text:
L.A. Guns
I L.A. Guns (Al pistòli ad Los Angeles) i èṅ un grup hard rock americàṅ, fundâ a Los Angeles in dal 1983, ch'al fà d'l hair metal.
La mùśica di L.A. Guns l'è da spés misa incòst a 'l sèni hair metal dla sità califurgnàna di an Utànta, in particulàr a 'l sotgènar sleaze metal purtâ avànti da i Guns N' Roses. Minga par gnint tri di mémbar uriginài ad quist chè (ma a gh'è anc ch'i diś tut i quàtar) i gh'n aṅ fat part a 'l inìsi.
Al grup la gh'à abû al sò mumènt ad sucès più grand a la fiṅ di an Utànta quand 'l à fat gnir fóra i sò dū prim lavōr.
In dal dè 'd incō, par via ad quistiòṅ fra i mémbar prinsipài dla banda, i eśìstan dū grup ciamâ L.A. Guns, òṅ purtâ avànti dal cantànt stòric Phil Lewis e òṅ invéci ch'al fà riferimènt a 'l chitarìsta fundadór Tracii Guns.
Biugrafìa
I prim pas
Al grup al s è furmâ in dal 1983 a Los Angeles par maṅ dal chitarìsta Tracii Guns (Tracy Ulrich 'l è al sò nóm vér) dòp n'audisiòṅ minga andàda bèṅ cun i Ratt ch'i ìvan pardû in cal mèntar Jake E. Lee ch'l iva decìś 'd andàr a sunàr cun Ozzy Osbourne. Saràda l'esperiénsa cun i Pyrrus, Tracii 'l iva purtâ sèg al cantànt Axl Rose (William Bailey), ch'al daśgnìva da la band Rapidfire, a la vóś, Ole Beich a 'l bas e Rob Gardner a la baterìa.
'L an dòp però Axl al mòla la band par fundàr insém a 'l sò amìg Izzy Stradlin gl'Hollywood Rose e al sò pòst al vèṅ tòlt da Michael Jagosz par dar vita a soquànt demo. In dal 1985 al grup 'd Axl al pèrd di cumpunènt e al décid, insém a Tracii, ad furmàr-'n òṅ nóṿ ad paca cun Gardner dèntar, fundénd i nóm dal dū bandi.
'L è acsè ch'i nàsan i Guns N' Roses dal séndri di L.A. Guns e di Hollywood Rose. Ma 'l śuglèṅ al dura pôc e Tracii e Gardner i tórnan in di L.A. Guns. Dal cant suo, Axl al tóś al chitarìsta Slash p'r i Guns N' Roses.
Tracii al decìd però ad rivulusiunàr al sò grup tulénd Paul Mars Black cuma cantànt, Mick Cripps a 'l bas e Nickey Alexander, ch'al daśgnìva da la band punk di The Weirdos, a la baterìa.
In séguit a s śònta anc Robert Stoddard di Dogs D'Amour e cun cla line up chè i vènan rigistrâ soquànt demo fra 'l 1985 e 'l 1986.
Al sucès
In dal Mars dal 1987 Paul Black al vèṅ rimpiasâ par Phil Lewis ch'al daśgnìva da bandi cuma Bernie Torme's Gypsies, New Torpedosla e Soldier ma ch'l éra cgnusû specialmènt p'r avér dâ la vóś a la banda ingléśa Girl. Cal grup chè al gh'iva cuma cumpunènt anc quél ch'al sarés dvintâ al chitarìsta di Def Leppard, Phil Collen. Lewis 'l iva rigistrâ sèg dū àlbum, vindû bèṅ specialmènt in Giapòṅ.
Sèmp'r in cal mèntar, Mick Cripps al tōś al pòst ad Robert Stoddard, pasâ a i Faster Pussycat, mènt'r al bas al gh và Kelly Nickels. In dal 1988 a cambia anc al baterìsta ch'al dvénta Steve Riley di W.A.S.P..
Al prim disc di L.A. Guns al pòrta al sò nóm e al vèṅ fat in dal 1988 par la Polydor Records cun dimóndi dal parti vucàli fati par Paul Black prima ch'l andìs via. Stés quèl p'r al parti ad baterìa, sunàdi par Nickey Alexander anc se in dla cupertìna i èṅ dadi a Steve Riley. Al stîl druâ 'l è quél ad mòda in cal perìud lè, al sleaze metal, sunâ anc p'r i Guns N' Roses e Faster Pussycat. Al lavōr 'l è dimóndi gréś ma cumpàt e al sòna bèṅ finénd in di prim sinquànta pòst dla clasìfica americàna Billboard, cun i vìddeo di sìngui One More Reason, Electric gypsy e Sex Action traśmìs regularmènt par MTV. Da nutàr pò la cover di Girl Hollywood Tease e i lènt 'd One way ticket e Cry no more, quésta chè sōl strumentàla.
In dal 1989 a vèṅ fóra al secónd disc dal grup califurgnàṅ, Cocked & Loaded (Armâ e cargâ), ric ad braṅ (quatórdas) e ad sìngui ad sucès cuma Never Enough, Rip & Tear e The Ballad of Jayne specialmènt (33śum pòst in dla Billboard Hot 100), dimóndi traśmìsa in dal ràddio. Robin Zander e Rick Nielsen di Cheap Trick i faṅ n'uspitàda p'r i côr.
Al disc (cun in cupertìna na ragasóla cavàda śò cun cun pistulòṅ in mèś a 'l gambi) al vénd da piò ad 500.000 còpi e al riva al 38śum pòst dla clasìfica di Stat Unî, ciapànd prima un disc ' òr e pò òṅ ad plàtin. I spetàcui dal viṿ i i védan sunàr cuma headliner in dal Régn Unî cun al séguit i Little Big Horn.
In dal 1991 al grup al dà vita a 'l sò tèrs lavōr, Hollywood Vampires par la Polydor Records e al sòṅ al s fà più cumplès, cun al tastéri ch'i s śòntan a chi àtar strumènt. I pès lènt (Over the edge, Crystal eyes, It's over now e na I Found You sunàda a la manéra di an Sinquànta) i próvan a ripétar al sucès ad The ballad of Jayne ma i n gh la càvan minga a far la sò cumpàrsa in clasìfica. Al disc però al dvénta listés ad plàtin (42śum in dla Billboard), purtâ in avanti p'r al sìngul Some Lie for Love, e dū di sò pès i vènan sarnî p'r andàr dèntar a dal culóni sunóri: Over the edge la finìs in Point Break, un film cun Keanu Reeves e Patrick Swayze, mèntar Wild obsession l'è druàda in Harley Davidson & Marlboro Man. In séguit, gl’L.A. Guns i partìsan p'r un tour in dal nòstar cuntinènt a drē a i Skid Row, sunànd a Milàn e Firénse. Na vòlta finî, Riley al s in và dal grup in dal 1992.
In cal mèntar Tracii Guns al fà gnir fóra anc un disc p'r un grup ad quéi super, tut i dū ciamâ Contraband, insém a Bobby Blotzer di Ratt a la baterìa, Michael Schenker di M.S.G. a la chitàra cuma lò, Share Pedersen dal Vixen a 'l bas e Richard Black di Shark Island a la vóś, ma 'l prugèt 'l è un fiàsc.
In dal 1992 al grup al rigìstra un EP, Cuts, cun dèntar al cover Night of the Cadillacs di Generation X, Suffragette City ad David Bowie e Papa's Got a Brand New Bag ad James Brown (ma la versiòṅ giapunéśa dal cd la gh'à dū braṅ da piò, Rock 'n' Roll High School di Ramones e Love Song). A la baterìa, al pòst ad Riley, che però 'l iva sunâ in soquànt canti, a gh'è Michael "Bones" Gershima.
In dal 1994 'l è al tùran ad Vicious circle (Sérć visióś) un disc dimóndi lung (quìndas braṅ, darsèt in dla versiòṅ giapunéśa) in dua a ś véd incóra Steve Riley in soquànt braṅ turnàr a piciàr la baterìa, mènt'r al basìsta Kelly Nickels al canta in Nothing Better to Do. Al disc al gh'à anc di braṅ fat bèṅ cuma la Face down ch'la vèra al lavōr, la ritmàda Long time dead, al rabìdi Killing machine e Kill that girl o la sugnànta I'd love to change the world, ma al patìs l'undàda grunge ad Seattle e la Polygram Records la i mòla lè.
'L abandòṅ ad Phil Lewis
A cal punt lè, Lewis al mét insém un grup par sò cònt, i Filthy Lucre, mèntar Tracii Guns dal cant suo al dà vita a i Killing Machine.
Sénsa al front man ad riferimènt, che in dal 1997 'l arév fat gnir fóra cun i Filthy Lucre al disc Popsmear, i L.A. Guns i tóśan al cantànt Chris Van Dahl di Boneyard e di Cherry St. e al 29 'd Utóbar dal 1996 i faṅ gnir fóra al sò quint disc, American Hardcore, par la nóva etichéta CMC International, dódas braṅ sunâ a la manéra di Pantera, ma anc 'sta vòlta al disc al rèsta in di scafài. Cum al sòlit, la versiòṅ giapunéśa la gh'à dal bonus track, in cal caś chè la cover di Black Sabbath, Black Sabbath.
Sprand che Lewis al turnìs indrē, i L.A. Guns i màndan via Van Dahl ma Phil al và da la sò banda listés e al grup califurgnàṅ 'l è custrét a tōr 'n àtar cantànt, Ralph Saenz (ch'al daśgnìva da la cover band di Van Halen Atomic Punks), pròpria in dal mèś dal tour dal 1996/1997. Cun lì lò i rigìstran in dal Setémbar dal 1998 un EP cun siē braṅ dèntar, Wasted (Strasinâ), in mèś a i quài a gh'è anc la Cold gin di Kiss. Sèmpar in dal 1998, in Śugn e sōl p'r al marcâ giapunéś (cum 'l éra bèla sucès p'r al live dal 1992 Live! Vampires), a véd la luś anc na racòlta ad cover e ad canti fati da lōr, Hollywood Rehearsal (Al próvi 'd Hollywood), cun di braṅ 'd Iggy Pop, The Waterboys, The Clash, Led Zeppelin e àtar incóra.
In dal mèś dal Rock Never Stops tour dal 1998, Saenz al i mòla p'r andàr in di The Vow e Tracii Guns 'l è custrét a catàr-as 'n àtar cantànt, sarnénd pò quél di Bang Tango Joe Leste ma anc chi lò al dura pôc parchè al decìd ad turnàr in si sò pas. In mèś a cal masèl lè, i L.A. Guns i tōśan 'n àtar cantànt incóra, Jizzy Pearl di Love/Hate, par finìr al tour dal 1998.
Soquànt méś dòp, in dal Śugn dal 1999, i faṅ gnir fóra al sèst disc Shrinking Violet (Cuntrasiòṅ vióla), un disc prudót par Gilby Clarke ex chitarìsta di Guns N' Roses.
La riugnòṅ
Dòp soquànt àtar cambiamènt ad furmasiòṅ però al grup al tórna cum 'l éra prima: Phil Lewis, Johnny Crypt (a la chitàra incóra) e Kelly Nickels i tórnan a cà. In cal mèntar, in dl'Istâ dal 1999, a vèṅ fóra anc la racòlta Greatest Hits and Black Beauties, cun dal trasi nóvi e dal cansòṅ arfàti par l'ucaśiòṅ (a s cata anc na versiòṅ misćiàda dance e heavy metal ad Sex action). Al grup al fà di cuncèrt par la prumusiòṅ dal disc e 'l an dòp i faṅ gnir fóra al lavōr dal viṿ Live: A Night on the Strip.
In dal 2000, al grup al decìd ad rigistràr ad nóṿ al sò disc cun al sucès più élt, Cocked & Loaded, ciamànd-al in 'sta vòlta Cocked & Re-Loaded, cun un braṅ da piò, la versiòṅ mix ad Rip and Tear e na Malaria dimóndi fata bèṅ.
In cal mèntar, Tracii al sòna par pôc in di Poison al pòst ad C.C. DeVille.
In dal 2001 la banda (cun Lewis, Guns, Riley e un Muddy pasâ a 'l bas) la tórna cun un disc nóṿ ad paca, Man In The Moon (Óm in sla luna), par la Spitfire Records e un tour in di Stat Unî e in dal Régn Unî insém a i Faster Pussycat, ch'i s éran mis incóra insém, e i BulletBoys. In Dicémbar a vèṅ tòlt un basìsta nóṿ, Adam Hamilton, ch'al daśgnìva da i Joey C. Jones e da i The Gloryhound.
In dal 2002 i sònan in gir p'r al mónd insém a Alice Cooper e a vèṅ rigistrâ al nôṅ àlbum, cun al tìtul ad Waking The Dead (Daśdàr i mòrt). 'L è l'ucaśiòṅ par tōr un chitarìsta nóṿ (Keff Ratcliffe) e par sunàr a 'l Metal Edge Rockfest tour e àtar cuncèrt insém a Warrant, Ratt, Firehouse e Dokken. In cal mèntar i vénan fóra dal vóś ch'i dìśan che Tracii al sarév drē a far un prugèt par sò cònt insém a Adam Hamilton, Kris Kohls (baterìsta di Adema) e a Nikki Sixx di Mötley Crüe, i Brides of Destruction.
'L abandòṅ ad Tracii Guns
'L è acsè che in dal Nuvémbar dal 2003 al chitarìsta e fundadōr dla banda Tracii Guns al taca a lavuràr p'r i Brides of Destruction. Chi lò al gh vdiva la manéra par muciàr sù incóra na sèrta pupularità in dal mainstream parchè al l'iva pardùda a partìr da la fiṅ di an Utànta. In dal 2004 al partìs par di cuncèrt in gir p'r al mónd ma Steve Riley e Phil Lewis i n la tōśan minga tant bèṅ e i gh daṅ al bensarvî, dgénd anc che Guns 'l iva sunâ a di audisiòṅ p'r i Poison e i Red Hot Chili Peppers a dita dal chitarìsta Chris Holmes (ex W.A.S.P.) ch'l iva tòlt al pòst ad Tracii durànt al tour ingléś di L.A. Guns.
Al grup ad decìd in tut al manéri ad cuntinuàr sénsa ad lò, tulénd sèg Stacey Blades ex di Roxx Gang. Cun chi lò dèntar, in d'l Avrìl dal 2004 i faṅ gnir fóra un disc ad cover (e dū pès dal viṿ), Rips the Covers Off (Sćiànca la cupertìna), cun al canti Nobody's Fault di Aerosmith, Tie Your Mother Down di Queen e Custard Pie di Led Zeppelin fra i àtar. In cal mèntar a vèṅ fata anc na versiòṅ acùstica ad The Ballad Of Jane par la compilation dal canàl VH1 Classic Metal Mania: Stripped.
In Agóst dal 2005 invéci l'è la vòlta 'd un disc ad canti nóvi, Tales from the Strip (Racònt da la pista) un disc a la vècia manéra, gréś cuma la śmalta, cun di pès dûr cuma Hollywood's Burning, Rox Baby Girl, It Don't Mean Nothing, Crazy Motorcycle e 6.9. Earthsaker (cun 'n asōl ad baterìa ch'a s fà fadìga a créd'r-ag) e di àtar malincònic cum al sà far Phil (Skin, Electric Neon Sunset e Vampire).
Dū grup cun al stés nóm
Par Tracii Guns al ròbi cun i Brides of Destruction i n andàvan briśa bèṅ, al lōr secónd disc 'l éra stâ un fiàsc, dònca al dà vita ad un prugèt da par lò insém a Paul Black a la vóś, Nickey "Beat" Alexander a la baterìa e a Jeremy Guns (sò fiōl), sarnénd-as al nóm ad L.A. Guns anc par lò, parchè al gh'iva i dirìt al 50% cuma Phil Lewis.
Dòp soquànti questiòṅ, a vèṅ decìs 'd andàr avànti acsè listés, cun dū grup ciamâ a la stésa manéra: gl'L.A. Guns ad Phil Lewis e gl'L.A. Guns ad Tracii Guns.
Al 23 ad Favràr dal 2010, al grup ad Phil Lewis al fà gnir fóra 'n àtar disc ad cover, Covered in Guns, cun trédas braṅ fra i quài i gh'èṅ Don't Fear the Reaper di Blue Öyster Cult, Check My Brain di Alice in Chains, Let There Be Rock di AC/DC e Rock & Roll All Night di Kiss.
Cumpunènt
L.A. Guns ad Phil Lewis
- Phil Lewis - vóś (1987-1994, 1999-incō)
- Stacey Blades - chitàra (2003-incō)
- Scott Griffin - bas (2003-incō)
- Steve Riley - baterìa (1988-1992, 1993-incō)
L.A. Guns ad Tracii Guns
- Jizzy Pearl - vóś (2009-incō)
- Tracii Guns - chitàra (1983-1984, 1984-2003, 2007-incō)
- Jeremy Guns - bas (2006-incō)
- Chad Stewart - baterìa (2007-incō)
Discugrafìa
Àlbum
- L.A. Guns (1988)
- Cocked & Loaded (1989)
- Hollywood Vampires (1991)
- Vicious Circle (1994)
- American Hardcore (1996)
- Shrinking Violet (1999)
- Cocked & Re-Loaded (2000, arfacimènt dal disc dal 1989)
- Man in the Moon (2001)
- Waking the Dead (2002)
- Rips the Covers Off (2004, cover)
- Tales from the Strip (2005)
- Covered in Guns (2010, cover)
Dal Viṿ
- Live! Vampires (1992)
- Live: A Night on the Strip (2000)
- Live Ammo (2004)
- Loud and Dangerous: Live from Hollywood (2006)
- Hellraiser's Ball Caught In The Act (2008)
Racòlti
- Best Of: Hollywood A Go-Go (1994)
- Hollywood Rehearsal (1997)
- Greatest Hits and Black Beauties (1999)
- Black City Breakdown (1985-1986) (2000)
- Ultimate L.A. Guns (2002)
- Fully Loaded (2003)
- Hollywood Raw: The Original Sessions (2004)
- Black List (2005)
- 20th Century Masters - The Millennium Collection: The Best Of L.A. Guns (2005)
EP
- Cuts (1992)
- Wasted (1998)
Vìddeo
Videoclip
- One Way Ticket (1988)
- One More Reason (1988)
- Sex Action (1988)
- Electric Gypsy (1988)
- Bitch is Back (1988)
- Cry No More (1988)
- Never Enough (1989)
- The Ballad of Jayne (1989)
- I Wanna Be Your Man (1989)
- Rip and Tear (1989)
- Malaria (1989)
- Some Lie 4 Love (1991)
- Kiss my Love Goodbye (1991)
- Over The Edge (1991)
- It's Over Now (1992)
- Long Time Dead (1994)
- Tie Your Mother Down (2005)
VHS e DVD
- One More Reason (1989, VHS)
- Love, Peace & Geese (1991, VHS)
- Hellraisers Ball (2005, DVD)
- The Hollywood Years-Live and Loaded (2007, DVD)
- Loud and Dangerous-Live From Hollywood (2007, DVD)
Culegamènt estéran
- (EN) Al sit uficiàl di L.A. Guns ad Phil Lewis
- (EN) Al sit uficiàl di L.A. Guns ad Tracii Guns
- (EN) Al vìddeo 'd One more reason in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Sex action in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd Electric gypsy in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad I wanna be your man in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Cry no more in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad The ballad of Jayne in sal Youtube


c: text/html

text:
Bellinzona
Bellinzona (franzos Bellinzone; antiquà rumantsch Blizuna?/i[1], franzos Bellence, tudestg Bellen(t)z, latin Bilitio) è ina vischnanca politica svizra en il chantun Tessin. Ella è situada en il circul da medem num en il district Bellinzona. Cun 18'008 abitants è ella davos Lugano la segund gronda citad dal chantun.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
La citad è situada a l'ost dal flum Ticino. Bellinzona sa chatta quasi sin il limit tranter il Sopraceneri (Tessin dal nord) ed il Sottoceneri (Tessin dal sid). La citad s'extenda en la planira da la val dal flum, circumdada dal massiv dal Gotthard.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il barometer da conjunctura dal post da perscrutaziun da conjunctura da la ETH (KOF) è sa reducì il matg per 3,3 puncts sin 100. Il nivel da l'avrigl aveva però stuì vegnir revedì per 2 puncts engiu sin 103,3. L'ultima giada saja il barometer stà il 2015 sin quest livel. Quai ha il KOF communitgà la mesemna avantmezdi.
Suenter ch'il barometer è sa sviluppà ils ultims onns sur la media, ès el uschia puspè s'avischinà a ses livel da media a lunga vista. Almain per il mument inditgeschia quai ina normalisaziun dal svilup da la conjunctura, scriva il KOF.
Signals negativs dals secturs mastergn e construcziun
Tenor il KOF han surtut indicaturs negativs en ils secturs mastergn e construcziun chaschunà ch'il barometer è sa sbassà. Er in svilup plitost negativ ha il KOF observà tar il consum ed ils exports. In lev plus han però fatg la restauraziun e hotellaria sco er las bancas.
RR novitads 10:00


text:
Ils daivets muntan a 6,5 milliuns francs. Las pendicularas da Spleia-Tambo SA dovran dentant immediatamain nov chapital per insumma pudair pajar las pajas dal persunal. Uschia smanatscha anc adina il concurs e senza novs investiders privats na possian las pendicularas betg surviver.
Enfin la fin da zercladur decidan ultra da quai 12 vischnancas da la regiun Viamala davart in sustegn finanzial per las pendicularas da total 800'000 francs. Sco quai che Franco Quinter, il president dal cussegl d'administraziun da las pendicularas Spleia Tambo ha ditg, è el da buna speranza da pudair surmuntar la crisa cun agid da las bancas e da las vischnancas.
Pretsch d'indigens per tuts
Plinavant cumenzas las pendicularas cun la prevendita da las cartas da la stagiun d'enviern. Tgi che cumpra la carta enfin la fin d'avust, paja sco creschì 390 francs, l'enviern passà era quai anc 655 francs. Quai munta che tut las persunas pajan da nov la tariffa d'indigens.
In novum è era che tut ils uffants enfin 12 onns van gratuitamain sin pista - e quai vala era per gruppas. Cun questas mesiras vulan las pendicularas carmalar dapli glieud sin pista.
Nov manader da fatschenta
Il cussegl d'administraziun ha preschentà a Spleia il nov manader da fatschenta da las pendicularas Spleia-Tambo SA. Ersel Sertkan remplazza a partir dad immediat Andrea Camastral.
Sertkan ha tranter auter lavurà tar las pendicularas da Corvatsch sco manader dal marketing e sco manader da fatschenta d'ina inerpresa privata da San Murezzan.
RR novitads 20:00++


text:
Bondo – lunsch davent da la normalitad
-
Dumengia, 10.9.2017, 9:03
La bova dals 23 d'avust 2017 e quellas ch'èn suandadas paucs dis pli tard, han relaschà fastizs da devastaziun en la Val Bondasca e surtut en il vitg da Bondo en la Val Bergaglia.
Dapi là n'è nagut pli sco ch'igl era avant. Pliras chasas n'èn betg pli abitablas, numerusas èn donnegiadas u destruidas dal tuttafatg. Il material ch'è vegnì or da la val ha emplenì il batschigl da segirtad fin sisum e transmidà tut la cuntrada enturn Bondo. Las lavurs da rumida per allontanar uss uschè spert sco pussaivel ils radund 400'000 m3 èn intensivas e duran anc pliras emnas.
Ed il privel che ulteriurs grips sa distatgan dal Piz Cengalo il proxim temp è grond.
La Marella cun ina revista dals emprims dis ed emnas suenter la catastrofa.
-
Il viadi giu da la Bregaglia è a fin avant il tunnel da Promontogno.
RTR, Anna Caprez
1/19
-
Sch'ins vesa la massa da belma e crappa na fa quai dentant betg surstar...
RTR, Anna Caprez
2/19
-
Il access en las zonas evacuadas da Bondo, Spino e Sottoponte è scumandà per persunas senza permis ni legitimaziun.
RTR, Anna Caprez
3/19
-
Il sguard sin la bova tranter Promontogno e Bondo fa impressiun.
RTR, Anna Caprez
4/19
-
Las bovas han emplenì il batschigl cumplettamain uschia che quel sto vegnir svidà uschia svelt pussaivel.
RTR, Anna Caprez
5/19
-
La bova avant la culissa dal vitget da Bondo.
RTR, Anna Caprez
6/19
-
Sco termagls ha la bova prendì cun sai vehiculs, containers e da tutta sort material.
RTR, Anna Caprez
7/19
-
Ils luvrers dattan tut per deliberar la via chantunala da la belma e la cappa.
RTR, Anna Caprez
8/19
-
Cura ch'ils abitants da questas chasas pon turnar e sche insumma e per il mument anc avert - i vegn a durar almain duas mais.
RTR, Anna Caprez
9/19
-
Adina puspè han ils responsabels enturn il pledader da la vischnanca Christian Gartmann (a sanestra) e la presidenta communala Anna Giacometti infurmà las medias davart la situaziun actuala.
RTR, Anna Caprez
10/19
-
Ils respunsabels durant ina conferenza da medias.
RTR, Anna Caprez
11/19
-
Era la cussegliera federala Doris Leuthard è viagiada en Bregaglia per sa far in purtret dals donns. Qua tranter auter ensemen cun la presidenta communala e Marco Steck, il schef da la polizia regiunala da l'ost.
RTR, Anna Caprez
12/19
-
Dasper la presidenta dal Cussegl federal Doris Leuthard ha era era Barbara Janom Steiner, la presidenta da la regenza grischuna visità la vischnanca pertutgada.
RTR, Anna Caprez
13/19
-
Ils abitants da Bondo e Promontogno sa scuntran per observar ils donns da las bovas.
RTR, Anna Caprez
14/19
-
Marcello Negrini è il schef da salvament ed ha gidà dad installar il sistem d'alarm en la Val Bondasca.
RTR, Anna Caprez
15/19
-
Marcello Negrini (dretg) en discurs cun Arnoldo Giacometti da Promontogno.
RTR, Anna Caprez
16/19
-
Arnoldo Giacometti mussa purtrets da bovas da pli baud.
RTR, Anna Caprez
17/19
-
Eda Giacometti, la dunna d'Arnoldo cun la cussegliera federala Doris Leuthard e duas abiadias.
RTR, Anna Caprez
18/19
-
Annemieke Buob, il di da l'emprima bova.
RTR, Anna Caprez
19/19


text:
Per festivar il giubileum da 25 onns da l'emissiun Impuls er cun las Rumantschas ed ils Rumantschs da la diaspora, ha gì lieu la segunda lectura da «Sin il viv!» dumengia, ils 25 da favrer 2018, a Turitg. Il public ha chattà la via tras il labirint da l’agentura da communicaziun e design GEYST per tadlar impuls novs e vegls legids «live».
Era diversas auturas e divers auturs d’Impuls abitan giu la Bassa, sco il giuven Carlo Beer, ch’è creschi si a Sedrun ed ha studegià reschia da film e librettist a la Scol'auta d’art a Turitg (ZHdK). El ha prelegì quatter impuls subtils che tematiseschan solitaritad e brama da pudair sortir da l’isolaziun, saja quai en l’inscunter cun utschels en la citad, ubain en ina relaziun tranter um e dunna suenter in grev accident, sco en ses pli nov impuls «Retuorn».
Dapi passa 40 onns abita il scriptur Benedetto Vigne gia a Turitg. Dapi 1998 scriva el per l’emissiun Impuls e tematisescha adina puspè il mund urban, ma er il mal da muntognas en ses texts. Per quest'occurrenza ha el scrit in nov impuls che ha manà lunsch davent las audituras ed als auditurs da citad ubain vitg – numnadamain fin sin la glina, nua ch’ina dunna abita.
La scriptura Romana Ganzoni ha prelegì impuls da lieus impurtants per ella a Turitg sco il café Espressino a la staziun da viafier, ubain il bogn da flum Unterer Letten. Aposta per la lectura da «Sin il viv!» ha ella scrit in impuls sur d’ina nova invenziun: tschagulas che na fan betg pli cridar.
La scriptura Chatrina Josty, ha legì impuls en connex cun ses cudesch «Barbacor» che raquinta da la generaziun Y, ed in impuls deditgà a la Buckhauserstrasse.
En tut han Carlo Beer, Romana Ganzoni e Benedetto Vigne legì 16 impuls en fila ed han raquintà sur dal process dal scriver. Suenter la lectura hai dà in aperitiv per tuts ed in barat animà cun il public.
Proxima staziun: Savognin
La proxima lectura da «Sin il viv!» ha lieu ils 3. da zercladur 2018 en la halla da construcziun da la lainaria Uffer SA a Savognin. Là legian las auturas
- Dominique Dosch
- Zegna Pittet
- Rina Steier
- e Göri Klainguti
novs e vegls impuls che tractan tranter auter da laina e plantas.


text:
L’emettur privat Teleclub ha cumprà ils dretgs d’emetter a partir da la stagiun 2018/2019 ils gieus da la Chamions League en Svizra. Uschia confermà Teleclub in rapport da la gasetta «Blick». Sur dals detagls dal contract na datti naginas indicaziuns.
Tuttina sco en ils pajais vischins
Era en noss pajais vischins ston ins gia uss pajar per pudair guardar ils gieus da ballape a la televisiuns. Uschia en Germania, l’Austria, la Frantscha e l’Italia. Qua possedan adina emetturs uschenumnads «Pay-TVs» gia ils dretgs per la Champions League.
Il mument n’èsi anc betg propi cler sche SRF po tuttina sco partenari pitschen almain emetter intgins dals gieus da la Champions League.
RR novitads 17:00


text:
Albert Camus
Albert Camus ( Mondovi, Algerìa 1913 - Villeblevin, Frància 1960 ) l'è stat en scritùr e filòzofo fransés, decoràt col prémio Nòbel per le Leteradüra endèl 1957. L'è cunsideràt ensèma a Jean-Paul Sartre giü dei esponèncc principài del ezistensialìsmo.
Cuntegnüü
Biografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è nasìt ai 7 de noèmber del 1913 endèla cità de Mondovi, encö ciamàda Dréan, en Algerìa, alùra sóta l'ucupasiù franséza. De bubà fransés, che 'l mörarà quan che Albert el gh'ìa 'n àn, e de màder (Catherine Sintes) fiöla de emigràncc de Minòrca, el vegnarà edücàt de la nóna matèrna (Catalina Cardona) a Algéri, endóche 'l starà 'nfìna al 1940. El stüdiarà filuzufìa a l' Üniversità de Algerìa endóche 'l se laureerà endèl 1935.
Dòpo ìga militàt endèl partit Comunìsta, el g'harà problémi col Goèrno Generàl de Algerìa e 'ndèl 1940 'l narà a stà a Parìgi, endóche 'l farà 'l segretàre de redasiù del giornàl Paris-Soir. Ai tép de la Segónda Guèra Mondiàl el colaborarà col giornàl Le Monde Libertaire 'l sarà mèmber de la Federasiù Anàrchica Francòfona, e 'l cuminciarà la sò colaborasiù co Jean-Paul Sartre.
Camus el mörarà ai 4 de zenér del 1960 endèla cità de Villeblevin, endèl dipartimènt de la Yonne, endèn incidènte stradàl. El sarà sotràt a Lourmarin, paizì 'ndèl dipartimènt de Vaucluse regiù de la Provènsa-Alpi-Còsta Azùra.
Opera leterària[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De quan che l'è nat a stà a Parìgi, Alber Camus 'l g'ha cuminciàt a colaborà col Jean-Paul Sartre, e 'nsèma a lü 'l g'ha svelöpàt la sò carièra de scritùr e filòzofo. I rapòrcc col Sartre i fenesarà 'ndèl 1952 per vìa de 'n artìcol de Francis Jeanson püblicàt sö la rivìsta Les Temps Modernes, endóche Sartre el se lamentàa de Camus pechè 'l dizìa che la sò riólta l'ìa "deliberatamènt estética".
Endèle sò òpere l'elabora 'na riflesiù sùra la cundisiù ümàna. El rüfüda la furmulasiù de 'n at de féde en Dio, endèla stória o 'ndèla rizù, e isé 'l sè metarà 'n upuzisiù al stès tép al cristianèzimo, al marxismo a l'ezistensialìsmo. El desmetarà mài de lotà cùtra a töte le ideulugìe e le astrasiù che le slontàna l'òm de la sò cundisiù e che Albert Camus 'l ciamarà Filosofìa de l'asùrdo.
Endèl 1957 el ciaparà 'l Premio Nobel de Leteradüra «per la sò prudusiù leterària 'mportànte, che con sincerità la ilümina i problémi de la coscènsa ümàna de la nòsta época».
Selesiù de òpere[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Romàns[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1942: L'Étranger
- 1947: La Peste
- 1956: La Chute
- 1971: La Mort heureuse, òpera pòstuma
- 1995: Le premier homme, òpera pòstuma e mìa completàda
Romàns cürcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sàgi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1937: L'envers et l'endroit
- 1942: Le Mythe de Sisyphe
- 1946: Combat
- 1951: L'Homme révolté
- 1957: Réfléxions sur la guillotine
- 1962: Carnets, 1935-1942
- 1965: Carnets, 1943-1951
- Albert Camus, Maria Casarès. Correspondance inédite (1944-1959). Édition de Béatrice Vaillant. Avant-propos de Catherine Camus. Collection Blanche, Gallimard. Parution : 09-11-2017.
Teàtro[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1938: Caligula, estrenada el 1945
- 1944: Le Malentendu
- 1948: L'État de siège
- 1949: Les Justes
- 1959: Les Possédés
Bibliugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Maria Moix. Camus: la càrrega de la llibertat. Sabadell: 2002. Quadern de les idees, les arts i les lletres. Número 134, pàgines 16-17.


text:
20 04
Ol dé 20 de bril l'è 'l 110 ( 111 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 256 dé a finí l'an.
Ul dí 20 de bril al è ul dí da pòost 110 ( 111 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 256 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1897 - Barcelona: al entra in igur ol Decret d'Agregassiú, in acorde a che i münissipe de Gràcia, Sant Martí de Provençals, Sant Andreu de Palomar, Sant Gervasi de Cassoles, Sants e les Corts sa i íntegra a chèl de Barcelona.
2004 - Gernika (Biscaja, ol Paes Basch): al mör l'emblemàtich àrbor de Gernika daspus 146 agn; se replantarà al ötörn.
2004 - l'Índia: i scumensa i elessiú legislatíe (i dürarà fí al 10 05).
2004 - Tegucigalpa (Honduras): ol president Ricardo Maduro órdena ol retorn al paes di 370 soldacc Ondures destacacc a l'Iraq.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1893 - Joan Miró e Ferrà, pitur Català
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
2004 - Pòpolt (Vimbodí, la Conca de Barberà): Agustí Altisèn, mònegh de Pòpolt e storiadur Català.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Fara de Söla
Fara de Söla (Fara Olivana con Sola in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se troa 'n de la bàsa pianüra bergamàsca al cunfì con la pruìnsa de Cremùna.
El g'ha 'na popolasiù de 1 293 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 4,9 km² e 'na densità de popolasiù de 264 ab./km²
Ol pais e l' se tróa a 29 km de la sità e a 107 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Barià, Castel Gabbiano (CR), Cóv, Fornöv, Iss, Musanega e Romà.
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fara, l'è öna paròla che la é dal la lèngua longobàrda, de fati la Fara l'éra öna insèma de famèe longobàrde piö o méno 'mparentàde tra de lùre che i stàa a la bàze de l'organizasiù sociàl e militàr del pòpol Longobàrt pròpe per chèsto l'è sigür che Fara l'é stacc ün insediamènt Longobàrt.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Fara de Söla l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Sporjer l nef numer de Gana de papier che rejona de la eles e la Gran Vera l’é stat n piajer. L curt domesdì culturèl l’à corì fosc na locia e mingol la seit de saer ma tel medemo moment l’à orì la gaissa per sporjer de etres momenc de confront per crescer, se orir al mond olache vigneun e vigneuna posse dèr sie contribut. Fèr lum sul passà, enrescir, cognoscer e uzèr fora de picola e de gran stories del passà per entener miec i fac e i mudamenc l’é chel che se à tout dant l grop de lurier de la revista Gana che à dedicà sie ultim numer a la Gran Vera co l’intent de contèr chel moment storich te na prospetiva feminila e glocala olache vites e stories locales se ciola ite a stories globales.
Tras la moderazion de Lucia Gross l domesdì culturèl à sport cerces de storia e vites de eles endèna la Gran Vera olache la storica Luciana Palla à uzà fora che la eles cognea manèr inant l’economia, la familia e les se à troà a conviver con militères e perjonieres. L lurier de la eles l’é mudà, les cognea ciapèr te man dut, les à scomenzà a fèr lurieres desvalives desche sciofères ma ence fotografes e giornalistes; jà dant, perauter, valgunes se cruzièa de pazifism desche Bertha von Stuttner recordèda da Ingrid Runggaldier. Trop l’é mudà, sessaben, te nosc raion, ence en cont de femenes che, descheche à recordà la procuradora del Comun General de Fascia Elena Testor, les rec l’economia turistica, à vèlch post te la politica ma fosc, - jonte gé - l’é n prozes de pensier che cogn amò troèr sia lèrga per na sozietà più solidala. Descheche à scrit Lucia Gross recordan la paroles de Teresa Sarti, cofondadora de Emergency “Se ogneun de nos fajessa sie tochet se troassane te n mond più bel zenza nience se n ascorjer”.
L’intent de chest numer de Gana, descheche à dit Olimpia Rasom, l’era chel de uzèr fora l ruol de la femenès per capir chel che l’é sozedù e chel che aea vivù sun sia pel noscia antenates. Anter l’auter l’é stat recordà l spirit feruscol e l’amor che Maria Piaz saea trasmeter ai fies tras sia letres endèna che la era internèda a Katzenau, l coraje de la fodomes che con fies e veiac resté à cognù lascèr sia cèses e jir utró. Na realtà che à tocià l raion ladin acà 100 egn e che fèsc padir inché de autra popolazions che sciampa da de autra veres.
L’argoment à orì n confront dintornvìa la veres aldidanché ma ence dintornvìa la tema de l’auter e i preiudizies, l besegn de se chierir informazions veres e no se lascèr fèr jù da “slogans de venter”. Sciampèr da cesa, ruèr te etres Paijes zenza nia, cogner jir a se la preèr inché desche zacan crea tenjions che no se sà co desciarièr….endèna la Gran Vera, à recordà Anna Mazzel, valgugn ge dajea la colpa de la vera adertura ai Fodomes! Aldidanché somea de lejer fora en pèrt la medema stories e cruzies da zacan ouc a de autra persones, a de etres raions. L publich ascort e enteressà se à segur portà a cèsa vèlch conscidrazion, defat l besegn de confront dintonvìa chesta e autra tematiches l’é stat palesà da più persones. N stimol che podessa orir autra scomenzadives per l staff de Gana!
La revista Gana de papier “La vera che burta malatia!” vegn data fora debant e se pel la domanèr te la biblioteches de val, aló dal Comun General de Fascia e da la boteighes di sfoes.


text:
Theodore Roosevelt
Theodore Roosevelt (* 27-10-1858 a New York City; † 6-1-1919 ad Oyster Bay, New York) è stà president dals Stadis Unids da l'America durant ils onns 1901 fin 1909. El era republican.
Roosevelt era l'emprim secretari assistent per la marina sut McKinley ed ha cumbattì pli tard sco uffizier cun success en la guerra spagnol-americana. Ils onns 1898 fin 1900 era el guvernatur da New York ed è lura daventà vicepresident sut McKinley, suenter che lez è vegnì assassinà è el daventà president ed è vegnì reelegì l'onn 1904. Roosevelt ha defendì ina politica da l'exteriur da pussanza, en la politica da l'intern ha el cumbattì fermamain la corrupziun ed il «Big Business» ed è s'engaschà per la protecziun da la natira. El ha promovì ses successur William Howard Taft e ha anc candidà ina giada senza success l'onn 1912, perquai ch'el era dischillisiunà dad el.


text:
La pausa d’enviern è vegnida in tup mument per Cuira 97, numnadamain gest lura cura ch’il club da la chapitala grischuna era sin in’unda da success. Avant la pausa ha Cuira 97 gudagnà quatter gieus en seria, quai suenter ina partenza mediocra en la nova stagiun. La finamira saja ussa da terminar la stagiun 2016/2017 en l’emprim terz da la tabella, di il president dal club, Sepp Müller. In plaz sisum la tabella saja strusch pussibel, per gliez manchia anc in zic la qualitad.
Jouke Faber tira las hottas
Cuira 97 cumenza la runda da primavaira er cun in nov trenader. Da nov dirigia l’Ollandais Jouke Faber ch’ha 55 onns l’ensemble da Cuira. El è il successur da Thomas Waser ch’ha bandunà il club d’in mument sin l’auter l’entschatta december, quai pervia da differenzas internas cun ils responsabels. Cun Jouke Faber ha il Club engaschà in anteriur giugader da Cuira ch’è il davos stà manader tecnic tar ils juniors da Cuira 97.
RR Sportissimo 17:00


text:
Québec (pruinsa e nasiù)
Ol Québec (Quebec in Ingles; Kupek in Cree; Kupaik in Inuit), suernominàt la Belle Provincie, l’è öna pruinsa e dal 2006 pò öna nasiù francòfuna del Canada.
Cuntegnüü
Geograféa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Québec l’se tróa 'n del tòch a matina (èst) del Canada sö i rie de ‘l Atlàntech e l’ cunfina co i Stacc Ünìcc a mesdé (sud) e co i ótre pruinse canadése del New Brunswick a matina (èst), de Terranova a mut (nòrt) e de 'l Ontario a sira (òvest).
Ol Québec l’è quase töt pianegiànt e ‘l tòch piö a mesdé l’è caraterişàt da la al del fiöm San Lorèns che l’ se slarga fò a fà ü estüare pròpe grant. L’è pròpe sö i rie del fiöm che la stà la gran part de la popolasiù quebecuasa e che i se tróa i sità piö ‘mportànte: la capitàl Qubéc e la gran sità de Montreal.
Ol Québec l’è la pruinsa piö granda del Canada e la segónda per popolasiù (piö o méno sèt miliù de persune) dòpo 'l Ontario e i abitàncc del Québec i è ciamàcc Québécois i òmegn e Québécoise i fómne.
La lèngua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- In del Québec se parla per lo piö 'l Fransés e la lèngua üficiàla l’è pròpe e dóma ‘l Fransés, desà che ‘n Québec ‘l Inglés l’è mia lèngua üficiala; ol Québec de fati l’è l’ünica pruinsa del Canada che la recognòs mia 'l Inglés come sò lèngua üficiala.
- In Québec i stà però pò piö de mès miliù de persune che i gh’à come lèngua màder 'l Inglés e i è ciamàcc Anglo-quebecoise.
- I gh’è po’ sirca 160 méla persune che i parla amò i lèngue di nativi.
Ol Francés del Québec l’è stai portàt dai imigràcc fransès riàcc in Québec in di sècoi XVI – XVIII e che i vegnìa per lo piö da i tère a mut – sira (nòrt -est) de la Fransa, perciò ol Francés del Québec l'è basàt er lo piö sö di patois d’oil, sura de töt normand, picard, poitevin e saintongeais.
La stòria: da la preistòria a la Nouvelle France[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Québec l’éra abitàt şamò 2000 agn prima de Crést e sömèa che i prim esploradùr riàcc in Québec da l’Eüròpa i sìes istàcc i Vichinghi, po’ fòrse i è riacc pò i Normani, ma de sìgùr gh’è che in del 1524 Gioàn da Verrazano ‘ntàt che l’ sircàa tra la Florida e Terranova öna via che l’ la menès ‘nfina al Pacìfech l’è menimà finìt in del estüare del San Lorèns e l’à scuprìt ol Québec che la söbet ciamàt Nouvelle France che l' völ dì Nöa Fransa.
Ol Jacques Cartier, che l’ rìa ‘n del 1534, l’è ‘l prim esploradùr di tère del Québec e a chèl època abitade da popolasiù ‘ndigene come i Inuit, Irochés (Mohawks), Innus, Cris, Algonchì, Atikamekw, Mi'kmaq, Ürù-Wendat, Abenaki, Malécites e Naskapi.
Ol Cartier l'à esploràt la al del fiöm San Lorèns in del 1535, ma la prima colonia l' stacia fundada dóma ‘n del 1540.
A chèl època col nòm de Canadà se intènt dóma la al fiöm San Lorèns e da lé i Fransés i rierà fina al Mar di Caraibi, desà che i conquisterà öna fèta de tèra 'n del mès di Stacc Ünìcc per lo piö la al del Misisipi, che le rierà şó fina a la Lüisiana e a New Orleans. La Nouvelle France l'éra facia dal Québec, da l'Acadia e da la al del Misisipi.
La storia: ol Québec sóta i 'nglés[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Québec l'è restàt fransés ‘nfina al 1763, quando a la fì de la Guèra di Sèt Agn l'è pasàt a i Inglès: co la Proclamation royale del 1763 i ‘nglés i à stabilìt che ‘n Québec la religiù üficiala l’éra dóma chèla Protestànt e i pòscc statài i spetàa dóma a i protestàncc.
I à però döşìt a la svèlta ricognòs, col Acte de Québec, la lèngua fransésa e la religiù catòlega in del 1774 per pura che i Québecuas i ciapès a fà di riòlte compàgn di colòni di 13 colònie americane che i sarès prèsto dientàcc i Stacc Ünìcc.
Dòpo che i è nasìcc i Stacc Ünìcc i colòni 'nglés che i völia restà fedéi a la Gran Bretagna i s’è rifügiàcc a sira del Québec e l'è nasìt isé l' Ólt Canada (adès Ontario) e ‘l Québec l’è dientàt ol Bas Canada. L’è nasida isé la distinsiù tra ü Canada ‘nglés e ü Canada fransés, legalişàda col Costitutional Act del 1791.
Ol Costitutional Act però l’à mia portàt la democrasia e la parità tra Inglés e Fransés, tat che ‘n del 1834 ol Parti Patriote l’à presentàt a i istitusiù britàneghe ü docümènt con 92 richièste per rià a igà ü Gouvernement Responsable, cioè ü goèrno che l’ pödès fà desperlü i legi e catà fò i ministri per ol Bas Canada, menimà de ès sèmper töt in di mà del goernadùr inglés.
I canadés - fransés i lamenta pò che l’éra malfà per lur riaga a ciapà di tòch de tèra in di nöf teritòre che de manimà i vegnia conquistàcc a sira (est).
In del 1835 l'è riàt ol Lord Gosford per tratà con chèi del Parti Patriote che i èra facc i richièste, ma dòpo che Londra la s'è refüda ach adóma de considerà i 92 richièste, l'è s-ciopada fò riolusiù guidada dal Louis-Joseph Papineau. Pò i canadés – inglés de ‘l Ólt Canada i se ribelàcc a i ‘nglés e i éra güidàcc dal William Mackenzie, ma i dò riòlte i è però stace schisade da i Inglés.
L’è da chèl momènt ché che i canadés - fransés i taca a emigrà in di Stacc Ünìcc tat che in del sécol XIX piö de ü miliù de canadés - fransés i è ‘ndàcc in di Stacc Ünìcc.
Da Londra l’ ria alura ‘l Lord Durham per fà ön inchièsta che la porterà al famùs rapòrt Durham, ‘ndóe se sögeria de asimilà i Francés e per fal gh’éra de mèt ‘nsèma i dù Canada, chèl inglés e chèl francés.
In del rapòrt Durham se lès ach che i Canadés fransés i èra ü pòpol inferiùr, sènsa stòria e sènsa cültüra.
Isè ‘n del 1840 Londra l’à otàt l’Act of Union che l’ à decidìt de mèt insèma i dù Canada con ü parlamét adóma, 'ndóe che i Canadés inglés e i Canadés fransés i gh’avrès üt l’istès nömer de depütàcc, ach se la popolasiù franséşa l’éra de piö de chèla ‘ngléşa.
Pròpe ‘n chi agn lè i ‘nglès i à tacàt a ciamàs Canadès e i Fransès, che i s’è fàa ciamà dóma Canadés da piö de 200 agn, per mia ès confondìcc, i à tacàt a fas ciamà Canadès fransés.
In del 1849 l’è nasìt ‘l prim goèrno responsàbel, ma uramai i Canadès fransés i éra de méno de chèi ‘nglés: ol goèrno responsàbel per lo mèno l’à però permetìt de mantègn la calma tra i dò anime del Canada e dal 1864 s’è tacàt a parlà d'öna üniù federala che la gh'è söbet piaşida a Londra.
La storia: la Confederasiù Canadéşa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Isé, co l’Acte de l’Amérique du Nord britannique, s’è creàt öna confederasiù canadeşa che l’è stacia proclamada ol prim de löi del 1867: a i dò Canada, che i à cambiàt nòm, dezà che ‘l Bas l’è dientàt ol Québec e l’ Vólt l’è dientàt ‘l Ontario, i s'è tacàcc ‘nsèma pò 'l Nöf Brunswick e la Nöa Scosia.
La creasiù d'ü Stat Québecuas, ach se pruinsàl, l'à permetìt a i Canadès fransés de riaga a perdès mia 'n del nömer sèmper piö grant di Canadès Inglés, desà che 'n del Québec i gh'è riàcc a conservà la magiuransa e a goernàs alméno 'mpó desperlùr, ach se i éra sèmper sóta ü goèrno sentràl bèl fórt.
La lège costitusiunàla del 1867 l’à confermàt i dispozisiù che i permètia de ricognòs ol caràter particolàr e diferènt del Québec, de fati la ricognusìt ol Code civil du Québec, ol Còdes sivìl del Québec, l’à permetìt de dovrà ‘l Fransés in del Parlamènt e in di tribünài del Québec.
In del 1931 ol Canada l’è dientàt indipendènt dòpo che ‘l Règn Ünìt, co l’Statüt de Westminster, l’à fai nas ol Commonwealth.
Apéna l’è s-ciopàda fò la crisi del Utùer 1970, ol goèrno federàl l’à proclamàt la lège marsiàl e l’à tacàt a mèt ‘n galéra la zèt sènsa
La Gendarmerie royale du Canada (GRC) l’à trafegàt in manéra mia legàl cóntra i ‘ndipendentìst canadés cóme l’è pò stacc stabilìt da la Comisiù Keable.
In del 1976 l’è ‘ndàcc al potèr ol prim goèrno secesiunìsta güidàt dal René Lévesque che ‘n del 1980 l’ ghe riàt a tirà ‘n pé ol prim referèndum per l’indipendènsa del Québec
In del 1982 ol Québec l’à refüdàt la nöa Costitusiù Canadéza.
In del şögn del 1995 ol BQ, ol Parti Québécois, e l'Asiù Democratéga del Québec i à portàcc inàcc ü referendum per l'indipendènsa del Québec. Al referendum ol NO l’à enşìt dóma per ol 0,8% (50,4%) piö o méno 45.000 vóti.
In del 2006 ol goèrno sentràl canadés l’à döşìt ricognòs ol status de nasiù al Québec e i sostenitùr de l’indipendènsa i à prometìt che i turnerà a domandà ün óter referendum. E s'è pò saìt che fòrse in del referèndum del 1995 ghe sarès istài dét di imbroiàde fàcie da la Option Canada, öna spéce de organizasiù mèsa clandestìna del goèrno federàl
La bandéra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La bandèra üficiala del Québec, suernominada le Fleurdelisé, l’à gh’à öna crus d’arşènt (che la diènta bianca sö la stòfa) sö ü fónt blö; sö töcc i quàter quarcc blö gh’è sö ü fiurdalìs d’arşènt, che l'è 'l sìmbol de la Nuovelle France.
La crus d’arşènt la stà a significà ü paìs catòlech e l’è ü sìmbol che l’nas in del mèdioéf, menimà ‘l colùr blö, a parti dal an méla, l’ regórda la Fransa.
La bandèra l’è stacia istitusiunalişada dal goèrno de Maurice Duplessis, ol 21 de şenér 1948.
I óter sìmboi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol motto del Québec l’è Je me souviens che l’ völ dì me regórde.
Ol Québec l’ gh’à mia ün ino üficiàl, ma se considera Gens du pays di Gilles Vigneault come ino e de spès l’è sunàt sura de töt dai ‘ndipendentìst.


text:
Pablo Nouvelle – in sound internaziunal da l’Aebitown
- Sonda, 14.4.2018, 19:00
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 14.4.2018, 19:00, RTR
Il musicist, producent e cineast Fabio Friedli è Pablo Nouvelle. El è creschì si en la chapitala svizra dals motors da segar. In chau creativ nunstanclentaivel che s'exprima sin plirs champs, cun success internaziunal.
La musica da Pablo Nouvelle ha in flair da citads grondas, tuna suenter ils pli hips dancefloors da quest mund e fa ballar lunsch sur ils cunfins bernais ora. Fabio Friedli è dentant tut auter che mo in DJ. La musica da Pablo Nouvelle, di el sez, pon ins era tadlar sulet a chasa. Fabio Friedli na metta si musica, el producescha musica. Sound che tuna tant suenter Svizra sco Aebi suenter in sgol sin il mars.


text:
Ir a viandar, star a sulegl e far patgific u forsa perfin anc ina giada ir a far bogn? Da dis da bellezza han ins era durant l'atun ina gronda schelta. L'entir di avain nus visità lieus nua che la glieud era vid giudair la bell'aura.
Il lai da Cauma cun siu «charme» d'atun
Gia il parcadi che sisur il lai da Cauma en la vischnanca da Flem è plain cun autos. Tenor las numers d'auto vesan ins ch'ils blers visitaders vegnan dalla bassa. Era sin via envers il lai audan ins bleras linguas estras.
Cura ch'ins arriva tar il lai sa mussa ina survista fascinonta. Il lai traglischa en in bellezza stgir-blau. Sper la riva sa chattan ins tscherts giasts che giaudan la ruassaivladad. Blers na han betg il curaschi da siglir en l'aua fraida. Pervia quai giaudan els pli gugent ina bavronda en la bar che è pulit plaina.
La plazza da golf a Sagogn sco magnet da turists
Durant il temp d’atun sa mussa sin il plaz da golf a Sagogn ina bellezza cuntrada. Las plantas èn vid perder lur feglia, ma il pastg è frestgs ed anc bunamain tut verd. Sulettamain en tscherts pitschens lieus sa chattan tocca da terratsch ch'ils giugaders han stgarpà ora entras sajets malgartegiads.
Il spazi per giugar sin la plazza da golf è pulit occupada. Il sulegl traglischa ed tschertas nivlas porschan als giugaders in’aura perfetga per dar ina runda golf.
Atun optimal per il pli lung traject da scarsolar svizzer
A Churwalda dettia strusch differenzas tranter il manaschi da stad e quel d'atun. La situaziun actuala saja fitg allegraivla, uschia René Schiess, il manader da Pradaschier SA. Durant in di optimal da bell'aura vegnian bun 1'000 persunas a scarsolar. Perfin il settember, che saja il passà stà in dals flaivels mais saja quest onn stà in mais grondius. Durant las vacanzas d'atun sajan oravant tut turists svizzers sin il traject da scarsolar.
Bler sulegl durant l'october è normal
Fasas da bell'aura durant il mais d'october saja insatge normal, di Luzian Schmassmann dad SRF Meteo. Quai hajan els perscrutà ils ultims onns tar ina staziun da mesiraziun a Tavau. Nus avain chattà ora ch'i dettia fitg savens fasas lungas da bell'aura durant l'october. Il 2017 hai per exempel fatg bell'aura davent dals 10 fin ils 20 d'october.
RR actualitad 07:00++


text:
Memia paucas pernottaziuns
Dapi onns hajan els adina puspè communitgà ch’il hotel haja memia paucas pernottaziuns (22 chombras cun 60 letgs) e na genereschia betg avunda liquiditad per manar quel e per mantegnair l'immobiglia. Bun fiss stà sch'els vessan pudì occupar ils letgs per ca. 65-70%, ha il president ad interim Peter Stüssi ditg ad RTR.
Gia il matg 2014 avevan els scrit en ina brev als commembers da la corporaziun che «quai na vesia ora bain per l'Ucliva». Mo grazia a donaziuns ed emprests cun bunas cundiziuns hajan els pudì cuntinuar.
500'000 francs per cuntinuar
Uss stoppian els decider tge far, di Peter Stüssi. Perquai clomia la suprastanza ad ina radunanza generala extraordinaria ils 21 da schaner 2017. Lur proposta saja da serrar il hotel, nun ch'i dettia anc ina schliaziun. Sch’els survegnissan 100’000 francs pudessan els anc tegnair avert l’hotel per in temp e cun 500’000 francs pudessan els manar vinavant el cun structuras novas. Quai saja dentant l’ultima pitschna speranza, di Stüssi.
Daivets da 186'000 francs
Il quint provisoric dal 2016 mussa ina sperdita da 1'716 francs. La sperdita da bilantscha cumulada fa 590’000 francs tar in chapital dad 881’000 francs (fin da november). Ma tenor la suprastanza stoppian ins quintar cun ina sperdita da 150’000 (valita da l'immobiglia: 1’594’000 francs). Il daivet munta a 186’000 francs (senza resguardar custs da manaschi e mantegniment, custs d’energia e d’aua, tschains etc).
L’hotel Ucliva exista dapi l'onn 1983. L'onn 2010 hajan els renovà el per ca. 800’000 francs, ha il president da la Corporaziun Ucliva ditg. Actualmain haja la corporaziun 950 commembers.
RR novitads 16:00


text:
L’onn 2017 saja vegnida fatga l'entschatta per in nov curs, scriva il schef da Valora en ina communicaziun. Quai perquai che la fatschenta saja vegnida rinforzada tras acquists d’autras interpresas sco la fatschenta BackWerk en Germania u Pretzel Baron en ils Stadis Unids. Malgrà ch’il gudogn net è sa sminuì saja la fatschenta creschida. Ch’il gudogn saja ì enavos haja er da far cun effects da taglia. Sin stgalim Ebit haja Valora pudì crescher e meglierar la rentabilitad. Il gudogn Ebit è creschì per 9,3% sin 79 milliuns francs.
RR novitads 09:00


text:
Actualmain è la situaziun puspè uschia che las temperaturas na laschan betg tiers ina gronda producziun da naiv artifiziala. Sulet durant la notg possian els laschar ir ils chanuns da naiv. Ils ultims 10 - 15 onns saja la situaziun da far naiv artifiziala sa midada fitg, di Balzer Arpagaus.
Las temperaturas sajan memia autas ed era ils pli novs canuns e las pli novas maschinas da far naiv basignan temperaturas d'almain minus 2 grads.
Lai artifizial memia pitschen
Sper las temperaturas è er la quantitad d'aua che stat a disposiziun impurtanta per ennevar. Sin la vart da Flem hajan els il lai artifizial Nagens cun 200'000 meters cubics aua. Il lai artifizial sut il Crap sogn Gion haja sulet ina quantitad da 60'000 meters cubic. Quest lai è svidà entaifer paucs dis. La fin da november, cura che las relaziuns per ennevar eran bunas hajan els svidà l'entir lai, di Arpagaus. Els hajan lura puspè emplenì il lai, ma cura che l'aua fiss stada a disposiziun, n'eran las temperaturas betg pli optimalas.
Il mument haja num spetgar ed avair pazienzia. Els fetschian il meglier ord la situaziun, di Balzer Arpagaus. Enfin oz hajan els anc mintg'onn chattà ina schliaziun.
L'Arena Alva en cifras
- 120 km pistas da 10 - 50 m ladezza
- 40 km pista pon vegnir ennevadas,
- 380 canuns da naiv
- 500'000 m³ aua per ennevar quests 40 km pista,
- 100'000 m³ aua per ennevar la megapipa e mesapipa, il snowparc, sigls etc.


text:
La decisiun negativa da la vischnanca da Trimmis sa basia sin motivs che n'hajan betg da far directamain cun la materia, stat en la communicaziun. Durant la radunanza communala il 2016 avevi dà be quatter votums ch'èn stads en connex cun las premissas necessarias per survegnir il dretg da burgais. Uschiglio è vegnì discutà davart ils motivs ch'il recurrent haja gì per ir davant il Tribunal federal. En in'emprima emprova aveva quel betg survegnì il dretg da burgais ed ha fatg recurs.
Quai è vegnì valità sco «sforz». Plinavant haja insatgi ditg ch'ins na stoppia betg sa suttametter a mintga «decisiun nunraziunala» dal tribunal.
Ils derschaders da Lausanne accentueschan che questa discussiun che na stettia betg en connex direct cun la surdada dal dretg da burgais, haja manà a la decisiun negativa per la segunda dumonda da l'Iranais. Il cussegl da burgais da Trimmis aveva cusseglià d'approvar la segunda dumonda quel.


text:
Surmeir – ina vallada plain monuments
- Sonda, 9.9.2017, 12:45
-
Emprima emissiun:
- Sonda, 9.9.2017, 12:45, RTR
En l'entira Svizra èn oz ils Dis europeics dal patrimoni. En Grischun pudain nus visitar vitgs, chasas e turs – en Surmeir cun visitas guidadas da persunas dal fatg. Quai è ina buna occasiun per ans dumandar la muntada dals nums da vitgs sco Riom, Parsonz e Salouf. Lur derivanza è anc adina plain misteris. Forsa che Riom è parentà cun Realta, omadus nums pudessan cuntegnair il pled latin per riva. Main difficultus para dad esser Casti, nua che nus pudain facilmain identifitgar in chastè. Pertge che quella vischnanca vegn pronunziada en maniera differenta en tudestg è dentant in'autra istorgia!


text:
Quants collavuraturs ch’èn pertutgads n’è tenor Notenstein anc betg clar. Ina pledadra ha ditg envers l’agentura da novitads svizra sda, che relaschadas na sajan betg dad excluder. La reducziun dal persunal è part dad in program da respargn. Quel vul reducir ils custs da la banca per 20%.
L'emna passada ha Notenstein fatg a savair ch'ella reducescha la direcziun da set sin tschintg commembers e gia il zercladur ha la banca privata annunzià mesiras da spargn. Latiers tutgan relaschadas, pensiunaments anticipads e reducziuns da pensums da lavur.
Tar las mesiras da restructuraziun tar il persunal scriva la banca privata uss, ch’ella vul tras questa «cuntinuaziun dal svilup da ses model da gestiun» «scuntrar al conturn provocant sin il plaz da finanzas svizzer».
En l’avegnir duajan las duas bancas Raiffeisen e Notenstein collavurar anc meglier per pudair porscher la cussegliaziun adequata per ses clients – quai di Patrick Gisel, CEO da la gruppa Raiffeisen e president dal cussegl administrativ da la Notenstein. Uschia surpiglia Notenstein la fin da l’onn che vegn tut ils mandats da cussegliaziun da facultad entaifer la gruppa Raiffeisen.
RR novitads 10:00
Notenstein La Roche
- è ina banca privata spezialisada sin cussegliaziun ed administraziun da facultads
- è dapi il 2012 ina societad affiliada da la Raiffeisen Svizra
- ha 13 lieus d’affars en la Svizra
- ha – anc uss – 500 collavuraturas e collavuraturs
- administrescha facultads da totalmain 21 milliardas francs


text:
Moderator: Uss
(I) essan cheu
(I) al
(F) Horse Shoe, forsa
(I) la pli
(F) spectaculara
(I), la pli enconuschenta
(I) storta
(I) d’ iral
(F) da bob. Co
(I) ei quei
(F) pels pilots
(F) ? Ei quei insumma
(I) special
(I) dad ir cheu?
Matossi: Schi, pels pilots es que fich speciel, cunque cha la - la pista vegn fatta mincha an nouva, mincha an fras-cha da maun. Ils pilots nu saun precis che cha capita.
Per exaimpel co cha’s vo our dal Horse Shoe es minch’an ün pôin oter. E la prüma vouta chi vegnan giò es que üna surpraisa, e sün quella stögliani esser pronts. Pervi da quelo es que speciel.
I = Italienisch / F = Französisch


text:
Ils martgads principals sco per exempel en la China, en l’Europa ed en l’America dal Nord na sajan betg sa sviluppads uschè spert, ma quai saja stà da spetgar, scriva la EMS HOLDING AG. Tuttina ha l’interpresa pudì engrondir las fatschentas cun las spezialitads da chemia en tut las regiuns.
Il resultat d’interpresa (EBIT) è creschì sin 280 milliuns francs. Quai è in plus da 5,8% en cumparegliaziun cun l’onn avant. La radunanza generala dals acziunaris ha lieu ils 12 d’avust 2017.
Ems Chemie porscha scolaziun
Persunas che n’han betg in emprima scolaziun duain avair la pussaivladad da far ina scolaziun da basa tar la Ems Chemie. La scolaziun dura en tut 6 mais. Ils emprims trais mais datti ina scolaziun teoretica en la Ems Chemie e suenter duain ils participants dal proget ir a lavurar per in praticum en in’autra forma.
600’000 persunas senza emprima scolaziun dettia quai sin il martgà da lavur svizzer. Per quellas persunas stoppia quai dar pussaivladad da scolaziun dador il sistem social, di la scheffa da la Ems chemie Magdalena Martullo Blocher. Per quels che fan part dal project na dat quai nagina paja. Els survegnan però vinavant la prestaziun sociala.
Quant che il project duai custar na saja anc betg cler. I sajan dentant sulettamain custs da persunal per la scolaziun dals emprims 3 mais. Tenor la Ems Chemie saja il project in engaschament en favur da la societad.
RR novitads 07:00


text:
Las pendicularas Scuol SA han gì da cumbatter cun cundiziuns difficilas durant la stagiun 2016/2017. Dad ina vart han mancà ils giasts dal club Robinson a Vulpera che ha serrà las portas. Els han mancà sin pista ma er en ils restaurants sin la muntogna. En in da quels restaurants aveva il club fittà localitads.
Naiv e giasts, che han mancà
Da l'autra vart ha dentant era mancà la naiv, surtut al cumenzament da la stagiun d'enviern la fin dal 2016. Uschia hai dà in retgav da radund 12 milliuns francs. Quai è radund 12% sut la media dals ultims 5 onns.
Il president dal cussegl d'administraziun Andri Lansel ha ditg als 357 acziunaris preschents a la radunanza generala si Motta Naluns, che quest resultat na cuntentia betg. Las pendicularas Scuol stoppian cuntanscher in cash-flow da radund 4 milliuns francs empè da sco ussa radund 3 milliuns francs.
Sfidas per il nov directur
Impurtant è stà il bainvegni per il nov directur da las pendicularas, Andri Poo. El cumenza ses nov uffizi il prim da december. Andri Poo da Sent è inschegner da fabrica diplomà, guida da muntogna e magister da skis patentà.
Poo ha ditg envers Radiotelevisiun Svizra Rumantscha RTR, che sias finamiras per cumenzar sajan da s'occupar da la strategia da pretschs e bigliets, ma er l'infrastructura d'ennavar haja ina gronda prioritad.
Sfidas per la regiun anc pli grondas
En ses discurs ha il president dal cussegl d'administraziun, Andri Lansel, dentant intunà, che la pli gronda sfida saja, che la regiun Engiadina Bassa stoppia puspè generar dapli pernottaziuns. Uschia veglia quai bunas cundiziuns per far hotels novs, che correspundan al trend. En pli spera el, ch'ils hotels, ch'èn sanads al mument, «renaschan puspè suenter ina sanaziun».
RR novitads 20:00


text:
Cazzà
Cazzà (Cazzano Sant'Andrea in Italià) l'è ü cümù de 1402 abitàncc de la pruinsa de Bèrghem situàt 'n de la Al Gandì. 'Ntra i àgn 1928 e 1959 el cümù l'è stàj tacà con Casnigh.
El g'ha 'na popolasiù de 1 675 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 2,0 km² e 'na densità de popolasiù de 838 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Casnìch, Scé, Gandì e Léf.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Cazzà l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
En il Grischun ha l’Agid svizzer per la muntogna sustegnì 60 projects cun 2,4 milliuns francs. Quai è quasi tuttina bler sco il 2014. Ils pli blers projects èn vegnids sustegnids en il chantun Berna. Là è vegnì sustegnì 129 projects cun 5,2 milliuns francs.
L’Agid svizzer per la muntogna vul meglierar la basa d’existenza e las cundiziuns da viver da la populaziun muntagnarda. La finamira è da salvar la cultura regiunala, da cultivar la cuntrada e da cumbatter cunter la depopulaziun en las regiuns muntagnardas. Pussibel è quest agid sulet grazia a la solidaritad da donaturas e donaturs.
RR novitads 11:00


text:
Oscar Peer: Eu prouv adüna ün pa oura [...], in mincha cas voula differents tabacs. Ün tabac unifuorm es per mai massa simpel, massa lungurus. Eu n’ha dabsögn d’üna tscherta mixtura, perche cha quai dà alch incalculabel. Quai es ün pa sco [...], aint illa famiglia es’eir bun scha tü hast differents compels, nüglia be ün. I aint il pövel svizzer es’eir bun schi’d es aint ün pêr esters, na, uschigliö dvainta unifuorm eir là. Pü bler pussibel masdar. Quai dà üna misculanza, quai dà ün inscunter tanter ils umans. Impustüt aint in ün pövel. (Id) es meglder scha tü hast aint püssas persunas, püssas razzas. I perquai chatti eir cha la Svizra as stess drivir vers in oura e nüglia as serrar jo.
Moderator: Ma lura esa la misculanza da l’individualist, s’podessa dir.
Oscar Peer: Ma in ün tschert möd es quai schon individualissem. Eu craj schon, perche cha quel chi nun es individualist, quel s’adatta. I eu nu sun ün chi’d es bun da s’adattar. Eu sun ün pa ün uman, eh [...], da la [...], ün pa solitari, eu sun ün pa da la vart i sto avair mia agna, mia agna mixtura, schabain ch’eu n’ha jent la cumpagnia. Minchatant patischa dad esser ün pa sulet. Ma i nu’s po our da sia pel. Minch’ün es aint in sia pel. Uossa laina verer co chi’d es gratià. Ma, i nun es gnanca mal.


text:
Las activitads da bajegiar sajan s’augmentadas per pli che 12%, ha communitgà l’Uniun grischuna dals impressaris constructurs. Ed uschia han las interpresas da bajegiar era pudì occupar dapli persunal. Cun bunamain 5'100 lavurants èn quai 200 dapli che durant l'emprim mez onn dal 2016.
Svilup legraivel tar la construcziun auta
L’industria da construcziun grischuna ha era nudà ils emprims sis mais in plus d'incumbensas da 9,3%. Quel è tenor l’uniun dals impressaris surtut d'attribuir a la pli gronda dumonda da construir abitaziuns.
Construcziun bassa resta la pitga ferma
La construcziun bassa resta vinavant da gronda muntada en il Grischun, ed uschia era la dependenza d’incumbensas publicas. Grazia al bun svilup sin il sectur d’abitaziuns e da l’ulteriura construcziun auta na saja questa dependenza dentant betg anc creschida dapli, scrivan ils impressaris.
RR novitads 10:00


text:
Dispeta denter ils proprietaris dall’Alp Pazzola e Tujetsch – 1832/1833/1835 (pagina sco PDF)
Ault ludeivla vischnaunca,
Buca senza grond displascher ha nossa vischnaunca entelgiu co ei seigi incaminau ina dispeta denter ils proprietaris dall’Alp Pazzola en nossa vischnaunca.
Avon ch’ira pli lunsch sin la via da cuosts e spesas, las qualas ein inseparablas cun caprezis, lein nus bugen aunc porscher il maun ed il cor tier ina amicabladad. Nus temein buca la fin dalla questiun, nus temein aber las accidenzias e las consequenzas. Las accidenzas ein cuosts e spesas e sacrifecis da temps e daners, las consequenzas ein malaveglias, malperinadads e discordias denter vischinonzas, las qualas pon cuzzar da generaziun en generaziuns.
Sche vus e nus dein in’egliada sin igl avegnir, sche nus schein vegnir avon nos egls tuttas consequenzas che pon nescher ord ina dispeta denter vischnauncas, sche duessen nus bein encurir da vegnir perina, avon che la spada seigi tratga!!
Nus lein pia porscher a vossa ludeivla vischnaunca il maun ed il cor tier la pasch, leis vus acceptar l’offerta, sche notificai a nus nua che nus savessen vegnir ensemen, per discuorer, plinavon per concretar co e sin tgei pei la dispeta duess e pudess vegnir prida giud dretg.
Nus supplichein aber che vus veglies schar en quei cass saver era ils auters conpossessurs dall’Alp Pazzola e che la presenta brev vegni legida giu publicamein al pievel da vossa ludeivla vischnaunca e restein denton vos vers ed affecziunai amitgs e vischins.
Tujetsch ils 18 da zercladur 1832
La vischnaunca da Tujetsch, per quella Johann Jacob Gieriet sco cumissiunau
Al cauvitg dil vischinadi da Cavorgia
Cars vischins,
Essend ch’il temps dallas dertgiras ruchegia e che vus ussen tscheidi veis entras ina brev dau motivs da vegnir tier ina cunvegnientscha, sche per far ver, ch’era nus seigien inclinai tier la amicabladad, sche envidein nus vus da vuler secumparer sin dumengia che vegn, ch’ei ils 19 dil present, allas 9 uras avonmiezdi cheu a Mustér tier ina conferenza. Sperond che nossa invitaziun seigi tier vus aschi bein vegnida sco tier nus sincera restein cun salidar.
Mustér, ils 16 da matg 1833
Ils cumissiunai dils possessurs da l’Alp Pazzola ed en lur num Ludvic Cargiet
Conferenza dils 19 da matg 1833 a Mustér
Ein ils signurs cumissiunai da vart dalla ludeivla vischnaunca da Medel ed ils signurs possessurs dall’Alp Pazzola, sco il cumissiunai dalla ludeivla vischnaunca da Tujetsch, seradunai ensemen e teniu ina conferenza denter ils sura cumissiunai per saver vegnir tier ina entelgientscha amicabla appartenent tier la questiun pervia dalla pasculaziun dallas cauras dil,vischinadi da Cavorgia. Numnadamein, dueien ils signurs cheutier numnai d’ina vart e l’autra, ira sin igl augenschein e suenter haver priu en quel, dueien la parts sespruar da saver vegnir perina denter ellas ariguard tuttas questiuns, quei vul dir ton ariguard ils dretgs da pasculaziun, sco pervia dallas spesas idas da quellas varts; duessen quels cheutier schon ussa dallas parts numnai cumissiunai buca saver vegnir perina denter els, sche duei schon ussa e per allura sco per obman e derschader esser numnau signur landamann Gion Antoni Schmit, il qual sin supplicar dallas parts ha acceptau da dar la decisiun definitiva sura da tut il fatg che schai da present en questiun.
La sura entelgientscha ei daventada sco sura ei memorisau, sulettamein resalvau sin approbaziun ton dalla vischnaunca da Medel, sco da Tujetsch, sco ils possessurs dall’Alp Pazzola, nua che quels signurs cheutier cumissiunai, dueien sin il pli tard entochen igl emprem da zercladur communicar a l’autra part sch’ella less quei buca acceptar.
Per feda dil sura confirma scadina part tras sia suttascripziun
Jos. Anton Capeder, Gion Babtesta Pallj, Gion Babtesta Simonet, Ludvig Cargiet, Johann Jacob Gieriet, Christ Wenzin, Jacob Martin Biart
Declaronza dil vischinadi da Cavorgia
1789
Sur il sura datum exista ina cuorta declaronza ch’ils vischins d’en Cavorgia hagien ni pretendiu ni possien pretender da pascular cun lur s.h. cauras tiers en l’Alp Pazzola, seigi lu da tgei temps ch’ei vegli.
Suttascret in cert cauvitg Giacomet en num dils vischins da Cavorgia
Tujetsch, ils 13 d’uost 1835
La denter la ludeivla vischnaunca da Tujetsch e la ludeivla vischnaunca da Medel cun ils vischins da Mumpe Medel e divers particulars da Mustér interessai e vevan dretgs e l’Alp da Pazzola stada lavada dispeta e dificultad pervia co il ludeivel vischinadi da Cavorgia possi frequentar cun lur s.h. cauras ell’Alp da Pazzola. Sche suenter quei che lur questiun ein stadas remessas a mi suttascrets e las parts ni ils cumissiunai da quellas ein stai passai ensemen sche ein tuttas lur questiuns part per amicabla entelgeintscha dils deputai sez, part aber per spruch vegnidas definidas e lugadas sco sumnadamein.
1. En tuttas brevs legalas che pudessen baul ni tard vegnir neunavon che saren (tgei) tgei dretgs il ludeivel vischinadi da Cavorgia vessi ni nunvessi cun lur s.h. cauras ell’Alp Pazzola per en craft questa entelgientscha senza effect.
2. Deigien ils vischins da Cavorgia puder guder senza la mendra difficultad ni questiun la pastira che schai ell’Alp Pazzola, numnau las Puozas entochen ils 15 da fenadur cun lur s.h. cauras da leu naven aber entochen che la caschada vegn sin las Puozas per caschar, deigien ils interessai dall’Alp Pazzola aschisavens sco ei anflan cauras sin pastira da biestga puder pindrar e far pagar in rizzer ils 6 tgau, aber il temps che la caschada resta leu per caschar deigien las cauras buca puder vegnir ni pindradas sonder mo catschadas naven ord pastira da biestga. Ina gada aber che la caschada ha bandunau e tuorna perquei onn buca pli, sche possi ei vegnir gudiu sco avon ils 15 da fenadur, quei ei sco sura senza difficultad ni questiun.
3. Il circuit ni pastira, numnada Vanatsch, po surtut temps vegnir gudida e seprofitada senza impediments, quei s’entelli aschi lunsch sco pastira da cauras ei e sa buca vegnir gudida cun s.h. biestga.
4. La pastira da biestga ni da vaccas, numnada Varetg, che schai suenter l’aua en, en cass ch’il vischinadi da Cavorgia gravias quella, ei seigi da tgei temps ch’ei vegli, sche possien ils pursanavels dall’Alp Pazzola enviar ni catschar naven las cauras ni s.h. tiers, bein aber senza puder pretender ni far pagar enzatgei per donn ni pindradira.
5. Il vischinadi da Cavorgia deigi procurar che lur pastur fetschi raschuneivlamein il pusseivel ch’ei vegni schermiau e teniu ord pastira da biestga las cauras il temps fixau che l’Alp Pazzola po pindrar ni catschar naven.
Per autentaziun e confirmaziun dil prescret document, vai jeu sco mediatur e cumissari scret e suttascret ils cheutier stai deputai per aunc meglier Craf e vigur suttascret e confirmau cun lur atgna suttascripziun
In feda
Gion Antoni Schmidt
Johann Jacob Gieriet
en num dalla vischnaunca da Tujetsch
Christ Venzin, gerau
Gion Batesta Paly
sco cumissiunau dalla vischnaunca da Medel
Gion Batesta Simonet
en num dil vischinadi da Mumpe Medel
…. Carigiet
cumissiunau dils particulars
Entelgientscha dils 26 d’uost 1835
En la vertenta questiun ch’existeva denter la ludeivla vischnaunca da Tujetsch d’ina vart e la ludeivla vischnaunca da Medel cun possessurs da Mumpe da Medel e particulars possessurs dall’Alp Pazzola en vischnaunca da Mustér, appartenent tier il puder pascular sin l’alp da Pazzola cun las cauras dil vischinadi da Cavorgia, eis ei entras ils signurs geraus d’ina vischnaunca e l’autra, cun aunc auters cumissiunai da quellas leutier, suenter haver giu teniu ina conferenza denter ils sura, vegniu s’entelgiu e concludiu, zuar per evitar cheutras dispetas, cuosts e spesas ed aunc pli „Hass“ e malaveglias che vessen cheutras pudiu suandar denter vischnauncas e vischins cunfinonts en fuorma sco suonda:
1mo. Dueien ils vischins da Cavorgia esser autorisai e patruns da puder guder cun sias cauras l’Alp da Pazzola entochen ils dudisch da fenadur suenter siu plascher, quei ei la pastira dalla Aua Gronda naven da che vegn denter ils cuolms, numai Cuolm Cavorgia e l’Alp Pazzola ora giu e schai encunter Cuolm Cavorgia, tut.
2do. Dils dudisch da fenadur naven, entochen sch’ils possessurs dall’Alp Pazzola van cun las s.h. vaccas u caschada sin Puozas, dueien ils vischins da Cavorgia esser obligai da tener giud quellas lur cauras e quei taluisa ch’ils possessurs da Pazzola seigien en munconza da quei patruns ed autorisai da puder quellas pindrar e per scadina quintar in krizer.
Suenter aber ch’ils possessurs seigien sin Puozas cun la s.h. biestga, duei la pindradira curdar naven, ed aschia possi ei buca vegnir pindrau pli, sondern ils possessurs da Pazzola dueien haver ils dretgs da puder catschar naven ed ils vischins da Cavorgia l’obligaziun da far siu pusseivel da tener giu qellas, numnadamein giud Puozas.
3tio. Dueien ils vischins da Cavorgia esser patruns da puder guder la pastira da cauras, quei ei il numnau Vanatsch da tut temps, cun la cundiziun aber, ch’ei mondien e vegnien entras l’alp dil Cuolm Cavorgia e buca tras l’alp dils da Pazzola, oreifer da ruhas auras, aber dasperas esser attents che la caschada seigi buca sut il numnau Vanatsch.
4to. Era eis ei schau ils dretgs da vart dils possessurs dall’Alp Pazzola, als vischins da Cavorgia da puder temps da ruhas auras, pascular la pastira da vaccas, numnau il Varetg, quei ei, quei il qual schai dil maun da Cuolm Cavorgia, sco era possi quella medema pastira vegnir tras las cauras dils sura numnai pasculada entochen ils 12 da fenadur suenter plascher, dil rest aber dueien ei haver negins dretgs da quella puder guder, el cass cuntrari aber dueien ils da Cavorgia esser suttaposts a pindrada sco igl artechel 2 muossa e quei naven dils 12 da fenadur entochen ils 8 da settember, priu ora ruhas auras sco sura ei detg.
Che la sura entelgientscha seigi daventada en visa e maniera sco sura stat scret, sco era che quella suenter esser stada cumponida e legida avon als signurs cheutier destinai acceptada, eis ei per cunfirmaziun da quella vegniu tras ils suttascrets d’in avat e l’autra confirmau.
Mustér ils 26 d’uost 1835
Johann Jacob Gieriet, sco cumissiunau per Tujetsch
Christ Wenzin, gerau
Thomas J. Schmit, cumissiunau
Josef Anton Capeder, cumissiunau el num dalla vischnaunca da Medel, gerau
Conrad Ludvic Cargiet, cumissiunau dils possessurs da Mustér
Johannes Andriu Berther sco gerau da Tujetsch
Ulteriurs documents
19 da schaner 1833 ( ... .... ... )
24 d'uost 1835 (En la vertenta questiun ..., sboz pil document dils 26 d'uost 1835)
24 d'uost 1835 (Sboz per la cunvegnientscha dils 26 d'uost 1835)


text:
Mo in terz da la populaziun grischuna s'interessescha per tgi che regia ils proxims 4 onns il Grischun. Quai para bass, n'è dentant betg nunusità, di Walter Frizzoni, vicechancelier grischun. Il suveran grischun saja en general plitost marsch d’eleger ni da votar cumpareglià cun il rest da la Svizra.
Ina da las raschuns pussaivlas: naginas candidatas
Daco che mo paucs han elegì po avair differents motivs, di Frizzoni. Il scandal da bajegiar e las enquistas da la WEKO, naginas dunnas tranter ils candidats u nagin interess da votar.
L'onn 2006 era la participaziun anc pli bassa
L’onn 2006 avevan mo 24 pertschient da la populaziun elegì ina nova regenza. Quai onn deva quai dentant mo 5 candidats per 5 sezs, pia nagin cumbat, e la votaziun federala che accumpagnava l’elecziun era ina sitga.
Dapli participaziun entras in pachet attractiv
L’onn 2014 han 43 % da la populaziun grischuna cun dretg da votar elegì ina nova regenza. Questa giada eran las elecziuns accumpagnadas da l’iniziativa che scumandava a pedofils da lavurar cun uffants e da la votaziun davart ils aviuns Gripen. Pli fitg che la populaziun saja pertutgada, pli numerus ch’ella giaja a l’urna, uschia Frizzoni.
RR actualitad 07:00


text:
Il vaporisader saja explodì curt avant l’ina, scriva la polizia vinavant. L’explosiun haja mess en fieu il grass ch’el cuntegneva e quel haja tutgà la dunna vi dal corp sura ed en fatscha e causà grevas arsas.
In medi, ch’era per cas sin il lieu, ha pudì dar emprim agid. Suenter è la dunna vegnida transportada cul salvament da pista e lura cun l’ambulanza en il ospital chantunal a Cuira. La polizia investighescha l’accident.
Sin la fotografia, che la polizia ha tramess tar la communicaziun da medias, sa vesa il lieu, nua ch’il vaporisader era – numnadamain gist sper in salamander, ina maschina da cuschina chauda.
RR novitads 20:00


text:
Teater a Sedrun. Dumengia, ils 3 e dumengia ils 10 da fevrer. - Avertura dalla cassa all'1, entschatta all'1.30. - Ils heroxs da Nidwalda. - Drama historic en 5 acts da F. H. Achermann. - Chor viril Sedrun e Societad da muisca Sedrun.
Teater a Sedrun
(Corr.) Dumengia vargada ei vegniu reproduciu a Sedrun per l’emprema gada il drama historic “Ils herox da Nidwalda”, da F. H. Achermann, versiun romontscha da scolast real Sep Mudest Nay. La simpatia per la valenta societad da cant e musica ha giavinau biars amaturs e numerusas amaturas da producziuns teatralas, tgi en schlitada, tgi sin skis ed auters a pei en la biala Val Tujetsch. Prest ei la ualti vasta sala stada emplenida entochen il davos plaz.
Il drama, translataus en segira, currenta viarva romontscha, meina nus anavos egl onn 1798 e regorda vid ils heroics cumbats dils da Sutsilvania encunter ils Franzos. Il pievel da Sutsilvania vul salvar ils vegls dretgs e la veglia religiun. In traditur, unschius dils Franzos enquera da gudignar ils menaders dil pievel per la constituziun helvetica. Mo lez vul pli bugen unfrir veta e rauba avon che engirar fideivladad alla nova constituziun.
Il giug fuva en general naturals, la capo qualitad tier producziuns teatralas. Las rollas principalas schaian en mauns da versai e destigui acturs. Il viv applaus ha mussau la cumpleina cuntentientscha dils apectaturs. E buca d’emblidar las bialas producziuns da cant e musica plein veta e vigur, che han era delectau igl auditori sin la megliera moda.
Tier la representaziun da dumengia, ils 10 d.q. giavischein nus als teatrants da Sedrun sala fullanada, els meretan veramein quella attenziun.
-r.
Ils heroxs da Nidwalda 1924
Teater a Sedrun. Dumengia, ils 3 e dumengia ils 10 da fevrer. - Avertura dalla cassa all'1, entschatta all'1.30. - Ils heroxs da Nidwalda. - Drama historic en 5 acts da F. H. Achermann. - Chor viril Sedrun e Societad da muisca Sedrun.


text:
En il chantun Turitg èn vias e chasas vegnidas inundadas ier saira. Plirs dutgs èn ids suror e plantas èn crudadas enturn, uschia communitgeschan las forzas da salvament da Turitg. Blessads n'hai dà nagins. A l'eroport a Kloten era durant ina mes'ura tut bloccà, ha confermà in pledader da l'eroport. Pervia dal privel da chametgs, n'hajan ni ils passagiers, ni il persunal pudì s'avischinar als aviuns. En duas vischnancas da Turitg è plinavant l'aua da baiver vegnida tschufragnada.
Plinavant scriva SRF Meteo che bun 37'000 chametgs sajan vegnids registrads la mesemna saira en Svizra. Ils pli blers da quels en la Svizra Orientala.
RR novitads 06:00


text:
78% da las expensas, 4,928 milliardas francs, èn incumbensas ch'èn vegnidas surdadas en in proceder avert, selectiv e sin invit. Il cussegl federal ha prendì enconuschientscha dal rapport davart la controlla d'expensas.
Il pli grond punct d'expensa a l'economia privata eran 1,16 milliardas francs per construcziuns da las vias naziunalas. Quai è circa tuttina bler sco l'onn passà.
281 milliuns francs ha l'administraziun federala centrala pajà per Hardware per l'informatica e meds da telecommunicaziun. Vitiers vegnan expensas per l'informatica e meds da telecommunicaziun per l'armada da 230 milliuns francs.
Betg sin la glista èn acquisiziuns da las dretgiras federalas sco era da l'administraziun federala decentrala. Latiers tutgan las scolas politecnicas federalas (ETH) ed il museum naziunal svizzer.
RR novitads 14:00


text:
Questa stad è el vegnì fatg il draften dals New York Rangers sco numer 101. Quai munta che l’equipa da la NHL ha uss ils dretgs vid Nico Gross.
Da Puntraschigna fin ad Oshawa
L'emprima giada sin patins è Nico Gross stà cun trais onns a San Murezzan. Tar il club da hockey local è el lura era stà fin il 2014. Lura ha il giuven che discurra era in zic rumantsch fatg il pass tar l'EV Zug. Suenter trais onns en la Svizra centrala ha Nico Gross gughegià da far il pass sur il grond puz en il Canada.
La stagiun 2017/2018 ha il giuven da Puntraschigna passentà en il Canada tar ils Oshawa Generals en la liga da juniors OHL. Il defensur ha dà var 60 partidas per l'equipa.
La gronda finamira – NHL
Nico Gross è ina persuna che viva per ses siemi. Per sia gronda finamira da dar in di en la NHL unfrescha el bler. Ils davos quatter onns è l'engiadinais mo stà pauc a chasa. Temp cun la famiglia e cun collegas è plitost stgars. Sulettamain la stad haja el in zic dapli temp, ma era lura stoppia el adina puspè ir a trenar en il local da trenament da forza.
Mia gronda finamira è da giugar in di en la NHL.
Nua ch'il giuven da 18 onns dat la proxima stagiun hockey sin glatsch n'è anc betg cler. Nico Gross di ch'el sappia metter avant da star in ulteriur onn tar ils Oshawa Generals. I saja dentant era pussaivel ch'el turna enavos en Svizra.
RR Sportissimo 17:00


text:
Ils dus giugaders da la naziunala svizra da ballape, Valon Behrami e Roman Bürki ston dar forfait per ils dus gieus decisivs da la qualificaziun per il campiunadi mundial encunter l'Ungaria ed il Portugal.
Il goli da reserva, Bürki sto laschar operar pervia dad ina infecziun dals dents. Per el è vegnì nominà il goli da Leipzig, Yvon Mvogo. E suenter ina controlla da MRI croda er Berhrami ora. El ha da cumbatter cun problems da la glista. Berhami vegn remplazzà da Mario Gavranovic.
RR novitads 16:00


text:
La stalla ch'è dapli che 100 onns veglia, na sto uschia betg vegnir stgarpada giu. «Ils motivs per la nova chascharia d'alp èn per l'ina il problem da plaz existent per las magnuccas che vegnan giu dad alp la fin stad e per l'autra n'è l'infrastructura da las chascharias d'alp a Churwalden betg pli suffizienta», di Simon Wisler, il president da la cooperativa da la chascharia d'alp che ha lantschà il project.
Finanzià è il project da rodund 2,3 milliuns francs tranter auters da la Confederaziun, dal chantun Grischun è da l’Agid Svizzer per la Muntogna.


text: Suenter avair lavurà 35 onns cun in pensum da 100% en l’Institut dal DRG a Cuira va Kuno Widmer (65) da Gränichen e sesent a Sargans en pensiun la fin da schaner 2015. El ha entschet ses engaschament en l’Institut dal DRG sco documentalist ils 14 d’avrigl 1980, ina plazza ch’ins aveva stgaffì da quel temp da nov. Sco documentalist ha Kuno Widmer tgirà la biblioteca, las cartotecas ed ulteriuras collecziuns da material da l’Institut dal DRG e plinavant preparà stgatlas per la redacziun dal vocabulari naziunal dal rumantsch, il Dicziunari Rumantsch Grischun (DRG), enfin la fin da l’onn 1990. L’onn 1989 ha el redigì ils chavazzins inclemenza – increschantüna dal DRG e l’atun 1990 ha la suprastanza da la Societad Retorumantscha elegì Kuno Widmer sco redactur dal DRG a partir dal 1. da schaner 1991. Da sia plima deriva ina gronda retscha d’artitgels en ils toms 8 fin 14 dal Dicziunari Rumantsch Grischun, numerus da quels zunt pretensius, saja quai pertutgant la chaussa, la semantica u il diever grammatical dal pled. Plinavant ha Kuno Widmer endatà ils onns 2004–2015 en ina banca da datas ina gronda part dal questiunari Melcher/Pult, la pli impurtanta funtauna per il material oral dal Dicziunari Rumantsch Grischun. Durant ses temp en l’Institut dal DRG ha el era respundì a numerusas dumondas a l’institut pertutgant la lingua rumantscha, la cultura rumantscha ed alpina e l’origin da singuls pleds rumantschs, nums locals e schlattainas. Cordial engraziament a Kuno Widmer per ses grond engaschi en favur da l’Institut dal DRG durant blers onns ed in bel temp da pensiun.


text:
Il rempar da lavinas ch'exista en il nordvest dal territori communal protegia parts da l'abitadi da Clavaniev. En il rom da las inspecziuns annualas èsi vegnì constatà ch'ina gronda part da las plantas emplantadas tranter ils rempars temporars dals territoris parzials Plaun Tir e Val Mala è morta u na sa sviluppa betg bain.
Garantir la protecziun
Mesiras tecnicas duain ussa garantir la protecziun dal territori d'abitadi fin ch'il guaud po ademplir sia funcziun da protecziun. Per quest intent vegnan construids stgalims sin ina lunghezza da circa dus kilometers che duain reducir la pressiun dal terren sin quest territori. Plinavant duain 400 chavalluts da trais chommas e novas emplantaziuns proteger quest territori.
RR novitads 10:00


text:
Curt avant las otg ha il pur cumenzà cun sias lavurs ed per quest intent fatg in fieu. Curt suenter è il fieu vegnì ord controlla ed il pur ha infurmà ils pumpiers.
Ils pumpiers da Poschiavo èn stads en acziun cun radund 10 persunas. Per pudair stizzar il fieu en in lieu grev accessibel han ils pumpiers clamà per agid in helicopter.
Il suentermezdi han ils pumpiers alura giu sut controlla l’incendi. Brischà è en tut in territori da radund 500 meters quadrat scriva la polizia chantunala. Ils pumpiers han pudì survegnir sut controlla il fieu ed il suentermezdi è el vegnì stizzà.
RR novitads 18:00


text:
Tenor igl Uffici da guaud e privels da la natira possia in fieu sa derasar immens spert sch'il pastg, la feglia e la bostgaglia èn setgas. Quai haja sa mussà cleramain la fin december da l’onn passà a Soazza e Mesocco.
Perquai èsi scumandà da bittar davent zulprins e cigarettas ch'ardan. Per grillar èsi da duvrar fuainas fixas e bandunar quellas be cur ch’ins è absolutamain segir ch'il fieu è stizzà.
L’uffizi admonescha er dad in privel da fieu considerabel en l’Engiadina Bassa e la Val Müstair.
RR novitads 06:00+


text:
Daco laschar luentar tut la naiv dal sulegl questa primavaira sche dat era la pussaivladad da spargnar ella per proxima stagiun? Cun quests patratgs èn las pendicularas da Breil vegnì sin in’idea. Inspirà da la destinaziun Tavau, che fa quai gia dapli 10 onns per ina loipa da passlung han era ils da Breil studegià, co ch’ins savess conservar la naiv sur la stad ora. La soluziun han els chattà davant porta. Il lai artifizial, sper la staziun da val.
Aua fraida ch'isolescha
L’idea è atgnamain fitg simpla, declera Eugen Friberg, il manader tecnic da las pendicularas Breil. Gia quest ‘enviern hajan ins svidà il lai artifizial per far plaz a la naiv. Radund 200’000 cubics naiv duain vegnir transportadas da las pistas en il lai. Per isolar quellas massas vegn la naiv pachetada en folia speziala e sigillada. A la fin vegn lura empleni puspè il rest dal lai cun aua. Cun quai che quell’aua vegn giu d’il glatscher dal Piz Frisal è la temperatura fitg bassa. I vegn fatg quint cun ina sperdita da mo 10% fin proxim atun. A Tavau sperdani radund 30% dal volumen cun lur metoda da conservar la naiv sut resgim.
Mesadad october, subit cur che las temperaturas èn puspè pli fraidas as vulan els lura puspè svidar il lai e cumenzar a preparar ina pista. La naiv dal lai duai tanscher per radund 5 kilometers.
Purschida exclusiva
Grazia la conservaziun da naiv po il territori da skis da Breil avrir proxima stagiun gia davent dal cumenzament da november sias portas. Quai ch'era enfin uss mo pussibel per territoris da skis ch'han pistas sin glatschers. Las pendicularas Breil speran cun quella purschida exclusiva, da gudagnar novs giasts. Era diversas equipas naziunalas da skis han gia mussà interess da pudair vegnir uschè baud a far emprims trenaments.


text:
30 onns Tschernobyl
- Mardi, 26.4.2016, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Mardi, 26.4.2016, 8:40, RTR
Oz avant 30 onns è la catastrofa da Tschernobyl capitada. Il reactur numer 4 è explodì, nivels radioactivs sa derasan sur l'entira Europa, millis carstgauns mieran. Tge è capità dapi lura?
Suenter l'explosiun a Tschernobyl ha quai durà in temp enfin che tuts èn stads infurmads da la catastrofa. Las emprimas novitads publicas en l'Europa dal West hai dà pir dus dis suenter l'accident. E quai, cura ch'igl è vegnì mesirà en Svezia ed en Pologna ina radioactivitad enorm auta.
Dentant è la populaziun da Prypjat, il lieu directamain dasper l'ovra electrica, vegnida evacuada anc il di da l'accident. Davent dals 4 da matg, 9 dis suenter l'accident, èn er ils abitants dals lieus en la zona da 30 kilometer enturn l'ovra vegnids evacuads. Dentant successivamain èn els puspè vegnids serrads. L'ultim l'onn 2000.
Enturn il reactur 4 è schont l'onn da l'accident vegnì bajegià in bloc da betun. Dentant plievgia, schelira e vent han ranschau il bloc. I ha dà fessas.
Perquai è vegnì decidi l'onn 2012 da bejagiar in mantè da atschal enturn il bloc. Quest mantè duai esser pront l'onn 2017 e proteger la cuntrada 100 onns ditg da radiaziun.
L'ovra atomara Tschernobyl duai lura era vegnir spazzada. Pervia da la radioactivitad dura quai dentant anc in mument, probablamain enfin l'onn 2065.


text:
Tar il discurs da bun in’ura sajan ins sa cunvegnids ch’ins sa tegnia vi da las reglas internaziunalas e ch’ins dovria ils chanals da communicaziun usitads, communitgescha la regenza americana. Ch’ils dus servetschs secrets barattan dentant era datas, na saja betg planisà.
USA crititgescha Russia
Quai na muntia dentant betg ch’ils Stadis Unids da l’America tolereschia quai che la Russia haja fatg. Il vest aveva rinfatschà a la Russia la mesemna che ses militar haja era bumbardà forzas moderadas e civilists en la Siria. La Russia refusa la critica sco nungiustifitgada.
Al-Assad duai vegnir integrà en ils discurs
La Russia ha entant, sco annunzià, preschentà en il cussegl da segirtad da las Naziuns Unidas ina resoluziun per il cumbat cunter la milissa da terrur Stadi islamic. Sco diplomats da l’ONU han confermà, prevesa la resoluziun ch’era il president sirian, Baschar al-Aassad, vegnia integrà en ils discurs. Anc intschert è sche la Russia vegn era a sa participar a las attatgas sin la milissa da terrur Stadi islamic en l’Irac.
Russia sustegna proposta Svizra
Pli franc è perencunter ch’era la Russia sustegna la proposta da Cusseglier federal Didier Burkhalter da furmar ina gruppa da contact per instradar in process da pasch en Siria. Quai almain tenor Burkhalter ch’ha discurrì cun il ministers da l'exteriur russ e ses collega d’uffizi american. Part da la gruppa duai far la Russia, ils Stadis Unids da l’America, sco era l’Iran e l’Arabia Saudita. Er cun il president sirian Baschar al-Assad vul Burkhalter discurrer.


text:
A Maiavilla duai dar in hotel ecologic e natiral e quai si Son Gliezi, per tudestg St. Luzisteig. Previs sajan quatter bajetgs cun 60 chombras e 172 letgs, ha communitgà oz ina gruppa d’iniziants privats da Maiavilla. Igl è previs d’investir 18 milliuns francs.
L’idea è da realisar in hotel che metta paisa sin la natira e sin products regiunals. In hotel ibrid sappia tenor ils giavischs dals giasts esser u ina abitaziun da vacanzas u in hotel. Il senn è ch'ils giasts individuals pon metter ensemen la purschida dal hotel tenor lur gust. Ils ins cun dapli purschidas, ils auters cun pli paucas. Uschia possian ins cuntanscher ina uschè gronda individualitad sco pussibel. Insa sappia resguardar giasts davent dal biker enfin tar il hosp da vacanzas d'enviern.
L'autezza e ladezza da las chasas duai sa drizzar a las chasas existentas. Il design duai dentant esser modern. Tar las fatschadas veglias cun fanestras pitschnas duai dar construcziuns levas da lain cun grondas fanestras. Er endadens duai esser drizzà en natiral. L’ustaria existenta dal Landgasthof a Son Gliezi duai far part dal project.
La natira da Son Gliezi era sin il taglier
Er da la partida è la cuschiniera natirala Rebecca Clopath da Lohn. Ella fa il concept culinaric per il hotel. L’idea è da cuschinar e nizzegiar uschè blers products regiunals sco pussaivel ni era producir quels sez. Tar l’incumbensa da Clopath s’auda era da tschertgar persunal adattà per la cuschina che lavura tenor il concept natiral.
A la tschertga d’investiders
Actualmain sa tracta quai dentant anc d'in project. Il proxim pass è per ils iniziants da tschertgar in investider. Tenor Thomas Degen maina project vessan els il pli gugent in investider Svizzer. Ideal fiss natiralmain in ord la regiun. Uschia vegnissan buc mo ils products ord la regiun mabain era ils daners.
Per realisar l’hotel duvrass quai anc ina midada da zona.
RR novitads 12:00


text:
-
Gieu per daners
Savair giugar per daners era online quai duai esser pussaivel cun la nova lescha da gieus per daners.
-
Guaud
Il cunfin dal guaud s'auza per almain 500 meters. Quai mida era il purtret dal guaud Grischun.
-
Glatschers
Ils glatschers han memia chaud: Il Minisguard declera tge impurtanza ch'ils glatschers han.
-
Gambia
En la Gambia ha la regenza midà, ed ils anteriurs politichers èn fugids. In dad els, Ousman Sonko, el è fugì en Svizra.
-
Globi
La figura legendara svizra ha festivà ils 24 d'avust 2017 ses anniversari dad 85 onns.
-
Grascha
Grascha bittan il purs sin ils prads. Ma grascha vegn dentant era duvrada per far energia.
-
Giudaissem
Il giudaissem è var 4000 onns vegl. La gronda part dals gidieus èn repartids per l’entir mund enturn.
-
Grippa da portgs
Ina malsogna che sa derasa sin l'entir mund numn'ins ina pandemia. Quai è era stà uschia cun la grippa da portgs.
-
Grezia
La Grezia n’ha nagins daners pli. Ella è tranter sutgas e bancs. Nus declerain pertge che la Grezia n’ha nagins daners.
-
Granella
Granella è insatge che po far gronds donns u schizunt mal sch'ins survegn quella giu per il chau.
-
Globalisaziun
I vegn pretendì che la globalisaziun servi mo als pussants. È quai propi uschia?
-
Golf
Dar golf, in sport plain reglas co sa depurtar. Ma pertge plascha quest sport tuttina a blera glieud?
-
Glatsch da l'arctica
Il glatsch da l'arctica lieua e quai mintga onn pli spert. Quai ha era consequenzas negativas per ils urs da glatsch.
-
Glatsch
Ins enconuscha il glatsch en differentas furmas. Ma co funcziunescha la midada da l'aua en glatsch? E co schela in lai?
-
Giat
Ils giats tutgan tar ils animals stgarpants. Els mangian blers animals pli pitschens.
-
Giustia
Pertge dura in process avant dretgira uschia ditg, na duessan culpants betg vegnir chastiads pli spert?
-
Giura
Il Giura è in chantun fitg giuven. Avant mo 35 onns ha la populaziun svizra vuschà sur da sia existenza.
-
Geocaching
Il geocaching è ina sort tschertgar e zuppar pitschens stgazis. Ins tschertga ils stgazis cun in apparat cun GPS.
-
Germania
La Germania è in dals pli impurtants partenaris dals Svizzers. Las relaziuns tranter las duas terras èn fitg stretgas.
-
Gas
Las terras da l’Europa dovran bler gas per cuschinar e per stgaudar. Ma danunder vegn il gas insumma?


text:
Uvestg Vitus Huonder aveva inoltrà sia demissiun sco quai ch'il dretg ecclesiastic prevesa, il di da ses 75avel anniversari l'avrigl.
Sco quai ch'il pledader dal uvestgieu da Cuira Giuseppe Grazia scriva, saja l'uvestg Vitus Huonder engraziaivel per la decisiun dal papa ch'el po restar uvestg per ulteriurs dus onns. Uschia saja la cuntinuitad da l'uvestgieu garantida, vegn l’uvestg cità.
Era l'antecessur da Huonder, Amédée Grab, era stà dus onns pli ditg en uffizi sco uvestg da Cuira.
Las reacziuns èn maschadadas
Sin la decisiun ch'uvestg Vitus Huonder restia dus onns dapli en uffizi ha il president da la conferenza dals uvestgs svizzers, Charles Morerod reagì cun ils pleds:
Nus avain intervegnì da la decisiun e sa chapescha che nus acceptain quella.
Auter tuni davart da l'iniziativa spirituala. Lezza scriva che questa novitad haja schoccà. Che Roma n'haja betg communitgà la raschun persuenter vegn commentà sco suonda:
Ina giada dapli vegnin nus tractads sco uffants minorens che n'han betg il dretg da savair, pertge che lur superiurs han decidì uschia e betg auter
Ins possia era interpretar quai sco intimaziun da vegnir sez a soluziuns raschunaivlas entaifer dus onns, scriva l'iniziativa spirituala en lur communicaziun a las medias.
Co funcziuna l'elecziun da l'uvestg insumma?
RR novitads 06:30


text:
Sco commember da la società promotura güda Ella/El in differents möds a sviluppar art e cultura in Engiadina Bassa.
NAIRS driva minch’on sias portas per var 20 artist(a)s da la Svizra e da l’ester e metta a disposiziun allogi, ateliers ed infrastructura. Mincha stà chattan qua artistas ed artists da l’art figürativa, da la musica, cumposiziun, litteratura, dal sot, da la performance sco eir scienziadas e scienziats spazi per concentraziun in quietezza e per creatività.
NAIRS iniziescha ed organisescha activitats culturalas ill’anteriura chasa da cura Scuol-Tarasp ed illa regiun: exposiziuns, concerts, prelecziuns, films, referats, performances, discussiuns, visitas guidadas, ateliers averts, workshops.
NAIRS spordscha ün access divertaivel e cumpetent a l’art contemporana e praista lavur d’intermediaziun e fuormaziun per uffants, giuvenils e creschüts.
NAIRS promouva, tematisescha ed intermediescha la lingua e cultura rumantscha ed inrichischa in quist möd la cuntrada culturala da l’Engiadina.
NAIRS prouva da vivifichar substanzialmaing la discussiun davart la cultura architectonica illa val.
NAIRS promouva il contact e’l barat tanter las persunas activas sül chomp cultural, ils indigens e’ls giasts.
Translation available / Traducziun disponibel : German, English


text:
Rodes sön les sëmenes de munt, ombolc podará proibí le transit
La Junta provinziala á aprové la mudaziun de n regolamënt che reverda le transit dles rodes sön la rëi dles sëmenes de munt.
Tl Südtirol vëgn la rëi dles sëmenes sovënz adorada ince da che che vá cun la roda, dantadöt da che che vá cun la mountain bike. Ince sce al n’é nia na proibiziun esplizita de transit sön les sëmenes che condüj sön les munts, él sovënz ti bosć o sön les strades forestales situaziuns de conflit cun che che vá sö por munt y nia ma. Porchël á la Junta provinziala aprové sön proposta dl assessur Arnold Schuler, do na prozedöra partezipativa, la mudaziun de n decret de messé dl 2000 sön le regolamënt d’esecuziun dl ordinamënt forestal.
En concret ti vëgnel surandé ai ombolc di raiuns cun lian idrogeologich-forestal le podëi da "proibí le transit cun rodes sön la rëi de sëmenes o toc de chëstes, sce al vëgn a se le de porvia dl transit conflic cun che che vá a pe o l’ativité agricul-forestala". La proibiziun de transit por les rodes messará gní segnalada cun na tofla aposta, dl'osservanza dla proibiziun se cruziará le corp forestal dla Provinzia. Cina aldedaincö revardâ i limic dles rodes ma püc raiuns sot sconanza dla contrada y dl ambiënt (por ejëmpl le tru che condüj dala Forcella Lavaredo ales Trëi Pizes de Lavarëi) o la segurëza (n valgügn raiuns sön le Ritten olache al ê prigo de na ‘conviënza’ prigorosa danter rodes y ciavai).
USP


text:
Il chant tradiziunal da jodlar è arrivà en Engiadina tras l’hotelier Wilfried Marti. El aveva organisà in magister da jodlar per persunas interessadas. Da quest curs è resultada la fundaziun da la societad «Oberengadiner Jodelchörli», ils 28 da settember 1988, da quella giada cun 22 commembers.
Cifras constantas
Oz sa preschenta la societad cun 27 jodladras e jodladers. Grond plaschair ha la co-presidenta da la societad, Johanna Schnitzler, da la commembranza da duas novas vuschs giuvnas. Main allegraivla saja la situaziun areguard vuschs virilas, sco en blers chors manchian ils umens.
Pregiudizi e tradiziun
Johanna Schnitzler da Schlarigna è dapi il 2007 da la partida. L’Engiadinaisa auda anc oz qua e là remartgas e piztgadas davart il chant da jodel en connex cun l’Engiadina. Il pli tard suenter avair udì il chant dals jodladers sa midia il maletg dentant. La finala sa tractia simplamain d’ina chaussa dal cor.
Variaziuns da costums
Cunquai che la gronda part dals commembers deriva d'auters chantuns en Svizra, è er la varietad dals costums dals jodladers e las jodladras durant lur concerts gronda. Mintgin portia il vestgì da ses agen chantun.
En occasiun dal giubileum dat il chor in concert ils 25 da settember 2018 a las 19:00 en la Baselgia refurmada a Malögia.
RR actualitad 11:30


text:
Sco quai che Hansjörg Hassler, il president da la fundaziun Capricorn e Parc Natiral Beverin ha ditg ad ina infurmaziun per las medias il glindesdi saira, quint'ins da bainprest pudair cuntanscher ina svieuta dad in milliun francs. La raschun per quest success maina Hansjörg Hassler tranter auter enavos sin ina qualitad constanta, bunas cooperaziuns ed ils impuls dal maun public.
La fundaziun Capricorn vesa in grond potenzial en il territori rural, ed uschia saja quel pli resistent a la crisa ch’auters lieus da turissem classics. Uschia haja ins era betg s’accurschì uschè ferm la crisa da l’euro. En il Center da Capricorns lavuran radund 20 persunas. Il hotel collavura cun la gruppa da perscrutaziun ZHAW dal chantun Turitg, e cun il Parc Natiral Beverin.


text:
L'istorgia dal ballape
- Gievgia, 14.6.2018, 8:40
-
Emprima emissiun:
- Gievgia, 14.6.2018, 8:40, RTR
Ballape - il sport dals Englais? Betg daltut correct.
Ils fastizs dal ballape chattins 300 onns avant Cristus en la China. Ils Chinais han dentant chalà cun quest sport l'onn 700 e laschà ir il ballape en emblidanza. Suenter ch'ils Chinais han gì avunda han ils Englais cumenzà cun il ballape durant il 19avel tschientaner. Damai che tuts clubs da ballape avevan autras reglas hani stuì definir reglas communablas. Els èn vegnids ensemen ed han fundà la football association (FA). La FA ha definì las emprimas reglas per il ballape modern. Il 1863 è lura la pli impurtanta regla en listorgia dal ballape vegnida definida numnadamain che duvrar ils mauns è scumandà.