text:
Quaterniú
I quaterniú, i è una generalizazziú di nümar cumpless, da tala manera che, si un nümar cumpless al definiss dò dimensiú gjuntaant la cumponeent i (al cuventa recordá che ), un quaterniú al definiss quàtar dimensiú gjuntaant le cumponeent i,j,k, da manera che:
Sa pöö resümí in chesta taula da mültiplicazziú:
Un quaterniú, dunca, al è un nümar da la furma: z = a + bi + cj + dk, indúe i 4 nümar reaj a, b, c e d i definiss ünicameent ul quaterniú z. Ul valuur assulüü dal quaterniú z sa l definiss cuma:
La mültiplicazziú da quaterniú la gh’a le prupietaa assucjativa e distribütiva però mia la cumütativa: ul cungjuunt di quaterniú al è dunca un còorp mia abelià.
I quatrniú i è staa ideaa par Sir William Rowan Hamilton, ul 16 de utuber dal 1843 (un lündesdí) dapress da pensá assée da teemp sü cuma mültiplicá "triplett" da nümar (da fatt, al è impussíbil). Cura ca, caminaant cun la suva dona, al nava a presedí una reuniú a l'Académia Reial Irlandesa, la idea la ga venía al impruviis e al sa n alegrava taant ch’al scriíva la fórmüla pensada a ü di pilàstar d'un puunt ch’a gh’eva sül sò camí.


c: text/html

text:
Sùer
Sùer (Sovere in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n Val Borlèsa a 38 km de la sità e a 375 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 5 477 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 17,8 km² e 'na densità de popolasiù de 308 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Bödech, Serét, Énden Gaià, Gandì, Lùer, Piànech e Sólt.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Sùer l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: 20 da las totalmain 34 presidentas communalas en uffizi, elegidas ed anteriuras en il chantun Grischun èn sa scuntradas per la conferenza annuala che ha gì lieu quest onn a Falera. Silvia Casutt, presidenta communala da Falera, ha beneventà las participantas en il center da cultura "la fermata" ed infurmà davart la vischnanca sco er davart la corporaziun regiunala Surselva. Silvia Hofmann, manadra dal post da stab per l'egualitad da las schanzas, ha moderà l'occurrenza ed ha fatg attent en ses pled d'avertura a las pretensiuns cuntradictoricas che vegnan fatgas a las dunnas en uffizis executivs.


text:
Berbèn
Berbèn l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n Al d'Emagna apéna söta 'l crinàl che l' separa la Al d'Emagna da la Al Brembila, a 24 km de la sità e a 675 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 2 456 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 6,3 km² e 'na densità de popolasiù de 390 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Bedoléta, Brembila, Capisù, Sant Imbù.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Berbèn l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Arlói
Artéccol in dialètt mudnés
L'arlói l'è un strumèint ch'al servéss da indichèr l'uràri, e in manéra pió genèrica, per la misuraziòun dal pasèr dal tèimp. L'è fat praticamèint da un mutór, ch' a-l créa dàgli osilasiòun (ch' i 's còunten), da un sistéma ed trasmisiòun e 'd cuntròl dl'energéa e da 'na pèrta ch'l'è la véra e propria indicaziòun dal tèimp, ciamèda quadrànt.
Agh én advérsi qualitê d'arlói: ad aqua, a pèndla, da braz, da sachèin (o a zivòla), atòmich, d'andèr sot aqua, automàtich, ecc.
Da i vèc' arlói a pèndla a qui pió nóv a energéa solèra in dal tèimp l'arlói al à scavalchê al mutìv per cui l'è stê fat, osìa indichèr al tèimp, e a l'à finî per dvintèr un status symbol, atravérs i uś e tradiziòun dla ginta di advérsi pèrti dal mònd e di advérsi generaziòuni.
L'arlói, per quant al sia un strumèint dimòndi druvê, sèimper pió sovèint al ciapa una valèinza artéstica e simbòlica. A l'inéssi i arlói i gh'ìven la casa ed fóra cun di disàgn e dal vòlti i éren decorê anch dèinter, per dèr lóstr ala mecànica di arlói. I arlói da tèvla i én fat di materièl preziós, cóm ad esèimpi d'òr, argèint e brànz.


text:
Llívia
Llívia l’è ü cümü català che l’ se tróa in de la cümünità aütònoma de la Catalógna in de l’antìga comàrca de Cerdanya a la so situasiù geogràféga l’è pròpe particolàr dezà che l’è ön’ exclave del Règn de Spàgna in del teritòre de la Repüblica Franséza.
De fatì Llìvia l’è destacàda dal rèst de la Catalógna e l’è töta circundàda da la Fransa e chèsto perché ‘n del 1659 col tratàt di Pirenèi la Frànsa la s’è ciapàda 33 paìs de la Cerdanya che i é metìcc töt intùren a Llìvia, ma l’à mia ciapàt Llìvia.
Llìvia la se tróa a 1224 méter söl lièl del mar la gh’à piö o méno 1.000 abitàncc e l’è apröf al Principàt de Andòra.


text:
Vetüra
Una vetüra o utumòbil, ciamada de suvent màchina, l'è un mezz de trasport a mutur per el trasport di personn.
Descrizion generala[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
De solit, i vetür i gh'han tri spazzi, ciamaa anca vulüm: la gabina (per l'autista e i passeger), el baül per i valis e 'l còfen del mutur. Ognidön de 'sti sit chì el pö vess metüü pü o men in evidenza dal disegn de la caruzerìa.
El nümer di sedil el varia da dü a növ, cumpres quel de l'autista.
Mudel[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Berlina[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Int la berlina, la gabina e al baül i cumünichen mia intra de lur, e donca i gh'hann du entrad separaa. De solit la gh'ha alamanch dü finestrin per banda e quater purtier. La gh'ha quater o cinch post de setass, distribüii ins du righ.
La berlina l'è anca ciamada "caruzeria tri vulüm".


text:
Fällanden
Fällanden a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Uster, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.41 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 8 071 abitant.
El cumün de Fällanden al se tröva a una altitüden de 491 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Dübendorf, Greifensee, Maur, Schwerzenbach, Zurich. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fällanden is first mentioned around 820 col nom de Fenichlanda.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit ufizial
- Fällanden in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Io ti salverò
Io ti salverò (Mè a t salvarò) 'l è 'n film śal dal 1945 'd Alfred Hitchcock trat da 'l rumànś La cà dal dutōr Edwards ad Francis Beeding. Al prudutōr 'l è David O. Selznick.
Al film, girâ in biànc e négar, 'l è stâ numinâ par siē vòlti p'r i Prèmi Òscar dal 1946 vinsénd qvél par la culòna sunóra fata méj.
Custâ un migliòṅ e mèś ad dòlar, al 'n à pò purtâ a cà sèt a rivàr a 'l 1947. I diségn dal sógn i èṅ stâ fat par Salvador Dalí.
Sunt
La duturésa Constance Peterson (Ingrid Bergman) la lavóra in na clìnica psichiàtrica in dal Vermònt ciamàda Green Manors (Vila Vérda) dirèta p'r al dutōr Murchison (Leo G. Carroll). Chi lò l'à fat admànda p'r andàr in pensiòṅ prima parchè al gh'à 'n eśaurimènt narvóś. A 'l sò pòst al gh'à da rivàr al śóv'n e brâv dutōr Edwards.
Quànd al s preśénta lè però a s capìs subìt che 'l óm (Gregory Peck) al gh'à quèl ch'a traśa parchè al s daśméndga facilmènt i quèi e al s cupatìs briśa la néṿ e védar dal righi tiràdi su sfónd biànc, cuma qvéli dna fursìna in sla tṿaja. Faghénd un cunfrònt cun la sò firma e qvéla dal dutōr Edwards, la Constance la s rénd cònt che lò al n è minga la parsòna ch'la diś 'd èsar. A s créd ch'al pòvar dutōr Edwards al sia mòrt e lò 'l àppia tòlt al sò pòst dòp avér-al cupâ.
La duturésa Peterson, ch'in cal méntar l'è drē a inamuràr-'s ad lò, la gh vōl andàr a fónd, esénd dl'idéa che lò al n gh àppia minga cólpa. Jutàda p'r al dutōr Alexander Brulov, un prufesōr ad psicanàliśi, la próa a interpretàr òṅ di sò sógn. A salta fóra che 'l óm al s ciàma dabòṅ John Ballantine e ch'al gh'à un cumplès ad cólpa p'r un fat sucès in di tèmp indrē.


text:
Charleston
Charleston l'è na sità di Stat Unî ad 124.632 abitànt ch'la s cata in dal stat dla Carolìna dal Sud, in dal cuntèi ad Charleston e ad Berkeley.
La sità l'è stata misa sù in dal 1670 cuma Charles Towne, in unōr dal rè 'd Inghiltèra Charles II, e l'à ciapâ al nóm definitìṿ ad Charleston sōl in dal 1783. In dal 1866 l'à patî un taramòt dimóndi fòrt ad 7,3 grâd dla scalaróla Richter.
La gh'à na superfìsi ad 405,5 km² e al sìndic 'l è al demucràtic Joseph Riley, Jr.. Una dal sò sità śmèli 'l è Spulēt in Ùmbria.
In dla sità in Avrìl a s śōga tut i an da 'l 1978 al turnèo WTA p'r al fémni ciamâ Family Circle Cup cun i camp in tèra vérda.
Persunàǵ ligâ a Charleston
- Melanie Thornton, cantànta dal grup eurodance di La Bouche
- Robert Jordan, pitōr
- Louis Rémy Mignot, scritōr


text:
Repüblica Demucratica del Congo
La Repübliga Demucratiga del Congo a l'è un paes de l'Africa centrala.
A l'è tacada al Congo, a la Repüblica Centrafricana, al Sudan, a l'Uganda, al Ruanda, al Burundi, a la Tanzania (cunt el cunfin che l'è el lach Tanganica), al Zambia e a l'Angola, e 'l la bagna l'Ucean Atlantich (Gulf de Guinea).
La capital a l'è Kinshasa.
La gh'ha una süperfiss de 2.344.858 km² e una pupulaziun de pressapoch 63.655.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Repübliga Demucratiga del Congo a l'è stada un pussediment privaa del rè del Belgi Leopold II del 1870 al 1908 e pöö una culonia belgi fina al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Del 1971 al 1997 l'ha müdaa el sò nòm in Zaire.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El nom ufizial de la Repübliga Demucratiga del Congo a l'è (in frances) République Démocratique du Congo.
El president a l'è el Joseph Kabila (del 2001).
El prim minister a l'è l'Augustin Matata Ponyo (del 2012).


text:
Collecturs
Questas paginas èn deditgadas als collecturs che vulessan communitgar e cundivider lur passiun tant sco las experientschas ed ils resultats da lur lavur pazienta e meticulusa. Sin questa pagina chattan ins las descripziuns da diversas collecziuns e diversas tematicas interessantas approfundadas dals collecturs stess. Ils collecturs svizzers u las collecziuns cun tematicas svizras vegnan preschentadas en urden alfabetic. Per facilitar la consultaziun inditgeschan in u dus simbols sper il num la tipologia da la collecziun.
inditgescha ils collecturs da portatuns;
inditgescha ils collecturs dad apparats per la reproducziun e per la registraziun dal sun.
Ils collecturs che preschentan lur collecziun sin ina pagina d'internet persunala pon permetter in access direct via link. La descripziun da mintga collecziun è redigida en la lingua da l'autur da la pagina.


text: Lorem ipsum dolor sit amet, consectetuer adipiscing elit. Maecenas sit amet metus. Nunc quam elit, posuere nec, auctor in, rhoncus quis, dui. Aliquam erat volutpat. Ut dignissim, massa sit amet dignissim cursus, quam lacus feugiat.Lorem ipsum dolor sit amet, consectetuer adipiscing elit. Maecenas sit amet metus. Nunc quam elit, posuere nec, auctor in, rhoncus quis, dui. Aliquam erat volutpat. Ut dignissim, massa sit amet dignissim cursus, quam lacus feugiat.Lorem ipsum dolor sit amet, consectetuer adipiscing elit. Maecenas sit amet metus. Nunc quam elit, posuere nec, auctor in, rhoncus quis, dui. Aliquam erat volutpat. Ut dignissim, massa sit amet dignissim cursus, quam lacus feugiat.


text:
Arles
Arles l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. L'è capolöch de du cantù: Arles-Est e Arles-Ouest e del circondàre (arrondissement) de Arles. La fà part del dipartimènt de le Bouches-du-Rhône del qual l'è 'na sotaprefetüra.
El g'ha 'na popolasiù de 52 510 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011.
El sò teretóre, el g'ha 'na superfìce de 758,93 km² che völ dì che l'è 'l cümü piö grànt de töta la Frància metropolitàna.
L'è sitüàda sö la spónda del Ròdano endóche chèsto el vàmbia a slargàs per furmà la sò fóce. Arles l'è cunsideràda pò a la pórta de la Camargue.
La cità la g'ha ìt 'na 'mportànsa bastànsa grànda ai tép dei Romàni, quan che l'ìa ciamàda Arelate e l'ìa 'nserìda endèla pruvìncia de la Gallia Narbonensis. I monümèncc de l'época romàna i è 'nserìcc endèla lìsta del patremóne de l'umanità de l'UNESCO.
El pitùr olandés Vincent van Gogh l'è stat a Arles endèi agn entrà 'l 1888 e 'l 1889 e 'n chèl perìodo lé 'l g'ha fat presapóch 300 'ntra quàder e desègn.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Cile
El Cile (Chile in spagnöl) a l'è un paes del America del Süd.
El cunfina cun l'Argentina, la Bulivia e'l Perù. L'Ucean Pacifich el bagna i sò cost.
La capital a l'è Santiago del Cile.
El gh'ha una süperfiss de 756.950 km² e una pupulaziun de quas 16.500.000 abitant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Del 1973 al 1990 el Cile a l'era una ditadüra de militar, che la cumandava el general Augusto Pinochet.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Cile (nom ufizial: Républica de Chile) a l'é una repübliga presidenzial.
El president a l'è la Michelle Bachelet (del 2014).


text:
Darée teurema da Fermat
Ul darée teurema da Fermat al aferma che l'equazziun diufàntega
la gh'a nissüna sulüzziun intrega par n > 2, e vesseent x, y e z difereent da zero.
Al è vün di teureem plüü famuus da la stòtia da la matemàtica e, fin l'an 1995 sa dispusava mia d'una dimustrazziun (e, par taant, s'al tratava in realtaa d'una cungetüra). Cunsideremm che, cura ca n = 2, l'equazziun la gh'a infiniit sulüzziun intreegh grazzia al teurema da Pitàgura.
Ul matemàtich Francees Pierre de Fermat al è staa ul primm a pruponn ul teurema, però, malauradameent, la demustrazziun ch'al pretendeva d'avé realizada la s'a mai truvada. Fermat a l'a lassaa scrivüü int un màrgin da la suva còpia da l'Aritmètica da Diufaant l'enuncjaa dal teurema e l'afermazziun ch'al en eva truvada la demustrazziun. Int i söö propi paroll:
- Cubum autem in duos cubos, aut quadrato-quadratum in duos quadrato-quadratos, et generaliter nullam in infinitum ultra quadratum potestatem in duos eiusdem nominis fas est dividere cuius rei demonstrationem mirabilem sane detexi. Hanc marginis exiguitas non caperet
i.e.,
- «Al è impussíbil che un cüüb al síes la suma da düü cüüb, che una putenza quarta la síes la suma da dò puteenz quaart e, in generaal, che qual-sa-vöör nümar ch'al síes una putenza süperiuur a düü al síes la suma da dò puteenz da la medésima valuur. A uu descuveert una demustrazziun maravejusa da chesta prupusizziun, però cheest màrgin-chí al è tropp strecc par che la ga staga deent.»
L'afermazziun da Fermat la deventa imediatameent un prublema che un bell puu da matemàtich i tenta da resòolf. Ziich a ziich, i va vegniint sü di demustrazziun parziaal (par esempi, la Sophie Germain la mustra ul teurema íntal caas che n al è un nümar primm e 2n + 1 apó) u demustrazziun da teureem assucjaa a chest-chí. Apó s'al demustra ul teurema par di valuur fisc determinaat da n: ul Euler le demustra par n = 3, l'istess Fermat al lassa pröva da la suva demustrazziun par n = 4, ul Lagrange e Dirichlet par n = 5 i chest darée apó par n = 14.
Al 1993 l Andrew Wiles al núnzia la demustrazziun generala dal teurema, che però la resülta erònia: l'istess la curegiss intra la fin dal 1994 e l'inizzi dal 1995. Cun chesta demustrazziun, ch'a la implica l'üüs da funziun elítich e representazziun da Galois, vün di plüü famuus prubleem da la matemàtica al restava saraa. Mia-da-maanch, al vaar la pena da sa dumandá si realameent Fermat al àbies cunseguii una demustrazziun dal teurema e, in caas afermatiif, che métud a l'a druvaa, gja che ul camin parcurüü pal Wiles al dövra di utiil matemàtich inesisteent a l'épuca da Fermat.
Refereenz e liamm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Wiles, A. "Modular elliptic curves and Fermat's last theorem" Ann. Math. 141, 443-551, 1995. L'artícul uriginaal dal Wiles. (Ingles)
- Singh, S. Fermat's Enigma (Anchor Books, Nova York 1998).
- Fermat's Last Theorem. Bloc dedicat a presentar de forma entenedora i divulgativa qüestions relacionades amb el teorema. (Ingles)


text:
Wikon
Wikon a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Willisau, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.28 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1382 abitant.
El cumün de Wikon al se tröva a una altitüden de 460 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bottenwil (AG), Brittnau (AG), Reiden, Reitnau (AG), Wiliberg (AG), Zofingen (AG). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Francés
Artéccol in dialètt mudnés
Al Francês (námm natîv français, la langue française) l'è 'na Léngua ch' la fà pèrt dal grópp d'al léngui rumànzi, in d'la faméja d'al léngui indoeuropei.
L'è ónna dal Léngui rumànzi pió difûs, superèda sôl, cmé nómmer ed gìnta ch'la ciacàren, dal Spagnôl e dal Partüghês.
Sta Léngua chè l'è parlèda sovratót in d'la Fransa, in d'al Québec, in dal Bélgi, in d'la Svézzra e in tótti j'ex culòni francési. L'é la la léngua uffizièla in circa 50 paési e in dimòndi comunitê e aministraziòuni.


text:
Cromusoma
Un Cromusoma al è vün di piscin còorp a furma da bastuncin a ansa in che la sa dividiss la crumatina dal nücli celülaar düraant la mitosa, cadascün di quaal al sa dividiss da manera longitüdinala, daant urígin a dò aans gemeel; ul nümar al è custaant par una spees determinada (ümana: 46, di quaal 44 autosòmich e 2 sessüaal). I Cromusoom a inn-a-staa descuveert par Karl Wilhelm von Nägeli al 1842. Al 1910, Thomas Hunt Morgan al descriif i cromusòom cuma i carriers u purtaduur di geen. Ul nomm da cromusoma al ven daa par Wilhelm von Waldeyer al 1889.
- Cromusoma resgjun p: Designazziun del brasc cüürt dal cromusoma
- Cromosoma resgjun q: Designazziun del brasc luunch del cromosoma
Cromusoma eucariota[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Figura 1: Difereent statt dal ADN.
- (1) Catenària sémplis d'ADN
- (2) Fiil de Cromàtida (ADN cunt istonn).
- (3) Cromàtida cundensada düraant la interfasa cun centròmer.
- (4) Cromàtida cundensada düraant la prufasa.
- (5) Cromusoma düraant la metafasa.
Custanza dal nümar de cromusòom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Tüti i spees animaal e vegetaal i gh'a un nümar custaant e determinaa da cromusòom, ch'al fa sü ul sò cariòtip (lecc da la custanza nümérica di cromusòom).Cheest nümar-chí al è sussenn variàbil, e.g.:
- Ascaris megalocephala la gh'a dumà 2 cromusoòm
- ceba al gh'a 16 cromusoòm
- Drosophila melanogaster 8 cromusoòm
- Omm 46
- Can 78


text:
07 02
Ol dé 7 de febrér l'è 'l 38 dé de l'an del calendare gregorià; manca 328 (329 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 7 de febrér al è ul dí da pòost 38 dal an dal calendari gregurian; i manca 328 (329 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1946 - Barcelona: ol résim franchesta, col pretest de l'esplosiú d'ü petard a la Üniversità de Barcelona, al cumensa öna düra repressiú contra i Stödénc catalanist.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1812 - Landport (Hampshire, Anglatèra): Charle Dickens, scritur Angles (m. 1870.
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1536 - castel de Kimbolton, Huntingdonshire (Hunts, Anglatèra): Caterina d'Aragó.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Burkina Faso
El Burkina Faso a l'è un paes de l'Africa ucidentala sub sahariana. A l'è tacaa al Ghana, al Mali, a la Costa d'Avori, al Togo, al Benin e al Niger, la capital a l'è Ouagadougou e al gh'ha una süperfiss de 274.000 km² e una pupulaziun de pressapoch 13.300.000 abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Burkina Faso a l'è staa un pussediment de la Francia, cunt el nom de Volt Vòlta, fina al 1960, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Burkina Faso a l'è una repübliga, el president a l'è el Blaise Compaoré (del 1987) e 'l prim minister a l'è el Luc-Adolphe Tiao (del 2011).


text:
Aarburg
Aarburg a l'è un cumün svizzer del Canton Argovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 4.41 km² e in del Dicember 2009 al gh'eva una popolazion de 7 033 abitant.
El cumün de Aarburg al se tröva a una altitüden de 412 meter sura al livel del mar, al cunfin col Canton Suleta. L'è tacaa ai cumün de Oftringen, Olten (SO), Rothrist, Starrkirch-Wil (SO). La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ann de la costruzion de la furtessa in sül sperun rocius de Aarburg se 'l cugnoss minga con precision. La prima volta che el borgh l'è menziunaa in dei docüment ufizial l'è staa in del 1123 col nom de Areburc.[1] A quel temp lì la furtessa l'eva de pruprietà de la famìa dei Cunt von Frohburg.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi desutta:[1]


text:
Nibiula
Nibiola (Piemuntes: Nibiola, parnunziaa Nibiula; Italian: Nibbiola) l'è un cumün de la Pruincia de Nuara.
El gh'ha ona popolaziun de 770 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 11,3 km² e ona densità de popolaziun de 68 ab./km².
El se tröva a circa des chilometer a süd del capplöch. L'è tacaa ai cumün de Garbagna, Granòss, Nuara, Tardubiaa e Vispulaa.
In del sò teritori passen i turent Ri e Arbogna. Gh'è anca un castel, che l'è staa faa sü in del XII secul di cunsui del cumün (al temp indipendent). Sindich de Nibiola l'è staa, in del XIX secul, el Giuseppe Ravizza, inventur de la machina per scrif.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Nibiula l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Pedrèngh
Pedrèngh (Pedrengo in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 6 km de la sità e a 262 méter söl lièl del mar.
El g'ha 'na popolasiù de 6 014 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 3,6 km² e 'na densità de popolasiù de 1 671 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Albà Sant Alisànt, Górel, Scans, Seriat e Tur de Ròer.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Pedrèngh l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Carl Friedrich Gauss
Johann Carl Friedrich Gauss (Gauß), (Braunschweig, Bàsa Sasònia, 30 de bril del 1777 - Göttingen, 23 de febrér del 1855) l'è stat en matemàtich, astrònomo e fìzich todèsch, cunsideràt el prìncipe de la matemàtica e giü dei matemàtich piö grancc e inflüèncc de töta la stória per le sò scopèrte 'mportànte en divèrsi camp de chèsta scènsa.
Biografìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gauss l'è nasìt a Braunschweig, endèl dücàt de Brunswick (al dé d'encö Germania) de 'na famìa modèsta, endèla qual i sò genitùr i gh'ìa póca istrusiù.
Amò de zùen el gh'ìa dimostràt de ìga 'na predispuzisù particolàr per la matemàtica isé che 'l Duca de Brunswick, quan che l'è nit a saì de le sò dòti, el g'ha cuncidìt 'na bórsa de stüde (1792) per pirmitìga de 'na 'n nacc co la sò istrüsiù. L'è stat alùra mandàt al Collegium Carolinum (encö Technische Universität Braunschweig) che 'l g'ha frequentàt fìna al 1795; lé 'l g'ha seguìt el córs del entomàlogo Johann Christian Ludwig Hellwig (1743-1831). En chèsto perìodo el g'ha furmulàt el método dei mìnimi quadràcc e 'na congetüra sura la ripartisù dei nömer prim, congetüra che la vegnarà pröàda 'ndèl 1896 de Jacques Hadamard.
Endèl 1796 el g'ha scuprìt el método de custrusiù del Eptadecàgon, e 'l g'ha troàt el prensépe nesesàre e süficènt perchè 'n polìgon el pöde vègner desegnàt apéna co la rìga e col compàs (Teoréma de Gauss-Wantzel) e isé 'l g'ha completàt el laurà che i gh'ìa ambiàt i matemàtich de la Grecia antìca. Gauss l'ìa restàt isé sudisfàt de chèsti sò rezültàcc che 'l gh'ìa domandàt che vignìes sculpìt en polìgon de 17 lati sö la sò làpide.
L'è stat el prim a pröà 'n maniéra rigurùza 'l Teoréma Fondamentàl de l'Àlgebra (disertasiù per la sò tézi de duturàt endèl 1799), aisebé che 'na pröa quàze compléta l'ìa zamò stàda troàda prim de lü del Jean Le Rond d'Alembert.
Endèl 1801 el g'ha püblicàt el lìber Disquisitiones Aritmeticae, con sés capìtoi dedicàcc a la Teorìa dei nömer, e isé 'l g'ha dat a chèsto ram de la matemàtica 'n enquadramènt sistemàtich. Endèl öltem capìtol del lìber el spiéga la sò tézi de duturàt. El stès an el rìa a predì l'òrbita de l'asteròide Cérere col método de l'aprosimasiù dei paràmetri per mès dei mìnimi quadràcc.
Endèl 1809 l'è stat numinàt diretùr del Oservatóre de Göttingen. El stès an el püblica la Theoria motus corporum coelestium in sectionibus conicis Solem ambientium che la descrìf come che se fà per calculà l'òrbita de 'n pianéta e cóme fà per dòpo perfesiunà 'l càlcol. E pò amò l'aprofondés le equasiù diferensiài e le sesiù còniche.
Gauss l'entöés le posibilità de la geometrìa mìa euclidèa ma 'l püblica negót de chèsta scopèrta. Se riarà a capéser la sò 'ntüisiù de le lètere che i sìa scambiàcc co Farkas Wolfgang Bolyai e sò fiöl). Bolyai 'l proarà sènsa riàga per divèrsi agn a dimostrà 'l postulàt de la paraléla a pàrter dei asiòmi de la geometrìa de Euclide. El fiöl de Bolyai, János Bolyai, el scopresarà le posibilità nöe de le geometrìe mìa euclidèe endèl 1820; el sò laurà 'l vegnarà püblicàt endèl 1832.
Endèl 1818, Gauss el vàmbia 'n stüde geodézich del Stat de Hannover, laurà che 'l portarà piö tàrde a svelöpà l'edèa de le distribusiù normài per descrìer i erùr de mizüra e che 'l compórta 'n enterès endèla geometrìa diferensiàl; e 'l sò teorema egregrium el permetarà de stabeléser 'na propietà de la nusiù de cürvadüra.
Endèl 1831, en colabortasiù col profesùr de fìzica Wilhelm Weber el stüdia sèrte aspècc del magnetìsmo, e i sò stüde i sègna l'inìsio de la scopèrta de le légi de Kirchhoff de l'eletricità e pórta a la custrusiù de 'na spéce de telègrafo primitìf.
Gauss l'ìa 'n grat credènt e conservadùr. L'ìa 'n sostenidùr de la monarchìa e 'l se upuna a Napuliù che 'l vidìa come 'n seminadùr de revulusiù. La vìta privàda de Gauss l'è stàda marcàda de la mórt amò zùina de la sò prìma moér, Johanna Osthoff, endèl 1809, a la qual par che 'l ghe ülìes en gran bé. Póch dòpo mörarà apò a giü dei sò fiöi, Louis, e isé Gauss el narà 'n depresiù de a qual el riarà mìa piö a ègner fò del töt. El turnarà a spuzàs co Friederica Wilhelmine Waldeck (Minna) ma quan che pò a la sò segónda spùza la mör endèl 1831 dòpo de 'na malatìa lónga, giöna de le sò fiöle, Therese, la se 'ncargarà de cüràl enfìna a la sò mórt a Göttingen el 23 de febrér del 1855


text:
Data-warehouse
Un Data-Warehouse (in lumbard Magazin de Data), l'è 'na recujüda de data fada sü de tant funt. I data vegnen cataa sü de difarent funt cunt di pachet ETL e magazzinaa in d'un Database.
I resun prinzipaj de fà sü un Data-Warehouse hinn chess chi:
1. Integraziun:
l'ideja l'è quela de ciapà data de difarent funt cunt difarent strütür e metela tüta in d'un ünegh cuntenidur inscí che 'l sia pussibel fà valütaziun glubaj
2. Separaziun:
l'ideja l'è quela de separà i data uperativ di data che scüsen de funt per setur cumpagn del Reporting, controlling, DSS, e.i.v.
Un Data-Warehouse el scüsa de toch central d'un Decision Support System (Sistema de Sustegn di Decisiun). I data vegnen traa föra de difarent funt, pö vegnen "netaa" e "re-strütüraa", e in finn vegnen metüü in d'un ünegh Database. Chinscí i data, urganizzaa e strütüra in möd cuerént, poden vess druaa de arnés de Reporting, OLAP, Data Mining, Aplicaziun de Desktop, e.i.v.


text:
Terza letera de' Giuan
Terza Giuan[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Parola de'l nost Signur ciapada inscí cuma l'è de'l Növ Testament e vultada adess del test uriginal grech in del nost parlà Insübregh del didincö.
1L'anzian[1], al predilett Gaj, che mi vöri bén in de la verità. 2Predilett, mi preghi che te prusperet riguard a tütt e te siet san, cume pruspera la tua anima. 3Perchè mi sun staa tant alegher quand hinn vegnüü di fradèll e hann testimuniaa la tua verità, cume ti te caminet in de la verità. 4Gh'huu minga letizia püssee granda de chest: che mi senti che i me fiö caminen in de la verità.
5Predilett, ti te fee una cossa fedela tütt quell che te lauret vers i fradèj e i furestee, 6chi hann testimuniaa al to bén denanz a la gésa, te faree bén a mandà lur in viagg[2] in möd degn de Diu. 7Perchè hinn naa föra per el Nomm, sénza ciapà nagott di pagan. 8Dunca nümm gh'èmm de ricév[3] taj personn, perchè diventum nümm culégh in de la verità.
9Mi huu scrivüü quajcossa a la gésa, ma Diutrèf, chi'l vör vèss primm tra lur, el ghe ricév no. 10Dunca, se mi vegni, regurdaruu i so oper che'l fa, acüsandugh cun paroll malign; e cuntént no cun chest, lü el ricév no i fradèj, e quej che vören el impediga e'l se cascia föra de la gésa.
11Predilett, imita no el mal ma el bén; chi'l fa el bén l'è de Diu; chi'l fa el mal l'ha minga vedüü Diu. 12La testimunianza l'è stada dada de tücc e de la verità medema; e anca nümm testimonium, e ti te see che la nostra testimunianza l'è vera.
13Mi gh'avevi tant de scriv a ti, ma vöri no scrivel a ti cun incoster e pèna; 14E mi speri vedèt sübit[4], e parlarèmm facia a facia. 15Pas a ti. I amis te salüden. Salüda i amis segund el nomm[5].


text:
Yukon (fiüm)
L'Yukon l'è ul fiümm püssee impurtant del statt american del'Alaska. Al nass in Canada, in del teritòri ca l'à cjapaa ul nòmm (Teritòri del Yukon) e dopu 3.185 km al sa svöja in del Maar de Bering cunt un delta; ul sò basin imbrìfer l'è grand 840.000 km², ca l'è inscià a dì tri volt l'Italia. Generalmeent l'è geraa da utuber-nuvember fin a apriil-macc.
Vist la lünghezza, la sò impurtanza l'è minga tròpa, suratütt perché al traversa dii zòòn ch'inn propi puch pupulaa (l'è assee pensà che in 3.185 chilometri de percuurs, sa incuntren dumé 4 puunt stradai); l'è staa püssee impurtant in dii ann 1898-1899, quand gh'è stada la cursa a l'or in del Klondike (ca l'è un fiümicèll, sò aflüeent).


text:
L'Aquila
L'Aquila (Ll'Àquila 'ndèla parlàda locàl) l'è 'na cità italiàna, capolöch de la regiù de l'Abruzzo e de la Pruvincia omònima. El cümü de L'Aquila g'ha presapóch 73.000 abitàncc, 'na superfìce de 466,87 km² e 'na densità de 135 ab./km². El cunfìna coi cümü de Antrodoco (RI), Barete, Barisciano, Borgorose (RI), Cagnano Amiterno, Campotosto, Capitignano, Crognaleto (TE), Fano Adriano (TE), Fossa, Isola del Gran Sasso d'Italia (TE), Lucoli, Magliano de' Marsi, Ocre, Pietracamela (TE), Pizzoli, Rocca di Cambio, Rocca di Mezzo, Santo Stefano di Sessanio, Scoppito, Tornimparte.
Cuntegnüü
Colocasiù geogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sitüàda a 721 méter söl leèl del mar, sö le còste de 'na culìna, a la sinìstra del fiöm Aterno en puzisiù duminànta respèt al masìcio del Gran Sasso, endèl'Itàlia Centràla, la cönta töcc i dé 'na prezènsa söl teretóre de piö de 100.000 persùne per stüdià, per le atività del tersiàre, per laurà e per turìsmo[1].
El centro stòrich el vé sö söndèn altipià en puzisiù presapóch baricèntrica respèt a la cónca 'ndóche l'è sitüàt el teretóre del cümü; divèrse i è le frasiù colocàde sö la còsta e sö le sìme de le culìne töt entùren. Endèl dopoguèra, l'espansiù ürbanìstica la s'è svelöpàda suratöt endèla part ucidentàl de la cità, piö piàna, e al dé d'encö, el tesùto ürbà el se destènt en maniéra mìa omogènea sö la diretrìce est-ovest, paraléla al percórs del fiöm Aterno.
El teretóre del cümü, spartìt en 12 circuscrisiù, l'è giü dei piö grancc d'Italia per estensiù. Coi sò 467 km² el töl dét divèrsi paizì o frasiù e 'n quach cèntro piö gròs che 'na ólta i gh'ìa l'autonomìa de cümü, compàgn de Paganica.
Le urìgign[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La zòna 'ndóche adès gh'è la cità de L'Aquila l'è stat abitàt fin de l'antichità. Prìm che i la cunquistàes i Romani, töta la àl de l'Aterno l'ìa ocupàda dei pòpoi dei Sabini e dei Vestini, i cui teretóre i cunfinàa pròpe endèla zòna 'ndóche sècoi dòpo sarès stat fat sö la cità.
Dòpo de la cunquista dei Romani, avignìda endèl III sècol prìma del Signùr, endèla località che adès corespónt a San Vittorino, póch chilòmetri a ovest de l'Aquila, vé fondàda la cità de Amiternum, de la quàla, amò 'ncö, se pöl véder i rèscc: en teatro e 'n anfiteatro che i testemógna la 'mportànsa che la gh'ìa de ìga a chèl tép là la cità. A Amiternum gh'è nasìt apò a giü dei stòrch piö 'mportàncc de l'antica Roma, Sallustio. L'è stàda séde de diòcezi ensèma a le cità vizìne de Forcona e Pitinum. Piö tàrde, scampàda a la ruìna del Impero Romano de ucidènt, Amiternum la g'ha patìt en perìodo de gran decadènsa, enfìna a sparéser del töt endèl sècol X.
La fondasiù de la cità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Endèl an 1229 i abitàncc dei castèi de la zòna i g'ha dicidìt de ribelàs a le angherìe dei barù feudài. I s'è rivulgìcc a papa Gregorio IX, e i g'ha utignìt, l'an dòpo, el permès de la part de Federico II de fà sö 'na cità nöa. De chèsto permès gh'è restàt testemognànsa 'ndèl Diploma de Federico II, en docümènt cinservàt en dò còpie endèi archivi de la cità, endèl quaàl se préga i castèi de le borgàde antìche de Amiternum e Forcona a mitìs ensèma per furmà en cèntro ünech[2].
La stória de la fondasiù de l'Aquila l'è cöntàda sö de Buccio di Ranallo de Poppleto (autùr de 'na "Cronica" 'n rìma che la cönta sö la stória de la cità del 1254 enfìna al 1362, l'an prìma de la sò mórt) e Anton Ludovico Antinori, che 'l n'ha scriìt en detài, co tat de riferimèncc ducümentài. Piö döbe i è le nutìsie söl nömer dei castèi che g'ha cuntribüìt a la fondasiù: la tradisiù la öl che i sape stacc noantanöf, ma l'è piö fàcil che el nömer real l'ìes entùren a 'na sesantìna.
A memória dela fondasiù, la campàna de la Tor Civica (la Reatinella) la bat amò 'ncö 99 bòcc e 'l monüment sìmbol de la cità, la fontana de le 99 canèle, la par contreböéser a alimentà chèsta legènda.
La cità l'è stàda ciamàda Aquila del topònim del pòsto endóche l'è stàda fondàda (Accula) ma apò perchè el nòm el riciamàa el stèma dei Hohenstaufen che l'è n'aquila. Piö tàrde la deentarà Aquila degli Abruzzi e a la fì, endèl 1939, per decrét del Ministero de l'Interno, la ciaparà el nòm che la g'ha adès de L'Aquila.
El teremòt del 2009[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La nòt del 6 de bril del 2009, a le 3:32, L'Aquila l'è stàda culpìda de 'n teremòt de 5.9 (6.3 Mw) gràdi de la Scala Richter, clasificàbil tra 'l gràdo 8 e 'l 9 de distrüsiù d ela Scala Mercalli, co l'epicèntro colocàt entrà le località de Roio, Santa Rufina e Collefracido[3]. El rendicönt finàl l'è de 308 mórcc de de piö de 1.500 ferìcc. L'evaquasiù quàze totàla de la cità la g'ha comportàt en nöme de sfolàcc de 65.000.
Endèi dé dòpo 'l sìsma principàl, dele ótre scòse fòrti, aisebé che 'n bris méno fòrti de la principàla, le g'ha culpìt amò la zòna: giöna de 5.3 gradi de la Scala Richter a le 19.47 del 7 de bril, giöna de 5,1 gradi de la Scala Richter a le 2:52 del 9 aprile e amò giöna de 4,9 gradi de la Scala Richter a le 21:38 del 9 de bril.
El teremòt el g'ha scatenàt la sò fórsa söl cèntro abitàt e söi paés vizì, 'ntra i quaài Onna, Villa Sant'Angelo, Castelnuovo, Tempera, San Gregorio e Paganica. El capolöch stès el prezènta cà e palàs crödàcc apò a del töt en divèrse zòne e dagn gròs fés a 'n gran nömer de i edifìci de valùr stòrich e cülturàl.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità de L'Aquila a 'nzemelàda co le cità de:
- Baalbek, Lìbano
- Bernalda, Italia
- Bistriţa, Rumania
- Cuenca, Spagna
- Hobart, Australia
- Rottweil, Germania
- York, Canada
- Zielona Góra, Polònia
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Stima bazàda söi flusi de pendolàr utignìda de 'n stüde del 2009 de l'Institute of Regional and Metropolitan Studies de Barcellona
- ↑ La fondazione della città dell'Aquila:le origini
- ↑ El teremòt segónt el INGV


text:
Wolfenschiessen
Wolfenschiessen a l'è un cumün svizzer del Canton Nidwalden. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 92.76 km² e in del Dicember 2009 al gh'eva una popolazion de 2001 abitant.
El cumün de Wolfenschiessen al se tröva a una altitüden de 510 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Beckenried, Dallenwil, Engelberg (OW), Innertkirchen (BE), Isenthal (UR), Kerns (OW), Oberdorf. La popolaziun l'è in magioranza de lengua tudesca.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
San Martino in Badia
San Martino in Badia (en ladì: San Martin de Tor; en todèsch: St.Martin in Thurn) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Trentino-Alto Adige, en Pruvìncia de Bolzano. El g'ha presapóch 1.690 abitàncc, 'na superfìce de 76 km² e 'na densità de 22 ab./km². El cunfìna coi cümü de Badia, Bressanone, Corvara in Badia, Funes, La Valle, Luson, Marebbe, Santa Cristina Valgardena, Selva di Val Gardena.
Situasiù linguìstica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc


text:
Luciano Manara
El Luciano Manara (Milan, 23 marz 1825 - Roma, 30 giugn 1849) l'è staa on patriòta italian, trai figur pussee conossuu del Resorgiment. L'è mòrt duranta la difesa de la Segonda Repubblica Romana.
La vita[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Amis del Carl Cattaneo, l'ha partecipaa ai Cinqu Giornad de Milan e in quella occasion l'ha anca comandaa i milanes che hann conquistaa Pòrta Tosa. Poeu , l'ha combattuu in de la Prima Guerra de Indipendenza cont on grupp de volontari che l'aveva organizzaa pròppi lù.
Quand però i Austriach hinn tornaa a Milan, el Manara l'è scappaa in Piemont: chì l'è staa miss al comand d'on grupp de bersagliee cont i quai l'ha combattuu in sul Pò e a La Cava (in Provincia de Pavia). Finida la guerra tra Austriach e Piemontes, l'è scenduu a Roma, indove la resisteva anmò la Repubblica Romana e indove l'è staa nominaa capp del Statt Maggior del Garibaldi. L'è mòrt menter el combatteva contra i soldaa frances in di sconter de Villa Spada.
I esequi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I funerai hinn staa celebraa a Roma in de la gesa de San Lorenz in Lucina. L'omelia l'è stada celebrada del patriòta e barnabita Ugo Bassi. El còrp per on poo l'è restaa a Roma, perchè la mader la gh'aveva minga el permess de part di Austriach de fàll portà a Milan. Per quella reson chì, el sò cadaver l'è staa portaa a Vescia (Lügan) con quell del Emilio Morosini e de l'Enrico Dandolo[1], e mettuu in de la medemma tomba. Quest l'è mudaa domà in del 1853, quand l'imperador Francesch Giusepp I l'ha consentii al trasferiment, anca se in d'ona manera streggiament privada. Domà dòpo l'Unità, in del 1864 el s'è poduu consentì ai Manara de fà su ona tomba de famiglia a Barzanò, indove gh'aveven ona villa.
A Milan, al Luciano Manara l'è dedicada ona via, vesin a Corso di Porta Vittoria e on monument ai Giardin Pubblich.
A Roma inveci hinn dedicaa al patriòta ona strada a Trastever, on licee e ona caserma.


text:
358
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- L'imperadur Custanz II l'obliga i Sarmata e i Quad a fà sü una pas cunt i Ruman. Per quest, el ricev per la segunda völta el titul de Sarmatcius Maximus.
- El Custanz II l'alutana i Limigant
- El Custanz II el manda el Prucopi e 'l Lücilian press i Sasanid cunt un'ambasseria.
- El ceser Giülian el bat in Galia un'invasiun di Franch Saj. Püssee tard, aj Franch el sarà permetüü de viv cume fœderati in del teritori de la Tussandria.
- El re sasanid Sapur II el bat i tribüü urientaj, dopu una guera dürada vot agn.
- Teremot a Nicea.
- I Aleman e i Iütüngg tran giò la cità de Ratisbuna.
- Fin de l'üsürpaziun in Britania de Carausi II, che però forsi l'è mai esistii.
- L'Eudossi el diventa patriarca d'Antiochia.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- San Paulin de Trevir (n. 300)
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Vila de Tiran
Vila de Tiran (nom ufizial in talian: Villa di Tirano) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.
Al gh'ha 3 006 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 24,6 km² e ona densità de 122 ab./km².
A l’è tacaa a L’Abriga, Bianzun, Cùrten (BS), Tej, Tiran e cunt el cumün svizer de Brüs.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Vila de Tiran l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Bülgaria
La Bülgaria (Бълrapия in bülgar) a l'è un paes de l'Europa balcaniga.
A l'è tacada a la Serbia, a la Macedonia, a la Grecia, a la Türchia e a la Rumania. El Mar Negher el bagna i sò cost.
La capital a l'è Sofia.
La gh'ha una süperfiss de 110.910 km² e una pupulaziun de pressapoch 7.700.000 abitant.
Del 1 de gena del 2007 la fa part de l'Üniun Eurupea.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Bülgaria (nom ufizial: Peпyблиka Бълrapия) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Rosen Plevneliev (del 2012).
El Prim Minister a l'è el Bojko Borisov (del 2009).


text:
Orghen (strümènt)
L'Orghen (del Grech όpYavov – organon, "orghen, istrüment, ütènsil") a l'è un istrüment müsical de la fameja di aerofen che l'è sunaa cunt vüna o püssee taster, ciamaa manuaj e una pedalera. El sò sun al vegn föra di cann, de metal o de legn, ch'a hinn lungh, grand e faa in manera diferenta a segunda dela nota e del timber.
L'orghen a l'è fundamental per la müsega sacra e per la litürgia religiusa.
A gh'è di istrüment, cume l'harmonium e l'orghen Hammond, ch'a hinn derivaziun de l'orghen ch'en ocupen de men de spazi e custen de men.


text:
Dachau KZ
El camp de concentramènt de Dachau el g'ha cuminciàt a funsiunà ai 31 de Mars del 1933, póc dé dòpo che 'l Reichstag el ghe dàes a Adolf Hitler el potér pié.
L'è stat el prim camp de concentramènt importante fat sö 'n Germània, giü dei póc facc sö prìma che mürìes el présidènt Paul von Hindenburg endèl 1934. Al prensépe l'ìa destinàt a pòst de internamènt dei upuzidùr pulìtic, ma piö tàrde gh'è ambiàt a rià apò a Ebrèi de Baviéra, prizunér de guèra soviètic e pò a fómne, omosesuài e sénghègn.
L'ezistènsa del camp de Dachau l'ìa cunusìda fò dei cunfì de la Germània zamò del 1934. L'ìa cunsideràt dei nazìsti come 'l protòtip per i camp, isé come piö tàrde, el camp de Auschwitz.
A l'entràda del camp, söl cancèl négher, se pöl lèzer amò 'ncö le paròle Arbeit Macht Frei (El laurà 'l rènt lìber).
I prizunér i éra 'nmocelàcc endèle baràche (ghe n'ìa 34). Ogna baràca la g'harès duzìt contègner 208 prizunér, ma, quan che gh'è riàt i soldàcc americà, sèrte baràche le riàa a contègner 'nfìna a 1600 prizunér. El camp en totàl el g'ha risiìt de piö de 200.000 prizunér che ignìa de piö de 30 nasiù.
Endèl Zenér del 1945 gh'è nìt a sègn la càmera a gas, ma mài nösöna pröa l'è stàda troàda che la sàpe stàda dopràda adilbù per le ezecusiù de màsa. I malàcc e chèi mìa piö bù de laurà 'nvéce i vignìa trasferìcc endèl castèl de Hartheim, endóche i è stàcc a miér a véser copàcc col gas.
Dét endèl camp gh'ìa apò a 'na stasiù sperimentàla dirèta del dutùr Sigmund Rascher e 'n quac midizìna l'è stàda sperimentàda söi prizunér, suratöt per pröà la rezistènsa a le malatìe.
Liberasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ai 29 del Bril del 1945, la 45ma diviziù de fanterìa de la sètima Armàda americàna la lìbera 'l camp. Quan che i soldàcc americà i è pènetràcc endèl camp, i s'è troàcc deànti de le scéne terìbii: prizunér endèn stat de magrèsa spaintùs, fòse 'n cümü 'ndóche gh'ìa 'nmuntunàt dét sentenér de còrp mütilàcc. Vergü dei soldàcc americà i ìa restàcc talmènte naüzeàcc de chèl che i gh'ìa ést che i g'ha ambiàt a tràga adòs ai üficiài che comandàa 'l camp (Stràge de Dachau).


text:
Lòsciu
Lòsciu (Lòso in Piemuntes; Lozzolo in Italian) a l'è un cumün de la Pruvincia de Vercei.
El gh'ha ona popolaziun de 834 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 6,7 km² e ona densità de popolaziun de 124 ab./km².
El paes el cunfina cun la Pruvincia de Biela (cumün de Sustegn e de Vila del Busch).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Lòsciu l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Rimini
Rimini (endèla parlàda locàl: Rèmin o Rémne; en latì: Ariminum; en etrùsco: Arimna) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna. El g'ha presapóch 136000 abitàncc, 'na superfìce de 134 km² e 'na densità de 1013 ab./km². El cunfìna coi cümü de Bellaria-Igea Marina, Coriano, Riccione, San Mauro Pascoli (FC), Santarcangelo di Romagna, Verucchio.
L'è capolöch de la pruvìncia omònima, e l'è colocàda sö la còsta del Mar Adriàtich, 'ntramès ai fiöm Marecchia (en latì Ariminus) e Ausa (en latì Aprusa). Ensèma a Riccione l'è giöna de le località de vilegiadüra estìva piö famùze de la còsta romagnöla e d'Itàlia.


text:
Paradoss da Banach-Tarski
Ul paradoss da Banach-Tarski al mustra che al è pussíbil da tajá una bala da int un nümar finii da tocch e da rassemblá chiist tocch par furmá dò bale idénteghe à la prima, à maanch d'una isumetría. Cheest chí al mustra che al esiist di tocch mia-mesüràbil, senza che sa la utegnaress una cuntradizziú (la lunghezza, la süperfiis e ul vulümm i è di esempi da misüre). Cheest chí al remet in causa la nosta nuzziú intütiva da vulümm, gja che al gh'è mia da « créazziú » da matéria, dunca al esiist da le parte dal spazzi () par le quale la nuzziú da misüra (e dunca da vulümm) la gh'a mia da sentüü. Par iga una idea aprussimada intütiva da vargot ch’al sa passa, al cuventa dí che cheest chí al è inscí « paradussaal » che a dí che l’intervall [0, 1] al cuntegn « taant » puunt che tütt intreegh.
La demustrazziú da cheest paradoss la dröva l’assioma da la scèrnida, ch’al è staa e al è sémpar cuntestaa par un ceert nümar da matemàtich. D’otra manera, cada tentatiif par esibí di cungjuunt mia mesüràbil al dröva cheest assioma. In d’òolt tèrmen, u bé sa cunsidera che l’assioma da la scèrnida a l’è faalsc, u bé al cuventa amet che al esiist di cungjuunt mia mesüràbil .
Enunziaa dal paradoss[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al síes A,B dò parte d’un cungjuunt E. Sa diis che A e B i è equidecumpusàbile seguunt un grup da trasfurmazziú G si al esiist dò sequenze finide da cungjuunt e tale che :
(par esempi, cada paralelugrama al è equidecumpusàbil à un retàngul)
L’equidecumpesabilitaa a l’è una relazziú d'equivalenza, dunca a l’è simétrica, reflessiva e transitive. À nutá chí che al saress mia interessaant da ga mett deent le umutetíe in G. Sa töö dunca generalameent ul grup da le isometríe (traslazziú e rutazziú).
Un cungjuunt E al è dii « dubiàbil » si al esiist düü cungjuunt A e B mia vöj taj che E=AB (üniú dis&midot;gjunta) e A,B,E i síes equidecumpusàbil .
Mustrá ul resültaa da Banach Tarski al vöör dí à mustrá che la bala ünitaa da al è dubiàbila seguunt ul grup da le isumetríe da .
Al cuventa infí da remarcá ul röö essenziaal gjügaa in cheest resültaa pal fatt che ul grup da le rutazziú dal spazzi al è mia cumütatiif : sa demustra che ul paradoss al è mia pussíbil íntal plà.
Un esempi da cungjuunt mia mesüràbil [Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al síes R una relazziú d'equivalenza definida par :
Sa al custrüiss inscí ul cungjuunt quozzieent , che sa l nota apó ( in cheest caas, la relazziú d'equivalenza a l’è sota intendüda.. ).
Al síes Sn un cungjuunt taal che Sn al cuntegn ün e noma ün elemeent da cada classa d’equivalenza da R. (Al è chí che sa al dröva l’assioma da la scèrnida, in efett sa saa mia custrüí una funziú da tala che la renvía ün e noma ün elemeent da cada classa d’equivalenza, dunca a semm obligaa a druvá l’assioma da la scèrnida.
Sa pöö mustrá che Sn al è mia mesüràbil (i.e. che al partegn mia à la tribü da Lebesgue).


text:
Mézières (VD)
Mézières a l'è un cumün svizzer del distret de Lavaux-Oron, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.48 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 1147 abitant.
El cumün de Mézières al se tröva a una altitüden de 750 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Carrouge (VD), Ferlens (VD), Servion, Les Cullayes, Montpreveyres.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Mézières
- Mézières (VD) in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Pororoca
La Pororoca l’è ‘l nòm che i gh’è dà söl Rio di Amàsoni a l’ónda de aqua del Atlàntech che la nas co l’alta maréa e che la se ‘nfìla dét in del lècc del fiöm e la viagia cóntra corènt per tace chilòmetr.
L’ónda la pöl ès ólta fina a 4 méter, la pöl turnà ‘ndré 'n del córso del fiöm per 13 chilòmeter e la se la ét per lo piö tra Fevrér e Mars.
Gh’è pò öna gara de sörf sö la Pororoca che la se té dal 1999 a São Domingos do Capim, ach se caalcà la Pororoca l’è pròpe pericolùs, dezà che l’ónda la se pórta dré töt chèl che la tróa 'n del fióm e che l’ vé da la forèsta, ‘nfina di piànte ‘ntréghe.


text:
Schlatt-Haslen
Schlatt-Haslen a l'è un distret svizzer del Canton Apenzel de Dent. La süperfiss del teritori del distret l'è de 17.9 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1135 abitant.
El distret de Schlatt-Haslen al se tröva a una altitüden de 740 meter sura al livel del mar. L'è sitüaa in de la part pü setentriunal del canton. El cunfina a nord col cumün de Teufen (AR), a est con Bühler (AR) e Gais (AR), a sud coi distret de Appenzell e Gonten, e a ovest coi cumün de Hundwil (AR) e Stein (AR).
L'è staa istitüii ufizialment in del ann 1872 de l'union de la rhode de Schlatt col center abitaa de Haslen
In del canton Apenzel de Dent, l'unitaa aministrativa pusee pissena l'è 'l distret, quest el vör dii che un distret l'è minga spartii sü en cumün


text:
Made in Heaven
Made In Heaven (Fât in dal Paradîś in Emigliàn) 'l è al quindicéś'm e ùltem àlbum ed studi 'd al grùp ingléś 'd i Queen. C'n el stesi caraterìstig 'd al disc precedèint, cal disc chè 'l è stê 'l ùltem publichê ch' al vdìs i cuntribû 'd al cantànt Freddie Mercury e 'd al basìsta John Deacon. Al vgnìva fòra al 5 ed novèmber 'd al 1995.
Dòp ed la mort 'd al Mercury in dal novèmber 'd al 1991 cauśèda da 'l AIDS, al John Deacon, al Roger Taylor e 'l Brian May i avìven lavurê cun el perti 'd cant e 'd piàṅ che lò 'l ìva già registrê, śuntènd-eg el lór sunèdi.
Tùti e dū 'l pert 'dl' inciśiòun, prìma e dòp ed la mort 'd al Freddie, i éren stèdi cumpletèdi in dal stùdi 'd al grùp a Montreux, in Śvisra. 'L album al rivèva al prìm post in dal Règn Unî e 'l tulìva 4 volti al disc ed plàtin. Al giurnèl The Guardian al scrivìva che 'l disc 'l iva vindû 20 miliòun ed copi in tut al mond.
Braṅ
- It's A Beautiful Day - 2'32
- Made In Heaven - 5'25
- Let Me Live - 4'45
- Mother Love - 4'49
- My Life Has Been Saved - 3'15
- I Was Born to Love You - 4'49
- Heaven for Everyone - 5'36
- Too Much Love Will Kill You - 4'20
- You Don't Fool Me - 5'24
- A Winter's Tale - 3'49
- It's A Beautiful Day (reprise) - 3'01
- Yeah - 0'04
- Untitled Hidden Track - 22'33
Furmasiòṅ
- Freddie Mercury • vóś
- John Deacon • bas
- Brian May • chitàra
- Roger Taylor • baterìa


text:
Fōg artificiài dal Cavdàn
Na vòlta in dal nòstri bandi, p'r al prim dè d'l an i putèṅ masć i s alvàvan ad bón óra e i 'ndàvan in dal cà dla gènt a dar al bòṅ Cavdàn a 'l famìji. Al fémni invéci i stàv'n a cà parchè in alóra a s dava a mént a la cardénsa ch'la dgiva che védar na dóna par prima al prim dè ad Śnar 'l arév purtâ mâl.
In cambi di augùr, al famìji i dàvan na bòna maṅ a i masćèṅ che acsè i psìvan muciàr sù dimóndi bèsi.
Quésta chè 'd sóta 'l è la fraś ch'a s dgiva par dar al bòṅ an, cun la tradusiòṅ in Itagliàn:
«
Sono venuto ad augurare un buon Capodanno, che viviate cent'anni, cent'anni e cento giorni, una bella mancia spetta a me; non pretendo né oro né argento, sarò contento di quello che mi darete; e se non mi date niente fa lo stesso, ma domattina vi troverete lungo disteso (morto).»
«
A sòṅ gnû dar al bòṅ Cavdàn, ch'a scampàdi sènt an, sènt an e sènt-a dè, la bòna maṅ la vèṅ a mè; a n preténd né òr né argènt, quél ch'a m dâ, mè a sòṅ cuntènt; e s'a m an dâ gninta al fà listés, ma a'dmatìna a v catâ lung dastéś»


text:
Kristina Mladenovic
La Kristina Mladenovic (Saint-Pol-sur-Mer, 14 ad Maǵ dal 1993, KpиcTиHa MлaдeHoBић in Sèrb) l'è na tenìsta francéśa prufesiunìsta da 'l 2009 ch'l'è stada la nùmar trénta-sèt dal mónd in singulàr al 24 ad Śugn dal 2013. I sò genitōr, Dragan e la Dzenita, śugadōr ad palamàṅ e ad palavōl, i daśvènan da la Sèrbia.
In dla sò caréra l'à vins un tìtul WTA Challenger in singulàr e quàtar ad qvéi d'l ITF. In dópi invéci la s è purtàda a cà al tìtul dal dópi misć ad Wimbledon (insém a 'l canadéś Daniel Nestor) in dal 2013 e pò anc àtar sinc tìtui WTA, sarnénd sèmpar dal cumpàgni difarénti.
La Mladenovic l'è élta 185 cm e la péśa 60 chilo. La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ. L'è bòna ad dascórar in Francéś, Ingléś, Sèrb, Itagliàn e Spagnōl.
Caréra
La francéśa la śōga na quàlc pardìda in dal sircùit ITF in dal 2007. In dal 2008 la próa a pasàr al qualificasiòṅ a 'l Roland Garros ma la và fóra subìt da la Petra Kvitová par 3-6 2-6.
In dal 2009 la tōś part a gl'Australian Open (da nùmar 999 dal mónd) par via dna carta salvàdga ma la céd in tri sét a la Patty Schnyder. In Mars la śōga 'l ITF ad Buchèṅ in Germâgna ma la pèrd a 'l prim tùran da la Justine Ozga 2-6 6-2 1-6. In Maǵ, cun n'atra carta salvàdga in bisàca, l'è a 'l via dal Roland Garros ma incóra na vòlta la fà 'l valìś subìt paténd un 1-6 6-2 6-8 da la Magdaléna Rybáriková. In Luj la pasa 'l qualificasiòṅ a Praga ma pò la và fóra a 'l prim tùran. In Agóst la n gh la cava minga a bàtar l'Elena Bovina in d'l ITF ad Westende. I gh dànan na carta salvàdga anc a gl'US Open ma lē la n s inprufìta briśa lasànd strada in dal prim incóntar a la canadéśa Stéphanie Dubois 0-6 4-6. La sèra 'l an a la puśisiòṅ 202.
In dal 2010 la manca 'l qualificasiòṅ a Melbourne, a Marbella e a Madrid. A Straśbûrg la gh và cun na carta salvàdga pardénd pò a 'l secónd tùran 1-6 2-6 da la lètuna Anastasija Sevastova. A 'l Roland Garros la ciàpa la quìnta carta salvàdga in pôc méś ma a n è mia abàsta p'r andàr avànti parchè la pèrd a 'l prim tùran da la Na Li 5-7 3-6.
In dal 2011 la s mét in bisàca al tìtul 'd un ITF ad vintsinc-mila dòlar a Sutton (Régn Unî) baténd in finàl la Mona Barthel par 6-3 1-6 6-2. La stmana dòp la francéśa la fà suo anc 'l ITF ad Stucólma baténd in semifinàl l'Annika Beck e in finàl l'ulandéśa Arantxa Rus cun al puntéǵ ad 6-3 6-4. Incóra na vòlta la tōś part a 'l Roland Garros cun na carta salvàdga e incóra na vòlta la gh pèrd subìt, 6-2 4-6 5-7 da l'Ayumi Morita. In Śugn la vins 'l ITF ad Padva baténd in finàl la Karin Knapp par 3-6 6-4 6-0. Da lè a la fiṅ d'l an la n è minga bòna ad pasàr gnanc na qualificasiòṅ in di turnèo WTA ma almànc in Dicémbar la vìns 'n àtar ITF a Ànkara baténd l'Elina Svitolina in semifinàl 6-2 6-3 e la rusa Valeria Savinykh in finàl par 7-5 5-7 6-1. Cun i stanta punt catâ sù lè, la Kristina la dvénta la nùmar 183 dal mónd.
La sò maledisiòṅ cun al qualificasiòṅ di turnèo WTA la cuntìnua anc in dal 2012 parchè la fà 'l valìś prima da 'l tèmp in sinc ucaśiòṅ. A Kuala Lumpur la gh'à i punt asè par tōr part diretamènt a 'l tablòṅ prinsipàl ma la vèṅ misa a pòst subìt da la Jelena Dokić par 3-6 1-6. In Avrìl, p'r atri tri vòlti, la n pasa briśa 'l qualificasiòṅ a Charleston, Cupenàghen e Bùdapest. A 'l Roland Garros la riva da nùmar 158 dal mónd e la n pōl far gnint cun la Dominika Cibulková ch'la gh'à la méj sèg par 6-2 6-1. A Wimbledon finalmènt la pasa 'l qualificasiòṅ ma pò la céd subìt a la nùmar 178 dal mónd, la Jana Čepelová. A Flushing Meadows, cun na carta salvàdga in maṅ, la bat prima la Marina Eraković par 7-5 6-4 e pò anc la nùmar vint dal mónd, la rusa Anastasija Pavljučenkova par 6-1 6-2. La céd a 'l tèrs tùran a la còrsa Marion Bartoli par 2-6 4-6. In Setémbar la riva in semifinàl a Quebec City (daśvgnénd da 'l qualificasiòṅ) in dua però la pèrd da la Lucie Hradecká par 5-7 6-7 ma la gh la cava listés a dvintàr una dal primi sènt śugadōri dal mónd. La n al fà mia védar però in d'l ITF ad cà sua ad Poitiers parchè la pèrd subìt da la Nastassja Burnett par 4-6 6-4 4-6. La gh và méj in dal WTA Challengers ad Taipèi, turnèo purtâ a cà 6-4 6-3 in finàl su la śugadōra ad cà, la Kai-Chen Chang.
La Kristina la taca al 2013 cun un secónd tùran a gl'Australian Open (4-6 3-6 da la Sloane Stephens). A Parì a 'l quèrt la fà fóra tri dal primi vint-a-dū śugadōri dal ranking, la Julia Görges, la Yanina Wickmayer e la Petra Kvitová. In semifinàl la pèrd però da la tedésca Mona Barthel par 1-6 4-6. A Memphis la s férma in di quàrt pardénd 3-6 3-6 da la Sabine Lisicki mént'r a Florianópolis la và fóra in semifinàl (0-6 2-6 da la Monica Niculescu). Fra Indian Wells, Miami e Charleston la vins sōl na partìda cun l'Aleksandra Wozniak. A Marrakesch la bat l'Alexandra Cadanțu e la Julija Putinceva prima ad cédar a la Chanelle Scheepers par 1-6 2-6. A Madrid e a 'l Roland Garros la fà secónd tùran, pardénd da la Marija Kirilenko e da la Samantha Stosur, pèś a Esturìl e a Róma in dua la và invéci a cà subìt ad òpra dla Kaia Kanepi e dla Dominika Cibulková. In s'l èrba ad Birmingham e ad 'S-Hertogenbosch la pèrd da la Daniela Hantuchová (pò vinsidōra dal tìtul) 6-3 6-7 4-6 e da la Cvetana Pironkova 4-6 4-6. A Wimbledon invéci la fà 'l valìś bèla in dal prim incóntar, 6-7 3-6 da la Marija Šarapova. A Palèrum in Luj la và fóra a surpréśa cun l'andalùśa Estrella Cabeza Candela a 'l secónd tùran dòp na partìda tiràda par 3-6 6-2 6-7.


text:
Canton Svit
El Canton Svit (en todèsch: Schwyz; en fransés: Schwytz; en italià: Svitto; en romàncio: Sviz; en arpità: Sieviche) l'è giü dei vintisés cantù de la Svìsera, sitüàt endèl cèntro del paés. El sò teretóre el rìa 'nfìna a le Alpi a sud, al Lach dei Quàter Cantù a est e al Lach de Zurìgo a nòrt. La capitàl del cantù l'è la stèsa cità che g'ha dat el nom, cioè la cità de Svit.
L'è giü dei quàter Waldstätte (cantù forestài), ensèma a: Uri, Canton Nidvald e Canton Lucerna.
Stória[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El prim de óst de l'an 1291, el Canton Svit el 'g'ha fondàt la Confederasiù Elvética, ensèma al Canton Uri e al Canton Untervald (Pat del Grütli). El Canton Svit el g'ha ciapàt zamò del prensépe en mà la guìda de la confederasiù. Endèl 1320 el nom del cantù l'ìa zà aplicàt a töta la confederasiù. Endèl 1803, el nòm Svìsera (en todèsch: Schweiz), derivàt del nòm del del Canton Svit (Schwyz), l'è deentàt uficialmèntel nòm de la nasiù. La bandiéra svìsera l'è ach derivàda del stèma aràldich del Canton Svit.
Distrècc e cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le cità piö grànde del cantù i è Küssnacht e Pfäffikon. El cantù l'é dividìt en sés distrècc e 30 cümü, ma i distrècc de Einsiedeln, Küssnacht e Gersau i è furmàcc apéna del cümü omònim.
- Distrèt de Svit
- el töl dét i cümü de Svit, Arth, Ingenbohl, Muotathal, Steinen , Sattel, Rothenthurm, Oberiberg, Unteriberg, Lauerz, Steinerberg, Morschach, Alpthal, Illgau, Riemenstalden.
- Distrèt de Einsiedeln
- el töl dét apéna 'l cümü de Einsiedeln.
- Distrèt de Gersau
- el töl dét apéna 'l cümü de Gersau.
- Distrèt de Höfe
- el töl dét i cümü de Wollerau, Freienbach, Feusisberg.
- Distrèt de Küssnacht
- el töl dét apéna 'l cümü de Küssnacht am Rigi.
- Distrèt de Marsh
- el töl dét i cümü de Lachen, Altendorf , Galgenen, Vorderthal, Innerthal, Schübelbach, Tuggen, Wangen, Reichenburg.


text:
Scöla
La scöla (del Grech σxoλή, ozi), ciamada anca scöra in lumbard ucidental e in certi zonn talianizaa cun scola, a l'è l'istitüziun induè che i stüdent poden imprent növ rop cunt i maester che ghe dann una man.
La püssee part di paes la gh'ha un sistema d'edücaziun che de solit l'è cumpulsori, ubligatori. In 'sti sistema chì el stüdent el stüdia in d'un insema de scör, che gh'hann nom diferent, per esempi scör primari, secundari, etc...
I scör poden vess del guern (ciamaa anca scör stataj) o privaa, e tücc e düü poden vess anca scör religius.


text:
Erlinsbach (SO)
Erlinsbach a l'è un cumün svizzer del distret de Gösgen. in del Canton Suleta. Al gh’ha pressapoch 3263 abitant e una süperfiss de 8.90 km², e al se tröva a una altitüden de 423 meter sura al livel del mar.
El cumün de Erlinsbach a l'è tacaa ai cumün de Aarau (AG), Eppenberg-Wöschnau, Erlinsbach (AG), Kienberg, Niedergösgen, Oltingen (BL), Rohr, Schönenwerd, Stüsslingen.
El cumün de Erlinsbach l'è nassüü in del an 2006 de l'union dei cumün de Niedererlinsbach e Obererlinsbach. El cumün che s'è creaa al porta l'istess nomm d'un cumün tacaa, ma che 'l sta in del Canton Argovia.
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sit Ufizial (Todesch)


text:
Düdingen
Düdingen a l'è un cumün svizzer del distret de Sense (in frances: District de la Singine), in del Canton Friburgo. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 30.86 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 7383 abitant.
El cumün de Düdingen al se tröva a una altitüden de 596 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Barberêche, Bösingen, Friburgo, Granges-Paccot, Gurmels, Kleinbösingen, La Sonnaz, Schmitten, Tafers.
Demografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sir Ufizial (Todesch)
- Düdingen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Put del Càfer
Put del Càfer, (en Italià: Ponte Caffaro) l'è 'na frasiù del cümü de Bagulì. L'è postàda söla spónda ucidentàl del Lac d'Ìder, endèla part Nòrt del lach, endèla piàna ciamàda Pià d'Oneda, endóche i fiöm Cés e Càfer i se sböta 'ndèl lach.
El fiöm Càfer el sègna 'l cunfì 'ntra la pruvìncia de Brèsa e chèla de Trènt e dóca pò a 'ntra Trentì e Lombardìa. Del 1861 al 1918 el segnàa pò 'l cunfì 'ntra 'l Regn d'Italia e l'Austria-Ungheria e prìma per divèrsi sècoi l'ìa sta el cunfì 'ntra la Repüblica de Venésia, e la Contèa del Tiröl e dòpo i agn de Napuliù 'ntra el Lombardo Veneto e l'Impér d'Austria.
A Put del Càfer, ai 25 de löi del 1866 s'è combatìt 'na batàia de la Tèrsa Guèra de 'ndependènsa 'ntrà i òm del Garibàldi e le trüpe del ezèrci de l'Austria Ungherìa.


text:
La Ninetta del Verzee
Bravo el mè Baldissar! bravo el mè nan!
l'eva poeù vora de vegnì a trovamm...
T'el seet mattascion porch che maneman
l'è on mes che no te vegnet a ciollamm?
Ah Cristo! Cristo! com'hin frecc sti man!
Bell bell... speccia on freguj... te voeu geramm,
bolgirossa! che giazz! aja i mee tett!
che bell cojon, sont minga on scoldalett.
Pover tett nèe?... te sentet com'hin froll?
Ma, gh'hoo avuu ona passion, varda, in sti dì
che l'è stada, per brio! el mè tracoll.
L'è quaj cossa ancamò se sont inscì.
Ven scià... settet giò on poo... già l'è anmò moll,
e poeù coss'eet de fà? l'è venerdì,
gh'è minga d'opra: descorremm on poo,
chè subet che l'è all'orden te la doo.
Varda el mè Baldissar se se pò dà
on mond pussee carogna, on mond pù infamm!
Te se regordet d'avemm vist per cà
quell gioven magher, longh come on salamm,
ch'el me vegneva a toeù de andà a ballà?
Che di voeult te l'ee vist a peccenamm?
Ben: sent adess, sto roffianon strozzaa
che tir fioeul d'ona negra el m'ha giugaa.
Prima de tutt t'ee de savè che fina
de vint agn fa, quand sont restada indree
della povera mamm, la mia medina,
che adess, jesuss! l'è al Gentilin anca lee,
per no invodamm a santa Catarina,
o lassamm andà in cà d'on quaj mestee,
la m'ha tiraa in cà sova e tegnuu inguala
d'ona soa tosa vera e naturala.
Sta mia medina l'eva ona tetton,
matta, allegra quell mai che se pò dà:
ghe piaseva a paccià del bell e bon
e andà dent per i boeucc a boccalà:
ma sora tutt poeù la soa gran passion
l'eva quella de fassela fregà:
oh intuitù de quest gh'è nient de noeuv,
desdott in fira e fresca come on oeuv.
In quell temp la gh'aveva per gimacch
on gioven d'offellee, fort, traccagnott,
ch'el stava lì in la porta e in l'uss attacch.
Costuu, me cunten ch'el gh'avess de sott
on peston de pirotta masiacch,
ma basta, fussel mò per sto bescott,
o per quij del mestee ch'el ghe portava,
l'offellee l'eva lu ch'el le ciavava.
S'ha mò de dà l'inconter che costuu
el gh'ha giusta d'avegh anch lu on bagaj,
che l'è nient alter che quell porch fottuu
che m'è costaa in sti dì tanto travaj.
Inscì, cont el stà insemma tutt e duu,
col giugà insemma e fà quij cattanaj
che fan tucc i fioeu, semm rivaa a quell
de trovass cott tutt duu senza savell.
Intrattanta, per via della via
dell'intrigh inscì faa della medina,
ne faven dormì nun bardassaria
foeura di pee de lor in la cusina;
là ne saraven sù all'ave maria
de sira fina a quella de mattina,
e là nun de per nun tutta la nocc
sevem patron de fà onia sort de locc.
Fin però che semm staa duu cisquittitt,
ciovè a dì de des, vundes, dodes agn,
se semm faa quaj carezz e quaj basitt,
e poeù voltavem là come lasagn;
ma quand emm comenzaa a sentì i gallitt
vers la part che comenzen i cavagn,
se semm accort d'avegh di olter besogn
on poo pussee gajard de quij del sogn.
Ma sì! per dilla giusta, in quant a mì,
sto besogn savarev minga spiegall...
soo che sentiva el sangu come a buì,
che gh'aveva ona voeuja de tentall
e in l'istess temp vergogna a comparì.
Soo anch che andava in broeuda in del basall,
e soo che quand el me toccava i tett
trepillava del gust come on gallett.
Soo de giunta che, quand alla mattina
me toccava de andà a tend in Verzee
alla banca del pess della medina,
ogni bott che passass on perrucchee
o quajghedun con bianca la marsina,
me sentiva a rugà fina in di pee:
me andava insemma i onz della stadera
e el coeur l'andava a vella e el coo a stondera.
Mì el mè Pepp el vedeva de per tutt,
e semper ghe l'aveva de denanz:
mì el vedeva in di tèmol, in di trutt,
in di micch, in la suppa, in di pittanz,
no gh'eva giovenott, nè bell nè brutt,
che se podess ris'cià de famm di avanz:
respondeva pesciad, desgarb e slepp,
e tutt sti coss in grazia del mè Pepp.
Nè l'è minga de dì che fin d'allora
el m'avess missa alla comunion.
On cazz! Me poden dà on cortell in gora
se mì pensava mai che in di colzon
ghe fudess dent de quella sort de bora!
A vedè come el mond l'è mai cojon!
Tucc me credeven ona gran canonega,
e seva fatta pesc che nè ona monega.
Anzi gh'hoo anmò in la ment la gran paura
che hoo avuu, quand de lì a on pezz me l'ha daa in man,
l'hoo creduu on boll, ona besiadura,
on bugnon (soeuja mì), on quaj maa de can,
e soo che m'è soltaa ai oeucc addrittura
come on s'cioppon de piang, ma lu, el giavan,
da bravo perucchee el s'è miss a rid
e a saramel pù strenc in mezz ai did.
Cristo! che sgarbiada de cervell
l'è staa per mì quell cioll in ardion.
Poss dì ch'el m'ha daa in man minga on usell,
ma el manegh de tucc quanc i cognizion;
allora subet hoo capii tutt quell
che se daven d'intend paricc smorbion
quand lì alla banca me diseven milla
cinad sulla panscietta e sulla inguilla.
Lì emm comenzaa tutt duu de sto moment
a lavorass intorna de fadiga,
lu a fà onia possa per sonamel dent
e mì olter tant per stoppagh sù la figa.
Fors anca el sarà staa on presentiment,
ma l'ha avuu pari a sbatt, l'hoo faa stà in riga,
ghe l'hoo basaa, menaa, gh'hoo daa de tetta,
ma de pondamel?... voj! ciappa sta fetta.
Sent mò che macciavella de birbon
l'è rivaa a tirà a man per mettem sott.
L'ha comenzaa a fà el trist, el lumagon,
a fass vedè a mangià pocch o nagott.
Lu el me schivava, el fava repetton,
el sospirava come on mantes rott,
e con pù mì ghe andava per el vers
con pussee el fava el pregn, el gnucch, l'invers.
Infin quand l'ha creduu de vess a tir
vedi ch'el mett a voltra on cortellasc
e ch'el sbassa i cannij incontra al fir:
mì, bona a dagh a trà, fermegh el brasc,
e prepotenta e franca come on sbir,
Cossa farisset mai, dighi, pajasc?...
Cossa vuj fà, el respond... mazzamm... morì...
fornì sta vitta... contentatt anch tì...
Sanguanon! che dianzer de paroll!
m'è calaa i forz de sbalz, m'è vegnuu frecc.
Me sont pondada a lu coj brasc al coll,
e lu borlonem là a travers al lecc,
e lì in terra el cortell, in aria el cioll,
lecchem, basem, stroffignem, brascem strecc,
Ninin... tas... lassem fà... pensa nagotta...
sto fioeul d'ona vacca el me l'ha rotta.
Ona voeulta poeù rotta che l'è stada
no gh'è staa pù resguard nè pù respett.
Via ona ciavada on'altra gran ciavada,
no se fava olter facc che quell giughett,
e se con tant piccià nol m'ha impregnada
l'è proppi robba de fà fà on quadrett,
tanto pù che sti usij già hin certi ordegn
che fornissen el gioeugh con lassà pregn.
L'eva trii agn pocch manca che st'istoria
l'andava quietament semper inscì,
quand la medina, che Dio l'abba in gloria,
l'ha tolt sù ona fevrascia de morì.
I dottor l'han creduda inflammatoria
e gh'han faa vint solass in tredes dì,
ma el dì adree, giust in quella che han dezis
de faghen pù, l'è andada in paradis.
Morta lee, bona nocc ai sonador
s'è barattaa la scenna in d'on moment;
mì sont andada in cà del cogitor
e el Pepp l'è andaa in cà anch lu d'un sò parent,
e lì, via de vedess e de descor
quaj voeulta per el dì denter per dent,
resguardo sia alla prozion de mezz,
sant March! gh'è staa sù el gatt per on bell pezz.
Ma mì, tra che a trovamm inscì ligada
in cà del pret moriva de passion,
e tra che el Pepp el m'eva sueffada
de bon'ora a saggià certi boccon,
assa brutta on bell dì ciappi la strada
e pienti el cogitor come on fuston
ressolutta de tend al fatto mè
senza tance seccad de barolè.
Deffatt per quant sto pover religios
l'abba faa, l'abba ditt per famm capì
ch'el pass che fava l'eva on pass ris'cios
e che la purgarev forsi on quaj dì,
l'ha traa via el sò fiaa e la soa vos,
anzi el gh'ha avuu de grazia a mondamm lì
de circa milla lir, che la medina
la m'ha lassaa tra pilla e robba fina.
Con cà pientada, e con quij pocch danee,
fresca, giovena e grassa come sera,
gh'aveva semper gent innanz indree
alla mia banca mej che nè a ona fera;
de coeugh poeù gh'en vegneva di vivee,
e a quist basta domà che ghe fass ciera,
se gh'avess anch venduu merda per pess
sti facc de porca even content l'istess.
E che fior de partii ch'hoo possuu fà!
(Inscì magara avess vorsuu dattamm)
fioretton de marcant, de famm marcià
inguala di primm sciori, di primm damm;
e se fuss stada tosa de trattà
soo che on fraa Geromin l'ha vorsuu damm
del pelter assossenn, famm desmett banca,
mandamm in fiacca, e lu comparì nanca.
Ma mì ciocca, imbriaga, incarognada
de sto razza de can d'on tajapioeucc,
tant e quant ghe n'è staa che m'han cercada
olter tant n'hoo casciaa foeura di oeucc;
e sì che giamò on pezz m'en seva dada
ch'el me fava scusà de stoppaboeucc,
ma già nun vacch de donn semm tucc inscì,
se al mond gh'è on crist el vemm proppi a sciarni!
E dininguarda a nun poeù a fass toeù via,
en fan toninna, en fan de sott e doss.
Pur tropp l'è inscì: mì ch'hoo provaa la mia,
soo cossa gh'è de noeuv con sti balloss.
Pur tropp sont dada denter in la stria,
e el cogitor l'ha induvinaa tutt coss.
Ah roffianon d'on Pepp!... Varda el mè nan
se gh'è on cristo compagn in tutt Milan!
Minga content sto faccia de figon
de vess staa lu el strozzaa che el me l'ha rotta,
d'avemm traa i mej partii tucc a monton,
d'avemm drovada pesc d'ona pirotta,
d'avemm semper goduu i pù bon boccon
che gh'aveva alla banca, e per nagotta,
sagg de mì, del mè ton, della mia inguilla
l'ha comenzaa a miramm anca alla pilla.
In prenzipi col sloffi de dovè
comprà ona cossa o l'oltra a ona quaj posta
el me cercava in prestet per piasè;
ma in seguet poeù, quand el m'ha vist desposta
a lassagh god in pas el fatto mè
l'andava al cantarà lu de soa posta,
e lì, servo umelissem sur baslott,
ogni freguj, allon, giò on scopellot.
Ma sè! impiastraa de vizzi come l'era,
lallela! gh'en voreva olter che inscì:
l'avarav traa in setton la cà Mellera,
l'Archint, el Greppi, el Melz, staghela lì.
Dì cojon! Lu ostarij, trissett, primera,
lu scènn, lu palch, lu donn de mantegnì;
e mì ciollatononna de massee
compramm i corna cont i mee danee!
Olter che corna! l'ha tentaa per fina
de taccamm ona pesta bolgironna;
e se no sont allesta ona mattina
a tirà i ciapp indree t'el me le sonna.
Per fortuna del ciel che intanta fina
che hoo faa per compagnamel in la monna
hoo miss i did in mezz a on masarott
de filapper consciaa cont el scirott.
Eppur: coss'eel?... l'eva inscì tant vergnon,
tant marcadett e tanto fin d'ingegn,
che hoo avuu de grazia a fagh la remission;
anzi l'ha tiraa i coss finna a quel segn.
de pacciamm (direv squas) anca i mincion,
perchè a furia de vend e de fà pegn
el m'ha sbiottada e el m'ha redutt in pocch
come on oss spuvaa foeura d'on pitocch.
No gh'aveva olter pù che el lecc, i scagn,
la cros de perla e quatter strasciarij,
inscì tra robba dora e quij pocch pagn,
quand besognos de vendem anca quij
on dì el m'è vegnuu in cà, torber compagn
de quand el s'è vorsuu tajà i cannij,
e piovend giò daj oeucc acqua a monton
press a pocch el me parla de sto ton.
Sent Ninetta, el me dis, i creditor
m'hin taccaa al cuu come tanc can mastin;
se no i paghi in sti pocch vintiquattr'or
gh'è già in pront la fameja e i manezzin;
donca on fioeu par mè! on fioeu d'onor
l'avarà de reduss a fà sta fin?...
Ah nò Ninetta!... innanz de famm granì
già l'è on moment... faroo quell che soo mì.
Mì dolza come l'uga, appenna senti
dove van a fornì sti ultem paroll,
deventi smorta, tremi, me spaventi,
e poeù al solet ghe metti i brasc al coll;
infin voo al cantarà: lì me resenti
della cros, di peritt, del tornacoll,
e ghe dighi, piangend, Ciappa antecrist,
deggià ch'eet mangiaa el rest, mangia anca quist.
Redutta che son stada ona pitocca
senza credet, nè robba, nè danee,
s'hoo avuu de pagà el ficc, de mett in bocca,
hoo proppi dovuu mettem al mestee.
Ma fina che gh'hoo avuu taccaa alla socca
sto sanguetta fottuu d'on perucchee,
on quattrin che on quattrin, nanca a pagamel
sont mai stada patronna de vanzamel.
Infin per compì l'opra adess mò sent
cossa ghe solta in coo a sto porch infamm!
Giust on mes fa el ven chì, el me sara dent,
e el me dis ch'el gh'ha voeuja de ciavamm;
voo sul lecc: me le mett lì inscì on poo arent,
e poeù, paffeta, el fa per inculamm;
mì allora streng el ghicc, dagh on button,
e dighi... Ovej!... coss'hin sti pretension!
Nanca el cuu poss salvamm sangua de dì!
Malarbetto ludron, brutto pendizzi!
el cuu l'è mè, vuj fann quell che vuj mì
nè hoo besogn de cavatt de sti caprizzi.
S'avess vorsuu dall via, a st'ora chì
sarev fors maridada a vun d'offizzi.
Figuret mò se sont inscì cojonna
de mettem sott a tì a fà la seggionna!
Infin vedend che dura come on sass
no dava a scolt pù al piang nè al sospirà,
nè al solet sloffi de vorè mazzass,
el s'è ressolt de fammela pagà;
nè savend toeù oltra straa de vendicass
l'è andaa a cercà on poetta e el m'ha faa fà
ona dianzer d'ona bosinada
de famm fà la minee perfinna in strada.
Ecco el mè Baldissar, ecco on trattin
la reson bolgironna di passion
che me deslenguen come on candirin.
Ma el pussee pesc anmò di mee magon
l'è a vedè che sta birba d'on bosin
tra i lapp ch'el dis per mettem in canzon
el ghe ne infira voeuna, el mè car nan,
che tend nient manca che a famm perd el pan.
L'è rivaa fina a dì che gh'hoo in di oss
on morbo vecc de brusà via l'usell!
Ma se pò dà on trattà pussee balloss,
on'azion pussee infamma e de cortell?
Pacciamm tutt, godemm tutt, e de maross
taccamm anca in l'onor, toeumm anca quell?
Questa per cristo no la poss capì:
mì impestada?... Buffon!... dighel mò tì.
Dighel mò tì, per brio! se gh'è ona donna
pussee sana de mì in tutt quant Milan!
Te le taccarà ben lì alla Coronna
la Mora del sciall giald, ma mì, doman!
Ma ovej!... varda che aria bolgironna
l'ha ciappaa sto tò cioll!... scià... scià el mè nan...
dammel car... toeù... l'è tova... ah dio!... ciccin...!
Vegni... ve... gni... ghe sont... Cecca?... el cadin.


text:
Burghêda
Artécol in dialèt arzân
Cun burghêda (borgata in italiân) a 's intènd un gróp ed cà dimòndi céch, in prâtica în sèimper pôchi cà, cun 'na cunuméia fâta insém a l'agricultûra[1]. Al significhêt ed la parôla l'é quêşi cumpâgn a l'inglèiş hamlet e al francèiş hameau[2]
In Itâlia
La burghêda in Itâlia, ânca se mìa bèin precişêda da 'na lèg, la rapreşèinta al valōr ménim ch' al vîn druvê per sgnêr un pôst abitê (ed mēno a gh' în sōl al cà sparpagnêdi); ind al dêr al nòm a i pôst ( strêdi, sitê, véi, piâsi e vìa acsé) l'é dal vôlti sgnêda cme località e an n' é quêşi mai sgnêda da un cartèl stradêl. Da pôch, "'burghêda" l'à ciapê ânca al significhêt ed gróp ed cà ed la periferéia ed la sitê, in môd particulêr dôp ch' în stêdi butêdi zò dal cà popolêri o int al tentatîv ed fêr di quartēr pió dignitōş[3]In Êlt Adige cun "burghêda" a 's intènd un cèinter abitê pió impurtânt dal Cmûn.
In Rumanéia
In Rumanéia i gróp ed pôchi cà în ciamê cătunuri (singulêr: cătun) e în cunsiderê da la lèg vilâg e més int al stèsi statéstichi. In sèimper sgnê da un cartèl e a fân pêrt 'd un Cmûn.
In Inghiltèra
In inghiltèra j hamlets în arcgnusû da la lèg e dichiarê da la Cēşa cme un vilâg o gróp ed cà sèinsa 'na cēşa e dòunca al fà pêrt ed la parôchia ed n'êter vilâg o 'd n' êtra sitadèina.
Materiêl pr'andêregh in fònda
(manca):
- ↑ G.Devoto; G.C.Oli, Dizionario della lingua italiana, Firenze, Le Monnier, 1971.
- ↑ H.J.de Blij, Geografia umana. Cultura, società, spazio, Bologna, Zanichelli, 1994.
(In la tradusiòun in italiân a vîn druvê, in môd e-şbaliê, "bōregh" invēci ed burghêda per tradór "hamlet").
- ↑ Giacomo Devoto; Gian Carlo Oli, Dizionario della lingua italiana, Firenze,
Le Monnier, 1971:"... tale è il caso delle borgate di Roma "
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Borgata trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Affeltrangen
Affeltrangen a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 14.4 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 2406 abitant.
El cumün de Affeltrangen al se tröva a una altitüden de 489 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Amlikon-Bissegg, Braunau, Bussnang, Lommis, Thundorf, Tobel-Tägerschen.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Affeltrangen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Massa muleculara
La massa moleculara d'un cumpost chimigh (ciamada anca pes mulecular) è la massa de dumà una mulecula de quel cumpost lì, espressa in ünità de massa atomiga (o UMA o dalton) o - 'me che'l süced de solet in chimiga- in g/mol se se riferissum a un nümer de l'Avogadro de mulecul. La massa muleculara la se pö cüntà 'me la soma di mass atomigh de tücc i atum che furmen la mulecula.
Per esempi, una völta che se cugnussen i mass de l'idrogen (1,0079 u) e de l'ussigen (15,9994 u) la massa muleculara de l'aqua (H2O) a l'è:
2 × 1,0079 u + 15,9994 u = 18,0152 u
I mass di mulecul vann de valur piscinit 'me quela de l'H2 (2,0158 u) a sentenn de mijaja de u per i macrumulecul 'me i pulimer, i pruteinn e i acid nücleigh. Per dagh un'ideja de la massa d'una mulecula piscinina, 'me quela de l'aqua, tegnì cünt che 1 u = 1,66054*10-27 kg, dunca in d'un gram d'aqua gh'è pressapoch 3,34*1022 mulecul.
Per i cumpost chimigh minga mulecula e in particula per i cumpost jonigh e i zwitterjun, se pö minga parlà propi de massa muleculara, ma pütost de massa o pes furmula, in riferiment a la soma di mass atomigh di atum de la so furmula minima.
Per esempi, per el sulfaa de sodi la furmula minima a l'è Na2SO4 e dunca el pes furmula a l'è:
2 × 22,98977 u + 32,06 + 4 × 15,9994 u = 142,04 u
Una quantità in gram d'un quaj cumpost ingual al so pes mulecular (o pes furmula) al gh'ha dent 6,022*1023 (el nümer de l'Avogadro) de mulecul de la sustanza, che in del SI a l'è ciamada mol).


text:
Aschaffenburg
Aschaffenburg l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land de la Baviera, 'ndèl distret de la Bàsa Francònia.
Aschaffenburg l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. El distrèt omònim el g'ha séde 'n cità, ma la cità la na fà mìa part.
Aschaffenburg l'è übicàda söndèn dòs sö la spónda dèstra del fiöm Méno. L'è mensiunàda per la prìma ólta 'ndèn docümènt del 957. Endèl Medioévo la cità l'è deentàda la segónda séde del vèscof de Magónsa. L'atrasiù türìstica piö 'mportànta l'è 'l castèl ciamàt Schloss Johannisburg, colocàt endèla cità ècia.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik – Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Beölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6) (Hilfe dazu)


text:
Sauris
Sauris (en furlà e in italian: Sauris; en todesch: Zahre) l'è 'n cümü italià, de la regiù del Friuli-Venesia Giulia, en Pruvìncia de Udine. El g'ha presapóch 414 abitàncc, 'na superfìce de 41 km² e 'na densità de 10 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ampezzo, Forni di Sopra, Forni di Sotto, Ovaro, Prato Carnico, Vigo di Cadore (BL).
Lèngua todèsca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sauris l'è 'n ìzola linguìstega todescòfona, 'ndoe s'pàrla ü todèsch de la famèa pùstero carinsiàna compàgn de chèl che s'pàrla a Sappada e chèsta parlàda l'è tütelàda da la lège 482/99. [1]
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Marcato C., 2012, Il Plurilinguismo, Editori Laterza, Bari, pag 118.


text:
11 01
Ol dé 11 de zenér l'è 'l 11 dé de l'an del calendare gregorià; manca 355 (356 si l'an al è biseest) dé a finí l'an.
Ul dí 11 de zenér al è ul dí da pòost 11 dal an dal calendari gregurian; i manca 355 (356 si l'an al è biseest) dí a finí l'an.
Nomm dal dí in difereent dialett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gjuntée un nomm!
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1874 - Sarrià (Barcelona): di vuluntari repüblican sa i frunta cun l'esèrcit Spagnöö.
- 1982 - Cantàbria: ga al entra in viguur l'Estatut d'Autonommia de Cantàbria
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Fèest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
World of Warcraft
World of Wacraft (o abreviad anca 'me WoW, lombard: mond di arts de la guera) a l'è un videojoeg fantasy 3D MMORPG online, desvelupad de la "Blizzard Entertainment". Nunc, g'en plussee de 12.000.000 de cunts ativ. A l'è ambientad ind el mond de "Warcraft", qe a l'è nassud cont la publegazion de tri olter joeg, semper desvelupads de la Blizzard (Warcraft, Warcraft II, Warcraft III).
Cuntegnüü
Jeografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el mond de Warcraft, a g'en qater continents principai: "Eastern Kingdoms", "Kalimdor","Northrend" e "Pandaria". Tuts i qater i se troeven ind el mond de "Azeroth". Poei al g'è anca un olter pianeta, qe a l'è stad metud dent cont una espanzion ciamada The burning Crusade.
Creadure e Raze[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ind el mond de World of Wacraft a g'en un frac de creadure e raze. El joegador, al poel çernir tra Orc, Tauren, Troll, Elf de la Nocc, Uman, Non-morts, Nan, Elf del Broei, Gnom e Draenei. Qele raze qì en despartide in du congrege: "The Alliance" e "The Horde".
I class[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Guerier (warrior): l'è vuna de i plussee drovade tra i joegador, per la so dopia speçalizazion. El guerier l'è vuna di class ciamads tank (in Ingles al voel dir "car armàt"). Al poel drovar tuts i arm qe g'en ind el joeg, denfoera la baqeta majega.
- Mag (mage) : han un grand poder majic, qe i poeden drovar cont el "mana". Sedenò, i mag g'han minga una grand forza d'atac fisic e i g'han un toc de punts vida. Quand el mana al finiss, i poeden fa su un "pioed del mana", per trar-l su noevament.
- Pret (priest) : i prets i en una class projetada per curar i olter compagn. El pret, defats, l'è vuna tra i class ciamads "healer" (guaridor).
- Druid (druid) : i druids i en di amants de la nadura. I studian i elements nadurai e difats i poeden deventar di animai. I poeden anca curar i so aleads.
- Sciaman (shaman) : cont i qater elements nadurai, i sciamn tacan su i totem per combatt.
- Guerier de la mort (death knight) : l'è stad metud dent cont l'espansion The Wrath of the Litch King. Cont un mesciott tra jax e arts neger, i guarier de la mort i se poeden çernir domaa dopo 'ver-g 'me minim un olter PG de nivel 80: poei, el joegador al poel far su un noev PG guerier de la mort, qe al saraa jamoo de nivel 55.
- Monag (monk): l'è stad metud dent cont l' espansion Mists of Pandaria; l'è un maester in di arts marziai.
- Caçator (hunter): al poel ciapar i bestie qe al cata foera (i "pet"). Del nivel 40 al poel metter-s su di bardaments de maia. Principalment, al drova arc, s-ciopp o fucil.
- Lader (rogue): g'ha un roel fondamental, soratut ind i dungeon e raid. Abilitaa numer vun del lader, l'è senza dubi la stealth, l'è a dir "invisibilitaa".
- Stregon (warlock): amant di arts neger e di maledizion, i poeden anca evogar di creadure qe dann el so iutt in combatiment.
- Paladin (paladin): l'è un guerier iutant del ben comun e defensor de la lux. Al poel vesser, oltrament qe tank e dps, healer per la so abilitaa de curar i olter compagn.
G'è de dir anca qe per el sistema de talents, q'i en tri per ogne class, g'en in tut 52 specializazion de class deverse tra lor.
Raze[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Alleanza[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Uman
- Nan
- Elf de la nocc
- Gnom
- Draenei (l'è stad metud dent cont l'espansion The Burning Crusade)
- Omm-Luf (l'è stad metud dent cont l'espansion Cataclysm)
Neuter[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Pandaren (l'è stad metud dent cont l'espansion Mists of Pandaria)
Orda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Orc
- Non-mort
- Tauren
- Troll
- Elf del broei (l'è stad metud dent cont l'espansion The Burning Crusade)
- Goblin (l'è stad metud dent cont l'espansionCataclysm)
Strutura[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dopo haver-g çernid una raza, un joegador al passa a la çernida de la class. In tut, a g'en noevanta-cinq nivel, e quand un joegador al riva al nivel des, al poel decider de çernir un "talent": in tut en tri per ogne class. Per nar su de nivel, besoegna guadagnar esperienza (EXP) cont i "quest" (mission). I se poel anca far di mission in grupp (party): qì g'hem tan moeds de jugar, 'me i "dungeon", i "raid", "battleground": tuts qei joeg qì en despartids in du manere: "PVP" (se joega contra i olter) e "PVE" (se joega contra i "NPC": a l'è un nemic controlad del computer).
Espansion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
World of Warcraft l' è sortid ind el 2004. De qel mument lì, i en stade fade su qeste espansion qì a segutar:
- The Burning Crusade
- The Wrath of the Litch King
- Cataclysm
- Mists of Pandaria


text:
Waltensburg/Vuorz
Waltensburg/Vuorz (Waltensburg l'è el nom tudesch e fina ai an '40 anca el nom ufizial, Vuorz inscambi l'è el nom rumancc) a l'è un cumün svizzer del distret de Surselva. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 360 abitant e una süperfiss de 32.32 km², e al se tröva a una altitüden de 1003 meter sura al livel del mar.
El cumün de Waltensburg/Vuorz a l'è tacaa ai cumün de Andiast, Breil/Brigels, Linthal (GL), Obersaxen, Rueun.
A stà ai resültaa del censiment del 2000, la magiuranza de la popolazion la parla el rumanc (sursilvan, 63.4%) 'me prima lengua, ma gh'è anca una minuranza cunsistenta (el 32.4%) che la parla el tudesch[1].
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Waltensburg/Vuorz l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 765 col nom de Vorce
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[2][3]
De vett[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Swiss Federal Statistical Office accessed 02-Dec-2009
- ↑ Waltensburg/Vuorz in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Graubunden in Numbers visiunaa el 21 de Setember del 2009


text:
Hawaii
I isul Hawaii a hinn un stat federal di Stat Ünii d'America.
I gh'hann una süperfiss de 28.337 km² e una pupulaziun de 1.262.840 abitant.
A hinn in de l'Ucean Pacifigh.
La capital a l'è Honolulu (371.657 abitant), che l'è anca la cità püssee pupulada e l'ünega che la gh'ha püssee de 100.000 abitant.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Hawaii a hinn staa giuntaa ai Stat Ünii el 7 de lüj del 1898.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Hawaii i gh'hann 4 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun.


text:
Trogen (AR)
Trogen a l'è un cumün svizzer del Canton Apenzel de Föra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.01 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1687 abitant.
El cumün de Trogen al se tröva a una altitüden de 903 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Altstätten (SG), Bühler, Gais, Oberegg (AI), Rehetobel, Speicher, Wald.
L'è séde de l'autorità giüdisiaria del Canton.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Erur in de la funzion Cite: Marcatore
non valido; non è stato indicato alcun testo per il marcatore
AR
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Official Page (Todesch)
- Media relaa a Trogen (AR) al Wikimedia Commons
- Pestalozzi Children Foundation


text:
Pavia
Pavìa (insì anca in talian) l'è una cità de la Lombardia cun 71 297 abitant (dato del Dicember 2013[1]), e l'è la capital de la pruincia cun l'istess nom. La se tröva ins el Tisin, un po' a nord da indè ch'el va drent int el Po, a 35 km a sud de Milan. El teritori aministraa del cumü de Pavia al cuacia gio una süperfis de 9,2 km².
Pavia l'è la capital d'una pruvincia fertil, dedicaa suratüt a l'agricultüra (prodüzion de vin, ris e cereal). J'indüstri j'hinn poch, e i atività de la cità j'hinn l'Üniversità e el Policlinich San Mateo.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A l'epuca di Ruman la gh'aveva el nom de Ticinum, e l'è staa capitala del regn di lungubard. Da l'età Medieval l'è la sed de vüna di üniversità püssee antich d'Italia. La cità l'era furtificaa fena al 1872, quand che i bastion j'hinn staa trasfurmaa in vial e giardin püblich. La püssee part di müraj l'è supravissüü fena al 1901, quand che j'hinn staa trat zü per fa sü i vial de la circunvalazione.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del comun de Pavia l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Da visità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cità da j'urigin antich, la ofra un müg de rob cultüral e türistich. In particular, j'hinn da visità el Museo del Castel di Viscont, San Peder in Ciel d'Oro, el Dom, San Michel Magiur, San Teudor ed il famus Pont Veg ins el Tisin, ultre al Palazzi Botigela. A pochi chilometri da la cità gh'è la Certusa de Pavia.
Pavia l'è vüna di tap impurtant ins la via Francigena, senter de pelegrinag che culega Ruma e Canterbury.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Calösch
Calösch (Calusco in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 17 km de la sità e a 273 méter söl lièl del mar, sö la ria mansina de l'Ada in del teritòre de l'Isola che l'è chèl tòcc de pianüra bergamasca tra i fiöm Ada e Brèmb.
El g'ha 'na popolasiù de 8 358 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 8,2 km² e 'na densità de popolasiù de 1 019 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Carvìch, Medulàch, Padéren (LC), Robbiaa (LC), Sólsa, Téren, Éla d'Ada.
De ét[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Put de San Michél sö l'Ada tra Calösch e Padéren del 1889 töt in ghisa a dù lièi, sura i auto sóta 'l tréno.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Calösch l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Saarland
La Saarland (en fransés: Sarre) l'è giü dei sédes stacc (en todèsch: Länder) de la Repüblica Federàl de Germania. El stat el cuàrcia zó n'àrea de 2.569 km², 'l piö pesèn dei stacc se se cönta mìa le cità stat (Ambùrgo, Bréma e Berlìno). La capital de la Saarland l'è la cità de Saarbrücken.
La 'Saarland la cunfìna col Lusembùrgo, la Renània-Palatinàto e la Loréna. Chèste quàter entità le s'è ünìde 'nsèma apò a co la regiù bèlga de la Valònia e le comunità francòfone del Bèlgio endèna Regio Europèa ciamàda «Saar-Lor-Lux», co l'obietìf de favoréser la cooperasiù transfrontaliéra.
El stat el ciàpa 'l nòm del fiöm Saar, che l'è 'n aflüènt de la Mozèla e 'l streèrsa 'l teretóre de la Saarland de sud a nord-òvest.
Riferimèncc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statistische Ämter des Bundes und der Länder
- ↑ Arbeitslosenquoten im September 2010 - Länder und Kreise. In: arbeitsagentur.de. Bundesagentur für Arbeit, abgerufen am 30. Setèmber 2010.


text:
De tera n'ho traversàda, de acqua n'ho cognussüda,
de veent n'ho inscè purtaa in di me sacöcc...
se sun sbassàa come un ramm de sàles, se sun smagiaa come un trunch de plàten
ma sun staa anca bel drizz cumè un ciprèss...
quaand che m'hann dii che'l mund girava ho cuminciaa a cürrech a'dree e adèss ho giraa püsse de luu... ma l'soo che ho mea vengiüü...
Ho pruvaàa el Martèll de Thor, i sgrafignaad de la Babayaga e Vainamöinen el m'ha insegnaa a cantà...
e quanti omen con scià na spada ho trasfurmàa in funtàn de saangh
e pò la Morrigan la passava a netà tütt...
quand che m'hann dii che'l muund cantava stori de Achille e de Cuchulain
me n'ho cupàa püsèe de luur... ma de canzönn n'ho mai sentüu...
E alura via anima in pèna a carcà el fuund de la damigiana
senza necorgéss che ho bevüü in del Sacro Graal...
vurèvi beev per desmentegà e ho guadagnaa l'immortalità
propi la sira che vurevi pruvà a crepà...
una Valchiria da segunda man e un druido senza giüdizi
m'hann faa sultà deent nel teemp comè un precipizi...
e sun partii per la nuova gloria e ho vedüü merci la storia
cumè un Dio in armadüra ma a pè biütt...
Forsi per noia o per vanità, sun naa in söl fuund del laagh
per ritruvà la spada de Re Artù...
ma Excalibur serviss a un cazzo, e Viviana me l'ha dii
se a manegiàla ghè lè un rembambii...
quand che m'hann dii che 'l muund pregàva, ho pregaa püsse de lüü
e adess che ho tacaa la spada al müür... effettivamente la me paar 'na cruus...
E sun partii per la tèra santa, la lama in cieel e l'infernu in tera
perchè m'han dii che l'era santa anca la guera...
culpi de spada a furma de cruus culpi de spada a mezzalöena
che in paradis a tücc ghe spècia una pultrona...
e i m'hann dii che se'n cupavi tanti, scancelavi i mè pecàà...
che l'è diverso cupà quii giüst e quii sbagliàa...
Ma me pudévi piö murì... e quindi niente aldilà...
ho saraa i öcc e ho pruvàa a specià...
ho speciaa che la finiva e sun indurmentaa
ho verdüü i öcc e ho veüü i carri armàa...


text:
Procida
Procida (en napoletà: Proceta) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Campania, en Pruvìncia de Napoli. L'è sitüàt so l'ìzola che pórta 'l stès nòm. El g'ha presapóch 10635 abitàncc, 'na superfìce de 4,1 km² e 'na densità de 2593.90 ab./km².
L'ìzola de Procida la g'ha 'na superfìce de 3,7 km². El perìmetro, töt frestaiàt, el mizüra presapóch 16 km. El teretóre del cümü el cuàrcia zó töta l'ìzola e pò a 'l izolòt lé tacàt de Vivara (0,4 km²). Le dò ìzole le fà part de le ìzole Flegree. sitüàde endèl golf de Napoli.


text:
Angola
L' Angola (Angola in purtughes) a l'è un paes de l'Africa centrala.
A l'è tacaa a la Repüblica Demucratica del Congo, al Zambia e a la Namibia; l'exclave de Cabinda la cunfina cun la Repübliga Demucratica del Congo e'l Congo. L'Angola 'l'a bagna l'Ucean Atlantich.
La capital a l'è Luanda.
La gh'ha una süperfiss de 1.246.700 km² e una pupulaziun de pressapoch 16 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Angola a l'è stada un pussediment del Purtugal fina al 1975, quand che l'ha cunquistaa la sua indipendenza dopu d'una guera de liberaziun lunga.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'Angola (nom ufizial: República de Angola) a l'è una repübliga.
El president a l'è el José Eduardo dos Santos (del 1979).
El prim minister a l'è el Fernando da Piedade Dias dos Santos (del 2002).


text:
Sefardita
I sefardiit (dal ebràich ספרדים, Spagnöö), a inn i dessendeent di ebrei ch'i viveva a la Penísula Ibérica, finn al 1492, in che a inn-a-staa mandaa fö. Sefarad al è ul nomm ch'i dava a la Spagna. I aveva vivüü insema aj musulman e aj cristian da manera pacífica par un bell puu da teemp e la suva cültüra l'eva prusperada püssee che in òltar lööch. Düraant l'Etaa media, i sefardiit i era recugnussüü cuma i líder da la feet e da la cültüra ebràica da chell teemp. Un lideracc religjuus, però sura tütt cültüraal, ch'al sa parlunga par diveers sécul dopu l'espülsiun. Mandaa fö daj Ré Catòlich Spagnöö Isabela e Ferran, i sefardiit sa van a stabilí al nòort da l'Africa, al süüt da la Francja e sura-tütt, al andeech Imperi Otoman, intúe i funda cumünitaa e cunserva el sò patrimoni cültüraal.
Al è remarcàbil ul mantenimeent da la suva lengua, cugnussüda cuma "Spagnöö sefardita", "judezmo", "haquitia", "judeoespanyol" o "ladino". La suva urígen la sa tröva intal Spagnöö dal sécul XV, al s'evöölf cul passá dal teemp e al cunserva una graan vitalitaa finn al Olocaust, ch'al stermina la plüpaart di sò parlaant e provoca ul muvimeent da sussenn di süperviveent.Al dí d'incöö, diveers istitüzziun d'Israeel i è dree a lavurá par recüperá l'üüs da chesta lengua.
Al esiist anca una wikipedia in Ladino


text:
Romeo + Giulietta
Romeo + Giulietta (id.) 'l è 'n film dramàtic e rumàntic dal 1996 ad Baz Luhrmann trat da 'l drama teatràl ad William Shakespeare in na ciàṿ pòst-mudèrna.
Custâ quatórdas migliòṅ e mèś ad dòlar, al film al 'n à pò purtâ a cà da piò ad sentquarànta-sèt.
Sunt
In na sità dla Califòrgna, dū śóvan fiōi ad famìji 'd industriài ch'i n s cumpatìsan minga l'una cun cl'atra, Romeo Montecchi (Leonardo DiCaprio) e Giulietta Capuleti (Claire Danes), i tàcan na stòria 'd amōr. Chi lōr dū i vrésan spuśàr-as in segrét cun 'l ajùt ad frâ Lorenzo (Pete Postlethwaite) ch'al s mét in tèsta ad spéndar na paròla bòna par far la paś a i sò genitōr. Al dè dal matrimòni però Tebaldo (John Leguizamo), cuśèṅ dla Giulietta, al sfida a duèl Romeo e durànt la lòta al mijór amìg ad lì lò, Mercuzio (Harold Perrineau), al vèṅ frî a mòrt. Romeo, arliâ sèg ch'al n sà in du star, al gh cur adrē e 'l al masa.
Custrét a bandunàr la sità, Romeo al s lóga a Mantṿa e al fà in tèmp a pasàr giùst na nòt insém a la sò muróśa. Mèntar lò 'l è via, la ragàsa la vèṅ a savér ch'in dal gir ad tri dè la gh'à da tōr in marè Paride (Paul Rudd). Chi lē la dmanda ajùt a frâ Lorenzo ch'la gh dà un quèl da bévar ch'l è bòṅ ad far crédar che chi 'l à bvû al sia mòrt.