text:
Giovanni Carmelo Verga (Catàgna, 2 ad Setémbar dal 1840 – Catàgna, 27 ad Śnar dal 1922) 'l è stâ un scritór itagliàṅ, cunsiderâ al più grand espunènt dal verìśum. In dla sò vita 'l è anc stâ numinâ senadór dal Regn 'd Itàglia.
Biugrafìa
Giovanni Carmelo Verga 'l è al fiól ad Giovanni Battista Catalano ad Vizzini, anvō di baròṅ ad Fontanabianca. Anc sò màdar, Caterina Di Mauro, la daśgniva da na famìja impurtànta ad burghéś ad Catàgna mèntar sò nunòṅ l' éra un carbunàr e pò un deputâ dal parlamènt sicigliàṅ.
A gh'è na dìsputa sul lóg e la data ad nàsita dal scritór. Soquànt i crédan ch'al sia nâ a Vizzini mèntar 'l è pròpria lò a mètar in dubi ch'al sia nâ al gióran 2, in na létra mandàda a Benedetto Croce, dgénd ch'a gh'è al caś ch'al dè giust al sia 'l 8.
Verga, dòp i prim studi a la scóla ad Francesco Carrara, al cuntìnua pò a far-al da don Antonio Abate, scritór e patriòt republicàṅ. Da lò al tóś al gust leteràri rumàntic e al patriutìśum. Abate al fava lèśar a i sò sculàr gl'òpri ad Dante Alighieri, Petrarca, Ludovico Ariosto, Torquato Tasso, Vincenzo Monti, Alessandro Manzoni e dal paǵni dl'Estètica 'd Hegel.
In dal 1854, par cólpa dn'epidemìa ad culéra, la sò famìja la cata rifùǵ in dal campàgni ad Tèbidi. Al gh turnarà anc in dal 1855 p'r al stés mutìṿ. I arcòrd ad cal perìud lè, ligâ al sò primi stòri ad vita da śóvan in di camp, i daṅ ispirasiòṅ a dimóndi dal sò nuvèli, cuma Cavalleria rusticana e Jeli il pastore, in śònta al rumànś Mastro don Gesualdo.
«
Il padrone aveva ordinato che si sgozzassero due capretti, e il castrato di un anno, e dei polli, e un tacchino. Insomma voleva fare le cose in grande, senza risparmio, per farsi onore coi suoi amici, e mentre tutte quelle bestie schiamazzavano dal dolore, e i capretti strillavano sotto il coltello, Jeli si sentiva tremare le ginocchia e di tratto in tratto gli pareva che la lana che andava tosando e l'erba in cui le pecore saltellavano avvampassero di sangue. «Non andare» disse egli a Mara, come don Alfonso la chiamava perché venisse a ballare cogli altri. «Non andare, Mara!», «Perché?», «Non voglio che tu vada! Non andare!», «Lo senti che mi chiamano?». Egli non disse altro, fattosi brutto come la malanuova, mentre stava curvo sulle pecore che tosava. Mara si strinse nelle spalle, e se ne andò a ballare. Ella era rossa ed allegra, cogli occhi neri che sembravano due stelle, e rideva che le si vedevano i denti bianchi, e tutto l'oro che aveva indosso le sbatteva e le scintillava sulle guance e sul petto che pareva la Madonna tale e quale. Jeli un tratto si rizzò sulla vita, colla lunga forbice in pugno, così bianco in viso, così bianco come era una volta suo padre il vaccajo, quando tremava dalla febbre accanto al fuoco, nel casolare. Guardò don Alfonso, colla bella barba ricciuta, e la giacchetta di velluto e la catenella d'oro sul panciotto, che prendeva Mara per la mano e l'invitava a ballare; lo vide che allungava il braccio, quasi per stringersela al petto, e lei che lo lasciava fare - allora, Signore perdonategli, non ci vide più, e gli tagliò la gola di un sol colpo, proprio come un capretto. Più tardi, mentre lo conducevano dinanzi al giudice, legato, disfatto, senza che avesse osato opporre la minima resistenza: «Come» diceva «non dovevo ucciderlo nemmeno?... Se mi aveva preso la Mara!»»
(IT
)(Jeli il patore
, 1855
)
«
Al padròṅ 'l iva urdnâ ch'a s taìs la góla a du cavrèṅ, e al castrâ 'd 'n an, e di pui, e un tòc. Insóma al vliva far al ròbi in grand, sénsa rispàrmi, par far-'s unór cun i sò amìg, e mèntar tut cal bèsti i sigàvan p'r al dulór, e i cavrèṅ i sigàvan fòrt sót al curtèl, Jeli al sintìva i śnòć tarmàr e pian piâṅ a gh parìva che la lana ch'l éra drē a tuśàr e l'èrba in du al péguri i saltàvan, la ś macìs ad sangṿ. «Minga andàr via» al dgiva a la Mara, cum al sgnór Fòns al la ciamàva parchè la gnis a balàr cun chi àtar. «Minga andàr via, Mara!», «Parchè?», «A n vój briśa ch'at vaga via! Minga andàr via!», «Sènt-at minga ch'i èṅ drē a ciamàr-um?». Lì lò al n à dit più gnint, faghénd-as brut cum 'n uśèl dal malaugùri, mèntar al stàva pigâ vèrs al péguri ch'al tuśàva. La Mara l'iva stricâ al spali e l'éra andàda a balàr. Lē l'éra rósa e alégra, cun i òć ch'i parìvan du stéli, e la ridéva tant ch'a s vdiva i dènt biànc, e tut 'l òr ch'la gh'iva adòs al śbalutàva e al fava luś in dal muś e in dal pèt ch'la parìva pròpria la Madóna
. 'D un trat Jeli al s levò in pē, cun la forbśa lunga in pugn, acsè bianc in fàcia, acsè bianc cum 'l éra na vòlta sò pàdar al buvàr, quànd al tarmàva dla févra davśèṅ al fóg, in dal caśulàr. Al guardò al sgnór Fòns, cun la sò bèla barba a ris, e 'l giachét ad vlu e la cadnìna 'd òr in sal panciòt, ch'al tuléva la Mara par maṅ e al gh dmandàva ad balàr; al 'l iva duciâ ślungàr al bras, quaśi par strìnśar-la 'l pèt, e lē la 'l lasàva far - alóra, sgnór pardón-al, al n à più vdû gnint, e al gh à tajâ la góla cun un sól cólp, pròpria cum un cavrèṅ. Più tard, mèntar i 'l purtàvan in frònt al giùdiś, ligâ, dasfàt, sénsa ch'l is pruâ a reśìstar: «Ma cum è-la» al dgiva «a n gh'iva gnanc da masàr-al?... Ma s'al m iva tòlt la Mara!»»
A sól quin'ś-an, fra 'l 1856 e 'l 1857, Verga al scris al sò prim rumànś, ispirâ a 'l Risurgimènt, Amore e patria rimàst inèdit. Al rumanś 'l iva utgnû un giudìsi puśitìv da Abate ma al mìstar ad latìn, don Mario Torrisi, al pinsàva ch'al fus aśèrb e donchìna 'l iva cunvìns Verga a n al publicàr-al minga. Dòp èsar-'s iscrìt a Léś a l'Università ad Catàgna in dal 1958 al dècid tri an dòp ad mulàr al córs par tacàr a scrìvar. Cun i bèsi ch'al gh'iva dat sò pàdar par studiàr, Verga al fà gnir fóra a sò spéśi al lìbar I carbonari della montagna (1861- 1862), un rumànś stòric ch'al dascurìva di fat dla Carbunerìa calabréśa còntra al disputìśum napuleònic ad Murat.
In dal 1860 al riva in Sicìglia Giuseppe Garibaldi e Verga al decìd ad dar al sò servìsi a la Guardia Nasiunàla par quàt'r an e al ciàpa in cambi 3.100 franch 'd in alóra (a 'l incìrca 1,60 euro 'd adès).
Du an dòp Verga al fà gnir fóra la sò prima nuvèla verìsta Casa da thè par la rivìsta L'Italia contemporanea.
In dal 1965 al s trasferìs a Firänz e, durànt la sò permanénsa in dla sità tuscàna, i védan la luś du di sò rumànś: Una peccatrice e Storia di una capinera.
In dal 1872 al spatìna a Milàn e al gh'a stà in fiṅ al 1893 publicànd Eva, Nedda, Eros, Tigre reale e la nuvèla Rosso Malpelo par la rivìsta Il Fanfulla.
«
Malpelo si chiamava così perché aveva i capelli rossi; ed aveva i capelli rossi perché era un ragazzo malizioso e cattivo, che prometteva di riescire un fior di birbone. Sicché tutti alla cava della rena rossa lo chiamavano Malpelo; e persino sua madre, col sentirgli dir sempre a quel modo, aveva quasi dimenticato il suo nome di battesimo. Del resto, ella lo vedeva soltanto il sabato sera, quando tornava a casa con quei pochi soldi della settimana; e siccome era malpelo c'era anche a temere che ne sottraesse un paio, di quei soldi: nel dubbio, per non sbagliare, la sorella maggiore gli faceva la ricevuta a scapaccioni. Però il padrone della cava aveva confermato che i soldi erano tanti e non più; e in coscienza erano anche troppi per Malpelo, un monellaccio che nessuno avrebbe voluto vederselo davanti, e che tutti schivavano come un can rognoso, e lo accarezzavano coi piedi, allorché se lo trovavano a tiro. Egli era davvero un brutto ceffo, torvo, ringhioso, e selvatico. Al mezzogiorno, mentre tutti gli altri operai della cava si mangiavano in crocchio la loro minestra, e facevano un po' di ricreazione, egli andava a rincantucciarsi col suo corbello fra le gambe, per rosicchiarsi quel po' di pane bigio, come fanno le bestie sue pari, e ciascuno gli diceva la sua, motteggiandolo, e gli tiravan dei sassi, finché il soprastante lo rimandava al lavoro con una pedata.»
(IT
)(Rosso Malpelo
, 1878
)
«
Malpél al s ciamàva acsè parchè al gh'iva i cavìi rós; e al gh'iva i cavìi rós parchè 'l éra un baghét malisióś e catìṿ, ch'al prumitìva ad dvintàr pròpria un fiór ad laśaròṅ. 'L è par qual lè che tut in dla cava dla réna rósa i 'l ciamàvan Malpél; e anc sò màdar, a fòrsa ad sintìr-ag dir sèmpar in cla manéra lè, l'iva quaśi daśmindgâ al sò nóm ad batéś. Dal rèst, lē la'l vdiva sól al sàbat sira, quand al turnàva a cà cun chi pòc bèsi dla stmana; e p'r al fat ch'l éra malpél a gh'éra 'd avér paùra ch'al in tgnis un para par lò, ad chi sòld lè: in dal dubi, par a n sbaliàr minga, la suréla più granda la'l tulìva in cà cun di sćiafòṅ. Però al padròṅ dla cava 'l iva dit dabòṅ che chi bèsi lè i éran pròpria chi lè e minga da piò; e in cusiènsa i éran pò tròp par Malpél, un munelàs che ninsòṅ 'l arév vlû catàr-as in frònt, e che tut i paràvan via cuma un caṅ rugnóś, e i al carésan cui pē, quand i al càtan a tîr. Lì lò 'l éra pròpria na bruta ghigna, tìrvad, rabî e selvàdag. A meśdè, mèntar tut chi àtar lavuradór dla cava i magnàvan la mnèstra sintâ 'd intóran, e i fàvan un pò ad ricreasiòṅ, lò 'l andàva a mét'r-as in un cantòṅ cun un sistlèṅ in mèś al gambi, par ruśgàr-as cal pòć ad paṅ biś, cum i fànan al bèsti sò para, e ugnòṅ al dgiva la sua, tulénd-'l in gir, e i gh tiràvan adòs di giaròṅ, in fîṅ chè al padròṅ al al mandàva a lavuràr cun na pedàda.»
Al 5 ad Dicémbar dal 1878 Verga al tórna par pòc méś a Catàgna in séguit a la mòrt ad sò màdar. 'L è un brut mumènt par lò quand al patìs anc la depresiòṅ. In dl'Istâ dal 1879 al tórna a Milàn e al fà gnir fóra in sequénsa Fantasticheria, Jeli il Pastore e àtri soquànti nuvèli ch'i sarànan pò muciàdi sù in dla racòlta Vita dei campi in dal 1880, cuma La lupa.
«
Era alta, magra, aveva soltanto un seno fermo e vigoroso da bruna - e pure non era più giovane - era pallida come se avesse sempre addosso la malaria, e su quel pallore due occhi grandi così, e delle labbra fresche e rosse, che vi mangiavano. Al villaggio la chiamavano la Lupa perché non era sazia giammai, di nulla. Le donne si facevano la croce quando la vedevano passare, sola come una cagnaccia, con quell'andare randagio e sospettoso della lupa affamata; ella si spolpava i loro figliuoli e i loro mariti in un batter d'occhio, con le sue labbra rosse, e se li tirava dietro alla gonnella solamente a guardarli con quegli occhi da satanasso, fossero stati davanti all'altare di Santa Agrippina. Per fortuna la Lupa non veniva mai in chiesa, né a Pasqua, né a Natale, né per ascoltar messa, né per confessarsi. Padre Angiolino di Santa Maria di Gesù, un vero servo di Dio, aveva persa l'anima per lei. Maricchia, poveretta, buona e brava ragazza, piangeva di nascosto, perché era figlia della Lupa, e nessuno l'avrebbe tolta in moglie, sebbene ci avesse la sua bella roba nel cassettone, e la sua buona terra al sole, come ogni altra ragazza del villaggio.»
«
L'éra alta, magra, l'iva sól dal téti sòdi e viguróśi da bruna - e pinsàr ch'la n éra gnanc più śóvna - l'éra śbiàvda cuma s'la gh'is sèmp'r àdòs la malària, e in cla śmursarìa lè du òć grand acsè, e di làbar frésc e rós, ch'i v magnàvan. In dal vilàǵ i la ciamàvan la Lóva parchè la n gh 'n iva mai a basta, ad gnint. Al dóni i s fàvan al ségn dla crōś quand i la vdìvan pasàr, da par lē cuma na cagnàsa, cun c'l andàr randàś e suspetóś dla lóva famàda; lì lē la s spulpàva i fiói ad chi àtri e i lór marè in quat'r e quat'r òt, cun i sò làbar rós, e la s i tiràva drē a la sò stanlìna sól a guardàr-i cun ch'i òć da stramaladìda, cum s i fùsan stâ in frònt a 'l altàr ad Santa Agrippina. Par furtùna la Lóva la n gniva mai in céśa, né a Pasqua, né a Nadâl, né p'r ascultàr la mésa e gnanc par cunfesàr-as. Al Prevòstar Angiulèṅ ad Santa Maria ad Geśù, un sarvidór ad Dio dabòṅ, 'l iva pardû l'anma par lē. Maricchia, puvréta, bòna e brava baghéta, la pianśìva ad nascòst, parchè l'éra la fióla dla Lóva, e ninsòṅ al l'arév tòlta par mujér, anc s'la gh'iva la sò bèla ròba in dal baùl, e la sò bòna tèra al sól, cuma tut chi àtri baghéti dal vilàǵ.»
In dal 1881 i védan la luś i prim epiśòdi 'd I Malavoglia in sla rivìsta Nuova Antologia e pò anc fat sù su lìbar ma al rumànś al n gh à minga sucès, ansi, par dir-la cun al paròli ad Verga, «I Malavoglia i aṅ fat fiàsc, un fiàsc pîṅ e cumplét. A part Boito e Gualdo, ch'i 'n àṅ dascórs bèṅ, dimóndi àtar, Treves par prim, i 'n aṅ dit mal».
Du an dòp 'l è al tùran ad Novelle rusticane na racòlta ad dódas nuvèli cun dèntar Malaria, La roba, Il reverendo e Pane nero.
«
E quante seccature Mazzarò doveva sopportare! I mezzadri che venivano a lagnarsi delle malannate, i debitori che mandavano in processione le loro donne a strapparsi i capelli e picchiarsi il petto per scongiurarlo di non metterli in mezzo alla strada, col pigliarsi il mulo o l'asinello, che non avevano da mangiare. «Lo vedete quel che mangio io?» rispondeva lui «pane e cipolla! e sì che ho i magazzini pieni zeppi, e sono il padrone di tutta questa robac. E se gli domandavano un pugno di fave, di tutta quella roba, ei diceva: «Che, vi pare che l'abbia rubata? Non sapete quanto costano per seminarle, e zapparle, e raccoglierle?» E se gli domandavano un soldo rispondeva che non l'aveva. E non l'aveva davvero. Ché in tasca non teneva mai 12 tarì, tanti ce ne volevano per far fruttare tutta quella roba, e il denaro entrava ed usciva come un fiume dalla sua casa. Del resto a lui non gliene importava del denaro; diceva che non era roba, e appena metteva insieme una certa somma, comprava subito un pezzo di terra; perché voleva arrivare ad avere della terra quanta ne ha il re, ed esser meglio del re, ché il re non può ne venderla, né dire ch'è sua. Di una cosa sola gli doleva, che cominciasse a farsi vecchio, e la terra doveva lasciarla là dov'era. Questa è una ingiustizia di Dio, che dopo di essersi logorata la vita ad acquistare della roba, quando arrivate ad averla, che ne vorreste ancora, dovete lasciarla! E stava delle ore seduto sul corbello, col mento nelle mani, a guardare le sue vigne che gli verdeggiavano sotto gli occhi, e i campi che ondeggiavano di spighe come un mare, e gli oliveti che velavano la montagna come una nebbia, e se un ragazzo seminudo gli passava dinanzi, curvo sotto il peso come un asino stanco, gli lanciava il suo bastone fra le gambe, per invidia, e borbottava: «Guardate chi ha i giorni lunghi! costui che non ha niente!». Sicché quando gli dissero che era tempo di lasciare la sua roba, per pensare all'anima, uscì nel cortile come un pazzo, barcollando, e andava ammazzando a colpi di bastone le sue anitre e i suoi tacchini, e strillava: «Roba mia, vientene con me!».»
«
E quanti secadùri al gh'iva da cumpatìr-as Mazzarò! I mśàdar ch'i gnìvan a lamintàr-as di an màgar, i debitór ch'i mandàvan al sò dóni in prucesiòṅ a cavàr-as i cavìi e piciàr-'s al pèt par dmandàr in śnòć ad mandàr-i minga in mèś a la via, tulénd al mûl o 'l aśinèl, parchè i n gh'ìvan briśa da magnàr. «Vdiv minga quél ch'a magn mè?» al gh dgiva lò «paṅ e sigóla! e dir ch'a gh'ò i magaśèṅ pîṅ stóp, e a sòṅ al padròṅ ad tuta cla ròba chè». E s'i gh dmandàvan un pugn ad favi, ad tuta cla ròba, lò al gh dgiva: «Vê, cardiv vò ch'a l'appia rubàda? Saìv minga quant a cósta samnàr-i, sapàr-i, e catàr-i sù?» E s'i gh dmandàvan un sòld lò al gh dgiva ch'al n gh 'n iva minga. E al n gh 'n iva minga dabòṅ. Parchè in bisàca al n tgniva mai 12 tarì, quél ch'a gh vliva par far frutàr tut cla ròba lè, e i bèsi i gnìvan dèntar e i andàvan fóra cum un fiùm dla sò cà. Dal rèst a lò al n gh in fargàva gnint di bèsi; al dgiva ch'i n éran mia dla ròba, e subit dòp ch'l iva muciâ sù na sèrta sóma, al cumpràva in présia 'n àtar pcòṅ ad téra; parchè al vliva rivàr a far sù tanta téra quanta al gh 'n à al rè, parchè al rè al n pól minga vénd'r-la e gnanc dir ch'l'è sua. 'D un quèl al gh daspiaśiva, ch'al tacàva a dvintàr vèć, e la tèra al gh'iva da lasàr-la lè in du l'éra. Quést chè 'l éra un lavór minga giust vlû da Dio, parchè dòp che òṅ al s éra frustlâ in dla vita par cumpràr dla ròba, quand 'l éra rivâ a tór-la sèg, ch'a in vliv incóra da piò, a gh'iv da lasàr-la lè! E al stava sintâ par da gl'óri in sal sést, cun al maṅ in sal ganàsi, a guardàr al sò viggni ch'i dvintàvan vérdi sòt i sò òć, e al furmintòṅ di camp ch'al balàva cum un mar, e gl'ulìṿ ch'i quaciàvan la muntàgna cum la nèbia, e se un baghét mèś nud al gh pasàva lè datéś, pigâ sòt al péś cum 'n àśan stuf, lò al gh butàva adòs al sò bastòṅ in mèś al gambi, par l'invìddia, e al bacajàva: «Guardâ lò chi è'l ch'al gh'à i gióran lung! chi lò ch'al n gh'à gnint!». 'L è acsè che quand i gh aṅ dit ch'l éra gnû al tèmp ad lasàr la sò ròba, par pinsàr a l'anma, lì lò 'l è saltâ fóra in dal cùrtil cum un mat, strabucànd un pòc, miténd-as a masàr a cólp ad bastòṅ i sò nàdar e i sò tòc, e al sigàva: «Ròba mia, gnî mèg!».»
«
Perfino la roba che si era acquistata col sudore della fronte gliela invidiavano, gli avevano fatto il malocchio e la iettatura; quel po' di grazia di Dio che mangiava a tavola, gli dava gran travaglio, la notte, mentre suo fratello, il quale faceva una vita dura, e mangiava pane e cipolla, digeriva meglio di uno struzzo, e sapeva che di lì a cent'anni, morto lui, sarebbe stato il suo erede, e si sarebbe trovato ricco senza muovere un dito. La mamma, poveretta, non era più buona a nulla, e campava per penare e far penare gli altri, inchiodata nel letto dalla paralisi, che bisognava servir lei piuttosto; e la nipote istessa, grassa, ben vestita, provvista di tutto, senza altro da fare che andare in chiesa, lo tormentava, quando le saltava in capo di essere in peccato mortale, quasi ei fosse di quegli scomunicati che avevano spodestato il Santo Padre, e gli aveva fatto levar la messa dal vescovo. «Non c'è più religione, né giustizia, né nulla!» brontolava il Reverendo come diventava vecchio «Adesso ciascuno vuol dir la sua. Chi non ha nulla vorrebbe chiapparvi il vostro.» «Levati di lì, che mi ci metto io!» «Chi non ha altro da fare viene a cercarvi le pulci in casa. I preti vorrebbero ridurli a sagrestani, dir messa e scopare la chiesa. La volontà di Dio non vogliono farla più, ecco cos'è!»»
«
Anc la ròba ch'al s éra cumprâ cun al sudōr dla frònt i gh l'invidiàvan, i gh ìvan fat al malòć e ingurâ di càncar; cal pôc dla gràsia ad Dio ch'al magnàva a tavla, al gh dava un bèl travàj, la nòt, mèntar sò fradèl, ch'al fava na vita dura, e al magnàva paṅ e sigóla, al digerìva méj 'd un strus, e al saìva che da 'd lè a sènt an, mòrt lò, 'l arév ciapâ la sò eredità, e al s sarés catâ ric sénsa mōvar un dî. La mama, puvréta, la n éra più bòna da gnint, e la scampàva par parìr e par far patìr chi àtar, inciuldàda a lèt paraliśàda, ch'a gh'éra da sarvìr lē piutòst; e l'anvōda stésa, grasa, vistìda bèṅ, ch'la gh'iva tut, sénsa gnint da far ch'andàr in céśa, la'l turmintàva, quand al gh gniva in tèsta 'd èsar in dal pcâ murtàl, quaśi ch'al fus in mèś a chi scumunicâ ch'i ìvan tirâ śò dal sò pòst al Pàdar Sant, e al gh ìva fat tiràr via la mésa dal véscuv. «A n gh'è più religiòṅ e gnanc giustìsia, gnint!» al bruntlàva al Prevòstar cum al dvintàva vèć «Adès tut i vōlan dir la sua. Quéi ch'i n gh'ànan gnint i vrévan ciapàr al vòstar.» «Tir-at via da 'd lè, ch'a gh vag mè!» «Quéi ch'i n gh'aṅ gnint àtar da far i vènan a pascàr al pulghi in cà vòstra. I prēt i vrévan purtàr-i a bas cuma di sagrestàṅ, dir mésa e spasàr in céśa. Al vlér ad Dio i n al vōlan più far-al, ca'l lè cuś 'l è!»»
In dal 1884 Verga al pòrta cun sucès la sò nuvèla Cavalleria rusticana a teàtar a Turén. Eleonora Duse la fà la part ad Santuzza mèntar Flavio Andò quéla ad Turiddu. Un destìṅ difarènt al gh'à invéci 'l adatamènt dal sò nuvèla Il canarino del n. 15, stòria dna baghéta daśgrasiàda cun un mal incuràbil, scrìta par Per le vie dal 1883. Al 16 ad Maǵ dal 1885 al la pòrta al Teàtar Manzoni ad Milàn cun al tìtul In portineria ma stavòlta la gh và mal.
«
La Màlia quella sera stava peggio; e con quello spavento per giunta, il medico che veniva pel primo piano disse chiaro e tondo che poco le restava da penare, povera ragazza. A quell'annunzio babbo e mamma fecero la pace, e venne anche la Gilda vestita di seta, senza che si sapesse chi glielo aveva detto. La Màlia invece credeva di star meglio, e chiese che le sciorinassero sul letto il vestito in pezza del Carlini, onde «farci festa» diceva lei. Stava a sedere sul letto, appoggiata ai guanciali, e per respirare si aiutava muovendo le braccia stecchite, come fa un uccelletto delle ali. La sora Carolina disse che bisognava andare pel prete, e il babbo che quelle minchionerie le aveva sempre disprezzate col Secolo, se ne andò all'osteria in segno di protesta. La sora Giuseppina accese due candele, e mise una tovaglia sul cassettone. Màlia, al vedere quei preparativi si scompose in viso, ma si confessò col prete, anche il bacio del Carlini, e dopo volle che la mamma e la sorella non la lasciassero sola. Il babbo, l'aspettarono, s'intende. La sora Giuseppina si era appisolata sul canapè, e Gilda discorreva sottovoce col Carlini accanto alla finestra, credendo che la Màlia dormisse. Così la poveretta passò senza che se ne accorgessero, e i vicini dissero che era morta proprio come un canarino. Il babbo il giorno dopo pianse come un vitello e la sua moglie sospirava: «Povero angelo! Hai finito di penare! Ma eravamo abituati a vederla là, a quella finestra, come un canarino. Ora ci parrà di esser soli peggio dei cani». La Gilda promise di tornar spesso e lasciò i denari pel funerale. Ma a poco a poco anche il Carlini diradò le visite, e come aveva cambiato alloggio a San Michele, non si vide più. Sulla finestra il babbo, per mutar vita, fece inchiodare un pezzetto d'asse, con su l'insegna «Sarto» la quale vi rimase tale e quale come il canarino del n. 15.»
(IT
)(Il canarino del n. 15
, 1883
)
«
La Màlia cla sira lè la stava pèś; e cun cal spavènt pò, al dutór ch'al gniva śò p'r al prim piâṅ 'l iva dit ciàr e tónd ch'a gh rastàva pòc da patìr, póvra baghéta. A cal dit lè pàdar e màdar i ìvan fat la paś, e l'éra gnuda anc la Gilda vistìda ad séta, sénsa ch'a s saìs chi gh l'iva tòlta. La Màlia invéci la cardìva ad star méj, e la dmandò ch'i gh dastandìs sul lèt al vistî ad pèsa ad Carlini, par «far-ag fèsta» la dgiva lē. La stava sintàda in sal lèt, pugiàda a i cusèṅ, e par rispiràr la s jutàva muvénd i bras sutìi, cum al fà 'n uślèṅ cun gl'ali. La sgnóra Carulìna la dis ch'a gh'éra 'd andàr dal prevòstar, e al pàdar che cal ròbi lè minciòni a i iva sèmpar dasprasàdi cun al Sècul, al mulò incòsa andànd a l'ustarìa par prutèsta. La sgnóra Giuśepìna l'impisò du candéli e la pugiò na tṿaja in dal baùl. Màlia, in dal védar chi preparatìṿ lè, l'ingrugnò al viś ma la s cunfesò cun al prēt, anc al baś dal Carlini, e dòp l'iva vlû che sò màdar e sò surèla i n la lasìs minga da par lē. Al pàdar i 'l iva spitâ, a n gh'è gnanc biśógn ad dir-al. La sgnóra Giuśepìna la s éra indurminsàda in sla scranòṅ, e la Gilda la bacajàva piâṅ cun Carlini datéś a la fnèstra, cardénd che la Màlia la durmìs. 'L è acsè che la daśgrasiàda la s 'n andò sénsa che chi àtar i s 'n acurgìs, e quéi ch'i stàvan lè darènt i aṅ dit ch'l'éra mòrta pròpria cum un canarèṅ. Al pàdar al dè dòp al pianśìva cuma un vdèl e sò mujér la suspiràva: «Pòv'r angiulét! 'T à finî ad rabìr! Ma a séran bituâ a véd'r-la là, a cla fnèstra, cum un canarèṅ. Adès a pinsarém 'd èsar da par nuàtar pèś di caṅ». La Gilda la giurò ch'la sarés turnàda da spés e la lasò i bèsi p'r al funeràl. Ma dasadès anc Carlini al tacò a far-as védar sèmpar da méno, e dòp ch'l iva spatinâ a San Michele, al n sa vdì piò. In sla fnèstra al pàdar, par mutàr vita, 'l iva fat inciuldàr un pès d'asa, con la scrita «Sart» ch'la restò cumpàgn a 'l canarèṅ dal n. 15.»
P'r al fat ch'al n gh la cavàva minga a purtàr avànti cum al vliva al Ciclo di Vint e par cólpa 'd un mumènt difìcil dal punt ad vista ecunòmic, ch'al gh purtàva un malèsar psiculógic, Verga al decìd ad turnàr in Sicìglia.
In dal 1887 al fà gnir fóra la racòlta Vagabondaggio, in du a s cata la nuvèla Nanni Volpe, mèntar du an dòp a véd la luś la versiòṅ definitìva dal rumànś Mastro Don Gesualdo e pò al taca a lauràr a La duchessa di Leyra, n'òpra mai finìda.
«
Nanni Volpe, nei suoi begli anni, aveva pensato soltanto a far la roba. - Testa fine di villano, e spalle grosse - grosse per portarci trent'anni la zappa, e le bisacce, e il sole, e la pioggia. Quando gli altri giovani della sua età correvano dietro le gonnelle, oppure all'osteria, egli portava paglia al nido, come diceva lui: oggi un pezzetto di chiusa, domani quattro tegole al sole: tutto pane che si levava di bocca, sangue del suo sangue, che si mutava in terra e sassi. Allorché il nido fu pronto, finalmente, Nanni Volpe aveva cinquant'anni, la schiena rotta, la faccia lavorata come un campo; ma ci aveva pure belle tenute al piano, una vigna in collina, la casa col solaio, e ogni ben di Dio. La domenica, quando scendeva in piazza, col vestito di panno blu, tutti gli facevano largo, persino le donne, vedove o zitelle, sapendo che ora, fatta la casa, ci voleva la padrona. Egli non diceva di no, anzi, ci stava pensando. Però faceva le cose adagio, da uomo uso ad allungare il passo secondo la gamba. Vedova non la voleva, ché vi buttano ogni momento in faccia il primo marito; giovinetta di primo pelo neppure, per non entrare subito nella confraternita, diceva lui. Aveva messo gli occhi sulla figliuola di comare Sènzia la Nana, una ragazza quieta del vicinato, cucita sempre al telaio, che non si vedeva alla finestra neppure la domenica, e sino ai ventott'anni non aveva avuto un cane che le abbaiasse dietro.»
«
Nanni Volpe, in di sò an più bèi, 'l iva pinsâ sól a muciàr sù dla ròba. - Tèsta fina ad vilàṅ, e spali gròsi - gròsi par purtàr-ag in sima la sapa par trént'an, e al sachéti, e al sól, e l'aqua ch'a vèṅ śò. Quand i àtar śóvan di sò an i curìvan a drē al stanéli, o a l'ustarìa, lì lò al purtàva la paja a 'l gnal, cum al dgiva lò: incō un pès ad ramàda, dmaṅ quàtar cóp al sól: tut paṅ ch'al s tulìva da la bóca, sangṿ dal sò sangṿ, ch'al dvintàva dla tèra e di giaròṅ. Quand al gnal al fu prònt, a la fiṅ, Nanni Volpe al gh'iva sinquànt'an, la schina róta, al grugn laurâ cum un camp; ma al gh'iva anc un bèl pudér in dal piàṅ, na viggna in culìna, la cà cun al sò tasèl mòrt, incòsa. La Dménga, quand 'l andàva in piàsa, cun al vistî ad pan blu, tut chi àtar i s fàvan da na banda, anc al dóni, védṿi o puti, savénd ch'adès, fata la cà, a gh vliva la padróna. Lì lò al n dgiva minga ad nò, tut àtar, 'l éra drē a pinsàr-ag. Parò al fava al ròbi adàśi, da óm sòlit a ślungàr al pas secónd la gamba. Védṿa al n la vliva briśa, parchè i tìran fóra cuntinuamènt al prim marè; śuvnóta ad prim pèl gnanc, par n andàr mia subìt in dla cunfratèrnita, al dgiva lò. 'L iva butâ i òć adòs a la fióla dla sgnóra Sènzia la Nana, na baghéta bòna dal vśinâ, cuśìda sèmpar al tlar, ch'la n sa vdiva a la fnèstra gnanc la Dménga, e fiṅ a vint-i-òt an la n iva mai abû gnanc un caṅ ch'al gh baìs a drē.»
Prima ad murìr par 'n ictus in dal 1922 al dvénta senadór dal Régn.
Al dè 'd incō Giovanni Verga al pònsa in dla spurcìsia e in dal degrâd in dal campsànt ad Catàgna[1].
Òpri
Giovanni Verga quand al gh'iva 30 an
Rumànś
- Amore e Patria (1856-1857)
- I Carbonari della Montagna, (1861-1862)
- Sulle lagune, (1862-1863)
- Una peccatrice, (1866)
- Storia di una capinera, (1871)
- Eva, (1873)
- Eros, (1875)
- Tigre reale, (1875)
- I Malavoglia, (1881)
- Il marito di Elena, (1882)
- Mastro Don Gesualdo, (1889)
- Dal tuo al mio, (1906)
- La duchessa di Leyra (minga finî)
Nuvèli
- Nedda, (1874)
- Primavera e altri racconti, (1876)
- Rosso Malpelo, (1878)
- Vita dei campi, (1880)
- Pane nero, (1882)
- Novelle rusticane, (1883)
- Per le vie, (1883)
- Drammi intimi, (1884)
- Vagabondaggio, (1887)
- I ricordi del capitano d'Arce, (1891)
- Don Candeloro e C., (1894)
- Una capanna e il tuo cuore, (1992) dòp ch'l è mòrt
Versiòṅ a Teàtar
- I nuovi tartufi (1865-1866)
- Rose caduche (1867)
- L'onore I (1869)
- L'onore II
- Cavalleria rusticana (1884)
- In portineria (1885)
- La lupa (1886)
- Dopo (1886)
- Mastro Don Gesualdo (1889)
- Cavalleria rusticana (1896)
- La caccia al lupo (1901)
- La caccia alla volpe (1901)
- Dal tuo al mio (1903)
Versiòṅ al cìnema
Nòti


c: text/html

text:
10 10
Ol dé 10 de utùer l'è 'l 283 ( 284 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 83 dé a finí l'an.
Ul dí 10 de utùer al è ul dí da pòost 283 ( 284 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 83 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
879 - Ripoll (ol Ripollès): Guifré el Pilós, cunt de Barcelona, al funda ol monastér.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1963 - Grassa (la Provença): Édith Giovanna Gassion, cognossida come Édith Piaf, cantant Fransesa (malgrat ofissialament al consta che la mör a Paris l'indomà, ol istess dé che ol sò grant amis Jean Coteau).
2003 - Washington (SÜA: Eugene Istomin, pianesta (Stadünindench, dessépol e amis de Pau Casals, ch'al sarà interat al Vendrell (ol Baix Penedès).
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dé mondial de la salüt mentala
Dé di potense de 10
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Brütten
Brütten a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Winterthur, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.67 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1 938 abitant.
El cumün de Brütten al se tröva a una altitüden de 610 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Lindau, Nürensdorf, Oberembrach, Winterthur. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Brütten l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 876 col nom de Pritta.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Brütten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Livurn (VC)
Livurn (nom ufizial in italian: Livorno Ferraris, giamò Livorno Piemonte) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 4 518 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 58,2 km² e ona densità de popolaziun de 78 ab./km².
El paes l'ha vist l'eleziun de l'antipapa Benedet XIII e la nassida del famus scienziaa Galileo Ferraris. Inultra l'è gemelaa cul cumün frances de Pont-de-Chéruy (regiun Roden-Alp).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Livurn l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Cané
Cané (nòm uficiàl en Italià: Canneto sull'Oglio) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 4 511 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 25,9 km² e 'na densità de 174 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Aquanégra, Àsula, Calvatone (CR), Casarimàn, Drizzona (CR), Isola Dovarese (CR) e Piadena (CR).
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Cané l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ryder Cup
La Ryder Cup l'è ü troféo de Gòlf che l'se té ögne dù agn e che l'ciapa 'l nòm dal Samuel Ryder che l' l'à 'nventàt a la métà di agn Vinte del mèla e nöf (1900).
L'è öna sfida tra squadre, tra i dò squadre piö fórte al mónt, zögada dal 1927 al 1971 tra i dùdes piö brae zögadùr di Stacc Unìcc e i dùdes piö brae zögadùr del Gran Bretagna.
Dal 1973 al 1977 la sfida l'è stacia amò tra i dùdes piö brae zögadùr di Stacc Unìcc contra però i dùdes piö brae zögadùr del Gran Bretagna e de l'Eire fina a che, a partì dal 1979, la sfida l'è stacia Usa cóntra Europa.
I Stacc Unìcc i l'là ensida vintesìch vólte, la Gran Bretagna desperlé dóma trì, 'nsèma a l'Irlanda l'à dóma perdìt e l'Euròpa l'à ensida sèt vólte.


text:
Tago
El Tagh (Tajo in Spagnö, Basch e Catalan; Tejo in Purtughes; Tago in Italian; Tacho in Aragunes; Tagus in Latin e Ingles; Taju in Estremadürian; Tage in Frances e Ucitan; Texo in Galizian) l'è ul fiüm püssee lungh e impurtant de la Penisula iberica.
El vegn föra daj Montes Universales, in sül cunfin tra i regiun spagnöö de l'Araguna e de la Castija, el ciapa la direziun ovest e 'l traversa tüta la regiun de Castija-La Mancha bagnand i citaa de Tulee, Aranjuez e Talavera de la Reina.
Un quai chilometer dopu quest'ültima citaa el va dent a l'Estremadüra, in pruvincia de Caceres senza tucà dii citaa gross; dopu Alcantara el marca per una cinquantena de chilometri el cunfin Spagna-Purtugal, dopu de che 'l va dent in teritori purtughes fin a che el se svöja in de l'Ucean Atlantich, dopu 1.038 km da l'inizi, propi tacaa a Lisbona.
Sia in Spagna che in Purtugal el fiüm l'è duperaa cume funt de energia; l'è sbaraa una desena de völt in Spagna e tre in Purtugal; tücc chi sbarament chì ann creaa in del sò curs di lagh artificiai.


text:
Féternes
Féternes l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Évian-les-Bains, del circondàre (arrondissement) de Thonon-les-Bains e del dipartimènt de l'Alta Savoia. El g'ha 'na popolasiù de 1 355 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 14,9 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 418 méter a 'na altèsa màsima de 893 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
{{demografia/{ (FR-74)}}
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
James Prescott Joule
James Prescott Joule (Salford, Manchester, 24 de dezèmber del 1818 - Salford, 11 de utùer del 1889) l'è stàt en fìzich inglés, giü dei piö 'mportàncc de la sò época. L'è cunusìt sura de töt per le sò ricérche sö l'eletricità e la termodinàmica.
Joule el g'ha stüdiàt el magnetìsmo, e 'l g'ha scuprìt la relasiù che gh'è 'ntrà chèsto e 'l laurà mecànich. Chèsti stüde i l'ha minàt a formulà la teorìa de de l'energìa. L'ünità de mizüra 'nternasiunàla de l'energìa, del calùr e del laurà, la pórta 'l sò nòm.
Joule el g'ha lauràt apò 'nsèma al Lord Kelvin per svilüpà la scàla asolùta de la temperadüra, el g'ha fat dele oservasiù sùra la teorìa de la termodinàmica e 'l g'ha troàt la relasiù che gh'è 'ntra la corènte elètrica che streèrsa 'na rezistènsa e 'l calùr che vé disipàt. Chèsta relasiù l'è ciamàda "lége de Joule".
El g'ha risiìt divèrse unurificènse de üniversità e società scentìfiche de töt el mónt. I sò scrìcc scentìfich (2 volüm) i è stacc püblicàcc endèl 1885 e 1887.
Biografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
James Prescott Joule l'è nasìt de 'na famìa dedicàda a la prudusiù de la bìra. De caràter tìmit e sèmplice, 'l g'ha frequentàt dei córs individuài a la sò cà de fìzica e matemàtica. El sò profesùr l'ìa 'l chìmich britànich John Dalton; l'alternàa le sò lisiù co la sò atività profesionàla 'n bànda a sò pàder endèla fàbrica de bìra, e de la quàl en dé l'è deentàt apò a cundutùr. Dalton el l'ha 'ncoragiàt 'nvèrs la ricérca scentìfica, al pónt che 'l Joule el g'ha fat i sò prim esperimèncc endèn laboratóre póch delóns de la fabrichèta, e 'ndèl stès tép el nàa 'n nacc co la formasiù a l'Università de Manchester.
Joule el g'ha investigàt söi aspècc relatìf al magnetìsmo, suratöt chèi che riguàrda la magnetizasiù del fèr.
Ma la matéria de ricérca che g'ha dat i rezültàcc piö 'mportàncc l'è stàda chèla de le divèrse fùrme de energìa: coi sò esperimèncc el g'ha stabilìt che quan che 'na corènt elètrica la pàsa per en cundutùr, chèsto 'l söbén 'n incremènto de la temperadüra; a pàrter de chèsta oservasiù l'è riàt a capì che se la fónt de energìa elètrica l'è 'na pìla eletrochìmica, l'energìa 'n zöch la gh'ìa de ègner per fórsa de la trasformasiù cauzàda de le reasiù chìmiche, che i la trasfurmàa 'n energìa elètrica e de chèsta dòpo la se trasfurmàa 'n calùr. Semài che 'ndèl circùito se mitìa dét 'n elemènt nöf, el mutùr elètrich, se trasfùrma l'energìa 'n zöch en energìa macànica.
Chèste esperiènse i la pórta a l'enünciasiù del prensépe de conservasiù de l'energìa, e aisebé che gh'è stat a dei óter fìzich de fàma che i g'ha cuntribüìt a stabeléser chèsto prensépe (compàgn de Meyer, Thomson e Helmholtz), l'è stat el Joule a dà 'l contribùto piö 'mportànt.
Endèl 1840 Joule el g'ha püblicàt "Prudusiù de calùr per mès de eletricità Voltaica", endèl quàl el g'ha determinàt la lége che la pórta 'l sò nòm e che la dis che 'l calùr che se gènera endèn cundutùr per vìa de la corènte che ghe pàsa dét, l'è prupursiunàl al prodót de la rezistènsa del cundutùr multiplicàt per el quadràt de l'intensità de corènte. Endèl 1843, dòpo divèrsi esperimèncc, l'è riàt a determinà 'l valùr nümèrich del equivalènt mecànich del calùr, che 'l gh'ìa calculàt endèl valùr de 0,424 che 'l corespónt a 'na calurìa. Chèsto 'l pirmitìa de fà la conversiù de le ünità mecàniche e tèrmiche; l'è 'n valùr che ghe à derènt a chèl adotàt al dé d'encö che l'è de 0,427. 'N chèsta maniéra vignìa stabilìt la relasiù che gh'è 'n tra 'l calùr e 'l laurà mecànich, zà figüràda del Rumford, che la g'ha ìt 'n importànsa fondamentàl per püdì svilüpà la termodinàmica statìstica. Per chèsti sò stüde 'l Joule e se bazàa sö la lége de la conservasiù de l'energìa, che 'l gh'ìa scuprìt endèl 1842.
Aisebé che 'ndèl 1848 el gh'ìa zabèla püblicàt 'n artìcol che tratàa de la teorìa cinética dei gas, endóche per la prìma ólta se fàa 'na stìma de la velocità de le molécole de gas, el g'ha abandunàt l'investigasiù e 'l g'ha deentà aiutànt del William Thomson (Lord Kelvin), e, a fröt de chèsta colaborasiù, s'è riàt a scopréser l'efèto Joule-Thomson, segónt el quàl l'è pusìbol rafredà en gas che se espànt semài che se rìa a mèter dét endèl sistéma 'l laurà nesesàre per separà le molécole del gas. Chèsto 'l portàt a capéser come che se püdìa fà per rià a la liquefasiù dei gas e 'l g'ha portàt a formulà la lége de l'energìa intèrna de 'n gas pèrfèt, segónt la quàl l'energìa intèrna de 'n gas perfèt la depènt mìa del sò vülüm e 'nvéce la depènt de la sò temperdüra.
Joule el mör ai 11 de utùer del 1889 a Salford, en Inghiltèra.


text:
Diano San Pietro
Diano San Pietro l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Imperia.
El g'ha 'na popolasiù de 1 134 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 11,8 km² e 'na densità de popolasiù de 96 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Diano Arentino, Diano Castello, San Bartolomeo al Mare, Stellanello (SV), Villa Faraldi.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Diano San Pietro l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Karin Knapp
La Karin Knapp (Brùnic, 28 ad Śugn dal 1987) l'è na tenìsta itagliàna d'l Élt Édǵ prufesiunìsta da 'l 2002.
L'è élta 180 cm e la péśa 72 chilo. La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ. Al 25 ad Favràr dal 2008 l'è rivàda a èsar la nùmar trénta-sinc dal mónd. In dla sò caréra l'à purtâ a cà sinc tìtui ITF (pardénd-an trédas), śugànd anc na finàl WTA in dal 2008.
Al sò film preferî 'l è Il gladiatore e l'è bòna ad dascórar in Itagliàn, in Tedésc e in Ingléś.
Caréra
In dal 2007 la s fà strada a 'l Roland Garros rivand a 'l tèrs tùran faghénd fóra la nùmar vint-a-dū dal tablòṅ Al'ona Bondarenko e pardénd da la Patty Schnyder par 6-1 4-6 7-5. La finìs 'l an a 'l nùmar sinquànta dal mónd. In dal 2008 la riva in finàl a Anvèrsa ma lè la cata 'n òs tròp dûr par lē, la Justine Henin, ch'la la bat 6-3 6-3. A 'l Roland Garros la pasa dū tùran e pò la pèrd da la Marija Šarapova par 7-6 6-0. In sal più bèl, la patìs di prubléma a 'l cōr ch'i la custrìnśan a farmàr-as p'r un pôc. A s śònta anc n'infiamasiòṅ a 'n śnòć e par lē i an 2009 e 2010 i èṅ da śbàtar in dal rusc.
In dal 2011 l'è custréta a śugàr praticamènt sōl di ITF. A Róma la n pasa briśa al qualificasiòṅ ma la bat listés la Kirsten Flipkens 4-6 6-2 6-2. A Palèrum la i pasa (baténd anc la Nastassja Burnett che sèg la fà sèmpar dal bruti figùri) ma pò la và fóra subìt p'r òpra dla pulàca Polona Hercog, stés quèl anc a i US Open e in Lussembûrg (7-6 5-7 6-7 da la Monica Niculescu).
In dal 2012 la riva in di quàrt a Bugutà ma 'l è a Esturìl ch'la véd la luś incóra. La pasa al qualificasiòṅ facilmènt baténd via via la Nastassja Burnett 6-3 6-1, la Stéphanie Foretz Gacon 6-3 6-2 e la Mariana Duque Mariño 6-3 7-6. In dal tablòṅ prinsipàl la bat subìt l'Eleni Daniilidou 7-5 6-2 e pò la dà la paga a la nùmar daśnóṿ dal mónd Marija Kirilenko 1-6 6-1 7-5. Anc la Galina Voskoboeva la gh lasa 'l péni sèg, 7-6 2-6 6-4. In semifinàl però a gh'à la méj la canària Carla Suárez Navarro 6-4 6-0. La bulśanìna la pòrta a cà in tut al manéri 146 punt bòṅ par la sò clasìfica. A Róma i gh dàṅ na carta salvàdga e lē la la fà frutàr mandànd a cà subìt la Roberta Vinci par 6-4 2-6 6-2. A 'l secónd tùran la pèrd invéci da la Dominika Cibulková in tri sét. La tarantìna la gh rénd al favōr a 'l prim tùran a Palèrum (6-2 6-2 al puntéǵ). La finìs la stagiòṅ a 'l 123śum pòst.
In dal 2013 la manca soquànti qualificasiòṅ a 'l inìsi d'l an. A Bugutà la pèrd par na cria cóntar la Jelena Janković in semifinàl 3-6 6-1 7-6. A Acapûlc la riva in di quàrt mént'r a Marrakech la pasa al qualificasiòṅ e pò la céd a 'l secónd tùran a l'Alizé Cornet crudànd tut in un cōlp 1-6 7-5 6-0. A Róma la pèrd a 'l prim tùran 6-4 6-2 da l'americàna Christina McHale.


text:
Ünitarismu
L'ünitarismu a l'è vüna di famei teulògich vegnüü sü prima da la Refurma Prutestant, e che la sa desvilüpa int al medésim sécul che chesta. A l'è cunsideraa cuma vüna di tendenz da la Refurma Radicala e al sa carateriza par refüdá ul dogma da la Trinitaa e la suva fermaziun da l'ünitaa da Díu e da la natüra ümana da Gesüü Crist, inscí cuma pal sò liberalismu in àmbit teulògich e sucial. Al representa mía una dutrina ünica, ma al gh'ha avüü diferent manifestaziun lungh la stòria. I ven cunsideraa teulugii ünitarist ul süburdinaziunismu, l'arianismu, ul servetismu, tra i òlt.


text:
Oscar Giannino
Oscar Giannino (Türì, 1 de setember del 1961) l'è ü giornalista e òm pulìtich italià, fondadùr e segretàre 'nfìna al 20 de fevrèr del 2013 de Fare per Fermare il Declino (FID). Come giornalista el se nempàsa suradetöt de pulìtica e de economìa.
Ol master a la Chicago Booth[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol 18 de fevrér del 2013 ol Luigi Zingales, profesùr a la Chicago Booth e fondadùr del partìt insèma al Giannino, 'l s'è dimetìt dòpo ì saìt che l'è mia ìra che 'l Giannino 'l gh'àbie ü Master in Corporate and Public Finance ciapàt pròpe a la Üniversità de Chicago, come menimà l'à dicc piö de öna ólta ach in televiziù. [1] [2]. Pròpe per chèsto 'l 20 de fevrèr del 2013 'l Oscar Giannino 'l s'è dimetìt da segretàre e 'l sò pòst l'è stài ciapàt da la Silvia Enrico.


text:
Faed
Faed (nom ufizial in talian: Faedo Valtellino) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.
Al gh'ha 564 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 4,8 km² e ona densità de 118 ab./km².
A l’è tacaa a Busaja, Muntagna, Piateda e Sundri.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Faed l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Gallenkirch
Gallenkirch a l'è un cumün svizzer del distret de Brugg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 133 abitant e una süperfiss de 1.4 km², e al se tröva a una altitüden de 565 meter sura al livel del mar.
El cumün de Gallenkirch a l'è tacaa ai cumün de Effingen, Linn, Unterbözberg.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gallenkirch l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1338 come Gallenkilch.
L'andament storegh de la popolazion de Gallenkirch l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Gallenkirch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official Website of Gallenkirch
- Gallenkirch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Castaneda
Castaneda a l'è un cumün svizzer del distret de Moesa. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 226 abitant e una süperfiss de 3.94 km², e al se tröva a una altitüden de 750 meter sura al livel del mar.
El cumün de Castaneda a l'è tacaa ai cumün de Buseno, Gron, Rorè, Santa Maria in Calanca, San Vitor, Verdabi.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Castaneda l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1295.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Castaneda l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
La rivincita dei Nerds
La rivincita dei Nerds (L'arvìnsida di Sfigâ) 'l è na cumèdia americàna dal 1984 ad Jeff Kanew.
Al film al gh'à abû tri séguit: La rivincita dei Nerds II - Nerds in paradiso dal 1987, La rivincita dei Nerds III - The next generation dal 1992 e La rivincita dei Nerds IV - Nerds in love dal 1994, sōl par la televiśiòṅ. In dal 2006 la Fox Atomic l'arév vlû far-'g anc 'n arfacimènt ma pò la gh'à dâ sù.
In dla culòna sunóna i s pōlan catàr, fra i àtar, i braṅ Burning Down the House di Talking Heads, Thriller ad Michael Jackson e We Are the Champions di Queen.
Sunt
Lewis Skolnick (Robert Carradine) e Gilbert Lowe (Anthony Edwards) i èṅ dū amìg par la pèl, ma anc di sfigâ sémpar drē a studiàr. I decìdan 'd iscrìv'r-as a l'università in dal cōrs 'd infurmàtica. Quànd i èṅ là i càtan subìt un grup ad studènt, śugadōr ad fùtbol ameicàṅ ch'i fànan part dn'asuciasiòṅ ciamàda "Beta Alpha", ch'i gh daṅ adòs rivànd anc a bruśàr-ag la cà ch'la gh fà da durmitòri. I dū ragàs, insém a di àtar cumpàgn sò para, i èṅ custrét a 'ndàr a durmìr in dla palèstra dla scóla.
I sfigâ i decìdan ad far-'g-la védar, tacànd cun al mét'r-as insém, cun al nóm ad "Lambda Lambda Lambda". I vōl'n anc butàr śò da la sò scrana al presidènt dal "Cunsìli Grèc", Stan Gable (Ted McGinley), òṅ di "Beta Alpha".


text:
Cervo (IM)
Cervo (en lìgure: O Çervo) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de Imperia.
El g'ha 'na popolasiù de 1 204 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 3,4 km² e 'na densità de popolasiù de 354 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Andora (SV), San Bartolomeo al Mare.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Cervo (Italia) l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Mudel:Demografia/Cervo (Italia)
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Mettmenstetten
Mettmenstetten a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Affoltern, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 13.11 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 4 377 abitant.
El cumün de Mettmenstetten al se tröva a una altitüden de 460 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Aeugst am Albis, Affoltern am Albis, Kappel am Albis, Knonau, Maschwanden, Obfelden, Rifferswil. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Mettmenstetten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Puzisiù del distrèt de Zurìgo.
Südiviziù del distrèt de Zurìgo.
El Distrèt de Zürigh l'è giü dei dùdes distrècc che fùrma el Canton Zurigo, en Svìsera. La popolasiù l'è 'n magiurànsa de lèngua todèsca e 'ndèl Dicember 2011 l'ìa de 376 990 abitàncc.
El töl dét töt el cümü de Zurìgo che l'è la piö grànda aglomerasiù ürbàna de töta la Svìsera.
El distrèt de Zurìgo l'è spartìt sö 'n dùdes parcc ciamàde pò a chèle distrècc e ognöna de chèste l'è dividìda 'n quartér (che 'n todèsch i g'ha nòm Quartiere)


text:
Diessbach bei Büren
Diessbach bei Büren a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Seeland, in de la region aministrativa omònima, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.30 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 891 abitant.
El cumün de Diessbach bei Büren al se tröva a una altitüden de 464 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Schnottwil, Wengi, Grossaffoltern, Lyss, Büetigen, Dotzigen, Büren an der Aare.
L'evoluzion de la popolazion l'è mostraa in de la tabela chi de sotta:
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Diessbach bei Büren in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Vereinigung für Heimatpflege Büren Distributor of publications about Diessbach and the Büren district
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Diessbach bei Büren in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Berg am Irchel
Mudel:Other places3 Cuurdinàde: 47°34′N 8°36′E
Berg am Irchel a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Andelfingen, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 7.06 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 586 abitant.
El cumün de Berg am Irchel al se tröva a una altitüden de 410 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Buch am Irchel, Flaach, Freienstein-Teufen, Rüdlingen (SH), Volken. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Berg am Irchel l'è menziunaa la prima volta inturen al 1100 col nom de Berga. In del 1243 l'è staa menziunaa col nom de Berge.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
- ^a insema a Gräslikon, che infina al 1855 l'eva part de Buch am Irchel.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Berg am Irchel in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
See-Gaster (distret)
El Distret de See-Gaster l'è giü dei òt distrecc eleturài (en todèsch: Wahlkreis) del Canton San Gal, en Svìsera, L'è stat creàt endèl 2003 e 'l corespónt precizamènt ai ex-distrècc See e Gaster.
L'è sitüàt endèla part ucidentàl de cantù, sö le spónde dei lach de Zurìgo e de Walensee, entrmès entrà le preàlpi Apezeléze e le Alpi Glarunéze. El cunfìna a nordèst col distret de Toggenburg, a sudèst col distrèt de Sarganserland, a sud col Canton Glaruna e coi distrècc de March e Höfe (Canton Svit), a òvest col distrèt de Meilen (Canton Zürigh), e a nordèst col distrèt de Hinwil (Canton Zürigh).
Cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distret de See-Gaster el g'ha 'na popolasiù de 63 106 abitàncc (dato del Dicember 2011), repartìcc en 14 cümü:
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a See-Gaster (distret) al Wikimedia Commons


text:
Remetschwil
Remetschwil a l'è un cumün svizzer del distret de Baden. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 2 017 abitant e una süperfiss de 3.88 km², e al se tröva a una altitüden de 524 meter sura al livel del mar.
El cumün de Remetschwil a l'è tacaa ai cumün de Bellikon, Künten, Niederrohrdorf, Oberrohrdorf, Spreitenbach, Stetten.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Remetschwil l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1184 col nom de Reimiswilare.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
Sac de gemecs
Al sac de gemecs l è un strüment müsical apartenent ala categuria dii Aeròfúnn. La sóa pruvenienza l è la Catalugna, al teritòri sitüaa süla còsta nòort-èst dala penisula Ibérica. Strüturalmeent al sac de gemecs l è cumpagn də óltar piv; l è cumpòst də un sac par l'aria (bot) indúa inn inserii əl buchín par bufá (bufador), tri burdún (bordò) e una diana (grall).
Cuma pər tücc i piv, indal sac de gemecs l'aria la vegn acümülava dentar un sac generalment fai sü cunt una pèl da cavrét rivultava cunt al peer da dent (cumpagn dii vécc ótar pa'l vin), carateristica pütòst cumün in tuta l'Euròpa urientala indúa sa drövan anca óltar tipi da pèll.
Una eccezziún la gh'è a Mallorca indúa la pèl l è mia rivultáva, al peer al rèsta da föra e l vegn rasaa. Dal cavrét a vegnan cüsii e saraa sü i scjamp dadré, inveci quèi dananz e l büs dal còll i rèsta dèrv. Indi büs dii scjamp dananz vegnan fissaa la diana (grall) e l buchín; indal büs dal còll al végn fissaa al scjüch da légn indúa sa inserissan i burdún (bordò).
Quèl che a súna chést istrüment al végn cjamaa sacaire indal teritòri Catalán, upüür xeremier indi Baleari.
Al sac de gemecs al végn sunaa in tücc i Paees Catalán, də quèi dala Catalógna dal noort fin al delta dal Ebro (terres de l'Ebre).
Da sòlit al strüment al vegn sunaa acumpagnaa da una speci də fláut tradizziunaal flabiol in furmazziún tipich də müsica pupulara cobla (un tipu lucaal də banda də paees) e anca in divèerz cumplèss folk.
Acòrdadüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al sac de gemecs l è un strümeent pensaa par suná a l'aria vèrta, par chésta resúm i sò elemeent sunòor, diana e burdúnn, i gh'á un vulüm e un timbru adatt a chésta cundizziún. I tunalitaa püssè cumün par l'acòrdadüra dal sac de gemecs in cumprees tra DoM e Do#M (prevalentemeent indal Principat de Catalunya, indi isúll da Mallorca e i isull Balears) e SiM indala Catalunya dal Nòort.
I burdún a fan nurmalmeent l acòort o al bass cuntinüü in fünziún da chesti tunalitaa.
Al burdún püssè luunch al sóna la tònica dal acòort dó utaaf sóta la tònica dala diana. Al burdún médi al súna la duminanta (una quinta sóra al burdún luunch) e al burdún püssè pinin al súna la tònica də un'utáva sóta la tònica dala diana.
Praticameent, se a gh'èmm una diana acurdava in Do4 (che al curispuunt ala quarta utáva dal piano), i burdún a sunaránn in Do2-Sol2-Do3. Chést acòort da tònica-duminanta-tònica l è mia esclüsiif dal sac de gemecs. Áltar strümeent gh'ann l'istéssa dispusizziún indal pedál bass (northumbrian small pipes, scottish highland small pipes e áltar), però chésti chi inn strüment de sala che gh'ann un vulüm sunòor bass e inn acurdaa in tunalitaa püssè graaf in cunfruunt al sac de gemecs. Chésti carateristich a fann dal sac de gemecs un strüment ünich dal punt da vista sunòr.
Al sac de gemecs al dí d'incöö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fin dèss nissün l á mai faa un sac de gemecs fedel al 100% al tipu uriginaal dii temp adré. A gh'è mia tanta ducümentazziún dispunibila e tanti mudèi a gh'ann di carateristich galizzián. Bén luntan dala gaita MIDI dal Hevia, al sac de gemecs l è dré, in ògni manéra, a incurpurá dii inuvazziún. A cumincjá dai sac sintetich, i püssè inuvatiif che gh'è (ga sumeja al GoreTex), che bütan föra l'ümit, pesan da men e gh'ann mia büsogn de manütenziún.
Esistan anca dii ancji da metáll, par i burdún, che gh'ann büsögn da menu lavurazziún però gh'ann dó incunvenieent in cunfruunt a quèi da cana: prima da tütt fan un sún legermeent metalich, pöö se la pressiún indal sac la aümenta (quaan, par esempi, sa incumincja a suná la diana upüür sa vöör fá i utaaf valt) la nòta la resülta un zich püssè valta da tunalitaa.
Un'altra innuvazziún l è al Politenko, un material sintétic cumpagn dal legn, gjamò druvaa dai Scuzzees. Anca la valvula de ritégn dal buchín la rüva dai nòst amiis dal Nòort (MC Valve), fin incöö i liütari a metevan semplicemeent un toch da pèll ma chésta innuvazziún l'á migljuraa da bún la tegnüva d'aria e dónca la diminüiss la fadiga dal sunaduur.
Liütari[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cuma strüment tradizziúnal al sac de gemecs al vegn custrüii dumá artisanalmeent da liütari, i püssè cunussüü inn:
- Jordi Aixalà
- Xavier Garcia Bosch
- Xavier Orriols
- Cesc Sans
- Miguel Angel Ortiz
- Pep Toni Rubio


text:
69
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Se süceden quater imperadur ruman: Galba, Utun, Viteli e Vespasian.
- 22 12 - Roma (Italia): cun la mort de l'Auli Viteli, el Vespasian el deventa imperadur ruman dopu che -l'istess an- el Tiberi Alessander, prefett d'Egit, el pruclamass a Alessandria.
Nassiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 22 12 - Roma (Italia): Auli Viteli, imperadur ruman, mort sassinaa a Roma dal general Prim.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Spéce
En biulugìa, se ghe dà nòm spéce (del latì species) a ògna ü dei grùpi endèi quài se divìt i zèner, cioè, la limitasiù del genèrich endèn ámbito morfologicamènt coerènt. En biulugìa, 'na spéce l'è l'unità de bàze de la clasificasiù biològica.
'Na spéce se la defenés de spès come 'n grùpo de organìsmi che i è bù de 'ncruzàs e fà nàser 'na discendènsa fèrtil. Endèna bùna part dei càzi, chèsta definisiù l'è adeguàda, però de spès se dopèra apò a critéri piö percìs o che diferènsia de piö amò, per ezèmpe sö la bàze de la corispondènsa del DNA o la prezènsa de aspècc de local-adatamènt specìfich.
I nòm de üzo genèrich (nòm popolàr) per i taxa de le piànte e de le bès-ce i corespónt a le ólte a le spéci: per ezèmpe, “liù”, “caàl” o “luertìs”. Ma l'è mìa sèmper isé: per ezèmpe, la paròla “cèrf” la se referés a 'na famìa de 34 spéci diferènte.
Stória del concèt de spéce[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El tèrmine "spéce" 'l se referés a tré concècc diferèncc ma relasiunàcc. El ranch spéce, che l'è 'l leèl piö bas de la tasonomìa segónt el Linèo; i taxa spéce, che i è 'n grùpo de organìsmi discriìcc e asegnàcc a la categurìa "spéce", e le spéci biològiche che i è ènti bù de evòlver.
'Na ólta le spéci i éra definìde come indivìdui che se 'nsomeàa 'ntra de lur e che i se diferensiàa dei indivìdui che apartignìa a le ótre spéci per discontinuità morfològiche, cioè, le spéci le ch'ìa esènse imutàbii, che le apartignìa, segónt la filozofìa aristotélica-platònica, al mónt de le edèe. Chèsta concesiù l'ìa per fórsa fisìsta, cioè la sò esènsa l'ìa permanènta. Endèl medioévo, s'è consolidàt la interpretasiù creasiunìsta 'ndèla qual ògna spéce l'ìa 'na unità d ela creasiù, caraterizàda de la sò esènsa. L'ìa 'n realìsmo idealìsta.
El nominalìsmo 'l g'ha ìt le sò raìs endèl sècol XIV col Guglièlmo de Ockham. Chèsta dutrìna la segnalàa che ezisrìa nesöna entità 'ntramès al tèrmine e i indivìdui ai quai chèsto 'l se riferìa, cioè, izistìa apéna i indivìdui. Segónt chèsta dutrìna, le spéci i è fröt de la nòsta rasionalità e 'l concèt de spéce se 'l dopèra apéna col fì de ragrupà i indivìdui segónt la 'nsomeànsa e dàga 'n nòm. En póche paròle, el nominalìsmo el reconós mìa le spéci come entità reài. Linèo e John Ray, de l'ótra bànda, i sustignìa l'edèa del caràter discrét e del posèso de atribùti ogetìf de le spéci, que le primitìa la sò delimitasiù, cioè, el realìsmo de le spéci. A pàrter de la püblicasiù l'urìgin de le spéci del Charles Darwin endèl 1859, se g'ha cuminciàt a cunsiderà le spéci come 'n ensèma de popolasiù morfologicamènt variàbii e co la capacità de evòlver. El concèt aristotélich-lineà l'è stat en pó a la ólta sustitüìt de 'na concesiù evolutìva bazàda sö la selesiù natüràla e 'ndèl izolamènt reprodütìf.
A metà del sècol XX s'è afermàt dò puzisiù respèt a le spéci: el realìsmo evolutìf e 'l nominalìsmo. Chèsti öltem i sustignìa che 'ndèla natüra izistìa apéna i organìsmi individuài e segónt i tasònomi evulutìf le spéci i éra entità reài de la natüra e le custitüìa unità de la evulusiù. A pàrter dei agn '80 s'è afermàt la puzisiù realìsta respèt a le spéci biològiche, ensèma al apròcio filogenétich de la clasificasiù.[1]
Concècc de spéce[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Spéce biològica (de Dobzhansky [2], 1935 y Mayr [3], 1942). Segónt chèsto concèt, la spéce l'è 'n grupo (o popolasiù biològica) natüràl de 'ndivìdui che i pöl encruzàs 'ntra de lur, però che i è izolàcc reprodutivamènt dei óter grupi che se 'nsomèa. Chèsto l'è 'l concèt piö largamènt acetàt e col consèns piö larch, perloméno 'ntra i zoòlogi. El ciapà 'na spéce come biològica, l'implica del pónt de vìsta evulutìf acetà che l'è 'na popolasiù reprodutivamènt izolàda, cioè la costetöés 'na lìnea evolutìva separàda e che l'è rinforsada de 'na série de bariére che le pöl véser de tipo geogràfich o biològico. La spéce biològica l'è lìbera de curìga dré al sò córs segónt i procès genétich le 'nflöènse ambientàle che le próvoca i va,biamèncc evolutìf. Le caraterìstiche de chèsto concèt le i a rènt inaplicàbil a organìsmi fòsii. E pò amò, gh'è de le limitasiù respèt a chèi organìsmi che se reprödös asesualmènt (per apomixia: tipo de partenogènesi) quach spéci de rotìfer (organìsmi microscòpich), molùschi, artròpodi, vertebràcc (quac pès e lözèrte del zèner Cnemidophorus e Aspidoscelis Reeder 2002) e 'na quach piànta vascolàr. Gh'è apò divèrsi càzi de ibridasiù endóche vé fó 'na dicendènsa fèrtil e che le rèsta cóme unità genétiche e evolutìve indipendèncc. L'è 'l càzo de ergöne piànte vascolàr endóche l'ibridasiù l'è 'na ròba bastànsa frequènta.
- Spéce evolutìva (de Wiley, 1978).[4] l'è 'na discendènsa ('na sequènsa ancestro-descendènta) de popolasiù o organìsmi che manté la sò identità diferènta de ótre discendènse e che le g'ha le sò tendènse stòriche e evolutìve perticolàr. Chèsto concèt l'è diferènt de chèl de prìma perchè l'è l'izolamènt genétich atuàl piö che chèl potensiàl, el critério per riconóser le spéci. E 'l cunsìdera che denàcc a l'ezistènsa de bariére geogràfiche o biològiche, el flùso genétich 'ntra le stèse el sarà isé bas che se generarà 'na divergènsa genética (cladogènezi). El concèt de spéce evolutìva el té cönt che la evulusiù cladogenética la pöl véser reticulàda. Chèsto 'l völ dì che chèle popolasiù che 'n prensépe s'è separàt e che le g'ha cuminciàt a diferensiàs geneticamènt, le pöde turnà a convèrger e reünìs, rómper l'izolamènt e dà urìgin a spéci ìbride de le quàle pöl saltà fò 'na popolasiù che la pöde véser ricunusìda come unità 'ndependènta. Apò a la concesiù evolutìva gh'è stat mitìt deànti divèrse obiesiù:[5] 1) la pöl véser aplicàda apéna a spéci monotìpiche, isé che ògna izolamènt geogràfich el g'harès de éser tratàt come 'na spéce diferènta; 2) gh'è mìa critéri empìrich che i permète de oservà tendènse evolutìve endèl regìster fòsil; 3) la definisiù evolutìva l'è mìa pràtica endèla demarcasiù de le cronospéci.
- Spéce morfològica.[6] Segónt chèsta concesiù, ògna spéce l'è distinguìbil de chèle che se 'nsomèa per mès dei sò aspècc morfològich. Chèsto concèt de spéce el g'ha risiìt nömerùze crìtiche.[7] Prim de töt, la definisiù morfolàgica la té mìa cönt sèrte proprietà comportamentài e ecològiche. Segónda ròba, i caràter morfològich mìa sèmper i permèt de reconóser 'na spéce: de 'na bànda gh'è 'n mòcc de spéci diferènte, suratöt tra i protozòi, che i è morfologicamènt quàze precìze. I è ciamàde spéci crìptiche o “spéci sorèle” (Mayr 1948); de l'ótra bànda, gh'è divèrsi tìpi morfològich dét endèna stèsa spéce, per vìa de la variasiù genética individuàla (spéci polimòrfiche) o al fat che le apartègne a categorìe biològiche diferènte, compàgn de l'età o 'l sès.
- Spéce filogenética (de Cracraft, 1989).[8] Chèsto concèt el reconós come spéce ògna grùpo de organìsmi endèl quàl töcc i organìsmi i cundivìt en ünech caràter derivàt o apomàrfich (mìa prezènte endèi sò predecesùr o afìni). Se chèsto concèt el fös aplicàt con rigùr, popolasiù locài aisebé che le sìes arènt giöna a l'ótra le sarès consideràde spéci diferènte per vìa del fat che ògna popolasiù la pöl vìga variancc genético-moleculàr üniche.
- Spéce ecològica (de Van Valen, 1976).[9] Segónt chèl concèt ché, la spéce l'è 'na discendènsa (o 'n ensèma de discendènse emparentàde strète) che l'òcupa 'na zòna adatatìva apéna apéna diferènta endèla sò distribusiù de chèle che aparté a ótre discendènse, e che 'n piö la se svelöpa en maniéra 'ndependènta de töte discendènse stabilìde föra de la sò àrea bio-geogràfica de distribusiù. En chèsto concèt, la concesiù de nìchia e escluziù competitìva i è 'mportànte per spiegà come le popolasiù le pöde véser dirète a ambièncc determinàcc e otègner come rezültàt divergènse genétiche e geogràfiche fondamentài en fatùr specificamènt ecològich. Sö chèsto aspèt, gh'è stat dimustràt per bé che le diferènse 'ntra spéci tat de fùrma come de comportamènt i è de spès relasiunàde co le diferènse de risórse ecològiche che la spéce la sfröta. L'ensèma de le risórse e dei habitat sfrötàcc dei mèmber de 'na spéce 'l costetöés la nìchia ecològica de chèla spéce lé e mìa de 'n ótra, e isé, a ardàl sóta 'n óter àngol, la spéce ecològica l'è 'n ensèma de indivìdui che sfröta 'na nìchia specìfica. I leèi de diferènsa, en chèsto sènso, i sarà 'n funsiù del leèl de difereènsa de la nìchia o la discontinuità del ambiènt. Per ezèmpe, dei parasìti emparentàcc entrà de lùr e che i g'ha la sò nichia dét endèn òspite (endoparasìti) i riarà a ìga diferènse '0ntrà de lur, en funsiù de quat che i è diferèncc i sò òspiti endèla sò murfulugìa, abitüdin, risórse, ecc.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Crisci, J.V. 1981. La especie: realidad y conceptos. SYMPOSIA, VI Jornadas Argentinas de Zoología, La Plata. Pp. 21-32. Reeditado en: Llorente Bousquets, J. e I. Luna Vega (eds.) "Taxonomía biológica". Fondo de Cultura Económica, Universidad Nacional Autónoma de México. Pp. 207-225. 1994.
- ↑ Dobzhansky T. 1937. Genetics and the origin of species. Columbia University Press, New York .
- ↑ Mayr, E. 1942. Systematics and the origin of species. Columbia Univ. Press, New York.
- ↑ Wiley, E. O. 1978. The Evolutionary Species Concept Reconsidered. Systematic Zoology, Vol. 27, No. 1, pp. 17-26.
- ↑ 1996. What is a species, and what is not? Philosophy of Science 63 (June): 262-277
- ↑ Cronquist, A. 1978. Once again, what is a species? p. 3–20. In: J. A. Romberger (ed.), Biosys-tematics in agriculture, Allenheld, Osman and Company, Montclair, NJ.
- ↑ Mayr, 1978
- ↑ Cracraft, J. 1989. Species as entities of biological theory. Pp. 31-52 in What the philosophy of biology is: the philosophy of David Hull (M. Ruse, ed.). Kluwer Academic Publ., Dordrecht.
- ↑ Van Valen, L. 1976. Ecological species, multispecies, and oaks. Taxon 25:233–239.


text:
Dörflingen
Dörflingen l'è un cumün svizzer del Canton Sciafüsa. El gh’ha pressapoch 857 abitant e una süperfiss de 5.82 km², e 'l se tröa a una altitüden de 451 meter sura 'l nivel del mar.
El cumün de Dörflingen l'è tacaa ai cumün de Büsingen am Hochrhein (DE-BW), Diessenhofen (TG), Gailingen am Hochrhein (DE-BW), Gottmadingen (DE-BW), Sciafüsa, Thayngen.
Cuntegnüü
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dörflingen l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1264 cunt el nom de Dorfelingen.[1]
L'andament istoregh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi desuta:[1]
Galeria de foto[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dörflingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Al Turbi
Al Turbi (Retorbido in talian) l'è un cumün de la pruvincia de Pavia che'l fà 1 522 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 11,7 km² e ona densità de 130 ab./km². U se tröva int l'Ultrepò Paves, arent a indè che la Vala Stafura la sbuca fö int la pianüra.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun dal Turbi l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.
-


text:
Archeologî
Artéccol in dialatt bulgnais
L'archeologî (o siänza dî ritrovamént) l'è una siänza umèna ch'la stûdia i schèv e i materièl lasè dai òmen: quî, nèv, cà, sît... Par fèr st'amstîr l'archeòlog l'à bisåggn d'na moccia ed mèz, ed strumént par fèr äl dataziån in laboratòri druvànd al carbån 14, l'à da savairen ed dendrocronologî, e vî acsé. An s scurdän brîsa anch i scrétt cuntempurèri ai sît studiè. Aitands con sti mèz l'archèolog l'è bån d'analizèr i materièl par strulghèr i ligâm strai òmen e indòvv l'à abitè.
L'archeologî in Emégglia-Rumâgna[modifica | mudéfica la surzéia]
In Emégglia-Rumâgna ai é 'na moccia ed sît archeològich. Onn dî pió famûs l'è in Pruvénzia ed Bulåggna, par dîrla méj a Marzabòt, indovv ch'a i é la zitè etróssca ed Mîsa. Po dåpp ai sré anche Luceria e Claterna, däl vèci zitè abandonè ai ténp di Romàn.


text:
Vovray-en-Bornes
Vovray-en-Bornes l'è 'n cümü fransés de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància sud-orientàla. El fa part del cantù de Cruseilles, del circondàre (arrondissement) de Saint-Julien-en-Genevois e del dipartimènt de l'Alta Savoia. El g'ha 'na popolasiù de 377 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 6,57 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 656 méter a 'na altèsa màsima de 1348 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Montélimar
Montélimar l'è 'na citadìna franséza de la regiù Rhône-Alpes, endèla Frància meridiunàla. L'è capolöch dei cantù de Montélimar-1 e Montélimar-2 e la fa part del circondàre (arrondissement) de Nyons e del dipartimènt de la Drôme.
La g'ha 'na popolasiù de 35 372 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 46,81 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 56 méter a 'na altèsa màsima de 213 méter söl leèl del mar.
L'è 'na citadìna türìstica cunsideràda la pórta setentriunàla de la Provènsa ma l'è ligàda del pont de vìsta stòrich pò a la regiù geogràfica del Delfinàt.
L'è rinomàda per el sò nougat che l'è 'na varietà locàl de turù.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
'Abitàncc censìcc


text:
Burgh Pariö
Burgh Pariö (nom ufizial: Borgo Priolo) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 1 394 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 29,0 km² e ona densità de 48 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Burgh Rat, Crëvgnan, Cästegiu, Fortünagh, Muntalt, Mumbèl, Montsegal, La Roca e La Turassa.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Burgh Pariö l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Marcarìa
Marcarìa (nòm uficiàl en Italià: Marcaria) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Lombardìa, en Pruvìncia de Màntoa.
El g'ha 6 752 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 89,7 km² e 'na densità de 75 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Aquanégra, Borchfòrt, Bòsul, Castlüch, Cürtatùn, Gasòlt, Gasöl, Redundèsch, San Martèn e Viadàna.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer de abitàncc del cümü de Marcarìa l'è mustrat endela tabèla ché de sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Matemàtega
La matemàtega al è chela sienza che la stüdia di mudell da strütüra da còorp astrata e da le relazziú che s'i stabiliss intra da luur (da la parola derivada dal Greech uάθnua, máthema: sienza, cugnussenza, aprentissagg, uaθnuatιkoς).
Malgraa che la gh’àbies di mültipel üüs in d’otre sienze e dissipline (fisc particülarmeent in la Físega), e la tràtes di relazziú ch’i pöö sembrá evidente, i matemàtich da prima i pustüla (vidé assioma), e dapress i dedüiss e demustra. La matemàtega l’è mia cunsiderada una sienza sperimentala. I matemàtich i söö definí e investigá strütüre e cuncett astratt par da le resú pürameent da deent a la matemàtega, gja che tale strütüre i pöö pruvidé, par esempi, una generalizazziú eleganta, u un utiil ütil par di càlcüj frequeent. Da plüü, un bell puu da matemàtich i stüdia le suve àree da preferenza simplismeent par da le resú estétiche, videent inscí la matemàtega cuma una furma d'aart in cüünt d'una sienza pràtega u aplicada (apó si le strütüre che i matemàtich i investiga i gh’a fisc da spess la suva urígen in usservazziú da la natüra).
La matemàtega a l’è una aart, però apó una sienza da stüdi. Infurmalameent, sa pöö afirmá che la matemàtega al è ul stüdi di «nümar e símbuj», i.e., la investigazziú da strütüre astrate definide da manera assiumàtica duvraant la lògica e la nutazziú matemàtega.
Al è apó la sienza da le relazziú spazziale e quantitative. Sa trata da relazziú esate che i esiist intra quantitaa e magnitüde, e di métude par le quale, d'acordi cun cheste relazziú, le quantitaa cercade i è dedüíbile a partí d'otre quantitaa cugnussüde u pressüposte. Di òolt puunt da vista sa i pöö truvar in la filusufía matemàtega
Al è frequeent truvá vargü ch’al descriif la matemàtega cuma una sémplis estensiú di linguagg natüraj ümà, che la dövra una gramàtica e un vocabülari definii cunt estrema precisiú, ul prupòsit da la quala al è la descrizziú e esplurazziú da relazziú cuncetüale e físiche. Da recent, malgraa cheest, i prugress íntal stüdi dal lenguagg ümà i apunta a una otra furma da i analizá: i linguagg natüraj (cuma ul Lumbaart, ul Català e ul Francées) e i linguagg furmaj (cuma la matemàtega e i linguagg da prugramazziú) i è da le strütüre da la nata bàsicameent diferenta.
Cuntegnüü
Categuríe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa diis che a la matemàtega i è assée tré àmbit:
- Àlgebra (cun l'Aritmética).
- Geumetría, (cun trigunumetría e sezziú còniche).
- Anàlisi matemàtega, in la quala sa i dövra lètere e símbuj; sa töö deent la geumetría analítica e ul càlcül.
(Vargü, spescjalameent i prubabiliist, i gjunta a chesta lista ul càlcül da prubabilitat).
Cadascüna da cheste categuríe sa la dividiss al sò tuurn in:
- püra u astrata, indúe sa i cunsidera le magnitüde u quantitaa astratameent, senza relazziú cun la matéria;
- aplicada, che la trata le magnitüde cuma süstanza da còorp materiaaj, e par cunsegueent sa la relazziuna cun cunsiderazziú físiche.
Malgraa le nümeruse branche da la matemàtega i síes fisc interelazziunade; a gh’è chí una lista da sezziú che a pudemm cunsiderá íntal sò stüdi:
Fundameent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Filusufía da le matemàtega - Intüizziú matemàtega - Custrutiviism matemàtich - Fundameent da la matemàtega - Teuría di cungjuunt - Lògica simbòlica - Lògica difüsa - - Teuría da le categuríe - Pröva di teureem - Assiumàtega - Indüzziú
Nümar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Nümar - Nümar natüraal - Nümar intreegh - Nümar razziunaal - Nümar irazziunaal - Nümar reaal - Nümar cumpless - Quaterniú - Utoniú - Sedeniú - Nümar ipereaal - Nümar infinii - Dígit - Sistema da nümerazziú - Nümar p-àdich
Matemàtega dal scambi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Càlcül - Càlcül veturiaal - Anàlisi - Equazziú diferenziala - Sisteme dinàmich e teuría dal caos - Lista da funziú - Lugariitm
Anàlisi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Strütüre matemàteghe[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Àlgebra astrata - Teuría di nümaar - Àlgebra cumütativa - Geumetría algebràica - Teuría di grupp - Munòit - Anàlisi - Tupulugía - Àlgebra lineara - Teuría di graaf - Teuría da le categuríe
Spazzi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Teuría da feixos (tradüzziun)
- Geumetría algebràica - Geumetría diferenziala - Tupulugía diferenziala - Tupulugía algebràica - Àlgebra lineara - Quaterniú e rutazziú íntal spazzi
Matemàtega finita[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cumbinatòria - Teuría di cungjuunt - Stadística e Prubabilitaa - Teuría da la Cumpütazziú - Matemàtega discreta - Criptugrafía - Teuría di graaf - Teuría di zöögh
Matemàtega aplicada[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Teureem e cungetüre famuse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Darée teurema da Fermat - Ipòtesi da Rieman - Ipòtesi dal cuntínü - Classa da cumplessitaa P e NP - Cungetüra da Goldbach - Cungetüra di nümar primm gjümej - Teureem d'incumpletezza da Gödel - Cungetüra da Poincaré - Argumeent da la diagunala da Cantor - Teurema da Pitàgura - Teurema fundamentaal dal càlcül - Teurema Fundamentaal da l'àlgebra - Teurema di quàtar culuur - Lema da Zorn - Identitaa d'Euler.
Stòria da la matemàtega. Ul muunt di matemàtich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Stòria da la matemàtega - Matemàtich - Medaja Fields - Millenium Prize Problems - International Mathematical Union - Matemàtega íntal muunt - Matemàtega a Bisanzi - Matemàtega in l'Islam da l'etaa mediana
Matemàtega recreativa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Vidée apó l'artícul principaal sura Stòria da la matemàtega
Stòricameent, la matemàtega la töö furma cun la finalitaa da fá i càlcüj íntal cumeerz, par mesürá la tera e par previdé i avenimeent astrunòmich. Cheste tré necessitaa i pöö vess relazziunade in certa furma cun la südivisiú àmpia da la matemàtega íntal stüdi da la strütüra, ul spazzi e ul scambi.
Ul stüdi da la strutüra al scumenza cuj nümar, inizzialameent i nümar natüraj e i nümar intreegh.
Le régule ch'i cumanda le uperazziú aritméteghe s'i stüdia in l'àlgebra elementara, e le prupieta plüü prufunde di nümar intreegh s'i stüdia in la teuría da nümaar. La investigazziú da métude par resòolf equazziú la porta al caamp da l'àlgebra astrata. L'impurtaant cuncett da vetuur, generaalizaa a spazzi veturiaal, al è stüdiaa in l'àlgebra lineara, e al partegn a le dò branche da la strutüra e dal spazzi. Ul stüdi dal spazzi al urígina la geumetría, prima la geumetría euclidéa e dapress la trigunumetría.
La cumprensiú e descrizziú dal scambi in variàbila mesüràbila al è ul tema centraal da le sienze natürale, e dal càlcül. Par resòolf dij prubleem ch'i sa dirigiss in furma natürala a da le relazziú intra una quantitaa e la suva tassa da scambi, e da le sulüzziú a cheste equazziú, s'i stüdia le equazziú diferenziale.
I nümar druvaa par representá le quantitaa cuntínue i è i nümar reaj. Par stüdiá i prucess da scambi s'al dövra ul cuncett da funziú matemàtega. I cuncett da derivada e integrala, intrudüii par Newton e Leibniz, i representa un palpée cjaaf in cheest stüdi, che sa al denomina Anàlisi.
Par da le resú matemàteghe, al è cunvenieent par un bell puu da fí d'intrudüí i nümar cumpless, vargot ch'al dà löögh a l'anàlisi cumplessa.
L'anàlisi funziunala la cunsistiss a stüdiá prubleem la incògnita di quaj al è una funziú, la pensaant cuma un puunt d'un spazzi funziunaal astrat.
Un caamp impurtaant in matemàtega aplicada al è la prubabilitaa e la stadística, ch'i permett da dá la descrizziú, l'anàlisi e la predizziú da fenòmen ch'i cumporta variàbil aleatòrie e che s'i dröva in tüte le sienze.
L'anàlisi nümérica la investiga le métude par realizá i càlcüj int i urdinaduur.


text:
Yuan
El yuan l'è una denominazzión de la valuta cinesa, che la se ciama renminbi (in cinés, "la moneda del popol").[1]
Bisogna semper dì "yuan" quand che se drova on numeral. Se dis "tri yuan" e minga "tri renminbi", ch'el sarìa on errór bell e bon. Però se se parla de la moneda in general, se dovarìa dì el "renminbi". Domà che gh'è proppi nissun ch'el faga inscì. Disen tucc "yuan" e via andà.
El yuan el se divid in 10 yao (ciamà anca "mao", on nomm tradizzional ch'el vegn minga del nomm de Mao Zedong).
La parola "yuan" la indicava in origin ona moneda d'argent che la correspondeva al "pezz de vott" de l'America del Sud spagnoeula e al dollar american, che de fatt in lengua cinesa el se ciama "mei yuan" (mei=american).
El renminbi el gh'ha minga on gran significaa internazzional, ma el comincia a veghel.


text:
Gorgonzoeula
Gorgonzoeula (Gorgonzola in Lengua italiana) l'è on comun de la Provincia de Milan con 19 953 abitant.
Probabilment el sò nòmm el vegn de la dea Concordia, trasformaa in Concordiola e dòpo Gorgonzola.
Gh'è dò fest principal in del paes: quella del formagg Gorgonzoeula, a la fin de settember, e quella de Santa Caterina, al 25 de november
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Gorgonzoeula l'è mustraa in de la tabela chi de sutta:
Abitàncc censìcc


text:
Aisone
Aisone (en piemontés: Aison) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Piemónt, en Pruvìncia de Cuneo. El g'ha 257 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 36 km² e 'na densità de 7 ab./km². El cunfìna coi cümü de Demonte, Valdieri, Vinadio.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Ales
Ales (inscì anca in Piemuntes; Alice Castello, ma antigament Alice Inferiore, in Italian; in tücc i cas l'acent el va in sü la a) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 2 724 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 24,8 km² e ona densità de popolaziun de 110 ab./km².
El paes el se tröva al cunfin cun la Pruvincia de Biela (cumün de Cavajà, Ropul e Viverun) e 'l fa part de la Diocesi de Ivrea.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Ales l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Mastrils
Mastrils a l'è un cumün svizzer del distret de Landquart. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 556 abitant e una süperfiss de 7.98 km², e al se tröva a una altitüden de 550 meter sura al livel del mar.
El cumün de Mastrils a l'è tacaa ai cumün de Bad Ragaz (SG), Igis, Maienfeld, Pfäfers (SG), Untervaz, Zizers.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Mastrils l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1318 col nom de Ponstrils.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Mastrils in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
20 12
Ol dé 20 de dezèmber l'è 'l 354 ( 355 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 12 dé a finí l'an.
Ul dí 20 de dezèmber al è ul dí da pòost 354 ( 355 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 12 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1974 - Andorra la Vella (Andorra): se l' inaügüra la Biblioteca Nassiunala d'Andorra.
2003 - Barcelona: Pasqual Maragall al tö possessiú come president d127 de la Generalitat de Catalunya.
1803 - Nöa Orleans (la Louisiana, i Stacc Ünicc): al palau del Cabildo se la sélebra la serimònia de sessiú de la Louisiana aj Stacc Ünicc per part de Fransa, segunt l'acord de véndita signat ol 30 04 del istess an intra Napoleú e ol president Nord-americà Thomas Jefferson.
1860 - Colúmbia (Carolina del Süd, i Stacc Ünicc): l'Assemblea del stat la declara dissolta la üniú con i Stacc Ünicc, fat ch'al descadena la Guèra de Secessiú.
1940 - Washington (i Stacc Ünicc): Roosevelt al tö possessiú per la tersa ölta de la càrega de president.
1973 - Madrid (Spagna): la banda teroresta ETA la sassina con öna bomba ol president del goèrn Spagnöl Luis Carrero Blanco.
1987 - Larry Wall al distribüiss la pröma versiú del lenguas de programassiú Perl (Perl 1)
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1927 - GeoJe (GyeongSangh, Corea del Süd): Kim Young-sam, president de Corea del Süd.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Saragoza
Saragoza (Zaragoza in spagnöl e aragunes; Saragossa in catalan, ingles e in tudesch; Saragozza in italian; Saragosse in frances; Cæsaraugusta in latin; سرقسطة/Saraqusta in arab ) a l'è una cità de la Spagna, la capital de la Cumünità Utonuma de l'Araguna.
La gh'ha 682.283 abitant (2008). Orione Aceti viene in estate
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è el Juan Alberto Belloch.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Saragoza a l'è gemelada cun:
- Betlem, Palestina
- Biarritz, Francia
- Coimbra, Purtugal
- La Plata, Argentina
- León, Nicaragua
- Móstoles, Spagna
- Pau, Francia
- Ponce, Portorico
- Tijuana, Messich
- Zamboanga, Filipinn
- Zaragoza, Guatemala
castel baronia


text:
Vincenzo Gioberti
El Vincenzo Gioberti (Turin, 1801 - Paris, 1852) l'è staa on prett, politigh e filosof.
L'è staa faa prett in del 1825 e 'l s'è miss con la Giovine Italia e in del 1833 l'è scappaa in Francia per scampà ona repression. Dopo che 'l s'è slontanaa del Mazzini, in del 1843 l'ha scritt giò el liber Del primato morale degli Italiani (del primatt moral di Italian). Lù el sostegneva che l'Italia, inveci de ona repubbliga centralizzada, la gh'eva de vess ona federazion sotta la guida del Papa.
L'è staa president del Consili del Regn de Sardegna in di agn 1848-1849, ma l'è minga riessii a tirà foeura ona politiga ben ciara. Dopo de la sconfitta de Novara, el s'è retiraa in Francia.


text:
Pruvincia de Vares
- Süperfiss: 1.199 km²
- Pupulazziun (2001): 812.477 ab.
- Densitaa: 678 ab./km²
- Nümer de cumün: 141
- Capitaal (pup. 2001): Vares (80.511 ab.)
Punüda int la Lumbardìa ucidentala, e bagnada a Ovest del Lagh Magiur, la cunfina a Est cunt el Cantun Tesin, a Süd cunt la Pruvinzia de Milan e a Süd-Ovest cunt la Pruvinzia de Nuara.
La püpart del sò teritori l'è fáa sü de runch (46%) e de muntagn (32%); i toch de pianüra se tröen dumà int la part püssée a süd. Una carateristega del teritori varesòt l'è 'l gran nümer de lagh: el Lagh Magiur l'è 'l püssee grand, ma gh'è anca 'l Lagh de Vares e 'l Lagh de Munáa.
La gent la viv asquas tüta int i toch (de pianüra): i center abidáa püssée grand hin Vares, Büst, Galaráa, Sarogn e, in sül lagh, Lüin.
L'ecunumìa de la pruvinzia l'è bela forta: anca se l'agricultüra al didincö la dà 'l pan a ben poca gent, l'è ben mudernisada e intensiva (fiur, agricultüra in sèra, e.i.v.); l'indüstria che l'è ben spantegada in sü tüt el teritori, a l'è forta suratüt in di broch tessij, eletrumecanegh, chimegh, e erunategh (basta dumà pensà a l'Aermacchi a Venegon e l'Agusta a Samaraa). Pö, al didincö, el setur di servizzi el giüga un röl semper püssée impurtant. Anca 'l Türisem 'l ciapa semper püssée pè, suratüt int i paisit lacüster. Bögna pö desmentegass nò de la Malpensa, vün di erupòrt püssée grand e impurtant d'Itàlia, e ben cugnussüü a nivell ürupee.
La lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La lengua ufizial l'è l'italian.
La lengua lucal, inscambi, l'è 'l lumbard, precisament quel ucidental. El dialet de Vares (ciamaa anca busin) l'è pütost vesin al mudel milanes, anca se 'l gh'ha una quai divergenza, suratüt del punt de vista funetegh. El varesot el furma un continuum bel ciar cunt el cumasch e cunt el lüganes. La zona meridiunal inveci la parla el büstoch, un olter dialet ucidental che però el gh'ha di carater uriginai ben marcaa. In de la riva setentriunal del Lagh Magiur se pöden truà di dialet che se vesinen püssee al mudel tesines pütost che a quel de la cità de Vares.


text:
Jean-Baptiste Jules Bernadotte
Jean-Baptiste Jules Bernadotte, dopo conossuu 'me Carlo XIV Giovann de Svezia e Carlo III Giovann de Norvegia (in svedes: Karl XIV Johan; in norveges: Karl III Johan; Pau, Pyrénées-Atlantiques, 1763 - Stuculma, 1844) l'è staa on general frances e poeu re de Svezia e de Norvegia.
L'ha scominciaa la soa carrera militara in de l'esercit frances in del 1780 e in del 1794 l'è vegnnu general.
L'ha combattuu in sul Reno (col vincc a Limburgh in del 1796) e duu ann dopo l'è staa scasciaa via per avè criticaa la guerra contra la segonda coalizion. El s'è sposaa con la Desirée Clary.
Tornaa in de l'esercit, l'ha combattuu ben a Austerlitz, ma in del 1807 l'è staa scasciaa foeura anmò 'na volta per come 'l s'è comportaa a Jena (indove l'è minga 'ndaa a vuttà el Napoleon) e a Auerstädt (indove l'ha minga vuttaa el Davout). El s'è salvaa domà perchè 'l Davout l'è riessii istess a vincc, e perchè la Clary l'era stada on'amanta de l'imperador.
Tornaa ancamò 'na volta l'è riessii a vincc contra i Prussian a Lubecca e poeu a Mohrungen, Spanden e Linz, ma per la terza volta l'è staa mandaa via, dopo la battalia de Wagram.
Però l'è staa eleggiuu princip de Svezia, indove che 'l Carlo XIII a l'era senza fioeu. L'ha mettuu la soa forza militar al servizzi del sò paes noeuv.
De princippi el s'è mostraa amis di Frances, ma quand che quei là hann occupaa la Pomerania, che l'era svedesa, in del 1812 l'ha scominciaa a cambià leanz. In del 1813 l'ha tolt part a la Campagna de Germania contra el Bonapart, col batt l'Oudinot a Gross Beeren e 'l Ney a Dennewitz, poeu l'ha tolt part a la Battalia de Lipsia. Però poeu dopo l'è pù combattuu contra el sò vegg imperador.
In del 1814 la Svezia l'ha nettuu la Norvegia e in del 1818 el Bernadotte l'è vegnuu re. La soa dinastia l'è sul trono de Svezia anca al dì d'incoeu.


text:
America
L'Amèrica l'è vün di countinent, costituìi de vüna part al Nord, vüna al Sud, e un tuchel al cènter, che l'è en pratica un istmo.
La se estend da la latitùden del 82° parallel N (en Groenlandia) fin al el 56° S (Cap Horn, ent la Terra del Foeg, Patagonia); en loungitùden inves la va dal meridian 29° W (un'isouleta che la fa part del Brasil) al 178° E (la püüsse ucidentala de le ìsule Aleutine, che se tröven per un toc ent l'emisfer est del mont). La so superfis l'è de 42.224.000 km².
Territori[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sia la part a nord, che quella a sud èn caracterisad de l'aveir-g le mountagne a oucident (le Mountagne Rouçouse ent el nord e la Courdeyeira de le Ande ent el sud) e una pyanura (ou magara, coum ent el nort, un aultopyan che el se sbassa un grizinin a la voelta man-a-man che se va envers oul mar) a ourient.
L'Amèrica Centrala l'è faita de una part countinentala (cyamada ìstmica) e de una part in mez al Mar dy Caraibi; la part countinentala l'è per la part pu granda mountagnousa, e ent un quay pouint l'è ensì strença che l'è stà poussìbel tayar-g dénter un canal (canal de Panamá) che el met en coumunicazioun l'Oucean Atlàntic e l'Oucean Pacìfic. En Amèrica, vist y grand spazi, gh'èn dy fyum ch'èn y pusseir impourtant del mount, sia coum loungheza, sia per la superfix del baxin imbrìfer, sia per la pourtada; y dou pusseir gross èn oul Mississippi ent el Nord e oul Riou de le Amàzune ent el sud, ma ghe n'èn anca dy àulter un poc mein spectacoular ma sèmper de una certa dimensioun coum oul Colorado, oul Yukon, oul Mackenzie, oul Riou Grand, oul Sant Lourenz, oul Missouri ent l'Amèrica del Nord e l'Orinoco, oul Tocantins, oul São Francisco, oul Uruguay e oul Paranà ent l'Amèrica del Sud.
Clima[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Amèrica, vist y so dimensioun, la tegn dénter tuit y varietad de clima che gh'è al mount, de quel poular ent l'Àrctic, quel temperad freid ent le doue zone subàrctiche (Patagonia e Canada central e septentriounal), quel temperad (latitùden medie, sia a N che a S), quy subtroupical (Pampa argentina e Stad Unid meridiounay), poe man-a-man che se va envers l'Ecuador coumpàren y clima troupicay e enfin quel equatourial ent l'Amazonia.
Poupulazioun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Amèrica la g'ha coumpleissivament pusseir de 800 milioun de abitant; oul gross de la so poupulazioun l'è fait de trei grup ètnic: y nativ american, y discendent dy euroupei ch'èn andad a coulounisar-la ent y sègoul passad (angleis, spagnoey, pourtugheis, italian, touïsc, scandìnav) e y discendent dy african transpourtad ent el countinent coum scyav.
Tuita sta varietad de gent la se reflect anca en su le lengoue, ch'èn per la majour part de ourìgen euroupeia (angleis al Nord e spagnoel al Centro-Sud), anca se souravìven anca al dì d'encoe le lengoue indìgene (per exempy oul quechua, l'aymarà, oul guaranì).
Per un pù pusseir de detay, varda:


text:
Carpané
Carpané (istéss ind la parlada piasentina; en italiàn Carpaneto Piacentino), l'è un cumün italiàn d'la región Emilia-Rumagna che'l se tröva en Pruincia de Piasensa.
Al gh'ha 7 612 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 63,2 km² e ona densità de 120 ab./km².
El paés el cunfina cun i cumün de Cadé, Castél Arquà, Fiurenzöla, Gruparél, Lügagnàn, Puntnür e San Giorg.
I sò frassión i en Badagnano, Celleri, Chero, Cimafava, Ciriano, Magnano, Montanaro, Rezzano, Travazzano e Zena.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Carpané l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Epsach
Epsach a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Seeland, in de la region aministrativa omònima, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.4 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 328 abitant.
El cumün de Epsach al se tröva a una altitüden de 465 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bühl bei Aarberg, Hermrigen, Mörigen, Täuffelen, Walperswil.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Epsach l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1244 col nom de Ebza.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Epsach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Macchina de scriv
Ona macchina de scriv l'è on meccanism con di tast che, a dàggh on colpett dessora, imprimen di caratter su on quaicoss, normalment on foeuj de carta. On brascin de la macchina el scatta innanz e 'l va a sbatt sù de on naster inciostraa che 'l sta dessora del foeuj.
L'invenzion de la primma macchina meccanega l'è stada in di ann Sessanta del secol XIX, e de quell ann lì i macchin de scrivv hann scominciaa a fàss strada in di offizzi, lassandegh a la scrittura a man con penna e incioster domà i corrispondenz pussee privaa.
Apos de la Segonda Guerra Mondial hinn staa inventaa i macchin de scriv elettregh, e poeu anca quei elettronegh. A partì di ann Settanta i sistema de videoscrittura primma, e poeu i personal computer han faa svelt a cascià via i macchin meccanegh de tucc i post indè ch'eren drovaa.


text:
Gremlins
Gremlins (id.) l è 'n film fantàstic dal 1984 ad Joe Dante scrit par Chris Columbus e prudót par Steven Spielberg. Al film, ch'al misćia dimóndi bèṅ la cumèdia e la scarésa, 'l à purtâ a cà 153 migliòṅ ad dòlar, a frònt dna spéśa 'd 11, e sinc Saturn Awards dal 1985.
In dal 1990 'l à dâ vita a 'n sèguit, Gremlins 2 - La nuova stirpe, in dua al fraréś Vittorio Sgarbi al dà la vóś a 'l Gremlin ch'al sà incòsa.
Sunt
Al śóvan Billy (Zach Galligan) al ricév par Nadâl un mogwai, na bistiulìna viva ch'la pâr 'n putòć ad peluche, ch'al s ciàma Gizmo. Par tiràr-al sù bèṅ a gh'è dal règhli ciàri da tgnir a mènt:
- minga far-ag ciapàr dla luś, specialmènt qvéla dal Sōl, parchè la gh dà fastìdi e la 'l prév masàr;
- minga rénd'r-al mój o sinò al s multìplica;
- minga dar-ag da magnàr dòp meśanòt.
Ma tgnir a drē a cal règhli lè a n è briśa fàcil, difàti na sira la màdar ad Billy, la Lynn (Frances Lee McCain), la decìd ad far-ag na foto druànd al flash e Gizmo al pèrd la tèsta p'r un pôc ad tèmp. Ma al ròbi i vànan pèś quànd a gh vèṅ dâ da magnàr ad nòt: al mogwai al taca a sparàr via dal bucìni ad pēi ch'i dvèntan di mogwai anca lōr ma cun al Diav'l adòs, più arvèrs e rabî. Al più catìṿ ad tut al pâr Ciùf Biànc, ciamâ acsè par via dal culōr di sò cavìi davànti.
Dòp avér magnâ ad nascòst, chi lōr i s sèran dèntar a di śgabladōr par pò dvintàr di móstar vérd cun la pèla da papastrèl ciamâ Gremlins. Quél ch'i gh'aṅ in tèsta 'l è ad far dal mâl a la gint cum a sucéd anc a la pòvra sgnóra Deagle (Polly Holliday). Chi lē, ch'la n s pōl pròpria cumpatìr al canti ad Nadâl, la vèra 'l us par dir-an quàtar a chi putèṅ ch'i gh daṅ fastìdi là 'd fóra, ma la n i cata briśa parchè i éran di Gremlins a cantàr.
Tòlta da la paùra, la vècia la s sèra in cà sénsa savér che òṅ ad lōr al s éra insfilsâ dèntar par śbragàr al sò aparéć letrònic p'r andàr sù e śò p'r al scali. Quànd lē la schisa 'l butòṅ, la sò scrana la partìs a raś butànd-la fóra par la fnèstra, cupànd-la.
A Billy e a la sò muróśa Kate (Phoebe Cates) a n gh rèsta àtar da far che dar-as da far par cumbàt'r-i.


text:
Twann-Tüscherz
Twann-Tüscherz a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Biel/Bienne, region aministrativa del Seeland, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 12.4 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1139 abitant.
El cumün de Twann-Tüscherz al se tröva a una altitüden de 434 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Biel/Bienne, Ipsach, Lamboing, Evilard, Nidau, Sutz-Lattrigen e Mörigen.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Tüscherz-Alfermée in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Twann in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Oblast' de Kaliningrad
L'Oblast' de Kaliningrad' (russ: KaлиHиHrpaдckaя oблacTb/Kaliningradskaja oblast) l'è voeuna di division amministrativ de la Federazion Russa. La region la se troeuva longh i còst del Mar Baltich e la confina con Polònia e Lituania: l'oblast' la costituiss donca on'exclave de la Russia in Euròpa.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'oblast' de Kaliningrad la costituiva ona part de l'antiga provincia todesca de la Prussia Oriental, e inscì l'è restada fina al 1945. Quand che l'Armada Rossa, a la fin de la Segonda Guerra Mondial, l'è rivada in quell territòri chì, la trovaa quas nissun abitant: de fatt, i popolazion todesch (la maggioranza) eren scappaa via per paura de ritorsion e vendett de part di slav. Inscì, quell territòri l'è staa conquistaa e taccaa a l'URSS, che 'l gh'ha mandaa a viv di colòn che vegniven de vari region de la Russia. Vist che donca la popolazion l'era diventada per bòna part russa, quand che l'URSS l'è borlada, 'sto territòri l'è restaa russ.
I città[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La capital de l'oblast' l'è Kaliningrad, che la gh'ha circa 430.300 abitant. Important pòrt in sul mar Baltich, duranta la Segonda Guerra Mondial l'era vun di obbiettiv pussee important per i generai de l'Armada Rossa. Come tutt i città de l'oblast', el sò nòmm todesch (Königsberg, che 'l voeur dì "Montagna del Re") l'è staa mudaa in d'on nòmm russ che 'l gh'ha nagòtt a vedè con l'original: Kaliningrad l'è ciamada inscì in onor del rivoluzionari e politich sovietich Michail Ivanovič Kalinin (1875-1946). Alter città important hinn Sovetsk, Gusev, Baltijsk, Zelenogradsk e Neman.
Al nòmm todesch de nòrma el corrispond anca on nòmm polacch e lituan.