjuunt di nümar cumpless da che la strütüra la gh’a di prupietaa plüü forte che chele dal cungjuunt di nümar reaj.
Cunsiderazziú tèg·nulògiche[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I nümar reaj i pöö vess representaa sota la furma d'un desvilüpameent decimaal infinii. In teuría, qual-sa-vöör grandezza la pöö dunca vess inscí representada. In pràtega, chiist nümar a desvilüpameent decimaal infinii i è mia adataa aj càlcüj e i è mia representàbil sü di urdinaduur. I écunumiist e i ingegnée i dröva-j sota una furma rundida, truncaant ul desvilüpameent decimaal infinii. Tipicameent i cumersaant i fa un rundameent a dò scifre dapress la vírgüla.
I infurmàtegh, malgraa i dispusa di tiip da dada cuma la vírgüla flutanta e da la vírgüla fissa i dröva igualameent noma di aprussimazziú adatade aj càlcüj infurmàtech. Par representá esatameent ceert reaj sü un urdinatuur, al cuventaress dispusá d'una memòria infinida u d'un prucessuur dedicaa aj càlcüj simbòlech.
Crítica da la nuzziú da « desvilüpameent decimaal infinii »[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tütt nümar reaal al pöö vess representaa sota la furma da « nümar a desvilüpameent decimaal infinii ». Si chesta definizziú la sembra iga la parensa da la semplissitaa, la pariss rapidameent cuma poch adata e la implica di definizziú e di demustrazziú fisc plüü cumplesse. Apó, i matemàtich i dröva mia chesta definizziú . La nuzziú da nümar reaal al è intéressanta in taant che cungjuunt. I element tòolt separadameent i gh’a rarameent da l'interess. Cheest cungjuunt al gh'a una addizziú , una mültiplicazziú e una relazziú d'úrden. Cheste prupietaa i è mal refletade par la definizziú « desvilüpameent decimaal infinii » e di prubleem teòrech i pariss :
- Ceert nümar i gh'a dò representazziú:
-
- Par esempi, ul nümar x=0,9999... (i 9 sa i sigüta al infinii), al verifica l'equazziú 10x = 9+x. Ul nümar i=1,000000... (i 0 sa i sigüta al infinii) en al è igualameent sulüzziú [1]. Or l'esistenza e l'unicitaa da sulüzziú a chesta equazziú i è düü prupietaa essenziale par una definizziú univoca di reaj. Par remédiá a chesta situazziú , al deventa nécessari d'identifiá i representazziú decimala ch’al i è sulüzziú d'una même equazziú : la definizziú deventa plüü cumplessa.
- Druvá un desvilüpameent decimaal al fà gjügá un röö particülaar a la basa 10.
-
- Chesta dificultaa a l'è mia insürmuntàbila . La al è resulüda druvaant una basa qual-sa-vöör : sa parla alura da desvilüpament p-àdich. Al è alura pussíbil da demustrá che i cungjuunt faa sü a partí da chesta basa i è isumòrfich e che i prupietaa di nümar reaj i è valàbil in tüte cheste base. Da tüta manera i demustrazziú i deventa inütilameent pesante, e la definizziú i pèert la suva semplissitaa.
- Infí e suratütt al è impussíbil da scriif un alguriitm par efetüá i dò uperazziú che i è l'addizziú e la mültiplicazziú, sa fundaant ünicameent sü la definizziú da reaal cuma « nümar a desvilüpament decimaal infinii ».
-
- In efett, i « retenüü » sa i calcüla da la drita vèers la mansina. Adess, ul desvilüpameent decimaal infinii al impediss da truvá un « scumensameent » al alguriitm. Chesta dificültaa la pöö vess sürmuntada, a la cundizziú da desvilüpá di utiil analítich cuma la cunvergenza da sequenze u da série, ch’i pariss plüü sémplis e plüü naturaj.
I frazziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dapress i teemp andeegh la representazziú d'una grandezza mesüràbila, par esempi una lunghezza u una dürada la a respundüü a un büsögn. La prima resposta a l'è stada la custruzziú di frazziú (quozzieent da düü intreegh pusitiif). Chesta sulüzziú , metüda in plazza da i Sümerià e i Égizzià a l'è finalameent perfurmanta. La permett d'aprussimá una lunghezza qual-sa-vöör cun tüta la precisiú desidrada.
Curespundenza cun da le lunghezze[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prima furmalisazziú fada sü in sistema che sa al cugnuss a l'è ul früt dal laurá d'Eucliit da Megara.
La suva custruzziú redigjüda in 13 líbar cjamaa Elemeent d'Eucliit, la porta dò grande idee majuur in la stòria da la matemàtega.
- La matemàtega a l'è furmalizada cun di assiòom, di teureem e di demustrazziú. Sa pöö alura custrüí un sistema, cun di teureem da che i demustrazziú sa i pögja sü d'òolt teureem. La matemàtega a l'è classada in categuríe, la geumetría e l'aritmética en i è i dò plüü grande. Parlá da custruzziú al töö alura tütt ul sò sentüü.
- Un puunt al è bütaa intra i dò grande categuríe. Chesta manera, ch'a la permet da druvá di resültaa d'una da le branche da la matemàtega par s·cjarí una otra branca, a l'è da le plüü fecunde. I nümar i è alura metüü in curespundenza cun da le lunghezze da segmeent.
Prubleem d'incumpletezza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Irazziunalitaa da la ariis quadrada da 2[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'aprocc d'Eucliit al mett in evidenza la prima cuntradizziú intra la nuzziú da nümar da l'épuca - i frazziú - e ul röö atribüii-gh, la representazziú d'una grandezza mesüràbila .
- Una lunghezza da che ul quadraa al è iguaal a 2 la esiist. Un resunameent geumétrich, gjanmò vecc a l'épuca d'Eucliit, al mustra che al è pussíbil da custrüí un quadraa B da süperfiis dobia da chela d'un quadraa inizzial A da custaa iguaal a 1. Si sa la nota la lunghezza dal custaa dal quadraa B, ch’al al è iguala a la lunghezza da la diagonala dal quadraa A, l'igualtaa al è alura verifiada.
- Una lunghezza da che ul quadraa al è iguaal a 2 la esiist mia sota furma da frazziú
{{{contegnüü}}}
Custrüzziú di nümar reaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al esiist da le diferente custrüzziú di nümar reaj, da che le dò métude le plüü riguuruse i è
Custrüzziú intütiva a partí di nümar decimaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- vardée l'artícul détajaa : Desvilüpameent decimaal
Un nümar reaal al è una quantitaa ch’a la gh'a par representazziú decimala , indúe al è un intreegh, cada al è una scifra intra 0 e 9, e la sequenza sa la tèrmina ní par una infinitaa da 9 ní par una infinitaa da 0. La definizziú da a l'è alura ul nümar ch’al al satisfà chesta dòbia inequazziú par tütt k:
Custrüzziú paj cupameent da Dedekind[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Intrudüzziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al è la custrüzziú imaginada pal Richard Dedekind ch’al remarca che cada razziunaal r al cupa in düü cungjuunt : ul cungjuunt di razziunaj taj che e ul cungjuunt di razziunaj taj che . Al cjama alura un cupameent da . Al remarca dapress che al pöö apó partí in düü cungjuunt : ul cungjuunt di razziunaj taj che e ul cungjuunt di razziunaj taj che . L'idea ga la vegn dunca da definí ul cungjuunt di reaj cuma ul cungjuunt di cupameent da . Al resta adess a definí un cupameent senza druvá la nuzziú intütiva da nümar reaal. Dedekind al prupusa la definizziú sigütaant :
- Un cupameent da Dedekind íntal còorp di razziunaj al è un dòbi da 2 sübcungjuunt mia-vöj A e B taj che
Sa veet inscí che cada nümar razziunaal r al definiss düü cupameent :
- (A,B) taal che A al è ul cungjuunt di razziunaj stregjameent inferiuur a r e B ul cungjuunt di razziunaj superiuur u iguaj a r
- (A',B') taal che A al è ul cungjuunt di razziunaj inferiuur u iguaj a r e B ul cungjuunt di razziunaj stregjameent superiuur a r.
Par trá via chesta ambigüitaa, sa la dröva alura la definizziú sigütaant d'un cupameent :
- Un cupameent da al è una paart A da tala che
- A al è mia vöj e difereent da
- par tütt da A, si alura al partegn a A
- A al gh'a mia da plüü graant elemeent.
Sa pöö remarcá che chesta segunda definizziú la permet d'assürá una curespundenza ünívuca intra cada razziunaal r e ul cupameent definii cuma ul cungjuunt da töcc i razziunaj taj che . Sa al definiss alura cuma ul cungjuunt da chiist cupameent. Sa remarca che sa al diviit in düü cungjuunt, ü cuj cupameent da che ul cumplementari al amet un plüü piscin elemeent, i cupameent da la furma , e l'òolt cuj cupameent da che ul cumplementari al gh'a mia da plüü piscin elemeent.
Par esempi l'irazziunaal al è representaa pal cupameent .
Sa al imersiuna natüralameent in par l'aplicazziú ingetiva che, a tütt razziunaal r, la socja ul cupameent
Prupietaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'Relazziú d'úrden : Ul cungjuunt di cupameent, münii da la relazziú d'inclüsiú al è alura un cungjuunt tutalameent urdenaa verifegaant da plüü la prupietaa dal límit da sura (cada cungjuunt mia vöj magjuraa al gh'a un límit da sura).
Adizziú : Sa la pöö alura fá sü una adizziú sü da la manera sigütaant :
- al esiist a in A e b in B taj che c = a + b.
Chesta adizziú la cunferiss a una strütüra da grup cumütatiif. L'ünega dificültaa la cunsistiss in la definizziú da l'upòost da A : (si ) u (si )
Mültiplicazziú : La custrüzziú da la mültiplicazziú a l’è plüü fina. L'è definida sü töcc i reaj pusitiif da la manera sigütaant:
- al esiist a in e b in taj che .
La régula di sign la permett alura da fá sü la mültiplicazziú sü tütt
Ul cungjuunt münii da cheste dò legg al è alura un còorp cumütatiif archimedià cumplet.
Custrüzziú via le sequenze da Cauchy[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chesta custrüzziú a l’è plüü difícil a aburdá però la öfar düü vantacc : la custrüzziú di uperazziú a l’è plüü natürala e la gh'a ul mérit da sa generalizá a töcc i spazzi métrich.
Definizziú in taant che cungjuunt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'idea da Cauchy la reseet íntal fatt che sa pöö rivá a cada nümar reaal par una sequenza da Cauchy, i.e. una sequenza verifegaaant ul criteri da la cunveercnza sigütaant:
L'elemeent límit a che la va burlá gjo al sarà alura definii cuma un nümar reaal. Ul cungjuunt da le sequenze da Cauchy, che a nutemm al pariss da tüta manera bé trop vaast. In efett, par esempi, par un razziunaal daa, al esiist una infinitaa da sequenze da Cauchy la cunveercent veers cheest límit. Al è nécessari da quozzientá cheest spazzi par una relazziú d'equivalenza intra le sequenze. Si a nutemm chesta relazziú d'equivalenza intra dò sequenze e , a l'è definida da la manera sigütaant:
Sa al pöö remarcá che la relazziú al è bé reflessiva par che la sequenza nüla la cunveerg bé veers 0, simétrica par che si una sequenza la cunveerg veers 0, alura la sequenza uposta la cunveerg apó veers 0, e la transitivitaa a l'è una cunseguenza da la desigualtaa triangülara sü la valuur assulüda in . Si , e i è tré sequenze razziunale, a emm in efett:
Cada relazziú d'equivalenza sü un cungjuunt la definiss una partizziú da cheest cungjuunt. Un elemeent da chesta partizziú al è cjamaa nümar reaal, e ul cungjuunt di nümar reaj al è nutaa .
Remarca : cura che sa la fa teent vargot veers un límit, chí, al è par di razziunaj che sa la va inquadrá, par che sa disponn gnamò di reaj!
Definizziú in taant che còorp[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul cungjuunt da le sequenze in al è natüralameent münii d'una strütüra d'anell cun l'adizziú e la mültiplicazziú ereditade da la strütüra da còorp da le sequenze. Si e i è dò sequenze, alura cheste uperazziú i è definide par:
Cheste uperazziú i cunserva ul criteri da Cauchy, inscí la suma e ul prudüit da dò sequenze da Cauchy i è amò da le sequenze da Cauchy. Al è inscí pussíbil da müní d'una strütüra d'anell.
Cheste uperazziú i cunserva la partizziú definida par la relazziú . Inscí quaal-sa-síes i representant scernii da düü classe da la suma (resp. la mültiplicazziú ) di representaant la partegn a la istessa classa da . Al è inscí pussíbil da müní d'una strütüra d'anell. Sa verífega che la classa da al è l'elemeent néutar e la classa da l'ünitaa. Sa verífega che al è da plüü un còorp cumütatif.
Sa al imersiuna in via le sequenze custante. Sa nutarà la classa cuntegniint la sequenza cunstanta iguala a .
{{{contegnüü}}}
Relazziú d'úrden[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa al definiss da la manera sigütaant :
-
- u
- al esiist una sequenza da Cauchy razziunala e un razziunaal pusitiif taal che al síes un representaant da e a partí d'un vargü raanch
e
da la manera sigütaant :
-
- u
- al esiist una sequenza da Cauchy razziunala e un razziunaal negatiif taal che al síes un representaant da e a partí d'un vargü raanch.
Sa la definiss alura una relazziú d'úrden sü pusaant
Sa demustra che münii da chesta relazziú d'úrden al è un còorp tutalameent urdenaa archimédià e che chesta relazziú d'úrden la cuinciit cun la relazziú d'úrden sü
{{{contegnüü}}}
Distanza e límit[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La valuur assulüda a l'è alura definida par
Sa remarca che si al è un representaant da alura al è un representaant da .
Sa pöö alura müní d'una distanza
- d(x , y)= |x - y|
e ga definí la la cunveercnza da sequenze.
Sa demustra a cheest prupòsit che, si al gh'a par representant la sequenza da Cauchy razziunala , alura chesta sequenza a l’è apó una sequenza da reaj ( al è imersiunaa in par la curespundenza sigütaant : al gh'a par representant la sequenza cunstanta ) e chesta sequenza da reaj la gh'a par límit . Cheest chí al permett, da plüü, da pruvá che al è deens in par che tütt reaal al è límit d'una sequenza da razziunaj.
Sa demustra apó che, sü cheest cungjuunt, ul límit d'una suma a l’è iguaal a la suma di límit, ul límit d'un prudüit al prudüit di límit e che ul límit d'una sequenza pusitiif a l’è pusitiif u nül.
Cumpletezza e límit da sura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa al saa gjanmò che, par custrüzziú , tüte le sequenze da Cauchy razziunale i cunveerc in . Però sa demustra che al è apó ul caas par cada sequenza da Cauchy reala.
Chesta métuda da custrüzziú sa la generaliza a tütt spazzi métrich E par utegní un spazzi métrich cumplet E' taal che E al síes deens in E' .
Sa demustra da plüü che al verifica la prupietaa dal límit da sura : tütt sübcungjuunt mia vöj magjuraa al gh'a un límit da sura.
{{{contegnüü}}}


c: text/html

text:
Val de Cerv
La Val de Cerv (Valle Cervo in Italian) l'è ona vall piemontesa de la Provincia de Biella.
La ciappa el nomm del riaa Cerv (Sërv in Piemontes) e la se troeuva a nord de la città.
Caratteristigh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è ona vall puttost streggia che la s'estend tra la Val del Lys, la Valsesia e la Valsessera. On temp l'era ciamada Val d'Andorn, del nomm del paes principal.
I sò abitant gh'hann ona tradizion de magutt e despess hann portaa la soa opera foeura de la vall (per esempi a Exilles o a Fenestrelle, in Provincia de Turin, o a Bard, in Val d'Aosta) a causa de l'emigrazion.
La Val de Cerv l'è spartida tra l' Alta Vall (indove la gh'è la pupart de la comunità montana, conossuda anca 'me Bürsch) e Bassa Vall.
I montagn de la vall fann part o di Prealp Bielles (in la bassa vall) o di Alp Penninn; el mont pussee alt l'è 'l Mont Bo (2556 meter). I alber a hin fò o castegn. On temp a gh'eren anca di cav de preja.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Prima del X secol gh'è proppi pocch notizzi (in del sens che se sa pocch di abitant de la zona). El par che ghe sia vivuu sia gent celtiga che mediterranea, e la proeuva la se trovaria in del dialett (variant ariosa de quell bielles) e in di toponim.
In del Medioev, la storia l'è pussee certa: el primm document che 'l cunta sù quaicoss de la vall l'è ona bolla papal de Innocenz III (2 de magg 1207). De quella lì, se sa che la gh'era ona comunità che la viveva arent a la gesa de San Martin a Campiglia.
In del 1379 la vall, insema a tutt el territori bielles, l'è entrada in di domini di Savoia. De quell moment l'ha segutaa la storia de tutt el Piemont.
I paes de Andorn e Sajan se disputen la nassida de on patriota piemontes, el Pietro Micca, che l'ha salvaa Turin de l'assedi di Frances.
Comun de la vall[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Andorn, Campiglia, Miajan, Pedecavall, Pralongh, Quittengh, Ronch, Rosazza, Sajan, San Paol, Tavijan, Ternengh, Tollegn, Zumaja.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tutto quello che avreste voluto sapere sul sesso* (*ma non avete mai osato chiedere)
Tutto quello che avreste voluto sapere sul sesso* (*ma non avete mai osato chiedere) (Tut qvél ch'a 'rî sèmpar vlû savér dal sès ma ch'a n î mai abû al curàǵ ad dmandàr) 'l è na cumèdia americàna a epiśòdi dal 1972 ad Woody Allen trat da 'n lìbar p'r insgnàr al sès dal studióś e dutōr David Reuben. La pelìcula la s vèra faghénd védar na sfilaràda ad cunèṅ biànc.
Al film 'l à fat sù óltar 18 migliòṅ ad dòlar, un sucès dimóndi grand esénd-an custâ sōl dū.
In uriginàl 'l epiśòdi Parchè sèrti dóni faṅ-i fadìga a rivàr a 'l urgàśum?, ambintâ in Itâglia, 'l è girâ in dla léngua ad Dante e anc Woody Allen al s adàta. In dla versiòṅ dal nòstar paéś però 'l è stâ ardupiâ listés.
Sunt
- Gl'afrudiśìac cònt'n-i? - Un bufòṅ ad cōrt (Woody Allen) a n è bòṅ ad far rìdar gnanc i caṅ e anc al rè (Anthony Quayle) e la regìna (Lynn Redgrave) i faṅ fadìga a cumpatìr-'s-al. Quànd al minciòṅ al s insùggna sò pàdar, chi lò al gh órdna 'd andàr a lèt cun la regìna o sinò al n gh'arà mai paś. Ma a n è minga un quèl fàcil anc parchè lē la gh'à adòs na sìngia ad castità.
- Cuś è-la la sudumìa? - Al psicòlug dutōr Ross (Gene Wilder) al cgnós un pasiènt nóṿ (Titos Vandis), ad mistēr pastōr e fradèl 'd òṅ di suo ch'al vénd di tapē, ch'l è rivâ in di Stat Unî diretamènt da l'Armègna. Chi lò, ch'al s éra inamurâ dla sò pégra Daisy, gusànd-la anc, al créd ch'la bèstia l'àppia śmis 'd amàr-al e al vrév ch'al dutōr al fàghis quèl. Quànd al gh la pòrta però anc lì lò al pèrd al cōr par lē.
- Parchè sèrti dóni faṅ-i fadìga a rivàr a 'l urgàśum? - 'N óm itagliàṅ (Woody Allen) a n è briśa bòṅ ad far 'l amōr cun sò mujér (Louise Lasser) parchè lē la fà fadìga a catàr-an gust. Lò al próa a far da tut (pascàr i sò punt sensìbii, druàr un vibradōr, ...) ma 'n gh'è vèrs, 'l è listés che ciucàr na spòrta róta. Un dè, sénsa vlér, al vèṅ a savér ch'a lē a gh piàś dimóndi far-'l a l'ària vèrta, p'r al perìcul 'd èsar vdùda da chi àtar.
- Èṅ-i i travistî di fnòć? - Quànd dū muróś i decìdan finalmènt ad cgnósar i sò genitōr, òṅ ad qvist chè, Sam (Lou Jacobi), al s fà védar par śbali cun di vistî da dóna adòs e tut acsè i vènan a savér al sò visi segrét tgnû lugâ durànt al sò matrimòni durâ trént'an. Sò mujér la 'l capìs ma la gh rèsta mâl listés parchè la 'l arév vlû savér prima in tut al manéri.
- Chi èṅ-i i visiōś sesuài? - Durànt un quiz televiśìṿ, ciamâ "Quàl è'l al mè visi?", al cuntutōr dal prugràma Jack Barry al fà cla dmanda chè e la rispòsta l'è: «Chi vōl far véd'r al sò cas in sla mèttro a 'n rabèṅ ch'al pèrd la tèsta p'r i calsét ad séda e ch'a gh vèṅ dûr quànd i al lìgan e quànd i dróan la scùria sèg in dal méntar che sò mujér la ś mét a sēdar a i sò pē magnànd dla carna ad ninét».
- I studi e gl'esperimènt in sal sès èṅ-i quèi da cuntàr-'g insìma? - Victor (Woody Allen) al fà 'l asistènt p'r al dutōr Bernardo (John Carradine), òṅ ch'l à pasâ tuta la sò vita a studiàr al sès. Dòp avér dâ 'n strap in màchina a la giurnàlista Helen (Heather MacRae), ch'la vliva far dal dmandi a 'l prufesōr, chi lōr dū i s réndan cònt che Bernardo 'l è mat dal tut e ch'l è sòlit far di esperimènt cóntar la léǵ. Da 'l laburatòri a salta fóra anc na téta gigànta ch'la và avànti strabalsànd.
- Cuś a sucéd durànt na śburàda? - Durànt na ciuladìna, un śburàdèṅ (Woody Allen) al gh'à da preparàr-as, a dita ad dū uperadōr dal sarvèl (Burt Reynolds e Tony Randall), p'r al sò viàś ma al gh'à dimóndi dubi.


text:
Gatinèra
Gatinèra (nom ufizial in italian: Gattinara) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 8 161 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 33,5 km² e ona densità de popolaziun de 244 ab./km².
El paes el se tröva a 35 km da Vercei, in direziun de la Valsesia e al cunfin cun la Pruvincia de Nuvara (cumün de Ghem e de Rumagnan).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Gatinèra l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
«
Non, rien de rien, non, je ne regrette rien, ni le bien qu'on m'a fait ni le mal, tout ça m'est bien égal. C'est payé, balayé, oublié, je me fous du passé.»
(FR
)(Non, je ne regrette rien
, 1960
)
«
No, par gnint, no, a n m pènt ad gnint, mia dal bèṅ ch'i m aṅ fat e gnanc dal mâl, par mè i èṅ para. A-j-ò pagâ, spasâ via, daśmindgâ, a n m in ciàva gnint dal pasâ.»
L' Édith Piaf (al sò nóm vēr 'l è Édith Giovanna Gassion) (Parìś, 19 ad Dicémbar dal 1915 - Grasse, 11 'd Utóbar dal 1963) l'è stàda na cantànta e atóra francéśa cgnusùda anc cun al scutmàj ad Paseròt (Piaf 'l è al nóm ad c'l uśèl lè in d'l argot pariśèṅ).
Biugrafìa
Nada in dal 1915 da Line Marsa, na cantànta itagliàna ad Livóran e da Louis Gassion ch'al fava al saltimbànc, Édith la pasa la sò infànsia in un burdèl da sò nóna in Nurmandìa. La sò prima audisiòṅ l'è dal 1935 ma la cata al sucès dū an dòpa quànd la firma un cuntràt cun al teàtar ABC.
Durànt la secónda guèra mundiàla, la Piaf la s éra misa còntra l'invaśiòṅ tedésca e la s éra eśibìda in di campi militàr e in quéi ad cuncentramènt p'r i parśunēr ad guèra. 'L è in cal perìud lè (1944) ch'la cgnós Yves Montand inamurànd-as. La canta sèg a 'l Moulin Rouge ma pò, quand lì lō al taca a dvintàr famóś, i dū i ś mòlan.
In dal 1948 la cgnós al pùgil Marcel Cerdan e la ś mét sèg ma chi lò al cata la mòrt gnénd śò cun al sò aparéć durànt un viàś in di Stat Unî. Dastrùta dal dulōr, Édith la taca a bévar e a druàr dal dròghi. La sò vita l'è stada difàti dimóndi dasfurtunàda e pina ad fat negatìṿ: incidènt stradài, malatìi, intervènt chirùrgic e anc un tentatìṿ ad suicìdi.
La Piaf l'è stata na granda espunénta dal filòṅ realìsta (chanteuse réaliste). La sò vóś, pina da mila sfumadùri, l'éra bòna ad pasàr a 'l impruvìś da di tòṅ àspar e rabî e quéi più dóls e la gh la cavàva a far sintìr in na manéra particulàra la cuntintésa cun al sòṅ dal sò cant.
L'è la cantànta che cun al sò cansòṅ l'à antisipâ al sèns 'd arvultamènt ad soquànt inteletuài dal sò tèmp cuma Juliette Greco, Roger Vadim, Boris Vian e Albert Camus.
Dimóndi vòlti l'éra lē ch'la scrivìva i tèst dal sò canti.
I sò più grand sucès muśicài i èṅ stâ Milord, Mon légionnaire, La foule, Les amantes d'un jour, La vie en rose e Non, je ne regrette rien na sòrta ad testamènt spirituàl.
L'à anc fat l'atóra in déś film a 'l incìrca.
La Piaf l'è mòrta par na ciróśi epàtica 'l 11 'd Utóbar dal 1963 quand l'éra drē a turnàr in dla sò Parìś.
Tut al sò cansòṅ
Culegamènt estéran


text:
Ciserà
Ciserà (Ciserano in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la bàsa pianüra a 15 de la sità.
El g'ha 'na popolasiù de 5 840 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 5,2 km² e 'na densità de popolasiù de 1 123 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Àrsen, Boltér, Puntiröl, Verdelì, Verdèl.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Ciserà l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Gioàn Scòt Irlandés
Ol Gioàn Scòt Irlandés (en latì medievàl: Johannes Scotus Eriugena: Irlanda 810 - 880) l' è stacc ü frà, filòsef, teòlogo e tradütùr irlandés.
Cuntegnüü
La éta[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Che lü l' éra de rassa irlandésa a l' se capìss söbet del sò nòm: defàti l'è ü scòt, che 'l völ dì abitànt de la Scotia Maior, nòm de l' Irlanda a chi tép là; perdepiö, in di sò scrécc a l' se firmàa Eriugena che 'l völ dì nassìt (gena) in Irlanda (Eriu): Irlandés giöstopónt. In del 843 a l' è indàt in Galia per guidà la Scöla Paltina del Carlo Pelàt che l' gh'à dàcc pò a' ol còmpet de tradüsì del grégh ol Corpus Areopagiticum del Dionìs l' Areopagìta, che ol Scòt l' à stödiàt e interpretàt in latì, co 'l redesàs apröf al Platonìsmo növ. L'à stödiàt e tradüsìt pò a' i scrécc de l' Orìzen e di Pàder de la Capadòcia e tra chèsti ol San Basilio ol Grànd, ol San Massìm ol Cunfesùr e ol San Grìgö de Nìssa.
La sò filosoféa la ghe và dré a chèla d'ol San Göstì in söl Platonìsmo e la teologéa nigatìa. Sènsa döbe, l' Irlandés l'à ülìt spiegà la realtà co 'n d'ü sistéma ragionéol e ünitàre in descórde co i contràs-cc de la religiù – che i dìs che Dio e ol mónd i è dò realtà diferènte – e i dutréne sö la creassiù e la olontà diìna.
Per ol Scòt, resù e féde i è debù navès de conossènsa ira, dóca a i pò mia èss in contradissiù; però se l' fodèss issé, l' è la resù che la gh'à de prealì. Chèsta dichiarassiù, insèma al Panenteismo (töcc i laùr a i vé de Dio e a Lü i ghe tùrna 'ndré) che l' Irlandés l'à sostegnìt indel De divisione naturae, a i gh'è costàde la condana de la Césa Catòlega per eresìa, che l' à püdìt ischïà dóma grassie a la protessiù del rè. Sö la sò mórt gh'è stat cöntàt sö tàte stòrie, öna de chèss-ce la dìs che dòpo la mórt del sò protetùr a 'l se sarès refügiàt in Inghiltèra, endoche l'è stacc copàt fò di frà ch'i l'la consideràa eretègh; acassibé chèsta stòria la sées la piö bèla, gh'è de mia credéga.
La persecüssiù d'ol Scòt Irlandés de part de la Césa la s'è mia fermàda co la sò mórt. Indel 1210 la gh'è riada üna sentènsa concordare postöma, co la condana a brüsà ol sò lìber De divisione naturae; amò 'ndel 1225 ol papa Onöre III a 'l ghe invierà öna lètera a i escóv fransés per sircà de regòi sö töte i còpie del libèr per mandàle al fögh zó a Roma.
Ol diì e la resù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Per ol Scòt Irlandès, la filosoféa e la teologéa i è 'l stès laùr. Defàt lü 'l dìs issé:  >. Filosofà l' öl dì èd e riconóss ol valùr e la stabeletà di prensépe ch'i stà al pè de la ira religiù. Prope per chèsta sò intréga identificassiù di prensépe religiùs co 'n d chèi filosofègh, l' Irlandés el s'è facc tacc nemìs. Moral che per ol frà, ol ligàm e l'indà 'ntis tra féde e resù l'è intrìnsech, perchè töte dò i è generàde de öna stèsa caösa, che la sarès la Sapiènsa diìna, che la s'è manifestàda 'ndela Sacra Scritüra. Se l'è mia sostegnìda de la resù, la féde la ris-cia de trabalà, issè ol Scòt Irlandés el rìa a dì che bisògna  > e  >. Dóca, in chèst, l' Irlandés el se fa féss derét al pensér d'ol San Göstì, che per lü 'l valìa ol credo ut intelligam et intelligo ut credam (crède per capì e capésse per crèt).
Dóca, per l' irlandés, la fède l' è l' esàm e la pòcia de 'ntìnd ol significàt di Scritüre, che 'l pórta a riconóss ol sò natöral sistéma ragionéol; lùre, defàt, ai gh'à de éss lesìde e capìde indel significàt simbòlegh e mia leteràl, perchè ol Sant Ispéret, che 'l parlàa per mès di profèti, a 'l se manifestàa co 'n di figüre e di metàfore che i gh'à di significàcc mia fenìcc. Per ol Gioàn Scòt, pò a i scrécc di Pàder de la Cesa a i gh'à de èss lesìcc in dièrsi significàcc, perchè öna quach ólta i somèa èss in contradissiù tra de lùr, e chèst l'è mia pussébel. E l'è adóma grassie a la resù, che la dipénd de l' Ispéret, che nóter 'm pöl vèd e comprènd i motìf e i vìe d'interpretassiù, e pò passà fò d sura chèssce, indela profondità önega e diìna de la erità che la 'nzènera chèssce dièrse esposissiù.
I quatèr natüre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dóca ol Scòt Irlandés a 'l mèt zó la sò teoréa del divì a partì del Platonìsmo Növ, ma a 'l ghe càssa dèt pò a l' idéa cristiàna de la natüra personàl de Dio, Creatùr d' ol mónd. Per ol filosòfo, Dio l' è l' önéga realtà ira, e dóca l' önègh “personagio” de la sò filosoféa: defàt, töcc i laùr i dipénd e i è generàcc de Lü e töcc i laùr a ghe tùrna sèmper indré a Lü, per l' Irlandés che 'l ghe dìs a l' insèm de töcc i laùr “natüra” e dezà che la natüra l' è ingual a Dio, lü in lé a'l desmes-cia fò i quatèr divisiù de l' esèr divì. Lùre i è:
1. la natüra mia creàda e creànt che l' è Dio; l' Eser divì, in chèsta prima divisiù, l' è consideràt comè prensépe prim, etèrno, e che 'l rèsta sèmper chèl; a la sò conossénsa l' òmen a 'l pöl domà fermàss, sènsa però mai rià a üna dègna representassiù e comprensiù. Defat, Lü a 'l pàssa fò 'd sura la natüra, la bontà, la sostànsa e dóca chèl che 'l se dìs de Lü in di Scritüre l' è dìcc mia per Lü in Sè stès, ma per nóter, ach per chèl che 'l reàrda, presémpe, la Trinità. Dóca co l passà fò 'd sura töt chèl che l' è èrt a nóter, la realtà de Dio l' è ol mia èss, ntìs comè chèl che süpera ol confì de l' èser. Chèsta idéa la sarà pò töcia sà amò per la formassiù de la teologéa nigatìa del Nicòla Cüsà e de óter teològi e filosòfi.
2. La natüra creàda e creànt che l' è ol Vèrb procedént de Dio: pò a in chèsta segónda divisiù Dio l'è ol Creadùr di caöse prìme o di esemplàr originài de töcc i laùr. Chèssce “spéce” o “fórme” i è face del pensér divì. I è etèrne comè Dio, e, in quànt creadùre de töcc i laùr, i pò a üna Sò manifestassiù. L' è ciàr che in chèsta divisiù l' Irlandés a 'l tö sà amò ol concèt platònegh di idèe, co n d ' üna spiegassiù in ciàv cristiàna.
3. La natüra creàda e mia creànt che l' è töta la realtà materiàl ( o fìsega) cassàda lé indel tràmet e indel tép: chèsta divisiù la sarèss la manifestassiù di idée divìne (co 'n d' ü óter reciàm a la teprèa di idée platòneghe), perchè l' ünivèrs intrégh, 'ntìs comè ùrden fìsegh, a 'l vegnerèss zó di resù ideài, e 'l sarèss efèt de chèle caöse primordiài preséncc indel Vèrbo divìno. Dóca l' ünivèrs l' è creàt e etèrno, perchè l' esìst indel Vèrbo etèrno, e 'l sarèss fàcc de spirèt e còrp, comè ü grànd organìsmo viv. I laùr materiài che i 'l la fùrma i sarèss dóca adóma ün' aparènsa, perchè ol sò fondamént genüì l' è spiritüàl. Pò ach a chèsta tési l' è töcia sà amò d' ol Platonìsmo Növ, che 'l dìs issé che gh'è öna sostànsa önega, che l'è chèla divìna, e ol mónd l' è adóma öna manifestassiù de chèsta sostànsa (teofania, o manifestassiù divìna). Per ol Scòt Irlandés, dóca, >>Deus fit in omnibus omnia>> (Dio a 'l deénta töt in töcc i laùr), pròpe comè per ol Pseudo Dionìs ol Aeropagìta.
4.La natüra mia creàda e mia creànt, che l' è Dio stèss, 'ntìs comè ergü che töt ol Creàto a 'l ghe ténd là, chèsta divisiù la reapresénta Dio come méta e fì del mónd, dezà che töt chèl che 'l vé de ü prensépe a 'l ghe dà natöralmént a tornàga . Dóca ol filòsofo 'l presénta là i argomèncc del vegné zó e turnà al prensépe, carateréstegh del Neoplatonìsmo. In töt chèst, perdepiö, l' ómen a 'l se tróa indel mès tra ol mónd di còrpi e chèl di esènse; per l' Irlandés, l' ómen l' è ün' ünivèrs pissenì che, co l' inteligènsa a'l ghe rüga dét indela resù piö profónda di laùr, el sìrca de ritroà ön' esènsa ünega, che la pàsse fò 'd sura la smarmaiada e la quantità confüsa del mónd materiàl e del mónd inteletüàl. Dóca chèl che 'l se premüra de sircà chèsta primordiàl ünità, el capìss che i laùr che i è creàcc emortài, a i è invèsse coetèrne al Vèrbo perchè espressiù di esènse. Gràssie a la féde e a la resù l'òmen el rìa a catà ol divìno che gh'è 'ndèl mónd, e issé 'l contribüìss al tornà indré de l' ünivèrs a Dio. L' inteligènsa de l' ómen, dóca, l' è adóoma öna rissórsa per contemplà ol Vèrbo, ma lé la pöl perdès vià dét in di laùr e pèrd la capassità de conóss la erità. La redensiù de l' inteligènsa, che per sò natüra de lé l' è destorziàda da la erità, la pöl vègn adoma per mèret del Signùr, che 'l rènd possìbel turnà a la conossènsa che Dio 'l gh'à del mónd e de Lü stès.
Issé, dóca, i quatèr natüre a i fà ü sircól divì, endoché Dio stès l'è 'l pèrno, e che 'l se manifèsta in manéra contìnüa e etèrna, sènsa mai ndà fò de Lü, perchè a 'l crea töt deperLü , dét in de Lü e per Lü. Pò a in chèsta proposissiù ol Scòt Irlandés l' è derét al San Göstì che 'l pàrla de sércol ermenèutegh reard a resù e féde.
La libertà de l'òmen[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Gioàn Scòt Irlandés l' è stacc a ü gran sostenidùr de la libertà de l'òmen, suradetöt cóntra la negassiù che 'l n'ìa fàcc frà Gödescàlch: chèst' öltem, co l'interpretà in manéra estréma e leteràl i proposissiù del san Göstì d'Ipóna, l'ìa furmàt la dutréna de la Dópia predestinassiù, e 'l sostegnìa che Dio, 'nfina del prensépe, l'à destinàt di ómegn a la salvèssa e al bé e di óter a la perdissiù e al mal. Ma ol Scòt Irlandés el respónd che l'è mia pussìbel adossàga a Dio öna pre destinassiù, 'ntìsa comè “destinà prìma” perchè in Dio a 'l ghè mia ü prìma e gnach ü dòpo. Lü 'l part da la teologéa nigatìa del Dionìs, e perdepiö 'l dìs issé che l'è mia pussìbel afàcc condissionà la olontà. El se rifà menimà al Göstì, e 'l dìs issé che 'l mal l'è mia öna realtà, ma ü mia – éser e dóca Dio 'l la conóss mia se de no 'l la crearèss perchè 'l pensér e l'atività in Dio i è l'istèss laùr. Dóca ol mal l'è öna mancànsa de perfessiù o sedenò öna nigassiù de realtà. Isé che 'n Dio ghe pöl mia éss afàcc presiènsa del mal de l'ómen, e de conseguènsa ghe pöl mia èsga predestinassiù al mal. Ol caràter esensiàl de l'ómen, l'è per l'Irlandés, ol lìber arbìtrio, che öl dì la possibilità de fà pecàt o de mia fà pecàt; tamèn, acassibé lìber l'òmen 'l pöl godì de la Gràssia divìna. Però chèsto pensér el l'à esponìt a l'acüsa de Pelagianésem e defàt la sò dutréna la sarà condanàda de dù congrèss.
Ovre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- De divina prædestinatione.
- De divisione naturæ (Titol original: Periphyseon).
- Expositiones super Ierarchiam celestem S. Dionysii.
- Expositiones super Ierarchiam ecclesiasticam S. Dionysii.
- Expositiones seu glossæ in mysticam Theologiam S. Dionysii.
- Homilia in prologum S. Evangelii secundum Joannem.
- Commentum in S. Evangelium secundum Joannem.
- Annotationes in Marcianum.
Bibliograféa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Mario Dal Pra, Scoto Eriugena ed il neoplatonismo medievale, Fratelli Bocca, Milan 1941
- Tullio Gregory, Sulla metafisica di Giovanni Scoto Eriugena, Sansoni, Firenz 1960
- Werner Beierwaltes, Eriugena, I Fondamenti del suo pensiero, Milan 1997
- Francesco Paparella, Le teorie neoplatoniche del simbolo. Il caso di Giovanni Eriugena, Vita e Pensiero, Milan 2008
- Maieul Cappuyns, Jean Scot Erigène sa vie, son œuvre, sa pensée. Paris: Desclée de Brouwer 1933. Réimpression anastatique: Bruxelles: Culture et Civilisation, 1964
- Emmanuel Falque, "Dieu, la chair et l'autre" (ch. 2, Dieu phénomène - Jean Scot Erigène) PUF, 2008
- Stephen Gersh, "From Iamblichus to Eriugena: an investigation of the prehistory and evolution of the pseudo-Dionysian tradition" Leyde: Brill 1978
- Édouard Jeauneau, Etudes érigéniennes, Paris: Études augustiniennes 1987
- Édouard Jeauneau, Tendenda vela. Excursions littéraires et digressions philosophiques à travers le Moyen Âge, Turnhout, Brepols, 2007
- René Roques, Libres sentiers vers l’érigénisme, Roma, 1975
- Endro Von Ivanka, "Plato Christianus", Paris: PUF 1991
- Avital Wohlman, "L'homme, le monde sensible, et le péché dans la philosophie de Jean Scot Erigène" Paris: Vrin, 1987


text:
1944
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
17 de gjügn: l'Islànda la riva a l'indipendenza
01 08 - Polònia: a i ciinch de la sira a scomenza la insürezziun popülara contra l'ocüpazziun nazzi; i combatimeent, che düraran fin al 02 10, a provocaran la moort de 180.000 civiil, la destrüzziun de Varsòvia e la deportazziun de 250.000 di söö abitaant a caamp de concentrameent.
29 09 - Jugoslàvia: a scomenza l'entrada de l'esèrcit Soviétich, ch'al ocüpáà cheest staa düraant l'otóbar e al trarà via de la inflüenza Todesca (II Guèra Mondiala).
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
20 05: Yorkshire (Anglatera): Joe Cocker, cantaant Anglées.
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
05 03 - Drancy (Seine-Saint-Denis, Ísola de Francja, Francja): Max Jacob, pituur, poeta e scrituur Bretun in lengua Francesa, dapress de vess deportaa paj nazzi (n. 1876).
07 03 - Buenos Aires (l'Argentina): Miguel Andrés Camino, cognossüü coma Milon E. Mújica, poeta Argentin (n. 1877).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Ronchi dei Legionari
Ronchi dei Legionari (en bisiàch: Ronchi; en furlà: Roncjis di Monfalcon; en slovéno: Ronke; en todèsch stòrich: Ronkis) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Friuli-Venesia Giulia, en Pruvìncia de Gorisia. El g'ha presapóch 11.121 abitàncc, 'na superfìce de 16 km² e 'na densità de 695 ab./km². El cunfìna coi cümü de Doberdò del Lago, Fogliano Redipuglia, Monfalcone, San Canzian d'Isonzo, San Pier d'Isonzo, Staranzano.
El cumü l'è stàt ciamàt dei Legionari perchè l'è stàt ché che l'è partìda la spedisiù a Fiùme de Gabriele D'Annunzio e dei sò legiunàri.


text:
Kladno
Kladno l'è una cità de la Repübliga Ceca cunt una pupulaziun de 110.000 abitant (se cüntum anca i paesot inturna).
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La se tröva in la regiun de la Buemia centrala e l'è 'l caplögh del distret de Kladno. A l'è a 25 km da Praga.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El prim ducüment che parla de la presenza de 'stu sit l'è del XIV secul. In del 1561 l'ha ciapaa el titul de cità.
L'è la cità induve l'è nassüda l'indüstria ceca, e per quest (ultra che per el fat che la se tröva propi visin a Praga) l'è riessida a resist anca a la crisi ecunomiga che l'è vegnüda föra dopu la fin de la ditadüra cumünista.


text:
Tiràn
Tiràn (Tirano in Italian, Tiraun in Rumanc; Tiranum in Latin; Thiran in tudesch storich) l'è ün cumün de la Lumbardia, Pruvincia de Sundri, ch'el gh'ha 9 191 abitant (dato del Dic 2013 [1]), 'na superfis de 32 km² e 'na densità de 287. L'è ün sitt famùs perchè gh'è ün Santuari de la Madona.
Cuntegnüü
In duvè l'è[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tiràn se troeuva a 450 meter d'altezza e l'è visìn al cunfìn cunt la Svizzera, in particulàar cunt la Val Pusc'ciâf (Cantùn di Grisùn). Inturn al paes gh'hin ün frach de muntagni: i Alp Urobi a süd, il grüp del Bernina a nord e quel del Stelvi a nord-est.
Tiràn l'è in duvè che se vegnen incunter la Valtelina e la Val Pusc'ciâf ed i fiüm ch'i ghe passen in mez, l'Adda e'l Pusc'ciavin.
El nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nom "Tiràn" el vegn forsi dal latìn inter amnes, ch'el voeur dì "in mèz a düü fiüm": a tücc i efètt, Tiràn se troeuva in duvè che'l Pusc'ciavin el va denter l'Adda.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La zona de Tiràn l'era giamò abitada in de la Preistoria: hin stàa truvàa di incisiùn süi pedri, ün pugnàal del XVII secul a.C. ed ün pedra de l'Età del Ram incoeu cunservada in de l'"Antiquarium Tellino".
Tiràn l'è in ün sitt che l'è semper stàa de grand'impurtanza: chi g'aveva el controll del paes e del sò castèll el tegneva d'oeucc i trafich ch'i naven in Engadina, in de l'Imperi Germanich e in de la Republica de Venezia. El 29 setember 1504 segund la tradiziùn a Tiràn l'è cumparsa la Madona e sübit dopu han fàa sü ün santuari, che l'è diventàa el simbul de la fed catolica cuntra quèla refurmada.
In de l'Età de mèz e in di ann dopu a Tiràn gh'hin stàa di scunter per questiun pulitich e religiùs: in particular, in del 1620 l'era inizàa l'inscì ciamàa "Sacro Macello" ("Macell Sant"), la bataglia cunter i Grisùn ch'i vureven impùr la fed refurmada in de la Valtelina.
Evoluzion demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
De nà a vedè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Santuari de la Madona de Tiràn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Santuari de la Madona de Tiràn, che'l se troeuva in de la part setentriunàal del paes, l'è la gesa pussee impurtant de la Valtelina.
Segund la tradiziùn, el 29 setember 1504, in ün camp de fich, al beà Omodeo l'è cumparsa la Madona, che'l gh'ha chièst de fà sü üna gesa per lee.
I laurà hin iniziàa in del 1505, hin düràa fin al 1513 e la gesa l'è stada cunsacrada el 14 mag 1524 dal vescuf de Comm Cesare Trivulzio.
El santuari l'è stàa fà sü in stil rinascimentàal lumbaart; el purtùn d'entrada l'è stàa fà da Alessandro Scala e'l grand orghen che ghè denter, fàa tra'l 1608 e'l 1617, l'è de Giuseppe Bulgarini.
Insemm al Domm de Milan e a la Certusa de Pavia, el Santuari de la Madona de Tiràn l'è cunsiderada vüna di trè pussee bej gesi de la Lumbardia.
Papa Pio XII gh'ha dichiaràa la Madona de Tiràn patrona de la Valtelina.
Olter gesi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In del paes ghè la gesa de San Martìn, cunt el campanil del XV secul in stil rumanich lumbaart.
In sü üna culina che sta sura al Santuari de la Madona de Tiran ghè la gesa de Santa Perpetua, fada sü in del XI secul, cunt atacàa ün uspizi che ün temp duperaven i pelegrìn che da Venezia e da Milàn nàven in Germania.
Üna custruziùn simil (gesa e uspizi) ghè anca pussee a nord, in sü la stessa via in duvè che ghè la gesa de Santa Perpetua: l'è la gesa de San Rumeri, in del cumün de Pusc'ciâf (Svizzera), che l'è in sü üna cresta a 1.800 meter a strapiumb sül Lach de Pusc'ciâf.
Olter sitt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tiràn l'è ciamada "la Meràn de la Valtelina", perchè anca lee la gh'ha ün frach de stradi alberadi e de parch publich in de la zona centràal.
El center storich, che l'è in sü la spunda manscina de l'Adda, l'è anca incö serciada in part da la vegia müraja vurüda da Luduvich el Mor a la fin del XV secul e l'è duminàa dai rüìn de la tur del castèll de Santa Maria (chì ciamàa Castelàc).
Hin amò ben cunservàa i trè port d'entrada al paes: la "Porta Pusc'ciavina", per quej ch'i vègnen dai Grisùn; la "Porta Burmina", per quej ch'i vègnen da Burmi e dal Pass del Stelvi; la "Porta Milanes", per quej ch'i vègnen dal Lach de Comm e da Milàn.
A Tiràn gh'è ün frach de palazzi fadi sü tra'l XVII e'l XVIII da sciuri pien de danee: i Palazzi Quadrio, Salis, Merizzi, Visconti-Venosta, Parravicini, Buttafava e Torelli. Ghè anca el Palazz Marinoni, che incoeu l'è el Municipi de Tiràn e in del XV secul l'era ün cunvent dij Agustiniàn.
Trasport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Stradi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tiràn l'è in ün sitt in duvè s'incùntren düü impurtanti stradi:
- la Strada Statàal 38, che la và da üna part vers Milàn (a Piantee ghè bisògn dopu de ciapà la Strada Statàal 36) e Comm (semper a Piantee se ciapa la "Via Regina"), menter da l'altra vers la Val Venosta e Bulsàn atravers el Pass del Stelvi;
- la Strada Naziunàal (svizzera) 29, che la và da Tiràn a l'Engadina atravers el Pass del Bernina.
Feruvij[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Tiran gh'hin düü staziùn feruviari ch'i se troeuven in de la stessa piazza e ch'i hin i staziùn d'inizi de düü feruvij minga culegadi tra de lùur:
- la Tiràn-Milàn, ün temp gestida da la "Ferrovia Alta Valtellina" (Feruvia Vôlta Valtelina) in del trat Tiràn-Sundri e dopu, dal 1970 da "Ferrovie dello Stato" (Feruvij Stataj);
- la Tiràn-Sankt Moritz, gestida da la Feruvia Retica, che culega la Valtelina a l'Engadina atravers la Val Pusc'ciâf e'l Pass del Bernina. 'Sta linea chì l'è la feruvia aderent (senza cremagliera) pussee vôlta d'Europa ed i sò tren russ, ch'i vànn sü binari a scartament piscinìn, pòrten in gìir ün frach de turist (trecent-quatercentmila l'ann) ch'i vègnen de tücc i cantùn.
Sport[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La squadra de balùn del paes l'è l'"Unione Sportiva Tiranese", che la giuga in dij campiunàj diletànt regiunaj (Prima Categuria).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Spàdes
Endèla terminulugìa botànica, el spàdes l'è 'na sórt de 'nfiurescènsa particolàr furmàda de 'na spìga con entùren 'na bràtea bèla grànda ciamàda spàta. L'è la 'nfiurescènda caraterìstica de la famìa de le Araceae e de le Arecaceae (le pàlme). La pöl ensomeàsen a 'n fiùr sul, bèl decoratìf, e per chèsta rizù l'è dopràda come ornamentàl (per ezèmpe: Arum, Anthurium,...).
Endèle spéce del zèner Arum, la spìga l'è furmàda de 'n as carnùs piötòst spès, a fùrma de pilàster, söl quàl i è fisàcc dei fiùr picinì picinì e specializàcc: fiùr fèmina con apéna l'ovàre a la bàze, e pò dei fiùr mascc co apéna i stam endèla part ensìma, e 'n öltema dei fiùr stérii.
En sèrte zèner de le Araceae, la spìga la pöl rià a ìga sö de piö de 2000 fiùr.


text:
Master Sitee
El Master Sitee (o anca Sitee, webmaster in ingles) l'è on espert de comunicazion in su l'Internet.
In pratica el pò vess sia on espert di comunicazion informatega, sia on programmador ch'el mett in pé Sit Internet, sia l'amministrador de sistema, quell che se dopéra per sistemà la grafica e i pagin del sit.
Per laorà de Sitee se gh'ha de savè almen el lenguagg HTML e vess espert de tucc i operazion ligaa a l'Internet.
In su i Sit Internet pussee grand el Master Sitee el pò divegnì el Coordinador di operazion di vari Sitee che i ghe stann de sotta e el sò incarich l'è semper pussee assimilabil a quel de on impresari bell e finii. On impresari che gh'ha de òccupass de vend produtt e/o servizzi e che gh'ha de curà i aspett ligaa a la pubblicità compagn de come che se el Sit Internet el fodess on'azienda.


text:
Strachin
El Strachin l'è un furmai a pasta mola e de cürta stagiunadüra fai cun lat intregh de vaca. El se presenta cume un furmai grass e cremus, sensa rüsca e dal culur bianch.
Tipich d'la Lumbardia, el sò num el vegn dal fat che in urigin par fal se drueva el lat d'le vache strache dopu che i evun fai 'l San Martìn a val a la fin de l'alpeg estiu. In Valtelina e in del Paves el num de Strachin vegn druad anca par el gurgunzöla che l'è 'na particolar version dal strachin, uriginariament ciamad "strachin de Gurgunzöla".
Insema a la Lumbardìa, anca la Tuscana l'ha miss el strachin in d'la sò lista de prudut agrualimentar tradisiunai.


text:
Cussegl naziunal vul augmentar las subvenziuns
-
- Zoom
- Il cussegl naziunal è pli generus cun ils purs che cussegl federal e cussegl dals chantuns. (ANR, R. Duschletta)
Il cussegl naziunal vul anc adina subvenziuns pli autas per l’agricultura che quai ch’il cussegl federal ed il cussegl dals chantuns vulan. El ha danovamain votà per in augment da 160 milliuns francs per ils onns 2014 fin 2017. En tut vul il cussegl naziunal subvenziuns da 14 milliardas francs per quels 3 onns. Cussegl federal e cussegl dals chantuns perencunter vulan che las subvenziuns restian sin il nivel dals davos onns.


text:
Nísia Floresta Brasileira Augusta
Nísia Floresta Brasileira Augusta, o püsè semplicemènt Nísia Floresta che in realtà la ‘s ciameva Dionísia Gonçalves Pinto (Nísia Floresta Brasil, 12 d’utùber 1810 – Rouen, Francia 24 d’aprìl 1885) l'è stàia una puetèsa brasiliana, famusa per difend i dirìtt d’le dòne in Brasìl.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüda a Nísia Floresta el 12 d’utùber 1810 da pàder purtughès (Dionísio Gonçalves Pinto) e mader brasigliana (Antônia Clara Freire), Dionísia Gonçalves Pinto l'ha sernìd la sò scurmagna perchè l'era nasüda in d'una furesta e perchè Augusta l'era el cugnùm, del sò secund omm, el pàder d'la sò fiulìna Livia.
Dòpu tanti San Martìn, l'è rivada a Rio de Janeiro e l'ha fundàd dü Culegg: el Brasil e l' Augusto.
La riva a Parigi per cürà la sò filina e la püblica in del 1853 Opúsculo Humanitário, sü l'emacinpasiòn d'le dòne. In del 1875 la püblica Fragments d’un ouvrage inédit: Notes biographiques.
La s'è malàda de pulmunìt e l'è morta a Rouen el 24 d’aprìl 1885, e l'è stàia purtada sü in del cimiteri de Bonsecours. In del 1954 l'è stàia purtada indrè in Brasil e purtada sü in del cimiterì del sò paesìn Paparì, che in sò unùr l'ha ciapàd el nùm de Nísia Floresta.
Se l'ha scrìtt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Direitos das mulheres e injustiça dos homens, l'è 'l sò prìm liber in Brasil che'l parla d'i dirìtt d'le dòne. La s'è ispirada al lìber de Mary Wollstonecraft: Vindications of the Rights of Woman. S'pöd dì che quèst l'è el prìm liber feminista in Brasil;
- Conselhos à minha filha, 1842;
- Opúsculo humanitário, 1853;
- A Mulher, 1859.
In del lìber Patronos e Acadêmicos, Veríssimo de Melo el cumencia el capìtul dedicài a Nísia insì: "Nísia Floresta Brasileira Augusta l'è stàia la dona püsè impurtanta che el Rio Grande do Norte el g'ha mai vìd".
Bibliugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Nísia Floresta - Vida e Obra; de Constância Lima Duarte, 1995;[1] Editora Universitária - Universidade Federal de Rio Grande do Norte. L'era stài presentàd in del 1991 cume Tesi de Laurea a l'Università de São Paulo.


text:
Isotop
I isotop (let.in de l'istess sit) a hinn variant d'un istess element chimigh per via d'una massa atomiga diferenta (el nümer atomigh a l'è semper quel). La resun che gh'è i isotop a l'è che in del nücli de l'atum, el respunsabel de la püssee part de la massa, el nümer di prutun a l'è fiss a segunda de l'element (->nümer atomigh fiss), ma la gh'è minga una curispundenza univuga del nümer di prutun cunt el nümer di neütrun. Per un element podum vegh dunca diferent nümer de neütrun in del nücli e, alura, diferent isotop.


text:
Ledamm
El ledamm (o ludamm), ciamaa anca rud, ruff, grassa[1] l'è 'l prodott de la fermentazion di escrement di besti, messedaa al material dur doperaa tant 'me lettera (paja, sabbia, resegadusc...). Quand che i escrement vegnen messedaa con di liquid vegnen ciamaa liquamm.
El ledamm el ven doperaa per ingrassà i camp, o anca tant 'me combustibel.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla ledamm la riva del latin volgar laetamen, derivaa del verb laetare, "grassà" (colegaa anca a la parolla laetus, de la qual el riva anca el termen italian "lieto", cioè content). La parolla la troeuvom soratutt in Italia del Nord (piemontes liam, ligur liamme, venet leame o loame, forlan ledan, emilian aldam), arent a alter sinonem, e in Toscana.
El termen grassa el se liga al verb "grassà" e l'è doperaa soratutt in Valtolina, anca per la vesinanza cont el romanc (indove che se dis grassa).


text:
Strabun
Strabun (Latin: Strabo; Grech: Strábōn) al era un geògraf e scrituur Greech nassüü a Amasia a metaa dal sécul I aC e mòort veers l'an 20 dC.
Al dessendeva par paart da la suva màdar d'una famèja Grega nutàbila, in la quala al figurava ul sò gran-pàdar Moaferne. Al stüdia a Nisia da Caria indúe al gh'a par maèstar ul retòregh e gramàtegh Aristodem, ul filòsuf peripatétich Xenarc de Seleucia, e Tiranio. Al cumpleta la suva istrüzziun cun di luunch viacc par Grecja, Itàlia e Egitt, e al cugnuss di òolt lööch par di relata da viagjaduur da la suva épuca. Cunt i söö pròpi esperieenz e i relata cumpilaa, al scriif una "Geugrafia" (Geographica) dividüda in 17 líbar, pràtegameent tücc cunservaa. In le suve descrizziun al dà preferenza al clima, prudüzziun, muralitaa, üüs, custümm, religjun, istitüzziun, evi . e al cita frequentameent i Greech Ipaarch, Eratóstenes, Pulibi e Umeer, e Gjüli César par la descripzziú di Gàlii.
Ul Strabun al pöö töö i söö daat sura l' Hispània Citerior da Maarch Vespasian Agripa (+ 12 aC), che cuma cumandaant da la flota rumana al eva tòolt paart int i guèer càntaber, e anca dal sturiaduur greech Timagenes, nasüü a Alexandria e trasferii a Roma ul 55 aC (da prima cuma parsunée da guera; però dapress, líberaa, al derviss una scöla da retórega).


text:
Ceran
Ceran (nom ufizial in italian: Cerano d'Intelvi) a l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 531 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 5,5 km² e 'na densità de 97 ab./km².
El se troeuva in de la Val d'Intelvi, al confin con la Svizzera (comun de Brencia, canton Tisin).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Ceran l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Mazà
Mazà, (nòm uficiàl en Italià: Mazzano) l'è 'n cümü de 12 025 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]) de la Pruvìncia de Brèsa. El se tróa 'ndèla periferìa orientàl, a 11 km de la cità de Brèsa.
El teretóre 'ndoche 'ncö gh'è 'l cümü de Mazà l'è stat abitàt zamò dei tép dei Romàni, come dimustràt de le làpidi e dei óter repèrcc de chèi tép là ritroàcc endèla zòna. El stès süfis -à del nòm del cümü el fa pensà segónt vergü a 'n urìgin romàna del abitàt.
Se tratàa fórse d'en nùcleo rüràl picinì, colocàt söndèna via romàna de 'na sèrta 'mportànsa, che de la antìca Brixia la minàa 'nvers el Lach de Gàrda e Verùna.
Le prìme nutìsie sö Mazà endèi docümèncc scriìcc, i è del 961 e del 1041. En chèste càrte se pàrla de Mazà come d'en "vicus".
El teretóre cumünàl el ciàpa la fùrma e la dimensù del dé d'encö quan che 'ndèl 1928 el vé tacàt ensèma al cümü de Silièrghe che de alùra l'è dientàda frasiù de Mazà. L'ótra frasiù de Mazà l'è Mölenèt.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Mazà l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta.
Abitàncc censìcc
Paés enzemelàcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Cümü de Mazà l'è 'nzemelàt col cümü fransés de Saint-Germain-des-Fossés, sitüàt endèla Francia centràl endèl dipartimènt de l'Allier (Alvèrnia) a dés chilòmetri de Vichy. El züramét de fraternità che g'ha uficializàt el gemelàgio l'è stat fat endèl més de utùer del 2002 a Saint-Germain-des-Fossés e ai 25 de bril del 2003 a Mazà Töcc i agn, se fà 'n scàmbe 'ntra s·cècc dei du paés enzemelàcc che i vé ospitàcc de le famìe per fàga vizità 'l teretóre e la zòna 'ntùren.[2].
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
- ↑ (Frances) Sit del cümü de Saint-Germain-des-Fossés


text:
Merishausen
Merishausen a l'è un cumün svizzer del Canton Sciafüsa. Al gh’ha pressapoch 781 abitant e una süperfiss de 17.57 km², e al se tröva a una altitüden de 533 meter sura al livel del mar.
El cumün de Merishausen a l'è tacaa ai cumün de Bargen, Beggingen, Blumberg (DE-BW), Büttenhardt, Sciafüsa e Tengen (DE-BW).
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Merishausen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 846 col nom de Morinishusun.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
17 01
Ol dé 17 de zenér l'è 'l 17 dé de l'an del calendare gregorià; manca 349 (350 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 17 de zenér al è ul dí da pòost 17 dal an dal calendari gregurian; i manca 349 (350 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nomm dal dí in difereent dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gjuntée un nomm!
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1287 - Maó (Menorca): un esèrcit Catalan, cumandaa par Ximenes da Ayerbe, ga trà gjo i trupp d'Abu'Umar, ul moixerif da Menorca, vargot ch'al cumportarà l'ucüpazziun Catalana da tüta l'ísula.
- 1929 - Növa York (SÜA): Elzie Segar al püblega la prima sturieta da Popeye al diari 'Evening Journal'.
- 1995 - Kobe (ul Gjapun): un teratrémul, da 7'3 degrée in la scala Richter al trà gjo la citaa e ga al causa plüü da 6.400 vítim.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1959 - Barcelona: Joan Amades, ul plüü gran folklorista Catalan.
- 2005 - Pechin (la Cina): Zhao Ziyangh pulítich Cinées, segretari generaal dal Partii Cumünista.
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Saant Antoni abaa, patrònn da Mallorca e d'un bell puu da citaa di Paées Catalan
Festa lucala da Saant Antoni da Vilamajor, a la comarca dal Vallès Oriental (Catalunya).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Lissander I de Russia
El Lissander I Pavlovič Romanov (russ: AлekcaHдp I ПaBлoBич PoMaHoB/Aleksandr I Pavlovič Romanov; 1777-1825) l'è staa on imperador de la Russia.
L'è staa amis di frances per on poo temp, ma dopo de la mort del Duca d'Enghien, l'ha tolt part a la terza coalizion contra el Napoleon. El sò esercit l'è staa battuu a Austerlitz, Eylau e Friedland, ma lù l'è tornaa a vess ancamò amis di Frances dopo d'avè incontraa el Bonapart a Tilsit.
L'ha deciduu inscì d'entra denter al sistema continental de scambi contra i Ingles, ma el s'è pentii quand che l'ha vist che l'economia russa l'era danneggiada per minga podè commerciaa con quei là.
Quand el Napoleon l'ha s'ceraa l'esercit al confin con la Russia (1812), lù el s'è minga stremii, e l'ha refudaa de parlàggh anca dopo che Mosca l'era finida in man di Frances. Ma quand l'imperador frances el s'è retiraa, el Lissander I l'è tornaa a vess sò amis, e quest l'è succeduu anca dopo i Cent Dì, quand l'ha spingiuu per limità la vendetta prussiana contra la Francia.


text:
Puunt fiss
In matemàtega, par una aplicazziú f d’un cungjuunt E in sí-istess, un elemeent x da E al è un puunt fiss da f si f(x) = x.
Esempi :
- íntal plà, la simetría par rapòort à un puunt A la amet un ünich puunt fiss : A
- l’aplicazziú inveers (definida sül cungjuunt di reaj mia nüj) al amet düü puunt fiss : -1 e 1
Grafegameent, i puunt fiss d’una funziú f (indúe la variàbila a l'è reala) sa i utegn trassaant la drita d’equazziú y = x : töcc i puunt d’intersezziú da la cürva representativa da f cun chesta drita i è alura i puunt fiss da f.
Mia tüte le funziú i gh’a necessariameent da puunt fiss; par esempi, la funziú en la gh'a mia, par che al esiist nissü nümar reaal x iguaal à x+1.
Cuntegnüü
Puunt fiss e sequenze recürente[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa la cunsidera la funziú cuntínüa e (un) la sequenza recürenta definida par la suva valuur inizziala u0 e par la relazziú da recürenza un+1=f(un). In cheest caas, si (un) la cunveerg, al fà necessariameent veers un puunt fiss da f.
Al cuventa nutá che una tala sequenza cunveerc mia furzadameent, parfí si f la gh'a un puunt fiss.
Puunt fiss atratiif[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un puunt fiss atratiif d’una aplicazziú f al è un puunt fiss x0 da f taal che al esiist un intuurn da x0 sül quaal la sequenza da nümar reaj :
la cunveerc veers x0.
Par esempi, la funziú cosinus la amet un ünich puunt fiss, ch’al è atratiif.
Da tüta manera, i puunt fiss d’una funziú i è mia töcc necessariameent attratiif. Inscí, la funziú reala la gh'a un ünich puunt fiss in 0, ch’al è mia atratiif.
I puunt fiss attratiif i è un caas particülaar dal cuncet matemàtegh d’atratuur.
Teureem dal puunt fiss[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al esiist plüü da teurema ch'al permett da determiná che una aplicazziú satisfaseent à vargü criteri la gh'a un puunt fiss. Ul plüü cugnussüü al è ul sigütaant (teurema da le cuntrazziú da Banach):
Al síes E un spazzi métrich cumplet münii d’una distanza d e una aplicazziú cuntratanta (i.e. tala che al esiist taal che par töcc , ). Alura f la gh'a un ünich puunt fiss l.
Cheest resültaa al permett da dí che cada sequenza da la furma la cunveerc veers l e che , vargot ch’al permett da iga una estimazziú da la velussitaa da cunvergenza da la sequenza.
Druvameent in autumàtega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’autumàtega la cunsiist à fabregá di sisteem cunvergeent veers un puunt fiss (però regulaa arbitrariameent par l’uperaduur) e che sa al cjama ul puunt da cunsegna.


text:
RTR a l'ILHGA a Glion Dals 12 enfin ils 15 d'october è Radio e Televisiun Rumantscha stà a l'ILHGA
Per quatter dis è il studio da Radio e Televisiun Rumantscha (RTR) stà en halla 1 da l'ILHGA a Glion. Enconuschentas vuschs e fatschas da RTR han mussà dapli da l'exposiziun e dapli dal mund da radio e televisiun: intervistas, analisas ed expertisas per tadlar e guardar, concert sin giavisch, gieus e concurrenzas per sa participar e gudagnar. U simplamein entupar e tschantschar.
Discussiun "La regiun da sport Surselva - be ensemen essan nus ferms"
Las uniuns sportivas da la Surselva han da sbatter cun problems. Las giuvnas ed ils giuvens bandunan la val. Las uniuns han pli e pli pauc commembers. Chattar trenaders e funcziunaris è pli e pli grev e daners n'han las uniuns sportivas era betg en abundanza. Tge far? Collavurar sur ils cunfins da l'atgna vischnanca pudess esser ina pussaivladad.
Roger Alig da la redacziun da sport dal Radio Rumantsch discuta cun represchentants da trais uniuns sportivas che portan il term Surselva en lur num, lavuran pia regiunal.
Ils partenaris da la discussiun èn:
- Mario Cavigelli, president dal Surselva Ski e Snowboard Team (SST)
- Ignaz Arpagaus, trenader Club da velo Surselva
- Gion Giacun Spescha, bab da 2 uffants che fan cursas da velo
- Giachen Cagienard, coordinatur D-Team da ballape da la Surselva
La discussiun ha gì lieu, ils 14-10-2006 al stan dal Radio Rumantsch a l'ILHGA a Glion.


text:
Signur d'le sime
Signùr d'le sìme (in Itagliàn Signore delle cime) l'è un cànt pupulàr scrìtt da Giüsepp De Marzi de Arsignàn in del 1958, quant ch'el gh'eva 23 ann[1].
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De Marzi l'ha scrita per ricurdà el sò amìs Bepi Bertagnoli, mòrt in muntagna in del 1951[2]intànt che'l feva alpinìsm.
Anca se el parla d'una persuna morta, l'è diventàd un cant pupular cantàd in tütt el mund, che'l tùca asèe el cör d'la gent, anca de quèi che in muntagna i'enn mai andài.
El cant l'è cantàd dai còr, ma anca e suratütt dai Alpìn quant i fann l' Adunata nazionale degli Alpini: el mètt insema sentimènt, devusiòn, e pità pupular[3].
Paròl[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Un giùn el parla al Signùr (Signore delle cime) e a la Madona (Santa Maria signora della neve) e ghe dumanda de purtà pür in Paradìs l'amìs mort, ma de fàl pasà prima da le sò muntagne. In d'la tersa strofa, che generalmènt l'è cantada no, el dumanda al Signùr de lasà cascà dal ciel una stela alpina in ricòrd de l'amìs.
Riferimént[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Signore delle cime sül sit Ana.it
- ↑ Editrice Veneta S.A.S, prufìl de Bepi Bertagnoli
- ↑ Artìcul sü Signore delle cime


text:
Reinach (BL)
Reinach a l'è un cumün svizzer del distret de Arlesheim, in del Canton Basilea Campagna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.00 km² e in del Marz 2011 al gh'eva una popolazion de 18788 abitant.
El cumün de Reinach al se tröva a una altitüden de 303 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aesch, Arlesheim, Basilea (BS), Bottmingen, Dornach (SO), Münchenstein, Oberwil, Therwil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Reinach al Wikimedia Commons
- Sit ufizial


text:
Jestetten
Jestetten l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Fribùrgo. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Waldshut. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 20.63 km² e 'ndel Dicember 2012 el gh'ìa 'na popolasiù de 4 921 abitàncc.
El cümü de Jestetten el se tróa de le bànde de la Forèsta Négra, al cunfì coi cantù svìser de Sciafùza e Zurìgo, a 'na altèsa de 436 méter sura 'l leèl del mar. El sò teretóre l'è streersàt del fiöm Reno.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
13 09
Ol dé 13 de setèmber l'è 'l 256 ( 257 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 110 dé a finí l'an.
Ul dí 13 de setèmber al è ul dí da pòost 256 ( 257 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 110 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1245 - València: Jaume I al ghe crea la istitüssiú di züracc.
1997 - Sueca (l'Horta): di baloss i profana la tomba de Joan Fuster.
2004 - Madrid (Spagna): ol goèrn Spagnöl al dumanda formalament a la Üniú Öropea öna reforma del résim lingüístegh per che ol Català (diferensiant-al intra Català e Valencià) gh'al pöda èss ofissial.
1923 - Spagna: Colp de stat de Primo de Rivera ch'al söspent la Costitüssiú, al fà zò ol Parlament e al instaura la ditadüra.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
81 - Tito, imperadur de Roma.
1982 - Mònaco: Grace Kely, atura e prinsèssa del paes, morta in assident de trànsit.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Sion (VS)
Sion (en tudesch: Sitten) a l'è una cità svizzera, capital del Canton Vales e del distret de Sion. La süperfiss del teritori aministraa de la cità de Sion l'è de 25.6 km² e in del Dicember 2011 la gh'eva una popolazion de 30717 abitant.
Sion la se tröva a una altitüden de 500 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Ayent, Conthey, Grimisuat, Grône, Les Agettes, Nendaz, Saint-Léonard, Salins, Savièse, Mont-Noble e Vex.
Cità 'ngemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Sion al Wikimedia Commons
- Official website (Todesch) (Franzés)
- Tourism guide


text:
Nümar primm
Ul cungjuunt di nümar primm al è un sübcungjuunt di nümar natüraj ch'al ingloba tücc i elemeent da cheest cungjuunt che noma i è divisíbil par luur istess e par la ünitaa. I primm vint nümar primm i è:
2,3,5,7,11,13,17,19,23,29,31,37,41,43,47,53,59,61,67,71.
Nutée ul fatt che tücc I nümar natüraj i è divisíbil par luur istess e par la ünitaa.
Ul nümar primm plüü piscí al è ul 2 (par cunvenziú, l 1 sa cunsidera mia nümar primm) e, da fatt, sa pöö demustrá che ul 2 al è l'ünich nümar primm pari.
Ul teurema fundamentaal da l'aritmética al stabiliss che qual-sa-vöör intreegh pusitiif sa al pöö representá sémpar cuma un prudüit da nümar primm, e chesta representazziú (faturizazziú) a l'è ünega. Ul Teurema d'Euclides al pröva che i esiist infinicc nümar primm. Da plüü sa sà che a gh'è mia límit par la distanza intra düü primm consecutiif, i.e., daa un nümar N, sa i pöö truvá düü nümar primm a e b taal che intra a e b a gh'è mia di òolt nümar primm e che la diferenza intra a e b a l'è süperiuur a N.
Sa al cungetüra, però gnamò s'a pruvaa, che i esiist infinicc nümar primm da la furma p1 = p2 + 2 (sent p1 e p2 primm) u primm gjümej. S'a pruvaa che i ünich primm trigémin (primm da la furma p1 = p2 + 2 e p2 = p3 + 2) i è 3, 5 e 7.
Demustrazziú da la infinitüüt di nümar primm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prima demustrazziú da la infinitüüt di nümar primm la pruponn Euclides al líbar IX di söö Elemeent. Al è un clàssich esempi da demustrazziú par redüzziú a l'assüürt:
Süpusemm ch'al esiist un nümar finii da primm, e che P al è ul plüü graant da luur. Custrüíssum alura ul nümar (2·3·5·7·11·...·P) + 1, i.e. ul prudüit da tücc i nümar primm plüü 1. Cheest nümar al è mia divisíbil par 2, ni par 3, ni par 5, ni, in definitiva, par vargü nümar primm, gja che in tücc i caas la divisiú la dà 1 cuma resta. Par tant noma al pöö vess che P al síes primm u che al síes divisíbil par un òolt nümar primm intra P e (2·3·5·7·11·...·P) + 1; in qual-sa-vöör di düü caas a emm truvaa un nümar primm plüü graant da P, contradiseent la süpusizziú inizziala e, par taant, demostraant ul teurema.
Classes da primm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- nümar primm da Mersenne (da furma Mp = 2p - 1 indúe p és primm)
- nümar primm da Sophie Germain (un p primm tal che 2p + 1 és primm)
- nümar primm gjümej (p e p + 2 primm)
- nümar primm da Fermat (da forma )
Aplicazziú par la infurmàtega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L alguriitm RSA sa al basa sül utegní una cjaaf püblega par la mültiplicazziú da düü nümar graant (>10100) ch'i síes primm. La segürezza da cheest alguriitm la partiss dal fatt che a gh'è mia da le manere ràpide da faturizá un nümar graant int i söö fatuur primm druvaant un Urdinatuur tradizziunaal. La cumpütazziú quàntega la pudaress pruveetuna sulüzziú a cheest prublema da faturizazziú.


text:
El distrèt de Hinterrhein l'è 'n distrèt del Canton Grisun, en Svìsera. El cunfìna coi distrècc de Surselva a nord-ovest, col distret de Imboden a nòrt, col distrèt de Plessur a nord-est, col distrèt de Albula a est, col ditrèt de Malögia a sud-est e col distrèt de Moesa a sud-ovest. En piö 'l cunfìna apò a co l'Italia (Pruvincia de Sundri 'n Lombardia) a sud e col Canton Tesin (distrèt de Bregn) a òvest. El capolöch l'è la citadìna de Thusis.
La superfìce totàl del distrèt l'è de 617,63 km² e la popolasiù l'è de 12774 abitàncc (dàto del 2011).
El distret de Hinterrhein l'è dividìt en 5 cìrcoi e 28 cümü:
Cambiamèncc de le diviziù aministratìve del 2000 al 2009[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
-
-
-
-


text:
Zeus
Ol Zeus ('n gréch antìc Zeύς/Zeús; in gréc mudéren Aίaς/Días; in latì Juppiter) in de la mitologèa gréca l'éra 'l rè de töcc i dèi.
S-cèt de Crono e de Rea e sèmper segónt la mitologèa gréca l'istàa 'n del sò palàs sö 'nsima al mut Olimpo de 'ndóe per fas rispetà l' tiràa zó di sömelèch (fölmengn) e pròpe 'l sömelèch l'è 'l sò sìmbol.
L'éra spusàt con la Era (Iuno 'n latì), ma l'è famùs per i tate aventüre che l' gh'avrès üt al de fò del matrimòne, la piö curiusa de töte chèla che l'à èst ol Zeus trasfurmàs 'n d'ü tòr per rapì la ninfa Eüròpa.
La vita[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La nassida[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Zeus, segond i leggend de la mitologia greca, a l'era l'ultim di ses bagaj che la còppia de Titan la gh'aveva avuu. El sò pader Cròn (dio del temp) a l'era diventaa re di dei dòpo avè castraa l'Uran (dio del Ciel) e pader de tucc i Titan. Ma l'Uran, cont el scappà via per el dolor, l'aveva mandaa vers el fioeu ona maledizion: anca lù el saria staa casciaa via del tròn divin per man d'on sò fioeu. Per quest el Cròn, quand che la soa miee e sorella Rea la partoriva, el ciappava el bagaj e se 'l mangiava. A la sesta voeulta che la succedeva ona ròbba simil, la Rea, stuffa, l'ha deciduu che almanch el sò ultim fioeu el saria dovuu viv. Donca l'è andada in de l'isola de Creta, indove l'ha domandaa a divinità guerrer, i Curee, de fà rumor cont i scud menter lee l'era dree a partorì, inscì che 'l Cròn el podess minga sentìlla. Poeu l'ha appenduu el bagaj appenna nassuu a on alber (inscì sospenduu el podeva fàss minga vedè del pader) e l'è tornada del sò marì. El Cròn l'aveva savuu che ghe l'era nassuu on alter fioeu e l'ha reclamaa. Allora la Rea el gh'ha daa on sass, cont el dì che l'era quell lì el piscinin: el Cròn el s'è minga accorgiuu de l'ingann e l'ha mangiaa senza fàss tròpp domand el sass.
A Creta el Zeus l'è bevuu el lacc de la cavra Amaltea e l'è vivuu cont i Curee e di Ninf, che a segonda di leggend gh'hann di nòmm different. Quand la cavra Amaltea l'è mòrta, el dio el gh'ha ciappaa la soa pell e 'l l'ha mettuda in sul sò scud, l'egida. Quand che l'è cressuu, l'ha deciduu che l'era vegnuu el temp de vendicàss del pader che voreva mangiàll e de inscì completà la profezia del nònno Uran. Donca a l'è tornaa a la reggia di Titan, e, cont on nòmm fals, l'è diventaa on serv del Cròn. On dì el gh'ha servii on ròbba de bev cont ona sòrta de purgant, che l'ha faa sì che 'l Cròn el spuass via tucc i sò fioeui che l'aveva mangiaa (e che intanta eren cressuu) e anca el sass. A 'sto pont el Zeus el podeva inizià la soa guerra per el tròn divin.
La guerra divina e 'l domini del mond[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fradei che eren sortii del còrp del Cròn eren duu, Poseidon e Ade, menter i sorell eren tre, Era, Demetra ed Estia. I ses Crònid hann scominciaa la lòtta per el domini del mond contra i Titan. Ma ancamò ona voeulta, la vittòria l'è stada dovuda a ona Titanessa, var a dì la Meti, dea de la prudenza. Quella chì l'ha consejaa al Zeus de liberà i fradei di Titan, che eren staa serraa in del Tartar: i Ciclòp e i Ecantònchir. I primm gh'aveven domà on oeugg, i segond cent brasc. Ma eren anca di guerrier possent e di faber òttim, che hann donaa al Zeus e ai sò fradei i arm per batt el Cròn e 'l sò esercit: el fulmin al Zeus, el trident al Poseidon e on elmo che 'l rendeva invisibil a l'Ade. Inscì armaa, la vittòria l'è rivada, dòpo des ann de guerra. Tucc i Titan che s'eren oppòst a l'ascensa del Zeus e di sò fradei hinn staa casciaa in del Tartar al pòst di Ciclòp e di Ecatònchir.


text:
Postua
Postua (inscì anca in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 574 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 16,7 km² e ona densità de popolaziun de 34 ab./km².
El paes el se tröva in de la Val Sessera, ai pee del Munt Barun (2044 meter) e al cunfin cun la Pruvincia de Biela (cumün de Anloch e de Cavril).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Postua l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Meraa
Meraa (nom ufizial in italian Merate in Italian) al è un cumün da la Pruvincia da Lecch cun 114 907 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 11,1 km² e ona densità de 1 343 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Calch, Cernösch, Imbersach, Muntavégia, Ulgiaa, Usnach, Robbiaa e Ronco Briantino (MI).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Meraa l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Nonàntla
Artìcol in dialët piasintëin
Nunàntla (Nonantola in Itagliàn) l'é 'na sitê itagliana ad 15.315 abitant in Pruvincia ad Mòdna, a 10 km da Mòdna a andä vèrs Frara.
In sal sò teritòri a ghè un'Abasìa Benedetëina fundä da Sant' Ansèlm dal Friåul in dal 752.
Ligamm ad föra[modifica | mudéfica la surzéia]
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pussidòni · San Pròsper · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Ravêna
Artìcol in dialètt rumagnòl
Ravêna (Ravenna) l'è un cumùn ad 151.055 abitant pió o menc. L'è sôta la pruvinza ad Ravêna.
Artéccol in dialatt bulgnais
Ravanna (in rumagnòl Ravêna) l'è na zitè dl'Emégglia-Rumâgna, chèplôgh d'la so pruvénzia. A i stàn ed cà stra sè e nå 151.055 abitànt.
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Intè Medioêvo la iè stèda di mondi inpurtànta dacché Råma l'era andèda zå (stra e IV e e VIII sècol), tént ch'lé dvintèda préma capitèl d'l Inpêr rumàn ed sîra dal 402 sått a l'inperadår Onòri e dåp dî Ostrogòt sått Teodorîco dal 492.
Curiositè[modifica | mudéfica la surzéia]
A Bulåggna a i è al pruvêrbi: Zarchèr Marî par Ravanna, ch'as dîs quant'on al zairca un quèl indovv al n pôl brîsa èser.
Alinfunsèn · Bagnacavàl · Bagnèra · Brisighèla · Chèsla · Castèl Bulgnés · Zirvia · Cunsèls · Cudgnòla · Fënza · Fusgnàn · Lugh · La Màcia · Ravêna · Riòl · Rós · Sant'Èghta · Slaròl ·


text:
Buchs (ZH)
Buchs a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Dielsdorf, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.87 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 5 695 abitant.
El cumün de Buchs al se tröva a una altitüden de 442 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Boppelsen, Dällikon, Dänikon, Dielsdorf, Niederhasli, Otelfingen, Regensberg, Regensdorf. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Buchs l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 870 col nom de Pusaha. In del 1219 l'eva menzionaa col nom de Buhsa.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Buchs in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Aròldo II d'Inghiltèra
Aròldo II (en inglés: Harold Godwinson o Harold II; en inglés antìc: Harold Gōdwines sunu; 1022 – 14 de utùer del 1066) l'è stat l'öltem Re d'Inghiltèra de stìrpa anglo-sàsone prìma de la cunquìsta normàna. L'ìa fiöl de Godwin, cónt de Wessex, e de la sò segónda moér Gytha Thorkelsdaettir. Sò sorèla Edith l'ìa la Regìna spùza de Edoàrdo 'l Confesùr. Aròldo el g'ha regnàt dei 5 de zenér del 1066, enfìna ache l'è mórt endèla batàia de Hastings ai 14 de utùer del stès an, en combatimènt cùtra i 'nvazùr Normàni, comandàcc de Guglièlmo 'l Cunquistadùr. Aròldo l'è giö dei du sùi rè de Inghiltèra che gh'è mórt en batàia (l'óter l'è stat Ricardo III).


text:
Jacopo de Varagine
Ol beàt Jacopo de Varagine (Varazze, 1230 – Zena, 1298) l’è stacc ü frà domenicà, ü di predicadùr piö ‘n gàmba del sò tép e ü di piö 'mpurtàncc scritùr de stòrie de sancc de töt ol medioéf.
Nasìt intùren al 1230 a Varazze, alùra ciamàda Varagine, zamò in del 1244 l’è dientàt frà domenicà e 'l s'è metìt a fà 'l insegnànt de teologéa, pò in del 1265 l’è dientàt priùr del convènt de Zena, dal 1267 al 1285 l’è stacc pruinciàl del sò ùrden per la Lombardìa e ‘n del 1292 l’è dientàt èscof de Zena.
Del sò laurà de predicadùr ‘l na rèsta memòria in d’öna quach di sò scricc, cioè i Sermones de sanctis, Sermones dominicales, Sermones quadragesimales e ach in del Liber Marialis. L’à scricc ach ol Chronicon januense che ‘l cönta sö la stòria de la sità de Zena da quando l’è nasìda ‘nfìna al 1295, ma ‘l sò laurà piö ‘mportànt l’è de sigür la Legenda Aurea, che l’è l’òpera de agiografìa piö cognusìda de töt ol medioéf, tat l’è stàcia tradüzìda in töcc i vulgàr del tép e l’è öna miniéra de ‘nformasiù sö la éta di sàncc.


text:
Còsta Imagna
Còsta Imagna (nòm uficiàl en italià:Costa Valle Imagna) ciamàt spès adomà Còsta, l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n la Al d'Emagna sö'l versàncc bergamàsch del mut Albènsa, a 23 km de la sità e a 1020 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 604 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 4,3 km² e 'na densità de popolasiù de 140 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Bedoléta, Carèn (LC), Róncola, Sant Imbù, Torr de Bus (LC), Alsèca.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Còsta Imagna l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Caròbe
Caròbe di Àngei (in Italià Carobbio degli Angeli) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa 'n de la Al Calèpe sö la ria del Cherio.
El g'ha 'na popolasiù de 4 704 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 6,7 km² e 'na densità de popolasiù de 702 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 13 km de la sità e a 232 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Bólgher, Ciüdü, Gandòss, Gorlàgh, Grömèl e Trescùr Balneàre.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Caròbe l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol castèl sö la culina di àngei (341 méter) che 'n del XIV sécol l'è dientàt ü convènt e dal 1770 öna residènsa de campagna.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
28 01
Ol dé 28 de zenér l'è 'l 28 dé de l'an del calendare gregorià; manca 338 (339 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 28 de zenér al è ul dí da pòost 28 dal an dal calendari gregurian; i manca 338 (339 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Cuntegnüü
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 2004 - Barcelona: ul presideent da la Generalitaa da Catalunya, Pasqual Maragall, al aceta la renúnzia dal Josep-Lluís Carod-Rovira a la càrega da cunsejée in cap, dapress i conversazziun mantegnüde a Perpinyà cun dirigeent d'ETA; al sigüta, però, a vess cunsejée senza bursin.
- 1823 - Cili: Bernardo O'Higgins al abdica la càrega da diretuur süpremm dal paées.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.