text:
Bases iuridiches dl'autonomia
L'autonomia dl Südtirol se basëia sön trëi Chertes fondamentales: la Costituziun taliana, l'Acordanza de Paris y le secundo Statut d'Autonomia.
Acordanza de Paris (1946)
Ala fin dla Secunda vera mondiala romagnô le Südtirol teritore talian a condiziun che al gniss respeté complessivamënter la mendranza austriaca. Le resultat de chësta condiziun é stada l'Acordanza de Paris danter la Talia y l'Austria olache al vëgn definí les linies fondamentales dl'autonomia. Chësc tratat rapresentëia la garanzia internazionala dl'autonomia dl Südtirol.
Costituziun taliana (1948)
La sconanza dles mendranzes é fissada tl articul 6 dla Costituziun taliana.
Secundo Statut d'autonomia (1972)
Cun le secundo Statut d'Autonomia dl 1972 á la Provinzia de Balsan ciafé le status de Regiun mo cun n'autonomia legislativa y aministrativa plü ampla respet ales competënzes de na Regiun cun n statut ordinar.
Les competënzes plü importantes
Cun le secundo Statut d'Autonomia che é jü en forza ai 20 de jená dl 1972 y che rapresentëia aldedaincö la fondamënta por la sconanza dles mendranzes tl Südtirol ti á le Stat surandé ala Provinzia de Balsan la competënza legislativa y aministrativa te zacotan de materies, partides ite ti trëi grups dles competënzes primares, secundares y terziares.
Cina ala reforma dla Costituziun dl 2001 se despartî la competënza primara, secundara y terziara dla Provinzia te seturs respetifs dá dant tassativamënter. Pro düc i atri setur ê la competënza dl Stat. Da dailó inant él gnü ot le mecanism y fat le contrar: insciö ti spetel al Stat la competënza legislativa te na ligna de materies stabilides avisa, por ejëmpl la politica estera, la defenüda, la materia fiscala, le sistem monetar, la segurëza publica, la iurisdiziun, y ala Provinzia ti él gnü atribuí la competënza legislativa por dötes les atres materies. Tl eserzize dla competënza legislativa mëss la Provinzia se möi ti limic dla Costituziun taliana, dl dërt comunitar y dles acordanzes internazionales.
I seturs olache la Provinzia á competënzes primares pó gní regolamentá cun sü provedimënc legislatifs. Al vel la limitaziun che al ne pó nia gní violé la Costituziun y i prinzips de basa dl ordinamënt iuridich talian, les oblianzes internazionales y les diretives fondamentales dles reformes economich-soziales dl Stat talian. La Provinzia á competënza primara danter ater tla toponomastica (cun le dovëi dla bilinguité tla provinzia de Balsan), la sconanza dl patrimone storich-artistich, l'urbanistica, l'artejanat, la ciacia y la pëscia, les strades, le sistem de trasport publich, l'agricoltöra y le frabiché dles scores. Competënzes legislatives primares ti speta ma ales Regiuns y ales Provinzies cun statut spezial. Al ti vëgn ince dit competënza legislativa "plëna" o "esclusiva".
Ti seturs caraterisá da na competënza secundara, a chëra che al ti vëgn ince dit "concorënta" o "partida", vëgn la Provinzia sotmetüda al respet di prinzips fondamentai che é tla legislaziun dl Stat. Chësc ó dí che le Stat regolamentëia döt ci che é sostanzial, la Provinzia le detai. La Provinzia de Balsan á competënzes secundares danter ater te chisc seturs: polizia locala, istruziun elementara y secundara, comerz, lernerat, eserzizi publics, igiena y sanité, adoranza dles eghes publiches (tut fora les gran derivaziuns por fins idroeletrics).
Le podëi legislatif dla Provinzia tles materies caraterisades da competënzes terziares vëgn limitada al'integraziun dles desposiziuns legislatives dl Stat. Te chësc cheder tomel ite les materies dl laur y dla surandada dl laur.


c: text/html

text:
8x15 – hä?
Il princip è simpel. 8 bands sunan la medema saira al medem lieu. Questa giada per exempel a l'Open Air Monte Carasso sur Bellinzona. Dentant auter sco uschiglio na suna betg mintga band in'ura, mabain be precis 15 minutas. L'idea: Musicists da differents stils e da tut las regiuns svizras stattan sin il palc ed han da persvader ad in public che na correspunda forsa betg dal tut al public da scena usità. La schanza: Pudair far in pass sur ils cunfins da la scena ed uschia gudagnar in u l'auter fan nov.
20:00 All XS - sur tut ils cunfins cun stupent indie
All XS na cunuscha ni temp ni stil. Els cumbineschan tut il pussibel ed impussibel. Il resultat: musica unica cun stupent indie sin il tablet d'argient. Ils quatter musicists da Berna èn adina buns per surpraisas musicalas.
20:25 Kaufmann - musica per il barbagiat u per il mal d'amur
Sia musica? Il meglier soundtrack per dumengias, nua che la sonda ha puspè ina giada cuzzà bler memia lung. La musica da Kaufmann dumogna il quasi impussibel: Purtar glisch en il stgir. Reto Kaufmann, dal rest da Cuira, è uschia ditg la pirla per il di suenter. Per savair tadlar Kaufmann na ston ins betg far baracca. Sia musica da folk cun melanconia pon ins adina tadlar e siemiar u studegiar.
20:50 F.Way - Rock Made in Ticino
Rock cun energia e melodia. Quai è F. Way dal Tessin. Cun rock classic, da headbangers fin tar chanzuns per star bratsch en bratsch datti tut tar els. Il quartet dal Sopraceneri ha gia concertà en Ucraina e Russia. Il 8x15 è per els ussa dentant ina giada in concert da chasa.
21:15 Mark Kelly - striuna in rir cuntent en fatscha
In rir fin si sut las ureglias. Quai è Mark Kelly. Sia musia procura per ina buna atmosfera. Cun tadlar èn ins insanua tranter vatta da zutger, artg son Martin ed unicorns. Oriund da Manchester stat el ussa a Losanna.
21:40 Jack Slamer - Rock sincer, live e plain energia
Jack Slammer s'enconuschan gia ina mezza vita. E tuts han pers lur cor al Rock'n'Roll. Musica che ha gia ses grond temp, ditg avant ch'ils musicists da Jack Slamer eran insumma sin quest mund. Ils musicists da Winterthur numnan sco idols Rival Sons e Wolfmother.
22:05 Ursina - musica rumantscha cun influenza scandinava
Ursina è creschida si en Surselva circumdada da musica classica e chanzuns rumantschas. En la giuventetgna tadlava ella Tom Wais, Jeff Buckley, Feist e Billi Holyday. Attratga dal folk scandinav ès ella ida cun 25 a star a Copenhagen. L'influenza da l'atmosfera nordica e la distanza tar la patria ha motivà ad Ursina Giger da scriver las emprimas chanzuns. Oz tutga Ursina tar las fatschas da la musica rumantscha.
22:30 Poche Spanne - Rap tessinais
Uras, ch'ins auda era puspè ina giada da l'autra vart dal Gotthard musica da Rap. Pocha Spanne hani num ed èn dal Tessin. Mattak e Funky Nano han gia fatg in num en il Tessin. Ussa duai lur musica ir sur ils cunfins dal chantun ora. Il video da musica «Knowledge», ch'els han publitgà l'entschatta da l'onn, quinta sin youtube gia in quart milliun views.
22:55 Šuma Čovjek - musica per rir, cridar e saltar
Ils diesch musicists cun ragischs svizras-bosniacas-algeras han preschentà quest favrer lur platta «No Man's Land». Da balkan-sound, polka sur brass, world-music e Jazz suna Suma Covjek tras la Svizra. Sche els sunan, lu pon ins saltar, cridar, tadlar e studegiar il medem mument.
RR actualitad 11:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Durant il mais d’october tradescha Madlaina Brasi ses drinks preferids per l’atun. Ella è creschida si a Zuoz e viva dapi tschintg onns a Domat. Durant il temp da corona ha er ella stuì star en il homeoffice ed ha uschia gì temp dad esser en cuschina. Pervia dals lockdowns han blers desistì da restaurants e fieras da Nadal. Perquai ha la giuvna da 25 onns decidì da far festas pli pitschnas privatas ed uschia era gist far sezza las bavrondas.
Sper ils drinks per l'atun ha l'Engiadinasa era quest onn fatg per l'emprima giada il vinars tradiziunal Iva.


text:
Siena
Siena (Sæna Iulia 'n latì; Sienne 'n fransés; Sienna 'n inglés) l'è 'na cità italiana de la regiù de la Toscana, capolöch de la pruvìncia omònima, che g'ha presapóch 54.188 (ISTAT 2009) abitàncc, 'na superfìce de 118 km² e 'na densità de 459 ab./km². El cümü de Siena 'l cunfìna coi cümü de Asciano, Castelnuovo Berardenga, Monteriggioni, Monteroni d'Arbia e Sovicille.
Siena l'è cunusìda 'mpertöt per vìa del sò patremóne artìstich e per l'ünità stilìstica dl sò cèntro stòrich, enserìt de l'UNESCO endèl Patremóne de l'Umanità.
Stória de Siena[Modifega | modifica 'l sorgent]
Segont la mitulugìa romàna, Siena l'è stàda fondàda de Senio, fiöl de Remo (el fredèl de Ròmolo), e a Siena se tróa facilmènt divèrse stàtue e òpere d'art che reprezènta, isé come a Roma, i du fredèi leàcc fò de la lùpa.
En urìgin l'ìa 'n abitàt etrusco e 'n sèguit l'è deentàt 'na colònia romàna (Saena Julia) ri-fondàda de l'imperadùr Augusto. La restàa però 'n centro abitàt de dimensiù pesène sitüàt delóns de le vìe principài de l'Impér. Endèl sècol V, l'è deentàde séde de 'na diocesi cristiàna.
La fòrte 'nflüènsa de la cità come pólo cültüràl, artìstich e pulìtich l'è cuminciàda 'ndèl sècol XII, quan che la g'ha mitìt en bànda 'l sistéma feudàl e la s'è organizàda come 'n bórch autogovernàt a la maniéra de 'na repüblica.
Però 'l sistéma pulìtich nöf el g'ha cuntribüìt a fà crèser amò de piö le lòte 'ntestìne 'ntra i nòbii e estèrne cùtra la cità rivàl de Firense. Endèl sècol XIII s•ciòpa fò töta la rivalità 'ntra le fasiù dei Ghibilì de Siena e dei Guèlf de Firense, che pò l'è stàda mensiunàda apò a 'ndèle Divina Comédia de Dante.
Ai 4 de setèmber de l'an 1260, i Ghibilì i g'ha dàt sostègn a le fórse del rè Manfredo de Sicìlia e — 'ndèla batàia de Montaperti — le g'ha batìt i Guelfi, che i gh'ìa 'n ezèrcit en tòch piö nömerùs e mèi armàt. Prima de la batàia, töta la cità la s'ìa consagràda a la Vérgine Maria e afidàda a la sò protesiù. Al dé d'encö, chèla stèsa protesiù la vé regordàda e renöàda, en ricòrdo de la menàsa de bombardamènt de part dei aleàcc endèla Segónda Guèra Mondiàl endèl 1944, che per fürtüna l'è mìa stat efetuàt.
Siena l'è stàda 'na concorènta de le cità vizìne 'ndèl camp de le arcc per töt el perìodo medievàl enfìna al sècol XIV. Dòpo la devastasiù portàda de la Pèste Négra endèl an 1348, l'è mìa piö stàda bùna de riturnà al splendùr pirdìt. La Siena de 'ncö la g'ha 'n aspèt che se 'nsomèa amò a chèl dei sècoi XIII e XIV. La sò università, giöna de le piö prestigiùze d'Italia, l'è stàda fondàda 'ndèl 1203 e l'ìa famùza per le facoltà de Dirìt e Midizìna.
I du sàncc principài de Siena i è Santa Caterina (1347-1380) e San Bernardì (1380-1444).
Art, cültüra e monümencc[Modifega | modifica 'l sorgent]
La sò Catedral, ambiàda a metà del sècol século XII, l'è 'n ezèmpe reprezentatìf de l'achitetüra gòtica italiana. La faciàda principàla, òpera de Giovani Pisano, l'è staàda finìda endèl an 1380; dét endèla catedràl se pöl amirà el pölpet otagonàl postàt sùra dei liù de Nicola Pisano, e 'l paimènt en mozàich. Sóta la Catedràl, endèl batistéro gh'è la font batezimàla, con dei bas-riliéf de Donatello, Ghiberti, Jacopo della Quercia e óter scultùr del sècol XV. La Pinacoteca Nasiunàla de Siena la g'ha dét dele colesiù 'mportànte de òpere del Trezènt e del Quatersènt.
Endèla piàsa principàla — Piàsa del Campo — a fùrma de mèza lüna, gh'è 'l Palàs Püblich, del sècol XIV), col campanìl famùs, e 'ndóche gh'è i afrèsch de Simone Martini e Ambrogio Lorenzetti e i riliéf de Fónt Gaia de Jacopo della Quercia. En chèsta piàsa gh'è la Tór del Mangio.
Endèla Piàsa del Campo se cór la famùza gàra de caài ciamàda Palio de Siena. El Palio el vé curìt dò ólte a l'an, ai 2 de Löi e ai 16 de Óst, con 10 caài e cavaliér, ognü 'n reprezentànsa de giü dei 17 quartér de la cità, ciamàcc contràde.
Galerìa de Foti[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
cuntegn
Grischun Central
-
Dapli spazi per la fauna e flora a Cazas
A l’ur da la vischnanca da Cazas en in territori protegì è in vegl chanal d’aua vegnì dismess. Dasperas è vegnì construi in aual da bun in meter ladezza e dus kilometers lunghezza. Da questa mesira vegnan surtut a profitar ils animals, ils reptils ed amfibis.
En tut èn vegnids investids 1.5 milliuns francs. La mesadad deriva dal chantun e da la Confederaziun. L’autra mesadad pajan las Ovras Electricas da Turitg EWZ, e quai or dal fond Naturemade Star, nua che clients interessads pon pajar in pau dapli per l’electric. Cun quels daners vegnan lura finanziads tals projects sco quel a Cazas.
Sco quai ch’il manader da projects da la EWZ Thomas Ziegler ha ditg, stettian mintg’onn a disposiziun radund quatter milliuns per tals projects. En general vegnia investì en la regiun nua che la EWZ è preschenta, ma sco segunda e terza prioritad vegnian era finanziads programs da revitalisaziun en il Grischun u era en l’entira Svizra.
Maletg
1 / 4
Legenda:
Il chavaterrà è vi dal finir las davosas lavurs.
RTR, Federico Belotti
Maletg
2 / 4
Legenda:
Quest chanal vegl vegn la proxima primavaira cuvert.
RTR, Federico Belotti
Maletg
3 / 4
Legenda:
Fotografia curt avant che l'aual vegn prendì en funcziun. 150 lieters la secunda vegnan qua a passar.
RTR, Federico Belotti
Maletg
4 / 4
Legenda:
Quest aual è vegnì fabritgà da nov.
RTR, Federico Belotti
RTR actualitad 18:00


text:
Il «Black Friday» è in’invenziun dals Stadis Unids. Quel ha lieu mintg’onn il venderdi suenter Thanksgiving, la festa da racolta en America. Quest di vegn passentà ensemen cun la famiglia, il punct culminant è per il solit in galdin brassà sco tratga principala.
Tut auter il di suenter, il «Black Friday». Quai è il prim di da la stagiun da Nadal. Las butias sbassan ils pretschs e la glieud va bunamain plain panica a la tschertga dals ‘schneplis'. Mintg’onn datti divers blessads. Ils «chatschasgnappets» fan per part dispita per in object.
En Svizra n’è quai anc betg uschè extrem. Las butias han avert enfin las 23:59 uras ed ellas profitan mintg’onn da blers clients. Ma adatg: Betg mintga artitgel è pli bunmartgà.


text:
La Quarta Lingua (QL) sa vesa sco instituziun da promoziun multipla. Ella sustegna la lavur culturala rumantscha e s’engascha per sia derasaziun er ordaifer la Rumantschia. Cun quai promova l’associaziun, ch’è vegnida fundada l’onn 1972, er l’interacziun ed ina meglra chapientscha tranter la Svizra rumantscha ed il rest dal pajais.
Ils radund 300 commembers e fauturs da la QL derivan da tut las regiuns linguisticas, surtut da la Svizra tudestga. Lur contribuziuns annualas èn ina premissa elementara per pudair assegnar contribuziuns da promoziun e per realisar projects ch’èn vegnids iniziads da la QL – p.ex. il curs da lingua per uffants da famiglias rumantschas a Turitg.
Da la suprastanza da la QL fan part: Petra Camathias (presidenta, Turitg), Michele Badilatti (Cuira), Valeria Badilatti (Männedorf), Otmar Caduff (Ennetbaden), Leander Etter (Turitg), Gion Fry (Turitg), Nathalie Killias (Turitg), Bettina Vital (Uetikon am See).
QUARTA LINGUA
Associaziun per la promoziun da la lingua e cultura rumantscha
8000 Zürich
Statuts


text:
La Bibia piemontèisa/Testament Vej/Neemia/Neemia 2
Neemìa[modifiché]
2[modifiché]
Ël rè a dà l’autorisassion a Neemia d’andé a Gerusalem[modifiché]
1Un dì dël mèis ëd Nisan dël medésim ann ch’a fà vint dël rè Artaserse, i stava a la tàula dël rè e a l’han portaje sò vin da bèive. I l’hai donca servijlo, ma i podia nen stërmè che mi i j’era pitòst abattù[1] col dì lì, lòn che, dëdnans al rè, a l’era mai capitame prima. Mentre ch’i jë sporzìa ‘l vin, 2ël rè a l’ha dime: “Përchè mai ch’it l’has na cera tant trista? Pura it ses nen malavi; a peul mach esse n'aflission dël cheur. Nen vera?". Antlora mi i l'hai avù na gran tëmma ‘d parlé, ma i l’hai ancalame a dije: 3"Coma podrìa mia cera esse nen trista, dël moment che la sità andova ch'as treuvo le tombe dij mè grand a l'è an ruin-a e soe pòrte a son consumà dal feu?". 4Ël rè a l’ha ciamame: “Donca, dime lòn ch’it l’has an ment!". Antlora mi i l'hai pregà 'l Dé dël cél, 5e i l'hai dije al rè, "Se 'l re am na dà l’aprovassion e sò servant a mérita sèmper sò favor, ch’am manda an Giudea, a restauré la sità andova ch’a-i é la tomba dij mè grand!". 6Antlora ‘l rè, setà dacant la regin-a, a l'ha dime: Vàire che a podrìa duré tò viage, e quand podrìes-to esse d'artorn?”. 7A l’é parèj che al rè a l'é piasuje 'd lasseme parte, e mi i l'hai fissaje ‘l temp ëd mè artorn. Peui i l'hai dije al re: ”S'a-j pias al rè, ch'am daga 'd litre për ij governator dl'àutra part dël fium, përchè ch’am lasso passé e intré an Giudea”. 8I l’hai ‘dcò ciamaje na litra për Asaf, aministrator dij bòsch real, përchè am fornissa 'd bòsch da minusié për arfé le pòrte dla sitadela ch’a-i é davzin dël templ, la muraja dla sità e la ca andova ch’i j'andrai a sté. E 'l rè a l'ha acordame tut lòn ch’i l’avìa ciamaje. La man generosa ‘d mè Dé am guernava.
9I son donca partì për andé a trové ij governator ch’a-i ero da l’àutra banda dël fium e i l’hai armëttuje le litre dël rè, ch’a l’avìa fame compagné da dj’ufissiaj dl’armada e ‘d fòrse ‘d cavalerìa. 10Tutun. quand ch’a l’han savulo Sanbalat, l’Oronita, e Tobìa, ël funsionari amonita, a l’han avune ‘n gran’ dëspiasì ch’a-i rivèissa quaidun che volèissa feje dël bin a j’Israelita.
Ispession noitèja dla condission dle muraje[modifiché]
11Rivà ch’a j’ero a Gerusalem, i son restaje tre di. 12Dòp ëd lòn, i son seurtì ‘d neuit compagnà da ‘n pcit grup ëd gent, sensa gnun’ àutra cavalcadura che la mia. I l’avìa nen dit a n’ànima lòn che Nosgnor a l’avìa butame an cheur ëd fé për Gerusalem. 13I son surtì da Gerusalem për la Porta dla Comba, ant lë scur dla neuit, anvers la Pòrta dle Liam an facia dla Sorgiss dël Siacal. I l’hai esaminà le muraje ‘d Gerusalem e i l’hai constatà ch’a-i ero ‘d brecie e che le pòrte a j’ero consumà dal feu. 14I l’hai seguità mia ispession fin-a a la Pòrta dla Fontan-a e al Mojiss dël Rè, e a j’era pa pro dë spassi për feje passé la bestia ch’i cavalcava. 15Antlora, sèmper ëd neuit, i son montà dal torent ëd Cedron, mentre ch’i verificava la condission dla muraja. Apress i l’hai virà e i son torna intrà an sità për la Pòrta dla Comba.
16Ora, ij dirigent dël pòpol a savìo pa andova ch’i fussa andàit nì lòn ch’i fasìa, e fin a col moment i l’avìa gnanca faje savèj a coj dla Giudea lòn ch’i l’avìa an ment ëd fé, ch’a fusso pura ‘d sacerdòt, nòbij, notabij, nì d’àutri ch’as ocupavo dl’euvra. 17A l’é antlora ch’i l’hai dije: ”I vëdde bin vojàutri coma ch’i soma mal butà! Gerusalem a l’é an ruin-a e soe pòrte a son ëstàite consumà dal feu! Anans ëd tut i l’oma da arconstruve le muraje e ch’a sìa finìa për sèmper costa situassion d’umiliassion!”.
18I l’hai contaje coma che la man generosa ‘d Nosgnor a l’avìa guername e lòn ch’a l’avìa dime ‘l rè. Antlora lor a l’han ësclamà: “Sà! Antlora domse da fé! I l’oma da anandié l’arcostrussion!”. A son sentisse degordì da costa bon-a risolussion. 19Tutun, quand ch’a l’han savulo Sanbalat, l’Oronita, Tobìa, ël sërvent amonita, e Guesem, l’àrab, a l’han comensà a sbefiene e a disìo con dëspress: ”Lòn che mai voriene fé? Volerie-ne fòrsi arvireve contra dël rè?”.
20Ma mi i l’hai replicaje: “Vojàutri i seve pa ‘d Gerusalem, nì i peude esercité gnun’ autorità an s’ nojàutri. Pì ‘d lòn, i l’eve gnun dirit ëd pijé part ant sò cult. Nojàutri i soma ij sërvent dël Dé dël cél e i anandieroma l’arcostrussion, përchè i soma sicur che Nosgnor an farà trionfé!”.
Nòte[modifiché]
- ↑ O”trist”.


text:
Marco Motto Ros
Marco Motto Ros[modifiché]
Ij Tony. A la sorgiss ij "Tony" a vnisijo tacà con la còla al cioché dël pais dai fieuj ëd leva. Ancheuj a l'é torna tacasse a scrivi ma a ven-o tacà ansima dij tablon ch'as dòvro për la propaganda eletoral. Travajoma ansema ai coscrit ëd l'ann (st'ann ij coscrit dël 2001) sercand ëd trové la manera 'd feje amparé ël Piemonteis. A son ëscrit ant un-a sòrt ëd Piemontèis ch'a l'é scasi 'n "patois" dato ch'a l'é la lenga d'un paisòt ëd la provincia 'd Turin, Rean (Reano). A son ëd ròbe 'n rima, scrit con ironìa, ch'a seurto da lòn ch'a-i capita 'nt ël pais, a lòn ch'a combin-a la gent òpura na përson-a an particolar, a lòn ch'a pastissa magara l'Aministrassion.... tut lòn ch'a smija ch'a vada nen bin. Scasi sèmper a son scrit subit an Piemontèis, mach quaj vòlta a son ëscrit an italian e peuj virà 'n Piemontéis. St'ann ij coscrit a l'han portà le ideje (ansima 'd chi òpura 'd còsa feij) e le ròbe ch'a l'avijo combinà le ciamomje "vìtime".


text:
Responsabels per quai che vegn sin il taglier dals giugaders da la naziunala Svizra è Emil Bolli. El è dapi dus decennis il schef cuschinier da la naziunala. Mintgamai la damaun procura el per in grond e lartg buffet da solver. Bun quatter uras avant mintga gieu metta Bolli sin maisa in menu che duai cuntentar mintgin. En emprima lingia vegn mangià bler idrats carbonics, quai che dat era forza cura ch’i va per la liongia. Cura ch’il gieu è a fin vegnan ils giugaders puspè servids cun ina tschavera, ina da las pli impurtantas tenor Emil Bolli.
En cumparegliaziun cun il davos grond turnier da ballape, il campiunadi mundial il 2014 en la Brasilia, saja en Frantscha in zic pli simpel da survegnir products frestgs, di Emil Bolli. Blers products cumpra el direct tar ils purs en la vischinanza da Montpellier o lura sin las fieras en la citad.
RR Sportissimo 17:00


text:
La vischnanca da La Punt Chamues-ch sa participescha cun 9'500 francs al chapital da fundaziun da total 250'000 francs. Il proxim pass per realisar la nova furma giuridica da la destinaziun, fa la conferenza dals presidents da las 12 vischnancas tranter Malögia e S-chanf. La conferenza vegn ad eleger il cussegl d'administraziun que duai cuntinuar cun la realisaziun da la nova destinaziun turistica.
Engiadina «Engiadina San Murezzan Turissem» po vegnir fundada
Cun il cler gea da la vischnanca da La Punt Chamues-ch pon ins uss fundar la societad d'aczias da la nov'organisaziun turistica per la regiun Malögia. La radunanza communala ha approvà la tractanda senza ina cuntravusch.
RTR/vr/ac


text:
Cun ina lescha vul la vischnanca sisum la Surselva stgaffir las premissas. La finamira è da gidar a curclar ils custs da manaschi.
162'000 francs
Sco la suprastanza communala da Tujetsch scriva en il messadi al cussegl da vischnanca, tutgia la pandemia surtut chasas da colonias, ustarias, hotels e stizuns da sport. La summa da sustegn duai esser ina contribuziun simbolica d’agid. A disposiziun stat in credit da 162’000 francs. Quel sa basa sin la summa da las taxas communalas. Quellas na vegnian dentant betg relaschadas u reducidas, las interpresas hajan da pajar quellas sco usità, scriva la suprastanza.
Il credit da sustegn va a las suandantas interpresas:
- Chasas da colonias: 99’923.- francs (50% da la summa totala da las taxas)
- Ustarias: 23’259.- francs (50%)
- Hotellaria: 36’926.- francs (30%)
- Stizuns ed ulteriuras stizuns: 1800.- francs (30%)
Decisiun ils 10 da mars
Mesemna, ils 10 da mars, decida il cussegl da vischnanca da questa fatschenta. Plinavant decida el, sche la vischnanca duai visar ils contract pertutgant il sajettar en Val Maighels e davart il credit per il Bogn Sedrun (votaziun consultativa cun varianta dal credit brut, contribuziun dal chantun e credit net ubain varianta cun credit brut).


text:
A la Svizra smantschia ina mancanza d'energia, perquai dovria a lunga vista dasper las existentas ina nova ovra atomara. Quai ha la cussegliera naziunala dal Grischun e scheffa da la Ems Chemie ditg en in'intervista cun la gasetta «Blick».
Cun fotovoltaica, energia idraulica ed imports da forza electrica da l'UE na possia la mancanza da forza electrica en Svizra betg vegnir cuverta. La Svizra na possia betg sa prestar da serrar giu las ovras atomaras ed uschia perder in terz da la producziun da forza electrica, uschia Martullo-Blocher.
La cussegliera federala Simonetta Sommaruga stoppia tschertgar ensemen cun ils gestiunaris da las ovras atomaras ina schliaziun per prolungar la durada da las ovras atomaras. Ina tala prolungaziun vegnia bain a custar insatge, saja dentant anc adina pli bunmartgada che interrupziuns dal current electric che paralisassan uschiglio l'entira Svizra, ha ditg Martullo-Blocher envers il Blick.
Quatter ovras en funcziun
Actualmain èn quatter ovras atomaras en funcziun en Svizra: Beznau I e II, Leibstadt e Gösgen. La fin dal 2019 han ins prendì l'ovra atomara Mühleberg en il chantun Berna da la rait. Cur che las ulteriuras ovras vegnan serradas giu – en il rom da la sortida da l'energia atomara – n'è anc betg enconuschent.
Ils Verds n'han betg plaschair
La partida Verda svizra numna l'idea da Magdalena Martullo Blocher per ina nova ovra atomara absurda. La Svizra stoppia augmentar sias stentas per ch'i dettia dapli energias regenerablas. La finala saja la populaziun svizra s'exprimida cleramain per la strategia d'energia 2050, e cun quai encunter la construcziun da novas ovras atomaras.


text:
En connex cun egualitad tranter dunna ed um è il chantun Grischun sin buna via. I dat dentant anc blers secturs nua ch'ins pudess megliurar la situaziun:
- augment da la participaziun politica da dunnas sin tut ils stgalims
- augment da la quota da dunnas en posiziuns da cader
- egualisar inegualitads da las pajas
- mesiras cunter povradad da las dunnas en la vegliadetgna
- evitar pregiudizis da las rollas tranter dunna ed um
- dapli protecziun cunter violenza a chasa sco era mulestas sexualas
La fracziun da la PS è da l'avis ch'il chantun sto reagir e d'elavurar in plan d'acziun d'egualitad tranter dunna ed um. Per pudair far quai duess il chantun metter a disposiziun las resursas finanzialas.
Resposta da la regenza
La regenza grischuna è pronta da laschar elavurar in plan d’acziun per l'administraziun chantunala. Quai scriva ella en ina resposta sin in’incumbensa da fracziun da la Partida socialdemocratica. La regenza è bain da l'avis ch’il chantun fetschia gia uss cun differents projects bler per l’egualisaziun. Ins haja ils davos onns cuntanschì bler. En cumparaziun cun auters chantuns dettia dentant anc potenzial. Per pudair realisar las miras prevesa la regenza in proceder en quatter fasas.
Ord l'archiv
RR novitads 17:00


text:
Locaa (CO)
Locaa (nom ufizial in italian: Locate Varesino) l'è on comun de la Provincia de Còmm de 4 349 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 5,8 km² e ona densità de 750 ab./km². In Italian l'è ciamada anca "Varesino" per fà minga confusion cont on olter Locaa ch'el se troeuva derent'a la Provincia de Milàn (Locate di Triulzi). El se troeuva al confin con la Provincia de Vares.
Stòria[Modifega | modifica 'l sorgent]
Locaa l'era in del Contad del Sevar fin a la fin del XIII secol.
In del Marz 1468 s'hinn fermaa a Locaa Lodòvich el Mòr e 'l sò fradell Galeazz Maria, che eran dree a 'ndà in pellegrinagg al Santuari de Vares.
In del Noeufcent, Locaa l'è stada attacada ai comun de Carbonaa e Mozzaa in del comun del Sevar per desnoev ann (1928-1947).
Vos correlaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Locaa (CO) l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
De bela zifres de na banca sana y sterscia ie unides prejentedes n sada ai 12 de mei ai truep cumëmbri unic adalerch ala reunion generela dla Cassa Raiffeisen Gherdëina te Sëlva te cësa de cultura.
Belau 400 milions de euro ie i scioldi manejei dala Cassa Raiffeisen Gherdëina ala fin dl ann 2017. Sibe i mprësc' che nce i deponac ie ti ultimi ani for jic suvier: cun n aumënt dl 4,95% tl 2017 à i mprësc' arjont i 266.312 mile euro; i deponac ie jic su dl 5,93% arjunjan 311.631 mile euro. L davani ie stat de 2.667 mile euro y l capital dla banca ie passà a 66 milions de euro.
“Nosc fin ne n’ie nia chël de fé n gran davani, ma de avëi na banca sana cun n bon capital, che permët de jì do a nosc duvier de miuré la cundizions de basa te Gherdëina” à dit l Presidënt Ivo Senoner. Ël à nce auzà ora la mpurtanza dl cuntat persunel danter banca y tlient, a chël che n uel dé mo plu pëis, dantaldut al didancuei tl’ era digitela, ulache suvënz mienen, al infal, che l tleca jì te internet.
200 ani Raiffeisen
L diretëur Flavio Senoner à te si relazion, dan prejenté l bilanz dla banca, cuntà mpue la storia de F. W. Raiffeisen y la mutivazions che ova purtà ala fundazion dla cooperatives, che fova nasciudes ora de na ciarestia. Ël à dat da lecurdé i trëi pensieres che ie la fundamënta de uni cooperativa:
- cie che un da sëul ne n’ie nia bon de fé arjonjen se metan adum cun d’autri
- tò si destin tla man, tò nstësc dezijions y se aministré la puscions
- se tò su la respunsabltà de chël che n fej.
Chisc pensieres ie nce ncueicundi i prinzips dla Cassa Raiffeisen, che mët i cumëmbri al prim post y sënt si duvier chël, de sustenì l’economia y la vita soziela y culturela dla valeda per garantì n benstè y na prospetiva ai jëuni tl daunì. L pensier Raiffeisen ie tan atuel, che uni ann crësc la dumandes de unì tëui su coche cumëmbri dla Cassa, dantaldut pra i jëuni. L ann passà iel unì tëut su 85 cumëmbri nueves. Nscì an arjont la bela cumpeida de 1355 cumëmbri.
Uneranzes
La Cassa Raiffeisen Gherdëina prëmieia uni ann ntan la senteda generela jëuni dla valeda che à arjont meric tl ciamp dl sport, dla cultura o dla furmazion. Nscì ie unides prëmiedes Valeria Mussner (flaut traviers) y Marion Goller (saxoponn), che à stlut ju l Cunservatore Monteverdi a Bulsan cun la nota plu auta. Ivan Cappadozzi, Bianca Maria Esposito, Philipp Insam, Damian Mussner y Tobia Walpoth ie unii prëmiei per avëi stlut ju l’università cun la notes plu autes y lauda y Alex Designori, Irene Lardschneider y Daniela Runggaldier per avëi fat la matura cun 100 ponc. Per si meric tl ciamp dl sport iel unì prëmià Silvia Bertagna, Filip Schenk, Alex Vinatzer, Michael Piccolruaz, Lisa Werdaner y Alex Oberbacher.


text:
Franch del Liechtenstein
El franch del Liechtenstein a l'è la moneda del Liechtenstein dal 1920. In pratega el Paes el dopera el franch svizzer ma offizialment la gh'è anca 'sta moneda, ligada vun a vun al franch svizzer, che l'è emettuda domà per i collezionista.
Finna al 1920 el Liechtenstein el doperava la soa corona, ligada vun a vun a quèlla de l'Austria-Ongheria ma quand che l'è deventada instàbil han scernuu de ligàss a la moneda svizzera.
In del 1920 a hinn faa i unich banconott, per emergenza, e in del 1930 a l'è finii el còni ordinari e l'è doperada domà 'me moneda collezionistega.


text:
Il fundatur da la Smart SA, Zoltan Szabo (1920-1969), aveva translocà sia firma da Vienna a Sedrun. In motiv era ch’el e sia famiglia avevan ina abitaziun da vacanzas a Sedrun. In auter era ch’il president communal Theophil Schmid aveva intimà el da vegnir en vischnanca cun sia firma (tenor indicaziuns en la Tuatschina da 1977).
Passa 30 lavurers
Cumenzà han ins cun otg lavurers. Pli tard ha la Smart gì passa 30 lavurers, quasi tuts da Tujetsch e conturn. La firma produciva tranter 50’000 e 70’000 nizzas per di. Mo ella è vegnida en las stretgas e scriveva cifras cotschnas. Ils daivets vegnivan pli e pli gronds. 1987 è ella stada curt avant il concurs, sco il Telesguard da 1991 ha rapportà. Ils motivs èn stads tenor il manader da fatschenta per la part tecnica, Mario Flepp, ils suandants: In management fallì, in marketing da pauc, lungs viadis da transport e la firma haja manchentà la chaschun da vegnir cun products novs sin fiera.
Banca ed acziunaris han stuì desister da daners
La firma è vegnida sanada ina emprima giada, mo gia 1990 èn ils problems finanzials creschids talmain, che la banca ed ils acziunaris han stuì desister da daivets da 1,7 milliuns francs. Era ina emprova da vegnir cun il cuntè "exacut" sin fiera, in cuntè ch’ins pudeva duvrar a chasa ed al plaz da lavur, n'ha betg pudì gidar ord la crisa.
1992 ha la Smart SA stuì deponer las scrittiras e serrar las portas ed in onn pli tard è la societad vegnida dissolvida. Anc il medem onn ha la Distec surpiglià la firma. En l'anteriur bajetg da la Smart SA èn oz pliras firmas, tranter auter l'Alptransit e la conditoria Sedrun-Switzerland.
Ord l'archiv


text:
Il HCD ha pers il terz gieu da la Champions League a chasa cun 0:1 suenter prolungaziun. Il sulet gol ha sajettà ha sajettà Robbie Earl, anteriur giugader da Zug, quai suenter 50 secundas da la prolungaziun.
Tavau gudogna uschia be 1 punct, quai tanscha dentant per terminar la fasa da gruppa sin in dals emprims dus plazs. Il campiun svizzer aveva gudagnà ils emprims dus gieus da gruppa, 4:0 ordaifer encunter Färjestad e 3:2 ordaifer encunter Pardubice da la Tschechia. En in'emna dat il HCD il davos gieu da gruppa a chasa encunter Pardubice.
RR novitads 8:00


text:
Walliswil bei Wangen
Modell:For Cuurdinàde: 47°14′N 7°41′E
Walliswil bei Wangen a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ del Oberaargau, region aministrativa del Emmental-Oberaargau, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.1 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 586 abitant.
El cumün de Walliswil bei Wangen al se tröva a una altitüden de 456 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Berken, Heimenhausen, Röthenbach bei Herzogenbuchsee, Walliswil bei Niederbipp, Wangen an der Aare, Wangenried, Wiedlisbach.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Cun lur chanzun «Stones» n'han ils fragliuns «Zibbz» betg dumagnà la qualificaziun. En l'emprim mezfinal a Lissabon èn 10 pajais sa qualifitgads per il grond final da la sonda. En tut èn sa participads 19 pajas a l'emprim mezfinal.
Sco spetgà è la chantadura da l'Israel Netta cun sia chanzun inspirada da la debatta «MeToo» enturn il tema mulesta sexuala vegnida vinavant. Ella vala sco favurita per il final.
Medemamain en il final èn er ils participants da la Cipra, l’Austria, l’Estonia, la Lituania, la Tschechia, la Bulgaria, l’Albania, la Finlanda e l’Irlanda.
RR novitads 06:00


text:
Ina saja la visiun d’ina Svizra da tema e d’isolaziun, l’autra ina d’ina Svizra da fidanza en sasez e d’avertura, ha ditg Christian Levrat avant las medias a Berna. L’emprima visiun na saja betg quella da la PS.
Ils temas dal cumbat electoral
Ils socialdemocrats veglian s’engaschar el cumbat electoral per ina refurma da las rentas. Ulteriurs temas èn tenor Levrat il squitsch sin lavurers pli vegls sin il martgà da lavur e la mancanza d’abitaziuns.
Sustegn per Widmer-Schlumpf
Ultra da quai vulan ils Socialdemocrats sustegnair la cussegliera federala Eveline Widmer-Schlumpf, cura ch’il Cussegl federal vegn elegì da nov il december, ha il president da la PS ditg.
RR Novitads 16:00


text:
Auters delicts
Sper la violenza fisica, la violenza sexuala e la violenza a chasa datti ulteriurs delicts, per ils quals Vus pudais survegnir sustegn da l'agid a victimas.
Sche Vus essas victima u confamigliars da Vus resp. persunas che stattan datiers a Vus èn victimas d'in dals suandants delicts, pudais Vus As drizzar a l'agid a victimas:
- Smanatscha
- Extorsiun
- Rapinament e rapinament d'ostagis
- Stalking / cyberstalking: Insatgi As mulesta u terrorisescha, per exempel en las medias socialas u cun telefons permanents u cun smanatschas cunter Vus e Vossa famiglia u cun As persequitar u spetgar repetidamain al lieu d'abitar u da lavur.
- Commerzi cun umans / prostituziun sfurzada: Vus essas vegnida/vegnì en Svizra sut faussas empermischuns (p.ex. da maridar u da lavurar) e vegnis uss explotada/explotà economicamain u sexualmain. Vus vegnis per exempel sfurzada/sfurzà cun violenza e smanatscha d'As prostituir u vegnis explotada/explotà sco agid en il tegnairchasa u en l'agricultura.
- Derasaziun da malsognas: Vus u ina persuna che stat datiers a Vus è vegnida infectada d'insatgi, intenziunadamain u per negligientscha, cun ina malsogna.
Ans contactai, era sche Vossa situaziun n'è betg descritta qua e sche Vus n'essas betg segira/segir, sche l'agid a victimas è il dretg lieu per Vus. L'agid a victimas As infurmescha en mintga cas a tgi che Vus As pudais drizzar.
Collaziuns
Eidgenössiches Büro für die Gleichstellung von Frau und Mann: Informationsblatt Stalking
Post svizzer da coordinaziun per il cumbat cunter la criminalitad: Stalking
Post svizzer da coordinaziun per il cumbat cunter la criminalitad: flyer «Menschenhandel»


text:
Katharina Beisiegel è la nova directura dal Museum Kirchner a Tavau. Quai ha il cussegl da fundaziun decis. L'istoricra d'art da 40 onns haja profundas enconuschientschas da Kirchner, uschia hai num en la communicaziun. Tranter auter ha ella gia realisà exposiziuns davart Kirchner a Bonn ed a Ravensburg. A Tavau ha ella gia curatà l'exposiziun davart ils cudeschs da skizzas da Kirchner.
Katharina Beisiegel ha luvrà otg onns al center d'art da Basilea, il davos sco vicedirectura. Sper las exposiziuns da Kirchner ha ella era curatà ina davart Pablo Picasso a Vancouver ed ina sur d'architectura da museums al Musée d'art et d'histoire a Genevra.
Ord l'Archiv
Ina visita a Tavau en il museum da Kirchner, 2008


text:
Pergine Valsugana
Pergine Valsugana (Pérzen o Pérgen en dialèt trentì; Fersen im Suganertal en todèsch) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino/Alto Adige, en Pruvincia de Trent. El g'ha presapóch 20.122 abitàncc, 'na süperfìce de 54 km², per 'na densità de 372 ab./km². El cunfìna coi cümü de Baselga di Pinè, Trènt, Fornace, Sant'Orsola Terme, Civezzano, Frassilongo, Vignola-Falesina, Novaledo, Levico, Tenna, Vigolo Vattaro, Bosentino, Caldonazzo, Calceranica al Lago.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc


text:
Fominas e gronda povertad: avant gnanc uschè lung temp era quai anc il mintgadi per blers e bleras en Svizra. Glieud ha vivì senza dachasa fix, ha gì fom, per blers ina situaziun precara. Famiglias grondas cun dapli che 10 uffants eran spezialmain vulnerablas. Uffants eran tant ina benedicziun sco er ina chargia. Cura che la Svizra è sa cumenzada a sa surmar sco stadi, sco naziun dal 19avel tschientaner, èn vegnids sin il plan er filantrops e refurmaturs socials ch’han vulì schliar il problem da la povertad e miseria.
Lur metoda: Reeducar ils uschenumnads «schmütschafadias» en chasas da correcziun, serrar davent dunnas che na correspundevan betg al purtret burgais d’ina mamma e chasarina ed allontanar rigurusamain uffants dals «milieus nuschaivels». Be uschia fissi pussaivel d‘educar la glieud a commembers e commembras nizzaivels da la societad burgaisa. Il consens en il 19avel tschientaner era cler: tgi ch’è pover è sez la culpa. Ubain memia marsch u memia pigher. Be cun maun dir, squitsch ed autoritad pon ins manar sin la dretga via a glieud povra «negligenta» e «schmütschafadias».
Fürstenau
En quel connex ha il Grischun avert l‘onn 1840 la chasa da correcziun Fürstenau – ina da las emprimas talas instituziuns en Svizra. Ina chasa per persunas cun «faussa moda da viver e faussa tenuta» ed in «caracter nausch» – ina manifestaziun d‘ina politica sociala repressiva.
Quest è il cumenzament d’uschenumnads provediments administrativs ch’ins ha pratitgà en Svizra fin ils onns 1970. Ils pertutgads eran sur tut il temp savens persunas ord relaziuns socialas ed economicas difficilas. Autoritads laicas decidevan davart mesiras che stigmatisavan ed avevan consequenzas per ils pertutgads e las pertutgadas per tut la vita.
«Emblidadas da la ventira»
Il museum retic a Cuira mussa actualmain l‘exposiziun «Emblidadas da la ventira. Mesiras repressivas per motivs da provediment en il Grischun». Là vegnan quintadas las istorgias da tschintg persunas, naschidas tranter il 1881 ed il 1957, pertutgads da talas mesiras. Lur raquints represchentan il destin da blers millis auters.
Per pertutgads e pertutgadas
Blers pertutgads èn crudads da la padella en in fieu – e las arsas sajan savens anc adina bletschas, er onns e decennis pli tard. L‘istoricra Silke Redolfi perscrutescha ils effects a lung term da talas mesiras repressivas per motivs da provediment. La stigmatisaziun, la svalitaziun morala, la violenza, l‘abus sexual, la restricziun da dretgs fundamentals – tut quai vala ina vita entira. Pertutgads e pertutgadas che vulan quintar lur istorgia – er anonim – pon s’annunziar qua:
https://www.frauenkulturarchiv.ch/kontakt-öffnungszeiten/, il link avra en ina nova fanestra


text:
La chadaina da salvament per terra, en l'aria ed en l'aua è garantida en il Grischun. La Centrala dal clom d'agid sanitar 144 dal Grischun è vegnida examinada detagliadamain e certifitgada da la Interassociaziun per salvament.
La Centrala dal clom d'agid sanitar (Centrala 144) è ina interpresa dal salvament preclinic ch'è en servetsch durant 24 uras. Independentamain dal temp, dal di da l'emna u dal firà – sch'i dat in clom d'urgenza quinta mintga minuta. Persunas en situaziuns d'urgenza duain pudair sa fidar ch'ina persuna cumpetenta prendia encunter svelt il clom d'urgenza, ch'ella reageschia en moda professiunala e ch'ella dumondia immediatamain agid sche necessari. La Centrala 144 GR è vegnida examinada detagliadamain e certifitgada da la Interassociaziun per salvament IAS.
La garanzia da la qualitad è centrala en il sectur da sanadad
La qualitad n'è betg casuala, mabain resulta, sch'ins guarda exactamain, analisescha e meglierescha adina. Saja quai la structura, il process u il resultat, la chadaina da salvament sto funcziunar davent dal cumenzament fin a la fin. Tut ils secturs ston vegnir involvids, davent da l'administraziun sur il management dal persunal sco er sur la collavuraziun cun la clinica fin a la tecnica. En 54 puncts è l'interpresa Centrala 144 GR vegnida examinada detagliadamain, analisada ed optimada areguard la qualitad, quai integrond las collavuraturas ed ils collavuraturs. Las relaziuns geograficas dal chantun èn stadas ina sfida supplementara. L'Uffizi da sanadad sa legra ussa da communitgar che la Centrala 144 GR ademplescha tut ils puncts cun il standard il pli aut.
En cas medicinals d'urgenza: numer d'urgenza 1 4 4
Il numer d'urgenza 144 è il numer per cas medicinals d'urgenza. Las emploiadas ed ils emploiads da la Centrala 144 GR garanteschan il manaschi da di e da notg. Els alarmeschan e coordineschan ils meds d'intervenziun e da salvament necessaris. Plinavant cusseglian els tut las persunas che tschertgan agid e cussegl en dumondas da la medischina d'urgenza ed intermedieschan medias e medis da servetsch, oculistas ed oculists, dentistas e dentists sco er apotecas per cas d'urgenza.
Dapli infurmaziuns: www.144.gr.ch
Infurmaziuns:
- cusseglier guvernativ Peter Peyer, schef dal Departament da giustia, segirezza e sanadad, tel. +41 81 257 25 01, e-mail Peter.Peyer@djsg.gr.ch
- Rudolf Leuthold, manader da l'Uffizi da sanadad, tel. +41 81 257 26 41, e-mail Rudolf.Leuthold@san.gr.ch
- Sergio Marino Calabresi, manader da la Centrala dal clom d'agid sanitar 144 dal Grischun, tel. +41 81 257 78 01, e-mail Sergio.Calabresi@144.gr.ch
Responsabladad: Departament da giustia, segirezza e sanadad


text:
- La Svizra ha gudagnà cunter il Canada cun 3:2 e stat en il final dal campiunadi mundial en il Danemarc.
- Dus gols da powerplay han splanà la via per la surpraisa.
- Sco il 2013 frunta la Svizra en il final sin la Svezia.
En il mezfinal han ils Svizzers mussà ina partida grondiusa. Il goli Leonardo Genoni ha, cun sia fitg buna prestaziun, contribuì a moda decisiva a l’exploit da l’equipa svizra.
Scherwey, Hofmann e Haas
Curt avant la fin da l’emprim terz ha Tristan Scherwey fatg l’emprim gol per la Svizra. Suenter che Bo Horvat aveva egualisà la partida per ils Canadais en la 28avla minuta ha la Svizra reagì be dus minutas pli tard cun il gol da Gregory Hofmann en ina situaziun da powerplay. Era il terz gol è vegnì fatg en in powerplay - e quai da Gaëtan Haas en la 45avla minuta.
Final sco il 2013
Sco il 2013 a Stockholm frunta la Svizra en il final puspè sin la Svezia. Quella giada aveva la Svezia gudagnà cun 5:1 cunter la Svizra. Dapi lura han ils Svizzers pers tut las partidas cunter ils Scandinavs. Ils Svedais han fin uss mussà ina prestaziun excellenta als campiunadis mundials e gudagnà mintga partida. En il mezfinal han els battì ils Stadis Unids cun 6:0. Dentant è er la squadra Svizra sa mussada da la meglra vart e las schanzas da gudagnar aur restan.
RR novitads 22:00


text:
Cogne
Cogne l'è 'n cümü italià, de la regiù autònoma de la Val d'Aosta. El g'ha 1 460 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), 'na superfìce de 212 km² e 'na densità de 7 ab./km². El cunfìna coi cümü de Aymavilles, Brissogne, Champorcher, Charvensod, Fénis, Gressan, Locana (TO), Noasca (TO), Ronco Canavese (TO), Saint-Marcel, Valprato Soana (TO), Valsavarenche.
Evulusiù demogràficaModifega
Abitàncc censìcc
RiferimènccModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
La punt tranter Tavanasa e Danis saja l'ovra la pli impurtanta da Walter Versell, quai scriva Jürg Conzett medemamain planisader da punts. Quella punt ha stuì vegnir bajegiada sut in immens squitsch da temps, perquai che la punt veglia era ida cun in bova l'onn 1927.
Cura ch’il chantun ha decidì da construir ina punt nova per il traffic grev, era planisà da spazzar la punt da Versell. Convischinas e convischins han però cumbattì per salvar la punt. Uss ès ella vegnida renovada per bunamain in milliun francs – e surdada al traffic plaun.
- Bajegiada l'onn 1928
- Renovada dal 2016 fin il 2017
Tenor ils vischins da Danis e Tavanasa è la punt gia sa cumprovada en sia nova funcziun.
RR actualitad 07:00


text:
Oriundamain vuleva la dunna da 20 onns giudair e scuvrir il mund durant in onn. Sia ventira aveva cumenzà il settember da l’onn passà en Australia. Previs fiss stà da viagiar ils proxims mais tras l’America dal Sid. La situaziun è dentant daventada adina pli critica per Gianna Duschletta en Guatemala, nua ch’ella ha anc vivì fin avant duas emnas.
Lung viadi....
Cun avair bler dapli contact cun sia famiglia a S-chanf ils davos dis sco durant tut ils emprims mais da ses viadi ensemen, è l’Engiadinaisa sa decidida da bandunar il pajais american uschespert sco pussibel. Er Guatemala aveva annunzià da serrar proximamain tut ils cunfins. Uschia è Gianna Duschletta finalmain arrivada en il Mexico, nua ch'ella ha pudì reservar l’ultima plazza en l’aviun fin ad Amsterdam e suenter a Turitg.
Empè da sgular enavos ils 20 d’avust, sun jau gia uss a chasa: 5 mais pli baud.
Gugent fiss l’Engiadinaisa anc restada en l’America Centrala per cuntinuar ses viadi. Dentant sa Gianna Duschletta er, che sia situaziun en in pajais sco Guatemala fiss daventada adina pli difficila sco dunna giuvna ed er anc da pel clera.
Dus cors che battan
Ella saja grata e cuntenta dad esser enavos en patria. Gist en situaziuns sco ussa apprezieschian ins tut ils avantatgs da la Svizra sco la segirtad, l’organisaziun e la nettezza. Gianna Duschletta è persvadida ch’ils pajais ch’ella aveva anc sin ses plan da viadi, sa chattan suenter la crisa da corona segir en in nausch stadi. Perquai ha ella avant da turnar pli tard en l’America, per tut tenor finir ses viadi.
Ils proxims mais ha Gianna Duschletta uss temp per sa preparar sin ses studi a la scol’auta da pedagogia a Berna che cumenza suenter la stad.


text:
La citad da Cuira sposta las elecziuns ch'eran previsas ils 17 da matg. Quai pervia da la situaziun actuala dal coronavirus.
Ier ha il Cussegl federal decis da desister da las votaziuns ch'eran previsas il medem di. Sco raschuns aveva il Cussegl federal numnà tranter auter ch'igl è pervi da la situaziun actuala grev da pussibilitar in process nua che mintgin po far ses agen maini. Saja quai entras il cumbat da votaziun u er las medias ch'èn limitadas en lur rapportaziun.
Ord las medemas raschuns ha era la citad da Cuira prendì la decisiun da spustar las elecziuns. I na saja insumma betg cler sch'i fiss pussaivel d'organisar las elecziuns e da l'autra vart na fiss in cumbat electoral betg imaginabel.
Sco proxim termin ha la citad da Cuira en egl ils 27 da settember, il termin na saja dentant anc betg definitivs.


text:
L' Orco da La Val
L' Orco da La Val.
Val d' extra mëssi bele avëi chi da La Val; insciö ái 'ci döt n ater Orco co nos atri Ladins. L' Orco da La Val dess propi avëi val' de te' co l' Orco fora en Boemia. Ël á n ri natural y jënt se le tëm scialdi por sües scecades. Les patrones da La Val á pa tres da se lamenté, porcí ch' ël é tan onert: ël les sceca 'cër i ponjins y les iarines y les alces, 'cër la pëgna y le furn da pan, 'cër la ciamena dal lat y le lavé guant y plijé la tëra: al é pa propi na meseria. Le piec él por chi ch' é söl iade, sc' ëi ne ciara ci ch' ai fej. Te na ota él mudé le bel tëmp en cialvara y plöia, d' invern spo tirel pa nëi tles strades, ch' an ne les vëiga plü y toma söla dlacia; te chëra aldon l' Orco fora de bosch che se la rí dadalt. Madër te na ota, an ne sá co, eson fora de strada y rabiëia incërch, an ne sá olá, por crëps y barantli; an se stancia döta la nöt y da doman eson söl vedl post co da sëra. Datrai se mëtel sciöche na picera cogora sön strada y apëna ch' an l' ais passada, crëscera sciöche na gran bala y brodora do al viadú, saltes pa coch' ël ois, manacian de le ciafé sot ite y de le fracé, fin ch' ël toma mez mort iló dal spavënt y spo aldon pa l' Orco se la rion y coienan. Ince sciöche n ciaval a pastöra pón l' odëi, coch' ël vëgn pro y se smila y ciga sciöche i ciavai. Mo guai, sc' un s' infidass a senté sö; apëna ch' ël le sënt, i crëscel les iames, y le püre om, ch' é lassura, ne vëiga plü la tera dessot. L' Orco vá spo ia en galop, sura ciüc y pedruns fora por spinac y blas, fin che le püre om toma jö, y al pó pa ciamó ester ligher y contënt, sc' al ne s' á frozé les iames y les costes; sües mans y le müs é döt sgrafedá y ël á pa ma da fá a se desbalé fora dales trognores. L' Orco s' un sciampa y lascia n tof da Dî nes verdes; por chësc dijon: al tofa sciöche l' Orco.


text:
Il gea a la fatschenta che vegn ils 21 da matg 2017 a l'urna haja la Conferenza dals directurs chantunals d'energia decidì venderdi passà. Quai ha cusseglier guvernativ Mario Cavigelli, ch'è president dals directurs chantunals d'energia, ditg a la gasetta «Ostschweiz am Sonntag». Sulettamain dus chantuns èn s'abstenids da la vusch. Tenor Cavigelli è l'entir pachet meglier total ch'il dretg vertent.
Gist è ina sortida pass a pass da l'energia nucleara
La votaziun dals 21 da matg è necessaria perquai che la Partida populara ha fatg il referendum cunter la strategia d'energia 2050. Punct central è la reducziun dal consum d'energia per 43% fin l'onn 2035, ina sortida da l'energia atomara e la promoziun d'energias regenerablas.
RR novitads 14:00


text:
Brembàt
Brembàt (nòm uficiàl en italià: Brembate) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l'è söl Brèmb 'n de la basa pianüra de l'Isola chèl tòch de pianüra bergamasca tra l'Ada e 'l Brèmb.
Brembàt l' se tróa a 10 km de la sità e a 136 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 8 616 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 5,5 km² e 'na densità de popolasiù de 1 567 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Boltér, Calòniga, Cavriàt, Filàch, Ös de Sóta, Puntiröl.
De èt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol put de San Vitùr söl Brèmb, 'l castèl de Brembàt 'ncö palàs Morèti e 'l bórgh rüràl de Grignà.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Brembàt l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
L'expert dal dretg internaziunal e professer emerità, Luzius Wildhaber è mort mardi passà. Oz ha sia famiglia publitgà l'annunzia da mort en la gasetta «Neue Zürcher Zeitung». Wildhaber aveva 83 onns.
Il 1991 è Wildhaber daventà derschader al Tribunal europeic dals dretgs umans a Strasbourg. Dal 1998 fin il 2007 è el stà l'emprim president en uffizi cumplain dal tribunal.
Latiers è el tranter auter stà schef da stab da la cumissiun d'experts per la revisiun totala da la Constituziun federala, e commember da numerusas cumissiuns d'experts e da dretgiras da cumpromiss internaziunalas.


text:
Inferno
Inferno (Infèran) 'l è 'n film ad scarésa dal 1980 ad Dario Argento ispirâ a 'l lìbar Suspiria De Profundis ad Thomas de Quincey. Al cònta la stòria dla secónda màdar infernàla, la Mater Tenebrarum.
Al film 'l à muciâ sù 4 migliàrd ad Franc e l'è la prima prudusiòṅ americàna (20th Century Fox) p'r al regìsta rumàṅ, jutâ chè anc da Mario Bava e da sò fiōl Lamberto.
Sunt
Rose Elliot (Irene Miracle), na śóvna puvéta ad New York, la còmpra da 'l antiquàri Kazanian (Sacha Pitoeff), un vèć ch'al gh'à 'l negòsi sóta la sò cà e ch'al fà fadìga a giràr, un lìbar antìg scrit p'r Emilio Varelli da 'l tìtul "Al Tri Madri". Chi lò al cònta lè dèntar ch'l à cgnusû al tri madri d'l Inféran: Mater Suspiriorum, Mater Lacrimarum e Mater Tenebrarum e par lōr 'l à tirâ sù tri cà: una a Fribûrg, una a Róma e una a New York.
Dòp avér lèt cal lìbar lè vèć, Rose la taca a pinsàr ad vìvar lē in dla cà americàna dla Mater Tenebrarum e la scriv na létra a sò fradèl Mark (Leigh McCloskey), ch'al stùddia mùśica a Róma, par dmandàr-ag 'd andàr a catàr-la. Subìt dòp la và a far un gir in di piàṅ bas dal palàs e lè la cata un pós in dua a casca śò al sò pòrtaciàṿ. Calàda in dl'àqua par tōr-al sù, spustànd da na band un mòbil, a salta fóra un cadàvar marsî pódag ch'al s mōṿ sóta i sò pē. Mèntar la scapa via da 'd lè, a s véd qualchidòṅ ch'al la tîṅ 'd òć. La dóna la cata pò la mòrt in séguit, masàda cun di cólp ad vēdar in dal còl.
In cal méntar Sara (Eleonora Giorgi), na cumpàgna ad studi ad Mark, la cata la létra ad sò surèla, la la lèś e pò la và in bibliutéca par pascàr na còpia dal lìbar "Al Tri Madri". Quànd la 'l cata la s in và ma la finìs par śbali in un laburatòri in du 'n óm misterióś 'l è drē a bójar di lìquid alchèmic. Chi lò, vdénd al lìbar pruibî in dal maṅ ad Sara, al gh và cóntar par custrìnś'r-la a mulàr-al lè. Al próa anc a ficàr-ag la tèsta in dal parōl pîṅ ad ròba bujènta ma lē la gh la cava listés a scapàr via e a turnàr a cà sua. Rivàda lè la dmanda a 'n sò vśèṅ, Carlo (Gabriele Lavia) ad star in cà sèg parchè la gh'à na paùra da mat e pò la telèfuna a Mark par dir-ag ch'l'à catâ la sò létra e ad gnir-la a tōr. Quànd lò al riva lè però al i cata mòrt scurtlâ. Lèt la létra, Mark al partìs subìt p'r i Stat Unî.
In dal palàs Mark al cgnós Carol (Alida Valli) la purtinàra, al vèć prufesōr George Arnold (Feodor Chaliapin Jr.), ch'al viṿ in na scrana a rudèli, e la sò śóvna infarméra (Veronica Lazar), la cuntésa malàda da tèmp Elise Delon Van Adler (Daria Nicolodi), lasàda da sò marè, e al sò sinìstar magiurdòm John (Leopoldo Mastelloni). Più tard, tgnénd a drē a dal maci ad sangṿ in d'l andavèṅ, Elise la s cata da par lē in na cambra a 'l ùltim piàṅ e lè un grup ad gatàs rabî mat i tàcan a śgranfgnàr-la da tut al bandi in fin tant che òṅ al gh tira na scurtlàta ch'la la masa. La nòt dòp, durànt un quaciamènt dla luna, 'l antiquàri Kazanian al gh la cava finalmènt a impinìr un sac ad gat, bèsti ch'al n pōl mia védar, e al và in un laghét p'r andgàr-i ma, sénsa vlér, al strabùca śò e al finìs lò in dl'àqua. Dal póndghi ch'i s càtan lè davśèṅ in un scàrag dna canaléta, i s in prufìtan subìt andànd-'g adòs par magnàr-al. Sinténd i sò sîg, un vendidōr ambulànt ad salsìsi al gh cur incòntar ma, invéci ad jutàr-al, al gh tira dal śéśuli in dal còl cun al sò curtlàs, cupànd-al. A n catànd piò la cuntésa, John, 'd acòrd cun la purtinàra, al và a pascàr i sò bèsi e i sò giujèi par tōr-gh-i ma al n fà minga in tèmp a far-al parchè òṅ al al stròsa cun na fòrsa acsè granda ch'i sò òć i sàltan fóra da 'l sò pòst. Carol invéci la bruśa viva parchè, sénsa vlér, l'iva far crudàr śò na candéla par tèra dand fōg a incòsa.
'L è ciàr che da drē a tut chi masamènt lè a gh'è na fòrsa catìva ch'la pōl far quél ch'a gh par, la mòrt.


text:
Nfurmazions dla Cassa Raiffeisen Gherdëina
I cunlauradëures dla banca Cassa Raiffeisen de Gherdëina se mët a despusizion un n iede al mëns a passé ti studi de Radio Gherdëina per cunté de duta la nuviteies y per dé nfurmazions n con’ dl’ economia, dla valutes y de coche va i fic. Tres chësta trasmiscion curta, che dura n 15-20 menuc, ie duc for nfurmei dla situazions economiches. Da audì uni prim merdi dl mëns dala 10 danmesdì, cun repetizion la juebia do dala 3.
podcasts
-
05.10.2021 - Raika
-
07.09.2021 - Raika
-
10.08.2021 - Raika


text:
A l’ur da la loipa a Seefeld sa chattan ils camiuns da service. Tranter ils camiuns gigantics da la Norvegia, la Svezia e la Finlanda è era parcà il camiun da Swiss Ski, in camiun in bun tant pli pitschen ch’ils camiuns scandinavs. In grond camiun muntia er dapli lavur, e la finala saja impurtant d’avair bun material e betg il pli grond e meglier camiun di Roger Wachs, il schef da l’equipa svizra da service. En Scandinavia giaja er per prestige.
Quai che marscha en ils camiuns è secret
Roger Wachs prepara gia dapi bun 15 onns ils skis da Dario Cologna e collegas. Per passa 100 dis ad onn è quest camiun da tschaira ses da chasa. Ensemen cun sia giuvna equipa – per gronda part anteriurs curriders da passlung – è Roger Wachs radund tschintg mais ad onn sin viadi cun l’equipa svizra da passlung. Di per di preparan els skis tut a dubel, dattan si tschaira, puleschan e schubregian quels e sa chapescha testeschan els er ils skis per ch’ils Svizzers possian la finala ir a la partenza cun il meglier material pussibel. La fin finala decidia dentant l’atlet, pia Dario Cologna sez, cun tge ski ch’el less parter.
Als campiunadis mundial a Seefeld han Roger Wachs e sia equipa fatg buna lavur fin oz. Il material, ils skis han funcziunà. Tar talas relaziuns da primavaira cun naiv bletscha han ils Svizzers savens bun material. Tge ch’els fetschian dentant exact cun ils skis n’ha Roger Wachs betg tradì. La preparaziun dals skis è in secret en il mund da passlung.
RR actualitad 11:00


text:
Età Antìca
L'Età Antìca (ach Évo antìch, Antichità o adóma stòria antìca) l'è la prima època de la stòria. De convensiù se lìga ol sò prensépe con l'invensiù de la scritüra (intùren ol XXXI secòl a.C.) e la sò fì con la tóma de l'Impéro Romà (476 d.C.).[1]
DatassiùModifega
Per ol prensépe la gh'è mia öna data precìsa: i stòrech i à fàcc la sièlta de distinguì stòria e preistòria con l'invensiù de la scritüra, ü procèss comensàt in de la segonda metà del IV milèn a.C.
Per la fì, l'è mia dovràt adóma 'l 476, ma i è stàcie proponìde ach:
- Ol 410, an del sach de Róma da part di Alarico.[2]
- L'espansiù àraba e la fì de l'üniù del Mediteràneo in del VII sècol.[3]
- L'incoronassiù de Carlo Magno in del 800.
DivisiùModifega
In de l'Antichità d'ordinare se fà distinsiù 'ntra l'Età Clàsseca (Grécia e Róma antìche) e chèla pre-Clàsseca. I agn de transissiù col Medioévo i è ciamàt ach Tarda Antichità.
SiiltàModifega
FónccModifega
- ↑ storiche, età - Treccani
- ↑ Medioevo - Enciclopedia dei ragazzi Treccani]
- ↑ Henri Pirenne, Maometto e Carlomagno, 1937


text:
La Under 12 ie ai 29 de dezėmber furneda a Latsch a fé pea pra n turnoi. I mutons ova da jughé trėi partides. La prima doves ai purtruep perdł per 0:2 y 0:1, la terza ąi pona vencił per 3:1, i goi ą Leo Moroder, Matthias Perathoner y Erik Kantioler fat. Pra duta la partides ą i mutons cumbatł dassėnn y ova nce truepa ucajions da gol, ma la ą sciacą a i fé. Permņ tla terza partida ąla butą mpue deplł y ala fin ąi arjont n terzo post y giapą na bela copa y zeche de dėuc.
U16 Gherdėina - Pergine 9:6 (3:3, 4:2, 2:1)
Ai 27 de dezėmber ą la Under16 jugą n cėsa contra l Pergine. Sambėn che l ne fova nia da se aspité na partida saurida, davia che tl'andata a Pergine ą l Gherdėina perdł plutosc sėch. Ma i mutons dl Gherdėina ą jugą bėn, fova cunzentrei y ą cumbatł y dat dut nchin ala fin. L ie tumą truep goi sibe da una che dal'autra pert y ala fin ą l Gherdėina vencił cun merit per 9:6. Bravi mutons! Per l Gherdėina ąl fat i goi Kevin Schmalzl (3), Tobias Moroder (2), Marc Frisch, Hannes Franzelin, Markus Mair y Nicolas Demetz.
U19 Gherdėina - Alleghe 7:5 (1:1, 2:1, 4:3)
Ai 28 de dezėmber ą la scuadra dla Under 19 jugą n cėsa contra l Alleghe. Nce sce l Gherdėina fova miėur che l averser se ąi fat ert a vėncer. I fajova massa fai se giapan goi che ne messova nia vester y dal'autra pert ąi falą truepa ucajions dan cassa dl Alleghe. Ala fin ąi mpo vencił per 7:5. Per l Gherdėina ąl fat doi goi prun Diego Glück, Florian Moroder y Andreas Vinatzer, un n gol fova de Damian Bergmeister.
U19 Gherdėina - Kaltern 7:1 (1;1, 5:0, 1:0)
Doi dis do, ai 30 de dezėmber ą pona la Under 19 inņ jugą n cėsa, chėst iede contra l Kaltern. Do che tl prim tėmp se l'ąi mpue durmida via, ąi pona tėut la partida tla man y ą vencił saurģ per 7:1 contra na scuadra da mé uncesc jugadėures che fova ngali sambėn nce bėndebņ stanc. Per l Gherdėina ąl fat i goi: Diego Glück (4), Damian Bergmeister (2) y Patrick Nocker.
La proscima partides di jėuni n cėsa:
N sada ai 7.1. dala 11.15 iel n turnoi dla U12, n dumėnia ai 8.1. dala 9.00 iel n turnoi dla U8 y dala 12.30 na partida dla U14 contra l Bulsan Junior.


text:
Enfin uss (sonda suentermezdi) n'haja betg pluvì tant sco quai ch'ins aveva prognostitgà. Dentant giajan ins da quai anora ch'i dettia la segunda mesadad da questa fin d'emna dapli aua, ha il manader da l'uffizi da guaud e privels da natira Urban Maissen ditg sin dumonda da RTR. Sco el ha declerà vinavant è la situaziun cunzunt precara en las valladas dal sid:
Il pli periclità en las valladas dal sid cun la Val Calanca e la Bregaglia. Lura suonda la Surselva ed il Grischun Central. Il rest dal chantun è era periclità, ma segir in zic pli pauc.
En parts dal Grischun vala actualmain il pli aut stgalim da privel dad auas grondas, vul dir 5 da 5. Tuttina saja il mument fitg grev da prognostitgar nua exact ch'il privel da bovas è il pli grond. Quai dependia tut tenor nua ch'i plovia pli intensiv, en furma d'urizis.
Tar l'uffizi da guaud e privels da natira èn per il mument bun 10 persunas en acziun per survegliar la situaziun en il chantun, en stretga collavuraziun cun las vischnancas.
Cumparegliaziun cun la malaura dal 2002
Sco il selvicultur chantunal, Urban Maissen di, saja giustifitgà da cumparegliar questa fin d'emna da malaura cun la malaura dal 2002. En la summa avevi lura dentant pluvì sur pli lung temp ed er ina pli gronda quantitad d'aua. Urban Maissen di vinavant ch'ins haja suenter la malaura da lura era prendì mesiras, uschia ch'ins saja uss er preparà meglier.


text:
Ils dus gronds eveniments sin il lai schelà da San Murezzan, White Turf e Polo on Snow n’han betg lieu quest onn causa corona. Las duas occurrenzas cun cursas da chaval tranter la fin da schaner e mez favrer attiran adina in grond dumber da giasts da la high society.
Betg da congualar
Per insumma porscher insatge questa stagiun d’enviern sin la gronda vetta da glatsch a San Murezzan, ha la vischnanca creà pliras attracziuns per giudair il lai er d’enviern. Cumenzà tar ina lunga pista da glatsch per ir cun patins dad 1,2 km, sur ina loipa da passlung fin tar pussaivladads d’empruvar ora sports main populars sco skijöring u patinadi da sveltezza.
La purschida «Amusement on the lake» avessan nus er lantschà senza corona. Uss datti simplamain dapli mesiras da protecziun.
L’egl engianà
Era sch’ins ha l’impressiun da pli lunsch davent ch’il Lai da San Murezzan è fullanà cun glieud, realisesch’ins il cuntrari cura ch’ins è sin la vetta da naiv e glatsch. Il lai ha ina surfatscha da 0,78 km2, uschia che tut sa sparpaglia bain, renda attent il directur da San Murezzan Turissem, Adrian Ehrbar.


text:
L'iniziativa da correctura na pretenda betg in scumond absolut d'exportar material da guerra. Ma ella pretenda che naginas armas svizras pon vegnir exportadas en pajais che cuntrafan grevamain e sistematicamain als dretgs umans u en pajais ch'èn involvids en conflicts.
Da principi sustegna il Cussegl federal l’intent. El na vul però betg regular il stop d’export da material da guerra en la constituziun mabain sin livel da la lescha.
Perquai ha il Cussegl federal dà l’incumbensa al Departament federal d'economia, furmaziun e retschertga da preschentar fin la fin da mars dus sbozs per cuntrapropostas.
Per tadlar curt e concis:
RTR novitads 15:00


text:
Igl èn passads divers onns, dapi ch'in president dals Stadis Unids da l'America ha visità il WEF. Uss èsi puspè uschenavant: Donald Trump vegn cun tut sia enturascha – il Secret Service. Aviuns, autos e tschients da persunas – tut quai be per Donald Trump. Il Minisguard declera en detagl tge ch'il Secret Service fa insumma.
Lexicon S Secret Service
United States Secret Service u curt Secret Service è in'autoritad da persecuziun penala dals Stadis Unids da l'America. En la publicitad è l'autoritad oravant tut enconuschenta sco organ che protegia il president.
cl


text:
Ils giuvens duain ir pli pauc cun auto e duvrar dapli il traffic public – quai ha decidì il parlament da buobas l’onn passà. Las buobas han fatg ina petiziun e pretendì ch’il BüGa, l’abunament general per tren e bus en il Grischun, daventia per ils giuvens mez gratuit. La fin d'october 2013 è lura sa fatschentà il Cussegl grond, il vair parlament dal Grischun, danovamain cun la petiziun.
Passa 1'000 uffants al di dal traffic public 2018
Da l’entir chantun vegnan classas da terza e quarta al di dal traffic public per uffants. La finamira dals organisaturs è da mussar als uffants ils avantatgs dal traffic public e da pussibilitar ina vista davos las culissas. Il Minisguard accumpogna la scola da Ruschein.


text:
L'itagliàn (par schêrz ciamè däl vôlt anc toscuiggno) l é na längua neulatéṅna ufizièla in Itâglia, a San Marén, in dû cantån dla Ṡvézzra e in di sît in Cruâzia e in Slovêgna.
In tótt, la żänt ch'la cgnóss l'itagliàn i srénn in 60 migliån. I la dscårren anc tótti äli itagliàn fòra vî.
Itagliàn
Eṡèinpi???
Tutti gli esseri umani nascono liberi ed eguali in dignità e diritti. Essi sono dotati di ragione e di coscienza e devono agire gli uni verso gli altri in spirito di fratellanza.
L'italiàn l'è 'na léngua appartenèint al grópp dal léngui rumànzi, in dla faméja dal léngui indoeuropei. L'italiàn l'è léngua ufizièla dl'Itàlia, ed San Marèin, d'la Svézzra, e d'la Sitê dal Vaticàn.
L'è secända léngua, co-ufizièla insémm al Croét, in d'la Regiòun dl'Istria (Croàsia) e, insémm al sluvén, in dél sitê dla Slovènia datés dal cunfèin. I én anca bòun ed capìrel in dal Prinsipê ed Mònegh, a Màlta, in Còrsica (Frànsa) e, anca quelchidun in Albanìa.
L'italièn l'è una lengua neolaténa uffizièla in Itâlia, a San Marén, in du cantùn d'la Svézzra e in di post in Croazia e in Slovenia.
In tott la zènta ch'la cnòss l'italièn l'è zirca 60 milliùn. L'è énca parlèda una màsa in étar paìs abité par gli emigré italién, e una tra al piò insgnèda int al scòli.


text:
Questa stad han las pendicularas Sursaissa-Mundaun remplazzà il runal che maina davent dal Rufalipark a Misanenga siadora enfin Untermatt cun ina sutgera da quatter. Giasts ed indigens èn dentant stads surstads betg mal cura la sutgera è vegnida messa en funcziun l'entschatta da la stagiun d'enviern: Peduns na dastgan betg ir siadora cun la sutgera. Quai malgrà che la sutgera è ina sutgera accuplada, che va pia pli plaun en las staziuns uschia ch'ils peduns n'avessan nagins problems da seser sin las sutgas.
Mai planisà ina sutgera era per peduns
Tenor il president dal cussegl d'administraziun da las pendicularas Josef Brunner na saja mai stà planisà da bajegiar ina sutgera adattada era per peduns. Per ina avess quai augmentà per 600'000 enfin 700'000 francs ils custs totals da circa tschintg milliuns francs. Per l'autra dettia gia autras pussaivladads d'ir en il territori da skis sco pedun, i na dovria betg dapli capacitads.
Masterplan Mundaun nagin motiv
Era il Masterplan Mundaun, il plan da svilup per il territori da skis che prevesa tranter auter da promover il turissem da stad, na saja betg stà in motiv da tuttina realisar ina sutgera era per peduns. La sutgera na saja numnadamain betg en funcziun durant la stad, uschia Josef Brunner.
RR actualitad 12:00


text:
Vaumarcus
Vaumarcus a l'è un cumün svizzer del distret de Boudry, in del Canton Neuchâtel. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 1.78 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 265 abitant.
El cumün de Vaumarcus al se tröva a una altitüden de 447 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Châbles (FR), Concise (VD), Estavayer-le-Lac (FR), Font (FR), Fresens, Mutrux (VD), Saint-Aubin-Sauges. La popolaziun l'è in magioranza de lengua francesa.
L'è staa istitüii in de l'ann 1875 come resültaa de la fusion de Vaumarcus con Vernéaz, e l'è staa ciamaa Vaumarcus-Vernéaz infina al 1966.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- (DE)


text:
Antoine de Saint-Exupéry
Antoine Marie Jean-Baptiste Roger Vicomte de Saint-Exupéry (curt Antoine de Saint-Exupéry; * 29 da zercladur 1900 a Lyon; † 31 da fanadur 1944 en vischinanza da l’Île de Riou sper Marseille) è stà in scriptur franzos e pilot.
Gia dal temp da vita era Antoine de Saint-Exupéry in autur renconuschì e curunà da success. Suenter sia mort, durant ils decennis dal suenterguerra, è el alura avanzà ad in autur da cult, e quai cumbain ch’el veseva sasez plitost sco pilot da professiun che scriveva be a l’ur. Ses raquint cun caracter da paraula ‹Il Pitschen Prinzi› tutga cun bundant 140 milliuns exemplars tar ils cudeschs vendids il pli bler en tut il mund.[1]
Vita[modifitgar | modifitgar il code]
Uffanza e giuventetgna[modifitgar | modifitgar il code]
De Saint-Exupéry è naschì ils 29 da zercladur 1900 a Lyon sco terz da tschintg uffants dal Comte Jean-Marc de Saint Exupéry (1863–1904). Il bab è mort cura che ses figl aveva quatter onns.
Antoine de Saint-Exupéry è l’emprim creschì si a Lyon e sin bains da la famiglia en la Frantscha dal Sid. Il 1909 è el vegnì cun ses frar pli giuven en in internat a Le Mans che vegniva manà da gesuits. Il fanadur 1912, durant las vacanzas da stad ad Ambérieu-en-Bugey, ha el dastgà accumpagnar l’emprima giada il pilot e constructur Gabriel Salvez-Wroblewski sin in sgol; el aveva dà da crair a quel d’avair la lubientscha da sia mamma. De Saint-Exupéry è stà fascinà dal sgol. Ils davos onns dal gimnasi ha el passentà cun ses frar en in internat dals marianists a Friburg en Svizra.
Furmaziun e servetsch militar[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter il baccalauréat (matura) il 1917 ha de Saint-Exupéry frequentà al Lycée Saint-Louis a Paris las classas preparatoricas per l’École navale, perquai ch’el vuleva daventar uffizier da la marina. El n’ha però betg gì success tar ils examens, e crudà tras duas giadas en il rom litteratura e n’ha betg survegnì ina da las plazzas da studi contingentadas. In’ulteriura frida ha furmà la mort andetga da ses frar l’onn 1917, chaschunada d’in disturbi dal cor. Questa sperdita ha commovì profundamain Antoine de Saint-Exupéry.
Ils onns 1920 e 1921 ha el studegià architectura a l’École nationale supérieure des beaux-arts a Paris, però senza s’acquistar in diplom.
Dal 1921 fin il 1923 ha de Saint-Exupéry absolvì ses servetsch militar tar la chavallaria a Strassburg ed è vegnì scolà sco mecanist d’aviuns. Da laschar far el la scolaziun sco pilot ha l’armada refusà, damai ch’el n’aveva betg absolvì il curs da preparaziun correspundent. De Saint-Exupéry ha sinaquai acquistà il brevet da pilot cun absolver uras da sgol privatas.
Emprims onns sco pilot ed autur[modifitgar | modifitgar il code]
Terminads quests onns da furmaziun, avess de Saint-Exupéry pudì restar tar l’aviatica militara sco uffizier da professiun e pilot; ma la famiglia aristocrata da sia spusa Louise de Vilmorin, la sora d’in camarat da classa da Paris, è s’opponida vehementamain ad in’existenza talmain privlusa da lur schender futur. Spetgond sin las nozzas – las qualas na duevan la finala tuttina betg avair lieu – ha de Saint-Exupéry lavurà a Paris sco emploià da diversas firmas. Daspera sgulava el tar mintga chaschun ed en il salun da si’onda aristocrata Yvonne de Lestrange, duchessa da Triest, è el entrà en contact cun litterats da Paris.
L’onn 1923 era de Saint-Exupéry praticamain senza meds finanzials ed ha cumenzà a lavurar sco pilot. I sa tractava da curts sgols turistics, durant ils quals el mussava als passagiers la citad da Paris. L’onn 1925 è de Saint-Exupéry apparì l’emprima giada sco autur cun publitgar la novella ‹L’Aviateur›.
Il 1926 è el vegnì engaschà da la societad da vitgira aviatica Latécoère a Toulouse, e quai l’emprim sco member dal persunal a terra. Bainspert ha el pudì midar tar ils pilots e sgulava a l’entschatta l’etappa Toulouse–Casablanca, alura Casablanca–Dakar. Il 1927/28 è el stà durant 18 mais manader da la plazza d’atterament intermediar sin il Cabo Juby sper il lieu principal Tarfaya che tutgava da quel temp tar la colonia marocana da la Spagna. En quest lieu solitari regorda oz in monument a sia preschientscha. En sia funcziun sco schef da la plazza aviatica ha el gì differentas giadas problems cun ils Berbs guerrescs da la regiun. Repetidamain ha el er stuì spendrar collegas ch’avevan fatg en il desert atterraments d’urgenza. Per il salvament d’en tut 14 pilots ha el retschavì il 1930 la pli auta decoraziun d’onur che la Frantscha surdat a civilists, il Chevalier de Légion d’Honneur. La gronda part dal temp ha el però passentà al Cabo Juby cun spetgar sin il proxim aviun. Durant quest temp ha el scrit in text pli lung, il pitschen roman ‹Courrier Sud› (1928), che descriva il davos sgol d’in pilot e che enserra er ina trista istorgia d’amur.
Il temp dals success[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1929 ha de Saint-Exupéry absolvì tar ils pilots da la marina a Brest ina furmaziun supplementara en navigaziun. Silsuenter è el sa rendì per sia societad en l’Argentinia, che furmava da quel temp il pajais il pli bainstant da l’America dal Sid, per endrizzar là lingias da posta aviatica e da spediziun aviatica. Sias experientschas sco responsabel per ils emprims sgols da notg, ils quals han pudì vegnir manads tras – malgrà tut ils privels – cun success, ha el elavurà en il roman ‹Vol de nuit› (1930). Il text tracta dal davos sgol mortal d’in pilot ed è vegnì distinguì cun il renumà Prix femina. Quai ha muntà per Antoine de Saint-Exupéry il success decisiv sco autur.
L’entschatta 1931 ha el maridà Consuelo Suncín Sandoval, ina Salvadoriana ch’era daventada gia baud vaiva. La nozza civila ha gì lieu a Nizza, la ceremonia nupziala ha il pèr festivà ad Agay, nua che la famiglia de Saint-Exupéry aveva ina residenza da champagna.
Silsuenter è Antoine de Saint-Exupéry puspè sa rendì sco pilot da lingia en l’Africa dal Sid ed è per part er stà engaschà sco pilot d’emprova per idroplans (quai ch’al avess ina giada prest custà la vita). Il 1934 è el vegnì engaschà da la nova Air France, a la quala eran sa colliadas pliras societads aviaticas. Uschia è el per exempel sgulà il 1934 cun in bun effect da reclama a Saigon (da quel temp la chapitala da la colonia franzosa Vietnam) ed il 1935 ha el fatg cun l’aviun in viadi da referats enturn la Mar Mediterrana. Il matg 1935, avend la regenza franzosa e sovietica gist fatg in patg d’assistenza cunter il Reich tudestg, ha el visità per incumbensa da la gasetta ‹Paris-Soir› la chapitala sovietica Moscau ed ha scrit davart ses segiurn ina seria d’artitgels ch’ha chattà grond’attenziun.
Il december 1935 ha Saint-Exupéry empruvà da rumper il record dal percurs Paris–Saigon. 200 kilometers davant Cairo ha el però stuì far in atterament d’urgenza en il desert egipzian. Suenter in marsch da tschintg dis tras il desert è el fruntà sin ina caravana ed è vegnì spendrà.
L’entschatta da l’onn 1937 ha el passentà per ‹Paris-Soir› in mais sco reporter en la Spagna che sa chattava amez la guerra civila. Quella ha el descrit da la vart republicana (la quala vegniva sustegnida be a mesas tras la nova regenza franzosa che vegniva dominada da la front populara).
Mez favrer 1938 ha Saint-Exupéry empruvà da far in sgol da record New York–Terra da fieu (Argentinia dal Sid). Suenter in atterament intermediar a Guatemala al è però malgartegiada la partenza, el è dà giu ed è vegnì blessà grevamain. Durant sia reconvalescenza a New York ha el edì la collecziun ‹Terre des hommes› che cuntegna tant texts novs sco er pli vegls. Il tema da quels è surtut in laud a la collegialitad tranter umens, a l’adempliment dals duairs ed a l’idealissem sco er a la solidaritad ed a l’umanitad. Si’ovra, ch’è cumparida l’entschatta 1939, ha tutgà il gnerv dal temp ed è daventada in grond success. Il cudesch è vegnì undrà cun il Grand Prix du Roman de l’Académie française; ed er la translaziun americana, sut il titel ‹Wind, Sand and Stars›, è sa vendida fitg bain ed è vegnida premiada.
Temp da guerra[modifitgar | modifitgar il code]
Antoine de Saint-Exupéry era gist returnà d’in viadi tar ses editur american, cura che la Segunda Guerra mundiala è prorutta l’entschatta settember 1939. El è vegnì clamà sut las armas ed è l’emprim stà en servetsch sco instructur da pilots. Silsuenter è el sez daventà pilot tar in squadrun d’exploraziun ed è daventà il matg/zercladur 1940 sez perditga, co che la Frantscha dal Nordost è sfundrada en il caos suenter l’attatga tudestga, l’uschenumnà blitz allemand. Dal temp da l’armistizi (ils 25 da zercladur) e da la demobilisaziun da las forzas armadas franzosas sa trategneva el en l’Algeria; silsuenter ha el passentà in temp sin il bain rural da sia sora ad Agay/Frantscha dal Sid. Qua ha el cuntinuà a scriver vi d’ina ovra liric-narrativa da cuntegn filosofic-moral ch’el aveva gia cumenzà il 1936; quella dueva cumparair postum sco fragment (‹Citadelle›).
La fin 1940 è Saint-Exupéry viagià sur il Maroc ed il Portugal neutral en ils Stadis Unids, nua ch’eran s’accumulads ses onuraris d’autur americans. A New York n’è el però betg sa sentì bain: cuntrari a si’atgna tenuta simpatisava la gronda part dals Franzos che residiavan là numnadamain cun marschal Pétain e cun il reschim autoritar da dretga che quel aveva gist etablì. Durant ses temp en ils Stadis Unids ha el midà ses num da famiglia da Saint Exupéry en Saint-Exupéry. A chaschun d’in segiurn pli lung en la California, nua ch’il reschissur Jean Renoir che viveva en l’exil aveva l’intenziun da far ina versiun cinematografica da si’ovra ‹Terre des hommes›, ha Saint-Exupéry scrit il 1941 sia proxim’ovra, ‹Pilote de guerre›, en la quala el ha elavurà sias atgnas experientschas dal temp da guerra. Il cudesch è cumparì il 1942 l’emprim en translaziun americana; apaina cumparida en Frantscha, è l’ovra vegnida scumandada da la censura dal reschim da Pétain.
L’entschatta 1943 ha Saint-Exupéry publitgà a New York dus texts pli curts: ‹Lettre à un otage› e ‹Le petit prince› (rumantsch: ‹Il Pitschen Prinzi›). Tar l’emprim’ovra sa tracti d’ina brev fictiva drizzada ad in ami gidieu, la quala cuntegna er passaschas liricas, essaisticas e narrativas. Cun quella vuleva l’autur appellar als Franzos en tut il mund da solidarisar cun la Frantscha ch’era gist vegnida occupada dal tuttafatg da truppas tudestgas (11 da november 1942). ‹Le petit prince› dueva daventar a lunga vista l’ovra la pli enconuschenta da Saint-Exupéry; fin oz è quella vegnida translatada en tut il mund en bundant 140 linguas. I sa tracta d’in raquint cun caracter da paraula che tracta d’in pilot ch’ha stuì far in atterrament d’urgenza en il desert. Là scuntra el in pitschen giuven, il qual è vegnì d’in asteroid sin la Terra. Il text maschaida elements reals e surreals e sa lascha leger – ord perspectiva da l’autur – sco ina confruntaziun desperada cun la situaziun turmentanta da la Frantscha en chadainas, cun il pensar utilitaristic da l’America ch’el refusa sco er cun l’atgna nauscha conscienza envers sia dunna ch’el ha laschà enavos en Frantscha – la ‹rosa› dal ‹Pitschen Prinzi›.
Il matg 1943 è Saint-Exupéry sa rendì en l’Algeria che vegniva en il fratemp controllada da truppas angloamericanas ed è puspè daventà pilot da l’aviatica militara. A sias abilitads da sgular n’aveva la lunga pausa però betg fatg bain. Faschond el, da return d’in da ses emprims sgols, in atterrament accidental, è el vegnì licenzià dal servetschs militar cun renviar a sia vegliadetgna sco er a sias diversas blessuras.
Las relaziuns envers ils aderents da las ‹Libras forzas armadas franzosas›, cun lur chau Charles de Gaulle, eran segnadas da quel temp d’ina disfidanza vicendaivla. Saint-Exupéry ha rinfatschà als gaullists d’esser fixads sin la praisa da la pussanza. El quintava che quels vegnian a far purificaziuns memia severas, quai ch’el giuditgava sco cuntraproductiv.[2]
Sinaquai è Saint-Exupéry s’occupà ad Algier cun problems tecnics dals novs propulsurs a reacziun (el possedeva gia intgins patents ch’eran colliads cun la tecnica da sgular). Daspera ha el però cuntinuà a scriver vi da si’ovra ‹Citadelle›. Grazia a ses renum al èsi reussì da laschar reactivar sia licenza da sgular per in dumber limità da sgols d’exploraziun. Quels ha el l’emprim absolvì sin l’insla Sardegna ch’ils Americans avevan occupà en il fratemp, pli tard lura nà da la Corsica reconquistada.
Il davos sgol[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 31 da fanadur 1944 è Saint-Exupéry partì la damaun da la plazza aviatica da Bastia per far ses ultim sgol d’exploraziun tenor plan. La Lockheed F-5 è partida en direcziun Grenoble, ma n’è mai returnada. Sco raschun per sia scumparsa èn vegnidas tratgas en consideraziun diversas pussaivladads: in culp ostil, in defect tecnic, ma er suicidi (damai che quai dueva esser ses davos sgol e che Saint-Exupéry era da quel temp fitg depressiv, sco che cumprovan sias ultimas brevs).
L’onn 1948 ha Hermann Korth, ch’era plevon ad Aachen, scrit a l’editur da Saint-Exupéry Gaston Gallimard ch’in diari da guerra nodia per ils 31 da fanadur 1944: «Anruf Tribun Kant Abschuss I Aufklärer brennend über See. Aufklärung Ajaccio unverändert».
Scleriment da las circumstanzas da la mort[modifitgar | modifitgar il code]
Cun nettegiar sias raits ha il pestgader da Marseille Jean-Claude Bianco chattà l’onn 1998 il bratschlet d’argient da Saint-Exupéry, e quai en la mar a l’ost da Île de Riou che sa chatta sutvart Marseille. En il bratschlet èn engravads ses num e quel da sia dunna Consuelo, sco er ils nums e l’adressa da ses editurs a New York Reynal & Hitchcock.
Pir l’onn 2000 ha Luc Vanrell, in sfunsader da Marseille ed exploratur dal mund subaquatic, chattà parts da l’aviun sin il fund da la Mar Mediterrana en vischinanza da l’Île de Riou. La maschina è vegnida salvada il 2003 ed ha pudì vegnir identifitgada cun agid dal numer ‹2734› ch’era engravada en il turbocompressur d’in dals dus motors. Il lieu da chat è situà lunsch en il vest da la ruta da sgol ch’era fixada per il sgol d’exploraziun da Saint-Exupéry. Probablamain vuleva el far en atgna reschia fotografias d’exploraziun da Marseille per cuntanscher per sasez ulteriurs engaschaments tar las forzas militaras aviaticas. Las parts dal vrac èn vegnidas surdadas la stad 2004 al Musée de l’air et de l’espace a Le Bourget (situà en il nordost da Paris) e pon vegnir contempladas là dapi il 1998 ensemen cun il bratschlet d’argient.
Tenor ulteriuras retschertgas da Luc Vanrell e da Jacques Pradel duai il pilot da chatscha tudestg Horst Rippert (ch’è pli tard stà reporter da sport tar il ZDF) avair sajettà giu la maschina da Saint-Exupéry sco commember da la ‹Gruppa da chatscha 200›.[3] In rapport uffizial d’avair sajettà giu la maschina n’exista però betg, damai ch’ils rapports da quest’unitad èn ids a perder durant la retratga da l’armada tudestga a partir dal zercladur 1944. Er ina cartina, ch’è vegnida scritta tenor indicaziun da Rippert pir in pau pli tard, na menziunescha per quest di nagin eroplan che fiss vegnì sajettà giu. Rippert ha declerà pli tard ch’igl eri usità da betg nudar spezialmain tals cas, damai ch’el sgulavi persul e che l’aviun adversari saja crudà en la mar, uschia che las premissas per ina tutgada confermada n’eran betg dadas.
Tar la P-38 a dus motors che Saint-Exupéry sgulava sa tractavi d’in chatschader accumpagnant (al qual correspundeva da vart tudestga la Messerschmitt Bf 110). Cunter in aviun da chatscha agil a in motor sco la Bf 109 avevan tals aviuns pesants praticamain nagina schanza. Suenter grevas sperditas èn las P-38 perquai er vegnidas substituidas en l’Europa en lur rolla sco chatschaders accumpagnants ed eran be pli en funcziun sco exploraturs svelts ad auta autezza (sut il num Lockheed F-5, sco che Saint-Exupéry ha sgulà l’aviun sin ses sgol). Da las notizias da Saint-Exupéry resorta cleramain ch’el aveva in’antipatia persunala envers questa moda da construir svelts aviuns da chatscha ad auta prestaziun. El aveva anc pilotà paucs onns pli baud biplans e na sa sentiva betg propi bain en il cockpit da questas maschinas ad autra prestaziun modernas, sveltas e fitg pretensiusas sco la P-38J.
Influenzas posteriuras[modifitgar | modifitgar il code]
Saint-Exupéry n’ha relaschà nagin testament. Confurm a la reglamentaziun da quel temp è l’ertadi perquai ì a sia mamma ed a sias soras. Consuelo n’ha gì nagina cumpart ed ha empruvà da far valair ses dretgs avant dretgira. Il conflict tranter las cuminanzas d’ertavels ‹La Succesion Antoine de Saint-Exupéry-d’Agay› e ‹Consuelo de Saint-Exupéry› n’ha mai pudì vegnir schlià.[4] Ils dretgs d’autur sa chattan tar ils descendents da la soras dad Antoine de Saint-Exupéry e vegnan administrads da la chasa editura franzosa Gallimard.
L’onn 1975 è l’asteroid 2578 vegnì numnà suenter Saint-Exupéry; dapi l’onn 2000 porta er la plazza aviatica da Lyon Saint-Exupéry ses num. Medemamain l’onn 2000 èn cumparidas sut il num ‹Mémoires de la rose› regurdientschas ch’èn vegnidas cumpigliadas or dal relasch da sia vaiva.
Entaifer la davosa seria da bancnotas dal franc franzos avant l’introducziun da l’euro è la bancnota da 50 francs stada deditgada a Saint-Exupéry. E sa chapescha ch’era la fin misteriusa da Saint-Exupéry ha chattà sias interpretaziuns litteraras (p.ex. tras il scriptur Jean-Pierre de Villers).
Ovras[modifitgar | modifitgar il code]
- L’aviateur. 1926.
- Courrier Sud. 1928.
- Vol de nuit. 1931.
- Terre des hommes. 1939.
- Lettre à un otage. 1941.
- Pilote de guerre. 1942.
- Le petit prince. 1943.
- Citadelle. 1948 postum (fragment).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ thetimes-tribune.com, 3 da matg 2012.
- ↑ A. de Saint Exupéry: Oeuvres complètes. Bibliothèque de la Pléiade, Editions Gallimard, 1999, p. 926, 953, 969, 978.
- ↑ Claas Triebel e Lino von Gartzen: Der Prinz, der Pilot und Antoine de Saint-Exupéry. Herbig, Minca 2008, ISBN 978-3-7766-2569-1. En quest’ovra vegn Rippert cità sco suonda: «Sie können aufhören zu suchen, ich habe Saint-Exupéry abgeschossen. Es ist in der Nähe von Toulon passiert, er flog unter mir. Ich war über der See auf einem Aufklärungsflug.» El haja vis l’emblem naziunal franzos vi da l’aviun, saja sgulà ina curva, saja sa mess davos l’aviun ed haja sajettà giu quel. Natiralmain, uschia Rippert oz, haja el pli tard deplorà quai fitg, pertge ch’el haja admirà grondamain l’autur. Cf. intervista dals 17 da mars 2008 en la ‹Frankfurter Allgemeine Zeitung›, nr. 65, p. 9, e Lino von Gartzen, In die Geschichte abgetaucht. En: ‹Frankfurter Allgemeine Zeitung› dals 18 da mars 2008, nr. 66, p. 7; plinavant er l’intervista cun von Gartzen en la ‹Süddeutsche Zeitung› dals 18 da mars 2008, p. 11: Rippert sagt die Wahrheit.
- ↑ Joseph Hanimann: Antoine de Saint-Exupéry. Der melancholische Weltenbummler. Eine Biografie. Turitg 2013, p. 281ss.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Paul Webster: Antoine de Saint-Exupéry: Leben und Tod des Kleinen Prinzen. Or da l’englais e franzos da Theresia Übelhör. Metamorphosis-Verlag, Minca 1994, ISBN 3-928692-11-9.
- Stacy Schiff: Saint-Exupéry: eine Biographie. Tudestg dad Eva Brückner-Tuckwiller. Knaus, Minca 1995, ISBN 3-8135-1247-9.
- Nathalie des Vallières, Roselyne de Ayala: Man sieht nur mit dem Herzen gut: Antoine de Saint-Exupéry – eine illustrierte Biografie. Or dal franzos da Bernadette Ott. Knesebeck, Minca 2003, ISBN 3-89660-184-9.
- Karlheinrich Biermann: Antoine de Saint-Exupéry. Rowohlt-Taschenbuch-Verlag, Reinbek bei Hamburg 2012, ISBN 978-3-499-50547-8.
- Léon Werth: Mein bester Freund: Erinnerungen an Antoine de Saint-Exupéry. Or dal franzos da Christel Gersch Aufbau, Berlin 2012, ISBN 978-3-351-03514-3.
- Joseph Hanimann: Antoine de Saint-Exupéry: der melancholische Weltenbummler; eine Biografie. Orell Füssli, Turitg 2013, ISBN 978-3-280-05508-3.
- Alain Vircondelet (ed.): Antoine de Saint Exupéry. In Bildern und Dokumenten. Edition Olms, Oetwil am See 2013, ISBN 978-3-283-01170-3.
Films[modifitgar | modifitgar il code]
- Saint-Exupéry: Der letzte Auftrag. (OT: Saint-Exupéry: La dernière mission.) Film dramatic, Frantscha, 1996, 104 min., cudesch: Robert Enrico e Marcel Jullian, reschia: Robert Enrico, producziun: France 2 Cinéma, France 3 Cinéma, Son et Lumière.
- Saint-Ex. Docudrama e film documentar, Gronda Britannia, 1996, 82 min., cudesch: Frank Cottrell Boyce, reschia: Anand Tucker, producziun: BBC.
- Wüste. Film documentar tenor motivs da Saint-Exupéry, Germania, 2000, 98 min., reschia: Ebbo Demant, producziun: SWR, arte.
- Der Himmel, das Meer... Antoine de Saint-Exupéry. Film documentar, Germania, 2014, 44 min., cudesch e reschia: Birgitta Ashoff, producziun: Bayerischer Rundfunk.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Dossier ‹Il Pitschen Prinzi› sin chattà.ch
- Artitgel en Namen, Titel und Daten der franz. Literatur (funtauna principala per la part biografica)
- WDR 5 ZeitZeichen a chaschun da l’anniversari da Saint-Exupéry


text:
Suenter stgars 12 onns en uffizi ha Vitus Huonder bandunà il glindesdi la sedia da l'uvestg. Sco l'uvestgieu da Cuira ha communitgà, haja il papa acceptà la renunzia d'uffizi da l'uvestg Huonder. Fin che sia successiun saja reglada, surpiglia Pierre Bürcher da manar l'uvestgieu da Cuira.
Bürcher vegnia en in emprim pass a far discurs interns per emprender d'enconuscher l'uvestgieu. Il pli tard durant l'emprima emna da zercladur vegnia el a sa preschentar a las medias, scriva l'uvestgieu.
Nominaziun è stada ina surpraisa per Bürcher
Per Bürcher sez saja la nominaziun stada ina surpraisa, hai num en in scriver dad el ch'è vegnì tramess il glindesdi da l'uvestgieu als commembers da la diocesa. Sco uvestg emerità haja el cun 73 onns plitost gì il desideri da chattar la calma. Il papa haja dentant decis auter.
En il scriver discurra Bürcher dad in temp d'uffizi dad in pèr mais. Durant quest temp ha l'administratur apostolic tut ils dretgs ed er tut las obligaziuns dad in uvestg da diocesa.
Davart la biografia da Bürcher
Pierre Bürcher è naschì ils 20 da december 1945 a Fiesch en il Vallais. Il 1971 ha el fatg il licenziat en teologia a Friburg ed il medem onn gì sia ordinaziun sacerdotala a Genevra.
Il mars 1994 è el vegnì nominà sco uvestg. L'emprim è Bürcher stà uvestg auxiliar en l'uvestgieu da Losanna, Genevra e Friburg, avant ch'el è daventà il 2007 uvestg da Reykjavik. Là è Bürcher restà fin il 2015. Per raschuns da sanadad haja el bandunà l'Islanda. Ina greva puntga aveva indeblì el.
Nov uvestg sin la vart conservativa?
Michael Meier è expert da religiun tar il «Tagesanzeiger» e sa fatschenta savens cun l'uvestgieu da Cuira. Er el è surstà da l'elecziun da Pierre Bürcher sco administratur apostolic. Eleger in administratur ad interim saja normal, dentant saja quai per il solit ina persuna ch'ha gia da far cun l'uvestgieu. L'elecziun da Pierre Bürcher è per el in segn che la glista dals trais candidats per daventar il nov uvestg da Cuira savess esser sin la vart conservativa.
Turitg spera sin dialog
La baselgia catolica en il chantun Turitg e l'allianza «I basta»/(«Es reicht») spera ch'ins vegnia uss perina entaifer l'uvestgieu. Els beneventian il nov administratur apostolic, scriva kath.ch. Plinavant è l'allianza «I basta» cuntenta ch'i dat moviment tar la successiun da Vitus Huonder. Era els vulan dar ina schanza a Bürcher da sa profilar e da pudair procurar per pasch en l'uvestgieu da Cuira.
L'allianza «I basta» è ina fusiun da differentas associaziuns catolicas che s'engascha per refurmas en la baselgia catolica.
RR novitads 14:00+


text:
Savànnah (Geòrgia)
Savànnah (a s lèś /səˈvænə/ in ingléś) l'è na sità di Stat Unî ch'la mùcia sù sènt-quarantamìla abitànt a 'l incìrca, la quìnta più impurtànta dla Geòrgia.
La s cata in dla cuntèa 'd Chatham, darènt a 'l cunfîṅ cun la Carulìna dal Sud, e l'è 'n pòrt su 'l ucéan Atlàntic e 'n sèntar industriàł dimóndi impurtànt, specialmènt in dal camp dal pés, dal scarpi e dla chìmica.
Al sò clima 'l è subtrupicàł ùmid, cun dagnóra déś grâd mèdi in Śnar e vint-sèt in Luj.
Tgnénd adrē a 'l censimènt dal 2010 la sò pupulasiòṅ la s divìd fra 'n 38,3% ad biànc, un 55,4% ad négar, un 0,3% ad natìṿ americàṅ, 'n 2,0% 'd aśiàtic e p'r al rèst atri rasi o rasi misći.
Al sò sìndig, da 'l 2020, 'l è 'l demucràtic Van R. Johnson.
Persunàǵ ligâ a Savànnah
- Raphael Warnock, pulìtig
- Miriam Hopkins, atōra
- Big Boi, rapper mémbar di OutKast


text:
L’iniziativa ch'era vegnida lantschada da las uniuns da scolasts, ha gì nagina schanza tar la populaziun. Cun 60,8% ha il suveran refusà quella.
Ils scolars e las scolaras da Turitg emprendan pia vinavant davent da la segunda classa englais e davent da la tschintgavla classa sco segund linguatg ester franzos. Fiss l’iniziativa vegnida acceptada vessan ils da Turitg spustà il franzos sin il stgalim superiur.
Cun questa decisiun ha il suveran da Turitg confirmà sia posiziun. 2008 aveva el ditg cleramain gea al concordat da Harmos ch’aveva sco finamira d’introducir duas linguas estras en scola primara.
Il tema interessescha era il chantun Grischun. Il cumenzament da matg ha il Tribunal federal decidì che l’iniziativa grischuna per mo ina lingua estra en scola primara saja valaivla. Il chantun Turgovia ha gia decidì da spustar l’instrucziun dal linguatg franzos sin il stgalim superiur.
RR novitads 15:00


text:
L mplant Sodlijia fat su da nuef
Dal mumënt che la sajon da d’inviern 2020/2021 ne à nia pudù mëter man iel unì scumencià a lauré pra l mplant Sodlijia bele ai 10 de merz y l ie udù dant che dut sarà finà ai 22 de nuvëmber.
de Mara Miribung
Deplu lëures iel uni fat pra tramedoi stazions che à messù unì ngrandides per fé lerch al lift nuef. L lift da dant, na sentadoia da cater, ova 30 ani. L ie unì sostituì cun na sentadoia cun sesli da ot.
Nueves ie n local per la pumpes, n magasin per i sesli, n magasin per i canons, na garage per i giac cun binda, n local per la manutenzion di canons y dl mplant da fé nëif y n local per la destribuzion di carburanc.
Chisc dis iel nce unì metù su la corda che po’ traspurté 3.600 persones al’ëura. I nvestimënc ie de 7,8 milions de euro per l mplant nuef. Sëuraprò vëniel spendù 800 mile euro per ressané l mplant da fé nëif y cater milions de euro per i locai sota tiëra.
Nueves ie n local per la pumpes, n magasin per i sesli, n magasin per i canons, na garage per i giac cun binda, n local per la manutenzion di canons y dl mplant da fé nëif y n local per la destribuzion di carburanc.
Chisc dis iel nce unì metù su la corda che po’ traspurté 3.600 persones al’ëura. I nvestimënc ie de 7,8 milions de euro per l mplant nuef. Sëuraprò vëniel spendù 800 mile euro per ressané l mplant da fé nëif y cater milions de euro per i locai sota tiëra.


text:
La CSU perda tenor il resultat uffizial provisoric bunamain 11 puncts procentuals ed uschia sia maioritad absoluta. Ella cuntanscha anc radund 37% – uschè pauc sco dapi il 1957 betg pli. Uss è la CSU avisada sin partenaris da coaliziun per furmar la regenza. Il primminister Markus Söder ha en egl in'allianza burgaisa, sco el a ditg.
Era ils Socialdemocrats èn tranter ils perdents
Ils Socialdemocrats fan gnanc pli dal tut 10% da las vuschs. Uschia n'èn els betg pli la segund ferma partida en il parlament da la Baviera. Gliez plaz va da nov als Verds – cun radund 18%. I suondan la gruppa conservativa «Freie Wähler» cun circa 12% e l'AfD cun bun 10%. Gest anc dumagnà en il parlament da la Baviera ha la FDP, quai cun 5,1%.
Sa participads a l'elecziun èn radund 72% dals votants e da las votantas.
RR novitads 06:00


text:
- A Viktorija Golubic gartegi per l’emprima giada da cuntanscher il quartfinal d’in turnier Grand Slam.
- La Turitgaisa gudogna en l’otgavelfinal da Wimbledon cunter l’Americana Madison Keys cun 7:6 (7:3) e 6:3.
- En il quartfinal spetga Karolina Pliskova da la Tschechia, il numer 13 dal mund.
Igl è stà ina premiera gartegiada, che Viktorija Golubic ha cuntanschì a Wimbledon. En ses emprim otgavelfinal d’in turnier Grand Slam ha la Turitgaisa dà grondius, e battì l’Americana Madison Keys en dus sets.
En l’emprim set ha Golubic nizzegià che Keys fascheva blers sbagls. E tar il stan da 5:2 è ella stada datiers da gudagnar il set. Quatter games e dus breaks pli tard era Golubic dentant tuttenina enavos cun 5:6. En il tiebreak è ella lura puspè revegnida, ed ha decidì l’emprim set cun sia terza balla da matsch.
En il segund set han omaduas giugaduras stuì dar giu lur game. A Golubic è dentant gartegià il direct re-break – e tuttenina era ella cun 4:1 anavon. Suenter 1 ura e 39 minutas ha Golubic lura realisà sia segunda balla da matsch.
La proxima adversaria da la Turitgaisa è Karolina Pliskova da la Tschechia, il numer 13 dal mund. Quella ha eliminà la Russa Ludmilla Samsonowa en dus sets. La partida Golubic cunter Pliskova è il mardi.


text:
Nosc pitli dla Under 9 dl Gherdėina ova n sada ai 11 de nuvėmber da fé n turnoi a Corvara, che fej pert dla prima raida dl campiunat. Iló ovi sciche averseres l WSV Sterzing, l HC Maran Blue y l HC Alta Badia. N ą tlo inņ udł i fruc dl bon lėur che i trainadėures Larry Sadler y Gabriel Lang fej cun nosc mutons. Un n juech ąi vencił saurģ y i autri ąi perdł de puech. Chisc resultac ti dą na gran ueia ai mutons per i proscimi turnoies. L proscimo sarą bele duman sada ai 18.11. a Auer.
U13 Toblach - Gherdėina 2:4 (0:2, 2:1, 0:1)
Nosc mutons y nosta muta (Alessia Glira) dla Under 13 ie ruvei sun dlacia n mierculdi ai 8 de nuvėmber bele bėndebņ ciariei y segures de si capaziteies. Ėi ą laurą truep tl training ntan lultima enes y chėsc ąn pona nce udł tla partida. La scuadra ą jugą scialdi bėn tl prim tėmp, stlujan ju ntant per 0:2. Tl segondo tėmp se l'ąi coche for durmida via mpue, ą fat mé 1 n gol y se n ą giapą doi dal Toblach. Tl terzo tėmp ą duta la scuadra inņ jugą scialdi miec, i ą cialą de tenģ l resultat y i pecs ą fat n bon lėur. L ie mo tumą n gol per l Gherdėina a mez al tėmp y nsci ą l Gherdėina vencił chėsta partida per 4:2. I goi per l Gherdėina ie unii fai da: Matthias Perathoner (2), Nikolas Hofer y Julian Kostner.
U17 Gherdėina - Como 6:5 (2:0, 2:3, 2:2)
La Under 17 ą fat n dumėnia na partida contra l Como, che ne fova perdrėt nia sun l program, ma che n ą fat ora al ultim mumėnt de la fé dant. Na partida inņ scialdi cumbatuda contra l Como, ma nia jugheda bėn da pert dl Gherdėina. Ala fin ąla mpo mo butą a la tré decą, vencian de n gol per 6:5.
I goi per l Gherdėina ie unii fai da: Ben Linder (2), Giordan Insam, Julian Senoner, Tobias Fill y Tim Linder.
N mierculdi ai 15 de nuvėmber ą la Under 19 jugą contra l Renon, ma davia che la redazion fova bele stluta, repurterons chėstena che vėn l resultat de chėsta partida.
Proscima partides di jėuni n cėsa:
N sada ai 18.11. dala 14.00 juega la U13 contra l Persenon y n mierculdi 22.11. dala 17.00 contra l Puster. N dumėnia ai 19.11. dala 11.00 fajerą la U11 n turnoi y dala 17.00 jugherą la U15 contra i Foxes de Bulsan.