text:
L'universiada d'enviern – l'occurrenza sportiva planisada il december 2021 en la Svizra Centrala ed en il Grischun ed abolida a curta vista – custa 26 milliuns francs. Trais quarts dals custs, passa 20 milliuns surpiglia il maun public – tenor las indicaziuns dals organisaturs. Bunamain 6 milliuns francs fan or las finanzas, segiranzas e taxas.
Ils organisaturs vesan tuttina effects positivs. Las investiziuns en infrastructura stettian a disposiziun per autras occurrenzas. Bunamain 4 milliuns francs sajan vegnids investids en ils lieus d'occurrenza. Plinavant hajan ins sviluppà savida e chapientscha per organisar occurrenzas decentralas cun pliras disciplinas sportivas.
Corona aveva sfurzà d'annullar l'universiada. A Lantsch avess gì lieu il biatlon e la cursa d'orientaziun. A San Murezzan ina part da las cursas da skis. 1'600 studentas e students ord 54 pajais fissan stads da la partida.


c: text/html

text:
La skiunza Jasmine Flury ed il passlunghist Jason Rüesch èn da Monstein. Da la pitschna fracziun da Tavau cun mo da quai da 180 abitantas ed abitants han els dus fatg il pass en la cuppa mundiala. Jasmine Flury fa part a la cuppa mundiala da skis, Jason Rüesch a quella da passlung. Omadus han era gia fatg il pass sin il podest. Jasmine Flury ha gudagnà l’onn 2017 il Super-G da San Murezzan, Rüesch è vegnì l’onn passà cun la staffetta svizra segund a Lahti.
Flury e Rüesch betg parents, dentant tuttina ina famiglia
La colliaziun tranter ils dus atlets da la cuppa mundiala è speziala, betg be perquai che omadus derivan da Monstein ed eran en il medem club da skis. Mabain era perquai ch'il bab da la skiunza Flury ha maridà la mamma dal passlunghist Rüesch. Uschia èn ils dus sportists creschids si vi da la medema maisa cuschina. L’entira uffanza han els passentà ensemen. Er oz s’entaupan ils dus sportists anc a chasa a Monstein en il ravugl da la famiglia.
Dus mundials cun duas differentas istorgias
Per la skiunza Jasmine Flury è il plaschair stà grond cura ch'ella è vegnida nominada per ils campiunadis mundials da skis a Cortina. En la qualificaziun interna per ir a la partenza da la cursa rapida n'ha quai dentant betg bastì. Uschia ch'ella ha stuì prender cumià da las Dolomitas senza savair far ina cursa. Tut auter la situaziun tar il passlunghist Jason Rüesch. En il skiatlon dals campiunadis mundials ad Oberstdorf ha el mussà sia meglra prestaziun sin quest livel. Rüesch è vegni 15avel.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cavèss
Artéccol in dialètt mudnés
Evoluzione demografica
Cavés (Cavezzo in italiàn, 7.135 abitànt) 'l è un paiśèṅ in pruìnsa 'd Mòdna ch'al fà part di nóṿ cumùn dl'Uniòun cumùn Mudnési Area Nord. Al dista 27 km da Mòdna.
A s pènsa ch'al nóm al pòsa daśgnìr da 'l latìn cavaedium ch'al vōl dir "spasi sarâ da mur" par la forma cavaediciu.
A Cavés a s cata 'l Uservatòri astrunòmic Śamiàṅ Muntanàr. A gh'è al marcâ a la Dménga.
Cavés 'l à patî in manéra dimóndi fòrta i taramòt dl'Emìglia dal 2012 ch'i aṅ tirâ śò praticamènt incòsa (al 75% dal cà i èṅ crudàdi a tèra) e fat anc dū mòrt.
Ardundlà · Bastìa · Bumpòrt · Campgaiàn · Campsànt · Chèrp · Castelfrànch · Castelnóv · Castelvéder · Cavèss · Fanàn · Finèl · Fiumèlb · Fiuràn · Furmézen · Frasnùr · Gùia · La Cuncòrdia · La Miràndla · La Sèra · Làma · Maranèl · Maràn · Medòla · Mòdna · Muntecrê · Muntfiurèin · Muntés · Nonàntla · Nóv · Palàghen · Pavóll · Pergnàn · Pivpélegh · Pulinègh · Ravarèin · San Felìz · San Gèr · San Pròsper · San Pussidòni · Sasól · Savignàn · Sèstla · Suléra · Spilambèrt · Vgnóla · Zòca


text:
Tabela periodica di elemenc
La tabela periodica di elemenc (o demò tabela periodica o tabela de Mendeleev) la é n schem co i elemenc chimics derturé per numer atomich e numer de eletrons.
Sie inventor l'é stà l chimic rus Dmitrij Ivanovič Mendeleev.
La tabela[mudé | muda l codesc]
Segnificat di colores di numeres atomics:
- i elemenc col numer brun i é lujesc a T = 298 K e p = 100 kPa;
- chi en vert i é gasc a T = 298 K e p = 100 kPa;
- chi en neigher i é sciodi a T = 298 K e p = 100 kPa;
- chi en chécen i é artifizièi e no i é naturalmenter prejenc su la Tera (i é duc chenc sciodi a T = 298 K e p = 100 kPa). L tecnezie e l plutonie i é mìngol prejenc te la minieres de uranie, te la jigantes chécenes e tei resć de superneves.


text:
A l’organisaziun enturn la candidatura engiadinaisa per il 2025, manca actualmain ina finanziaziun segirada. La bainvulientscha da las 12 vischnancas da la Regiun Malögia è bain creschida envers l’occurrenza dapi la davosa sesida dals presidents. Dentant saja la resposta da Berna stada negativa areguard ils 4 milliuns ch’ins spetgava da la Confederaziun, deplorescha il manader da project «Candidatura Freestyle 2025», Daniel Schaltegger.
Sustegn dal politicher naziunal
Ils responsabels han perquai contactà il cusseglier naziunal Duri Campell. Quel ha pitgà porta a Berna tar differents uffizis ed instanzas, senza success. Il fatg che l’Uffizi da sport è gist vid l’elavuraziun d’in entir concept per gronds events da sport, saja l'argumentaziun per il Na da Berna. Campell na vul dentant betg capitular ed inoltrescha il zercladur ina moziun per uschia procurar che la Confederaziun pajass sco previs in terz dal budget. La sfida vegn ad esser tenor el da ramassar suttascripziuns e persvader dal project engiadinais.
In tira l’auter....
Ils auters dus terzs da la finanziaziun per l’eveniment – mintgamai 4 milliuns – vegnissan dal Chantun e da la Regiun Malögia. Las vischnancas Segl, Silvaplauna e San Murezzan han entant empermess lur part da total 2,5 milliuns francs. Las autras vischnancas han l’emprim da discutar la chaussa en suprastanza per insumma decider in tal pass. Per deliberar ils imports han tut tenor summa, singulas vischnancas er dad dumandar la radunanza communala.
I fa prescha
Il prim da matg han Daniel Schaltegger e ses team dentant da dar part a la FIS, sche l’Engiadina è insumma interessada vid ina candidatura da campiunadis mundials da freestyle il 2025. Gugent avessan els perquai almain in Gea da principi d’almain la mesadad da la vischnancas.
RR novitads 06:00


text:
Moesa (distret)
El distrèt de Moesa (en italià: Distretto di Moesa; en romàncio: district da la Moesa ; en todèsch: Bezirk Moësa) l'è giü dei öndes distrècc del Cantù dei Grigioni, en Svìsera. El capolöch del distrèt l'è Rorè.
Colocàt endèla part central del cantù, el sò teretóre el töl dét la sìma del Pizzo Tambò (3.279 méter söl leèl del mar). La superfìce totàl del distrèt l'è de 496.03 km² e la popolasiù l'è de 18830 abitàncc (dàto del 2011).
Diviziù aministratìva[Modifega | modifica 'l sorgent]
El distrèt de Moesa l'è dividìt en tré cìrcoi e 17 cumü:
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Venderdi passà èn vegnids surdads a Claustra Selfranga ils novs vehichels d’urgenza als dus corps da pumpiers da Zernez e Claustra. Ensemen cun l’Assicuranza d’edifizis dal Grischun ha la Viafier retica modernisà per radund 12 milliuns francs en questa flotta.
Jau sun fitg cuntent. Ussa avain nus 4 vehichels top moderns che cumpiglia tut quai che dovra ozendi per executar in salvament.
Manischads vegnan quests novs vehichels d’urgenza dals pumpiers sezs. Quai è dentant mo in da divers midaments encunter ils vegls vehichels.
Schebain blera tecnica, han ins construì simpel. In grond pass vinavant. Oravant tut la capacitad è s'augmentada.
Tanc da 25’000 liters
Il coc dal vehichel per stizzar è il tanc, cun ina pumpa che po furnir fin a 3’000 liters per minuta. 12 pumpiers han plazs da seser, vitiers vegnan quatter plazs sin pe en las cabinas dal manischunz.
Quests vehichels èn pronts entaifer var 3 fin 5 minutas. Quai vul dir che nus essan bler pli spert tar il eveniment.
Salvar fin a 100 persunas
Il vehichel da salvar è cunzunt construì per tgirar persunas blessadas, e per transportar quellas ord la zona da privel. Cun ils dus vehichels avant maun, che han diesel ed oxigen per dus viadis – pon ins evacuar en tut fin a 400 persunas.


text:
Il club da hockey da Tavau e puspè enavos sin la via dal success. Suenter la terrada da la fin d’emna encunter Losanna ha Tavau victorisà Bienna cun 5:2.
Decisiun en il segund terz
Era encunter Bienna è Tavau però l’emprim ì en retard. A partir da la 38avla minuta ed il culp dubel dad Enzo Corvi e da Mauro Jörg ha il HCD dentant stort il gieu.
Tenor Enzo Corvi che ha fatg in gol e dà 2 pass decisivs è la victoria meritada.
Il proxim gieu dat Tavau venderdi saira encunter il champiun Berna e ses anteriur goli Leonardo Genoni.
RR novitads 22:00


text:
Lai da Segl
Il Lai da Segl è in lai alpin en il Chantun Grischun en Svizra. El sa chatta sin territori da las vischnancas da Segl e Stampa. Geograficamain sa chatta il lai en la val principala da l'Engiadin'Ota. Politicamain tutga radund la mesadad dal lai tar la Bregaglia, numnadamain tar la vischnanca da Stampa.
Il lai vegn nutrì dals dus uauls da muntogna En ed Ova da Fedoz. A Segl Baselgia sorta l'En or dal Lai da Segl e cuntinuescha ses viadi vers nord-ost. Siva radund dus kilometers sbucca l'En en il Lai da Silvaplauna.
Il Lai da Segl sa chatta sin in'autezza da 1979m. Cun ina surfatscha da 4.11km² è el il pli grond lai grischun.
Il lai vegn circumdà dals vitgs Segl Maria (Segl), Isola (Stampa), Malögia (Stampa), Plaun da Lej (Segl) e Segl Baselgia (Segl). Il lai cuntegna la peninsla Chaviolas.


text:
Resultats da las votaziuns 2004
Dumengia, ils 28 da november 2004
Projects federals:
- Refurma da la gulivaziun da finanzas e da la repartiziun da las incumbensas tranter la confederaziun ed ils chantuns (RFI);
- Conclus federal dals 19 da mars 2004 davart il nov urden da finanzas;
- Lescha federala dals 19 da december 2003 davart la perscrutaziun da cellas embrionalas da basa (lescha davart las cellas da basa, LCB).
Resultats GR
Resultats CH
Dumengia, ils 26 da settember 2004
Projects chantunals:
- Revisiun parziala da l'artitgel 35 da la constituziun chantunala (crear ina basa legala per delegar cumpetenzas dal preventiv).
- Revisiun da la lescha per promover l'economia publica en il chantun Grischun (lescha per promover l'economia publica).
Projects federals:
- Conclus federal dals 3 d'october 2003 davart la natiralisaziun ordinaria sco er davart la natiralisaziun facilitada da persunas estras giuvnas da la segunda generaziun
- Conclus federal dals 3 d'october 2003 davart l'acquist dal dretg da burgais tras persunas estras da la terza generaziun
- Iniziativa dal pievel dals 26 d'avrigl 2002 "servetschs postals per tuts"?
- Midada dals 3 d'october 2003 da la lescha federala davart l'urden da cumpensaziun dal gudogn (per persunas che prestan servetsch ed en cas d'ina maternitad).
Resultats GR
Resultats CH
Dumengia, ils 16 da matg 2004
Projects chantunals:
- Credit d’impegn da 98,1 milliuns francs bruts per l’execuziun dal project general “construcziun nova e sanaziun da la scola chantunala da Cuira”
Projects federals:
- Midada dals 3 d'october 2003 da la lescha federala davart l'assicuranza per vegls e survivents (LAVS) (11avla revisiun da la AVS)
- Conclus federal dals 3 d'october 2003 davart la finanziaziun da la AVS/AI cun augmentar las tariffas da la taglia sin la plivalur
- Lescha federala dals 20 da zercladur 2003 davart las midadas da decrets concernent l'imposiziun da taglia sin conjugals e sin famiglias, l'imposiziun da taglia sin la proprietad d'abitar e las taxas da bul
Resultats GR
Resultats CH
Dumengia, ils 8 da favrer 2004
Projects chantunals:
Projects federals:
- Cuntraproject a l'iniziativa dal pievel "Avanti - per autostradas segiras e da gronda capacitad"
- Dretg d'obligaziuns svizzer (la locaziun). Midada
- Iniziativa dal pievel "internament a vita duranta per delinquents sexuals e violents fitg privlus ed indifferents a la terapia"
Resultats GR
Resultats CH


text:
Dialet bubies
El dialet bubies (nom lucal: ar bubièis) l'è una variant de l'Emilian parlada a Bobi, in Pruvincia de Piasenza.
Carateristigh[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'è vöna di parlad de transiziun tra l'Emilian, el Lumbard, el Ligür e 'l Piemuntes. De fat, Bobi la se tröva in del teritori di Quater Pruvincc e lungh la Via de la Saa, centru de incunter tra gent diferent. Inultra, fina al 1923 el paes l'ha faa part de la Pruvincia de Pavia. A bun cünt, giamò in del 1853 el Biondelli l'eva miss in tra i parlad emiliann, püssee precisament in del grüp parmesan insema al Parmesan, al Piasentin, al Paves, al Brones, al Valenzan e al dialet de la Val de Tar.
I son[Modifega | modifica 'l sorgent]
- La A toniga el gh'ha un son che 'l pò vess o lungh o cürt.
- La E, ultra ai tipigh son avert o saraa, el pò vess anca müda, cume che 'l süced anca in piemuntes ed emilian. In 'stu cas, che 'l vegn quand che se sposta l'acent in sü un'altra vucal, chichinscì l'è stada rapresentada cul son Ë.
- Mé a lègg => nün a lëgiùma
- Inultra el pò süced che 'l son E, quand che l'acent se sposta, el poda vegnì una A.
- Mé a pèrl => nün a parlùma.
- Gh'è trii tipi de O:
- La O sarada: mórt.
- La O averta, che se tröva despess a la fin di paroll: falò, cumò.
- La O averta e cunt un son nasal: rôba, vôta
- Cumpagn del Lumbard (ma anca del Piasentin) in del bubies gh'è i vucal Ö e Ü.
- Anca la U la pò avèggh on son avert o saraa.
- L'è present un fort rutacismu, che però l'è dree a perdess per l'inflüenza de l'Italian.
- La nasalizzaziun l'è dree a sparì in tanti parol che gh'han una N o una M denanz a una cunsunant surda.
- Tant => tat
- gnént => gnéet
- pàn gratè => pà gratè
I prunom[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Mì: mé
- Tì: té
- Lü/Lee: lü/lee
- Nüm: nün
- Vialter: viètar
- Lur: lù
Cumpagn de tant alter parlad galuitaligh, el bubies in di verb el gh'ha bisogn de un prunom rafurzativ. Menter in del'Insübrigh el fenomen l'è un poo men marcaa e 'l se ved minga in tüt i personn verbai, in del bubies ogni persona la gh'ha el sò prunom.
- Singular:
- I persona: mé a
- II persona: té at
- III persona: lü u/ lee a
- Plüral
- I persona: nün a
- II persona: viètar a
- III persona: lù i
I articul[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Determinativ
- Singular
- Mas'c: u/ar
- Feminn: a/ra
- Plüral
- Mas'c: i
- Feminn: e/i
- Singular
- Indeterminativ:
- Mas'c: ón
- Feminn: óna
In del feminil plüral che 'l scumincia per vucal, l'articul druvaa l'è i; per esempi, l'ôca/i ôch.
I verb[Modifega | modifica 'l sorgent]
Tant 'me 'l Lumbard, anca el Bubies el gh'ha quater cuniügaziun
- I cuniügaziun: cantè
- II cuniügaziun: varèi
- III cuniügaziun: vèd
- IV cuniügaziun: finì
Inultra a gh'è i dü ver ausiliari, ciuè ièss e avèi. I desinenz verbai gh'han inflüenz anca del piemuntes.
I temp sempliz hinn i istess di alter parlad galuitaligh, ciuè indicativ present, indicativ imperfet, indicativ fütür, cungiüntiv present, cungiüntiv imperfet (pütost rar) e cundiziunal present. I temp cumpost se furmen cui verb ausiliar.
I cuniügaziun[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: mé a cant, té at cant, lü u canta, nün a cantuma, viètar a cantii, lù i canta.
- Indicativ imperfet: mé a cantèva, té at cantèv, lü u cantèva, nün a cantèvma, viètar a cantèvva, lù i cantèva.
- Indicativ fütür: mé cantarô, té at cantaree, lü u cantarà, nün a cantaruma, viètar a cantarii, lù i cantaran.
- Cungiüntiv present: mé a canta, té at cant, lü u canta, nün a cantuma, viètar a cantii, lù i canta.
- Cungiüntiv imperfet: mé a cantissa, té at cantiss, lü u cantissa, nün a cantisma, viètar a cantisva, lù i cantissa.
- Cundiziunal: mé a cantarissa, té at cantariss, lü u cantarissa, nün a cantarisma, viètar a cantarisva, lù i cantarissa.
- Participi passaa: cantè.
II cuniügaziun[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: mé a vèr, té at vèr, lü u vèra, nün a varuma, viètar a varii, lù i vèr.
- Indicativ imperfet: mé a variva, té at variv, lü u variva, nün a varivma, viètar a varivva, lù i variva.
- Indicativ fütür: mé a vararô, té at vararee, lü u vararà, nün a vararuma, viètar a vararii, lù i vararan.
- Cungiüntiv present: mé a vèra, té at vèr, lü u vèra, nün a varuma, viètar a varii, lù i vèra.
- Cungiüntiv imperfet: mé a varissa, té at variss, lü u variss, nün a varisma, viètar a varisva, lù i varissa.
- Cundiziunal: mé a vararissa, té at varariss, lü u vararissa, nün a vararisma, viètar a vararisva, lù i vararissa.
- Participi passaa: varid.
III cuniügaziun[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: mé a vèd, té at vèd, lü u vèda, nün a vëduma, viètar a vëdii, lù i vèda.
- Indicativ imperfet: mé a vëdiva, té at vëdiv, lü u vëdiva, nün a vëdivma, viètar a vëdivva, lù i vëdiva.
- Indicativ fütür: mé a vëdarô, té at vëdaree, lü u vëdarà, nün a vëdaruma, viètar a vëdarii, lù i vëdaran.
- Cungiüntiv present: mé a vèda, té at vèd, lü u vèda, nün a vëduma, viètar a vëdii, lù i vèda.
- Cungiüntiv imperfet: mé a vëdissa, té at vediss, lü u vedissa, nün a vëdisma, viètar a vëdisva, lù i vëdissa.
- Cundiziunal: mé a vëdarissa, té at vëdariss, lü u vëdarissa, nün a vëdarisma, viètar a vëdarisva, lù i vëdarissa.
- Participi passaa: vedid.
IV cuniügaziun[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: mé a finiss, té at finiss, lü u finissa, nün a finuma, viètar a finii, lù i finissa.
- Indicativ imperfet: mé a finiva, té at finiv, lü u finiva, nün a finivma, viètar a finivva, lù i finiva.
- Indicativ fütür: mé a finirô, té at finiree, lü a finirà, nün a finiruma, viètar a finirii, lù i finiran.
- Cungiüntiv present: mé a finissa, té at finiss, lü u finissa, nün a finuma, viètar a finii, lù i finissa.
- Cungiüntiv imperfet: mé a finissa, té at finiss, lü u finissa, nün a finisma, viètar a finisva, lù i finissa.
- Cundiziunal: mé a finirissa, té at finiriss, lü u finirissa, nün a finirisma, viètar a finirisva, lù i finirissa.
- Participi passaa: finid.
El verb avèggh[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: mé a gh'hô, té at gh'hee, lü u gh'ha, nün a gh'uma, viètar a gh'hii, lù u gh'han.
- Indicativ imperfet: mé a gh'aviva, Té at gh'aviv, lü u gh'aviva, nün a gh'avuma, viètar a gh'avivva, lù u gh'avivan
- Indicativ fütür:
- Cungiüntiv present:
- Cungiüntiv imperfet:
- Cundiziunal:
- Participi passaa: avid
Cunfrunt cul lumbard[Modifega | modifica 'l sorgent]
Chì de sota l'è staa miss un elench piscinin de parol che fan vedè ben quai hinn i diferenz de prunüncia tra i dü lenguagg. El lessigh l'è pratigament cumün a tüt i alter parlad nord-italian.
- Bev: bèiv
- Candila: candèira
- Cavel: cavì
- Denter: déntôr
- Gengiva: zenzia
- Mal: mèl
- Nus: nusa
- Savun: savòn
- Sciresa: srésa
- Sü: sö
- Visin: vsin
- Vurè: vurèi
Difüsiun[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'è parlaa a Bobi e in del teritori de la vegia Pruvincia de Bobi. Se pò dì che l'è parlaa in bona part de la Val Trebia, ultra che in certi zonn de la Val Tidun e de la Val Lüreta a nord e in de la bassa Val d'Avet a süd.
In la Pruvincia de Pavia el bubies l'è parlaa in di cumün de Bral de Pregöra e de Rumagnes.
Esempi de dialet del Votcent[Modifega | modifica 'l sorgent]
Una parabula[Modifega | modifica 'l sorgent]
Un òm u gh'aviva dü fiö.
Al pü giùvan d' lur l'ha dit al sò pàdär: “Papà, dem la part di ben ca 'm tóca!”. E lü u gh'ha spartii la sostanza.
Da lì a pòchi dì, miss tüt insèm, al fiö minùr u 's n'è andàt ant un paìs luntàn, e l'ha cunsümaa tüt al fat sò in bagùrd.
E cmà l’è stat net dal tüt, u gh’è vnüü ‘na gran caristia int quel pais, e a lü u gh’è cmensaa a mancà ‘l necessari.
E l’è andat, e u s’è miss con un paisan ‘d quel pais, ch’u l’ha mandaa a la sò campagna apriss ai pursee.
E u desiderava d’impinìss la panza dle giande ch’i mangiavan gugnen; ma nsün gh’in dava.
Intant u dsiva dapärlü: “Quanti servitur in cà ‘d mè padär i gh’han dal pan in abondanza; e mì chì a mör ‘d fam!
A m’alvrö sü e andarö da me padär e a ‘gh dirö: Papà, mì hö pcaa contra ‘l ciel e contra ‘d vü;
Mì a ‘n son pü dägn d’esse ciamaa vostär fiö; tratèm cmè un di vostär servitur”
E, lvaa sü, l’è andat da sò padär; e quand lü l’era ancur da luntan, sò padär u l’ha travist, u n’ha sentii pietà, u gh’è curs incontra, u gh’ha campaa i brass al col, e u l’ha basaa.
E al fiö u gh’ha dit: “Papà, mì hö pcaa contra ‘l ciel e contra ‘d vü; e a ‘n son tost pü dägn d’esse ciamaa vostär fiö”
E al padär l’ha dit ai sò servitur: “Präst, tirè föra la vesta pü preziusa e mtìgla ‘doss; mtìgh in did l’anel e i stivalen ai pè;
e mnè al videl al pü grass, massèl, ch’u ‘s mangia e ch’u se staga alegär!
Parchè ‘st mè fiö l’era mort e l’è risüssitaa; u s’era perdüü e u s’è truvaa”. E i han prinsipiaa a dàgh drenta alegrament.
Ma ‘l prim fiö l’era in campagna e turnanda e avsinandas a cà, l’ha sentii i concert e i bal.
E l’ha ciamaa un di servitur e u l’ha interugaa cossa l’era.
E cul là u gh’ha rispost: “L’è turnaa tò fradel e tò par l’ha massaa un videl grass parchè u gh’è turnaa san”.
E lü l’è andat in colra e u ‘n vuriva gnanca andà drenta. E donca ‘l padär l’è surtii föra e l’ha prinsipiaa a pregàl.
Ma cul là l’ha rispost e dit a sò padär: “I son già tanti an che mì a ‘t serv e a n’hö mai mancaa a nsün di tò cmand, e a ‘n te m’hee mai dat un cravät da godmal con i mè amis.
Ma dop ch’ l’è vnüü ‘sto tò fiö, ch’ l’ha smangiazzaa tüt al sò con donn ‘d mala vita, t’hee massaa ‘l videl al pü grass”.
Ma ‘l padär u gh’ha dit: “O fiö, ti t’è sempär con mi, e tüt quel ch’è mè l’è tò;
Ma l’era giüst ‘d fà ‘na tavulada e ‘d stà alegär parchè ‘st tò fradel l’era mort e l’è risüssitaa, u s’era perdüü e u s’è truvaa”.
(Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti Gallo Italici, 1853, pag. 243)
Una nuvela del Bucasc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Mé a digh donca che ai temp d'u prim re ad Cipar, dop che Tera Santa a l'è stata pijaa da jün ch'u 's ciamava Gofred ad Büglion, a l'è capitaa che una sciura d'un pais dit Guascogna a l'è andata en pelegrinagg ar Sepolcher dar Signur. Turnand da là, a l'è arivaa en Cipar, e ché a l'è stata maltrataa da dü o trii baloss ent una manera propi da vilan. 'Sta povra dona, dasprandas par st'ingiüria, en savend cmè fà par fàss giüstisia, a l'ha pensaa d'andàssan dar re ad cul pais. Ma entant che a l'era lé pr'andàgh, quarch d'ün a gh'ha dit ch'a l'era temp pers, perchè ar re a l'era anca lü puch galantom, che nun sulament u 'n fava giüstisia par i atar, ma anca i engiüri ch'i 'gh favan a lü (eh sì, ch'i gh'en favan de gross!) u ja supurtava da cujon; siché, se quarchedün a gh'ava quarcossa con lü, u sa sfugava con fàgh di dispet. Alora cula grama sciura, sentida 'sta cusa, pensand d'an pudèi avèi giüstisia, l'ha pensaa par sfogh d'a só rabia da sponzegnà ra pigrisia dar re. E csè, tüta pianzand, un dì a gh'è andata da bon e gh'ha dit: "Car u mè sciur, mé an son miga 'gnida dadnans a té par fà ch'at fagh vendeta dl'engiüria che hoo ricivid; ma, pr'avèi quasi una sudisfasion ad cula, at pregh ch'at m'ensegn un poo cm'at feet té a supurtà chil ch'i 't fan a té, da cul che hoo sentii, perchè pössa emparà da té a supurtà a mia. Eh, u 'l sa 'r Signur, se an t'armetrava, quand a pudissa, vluntera a té, che a t'è csè pasient!".
Ar re, che fena alora a l'era stat pigar, quasi desdandas da durmì, a l'ha cmensipiaa a vendicà l'ingiüria fata a cula dona, e dop a l'ha semper perseguitaa chil, che pr'al passà i avavu fat engiüria a l'unor d'a só curona.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 346-347


text:
Vivar dul mund – I nóstar pruvèrbi (I dónn - 3)
Dóna seréna la fa la cà piena
Dóna lèsta, sèmpar in fèsta
In cà d’un galantóm la cumända püsee la dóna che l’óm
Dóna giuina e óm vecc, tänti fiö fin’al tecc
Fà dul bèll a vüna (corteggiarla)
In cà gh’è sèmpar maa se la dóna la pórta i calzûn e l’óm ul scusaa
Chi al sa spusa d’inamuramènt al crepa da turmènt
Se la và bèn l’è ’na grupéra, se la và maa l’è ’na galéra
I cunsulaziûn di óman hinn dô: quändu a pórtan a cà ’na dóna e quändu ga la pórtan via
Amûr, mèrda e venér hinn tri róbb tenér
I dónn hinn ’me i pulpett: cun püsee te i schisciat cun püsee hinn perfett
Vivar dul mund – I nóstar pruvèrbi (I dónn - 2)
I miràcul i a fann i Sänt e i tusann quändu hinn gränd (e i tusann sènza müdänd)
La dóna pulidìna la fa ul lecc a la matìna; la dóna inscì inscì la fa ul lecc sül mezdì; la dóna che lè lè la fa ul lecc quändu l’è adree; la dóna spurscelènta la fa ul lecc quändu la và dènta
La dóna brüta la gh’ha i dübi sü la so inteligènza, quela bèla ga n’ha mìa
La dóna bèla la làsa i piatt vunc
L’è scrivüü sü la pórta dul Dóm che la dóna bèla la t’ho un brütt óm
La dóna la rid quändu la pô e la piäng quändu la vör
L’amûr vecc l’è mäi frecc (il primo amore non si scorda mai)
Ul bucich (diavolo) al fa la turta e i dónn ga la fann mangià
Ul vin e i dónn trann in äria ul cô di óman
Beata quela spusa che ul so prim fiö l’è ’na tusa (si augurava nel giorno del matrimonio)
Vivar dul mund – I nóstar pruvèrbi (I dónn - 1)
Al lüm da candìra sa misüran nè tusann nè tira (tela)
La gh’ha sèmpar ul vèntar par äria (è sempre incinta)
Bàsa da cüü bóna d’öv
Gh’è mìa sabat sènza Su, gh’è mìa dóna sènza amûr, gh’è mìa praa sènz’èrba e gh’è mìa camìsa sènza mèrda
Chi ga vör bèn a la tusa ga fa bóna cera a la mama
Chi sa spusa da cursa al sa pentiss cun cómud
Dóna e lüna incö seréna dumän brüna
Dóna che piäng, cavall che süda, hinn fäls ’me Giüda
Dóna nana tüta tana
Dóna che zifóla e strasc da cüsìna gódan la stesa stima
…cinch pruvèrbi di nóstar vecc… cinch verità!
- l’amûr l’è ’na dumända cuntìnua, l’amicizia un scämbi
- quii che sa aman sa dumändan felicità, i amìs sa la dann
- la gränd amicizia l’è ’me ’na piänta che d’invèrnu ga geran mäi i radìs
- bisógna che i amìs sa suméin nul cör, par ul rèst, pódan änca vèss divèrs
- la misüra d’amà… l’è d’amà sènza misüra!
i donn hinn 'me i pulpett, cun pusee te i schisciat, cun pusee hinn perfett
(le donne sono come le polpette, con più le schiacci, con più son perfette)
Se la va bèn l'è 'na grupéra, se la va maa l'è 'na galéra
Ogni uomo ha bisogno d'una donna
perché non può dare tutte le colpe al governo!


text:
Novella IX della Giornata I del Decamerone (Lumbaart)/73
Una nuvela dal Bucasc[edit]
Dialet da Locarn (e da la Val Verzasca)[edit]
Av disaroo donchia chie in di timp dur prim re de Cipru, dopu chie Gotifré de Bügliom l'ha fäcc sova 'r Tera Santa, l'è chiapitoo che r'üna femna polida de Guascogna l'è näcia a trovà 'r Santo Seporcro e, vignend indree, cand r'è büda a Cipro, l'è stäcia urtregiada da certi discrianzä. E lee, sbofferomnazzo, tüta marinconica de 'sta roba e sanz'un zich de cunsuraziom l'ha pansäcc de nà r'a cerchià sgiüstizia dar re; ma intramezz o gh'è stäcc dicc chie la traress via er fadighia, perchié lü l'era un umenazzu poch permaros e chie o s'an lassäva fä aicì lü e o vendichiava né quij de lü stess né quij dei älcc, anzi o 'j sustegneva: e ingora vüm che l'avess um poo de rabia o 's vendichiava e o 's sfughiava col fägn a lü. Sentend 'sta roba quela femna e sanza vess pussibru fä er vendeta, par pudè 'vègh um poo da pas l'ha pansoo de tuchiàl propi in du vivo der suva vita; e näcia piansgind denanz a lü, la gh'ha dicc: "El mè sciur, mì a vegni micia ar tova presenza par 'vègh sgiüstizia dei dispressi ch'i m'ha fäcc, perchiè a m'an speci gnanchia; ma, par 'vègh um poo 'd pas, mostrum tì ar manera de sufrìi cume tì quij chie 't vegn fäcc, e ignora a pudrò imprend ar manera de supurtà cun pazienza 'r mea disgrazia, chie o 'r sa ur Signor, se mì 'r pudess fàl, vuruntera 't daress ar mea, perchiè tì ti seet inscì bom de supurtài".
Ar re, fign ignora purtrom, squasi chie o 's dessedass, scumenzand da r'ingiüria fäcia a 'sta femna, chie l'ha vendichioo, l'è daventoo tremendo perseguitor de tücc chie contra r'unor der sò regnu quaicossa i fasess da quel dì inanz.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 628-629
Dialet da Unsernon[edit]
Donca a geva che in di tiemp du prim re de Cipru, dopu la cunquista dla Tera Santa fada da Gotifré Bujon, una sciora de Guascogna l'è nada in pelegrinagg al Santu Sepolcru; e quand, nel turnà indree, l'è rivada a Cipru, a j'ha truväcc di baloss ch'a ghi ha fäcc di dispresi da vilan. Lii, 'sta povra femena, tuta sciagrinada, e nö pudend meghia dàss pas, la j'ha pensov da nà a lamentàss cul re; ma quichiün i ghi ha dicc che l'era fadeghia butada veia, perchè quel re l'era tantu rilassov e inscì un linecc che l'era meghia dumà incapazz da punì i tort de leit, ma con viltà vergognosa u 'n sufriva täncc ch'i 'gh feva a lui; tant che chissesseia ch'a ghi ess 'biuu di querel, u 'j sfugava cul fàgh quech dispet o insult. Quela femena, sentend inscì, e perdend vormai la speranza de vendicàss, par truvà un poo de refrigeri al sé dulor la s'è metuda in ment da ponsg i miseri da quel re. La s'è presentada donca piansgend da lui e la ghi ha dicc: "Scior, mei a vign meghia inanz a tei par utignì vendeta du dispressi ch'i m'ha fäcc; ma, par dàm sudisfazion, at pregh da insegnàm cumè ti fee a suportà quij ch'i m'ha dicc ch'i 't fa a tei: par ch'a pussa imparà da tei a tulerà u mié, che sa pudess, u 'l za 'l Signor sa te 'l daress vuluntiera, postu che ti siee un fachegn inscì brav."
U re, che fign alora l'era stov lent e pegrizios, cumè ch'u 's dessedass dal segn, u j'ha cumenzov a vendicà durament da l'ingiuria fada a quela femena, e pee l'è diventov un tremendo persegutor de tut quij che de depos d'alora i fava calcossa contro l'unor dla só curona.
ibidem, pag. 630-631


text:
Bira
La bìra l'è 'na beànda alcòlica, mìa distilàda, de saùr piö o méno amàr, che se oté de la trasformasiù de cereài maltàcc dei quài la part de àmit la vé trasfurmàda 'n söcher (per la gran part maltòzio, ma 'n percentuài diferènte pò a dei óter söcher) e fermentàda per mès de leàt (perlopiö Saccharomyces cerevisiae o S. carlsbergensis) e de spès aromatizàda coi fiùr de luertìs.
Par che la bira la sàpe la beanda alcòlica piö antìca del mónt.[1], la piö cönsömada[2], e la tèrsa piö popolàr dopo de l'àiva e del tè.[3]
IngrediènccModifega
I ingredièncc bàze per la bìra come la é fabricàda endèl mónt ucidentàl i è:
L'àivaModifega
Pressapóch el 95 % de la bìra l'è àiva (dipènt del tìpo de bìra e de la gradasiù alcòlica).
Ogna tipo o stil de bìra la g'ha de bizògn, per rià al rizültàt piö alt, de 'na qualità diferènta de àiva. En lìnea de màsima, con piö l'è scüra la bìra, e piö gh'è de bizògn de àiva piö düra.
Co le conoscènse de chìmica che se g'ha al é d'encö, praticamènt gh'è piö nisü birifìcio indüstriàl che dòpre l'àiva de fónt tàla e quàla. Quàze töcc oramài i tràta l'àiva per vìghela co le caratrìstiche che se adàta piö bé a la bìra che se öl fà.
'Ntra i minerài che g'ha 'na 'mportànsa piö grànda per la fabricasiù de la bìra gh'è: el càlcio, che 'l vé dopràt dei enzìmi per l'estrasiù dei söcher e 'l migliùra pò a l'estrasiù de le sostànse aromàtiche dei fiùr de luertìs; i solfàcc che i ghe dà 'n caràter piö nèt al saùr del luertìs e i clorùri che i dà 'na bèla pienèsa de saùr e i mèt en evidènsa el dóls dei màlcc.
CereàiModifega
El cereàl piö dopràt endèla fabricasiù de la bìra l'è l'órs. Per püdì dopràl però el g'ha de éser maltàt che völ dì che i granì de órs i vé facc cumincià a bötà e pò, apéna che àmbia a idìs la raizìna, la germinasiù la vé fermàda per esicasiù e la raizìna se la töl vià. Chèsto procès l'è nesesàre per fà che 'ndèl granì cumìnce a furmàs i enzìmi che 'ndèla fàze de amostamènt i trasfurmarà i àmicc del granì en söcher piö o méno complès.
I óter cereài che se pöl doprà a fà la bìra i è: el formét, el furmintù e 'l ris, de sòlet en cumbinasiù col órs maltàt. A segonda de le traadisiù locài, endèl mónt se dopèra pò a dei óter ingredièncc al pòst del malt de órs, cioè la biàda (avéna), la raìs de maniòca, el mèi e el sòrgo 'n Africa, la patàta 'n Brazìle e l'àgave 'n Mèsico.
I fiùr del luertìsModifega
Endèla fabricasiù de la bìra modèrna, la materia prìma dopràda piö de spès per balansà el dóls del malt, l'è 'l fiùr del luertìs. Zamò a la fì del prim milenàre se ambiàa a doprà chèsta èrba, ma l'è a pàrter del sècol XVI che chèsta pràtica la s'è difundìda 'n töta Euròpa[4].
L'amàr el vé dat de 'na sostànsa ciamàda "lupolìna" che l'è cuntignìda 'ndèla ghiandulìna a la bàze de la bràtea e che l'è furmàda de acìdi amàr e òi esensiài. 'N ótra rizù che g'ha fat preferéser el luertìs a ótre piànte aromàtiche i'è le sò proprietà de conservasiù.
El leàtModifega
La funsiù del leàt endèla fabricasiù de la bìra l'è chèla de trasfurmà i söcher en àlcol e 'ndèl cors de chèsto procès se lìbera pò a anidrìde cabònica. El prim a capì 'l funsiunamènt de la fermentasiù l'è stat el Louis Pasteur e de alùra i stüde sùra el leàt el g'ha fat dei gran progrès enfìna a izolà cultüre de microorganìsmi töcc del stès tìpo per püdì controlà en maniéra 'l piö precìza pusìbol chèsta fàze delicàda per el rezütàt finàl.
I leàcc piö dopràcc al dé d'encö per fà la bìra i è:
- el Saccharomyces cerevisiae, zamò stüdiàt pròpe del Pasteur, e dopràt per fà le bìre a àlta fermentasiù. Chèsto microorganìsmo 'l laùra en cundisiù otimài quan che la temperadüra del móst l'è 'ntra i 15 e 25 °C. Per vìa la sò strütüra celulàr el vé portàt a gàla da le bocalìne de anidrìde carbònica e 'l vé a furmà 'n stràto al pé del móst, per chèsto l'è ciamàt leàt a alta fermentasiù (en inglés top-fermenting yeast). L'è 'l tìpo de leàt che se dopèra per fabricà le bìre de tipo ales.
- el Saccharomyces carlsbergensis, izolàt e descriìt per la prìma ólta del Emil Christian Hansen e dopràt per la fabricasiù de le bìre de tìpo lager. A diferènsa del S. cerevisiae, chèsto leàt el laùra a temperadüre piö bàse (5÷12°C) e 'l stà mìa a gàla e dóca 'l vé a furmà 'n stràto söl fónt del fermentadùr. Per chèsta rizù l'è ciamàt leàt a basa fermentasiù (en inglés bottom-fermenting yeast).
Arda apòModifega
ReferenzModifega
- ↑ Arnold, John P. Origin and History of Beer and Brewing: From Prehistoric Times to the Beginning of Brewing Science and Technology. ISBN 0-9662084-1-2.
- ↑ Volume of World Beer Production. European Beer Guide. Recuveraa el 2006-10-17.
- ↑ Nelson, Max. The Barbarian's Beverage: A History of Beer in Ancient Europe. books.google.co.uk. Recuveraa el 2009-02-22.
- ↑ http://www.mondobirra.org/argoluppolo.htm Peter Garofalo, Luppolo


text:
1593
Salta a la navigazzion Và a cercà
Ün an indré / Ün an inàcc
Gh'è söcedìt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- I Venesià i tàca a fà sö la sità de Palmanova.
- 22 de zögn: Batàia de Sisak (Croàsia): i Austrìech i bat i Törch.
- 25 de löi: Enrìco IV de Frància 'l se cunvertìs a la religiù catòlica. A l'è restàda famùza la sò fràze Parìs la va bé öna mèsa.
Chi gh'è nasìt[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Fulvio Testi, diplomàtech e poéta italià.
- 10 de zenér: Maurizio de Savòia, cardinàl italià.
- 10 de mars: Georges de la Tour, pitùr fransés.


text:
La Svizra n'è betg represchentada sin ils emprims plazs da la glista cun las pli ritgas dal mund. En il pli nov Bloomberg Billionaire Index vegnan dentant numnads otg superritgs Svizzers en la glista dals top 500 dal mund.
La pli gronda facultad en Svizra han l'interprendider da Genevra Ernesto Bertarelli e sia famiglia. Cun ina ina facultad stimada da 20,4 milliardas dollars sa chattan ils Bertarellis sin plaz 92 da la glista da Bloomberg.
Sin plaz 241 suonda Gianluigi Aponte, il possessur dal concern da navigaziun MSC che viva a Genevra. Sia facultad vegn stimada sin 10 milliardas dollars. Il fundatur dal concern medicinal Synthes, Hansjörg Wyss, è cun ina facultad da 9,2 milliardas dollars sin plaz 280.
Duas figlias da Blocher tranter ils superritgs
La cussegliera naziunala e scheffa da concern da la EM-Chemie è cun ina facultad stimada dad 8 milliardas dollars sin plaz 334 da la glista da Bloomberg. La sora da Martullo-Blocher, Rahel Blocher, suonda be curt suenter cun ina facultad da 7,8 milliardas dollars sin plaz 342.
E sin ulteriurs rangs dals superritgs sa chattan ils acziunaris da famiglia dal concern da farmazia Roche. André Hoffmann è cun ina facultad da 6,4 milliardas dollars sin plaz 430. Vera Michalski-Hoffmann e Maja Hoffmann suonda sin plaz 453 e 454. Lur facultad munta mintgamai a 6,1 milliardas dollars.
Bezos avant Arnault e Musk
Sco pli ritg dal mund vala tenor la glista da Bloomberg il schef dad Amazon, Jeff Bezos – quai cun ina facultad da 190 milliardas dollars. Cun ina facultad da 161 milliardas dollars suonda il Franzos Bernard Arnualt dal concern cun products da luxus LVHM. Sa ruschnà sin plaz trais è l'interprendider renumà Elon Musk. Tenor stimaziuns da Bloomberg è la facultad da Musk sa reducida dapi il schaner per 24% sin 161 milliardas dollars.


text:
Giarei
Giarei l'èn cognóm originare de la Lombardia. Al singular l'è Giarel. L'è attestada 'na longa presensa dei Giarei tra i visì de Simbèrch, nela Al Camonega. A Het al ghé an post che al se ciàma Giarei.
Al significat del nom al ria da "gera", che l'è po' chela tera che la se usa per laurà nele calchere o nele costrusù. Anticamente al cognóm l'era, en latino, "de Gerellis", po' "Girelli" e "Gerelli" e ala fi' "Giarelli", come al dis al liber dela Cesa de Nader, perchè chesta l'era la parlada "contadinesca" nel setsent.


text:
Region de Hradec Králové
La Region de Hradec Králové (Královéhradecký kraj in cech) a l'è 'na region de la Cechia, in pè del 12 november 2000, con capital Hradec Králové.
La gh'ha dent i distrecc de Distret de Hradec Králové, Distret de Jičín, Distret de Náchod, Distret de Rychnov nad Kněžnou e Distret de Trutnov e 'l so president a l'è ol Martin Červíček. La confina con Region de Liberec, Boemia centrala e Region de Pardubice.
Ligam de foeuraModifega
Oter progeccModifega
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su regione di Hradec Králové


text:
La padella
CHF 26.00
recepts engiadinais – Engadiner Rezepte rumauntsch / tudais-ch
Cilgia Nogler-Pedrun ho ramasso recepts engiadinais, bgeras masseras generusas da l’Engiadina e da la Val Müstair haun tradieu ils recepts vegls chi vegnan chüros da lur famiglias. Las duos broschüras cumparidas ils ans 70 vaivan gieu ün success inaspetto e d’eiran già dalönch exaustas, ellas sun uossa unidas in ün unic cudesch, e que in fuorma sinoptica, rumauntsch/tudas-ch.
Angelo Andina / Il Chardun
Rutitsch 92, 7559 Tschlin


text:
Pitùra (êrt)
La pitùra[1] l'è 'na manéra artìstica ed disgnèr cun soquànt culōr śmulèdeg, pugènd-i in sìm'a 'n quèl ch'al i tîn sódi.
Pitùra l'è anc al prodòt finêl ch'a in selta fóra. Al pitōr al pōl sernìr da mêś a dimòndi tètnichi 'd piturèr diferèinti: a partìr dai aquarêl, trasparèint un bel pô, per pasèr a 'l tèimpri, dimòndi più sustgnùdi, e pò anca 'rivèr ai òli e ai afrèsc, dimòndi diferèint sia p'r i materiêl di culōr druê, e anca però da vèd'r-i.
Tècnichi 'd pitûra
Vóś lighèdi
Èter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Pitùra (êrt)
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Pitùra (êrt)»
- (EN) Al colegamèint ala Wikiversitê ingléśa indû a s descòr ed pitùra.
Colegamèint estèren
- (IT) D'indû a deśvìn al só nòm in sìm'a etimo.it.
- (EN) La pitùra in sìm'a DMOZ in dla réda.


text:
Sèrmad
Sèrmad (nòm uficiàl en Italià: Sermide) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 6 189 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfis de 56,9 km² e 'na densità de 109 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bondeno (FE), Calto (RO), Carbunèra, Castelmassa (RO), Castelnovo Bariano (RO), Felònica, Magnacavàl, Mirandola (MO) e Pòs.
Evulüzziun demugrafica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Sèrmad l'è mustraa in de la tabela chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Tge èn infurmaziuns falladas? Tge è dischinfurmaziun?
Probablamain has ti gia udì las expressiuns «infurmaziuns falladas» u «dischinfurmaziun» e ta dumondas sche e co ins distingua lur muntada. Igl è l'intenziun che fa la differenza: Infurmaziuns falladas èn tut quellas che na constattan betg e pon engianar la glieud. Igl è cumprovabel ch'ellas èn faussas u engianaivlas, ma ellas n'èn betg vegnidas creadas u derasadas cun l'intent dad engianar persunas. La dischinfurmaziun percunter vegn stgaffida e derasada aposta per infurmar a moda nuncorrecta cun ina tscherta intenziun.
La fin finala pon tant infurmaziuns falladas sco era dischinfurmaziun far donn. I n'è betg mo uschia che persunas crain rauba che na constat betg, infurmaziuns falladas chaschunan era gronds custs a l'economia globala e pon periclitar la democrazia e cumprometter l'effizienza da l'administraziun publica. Ultra da quai èsi difficil da las franar perquai che infurmaziuns falladas sa derasan signifitgantamain pli svelt e han in effect pli profund e pli vast che infurmaziuns correctas.
Nua chatt'ins infurmaziun nuncorrecta?
Ti pos chattar infurmaziuns falladas e dischinfurmaziun quasi dapertut, dentant sa derasan ellas pli svelt en l'internet e han là era in effect pli grond. Algoritmus e fastizaders han stgaffì novas pussaivladads per cuntanscher cun infurmaziuns falladas e dischinfurmaziun in public pli vast via websites, blogs, forums e raits socialas.
Probablamain has ti udì da fastizaders en emprima lingia en connex cun reclamas. Ma els èn er utensils effectivs sch'i sa tracta da derasar infurmaziun nuncorrecta. Ma pertge? Sche ti navigheschas en l'internet u en ils contos da social media, vegnan fastizads tes cumportament, tes interess u schizunt tes contacts e dapli – e quai da differentas partidas e sur differentas websites ora. L'intent è da crear in profil extremamain detaglià da tai per al vender ad auters senza tes savair u tes consentiment. Tals profils vegnan duvrads per reclamas persunalisadas, ma era per ta confruntar cun da tuttas sorts infurmaziuns adattadas a tes profil.
Sche ti retschaivas recumandaziuns da cuntegns dad ina website u dad ina rait sociala, capita quai savens cun agid dad algoritmus che utiliseschan las infurmaziuns da tes profil. Malgrà ch'ils algoritmus daventan adina pli intelligents n'examineschan els deplorablamain betg sch'il cuntegn è correct. Surtut en connex cun social media è quai problematic: Questas raits porschan a lur utilisadras ed utilisaders mintga di quantitads incrediblas dad infurmaziun ed han access a massas quasi infinitas da posts, artitgels da novitads, reclamas e cuntegns sponsurisads. Entant che posts ed artitgels derasan infurmaziuns falladas magari plitost per sbagl, pon cuntegns sponsurisads e reclamas vegnir malduvrads per ta confruntar sapientivamain cun dischinfurmaziun per ta manipular. Perquai èsi essenzial che ti possias identifitgar infurmaziuns falladas.
Co identifitgar infurmaziuns falladas en la rait e franar lur derasaziun
-
Dà in'egliada a l'adressa (URL) e/u a la funtauna.
È ella fidabla? Sche ti n'es betg segir, emprova dad eruir dapli davart la funtauna e sia reputaziun en l'internet.
-
È il titel sensaziunalissem?
Consultescha websites e publicaziuns da las qualas ti ta fidas per cumparegliar co che quellas tractan il medem tema. Cuntegns che han l'intenziun da manipular l'opiniun dovran savens superlativs ed exageraziuns per las qualas ins na chatta nagina cumprova en rapports schurnalistics retschertgads bain.
-
È il cuntegn actual?
Infurmaziuns che n'èn betg à jour n'han betg per forza l'intenziun da dischinfurmar. Ma il cuntegn n'è eventualmain betg pli correct.
-
Ha l'autur gia publitgà auters artitgels u posts, en il cas ideal era en publicaziuns fidablas?
Sche ti chattas il num da l'autur mo sin paginas dubiusas, na duessas ti betg dar memia gronda paisa a ses commentaris.
-
Correspundan ils maletgs e las legendas?
Maletgs pon avair in grond effect en la derasaziun da dischinfurmaziun persunalisada. Tut tenor la legenda po il messadi dad in maletg midar en il cuntrari. Sche ti has dubis, fa ina retschertga da maletg inversa per chattar il maletg sin autras websites ed eruir co quel vegn descrit là.
Co Firefox ta gida dad evitar infurmaziuns falladas
Firefox tegna sut controlla ils fastizaders:
Sco menziunà survart giogan fastizaders ina gronda rolla en la derasaziun dad infurmaziuns falladas. L'utilisaziun da Firefox cun la protecziun avanzada cunter fastizaders gida cun bloccar automaticamain fastizaders da terzas partidas (da bleras fatschentas da reclama e dad autras instanzas) durant che ti navigheschas en il web. Uschia obtegnas ti puspè la controlla da tias datas en l'internet.
Firefox ta gida da tegnair net tes feeds en las medias socialas:
Las medias socialas san bler da tai. Ultra da quai pon ellas ta suandar schizunt ordaifer lur plattafurmas cun agid da lur buttuns per cundivider e dar in like, malgrà la protecziun cunter fastizaders – perfin sche ti n'has gnanc in conto. Il Facebook Container per Firefox procura che Facebook ed Instagram na vegnan betg pli da ta suandar a moda uschè simpla. Uschia èsi era main probabel che ti fruntas sin infurmaziuns falladas via reclamas e cuntegns sponsurisads.
-
Pertge sa fidar da Firefox?
Perquai che nus dain la prioritad a las persunas. Nus vegnin sustegnids dad in'organisaziun senza finamira da profit. Nus avain gia da bell'entschatta vulì proteger l'internet e tuts che l'utiliseschan.
-
Tia sfera privata en mintga product
Ils products da Firefox èn auters – perquai ch'els èn concepids en emprima lingia per proteger tia sfera privata.


text:
Poales
Poales l'è 'l nòm d'en taxón de piànte colocàt edèla categoría taxonómica de ùrden, doperàt endèi sistémi de clasificasiù modèrni compàgn del APG II del 2003 endèi quài l'è definìt en fùrma àmpia en confrónt ai sistémi de clasificasiù tradisiunài
Segónt chèsta definisiù, l'ùrden el reönés 16 famìe con piö de 18.000 spéci, 'ntra le quàle gh'è la famìa de le Poaceae (èrbe de ciós, cereài, bambú), che l'è la famìa de le angiospèrme cha g'ha la piö grànda 'mportànsa econòmica, ma apò a le Typhaceae (la famìa del papìr), le bromeliáceas (la famìa del ànanas e de le tillandsie), de le ciperáceas (la famìa de la piànta del papìr) e pò amò. Le Poales le g'ha portamènt de èrbe, divèrse con método pulinizasiù anemòfila (per mès del vènt). En piö le se caraterìza per vìga dei còrp de silice endèla epidèrmide, per vìga pirdìt i cristài de ràfide, e vìga fiùr col pereànse dividìt en maniéra bèla nèta en càles e coròla, e col stil bel svelöpàt e ramificàt.


text:
Glindesdi avantmezdi ha la polizia chantunala dal Grischun preschentà en ina conferenza da medias a Cuira la statistica criminala da la polizia 2018. Il dumber total dals delicts è s'augmentà levamain en cumparegliaziun cun l'onn precedent. A quest fatg s'oppona la quota da scleriment en moda positiva. Ella è creschida anc ina giada en cumparegliaziun cun l'onn precedent.
En il chantun Grischun èn vegnids registrads l'onn passà 8'974 delicts. Quai èn 433 dapli che l'onn 2017. Tuttina è questa tendenza regressiva a lunga vista. La pli gronda part èn malfatgs cunter il cudesch penal svizzer, numnadamain 6'808 (onn precedent 6'287). Per cumparegliar: L'onn 2009, cura che la statistica criminala da la polizia è vegnida fatga per l'emprima giada tenor criteris da registraziun unifitgads en Svizra, èn vegnids registrads 8'156 malfatgs cunter il cudesch penal svizzer. Tar ils delicts da violenza grevs è vegnì registrà in regress da 3 cas envers l'onn precedent (da 42 a 39). Quai èn dus mazzaments, 27 blessuras corporalas grevas ed 8 violaziuns. Els èn vegnids sclerids a 100 %. 92,9 % da tut ils delicts da violenza (onn precedent 92 %) èn vegnids sclerids. In dumber da delicts pli grond han principalmain l'aglomeraziun da Cuira e la Mesolcina.
Augment tar las blessuras corporalas levas e tar las constricziuns
La gronda part dals delicts da violenza èn smanatschas, blessuras corporalas levas, acts da violenza, constricziuns, baruffas e violenza/smanatschas cunter funcziunarias e funcziunaris. Tar las blessuras corporalas levas hai dà in augment da 111 sin 128 cas, tar las constricziuns in augment da 38 sin 48 cas. En il rom da relaziuns sumegliantas ad ina famiglia è regredida la violenza a chasa da 238 a 214 cas, 56 % da quels (onn precedent 57,5 %) pertutgan relaziuns actualas da pèrs resp. da partenaris.
Malfatgs da facultad
Praticamain la mesadad dal dumber total dals delicts concerna ils malfatgs da facultad, numnadamain 4'237 malfatgs (3'978 onn precedent). La pli gronda part da quests malfatgs da facultad èn enguladitschs cun 1'992 cas (1'861 onn precedent).


text:
Furcela di padrons
da Proverbi, tradizioni e anneddoti delle valli ladine orientali
Furcela di padrons.
Da vedlamënter l' Grof de Sëlva ova fat giavé dala jënt de Sëlva n lech, y i ova fac lauré debant. I primes pësc me vën mpo mil rainesc l un. Do puec ani iel unì na gran burasca y l lech ie rot ora y l' ega à fat n dann per duta Gherdëina, che n' ie mei stat l cumpagn. L didancuei vëijun mo cater salieries n pas sot tiera, fates de gran lëns, y palances seura via curides. N puech dedora dla salieries iel de gran sasc y de gran bujes sotite, ulache zacan la lores se fajova coes. Mo l didancuei fejel spavënt a cialé ite. Dlongia iel na gran funtana d' ega, d' inviern bona ciauda che la ne dura no nëif no dlacia. I seniëures, che passa, duc se fërma y ciala cun si roles ncantëur, davia che n vëija dlonch ora; ala fin damandi ega y la i sa tan bona, ch' i se n ciaria ite la flasces plëines. Chësta dëss vester la mieur ega de Sëlva.


text:
La Grischuna Talina Gantenbein è crudada ora en il quartfinal. Ella è collidada cun la Canadaisa India Sherret – omaduas han stuì vegnir tgiradas medicinalmain. Talina Gantenbein ha dentant pudì bandunar la pista suenter in quart d'ura – sin ses skis. Sherret han ins stuì transportar davent cun la schlieusa da salvament.
Dals set umens svizzers èn mo ils Grischuns Alex Fiva e Joos Berry vegnids pli lunsch ch'ils otgavelfinals. Per Fiva è l'occurrenza stada a fin en il quartfinal, per Berry en il mezfinal.


text:
La fiduzia dals utilisaders ch'hajan affidà lur datas a Facebook saja vegnida blessada, ha ditg Zuckerberg. El ha sa perstgisà ed annunzià mesiras per proteger meglier las datas dals utilisaders. Tge sbagls che Facebook ha fatg, n'ha Zuckerberg dentant betg tradì.
Ma er Facebook sez saja vegnì cugliunà. Cambrige Analytica saja vegnida illegalmain tar las datas dals clients. La firma haja l'obligaziun da proteger las datas dals utilisaders da Facebook. Sch’ella na saja betg buna da far quai, n’haja ella era betg merità dad offrir ses servetschs als utilisaders. Quai ha declerà Zuckerberg envers CNN.
Cambridge Analytica ha para rimnà infurmaziuns da milliuns dad utilisaders da Facebook e duvrà quellas per il cumbat electoral dal president american Donald Trump. Zuckerberg ha ditg ch’el saja pront da prender posiziun davart l’incident davant il congress american e dad acceptar regulaziuns pli severas.
RR novitads 06:00


text:
Magnoliophyta
Magnoliophyta l'è 'l nòm d'en taxon de piànte colocàt endèla categurìa tasonòmica de divisiù, che 'ndèl sistéma de clasificasiù del Cronquist (1981) el cuincìt endèla sò circuscrisiù con chèla che 'ndèn quac óter sistéma de clasificasiù l'è ciamàda angiospèrme (en latì: Angiospermae, come 'ndèl sistéma de clasificasiù del Engler, e 'n inglés ansgiosperms compàgn che 'ndèl sistéma de clasificasiù APG II del 2003).
I fiùr de le angiospèrme i è diferèncc de chèi del rèst de le spermatòfite perchè 'l g'ha dei vertezèi o spirài urdenàde de sépali, pétali, stam e carpèi, e i carpèi i g'ha dét i òvuli e i ricéf el pòlen 'nsìma a la sò superfìce stigmàtica envéce che risiìl diretamènte sùra l'òvulo compàgn che 'ndèle gimnospèrme.
La paròla Magnoliophyta l'è duzìda al fat che fìna a mìa tat tép fa, se pensàa che le magnòlie i éres i fiùr che se 'nsömeàa de piö a le "angiospèrme ancestrài" (la prìma piànta con chèste caraterìstiche, de la qual saès nit fò töte le ótre angiospèrme).
La paròla Angiospermae 'nvéce la vé de l'uniù de dò paròle del gréc antìc: aYYeιov (angíon- vas, ánfora) e σπέpua (sperma, somésa); isé, chèsta paròla cumpunìda la völ dì "somésa che stà 'ndèn vas", e la fa riferimènt al fat che i sò òvuli (e piö tàrde la sò somésa) i è enciurciàcc sö 'ndèna fòia fèrtil che la pórta i òvuli o carpèl. Isé, 'l granì de pòlen per fecondà l'òvulo, el g'ha de tocà 'na superfìce del carpèl preparada apòsta per chèsto (el "stigma") envéce che 'na zó diretamènte sùra l'òvulo compàgn che 'ndèle gimnosperme.
La strütüra particular dei sò fiùr l'è mìa l'ünica diferènsa che gh'è col rèst de le spermatòfite, i óter caràter distintìf i è: la ridusiù del gametòfito feminìl a póche cèlule, la dópia fecondasiù (co la formasiù de 'na fìbra nütritìva tìpica, triplòida, ciamàda endospèrma, al momènt che se fùrma l'òvulo), e 'n xiléma e floéma distintìf.
La diversificasiù che gh'è stat endèle Angiospermae l'è 'mpresionànta. Endèl regìster fòsil compàr al prensépe del Cretácic (130 miliù de agn fa), e de chèl momènt lé compàr 'na möcia de fòsii de spéci con grànde diferènse 'ntra de lùre, compàgn che se i ìes comparìde de cùlpo con töta la sò diversità. Darwin stès l'è restàt deànti a chèsto fat e 'l ìa ciamàt en "mistéro spaentùs". Amò 'ncö, presapóc el 90 % de le piànte de tèra le aparté a chèsto 'nsèma. Sö 257.000 spéci vivènti (Judd et al. 2002), le angiospèrme i è le responsàbii de la part piö grànda de la diversità 'ndèle spermatòfite, embriofite e viridofite.
Isé come che 'l g'ha 'na möcia de spéci, chèsto 'nsèma 'l g'ha apò a 'na gran diersità de portamènt, caraterìstica chèsta che la g'ha pirmitìt de ocüpà töcc i ambièncc ecològic pusìbii. Gh'è dei arbùsti e gh'è dele erbácee, ghe n'è de tèra e ghe n'è de àiva, se le càta 'ndèi dezèrcc isé come che 'ndèle mòte, tat al lièl del mar come che söi mucc piö alcc. La diersità de le spéci l'è piö grànda 'ndèle zòne tropicài e ömede (entùren al 60 % de le spéci i è tìpiche de le zòne tropicài e ìl 75% le pöl crèser al mèi endèn clìma tropicàl), e le càla de nömer de menemà che se va sö de latitùdine, 'nfìna a rià a 'na reprezentànsa minuritària 'ndèle zòne piö frède compàgn che 'ndèla tùndra (che amò 'ncö l'è duminàda de le cunífere).
Le piànte che fa part de le Angiospèrme le reprezènta la fónt principàl de i alimèncc cönsömàcc de l'òm, de materie prìme e prodócc natürài. El piö gròs de la alimentasiù del mónt la vé de apéna quìndes spéci, töte de Angiospérme.


text:
«Sche jeu scrivel poesias, ei il pugn da partenza il patratg, il cuntegn, il sentiment che jeu vi exprimer, il messadi ch'ils plaids duessen ni lessen transmetter, mo gia cun els seligia il giavisch da nudar ils patartgs cun plaids che cuntegnan ina certa musicalitad cun lur cumbinaziun da vocals ni era da consonants che tunan bein ell'ureglia», scriva Arnold Spescha insanua. En trais Artgs musicals emprov'jau da savischinar ad Arnold Spescha – il poet. En il segund relata el co tut quai far da poet ha cumenzà. El discurra da la musicalitad dals pleds, da la simbiosa tranter text (la servienta) e musica (la patruna). E nus tadlain sa chapescha chanzuns cun pleds dal poet da Pigniu. Pertge la derasaziun da la chanzun è en il medem mument era la derasaziun da la poesia. I sa tracta dad ina repetiziun dals 30-05-2021.
Tadlai nossas pli novas registraziuns, intervistas cun cumponists ed istorgias da davant e davos ils palcs da concert.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Play Suisse As porscha il meglier da las atgnas producziuns e da las coproducziuns da RTR, RSI, RTS e SRF - per l'emprima giada insumma senza barrieras linguisticas. Qua chattais Vus numnadamain films, serias e documentaziuns, reportaschas e perlas or da l'archiv en lingua originala cun suttitels tudestgs, franzos e talians. Ina selecziun da contribuziuns è disponibla era cun suttitels rumantschs.
Persunalisà per Vus
Play Suisse accentuescha la persunalisaziun e las recumandaziuns: grazia ad in login emprenda Play Suisse d'enconuscher Vossas preferientschas ed As porscha cuntegns ch'èn interessants per Vus. Cun in catalog structurà tenor temas e sistems da recumandaziun persunalisads As envida Play Suisse da scuvrir purschidas dad autras regiuns linguisticas - fin ussa nunenconuschentas. Nus desistin d'ina logica commerziala e promovain enstagl ina purschida da programs plurilingua e multifara.
In dachasa per istorgias da la Svizra
La purschida, che cumpiglia l’entschatta 1000 titels, è vegnida selecziunada cun premura e metta l'accent sin documentaziuns e serias che tractan temas relevants per la societad e preschentan cuntegns inspirants e divertents. En pli datti er ina vasta paletta da films svizzers e serias ficziunalas. Concerts porschan a Vus muments magics da la ritga scena da musica da la Svizra. Puncts culminants culturals e festivals da film chattan in nov dachasa digital.
En il catalog èn resguardadas producziuns da tut las parts dal pajais, dals «Cuntrasts» da RTR a la «Storia» italofona fin al «Temps présent» da la Svizra franzosa e l'emissiun «Einstein» da la Svizra tudestga, per numnar mo in pèr exempels. L'access è intuitiv sur ils temas che interesseschan Vus.
Per rumantsch chattais Vus il mument radund 50 titels dals «Cuntrasts», producziuns da musica da «8x15», il film rumantsch «Amur senza fin» ed inqual films cun suttitels rumantschs sco per exempel «Gotthard», «Frontaliers disaster» e «Ma vie de Courgette». A partir dals 13 da december 2020 vegnis Vus lura er a vesair la seria-web ficziunala «Metta da fein» sin Play Suisse.
La plattafurma pudais Vus scuvrir sin www.playsuisse.ch, il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser.


text:
Il mitos dal nausch luf è naschì gia en il temp medieval: Ils purs avevan be pauc muvel ed avevan da cumbatter per surviver. Sch'in luf stgarpava lura anc in animal era quai ina catastrofa per ina famiglia e valeva savens sco chastì divin. En il 16avel e 17avel tschientaner datti adina dapli conflicts cun il luf, damai ch'ils purs tegnan adina dapli animals da nez.
En il 19avel tschientaner ha quest svilup manà a plirs conflicts: Il guaud era runcà per avair surfatscha cultivabla e la selvaschina era reducida massivamain pervia d'ina chatscha nunlimitada (il capricorn ed il tschierv eran ragischads ora en Svizra). Ils lufs che vegnivan uss pli datiers als vitgs vegnivan sajettads - per part perfin per survegnir ina premia. L'ultim luf en l'Engiadina è vegnì sajettà l'onn 1821, quai tenor las retschertgas da la fundaziun Kora, ch'observa e documentescha a lunga vista il svilup dal luf en Svizra.
Emprima lescha da chatscha
L'onn 1875 relascha la Confederaziun per l'emprima giada ina lescha che regla tge animals ch'ins dastga sajettar e nua ch'i dat territoris da protecziun, scriva l'Uffizi federal per ambient. Grazia a questa lescha datti dapi lura puspè tschiervs, chamutschs e capricorns en Svizra.
Il luf è turnà l'onn 1995 - l'emprim eran quai singuls, per exempel en il Vallais. L'onn 2012 datti l'emprim triep da lufs e quai en la regiun dal Calanda, datiers da Cuira. En l'entira Svizra vivan actualmain circa 80 lufs (stan: fin 2019).
Grischun cun adina dapli trieps
En il Grischun datti adina dapli lufs. L'onn 2019 ha l'Uffizi chantunal da chatscha dumbrà 711 observaziuns da lufs e 17 lufs giuvens èn naschids.
Actualmain vesi ora uschia en Grischun (stan 27.08.2020):
- 7 trieps
- 35-40 lufs
- 170 animals da niz stgarpads (90 da quels ord muntaneras protegidas)
Actualmain procuran ils lufs surtut en Surselva adina puspè per discussiuns. Ina schelta da lingias grassas dals ultims onns:
- mars 2016: Fraudulà in luf en Tumleastga
- avrigl 2016: Sajettà nagin luf al Calanda
- favrer 2017: Discussiun davart la convivenza cun il luf
- october 2018: Plirs lufs giuvens crodan a Trin
- avust 2019: Uras per sajettar il luf a Sursaissa?
- november 2019: Sajettà quatter lufs dal Beverin
- december 2019: Plirs accidents cun lufs sin via e rodaglias
- schaner 2020: Il fotograf Peter Dettling n'ha nagina tema
- zercladur 2020: Sistem d'infurmaziun davart il luf
- fanadur 2020: Filmà il luf sin l'alp d'Andiast
- fanadur 2020: Lufs dattan dapli lavur a l'Uffizi da chatscha


text:
Gallaraa
Gallaraa (Gallarate in Italian; Galleratum in Latin) a l'è on comun de la Provincia de Vares, in la region de l'Alt Milanes, che 'l cunta 53 343 abitant (dato del Dic 2015 [1]).
Geografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Gallaraa se troeuva in del bass Varesòtt (zòna del Sever), in direzion de Busti Grand e de la Provincia de Milan, e l'è traversada de l'Arnetta e del torrent Riaa. El paes el gh'ha vari frazion ò rioni, ciamaa Arnaa, Cajell, Cassinetta, Scedraa, Crenna, Madònna in Campagna, Moriggia, Ronch e Sciarè.
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
A gh'è tanti testimonianz archeològich che pòrten i origin del paes al II millenni prima de Crist, anca se la maggior part di repert hinn de natura celtiga, tanto che 'l somija che 'l nòmm de la città el vegna pròppi di Gai. Poeu, Gallaraa l'è stada sòtta la dominazion romana e la s'è trovada dent a la Gallia Cisalpina.
Duranta el Medioev l'era in del Contad del Sever e, quand che l'Otton Viscont l'ha traa giò Castell Sever (1287), l'è diventada la capital de la region. De questa condizion noeuva l'ha ciappaa ona mòtta de profitt, e l'è vegnuda on ricch center commercial, anca per tutta l'età di Sfòrza.
Duranta i dominazion francesa e spagnoeula Gallaraa l'è stada feud de vari famili (Bentivoglio, Caracciolo, Pallavicino, Altemps, Visconti e Castelbarco), ma l'è restada semper vun di center pussee important de l'Alt Milanes, tanto che l'è stada anca capploeugh de voeuna di provincc de la Lombardia austriaca, anca se per domà on period brev (1786-1787). Con l'Unità d'Italia l'è entrada in la Provincia de Milan.
Successivament, l'ha vist la nassida de l'industria. L'è diventada città in del 1860.
In del 1926, con la nassida de la Provincia de Vares, Gallaraa l'ha perduu ona part del sò circondari, spartii tra la Provincia de Milan e quella noeuva. Inoltra l'ha perduu el sò ròl important politicament per l'abolizion di circondari e di sòttaprefettur. Semper in del 1926 hinn staa unii a Gallaraa i comun de Crenna e Cajell.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Gallaraa l'è mustraa in de la tablea chi desutta:
Abitàncc censìcc
De vedè[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ges[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Gesa de San Peder, de origin romaniga
- Basiliga de Santa Maria
- Gesa de Sant'Antòni Abaa
- Gesa de San Zenon
- Gesa de San Ròcch
- Gesa de San Cels
Natura[Modifega | modifica 'l sorgent]
Gallaraa l'è on comun de Parch del Tisin, fiumm che 'l scorr a pòcch chilòmeter a òvest del center abitaa. Arent a Cajell hinn dree a fà sù el Center Parch de la Cassina Mont Divis.
Inoltra a troeuvom la Boschina de Crenna, area boschiva de interess botanich e ambiental, a nòrd-est de la città. Ma el polmon verd de la città l'è 'l Parch Bassett, situaa tra el center comunal e Ronch.
Economia[Modifega | modifica 'l sorgent]
La soa posizion, che le lega ai center de Vares e Milan, l'ha renduda principalment on sitt industrial. Al princippi el settor principal l'era quell tessil, ma adess l'attività l'è entrada in d'on period de crisi fess fòrt.
Quand che l'economia italiana la s'è convertida al terziari, Gallaraa l'ha ciappaa l'occasion che la portava l'areopòrt de la Malpensa, cont el diventà on pont commercial de importanza cressent. La città l'è dree a potenzià i pròppi infrastuttur e la se propònn come bas logistiga: a Gallaraa se troeuven i offizi de vari compagnii aerei e de multinazional.
Di occasion noeuv per l'economia gallaratesa e de l'area de Malpensa hinn spettaa dòpo l'assegnazion de l'Expo 2015 a Milan.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
The Game
The Game 'l è 'l otêv àlbum 'd al grùp 'd rock ingléś di Queen, publichê 'l 30 'd śògn dal 1980. The Game 'l è stê al prìm àlbum 'd al grùp ch' al rivèva a la prìma puśisiòun, sìa in dla clasìfica di Stêt Unî che in quèla 'd al Règn Unî cun 4 miliòun 'd copi vindùdi infin adèsi. Anca s'l àlbùm al gh' ìva di arangiamèint piò śèimpi di èter lavór di Queen, The Game al vgnìva valutê cun dimòndi cumplimèint. In mèś ai só pês a s cata "Another One Bites the Dust" scrìta da 'l John Deacon e "Crazy little thing called love" scrìta da 'l Freddie Mercury; tuti e dū 'l cansòun i rivèven al prìm post in di Stêt Unî. The Game 'l è stê 'l prìm àlbum di Queen in dû i druèven al sintetiśadōr. Acsè, anca se cl àlbum chè al n' è mìa in dla lista di mijór 'd la storia, 'l è però al só disc 'd in studio piò vindû, cun piò 'd 15 miliòun 'd copi vindùdi infìn incō.
A 'l inìsi, (mèinter ch' a s era drē a incìd'r al disc), al títul 'l era "Play the game", mo 'l baterísta Roger Taylor al gh' iva l'impresiòun ch' al fùs un nom trop urdinàri e alóra i 'l cambièven in dal The Game ch' a cgnusòm.
Braṅ
- Play the Game (Mercury) – 3:31
- Dragon Attack (May) – 4:19
- Another One Bites the Dust (Deacon) – 3:38
- Need Your Loving Tonight (Deacon) – 2:49
- Crazy Little Thing Called Love (Mercury/1979) – 2:43
- Rock It (Prime Jive) (Taylor) – 4:33
- Don’t Try Suicide (Mercury) – 3:53
- Sail Away Sweet Sister [To the sister I never had] (May) – 3:33
- Coming Soon (Taylor) – 2:51
- Save Me (May) – 3:49
Furmasiòun
- Freddie Mercury • vóś
- John Deacon • bas
- Brian May • chitàra
- Roger Taylor • baterìa


text:
Bavois
Bavois a l'è un cumün svizzer del distret de Jura-Nord Vaudois, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 9.20 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 781 abitant.
El cumün de Bavois al se tröva a una altitüden de 441 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Chavornay, Penthéréaz, Goumoens-le-Jux, Oulens-sous-Echallens, Eclépens, Orny, Pompaples, Arnex-sur-Orbe.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Sasonia
La Sasònia (en todèsch: Sachsen; en Alt Soràbo: Sakska) l'è giü dei sédes stacc (en todèsch: Länder) de la Repüblica Federàl de Germania. El stat el cuàrcia zó n'àrea de presapóch 18.415 km² e 'l g'ha 'n totàl de 4.154.000 abitàncc. L'è colocàt endèla part orientàl de la Germània centràl. La capitàl l'è la cità de Dresda. Ótre cità 'mportànte de la Sasònia i è Lìpsia, che l'è apò a la cità piö pupulùza, e Chemnitz.
Dòpo la fì de la Segónda Guèra Mondiàl e 'nfìna al 1990, an de la riünificasiù, la Sasònia la g'ha fat part de la Repüblica Democràtica Todèsca (la DDR). 'Ntra i quàter Länder orientài che prìma fàa part de la DDR l'è chèl che del ónt de vìsta econòmich el dà sègn de piö fòrte vivacità.
La Sasònia la cunfìna co la Repüblica Céca a sud e co la Polonia a est. En piö la cunfìna coi Länder de la Türìngia a òvest, co la Baviera per en tuchilì sèmper a èst, col Brandebùrgo a nòrt e co la Sasònia-Anhalt a nordòvest.
Endèla part orientàl de la Sasònia, endèla regiù de la Luzàsia (en todèsch: Lausitz), entùren a la cità de Bautzen (en soràbo: Budyšin), se pàrla 'l Soràbo, che l'è 'na lèngua slàva ucidentàl emparentàda col polàco.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ nach der Europäischen Charta der Regional- oder Minderheitensprachen
- ↑ Statistische Ämter des Bundes und der Länder
- ↑ Arbeitslosenquoten im September 2010 - Länder und Kreise. In: arbeitsagentur.de. Bundesagentur für Arbeit, abgerufen am 30. Setèmber 2010.
- ↑ Statistisches Landesamt des Freistaates Sachsen: Schuldenstand der öffentlichen Haushalte und deren öffentlichen Fonds, Einrichtungen und Unternehmen am 31. Dezember 2008 nach Art der Schulden


text:
Lingaz Ladin
Lingaz y identité
La cosciënza d'avëi n lingaz particolar determinëia dassënn l'identité di Ladins. Le lingaz ladin vëgn dal latin vulgar, impelzè sön elemënc preromans. Tl Mediev y tl tëmp modern influenzëia la posiziun geografica dla Ladinia danter n raiun talian y n raiun todësch le svilup linguistich y gauja en pert ince les desfarënzies dialetales danter les valades.
Le lingaz vëgn adorè por l'afermaziun de sè instësc defrunt al monn incërìa, mo ince sciöche lian danter les cin comunitês de val. Dô la pröma vera mondiala él la partiziun dles valades te trëi provinzies - Belun, Trënt y Südtirol - che arfera chësc prozès d'incuntada. Chësta partiziun resta spo ince dô la secunda vera mondiala; protestes y sforc da mudé la situaziun ne porta te n pröm momënt degügn früc. Le reconescimënt di Ladins sciöche grup etnich y linguistich autonom se svilupëia en maniera desvalia da provinzia a provinzia.


text:
Crappa ch'era 250 fin 300 milliuns onns veglia è vegnida stuschada sin crappa bler pli giuvna, crappa da be 35 fin 50 milliuns onns. Che crappa veglia è sin crappa pli giuvna è insatge ch'ins na vesa uschiglio praticamain nagliur. Tar la furmaziun da las Alps hai dà ina collisiun tranter la platta d'Europa ed il microcontinent Adria.
Cun quella collisiun è la crappa vegnida smatgada ensemen. Igl ha dà faudas e ruttadiras. Parts da la crusta èn vegnidas smatgadas ensi. Oz vesain nus quest fenomen en la ruttadira inversa glarunaisa cun la lingia magica, di Adrian Pfiffner ch'è stà l'iniziant dal Patrimoni mundial da l'UNESCO.


text:
Novella IX della Giornata I del Decamerone (Lumbaart)/95
Ona novella del Boccasc[edit]
Dialett de Cles[edit]
Ve dighi dónch che ai tempi del prim re de Zipro, dopo che Goffré de Buglion l'eva ciapà la Tera Santa, è nat che 'na siora de Guascogna la s'è portada en pelegrinagi al Santo Sepolcro, e ent el tornar endré la è cjapitada a Zipro, e jò da arcanti balossi la è stada maltratada vilanament. Lamentandose ela de 'sto fato senza poder solevarse né migja né poch, l'ha pensà de nar dal re a domandar giustizia. Ma calcun el gj'ha dit che no faròo engot, perché 'l re l'era 'n om tant andant, e sì poch d'bon, che nol doperava la giustizia per cjastigjar no demò le ofese dei àutri, ma el soportava ancja chele che i feva a el, con sò gran vergogna; tant che se calcun el gj'eva vergot sul goss, el se sfogjava col fargje calche dispet, o calche vilanada. Canche 'sta femna l'ha sentù chest, disperada de no poderse vendicjar, per sfogarse almanch del sò dispet, l'ha pensà de dargje sot 'na botada a chel re per la sò vergogna. E, plangiand, la è nada da el, e la gj'ha dit: "Lustrissim, mi no son vegnuda da ti perché speria che fagjes giustizia per l'afront che m'è stà fat; ma, en pagjament de chel, te preghi che m'ensegnes come ti possas soportar i afront che hai sentù che i te fa: perché enzì emparand da ti, mi possia soportar con pasienza chel che m'è stà fat; che, se podess, el Siore Dio lo sa, te 'l regjaleria volintera, già che vedi che gj'has sì bone spale".
El re, ch'enfin alora l'era stà poltron e pégjer, come 'l se desdromenzass, scomenzand da l'afront fat a 'sta femna, che 'l l'ha vendicjada con tut el rigor, l'è doventà for de modo rigoros con ognum che da jo inanzi l'avess fat vergot contrari a l'onor de la sò corona.
Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 636-637
Dialett de Coredo[edit]
Mi digi donca: cand guvernava el prim re di Sipro, dop che Gofret de Buglione l'eva vensù la Terasant, l'è nù ch'una femna de Guascogna ness a far una devozion al Sant Sepolcher, e cand la nìa in indrè de Sipro, da certi cativ laór el ven maltratada int un manier da no desiderar migia. E de ches cì el se lamentava non un paocèt, e plangiand ghe vien in ment de nar dal re a dir quelch qu'è nù. Ma chelcun om le dis che 'l re era tant simunìt e che 'l valéa ben puöch, qu'invés de vendiciar le disgrazie, de mat el sostegneva tute cante quele que li venìa a lu fat; e se 'l giatava quelcun che fuss desperà, con quel ju el se podeva sfogiar. Cand la femna ciapì chesta ciossa ci, el s'ha rabià ma tant; e, deperada de vendiciarse, ghe vien in ment de nar a morder la desperazion del re. E nada da lu dal bon, plangiand la ghe dis int el mus: "Sior, no star migia a creder vè no, che mi sia nuda cacì per te domandar sodisfazion de chel che m'è nù: ma sol per saver com tu fa a soportar tut chele asnade che mi sai che te vien fat; percè, se podess ancia mi amparar, el sior Idio el sa ben cant volontier ancia chest mia ve daria, que sì un bon mussèt".
El re, que fin a chel moment l'era stà semper un rugiant e bon d'angot, così el se gh'avess desdromensà giust alor, principiand dal mal fat a 'sta femna, que 'l vendicù per ben, l'è nù 'n grand persecutor con tuti cianti chei che nasser contra l'onor de sa corona.
ibidem, pag. 637
Dialett de Fondo[edit]
Mi 'ndonch dighi che 'nt i tempi del prim re 'd Zipri, dopo 'l conchist dla Tera Santa fat da Gotifrè de Buglion, è suzess che 'na siora 'd chée àute 'd Guascogna l'è nada en pelegrinagi al Sant Sepolcro; e tornand da iu, arivada 'n Zipri, da aucuni birbanti l'è stada vilanament oltragiada. D'sta roba dolendose senza confort, l'ha pensà de nar davant 'l re a reclamar; ma i gj'ha dit che l'era fadigja butada via, perchè l'era 'n femenela e bon d'angót che, pu che bon d'far giustizia ai àutri per i sò torti, 'l ne soportava d'ogni sort d'chei, che i gje feva a el, che l'era 'na vergogna; e 'nzì chei che gj'aveva calche rabia i se sfogjava col fargje despet a el. Sentend chest la femna, desperada 'd poder otegnir vendeta, per consolarse un puèch l'ha pensà 'd fargjela vèder anch al re. E, nada plangiand 'nauda a el, l'ha dit: "Sior mio, mi no sén nuda a la tò presenza perchè speria d'aver giustizia de l'afront che m'è stà fat; ma putost 't prieghi che m'ensegnes come fas ti a portar...
Alter variant[edit]
- Revò: Sicchè mi dighi che ai tempi del prim re de Zipro, canche Goffredo de Buglion l'ha ciapà la Tera Santa, è suzzedù che 'na siora de Gascogna l'è nada per divozion e 'ntel tornar de io, canche la è stada a Zipro, da zerta gent pùech de bon la ha rezevù dei dispiazeri.
- Tuenno: Dighi donchia che 'n tei tempi del prim re 'd Cipri, dopo che Gottifrè de Buglion l'ha conchistà la Tera Santa, è suzzes che 'na gran siora 'd Gascogna l'è nada al Sant Sepolcro en pellegrinagi e 'n tel tornar endrè, arivada a Cipri, l'è stada oltragiada da alcanti berechini.


text:
Treis nums pil medem memorabel passadi sul Rein da Medel
da Paul Tomaschelt, Lucerna
Naschi e carschi si els cuolms, enconuschein nus tuts l‘ impurtonza da nos pass alpins cun lur vias che serpegian a munt ed a val. Vias meinan en in liug definiu: en in vitg, sur in pass, en tiaras jastras. Tier las vias audan era las punts. Maunca la punt, lu ei il passadi interruts e l‘ autra riva nuncontonscheivla.
Vias e punts selain consequentamein buca sparter. Perquei cunvegn ei, avon che discuorer da punts, da dar in sguard silla Via lucumagna e viandonts da tschels onns.
Ils Romans, secasai tscheu e leu ella Val Blegn ed ella Surselva, han sco ei para buca ligiau quellas duas valladas cun ina «Strada Romana». L‘ historia dil Lucmagn entscheiva pli tard, per propi pér cun la fundaziun dalla claustra da Mustér egl 8avel tschentaner. Lu daventa la via dils paders ina transversala nordsid. E quei els ella aunc oz. Buca per nuot ei il Lucmagn la pli bassa ruta transalpina svizra.
Plirs imperaturs tudestgs surmuntan il «lucus magnus»: Otto il Grond el l0avel secul, suandaus d‘ enzacons auters tgaus corunai. Il commerci crescha, il transit flurescha. La claustra posseda bia beins da tschella vart dalla siala, numnada duront tschentaners Cuolm e Pass da sogn Barnabas. Ei basegna vias e punts, suostas e hospezis.
La via vedra tras la Val Medel ei nuot dapli ch‘ ina stentusa senda da sauma, quei el temps medieval e cun paucas excepziuns entochen avon tschien onns. Ella meina da Mustér a S. Gada e da leu giu sul Rein da Tujetsch. Passada il dazi e la Punt da Cuflons, reiva ella viasi Mumpé-Medel. Sin certs tschancuns ein las restonzas dil vegl trassé aunc veseivlas. Si Vargera contonscha la via da sauma sia emprema culminaziun e descenda allura, laschond l‘ ucliva da Mutschnengia da vart dretga, tochen el funs dalla val. Era cheu pon ins meinsvart veser ils fastitgs: ina sempla risteina. El stretg dalla val empeila la punt da treis nums silla costa umbrivauna. Ussa sestorscha la vietta dalla plaunca si viers Val da Crusch, Platta e da leu naven en ina liunga stendida viers il Cuolm S. Maria.
Ils pass alpins ein buca megliers che las vias dad alp da tschels onns. Las vias medievalas stattan lunsch anavos allas excellentas rutas romanas. Vials da 1 m entochen 1.50 m suondan crests e vals, evitond adina ils gronds impediments. Quei «landstross», numnaus leutier aunc cun luschezia «via imperiala», vala per exempel ils anno 1677 per in passadi maldau e prigulus. Daveras. La via ei exponida a neiv, lavinas ed auas grondas, a crappa, sbuaus e darguns. Buca darar ein singuls tschancuns serrai. Perquei igl appel continuau da reparar e renovar il landstross.
Dapi l‘ entschatta dil 18avel tschentaner fan la claustra da Mustér ed ils Sursilvans sforzs notabels per baghegiar ina nova via commerciala tras la Val Medel. Ins ughegia da direger la ruta tras las Ruinas, da vart dretga dil Rein. Els onns 1720 e 1730 sbuorsa la claustra plirs mellis flurins per la nova interpresa, mo senza contonscher Curaglia. Era ils plans e las fadigias dils onns 1770 portan buc il success giavischau. Pér als curaschus mistrals da Trun, Giachen Rest Casanova e Balzer Demont, reussescha la perfurada ed avertura dalla via dallas Ruinas, la direttissima Mustér-Curaglia. Entschatta igl onn 1794, duei ella survir a glieud, animals e carpiens. Encunter pagament d‘ in dazi, beincapiu. Deplorablamein gauda la nova communicaziun ni il quitau ni la cuida per haver bien auguri e cuoz. Negin sa propi cons onns ch‘ ella ha teniu. Il Lucmagn ei buc il Simplon, sur il qual il grond Napoleon camonda anno 1800 da construir in losch stradun «per far passar il canun».
Enteifer varga melli onns passan nundumbrai viandonts tras la Val Medel, ensi ed engiu: guerriers e pelegrins, purs, pisturs e purtaders, e viaden egl atun marcadonts cun armauls per las fieras da Giubiastg e Ligiaun. La via ei claussa u mirada en per tener a mistregn las muntaneras. Mo darar vegn quei moviment pacific interruts d‘ in preschau cavalier che dat ils sparuns al cavallut buffond silla senda carpusa e teissa. Lu suondan tropets da berniers u cavallants, sco ins scheva enta Medel, empalond cun quitau lur sumaris cargai cun grevs basts. Ils animals da sauma, ils schinumnai cavals da stgella, ein disai da passar silla senda d‘ in meter ladezia ed aunc meins. Sin certs tschancuns, savens nevi en, oravontut da Perdatsch agl ault dil Cuolm S. Maria, s‘ avonzan bos mess sut a targliuns e curtauns pli tschunschamein che cavals. Las marcanzias varieschan: garnezi e ris, terc e fretgs dil sid, sal e spezarias, brels vin ed ieli, ferradira, textilias finas ed auter.
II viagiar da tschels onns ha siu agen andament. Ins parta mo sch‘ ei fa basegns e buca per divertiment. Mintga viandont accepta strapazs e pitgiras, fom e temps da spetga, priu ch‘ el arrivi saunamein el liug e tiels ses. Negin senuspescha dad ir alla liunga, da muntar e descender silla senda stentusa. E la spertadad resta per aschidadir duront in millenni la medema. Anno 1822 quenta pader Placi a Spescha quater tochen tschun uras per ir da Mustér a S. Maria e circa il medem temps da leu naven entochen Luorscha.
Dallas punts lenn alla famusa Punt Crap
La ruta dil Lucmagn ei schi veglia sco sias punts. L‘ historia da lur construcziun ha entschiet cun ina plonta derschida sur in ual u precipezi. En nossas muntognas selvusas eran ton sco tuttas punts dil temps medieval — ed aunc ditg suenter — construidas en lenn. Igl uaul maneivel dil vau fluvial furneva tromas, travs e travers en abundonza. Bein scuavan darguns e lavinas biaras gadas punts e piogns dalla val giuadora. Quei saveva beinduras capitar duas gadas ad onn. Mo ils purs e berniers eran mals e luvrus avunda per trer las travs ad uras a riva u per baghegiar beinspert ina nova passarella.
La pli veglia burgameina egl archiv communal a Platta, ina cunvegnientscha digl onn 1380, plaida dalla punt da Pardatsch. Ei setracta secapescha da quella sul Rein da Cristallina. Per tschien flurins milanes s‘ obligheschan dus frars d‘ Acla ed in vischin da Drual (il document di Aquila ed Urdual!) da mantener la punt — quei duei era valer per lur descendents — per che dumiesti e jester sappien passar ella a pei, a cavagl, cun sumaris u bos. El 14avel secul sestentavan Cadi e Blegn da prornover il traffic da sumaria sul pass, lls temps eran favoreivels pil Lucmagn. Buca per nuot han ils umens pussents da gliez temps suttascret la numnada convenziun: igl avat Gion, sco grond promotur dalla Ligia grischa, Duri Barlotta, il secund ella retscha dils mistrals dalla Cadi, Vintschegn da Vargera, Gion da Platta, Gion da Mutschnengia ed auters.
Cun la colonisaziun dalla Val ein ils piogns sur il Rein-miez e la Froda daventai pli e pli numerus, cunzun naven digl atun entochen la marschauna da primavera. Pils meins d‘ unviern eregevan las uclivas dependentas d‘ in passadi sur l‘ aua sezzas piogns supplementäre. Mutschnengia haveva sia puntetta temporara a Fadretsch, e quei entochen avon paucs decennis. Mo era en auters loghens dil Rein lubevan tals piogns dad ir alla cuorta en nuegl, a casa ed en baselgia. Il quitau per talas communicaziuns provisoricas u stablas era caussa dallas uclivas. Ina brev da 1670 regorda per exempel ils vischins d‘ Acla al manteniment da lur punt.
Il pli vegl ed impurtont passadi sul Rein da Medel ei d‘ encurir dadens Curaglia, leu nua ch‘ il flum sestorscha dapi enzacons mellis onns tras la stretga sut Pali e Parmasaun. Cheu endridan las costas dalla val da far in sbargat sin l‘ autra riva. Negin sa dir, cu ils umens curaschus han eregiu igl emprem piogn sur il stretg. Els pon haver derschiu in pèr pégns vischinonts sur il vau, ed il ligiom ei Staus fatgs. Lavur cumina da tschels onns. Quella punt primitiva, mantenida e migliurada d‘ ina generaziun a l‘ autra, po haver stgisau duront tschentaners al «landstross» dalla Val sco alla communicaziun denter Mutschnengia/Pali e Platta/Curaglia. Igl ei capeivel che l‘ ucliva vischinonta ha dau il num «Punt da Pali».
Dapi il l6avel tschentaner vegn enqual punt decadenta buca refatga pli en lenn, mobein en crap. Sut l‘ influenza dalla renaschientscha taliana tuornan ils construiders da punts al stil architectonic dall‘ epoca romana. Els baghegian punts crap cun in e beinsavens dus arviuls. Igl ei artgs stendi en miez rudi u plitost slargai. La punt survegn in vial arrundau u in spitg en anghel muot cun duas rampas inclinadas, pia ella fuorma dil dies d‘ asen. Protegi dretg e seniester d‘ ina cassa u spunda, passan pedunzs e sumaris sin la sulada da quella stretga mo eleganta arcada. In maletg impressiunont!
Enqual lectur po haver viu punts veglias ella Viamala ed en Valrein, forsa era la punt Häderli sur la Reuss ella Scalina ni la Punt Ota a Puntraschigna. Ins savess aschuntar la punt sur la Calancasca ad Arvigo, la punt da sauma a Giornico e quella a Binn el Valeis sur la Binna. Tut edifecis ch‘ il laic ha attribuiu ed attribuescha aunc endinadamein als Romans.
Viu quellas novas tendenzas da baghegiar, ha era la Punt da Pali midau sia urdadira. El 17avel tschentaner, forsa gia alla fin dil l6avel, ha la punt lenn stuiu untgir ad ina punt crap, probabel l‘ emprema da quei gener enta Medel. La crappa da Rein era sil plaz ed il grep da gneis solids avunda per purtar la peisa d‘ ina punt d‘ arcada. Aschia han ils construiders saviu ughegiar in surpassadi el trend dil temps: ina punt crap cugl artg miezrodund. Ei selai buca eruir, sehe la punt mava diltut alla grada, sehe ella haveva in vial artgau u sehe quel muntava en fuorma da dies d‘ asen viers il spitg. Descripziuns precisas mauncan. Probabel semegliava ella la Punt da Cuflons sul Rein da Tujetsch sut S. Gada, medemamein in edifeci da crap, eregius anno 1690 u cuort suenter en collavur da claustra e vischnaunca da Mustér.
Anno 1705 ei Johann Jakob Scheuchzer, il renomau miedi e matematicher turitges, descendius dil Lucmagn tras la «Vallis Medullina». El valeva da siu temps per in dils megliers enconuschiders dallas alps. Dadens Curaglia ha el passau il Rein-miez sco el scriva, sur in‘ aulta punt en arviul da crap. Viu l‘ attenziun che Scheuchzer ha drizzau a quella punt — el menziunescha insumma neginas autras — stueva ei veramein setractar d‘ in remarcabel passadi.
40 onns pli tard entaupan ins la Punt Crap en ina descripziun dalla Cadi, fatga da pader Maurus Venzin dalla claustra da Mustér. Aunc da quei temps paran las ulteriuras punts e passarellas dalla Val Medel dad esser en lenn. En vesta da quei fatg eisi buca da far curvien che la glieud dalla Val si e dalla Val ora enconuscha la cumparsa e muntada dalla Punt Crap ella stretga da Pali.
La Punt Crap era senza dubi ina punt ualti frequentada, ton pils Medelins sezs sco pils viandonts che percurevan la Val. Quels che mavan ensi stevan, havend passau il flum, avon in sontget. Cheu fagevan ins in paus. Cheu rugavan ins ils sogns patruns protecturs per lur agid e muntava silsuenter plaunsiu dalla plaunca umbrivauna siadora, viers Sumacheuas, Val Sontget e Parmasaun. Da leu naven menava la via tras la Val da Crusch en direcziun da Baselgia e Platta. Tscheu e leu ein ils fastitgs dil trassé veder aunc dètg bein veseivels.
Vias e punts basegnan ina tgira continuada. Aschia eisi stau e resta. Ils anno 1812 sesanflava la Punt Crap en in miserabel stan; ella era sin «dar en» sco il suandont contract da renovaziun paleisa. Pertgei tonta negligientscha? Dapi 20 onns haveva Medel mess grondas speronzas silla via carrabla tras las Ruinas. Mo enconuschentamein ha quella communicaziun directa da Mustér a Curaglia buca teniu quei ch‘ ins haveva empermess e spetgau. Ins preferescha pli e pli il meins prigulus detur sur Mumpé-Medel e Vargera, era sehe quei pretenda dapli forzas e temps. Viu quei svilup, tucca ei da remediar la ruta vedra, in‘ obligaziun, alla quala la vischnaunca era atgnamein constrenschida sco avon onns.
En quella situaziun ha la Punt Crap reacquistau sia muntada d‘ antruras. Vuleva la vischnaunca segirar il traffic tras la Val, astgava ella buca refierer pli ditg las restauraziuns dalla punt decadenta. Ils vischins han dau agl oberkeit — aschia numnavan ins la suprastonza da gliez temps — l‘ incarica da far si la punt da niev. Sinquei ha igl oberkeit engaschau il capo meister Pietro Maria Martochi, vegnius si dil sid sco tons auters muratoris d‘ avon e da suenter. Ei suonda ussa il text dil contract, schaus aposta el lungatg dil temps. Per che mintga lectur capeschi, havein nus stuiu ulivar in stel l‘ ortografia. Las atgnadads medelinas ein denton conservadas, per exempel «Martochei, daneif, il lein, ils baseings».
Il contract da renovaziun d‘ anno 1812 Medel, ils 11 de satember 1812
Glei daventau in rechlic a sidreg marcau denter las duas parts, nomnadameing la ludeivla vischneunca de Medel e l‘ autra vart il signur Pietro Martochei di Val Magia dil cantun Tassin, il quäl ha acordau de bagiar si la Pun Crap della ludeivla vischneunca de Medel el liug nua che ella stat, e quei daneif ton de crap scho da lein, quei che fa de baseings vit quella per la suma de flurins 240. Et aunc ramess surda quei agli oberkeit flurins 30 de far ora quei che auda suenter la lavur faitgia. Pli sei era acordau cul medem meister de barschar la caltgina che va vit quella pun cun il medem Pietro Martochei per flurins 38; e quei ei entelgiu tonta scho ei fa de baseings vit quella pon. Bein aber ei la ludeivla vischneunca obligada de metter la lena sil platz de barschar.
Bein aber en riguart il far si la pun daneif, ei il medem meister obligaus de tiliar la crapa che va vit ils artgs, tut quella che fa de baseings. Bein aber sehe ina part de quella che fuss en fuss aunc buna, sehe po el era metter quella. Bein aber ei la ludeivla vischneunca obligada de metter tut il matrial sil platz, che fa de baseings per far si la pon. La vischneunca ei obligada de quei on schafar la pun.
Bein aber ei la vischneunca obligada de dar il graun quei temps che el drova per far si la pun, per la clomada (v. d. tenor la gliesta da prezis fixai mintga atun dil cumin), la pischada per 30 rizzers la crena e il sal che el drova ed ina stanza cun dus ner treis legs da durmir e cacets de cuschinar per quei temps.
E cur che la pon ei faitgia, ei resservau de poder quella urentar da d‘ in ludeivel oberkeit che ella seigi faitgia si bein ad dreg, avont che pagar ora il meister. Anfla il ludeivel oberkeit che la pun seigi faitgia si bein ad dreg, sehe ei la vischneunca obligada de pagar il meister. Il meister ei obligaus aung quest on de far sut il grest de lein (v. d. la punt piarsa, en tudestg «Gerüst») e farmar la pon dil dar en.
Giachen Giuseph Pali, gierau, Johann Ant. Capeder, gierau, e Pietro Martochi, Clau Truaisch conferman sco sura. afermo come sopra.
La nova Punt Crap da meister Martochi
Meister Martochi pudeva esser empau enconuschents enta Medel, vegnius ch‘ el era sur ii Lucmagn per luvrar a Mustér vid la restauraziun dallas baselgias claustralas malamein sgurdinadas dapi l‘ invasiun dils Franzos. Leu era in‘ entira gruppa da miradurs, stuccaturs e picturs locarnes e dalla regiun milanesa. Sehe Pietro Martochi era vegnius dalla Val Maggia, vul quei aunc nuota dir che el eri oriunds da leu. Sia schlatta ei plitost d‘ encurir ella regiun da Clavenna. In Pietro Martocco ha cooperau els onns 1758/59 sco meister-miradur alla construcziun dalla baselgia dalla s. Trinità a Vicosoprano en Bergaglia.
La suprastonza da Medel ha dau al baghegiapunts ina incumbensa clara e precisa. El duei ereger la punt piarsa igl atun, cura ch‘ il Rein ei pigns e pulits. La vischnaunca ha mess a disposiziun il material necessari, lenna, crappa e caltschina. Crappa-gneis e lenn-stgein muncavan buc, caltschina furneva ina caltgera maneivla. La crappa dil arviul sto vegnir pitgada respectiv tigliada. Mo schi lunsch che ei tonscha, po il construider duvrar la biala crappa vegnida ord la punt vedra. Ils pli versai enconuschiders dalla caussa manegian che la Punt Crap cuntegni crappa da duas differentas epocas da construcziun, dil 19avel e dil 17avel tschentaner.
A meister Martochi ha negin stuiu mussar da far mirs ed arcadas. Cun agid dad in u dus manuals ha el tratg si in bi arviul da varga 10 meters altezia e da circa la medema larghezia. In artg classic en miez rudi. II Stil dalla punt ei quei dil schinumnau «opus romanum», en ina varianta rusticala empau retardada beincapiu. Dapi la renaschientscha taliana observavan ils construiders en general buca pli la maniera romana originala, vul dir quella d‘ in mir fatgs totalmein cun crappa tagliada. Sur igl arviul beinstructurau tschentavan ins ussa rasadas crappa da varionta fuorma e grondezia.
La Punt Crap surmunta il Rein en ina lingia grada da biabein 20 meters. Siu vial da sulada survescha buca mo sco vivon a pedunzs e sumaris; sia ladezia da 2.10 meters tonscha era pil traffic da vehichels. Quei ei pli lad che las sendas da sauma da pli baul, mo per la letga pli graschel che las vias commercialas dil 19avel tschentaner. Dretg e seniester surveva in mir da cassa, cuvretgs cun plattas-crap sco spunda protegienta a pedunzs ed animals.
Ins savess cumparegliar igl edifeci robust e solid cun punts aunc oz existentas. Cun la punt da Stgegia per exempel. Mo lezza, eventualmein construida denter anno 1750 e 1850, ei meins massiva ed eleganta. Ei valess era la peina d‘ allegar la punt crap sur la Moesa a Soazza. Lezza ei denton per bia buca schi aulta e spuretga.
Per puder luvrar han meister Martochi e ses gidonters, in u silpli dus manuals, era stuiu viver ed haver in suttetg. II contract cuntegn enzacontas condiziuns che lain supponer la veta sempla dils luvrers jasters. La vischnaunca ha dau quatier über e mess a lur disposiziun la vischala da cuschinar, leutier sal e graun, probabel fretg indigen e forsa aunc frina-terc per la pulenta. Mo ils accordants han perencunter stuiu cumprar sezs la pischada e las autras victualias.
Martochi po haver finiu sia ovra viaden ella primavera digl onn 1813 — s‘ entelli suenter ina pli liunga pausa d‘ unviern. Demai che sia punt ha cuntentau ton ils viandonts sco ils suprastonts, han ins aunc surdau ad ei enqual lavur ella val. Mistral Giachen Giusep Pally, era premgerau da quei temps, ha schau sittar crappa, far mir vid siu nuegl e vid la punt clavau per 15 flurins e 20 rizzers.
Baghegiar ina punt crap custava gia avon 165 onns ina considerabla summa. Ils vischins da Medel ein buca senuspi da far l‘ expensa, beinsavend ch‘ ina construcziun da crap damonda alla liunga meins manteniment che ina da lenn. Ils 13 da settember 1813 ha il cassier da vischnaunca fatg giu quen cun Pietro Maria Martochi, numnaus quella gada honoreivlamein «il meister dalla Punt Crap». L‘ entira lavur cuosta 299 flurins; quei ei 9 flurins pli pauc ch‘ il preventiv stipulaus el contract. Essend ch‘ in manual gudignava da quei temps biabein in flurin a di, il meister forsa pauc meins che dus flurins, pon ins quintar ora che la lavur vid la punt nova ha cuzzau dus entochen treis meins.
Dalla «Punt Crap» alla «Punt Romana»
La construcziun dalla Punt Crap para d‘ esser stada la davosa gronda megliuraziun exequida vid la via vedra dil Lucmagn. Sil program dil 19avel tschentaner stat il traffic da transit. L‘ epoca dallas vias carrablas ei arrivada, e cunzun ils Grischuns entran cun fiug e curascha ellas aventuras stradalas. Strusch vargai ils disuordens d‘ uiara ed il fomaz d‘ anno 1817, ch‘ ins dat l‘ entschatta culla via commerciala tras la Viamala e sul S. Bernardin. Gia 1823 va leu l‘ emprema strada carrabla tras a tras. Da Cuera al cunfin tessines giudem la Val Mesauc dumbran ins uss 54 punts, tuttas da crap deno treis. 1830 ei il stradun sul Gottard finius. Carrs da vitgira e carrotschas da posta remplazzan la mulattiera d‘ antruras.
Sul pass dil Lucmagn va ei pli plaun. Els onns 1837/38 vegn discurriu fetg d‘ ina via nova tras la Val Medel. Mo l‘ aua cuora aunc 40 onns dil Rein giu, avon ch‘ il project vegni realisaus. Entochen l‘ avertura dalla via ils anno 1877 continueschan cavallants e sumaris pacificamein lur tur sur il pass. L‘ enconuschenta xilografia da Eckenbrecher, che muossa il paus dils cavals da sauma sper il vegl hospezi da S. Maria, ei bein la davosa perdetga da quei traffic e menaschi millenar.
Per baghegiar il stradun lucumagn d‘ avon tschien onns ein pliras punts stadas necessarias, ed era cheu tuttas en crap. En vesta da tonta concurrenza tschessa l‘ impurtonza e splendur dalla veglia Punt Crap ed era siu num entscheiva a sespiarder . . . e survegn il renum da Punt Romana. Quei succeda carteivlamein empau sut l‘ influenza dil moviment romantic dil 19avel tschentaner.
Numerus scribents presentan «vias e punts romanas» en lur cudischs illustrai. Pli e pli savens attribuescha l‘ opiniun publica las bialas punts veglias cugl arviul rodund als Romans. Il plaid «roman» entra ella bucca dil pievel, s‘ enfirmescha, seconserva entochen en nos dis e semantegn senza dubi vinavon. Quei capeta buca mo cun nossa Punt Crap e cun la punt da Stgegia; la medema tendenza selai persequitar giu Mesauc, el Tessin ed en auters territoris. Da lezzas uras muncavan dil reminent las exactas scrutaziuns historicas, tier nus per exempel las seriusas retschercas da pader Iso Müller dalla claustra da Mustér.
Ils onns han buca mo sblihiu ils nums, els han era midau empauet la tschera digl edifeci sez. Il 20avel tschentaner, cun siu regl da cuvierer crap e lenn cun maulta u colur, ha surtratg la miraglia cun ina ligiadira che duei far frunt a tuttas auras. Ils gavuns, catschai egl artg, tradeschan nuot dalla structura murala originala. La construcziun sco tala ei semantenida en moda cuntenteivla. Bein ha ina lavina dil terribel avrel 1975 destruiu in toc dil parapet, mo igl arviul ha teniu petg.
Era il contuorn dalla punt ha stuiu vertir enqual midada. Engiuviars ha l‘ aua gronda digl uost 1954 menau naven bia material. La suandonta correcziun ha temprau igl element selvadi. Era dadens la punt ei igl ambient pittoresc semidaus empau, oravontut en connex cun las lavurs per l‘ explotaziun dallas auas. Tenor in project da 1961 dueva la punt vegnir baghegiada ora pil traffic motorisau lev. Ei era prevediu da disfar ils parapets e slargar il vial sin ina ladezia da treis meters. II plan ei buca ius en vigur, essend ch‘ ins ha anflau meglieras sligiaziuns. Anno 1962/63 ha Mutschnengia survegniu la ditg desiderada communicaziun directa cun Curaglia. Dapi lu survescha la «Punt da Pali» a! traffic agricol e sco senda da spassegiada. Zuppada ch‘ ella ei la punt vedra davos spundas e crests, passan ozildi ils carraders preschai dalla Val en ed ora senza remarcar sia existenza. Els vesan silpli il pégn che leu speras fa guardia, cuchegiond viers l‘ ucliva bandunada da Pali. Mo ella stretga stat vinavon il passadi che ligia ils temps vegls als moderns e che regorda forsa il carstgaun ch‘ el astga mai vegnir unfis da baghegiar punts, punts da capientscha e carezia.
Quei fuss per oz: in pèr scenas ord l‘ historia d‘ ina punt che ha prestau ii siu. Ella ha ussa, sco ils vegls denter nus, temps e peda da fantisar dil destin, tschercond eilas buolas profundas ils maletgs dil vargau. E lezs ein numerus e varionts. Mo la punt tegn ils biars per sesezza, beinsavend ch‘ ins sto buca raquintar tut alia glieud marvigliusa che nus essan.
Per diversas informaziuns sa igl autur bien grau a scolast Linus Beeli Curaglia, a professer Benedetg Camenisch, Sviz, ed a dr Gustav Solar, dalla Biblioteca centrala a Turitg.
Tgi che vul seprofundar ella materia ed examinar empau litteratura, vegli consultar ils vegls Uordens dalla vischnaunca da Medel, publicai el tom 90 dallas Annalas dalla Societad Retoromontscha 1977, paginas 235—237 e 241.


text:
Beschreibung
Corin Curschellas, Ursina Giger, Astrid Alexandre
Corin Curschellas/Ursina Giger/Astrid Alexandre – La Triada (DC)
Rumantsch Grischun, Sursilvan, Surmiran, Sutsilvan, Puter
R-Tunes, 2015, numer d’empustaziun 7-640103-891902
Trais vuschs da vaglia portan la chanzun populara rumantscha a novas rivas: Corin Curschellas, Astrid Alexandre ed Ursina Giger han interpretà 34 veglias chanzuns rumantschas a capella – ad ina polifonia da forza originara e plain energia frestga. Quai che va simpel en l’ureglia vegn maschadà cun novs ritmus, elements ord autras culturas, d’in zichelin dissonanza e blera improvisaziun. Vegl e nov, usità e nunspetgà dattan uschia in a l’auter tant dapli traglischur e sa colian ad in mund musical tut aparti.
Ähnliche Beiträge