text:
La congiura degli innocenti
La congiura degli innocenti (Al cumplòt di inusènt) l'è na cumèdia négra dal 1955 'd Alfred Hitchcock, trat da 'n rumànś cic ad Jack Trevor Story. Al tìtul uriginàl a vōl dir „Al prubléma cun Harry“ ch'a sarév pò 'l mòrt.
Dòp i sucès ad La finestra sul cortile e ad Caccia al ladro, qvéi dla Paramount Pictures i aṅ lasâ carta biànca a Hitchcock par giràr un film ch'al vliva lò, miténd in sal tàvul un migliòṅ ad dòlar ad budget.
Par la part ad Jennifer l'è stada tòlta la Shirley MacLaine, chè a 'l sò debùt.
Sunt
Un putèṅ ch'al s ciàma Arnie (Jerry Mathers) al cata in un camp in na culìna dal Vermònt al cadàvar 'd Harry Worp (Philip Truex). In paéś i èṅ in tri a crédar 'd avér-al cupâ sénsa vlér tacànd da 'l vèć capitàn Albert Wiles (Edmund Gwenn) ch'al pénsa 'd avér-ag tirâ na sćiuptàda méntar 'l éra a casa. La Jennifer Rogers (Shirley MacLaine) invéci un quèl la gh 'l à fat dabòṅ, qvél ad tiràr-ag na śbutigliàda in cô, a gh'è da védar se Harry, ch'a sarév pò sò marè che lē l'à lasâ dòp ch'l è nâ Arnie, 'l è pò mòrt par quàl lè. E pò a gh'è la sgnóra Ivy Gravely (Mildred Natwick), na puta in là c'n i an, ch'la gh'à mulâ na pédga c'n i tac dal sò scarpi dòp ch'l éra saltâ fóra da 'n cespùi mèś imbambî p'r al cólp dla Jennifer.
Sam Marlowe (John Forsythe) al decìd ad jutàr i sò amìg e i sò vśèṅ ad cà. Ninsòṅ a vōl ch'a s cata 'l còrp, in gir a gh'è al vice-sierìf Calvin Wiggs (Royal Dano), e acsè al grup al decìd ad lugàr al cadàvar sót-tèra, saplénd-al e dassaplénd-al par soquànti vòlti, e pò i al métan in na vasca da bagn.


c: text/html

text:
Culubian
Culubian (Colobian in Piemuntes; Collobiano in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 97 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 9,1 km² e ona densità de popolaziun de 11 ab./km².
El paes l'è strengiüü tra el curs del fiüm Cerv a nord-ovest e quel de l'Elv a süd (che pö se incuntren minga luntan de lì).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Culubian l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Nimêl
Artécol in dialèt arzân
Al nimêl ("maiale" in italiân) (nòm sientéfich l'é Sus scrofa, e ânca Sus domesticus), o pôrch, l'é un suide dumê ed la faméja ed quî che gh'àn al maméli ed l'ôrdin di Artidattili Suiniformi. Al mâs'c al s' ciâma vèr e la fèmna scrôfa, mèinter i céch în ciamê latòun. L'é òna dal bèsti da masèl pió sparpagnê e pió druvê da l' òm, ânca per la tânta rôba ch' al pōl dêr, che vân dal lònghi lavurasiòun dal só chêrni, al sfrutamèint dal sèdli (secònd un antîgh dét : dal nimêl an s' bóta vìa gnît!).
Soquânt studiōş dal cambiamèint în sôlit sugerîr che al nimêl al deşvègna dal salvşâdegh cinghiêl, 'd urègin eurasiâtich, prubabilmèint stramzê cun al nimêl mediterraneo.
Indice
Alevamèint[modifica | mudéfica la surzéia]
L' alevamèint dal nimêl sèmbra ch' al sìa dimòndi antîgh, e figûri ed quî che prén èser i pió antîgh ed la râsa în ânca ind al pitûri int i mûr ed la grôta 'd Altamira [1] ( dal 40.000 p.C. cîrca). As pèinsa che al nimêl al sìa stê dumê intōren al 5.000 p.C. in Cina e di sègn pôch pió frèsch a ghîn ânca in Mesopotamia. Al nimêl l'é sèimper stê necesâri ind al sistêma dal magnêr ed l'òm e la só réca prudusiòun al l'à purtê a èser cgnusû da tót. Dimòndi dal carateréstichi ed la cunfurmasiòun o ed la manēra ed fêr dal nimêl în andêdi a fêr pêrt dal parlêr ed quêşi tôti al cultûri (quêşi sèimper in sèins de schîva o d' ufèişa, fîn 'd arivêr a la biastèma).
Al caratérestichi nutrièinti ed la chêrna ed nimêl, réca ed grâs, în forsi a l'urègin ed quêlch precèt ed soquânti religiòun (in particulêr soquânti ed còli nêdi in zôni chêldi dal Pianêta) che pruibésen ed magnêrel o mèten di lémit int al magnêrel. Al nimêl per êter al mâgna ed tót, e per tânt ind al zôni geogrâfichi in dóve a gh'é al deşêrt o al quêşi deşêrt, da per tót sgnêdi dal pôch magnêr, al mutîv dal precèt religiōş che a n' in pruibés la preşèinsa in pió che magnêren la chêrna e i sòt prodòt, al pōl èser arvisê ind al fât che, insém al piân dal magnêr, al nimêl as mèt in concorèinsa dirèta cun l'òm: al só alevamèint dòunca al pré mìa gnîr che a descâpit ed la quantitê dal magnêr per l'òm.
A gh'é da nutêr che al nimêl an n'é mìa dumê dal tót, ind al sèins che 'na vôlta lasê léber al dvèinta salvâdegh quêşi subét e sèinsa grân problêma a turnêres adatêr e al pōl preşentêr di cambiamèint ind la cunfurmasiòun in tèimp dimòndi şvêlt; dal rèst, la diferèinsa 'stèsa tra i nimêl salvâdegh e al nimêl 'd alevamèint an n'é mìa tânta.
La vèta dal nimêl an n'é mìa lòunga. Ind i modêren alevamèint al nâs int tót i mèiş ed l'ân. Ind la gugiolêda în normalmèint da cîrca dêş dòdeş céch. A la nâsita al latòun al pèişa da ûn a dû chîlo. La scrôfa la partués dō vôlti a l'ân; in realtê la sòma ed la durêda dal dō gravidânsi l'é mêno 'd ûn ân.
Ind i j alevamèint, per impidîr che la scrôfa la schésa sèinsa vrèir i céch, la vîn fâta mèter zò e alvêr i nimalein in 'na gâbia dóve la ghe stà dèinter apèina e dóve l' an 's pōl mìa môver liberamèint.
A secònd ed la mîra ed l'alevamèint al nimêl al vîn divîs in dō categoréi: "alzêr" e "pèiş". Al prém l'é còl ch' as câta nornalmèint al supermarchê e in dimòndi pcheréi. Al vîn masê dôp ed cîrca 6 mèiş da la nâsita e al rîva al mâsem 100 – 110 chîlo ed pèiş vîv. Al secònd, specialitê italiâna, l'é còl ch' al vîn druvê a fêr i persót DOP e grân pêta di êter salóm DOP e IGP, al vîn masê a cîrca ûn ân da la nasita e l' é tra 150 e i 180 chîlo (mediamèint intōren a i 160 chîlo).
L'alevamèint dal "pèiş" l'é 'na specialitê italiâna e dimòndi ed cêr spagnôla ( ind al rèst dal mònd ocidentêl a vîn alvê sōl j alzêr): còst perché as trât 'd j ònich paèiş in dóve as fân i persót. La magiōr pêrta di nimêl alvê in Itâlia la và a drê a sté trafîla.
La pruvîncia italiâna cun al pió êlt nòmer ed nimêl l'é còla ed Mânvta, dóve per ògni abitânt a gh' în in mèdia quâter nimêl.
Ûş dal nimêl ind i stódi ed medzèina[modifica | mudéfica la surzéia]
Al nimêl l'è dimòndi druvê cme urganîşem mudèl, in particulêr per i stódi che riguêrden al malatèi dal cōr e dal vèini. Al nimêl, difâti, prém ed tót al s' arvîşa dimòndi a l'òm dal pûnt ed vésta ed l'urègin ed la râsa. Rispèt a i sòregh (i principêl mudèl d' urganîşem) al só sistêma dal cōr e dal vèini l'é pió "manèvol" e al s' arvîsa a còl ed l'òm. A gh'în dòunca di mudê ed nimêl pr' al malatéi impurtânti ed l'òm cme l'altèrio o la malatèi dal caronârj.
I nimêl în ânca j urganîşem principêl pr'al stódi e a l' ûş ind i trapiânt tr' al bèsti e l'òm: ânca se al carâter ed faméja ed lòm al s' arvîşa di pió a còl dal sémi che mìa a còl dal nimêl, al nimêl l'é ed sicûr 'na bèstia, che, ânca grâsia a i pió ed mél ân ed cngusèinsa dal tètnichi che riguêrden al só alevamèint, al pōl èser alvê dimòndi edmèj dal sémi che s' arvîşem a lòm e "sacrifichê" sèinsa a i dimòndi avîş ed prudèinsa murêla che pôrta al tratamèint dal sémi.
Religiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
In divêrsi religiòun al nimêl al mócia un significhêt spirituêl, pr' al fât ch' l' é argumèint ed règoli religiōşi insém al magnêr.
Ind l' ebreîşem e ind l' Islam as rispèta la règola ed magnêr mìa chêrna ed nimêl, cunsidrêda mìa pûra.
L'urègin ed la règola ind la religiòun 'd j ebrèi l'é scréta ind al léber dal Levitico pâs 11,7-8:
-
- …il porco, perché ha l'unghia bipartita da una fessura, ma non rumina, lo considererete immondo. Non mangerete la loro carne e non toccherete i loro cadaveri; li considererete immondi.
e ind al Deuteronomio pâs 17,8:
-
- …anche il porco, che ha l'unghia bipartita ma non rumina, lo considererete immondo. Non mangerete la loro carne e non toccherete i loro cadaveri.
L'urègin ed la règola ind la religiòun islâmica l' é fundêda ind i segvèint vêrs dal Corano , Sura II, 173:
-
- In verità vi sono state vietate le bestie morte, il sangue, la carne di porco e quello su cui sia stato invocato altro nome che quello di Allah.
Un chêş significatîv l' é la persecusiòun dóve în stê vètma j ebrèi a l'època maccabaica (Prém e secònd léber di Maccabei). La lèg ed Antioco IV Epifane j ublighêva a magnêr chêrna ed nimêl, e dimòndi, ebrèi, tra quî sêlta fôra la figûra ed Eleazaro, în andê incûntra a la môrt pr' an tradîr mìa la lèg di sô pêder.
In êtri religiòun, invêci, al nimêl al pōl èser un sègn ed buntê, bundânsa e richèsa. As vèda per esèimpi la fôla ed Gullinbursti ind la fôli antîghi di pôpol ed la Scandinavia..
Èter progêt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Nimêl
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Nimêl»
Materiêl pr'andêregh in fònda[modifica | mudéfica la surzéia]
(manca):
- Adriano Del Fabro - L'arte della norcineria, ovvero Del maiale non si butta niente : come fare il cotechino, il culatello, i ciccioli, la pancetta, il prosciutto crudo, il salame, le salsicce, lo zampone, il lardo... / - [S. l.] : Arsenale ; [San Giovanni Lupatoto] : Mulino Don Chisciotte, 2007
- Flavio Birri, Carla Coco - Sua maestà il maiale : viaggio storico-letterario tra razze reliquie e ricette antiche e moderne - Venezia : Marsilio, 2003.
- Italo Corio - Il maiale da ingrasso per uso familiare - Bologna : Edizioni Agricole, 1955
- Orlando Manetti, Vincenzo Tosonotti - Scienza del maiale : tecniche di allevamento, trasformazione e utilizzazione - Bologna : Edagricole, 1984
- A. Motti - L'allevamento del maiale - Torino : Casanova, 1889
- Paolo Morganti e Chiara Nardo - Il maiale : la storia, le tradizioni e le ricette. - Sommacampagna : Morganti, 2004
Artìcol in dialètt pramsân
Dal gosèn ("maiale" in italiân) an s' buta vìa gnîta!
Èter progêt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Nimêl
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Nimêl»
anatra | barbagianni | bue | pidocchio | bigattino | biscia / serpe | baco da seta / bombice | rospo | cane | cappone | cavallo | capra | cuculo | coniglio | cornacchia | asino | ape | formica | gallo | gallina | gatto | gazza | grillo | lupo | ramarro | lepre | chiocciola / lumaca | lucertola | maiale | mosca | merlo | mulo | talpa | porcellino | oca | pipistrello | topo / sorcio / ratto | farfalla | passero | pettirosso | pecora | piccione / colombo | pulce | ragno | rana / ranocchio | riccio | rondine | scarafaggio | tignola / tarma | tarlo | tafano | tacchino | vacca | volpe | cicala | zanzara | civetta


text:
Loson
Loson (nomm ufizial: Losone) a l'è un cumün svizzer del distret de Locarno. in del Canton Tesin. Al gh’ha pressapoch 6329 abitant e una süperfiss de 9.5 km², e al se tröva a una altitüden de 238 meter sura al livel del mar.
El cumün de Loson a l'è tacaa ai cumün de Scona, Caviglian, Cent Vai, Locarn, Tegna, Versc.
Pruverbi in del dialet de Lusun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A fà dal begn ai asen, u s'ofend el Signór.
- In mancanza da cavai i trota i asen.
- Mej uncél da bósch che uncél da gabia.
- La cicoria, pissee la végn tendra, pissee la diventa 'mara.
- L'è pazzia cifolàa quand che 'l merlo u ne vóo cantàa.
- Al vizzi da la góla u buta a l'aria la cjà.
- La mort la cónscia tanti rob.
- Quand ch'a piòu e tira el vent, sara l'uss e sta' in convent.
- L'aqua d'april la impiniss el baril.
- Quand ch'i perd l'afezzión, i fa più navot da bón.
- Dò femen e un cò d'aj, l'è un marcò bel e fai.
- Chi ch'a mangia cander, i cäga stopit.


text:
Trezz
Trezz (in italian: Trezzo sull'Adda) a l'è on comun brianzoeu de la Provincia de Milan con 12063 abitant, che 'l confina cont i provincc de Monscia e Brianza (comun de Busnagh, Cornaa e Roncell) e de Bergom (comun de Cavriaa). El vòtt de luj del 2008 el president de la Republica Taliana Giorgio Napolitano l'ha daa al comun el titol de "Cittaa". Quest probabilment per i sò bellezz stòrich e artistich del paes. De chì, a partì de l'Adda, el nass el Navili de la Martesanna. Gh'è anca on alter comun italian ciamaa Trezz (Trezzo Tinella in Italian), e se troeuva in de la Provincia de Cuni.
El comun el gh'ha anca ona frazion, ciamada Concesa.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La parte ègia del paìs de Très co sò i strade strécie medioeale e i pórte d'ingrès.
- Ol castèl di Viscóncc 'ndóe gh' stacc imprisùnàt e fòrse pò 'nvelenàt ol Bernabò Viscóncc dal sò neùt Giangaleàs Viscóncc.
- La centrala elètrega Taccani che la se tróa sö i rie del Ada a i pé del castèl.
- La éla Viscóncc a pich söl fiöm.
- La éla Cavènàch facia sö 'n del 1647 da la Ipòlita Cavenàch che l'à compràt ol feudo de Très.
- La Cà Gargantina con i sò afrèsch del méla e sèt (1.700).
- Éla Gina a pich söl fiöm che l'è la séde del Parch del Ada Nòrt.
- Ol Santuare de Consésa.
- La présa del navi Martesana che la taca pròpe a i pé del Santuare de Consésa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Trezz l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Uśàka
Uśàka (Osaka in Itagliàn, 大阪市 [oːˈsa.ka] in Giapunéś, scólta'l chè) l'è na sità dal Giapòṅ ad dū migliòṅ e sèt abitànt (la secónda dal paéś dòp Tokyo) ch'la s cata in dla regiòṅ dal Kansai, in d'l ìśula 'd Honshu, a la fōś di fiùm Yodo e Yamato. Miténd insém tuta l'àrea metrupulitàna ciamàda Keihanshin (c'n anc al sità ad Kōbe e Kyōto) la fà sù da piò ad darsèt migliòṅ 'd abitànt.
Osaka l'è da sèmpar la capitàla di cumèrs dal Giapòṅ, cun un pòrt grand, e anc adès l'è 'n sèntar industriàl dimóndi impurtànt.
L'è divìśa in vint-quàtar quartēr e la gh'à l'università più antìga dal paéś, misa in pē in dal 1869. L'è na sità śmèla ad Milàṅ e l'è badśàda cuma la "cuśìna dal Paéś" (天下の台所).
Al sìndic 'l è Tōru Hashimoto. I sò sìmbui i èṅ al fiōr dla vióla e 'l àlbar dla sréśa.
Persunàǵ ligâ a Uśàka
- Tadao Ando, architét
- Shinji Nakano, pilòta ad màchini
- Akiko Morigami, tenìsta
- Keisuke Honda, śugadōr ad balòṅ dal Milan
- Kentarō Shimazu, atōr


text:
Serina
Serina l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa a i pé del Àlben 'n de la Al Serina che l'è öna lateràl de la Al Brembana.
El g'ha 'na popolasiù de 2 122 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 27,5 km² e 'na densità de popolasiù de 77 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 30 km de la sità e a 820 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Àlgua, Cornalba, Còsta Serina, Doséna, Ultra 'l Còl, Roncobèl e San Pelegrì.
Per Serina la pasàa la Strada Mercatorum che la 'ndàa da Bèrghem sö fina 'n de la AL Telina, pròpe per chèsto 'n del cümü de Serina gh'è ü bórgh che l' se ciama Traficàncc. La Strada Mercatorum l'è pò stacia bandunada quand i a fai sö la Strada Priula.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parochiàl co i quàder del Palma 'l Vècc e Palma 'l Zùen.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Serina l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Giambon
El giambon o persutt l'è on taj de la carna del porscell. L'è on mangià bell cognossuu e doperaa, soratutt in dò formi: giambon cru e cott.
L'è tiraa foeura del garon del porscell, in del tocch che'l va de l'anca fina ai oss del tars. La pupart di giambon la vegn consciada e stagionada. Di voeult vegnen consideraa giambon anca taj ciappaa de alter part anatomegh del nimal (per esempi la spalla) o de alter besti, compagn de cerv, ors, bisont, cinghial.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El termen giambon l'è on francesism, che 'l riva de jambon. La parolla jambon la se liga a jambe (gamba), e la se referiss a la part anatomega del nimal de indè che se toeu su la carna. L'è spantegaa soratutt in area lombarda ocidental (e in Piemont e Liguria), intant che in quella oriental l'è pussee doperaa (con vari variant fonetegh) el termen persutt[1]. El frances jambon l'è rivaa anca in del romancc, indè che l'è scrivuu schambun [ʒam'buŋ].


text:
Non si sevizia un paperino
Non si sevizia un paperino (A n s pōl minga far dal mâł a 'n pavarèṅ) 'l è 'n film śal e ad scarésa dal 1972 ad Lucio Fulci ambintâ in un pòst imaginàri dla Lucàgna. Al film al tōś ispirasiòṅ da di fat sucès dabòṅ a Bitonto in dal 1971 quànd lè i aṅ masâ soquànt putèṅ.
'L è òṅ di film cgnusû da piò dal regìsta rumàṅ.
Sunt
In dal sud dl'Itâglia, a Accendura, na dóna ciamàda da quéi dal pòst la maciara (Florinda Bolkan), na sòrta ad strìa/santóna, la grata via dla tèra cun al maṅ, da na banda dn'autostràda ch'la pasa in un viadót fra 'l muntàgni. Subìt dòp la tira fóra da 'd lè un còrp 'd un putèṅ mòrt e pò la scapa via.
In cal méntar in dal paiśèṅ tri putèṅ ad dód'ś an, Tonino, Michele e Bruno, i vénan fóra da na céśa p'r andàr a spiàr, in un ciùś bandunâ, dū putàni insém a di óm. Sèg a gh'è anc 'l imbambî Giuseppe Barra (Vito Passeri) òṅ ch'al s fà dal pugnéti guardànd chi àtar ciulàr. I putèṅ i al tōś'n in gir e lò al gh prumét ad masàr-i. Anc la Maciara la gh vōl mâl parchè l'insfìlsa di guciòṅ dènt'r a di putòć ch'i figùran lōr, faghénd dla magìa négra. Turnâ a cà Michele al pòrta a la Patrizia (Barbara Bouchet), na ragasóla milanéśa pina ad bèsi ch'la gh'à na vila là ma ch'l'è anc dimóndi visiōśa, un cabarè cun un bicēr ad spremùda insìma. Chi lē l'è cavàda śò dal tut ma, da malnéta cum l'è, la s fà guardàr listés sénsa vistî adòs.
Pôc tèmp dòp qualchidòṅ al cur a drē a Bruno Lo Cascio, 'n àtar putèṅ dal pòst, e 'l al masa. I carabinēr i tàcan a pascàr-al dòp che òṅ al gh'iva telefunâ dmandànd-ag siē migliòṅ ad Franc cuma riscàt. Tgnénd a drē a cal caś lè, a riva in dal paéś anc al giurnalìsta Andrea Martelli (Tomas Milian) ch'al scriv di pès ad crònaca négra. I carabinēr i daṅ la cólpa d'l umisìdi a Giuseppe Barra parchè i al péscan méntar 'l è drē a tōr al riscàt ma lò al diś 'd èsar sénsa cólpa parchè, anc s'l à salplî al còrp dal putèṅ, al 'l à fat sōl dòp ch'al 'l iva catâ bèla mòrt e sōl par ciapàr sù di bèsi. La gint però la n gh créd minga e la gh dà adòs méntar lò al vèṅ purtâ in parśòṅ. In cal sit lè a riva anc al prevòstar Alberto Avallone (Marc Porel) ch'al bandìs la salma.
La matìna dòp a vèṅ catâ anc al còrp ad Tonino, amìg ad Bruno, andgâ in na vasca ad prédi. In cal méntar la maciara la saplìs i sò putòć. Martelli al và a dascórar cun don Alberto ch'al gh diś 'd èsar in pinsēr p'r i putèṅ dal paéś parchè là i gìran dimóndi rivìsti pôran e al tentasiòṅ i n màncan minga. La gh'à di pinsēr anc la Patrizia parchè i carabinēr i pénsan ch'la pòsa avér fat quèl lē, drugàda pódga cum l'è e anc spurcaciòna a basta (la s dà da far anc cun al prēt e cun al giurnalìsta), cun sò pàdar custrutōr ch'al l'à mandàda lè, luntàṅ da 'l tentasiòṅ dal sò bandi.
Aurelia Avallone (Irene Papas), màdar ad don Alberto, la ciama i carabinēr sénsa priśintàr-as dgénd-ag al pòst in du la s lóga la Maciara. Chi lē la vèṅ farmàda parchè la diś 'd avér masâ lē chi tri putèṅ là parchè i ìvan catâ la fòsa ad sò fiōl, mòrt soquànt an prima, ma 'n testimòni al la śmintìs. Lasàda libra però la Maciara la vèṅ fata fóra listés in dal simitèri dal paéś a cólp ad cadéni e ad spròc, p'r òpra di pàdar dal vitmi, persuàś dal fat ch'la sia stada lē dabòṅ. La dóna la gh la cava sōl a traśàr p'r un pôc in diresiòṅ dl'autostràda, ma ninsòṅ a s férma par dar-ag 'n ajùt.
A Accendura, Andrea e Patrizia i védan na putìna, ch'la n gh la cava briśa a dascórar parchè sórda, purtàr-'s a drē na bàmbula sénsa tèsta. A s trata dla Malvina, la surèla pìcula dal prēt. Chi lē la gh'à na fisa: tiràr via al tèsti a 'l bàmbuli ch'i gh càscan a tîr, anc a Pavarèṅ: Martelli al taca a pinsàr ch'la faga acsè parchè testimòni di masamènt di àtar putèṅ, vlénd far cumpàgn a 'l sasèṅ.


text:
Mantua
Mantoa o Mantua (inscì anca in Latin; Mantova in Italian; Mantoue in Frances; Màntua in Catalan) l'è ona cità de la Lombardia de 48 671 abitant (dàto del Dic 2015 [1]), capital de la provincia cont l'istess nòm.
Situada in sul Mincio, l'è stada fondada in del 2000 avanti Crist; pusee tard l'è staa on vilagg etrusch che gh'han daa el nòm ciapaa del diu Mantus. I Roman l'hann ocupada in de la prima e in dela segunda guèra punica, e el famos poetta Virgili l'è nasuu visin a la cità.
Nel temp del rinasiment Mantua l'era governada de i Gonzaga, e pusee tardi dij Austriach.
Napuleon l'haa dovuu combatt vòtt mes per conquistala in del 1796; poeu Mantua l'è entrada a fà part de la Republica Cisalpina (formada de l'union de la Republica Transpadana cont la Republica Cispadana), del Règn d'Italia sòta Napuleon e del Règn Lombard-Vènet. A la fin de la Terza guèra de indipendenza, in del 1866, Mantua l'è entrada a fà part del Règn d'Italia sòta i Savoja.
Mantua l'è stada nominada "Capital italiana de la cultura del 2016".
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Mantua l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Almens
Almens al è un cumün int ul Distrecc da Hinterrhein int al canton Grison. Al gh’ha pressapoch 226 abitant e una süperfiss de 8.34 km², e al se tröva a una altitüden de 787 meter sura al livel del mar.
El cumün de Almens a l'è tacaa ai cumün de Churwalden, Fürstenau, Paspels, Pratval, Rodels, Scharans, Trans, Vaz/Obervaz.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Almens l'è menziunaa la prima volta in de la prima metà del Secul IX col nom de de Lemenne.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Lénguf[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Almens al partegniva à la part parlant Rumantsch di Grison, ma incœu al è pratigament da parlada dabòt completament Todesca.
Lian da fœu[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official Web site
- Media relaa a Almens al Wikimedia Commons
- Almens in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Veneziân
Artéccol in dialètt mudnés
Al Veneziàn (in veneziàn Vèneto) l'è 'na léngua rumanza ciacarèda da 7 miliòun ed persòuni in siē stêt diferèint. Un quèl c'ma la metê di parlànt i s caten in Itàglia in dla regiòun dal Vènet, in dal Trentèin e ind un pzulèin dla Lumbardìa. L'ètra metê ch'l'armàgn la s cata in dl'Istria, Dalmazia, Rumanìa, Braśìl e Mèssegh.
'L era ciamê dialètt, mo i sinsiê i àn détt ch'l'è na léngua a tótt i efèt.
Artécol in dialèt arzân
Al Venesiân o Vènet l'è 'na léngua rumânşa parlêda da 7 miliòun ed persòuni in sê stêt divêrs. Cîrca la metê ed qui che la pêrlen a 's câten in Itâlia ind la regiòun dal Vènet, ind al Trintèin e un pô ind la Lumbardéia. Cl' êtra metê l'a 's câta in Istria, Dalmazia, Rumanéia, Brasîl e Mèsich.
Al gnîva ciamê "dialèt", mó i studiōş a j àn dét ch' l'è 'na léngua a tót j' efèt.


text:
Guarda (GR)
Cuurdinàde: 46°46.524′N 10°9.1525′E
Guarda a l'è un cumün svizzer del distret de Inn. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 164 abitant e una süperfiss de 31.5 km², e al se tröva a una altitüden de 1653 meter sura al livel del mar.
El cumün de Guarda a l'è tacaa ai cumün de Ardez, Galtür (AT-7), Gaschurn (AT-8), Lavin.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Guarda l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1160 col nom de Warda.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Paul Eugen Grimm: Guarda in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Massaléngh
Masalengh (Massalengo in Italian) l'è un cumün del circundari de de Lod, Lumbardia cun 4 538 abitant (dàto del Dic 2015 [1]). El se tröva a circa 7 km a süd de Lod.
El sò num el deriva dal cùnt piasentìn Piero Massalenghi, che l'é stai pruprietari del paés dal 1661 al 1756.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Massalengh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Irena Brežná
Premis federals da litteratura 2012
Irena Brežná
è naschida l’onn 1950 en Tschecoslovachia ed è emigrada dal 1968 en Svizra. Suenter studis da slavistica, filosofia e psicologia è ella s’engaschada per la liberaziun da praschuniers politics sovietics. Dapi il 1981 è Brežná activa sco autura, publicista e schurnalista libra. Sias lavurs schurnalisticas èn vegnida publitgadas en Svizra, en Germania ed en Slovachia e premiadas diversas giadas. En sias ovras litteraras sa fatschenta Brežná surtut cun ils temas da l’ester e da la patria. Irena Brežná viva e lavura a Basilea.
«Die undankbare Fremde.» Roman
Berlin, Verlag Galiani, 2012
ISBN 978-3-86971-052-5
L’esser ester sco patria – questa furmla inspiranta formulescha la narratura plain temperament dad Irena Brežnás a la fin dal roman. Ina narratura cun duas vuschs. L’ina tutga al passà da la matta giuvna ch’ha bandunà la Jugoslavia per rivar en Svizra e ch’è passada il medem mument da l’uffanza en l’adolescenza. L’autra tutga al preschent d’ina interpreta simultana che translatescha las istorgias da migrants odierns per las autoritads e che transfurma quellas per ils lecturs en ina prosa poetica. L’exil sco metafra paradoxa, observà sco tras ina marella, en maniera seriusa, comica, exacta ed impressiunanta
Prelecziun da l'autura
Irena Brežná legia ina passascha or da sia ovra premiada „Die undankbare Fremde“.
Premis
1984 : 1. Premi per la litteratura estra en lingua tudestga da la partiziun per linguistica applitgada da l’Universitad da Berna.
2002 : Premi Theodor Wolff per «Sammlerin der Seelen», Berlin, Aufbau-Verlag, 2003.
2008 : Premi da la Societad d’auturs slovacs, il meglier cudesch da l’onn per «Die beste aller Welten», Berlin, edition erbersbach, 2008.
2012 : Premi federal da litteratura per «Die undankbare Fremde», Berlin, Verlag Galiani, 2012.


text:
Dialett mendrisiott
El Mendrisiott (ciamaa familiarment anca momò) l'è on dialett del Lombard occidental.
Come che 'l dis el sò nomm, a l'è parlaa in del distrett de Mendris, el tocch pussee a sud del Canton Tesin. L'è proppi bell vesin ai parlà comasch e varesott, e de fatt el pò vess consideraa anca domà on sotta-dialett del Comasch[1]. Insemma cont el Luganes el fa sù el grupp meridional de l'inscì-ciamaa dialett ticines.
Oviament, el confin l'è nò inscì nett e precis, e pò dàss che anca in del Varesott e in del Comasch a ghe sia di dialett compagn de quell de Mendris.
Cuntegnüü
- 1 Caratteristegh
- 2 Proverbi per paes
- 3 Ona novella del Boccasc
- 4 Bibliografia
- 5 Not
- 6 Vos correlaa
- 7 Ligamm de foeura
Caratteristegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tendenzialment, per i dialett del Mendrisiott podom cattà foeura quei caratteristegh chì:
- La pupart di E atonegh la se parnozia tant 'me ona A, compagn del Comasch:
- ASEN: mil. ['aːzen] = com. ['aːzan] = men. ['aːzan]
- DEPERTUTT: mil. [depe'rtyt] = com. [dapa'rtyt] = men. [dapa'rtyt]
- Tanti O atonegh, al contrari del Comasch e del Milanes, se parnonzien tant 'me ona [o] e minga 'me ona [u]
- Istess el var per di O tonegh, soratutt denanz a la nasal, ma minga domà lì:
- CONSOLAZION: mil. [kunsula'sjũ:] = com. [kunsula'tsjuŋ] = men. [kunsula'tsjoŋ]
- COGNOSS: mil., com. [ku'ɲus] = men. [ku'ɲos]
- NAGOTT: mil., com. [na'gɔt] = men. [na'got]
- VOLTA: mil., com. ['vɔːlta] = men. ['voːlta]
- A voeult i E che in Milanes in avert vegnen parnonziaa sarraa.
- LIGORNETT: mil. [ligu'rnɛt] = men. [ligu'rnet]
- La S, denanz ai consonant, la se parnonzia tant 'me ona SC (compagn de quell che 'l succed in la pupart del Tesin, ma anca in sul lagh de Comm)
- STUPED: mil. ['styːpit] = men. ['ʃtyːpit]
- Al contrari de quell che 'l succed in del Luganes, gh'è minga tant rotacismo.
- L'articol determinativ a l'è ol, foeura che in d'on quai paesin.
- La negazion la se fa con mia o migna.
- El grupp latin -TRU el se desviluppa in d'ona manera differenta rispett al Comasch:
- VEDER: mil. ['veːder] = com. ['veːdar] = men. ['veːdru]
A nivell lessical, a gh'è ona quai diferenza in di vari paes: per esempi a Balerna se dis biroeula e gherb, a Riva inveci mondella e brocc; in de la Val de Mugg se dis cavagna, pomaranz e canestrei, in del rest del Mendrisiott inveci se doperen i termen barlasc, portugall/pertugall e sgiustrei.
Proverbi per paes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Balerna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Coeur content, ol ciel l'aiutta.
- I amis stann in saccoccia.
- L'ann bisest l'è on ann de tempest.
- L'aqua che vegn de Comm l'è nanca assee de lavà i pomm; se inveci la vegn de Uggiaa, toeu sù la zappa e scappa a cà.
- Migna tutt i passer cognossen ol mej.
- Tutt i asen ai gh'hann la cova e tutt i cojon ai voeuren dì la soa.
Cabbi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A parlà de cuu e de merda, l'anima la se conserva.
- A quattàss di primm fregg se diventa vegg.
- A var pussee on piccett in cappia che on merlo in gola.
- La cavera la sta pussee a legn che a fen.
- Ona volta corr la legor e ona volta corr el can.
- Se la Valtellina l'è scura, tutt el mond le dura; se l'è ciara, tutt el mond le lava.
Castell San Peder[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Codelagh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Al temp di castegn, ol cuu no el gh'ha ritegn.
- Quand ol Generos el mett sù ol cappell, o che 'l fa brutt o che 'l fa bell.
Ligornett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- L'aqua che vegn de Comm l'è assee de lavà i pomm.
- Ottober piovos, camp prosperos.
- Tant vegn veggia la cabra coi corni comè quella senza corni.
Mendris[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Asen che 'l gh'ha famm el se contenta de qualsiasi stramm.
- Cabri e beritt, guadagn di poveritt.
- Chi che a voeur tropp, el catta negott.
- Chi è tropp bon, l'è cojon.
- Coo bass e coll stort, impostor fina a la mort.
- Dio te guardia de la furia del vent, del fraa foeu del convent, de la donna che parla latin, de l'omm che bev tropp vin.
- I ciapp di donn e i muson di can hinn fregg tutt l'ann.
- La cavra l'è la vacca di povri.
- La legora, senza corr, la se ciappa a tutt i or.
- La rendita de Milan la se quatta cont i man.
- L'è mej morì in lett o anca in pee che bev l'aqua del codee.
- Ne sa pussee on matt a cà che cent savi foeura cà.
- Oeugg negri e cavii biond troeuven de maridàss in tutt ol mond.
- Ol cardellin in gabbia el canta migna d'amor, el canta per rabbia.
- Ol de foeura l'è di cojon, e ol de denter l'è di padron.
- Ol luff el mangia ogni carna, ma el lecca domà la soa.
- On bon cavree l'è semper in pee.
- Per on fraa dev mia patì ol convent.
- Per santa Candeloeura, de l'inverno a semm foeura.
- Per Santa Caterina la nev sù la collina.
- Quand che la montagna la mett sù ol cappell, tacca la cavra e mett sù ol mantell.
- Quand ol diavol el sa mia 'se fà, el mett dò donn in d'ona cà.
- Scuscigh migna la cova ai can!
- Se ol mè pà l'eva on merlo, sevi sù la pienta a ciffolà.
- Tanti fioeu, tanti maa de coeur.
- Tira pussee on cavii biond che trii para de boeu.
- Var pussee on cazzuu che cent cugiaritt.
Mered[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Morbi de Sora[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cent coo, cent crapp, dusent cuu, quattersent ciapp.
- La coscienza l'è comè on codee, chi le mett denanz e chi dedree.
Morbi de Sott[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mugg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Al d'incoeu, novantanoeuv paesan e on asen i fann cent coo de besti.
- Che lavora la terra hinn trii: el ratt, el trappon e l'omm pussee cojon.
Pedrinaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Chi giuga de ciocch paga la borza.
- I did di man hinn miga tutt longh compagn.
- Ol primm amis l'è l'interess.
- Per negott el canta migna l'orb.
- Quand l'è faa ol pajee, tutt i cioll hinn bon de fà ol paisan.
- Quand l'è on pezz ch'a se pissa in de quell canton, bisoeugna cambià perchè 'l spuzza.
- Quand se vestiss ol castan, se desvestiss ol cristian.
Riva[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Aprii, netta la bocca e va a dormì.
- Coeur content, ghe manca nient.
- De cojon ghe n'è depertutt.
- I fest al foeugh e Carnevaa al sô.
- I proverbi di vigg i è bon de fà cavigg.
- Quand la nev de magg l'è in sul Gioner comè ona tests de can, la fa tremà tutt ol Statt de Milan.
- Se vorii vess bozzeraa, nee di amis a crompà.
- Tanti volt l'è mej toeu sù 'na fetta de cojon che fà del maa.
Stabi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Ai curios bisogna tajàggh ol ventro in cros.
- April gnanca on fil, magg adagg adagg, giugn slarga el pugn.
- Boeu, cavall e porch gh'hann d'avè on gran corp.
- Chi gh'ha la roeusa in testa, hinn cattiv comè 'na pesta.
- Chi voeur migna lassàss mett i pee sul coll, che 'l se sbassa migna.
- Donna giovina e omm vegg i impieniss la cà de la cantina al tecc.
- I balossad hinn cusii col fil bianch.
- L'aqua la dis ciar i sò reson.
- L'è inutel ciffolà se ol cavall el voeur migna pissà.
- Ol coeur el gh'ha i sò reson e scolta nissun.
- Quella man che suta a ciappà e mai a dànn via, l'è ona man de tajà via.
- Se cognoss pussee on bosard d'on goeubb.
- Se 'l pioeuv per l'Ascension, tutt ol forment al va in moccon.
- Se tutt i gran i narissen in granee, tutt i paj in pajee, tutt i cioll i farissen ol massee.
Vacall[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Chi che brama tropp danee, creppa col coo stort e con fregg i pee.
- Perdonà l'è de cristian, desmentegà de stuped.
Ona novella del Boccasc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Son per cuntàvv sù che in di temp del primm re da Cipro, dopo che Goffredo de Buglion l'aveva conquistaa la Terra Santa, è success che ona bella donna da Guascogna l'è andada a visità ol Sant Sepolcro, e quand lee l'è tornada a Cipro gh'è staa di omen cattiv che l'hann scherzada. E lee l'ha creduu ben d'andà a ciamà ol re; ma a gh'è staa quaidun che gh'ha dii de minga andà, perchè ol re el se sentiva migna ben e l'avaress faa ol viagg inutilment, e che la saress stada piuttost rimproverada. Quand quella donna l'ha sentii 'sti robb chì, mezza disperasa per vendetta, la s'è messa in ment d'andà del re fasendigh cognoss la sova povertà; e, arrivada là, la gh'ha dii: "Che 'l senta, scior, mì son migna vegnuda de lù per cuntàggh sù la vendetta che m'hann fai, ma per sentì de lù come 'l fa a sopportà quii che ghe fann a lù, affinchè anca mì possa imparà a sopportài, e Dio voeur che podess ottenèll".
Allora ol re, che l'era semper stai lì quiett, el s'è faa risentì, e de quell dì innanz el s'è mettuu a difend rigorosament tutt i sò popol che fuss maltrattaa.
Giovanni Papanti, I parlari italiani a Certaldo, 1875, pag. 630
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Franco Lurà: Il dialetto del Mendrisiotto, Mendris-Ciass 1987.
- LSI - Lessico dialettale della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Bellinzona 2004.
- VSI - Vocabolario dei dialetti della Svizzera italiana - Centro di dialettologia e di etnografia del Cantone Ticino - Lugan / Bellinzona 1952.
Not[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bernardino Biondelli, Saggio sui dialetti gallo-italici, 1853, pag. 4


text:
S.T. Joshi
El Sunand Tryambak Joshi (nassüü el 22 de giügn 1958 a Pune, India) a l'è un critich literari indian american, e una figüra impurtanta in del stüdi de l'Howard Phillips Lovecraft e de alter scritur de literadüra fantastiga. L'ha scrivüü quela che di critich cunsideren la biugrafia "definitiva" del Lovecraft (H. P. Lovecraft: A Life, H.P. Lovecraft, una vita 1996). El Joshi l'ha scrivüü anca de Ambrose Bierce, H. L. Mencken, Lord Dunsany, Algernon Blackwood e M.R. James, e l'ha lauraa a culeziun di sò laurà.


text:
Bürgraviaa
El Bürgraviáa (Tudesch: Burggrafenamt, Talian: Burgraviato), l'è quel toch de Val de l'Ades in Südtirol che'l se tröa arent a Meran. L'era giamò int l'Edáa de Mezz un sistema aministrativ ünitari, e, 'l fà sü 'l scirö de'l Tirol istoregh. El so nom 'l vegn minga de'l volt nümer de furtess e castej che'l gh'ha, ma perchè 'l pertucava giamò secuj adrée a la Cunteja de Tirol. Al dindincö 'l vegn anca ciamáa 'l „Paradis de'l Südtirol“.
Cuntegnüü
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A'l didincö l'aministraziun de'l Bürgraviáa le fáda sü de vintses cumün cunt un area de 1.101 chilometer quadráa e pü u manch 88.300 abitant. El sit prinzipál l'è Meran.
Urigen de l'Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'aministraziun de'l Bürgraviáa l'é stáda fáda sü int 'l 1971 cum üniun de vinttríi cumün. Int 'l 1973 hin gnüü a fan part anch i cumün de Parcin, Plavüs e Natürn e int 'l 1986 anca Meran. A chela manera chí, a'l didincö, l'aministraziun de'l Bürgraviáa la tö dent tücc i cumün de'l cadin geugrafegh de Nal fin a Natürn, la Val Passiria e la Val de Vülten, 'l Plató de Tesem, i cumün de la Val de Non che se tröen in tera südtirulesa, e infin i cumün de'l Munt Sòcur.


text:
Mustér: La sora pitschna da la pendiculara Mustér
- Mesemna, 17.2.2016, 11:45
-
Emprima emissiun:
- Mesemna, 17.2.2016, 11:45, RTR
In giuven giast da vacanzas da Mustér ha zambregià ina pendiculara da model.
En l'internet chatt'ins betg adina quai ch'ins tschertga, persuenter magari auter. Uschia per exempel in video dad ina pendiculara da model che sumeglia la pendiculara da Mustér ed è era a Mustér. Il construider da questa pendiculara è il gimnasiast Severin Staubli ch'abitescha a Grafstal (ZH). Il giuvenot da 15 onns ha plaschair da zambregiar ed è era fascinà da pendicularas. Uschia ha el cumenzà a construir ina pendiculara da model.
Nagins plans
L'ultim model è ord lain ed ha in motor electric che tira las sis cabinas sur las duas staziuns ed ils pilasters ora. Plans per construir ina tala pendiculara na dettia quai betg. El haja tschertgà in pau en l'internet per laschar s'inspirar co fabritgar la pendiculara. Il rest haja el simplamain empruvà ora, ha ditg Severin Staubli. Per la pendiculara ha el era creà ina pagina d'internet. Quella saja per mussar intgins films ubain era per inspirar auters che han gust da fabritgar ina pendiculara da model.
Da vesair è la pendiculara cura che Severin Staubli è en vacanzas a Mustér.


text:
Muss
Muss (nom ufizial in italian: Musso) l'è on comun de la Provincia de Còmm cont ona popolazion de 1 001 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 4,1 km² e ona densità de 244 ab./km².
Muss, che la confina con la Provincia de Lecch (comun de Còlich), le stada voeuna di roccafòrt del Medeghin.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Muss l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Edmund Spenser
Edmund Spenser (1552 - 1599) al pœl vesser considerad el prim grand poëta de l’angles moderen. L’è el poëta qe al fa su una sort de sintesis in tra elements descompagn ind la poësia ai temp dei Tudor: l’influenza dei poëta in latin del Renassiment e dei poëta volgar franzes e taian, l’eredidaa dei classeg, li nœve corrents de penser relijos e filosofeg, la sperimentazion ind la versificazion de poëta compagn del Thomas Wyatt e de l’Henry Howard, sota l’esempi del Chaucer medem.
La so œvra plussee famosa l’è “The Faerie Queene”.
Lavorar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La prima œvra importanta del Spenser l’è “The Shepheardes Calendar” (1579), un insema de dodex egloge, dei dialog pastorai, ispirade ai mis de l’ann. Dedicada al Philip Sidney, l’œvra la ciapa a modell li Bucoliche del Virjei, ma anc’pò de li œvre pastorai ben plussee recente, tant’me li egloge de Batista Spagnœl el Mantovan (1447 - 1516), del Petrarca (1304 - 1374) e del Boccaccio (1313 - 1375). L’introduzion, ind la qual i vegnen magnifegade li abilidaa poëtege de Spenser, l’è firmada da l’Edward Kirk, compagn de studi del poëta a Cambridge. Ind el 1591 Spenser al publega i “Complaints”. Ind el volum i se pœden notar “The Ruins of Time”, in sul tema de l’ubi sunt, “The tears of the Muses” in sul declin de li arts, “Virgil’s Gnat”, voltadura in otave de Culex, un epilli latin prusmabelment del Virjei, e “Mother Hubbard’s Tale”, satira nimalesca ins la socedaa del so dì. Del 1595 i enn i “Amoretti”, un insema de 89 sonets amoros a la manera petrarqesca, dedicads e ispirads da l’Elizabeth Boyle, futura moier del poëta. De l’ann medem l’è anca vun dei colem poëteg del Spenser, l’“Epithalamion”, poëma q’al celebra el so matrimoni, cont el meter insema con abilidaa remarcabela tematege convenzionai e sentiments personai. L’ann qe al vegneva Spenser al publega “Four Hymns”, quater composizion ins l’Amor, la Belleza, l’Amor Celest e la Belleza Celest, ind li quai l’è evident l’influenza del neoplatonisme.
The Faerie Queene[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
“The Faerie Queene” l’è l’œvra maestra del poëta, anca se miga terminada; la pœl vesser considerada el tentativ de meter insema ind un’œvra grossa e ingualada tute li corrents de penser del so temp. Li ispirazion i enn plusse: l’allegoria e ‘l romanz medieval, l’epega cavalleresca, l’etega aristotelega, platonisme e neoplatonisme, l’umanesem renassimental, l’idealisme protestant, el folklor angles, l’epega taiana, el patriotisme lisabetian. El modell plussee imediad pusta al resta l’“Orlando Furioso” (1516 - 32) del Ludovico Ariosto. El Spenser al deciara li so intenzion e li so ispirazion ind una litera al Walter Raleigh, inserida ind la prefazion a l’edizion dei prim trii liber ind el 1590, ind la qual l’inxubiss anca el pian de l’œvra.
El Spenser l’ha portad a termen nomà 6 liber ins i 24 inizialment pensads. I prim trii ind el 1590, quei despœ ind el 1596. La concezion jenerala de l’œvra l’era pensada in su 12 liber, çasqevun basad ins un divers cavaier qe al g’haveva da representar 12 virtuu privade, e olter 12 impientads in su rè Artur qe i g’havevan de representar 12 virtuu publege. La cerna de li virtuu l’era essenzialment basada ins l’etega aristotelega, desmezada da la vision cristiana de san Tomas d’Aquin (1225 - 1274).
Edizion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Edmund Spenser, "Selected Letters and Other Papers". Modifegad dal Christopher Burlinson e dal Andrew Zurcher (Oxford, OUP, 2009).


text:
Ulma
Ulma (en todèsch: Ulm) l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land del Baden-Württemberg, endèl distrèt (Regierungsbezirk) de Tübinga. L'è colocàda sö le spónde del Danubio e l'è famùza perchè la tór campanària de la sò catedràl gòtica l'è la piö àlta del mónt (161,53 méter).
Ulma l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. El circondàre de Alb-Donau el g'ha la sò séde aminitratìva 'ndèla cità de Ulma ma 'l teretóre de la cità del pont de vìsta aministratìf el na fà mìa part.
La se tróa pròpe al cunfì col Land de la Baviera, tat che la cità de Nöa Ulma che l'è la part de la cità che se tróa de la bànda de là del Danubio la se tróa sóta l'aministrasiù de la Baviera.
L'è la cità 'ndóche gh'è nasìt Albert Einstein


text:
ETL
L' Extract, Transform, Load (ETL) (Estraziun, Trasfurmaziun, Carga) l'è un prucess che 'l tö insema data che vegnen de Database cunt strütür difarent e i met in d'un olter Database ('l Database final, de solet un Data-Warehouse - Magazzin de Data) indua la strütüra l'è dumà vöna.
Estraziun
di data relevant de funt difarent
Trasfurmaziun
di data in de la strütüra del Database final
Cargadüra
di data in del Database final.
Chel prucess chi l'è druaa suratüt in de la gestiun d'un Data-Warehouse (Magazzin de Data) indua gh'è besogn de cunsulidà di gran quantidaa de data, che vegnen de funt cunt strütür difarent, inanz de metj in del Data-Warehouse.


text:
1883
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
27 de aguust: ul vülcaan Krakatoa, in Indunésia, al s·cjopa definitivameent dopu una faas erütiva dürada trii mees.
Ul tèrmin nümar reaal al pariss par la prima völta par Georg Cantor int i söö püblicazziun sü i fundameent da la teuría di cungjuunt.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
29 de lüj: Benito Mussolini, ditatuur italian.
Necrulògi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
La Poma
Davide Van De Sfroos
LA POMA
Accordi: Raffaele Grimaldi
LAm MIm
LAm MIm
Adamo sùta la pianta el vureva fa la pissa
LAm MIm
Vacca che estremizzi che ghé sòlta fö una bissa,
la bissa che la ciciàra de quést e de quéll
Adamo el g'ha pagüra che ghe càgna via l'üséll!
Eva, Eva, vee scià anca te
che vöri mea nacch de mezz dumà me,
gh'è che una bissa che la vöer parlà
ghe sariss un mestee che puderissum fa
Adamo, me g'ho schivi, sarà anca intelligeent
però un serpeent a l'è sempre un serpeent,
però a l'è curiosa e la vöer sentì,
quéll che la bissa la g'ha de dì:
Se regòrduff quéla poma che v'hann dì de mai tucà,
per me l'è una cazzàda e la poduff majà,
anca perché, violtri sii che
e intaant el Padreternou chissà indue l'è
Nii là a mangiacch la poma, mangila tücch düü,
che ve succede nagòtt perché ve ciàpa per el cüü,
nii là a mangiacch la poma, mangila tücch düü,
magari diventuff püssee balòss de lüü
RIT:
Per una poma, per una pome,
propi quela poma, per una poma
Adamo lüü l'è una brava persona
e l'è brava anca la sua dona
E' vero, è vero che g'hemm propi tütt,
g'ho mea de laverà, g'ho mea de fa el magütt,
se voo là tucàcch la poma, pö magari el me se incàzza
me mòla giò un quaj fülmin e magari el me màzza
Ma intanto Eva la vàrda el so marii
ghe diis che i henn lé cumé düü rebambii
In tütt el Paradiis i hennin giir dumà luur düü
e intaant el Padreternu chissà indue 'l s'è scundüü
Gh'émm tütt, gh'émm tütt, gh'émm tütt, gh'émm tütt,
però intaant sémm in girr ammò biùtt
l'è inütil restà che cumé pòpp
magari cun la poma vànn a posto tanti ròpp
RIT:
Adamo in sö la pianta el vöer catà la poma
ghe bòrla via la scala e varda là che toma,
la bissa la riid e l'Angel el se incàzza,
el rüva via a manetta cun scià una mazza
el fa una lüüs che l'è una belézza
ghe mola un catfiich che umenti is a scavezza
e Adamo ed Eva che i vöeren veenc,
i branchèn scià la poma e la pìchen suta i deenc
A poma che la fa schivi, ghè deent anca l'cagnòtt
E Adamo ed Eva i tàchen a dàss bòtt
El biis el riid cun la fàcia de balòss
El riid talmeent de güst che urmai se pìssa adòss,
e l'Angel el ghe diis A v'è piasüda?
E giò un oltru culpu e giò un oltra batüda
El Padreternu che l'ha gnanca muvüü un dii
El varda nànn i düü rimbambii:
Vi ho dato il Paradiso e l'era mea assée
vuréuff la poma e sempre püssée,
ve piàas rubà, ve piàas fa la guéra?
Sii propi faa apposta per viif in söe la Tera
E Adamo ed Eva, sia lee che lüü
ne vànn del Paradisi a pesciaat in del


text:
Gombed (anatomia)
El gombed (variant: gombett, gomett, gomed, domegh, gombol[1]) a l'è on'articolazion de l'art superior che 'l liga insemma el brasc e l'avambrasc.
El gh'ha duu gradi de libertà, e i sò moviment che poeuden vess esercitaa hinn la flession, l'estension, la pronazion e la supinazion.
El nomm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La parolla gombed a l'è on'evoluzion del latin cubitus, e l'è comuna a quasi tutt i lengov romanz (italian gomito, spagnoeu codo, frances coude, galizian cóbado, ocitan cobde, portoghes cotovelo, sicilian gùvitu, venet gùmio, romancc cumbel o cundun, piemontes gomo, ligur gommio, forlan e ladin comedon, sardegnoeu guidu...).
Proverbi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- A fà la polenta, ghe voeur oli de gombed.


text:
Suhr
Suhr a l'è un cumün svizzer del distret de Aarau. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 9 743 abitant e una süperfiss de 10.93 km², e al se tröva a una altitüden de 397 meter sura al livel del mar.
El cumün de Suhr a l'è tacaa ai cumün de Aarau, Buchs, Gränichen, Hunzenschwil, Oberentfelden, Rupperswil, Unterentfelden.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial (Todesch)


text:
Neyruz-sur-Moudon
Neyruz-sur-Moudon a l'è un cumün svizzer del distret de Gros-de-Vaud, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.52 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de Incorrect Municipal Code 1 5679 abitant.
El cumün de Neyruz-sur-Moudon al se tröva a una altitüden de 765 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bussy-sur-Moudon, Denezy, Moudon, Oulens-sur-Lucens, Saint-Cierges, Thierrens, Villars-le-Comte.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Oscar Giannino
Oscar Giannino (Türì, 1 de setember del 1961) l'è ü giornalista e òm pulìtich italià, fondadùr e segretàre 'nfìna al 20 de fevrèr del 2013 de Fare per Fermare il Declino (FID). Come giornalista el se nempàsa suradetöt de pulìtica e de economìa.
Ol master a la Chicago Booth[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol 18 de fevrér del 2013 ol Luigi Zingales, profesùr a la Chicago Booth e fondadùr del partìt insèma al Giannino, 'l s'è dimetìt dòpo ì saìt che l'è mia ìra che 'l Giannino 'l gh'àbie ü Master in Corporate and Public Finance ciapàt pròpe a la Üniversità de Chicago, come menimà l'à dicc piö de öna ólta ach in televiziù. [1] [2]. Pròpe per chèsto 'l 20 de fevrèr del 2013 'l Oscar Giannino 'l s'è dimetìt da segretàre e 'l sò pòst l'è stài ciapàt da la Silvia Enrico.