text:
Lumbard ucidental
El lumbard ucidental (o insübrich) l'è vöna di du variant principal de la lengua lumbarda. L'è parlaa int i zonn de Milan, Com, Lecch, Pavia, Vares, Lod, Nuara, Verbania, in Brianza, in Ümléna, in Valtelena e in Svizra (in Tisin e in part di Grisun). Gh'hinn anca di part nord de l'Emilia ch'i pudrissen vess cunsideraa insübrich, ma per adess l'esista no'na classificaziun presisa. Par quel pruposit chì, giamò del 1853 el Biondelli el faseva nutà che el piasentin el gh'aveva tüt dü i vucal türbaa del lumbard (la /ø/ e la /y/), roba che la sücedeva no int la püssee part di parlad emilian. A la fin parò el Biondelli el classificava el piasentin cume emilian (pütost che lumbard) de passag.
Cuntegnüü
- 1 L'Urtugrafia
- 2 Gramatiga
- 2.1 Articuj
- 2.2 Prunom persunaj suget
- 2.3 Prunom persunaj cumplement debul (clitich)
- 2.4 Nom
- 2.5 Nümer e quantificadur
- 2.6 Verb
- 2.6.1 Verb Vess
- 2.6.2 Verb (A)vègh/vèch, Avè
- 3 Funulugia
- 4 Un paragun cunt i alter lenguf cisalpin
- 5 Dialet del Lumbard ucidental
L'Urtugrafia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
I möd de scriv in lumbard ucidental a hinn sustanzialment dü: vünn che 'l trà ispiraziun de l'urtugrafia leteraria milanesa (cumpagna de quela piemuntesa e ligüra) e vünn alter che 'l pò vess ciamaa de ispiraziun svizara (che l'è quel in del qual l'è scrivü quel articul chì). Del prim hinn carateristigh i grafema /oeu/ e /u/, a la francesa, menter del segund invezi i grafema /ö/ e /ü/, a la tudesca. La magiur part di urtugrafii l'è basada sura vün di dü mudei. Un'altra pruposta de urtugrafia la saria quela del lenguista Geoffrey Hull, in del cuntest de una lengua padanesa che la picaria dent tüt i lenguv gal-italigh e returumanigh.
Gramatiga[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Articuj[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. In certi cuntest la vucal de l'articul definii la pö drucà, o diventà 'na schwa, in quej cas chì l'articul el pö vess scrivüü cun l'apostrofi (pres. 'l/'r)
Prunom persunaj suget[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (vialtar). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumün quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
2. Int i püssee tant variant del lumbard ucidental, gh'è na distinzion fra vialter/violter e vü: i prim i henn i prunom plural nurmal, mentr'inveci el second l'è la version che la se dröva per rivolgess a 'na persona per la qual se gh'ha rispet, e donca l'è plüral dumà gramaticalment, perchè in efeti la se riferiss a 'na persona singula (in certi dialet el "vü" l'è diventaa arcaich, e quela fünzion chì l'è passaa al "lü").
Prunom persunaj cumplement debul (clitich)[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (es. ma, ta, e.i.v.). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumün quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Int i question, el clitich el pö spustass dop del verb:
1. lü el dis -> 'sa disel?
2. lee la dis -> 'sa disla?
Int la tabela de sura, la part tra parentes l'è la furma post-verbala.
In certi variant insübrich, quel spustament chì l'è ubligatori, mentr'inveci in alter variant (suratüt variant del Milanes) questa strütura l'è 'dree perdess, e donca (1) e (2) i diventen (3) e (4):
3. 'se'l dis?
4. 'se la dis?
Nom[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nümer e quantificadur[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
'L Lumbard ucidental 'l marca la diferenza intra mas'c e femena fin al nümer tri:
I alter nümer i gh'hann dumà una versión (La "e" atonega la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet, e 'l nümer el pö vess scrivüü anca cun la "a" (quatar). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa. Quij cas chì i henn ripurtaa chì suta cun la vucala etimulogica).
4) quater/quatru
5) cinch/sinch/cinqu/cenchi
6) ses/sesi
7) set/seti
8) vot/votu
9) növ/nöi
10) des/desi
11) vündes/vündas
12) düdes/dodas
13) tredes/tredas
14) quatordes/quatordas
15) quindes/quindas
16) sedes/sedas
17) dersett
18) desdott/disdott
19) desnöv/disnöf
20) vint/vent
30) trenta
40) quaranta
50) cinquanta
60) sessanta
70) setanta
80) (v)utanta/(v)otanta
90) nuvanta
100) cent
1000) mila/mill
Verb[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Verb Vess[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Möd Indicatif, Temp Present[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Temp Passaa[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Temp Imperfet[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta serat/sevat staa/staio 'me lur i eran/evan staa/stai). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
La v in de l'imperfett l'è cunsiderada arcaica in di variant püssee inuvativ (per esempi quela de Milan).
Möd Indicatif, Temp Trapasaa[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta serat/sevato 'me lur i eran/evan). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Temp Fütür[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta sareet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Temp Fütür anteriur(?)[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta sareet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Infinit, Gerundi e Participi Pasat[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Verb (A)vègh/vèch, Avè[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Möd Indicatif, Present[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Passaa[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Imperfet[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Int l'indicativ imperfet, el verb avè(gh) el gh'ha anca una version püssee cürta, che l'è el risültaa d'una cuntrazion funulogica (cumpagna de quej di ausiliar ingles):
Möd Indicatif, Trapassaa[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Fütür[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Möd Indicatif, Fütür anteriur(?)[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. La "e" la pö vess parnunziaa 'me schwa, a seconda del dialet. In quel cas chì el prunom el pö vess scrivüü anca cun la "a" (ta seet). Questa chì l'è n'alternanza pütost cumüna quand che la parnonzia la cumprenda la schwa, pr'el fat che gh'è no n'urtugrafia standardizaa (e.s. nagot/negot, etc.).
Funulugia[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cunsunant[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
1. L'africaa /ts/ l'esista dumà int i variant insübrich del nord, a partì dal brianzö fin al ticines.
2. La fricativa /ʃ/ l'esista no int i variant paves e in quej di sit che j'hinn suta l'aministrazion del Piemont (pres. el nuares).
3. La fricativa /ʒ/ la gh'è dumà int una quaj varianta centrala (principalment int el milanes) e suratüt int i parol ch'i riven diretament dal frances. Cumpagn de la /ʃ/ l'esista no int i variant paves e in quej di sit che j'hinn suta l'aministrazion del Piemont.
4. La palatal /ʎ/ l'esista dumà int una quaj varianta aplina, suratüt quej che j'hinn inflüenzaa dal Rumanc (presempi el pus'ciavin).
Vucal[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
El lumbard insübirch el gh'ha 8 vucal cumün e dü principalment dialetal: /a/, /e/, /ɛ/, /i/, /o/, /ɔ/, /ø/, /u/, /y/, /ʌ/, rapresentaa da i segn chì suta:
- a, e, i, o, ö, u, ü, ä (grafia ünificada)
- a, e, i, ò, oeu/eu, ó/ou, u, ä (grafii classich: classega milanesa, Ortografia classega ocidental).
La /o/ e la /ʌ/ j'henn principalment dialetal, perchè la prima l'esista no int el milanes, mentr'inveci la seconda l'esista dumà int i variant che j'hinn staa inflüenzaa dal piemuntes (e in certi casi da l'emilian), tant 'me i variant paves e quej suta l'aministrazion del Piemont, asca el verbanes e l'ussulan.
1. Quela vucal chì l'è cumpagna de la "terza vucal piemuntesa", e l'esista dumà int i variant che j'hinn staa inflüenzaa dal piemuntes (e in certi casi da l'emilian), tant 'me i variant paves e quej suta l'aministrazion del Piemont, asca el verbanes e l'ussulan. Quand che l'è marcaa int l'urtugrafia, l'è scrivüü "ä".
Furtizion e lenizion[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Int i püssee variant de l'insübrich a trövum el prucediment de furtizion cunsunantica in pusizion final, un prucediment che l'è fess ativ anca int i lengu germanich. El risültaa de 'sta furtizion cunsunantica l'è che i fricativ e i plusiv debul i perden la vus quand che i henn in fin de parola:
- [nøva] -> [nøf]
- [verda] -> [vert]
Quel prucediment chì l'è no ativ int i parlad de cunfin, cume presempi el paves e quej variant insübrich parlaa int i zone suta l'aministrazion del Piemont. Gh'è pö da dì che anca int i zon püssee central, el nivell de furtizion l'è no inguaa per tüt, e gh'è di variazion sia a nivell dialetal che adritüra tra 'na persona e l'altra (e quindi a nivell idiuletal). Presempi, certa gent la fa distinzion fra [nøf] (l'agetiv) e [nøv] (el nümer), mentr'inveci alter i gh'han semper la version cun la furtizion, e quindi i disen [nøf] in tüt dü i cas.
Variazion dialetal[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Anca se l'insübrich el gh'ha tanti variant a seconda di pais e di cità indè che l'è parlaa (e denter i cità el gh'ha di diferenz da 'na cantunada a l'altra), l'Insübria linguistica la se pö divid in tre zon dialetal principal: el nord (ch'el parta da la Brianza e el va a finì in Tisin), macro-Milan (ch'el cumprenda Milan cità e i sit int el sud de la pruincia), e ovest-e-bassa (che la cumprenda i zon del nuares e quej de l'Ümlena, e la va a finì o a Pavia o int el territori che el va da Turtona a Piasenza, a seconda d'indè che se decida de tirà el cunfin linguistich tra lumbard e emilian). A l'interen de quej tre zon chì i parlad i mustren di cambiament de parnonzia e anca lessical che a volt i cambien da un paisin a l'alter, però quest el cambia no el fat che quela tripartizion chì l'è pussibil, e anca d'una certa impurtanza.
Funulugicament, l'isugloss püssee ciar l'è quel de la distinzion fra "o" e "u" in pusizion tonica pre-nasala. Se a partum da la zona ovest-e-bassa, a pudum nutà che la sequenza "ùN" (l'acent l'indica che la vucal l'è tonica e la N l'è 'na manera per ciapà denter sia la [n] che la [ŋ]) l'esista no. Se se mövum int el macro-milanes, a vedum che la roba l'è a l'incuntrari, perchè la sequenza "ùN" l'è fess druaa, e l'è l' "òN" che l'esista mia. Se pö a vam sü int la zona nord, a trövum sia vün che l'alter. La tabela chì suta la fa un quaj esempi:
Un paragun cunt i alter lenguf cisalpin[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dialet del Lumbard ucidental[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Dialet milanes
- Dialet brianzö
- Dialet cumasch
- Dialet lümelin
- Dialet ludesan
- Dialet tisines
- Dialet paves-vugheres
- Dialet turtunes
- Dialet valtulines
- Dialet nuvares
- Dialet varesot
- Dialet büstoch
Vidè incasì: Koiné ticinesa


c: text/html

text:
Da l’analisa da cameras da surveglianza ed oters mussaments concluda la polizia, che l’attentader haja fatg en ils quatter dis avant l’attatga bleras da sias acziuns e da ses moviments sulet. Uschia citescha la gasetta The Guardian a Russ Jackson, il schef da l’unitad anti terror cumpigliada en las investigaziuns,
L'emprim era vegnida supponida ina rait da terror
L’attentader aveva stratg en la mort 22 umans e blessà 116 auters suenter in concert da la chantadura americana Ariana Grande ils 22 da mai. Curt suenter l’attenta aveva la polizia communitgà da supponer ina rait da terror sco inizianta da l’attatga. La milissa da terror Stadi Islamic SI aveva profità da l’occasiun e reclamà l’attenta per sai.
11 persunas en fermanza da la polizia
Fertant èn trais persunas arrestadas en connex cun l'attentat puspè libras. 11 vegnan anc tegnidas en fermanza da la polizia. Anc na possia ella betg excluder, ch’ina rait da terror saja stada cumpigliada, ha il schef da l’unitad anti terror ditg vinavant.
Ariana Grande turna cun concert da benefizi «One Love Manchester»
La chantadura americana Ariana Grande ha annunzià entant, da returnar la dumengia proxima cun auters stars sco Justin Bieber, Miley Cyrus u Katy Perry ad in concert da benefizi per las unfrendas da Manchester.
RR novitads 06:00+

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La Norvegiaisa Marit Björgen gudogna la cursa sur 30 kilometers en stil classic a moda suverana. Argient va a la Finlandaisa Krista Pärmäkoski. La Svedaisa Stina Nilsson gudogna bronz. La Svizra Nathalie von Siebenthal terminescha la cursa sin il 22avel plaz. Quai cun in retard da passa 9 minutas sin la victura.
Björgen scriva istorgia
Per Marit Björgen è quai la 15avla medaglia e l’otgavla medaglia dad aur a gieus olimpics. Grazia a questa prestaziun egualisescha ella il record da ses cumpatriot Björn Dählie ed è l’olimpionica cun il pli grond success en l’istorgia dals gieus olimpics.
En la Corea dal Sid ha ella gudagnà tschintg medaglias:
- aur sin 30 kilometers, aur tar la staffetta
- argient an il skiatlon
- duas giadas bronz tar il sprint da team
RR novitads 09:00


text:
Renaa
Renaa (nom ufizial in italian: Renate in Italian) al è un cumün de la Pruvincia de Munscia e Brianza con 4 129 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 2,8 km² e ona densità de 1 475 ab./km².
Al è chì che al è nassüü in dal 1934 a l'è nassüü ul Dionigi Tettamanzi, cardinal e arcivescuv da Milan in dal 2002-2011.
Evoluzion demografega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Renaa l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Discussiun publica davart la digitalisaziun per la Rumantschia
La Pro Svizra Rumantscha (PSR) organisescha ils 22 da mars a las 19:15 a Cuira ina discussiun publica davart la digitalisaziun per la Rumantschia cun participaziun da Jon Domenic Parolini, president da la Regenza dal chantun Grischun. L’intent da questa discussiun è da chattar ina strategia communabla per il svilup da la digitalisaziun per il rumantsch. L’ultim temp pon ins observar diversas iniziativas singulas per sviluppar software ed auters projects digitals. Per ina cuminanza pitschna èsi però essenzial da coordinar questas acziuns singulas. Uschia pon ins duvrar tut las sinergias per in svilup che serva il meglier pussaivel a la lingua, a la cultura ed a tut las Rumantschas e Rumantschs. Tenor la Pro Svizra Rumantscha funcziuna quai il meglier, sche software vegn sviluppada cun la metoda dad open source.
Per quest motiv lantscha la Pro Svizra Rumantscha in «Clom per ina strategia digitala rumantscha» (cf. chascha). Quel clom ha l'intent da reunir tut las persunas che s'occupan da la digitalisaziun per il rumantsch cun ils acturs tradiziunals da la promoziun da linguas. Ensemen duai vegnir discutà tge projects che servan il meglier a la Rumantschia.
Suenter sia radunanza generala da quest onn organisescha la PSR perquai ina discussiun publica davart la «Digitalisaziun per la Rumantschia». Las suandantas tschintg persunas vegnan l’emprim a preschentar curt lur ideas e visiuns per la digitalisaziun per suenter discutar quellas ensemen e cun il public:
- Jon Domenic Parolini, schef dal Departament d’educaziun, cultura e protecziun da l’ambient e president da la Regenza dal chantun Grischun
- Conradin Klaiss, manader da la partiziun «Furmaziun» da la Lia Rumantscha
- Seraina Derungs, redactura NOUVO tar Radiotelevisiun Svizra Rumantscha
- Sascha Brawer, linguist informaticher, realisà divers projects d’informatica en favur da linguas minoritaras
- Martin Cantieni, suprastant da Pro Svizra Rumantscha, realisà divers projects digitals per il rumantsch
Mintgina e mintgin è cordialmain envidà venderdi, ils 22 da mars a las 19:15 en il Hotel Stern, Reichsgasse 11, Cuira. Per motivs organisatorics essas Vus supplitgads da s’annunziar cun in e-mail a psr@rumantsch.ch.
Clom per ina strategia digitala rumantscha
La digitalisaziun è realitad en il nov tschientaner ed è arrivada er en Rumantschia: Cun la purschida da RTR tar las medias rumantschas e cun il DRG-online perfin en in’ovra enciclopedica ch’ils blers associeschan cun cudeschs gross, per numnar be dus exempels. Sper divers vocabularis electronics e cuntegns rumantschs datti adina puspè novas iniziativas per software ed auters projects digitals rumantschs. La digitalisaziun tanghescha il rumantsch en tut las spartas: co che nus communitgain ed ans infurmain, co che nus documentain e vivain nossa lingua, co che nus sviluppain cultura e societad.
Nus duvrain però ina strategia per il svilup da la Rumantschia digitala. Sco minoritad n’avain nus betg il privilegi da meds illimitads e persunas nundumbraivlas che s’engaschan. Persuenter avain nus sco cuminanza ina dimensiun survesaivla che lubescha da collavurar ed uschia instradar ina digitalisaziun che serva il meglier pussaivel a la lingua, la societad, la cultura ed a mintga Rumantscha e Rumantsch.
Tut ils partenaris duain surpigliar lur rolla en l’iniziativa per ina digitalisaziun rumantscha. La finamira d’ina collavuraziun è che la digitalisaziun restia ina schanza e na daventia betg in privel u ina cuntschadira nunfritgaivla. Acturs en il center èn il Chantun e la Confederaziun che han da surpigliar responsabladad per la digitalisaziun da tut las quatter linguas svizras. Plinavant èn las organisaziuns da lingua ed en spezial la Lia Rumantscha dumandadas da prender il timun per il rumantsch ed envers las autoritads e da sezzas contribuir cun propostas ed iniziativas per ch’il rumantsch na manchentia betg il svilup. Ma er organisaziuns (semi-)privatas sco RTR, la Banca Chantunala Grischuna, Swisscom u la Posta èn incaricadas da far lur contribuziun ad ina Svizra plurilingua digitala.
Per definir e coordinar la digitalisaziun rumantscha è ina strategia necessaria. Il dialog è l’entschatta per ina tala strategia. Perquai duain ils acturs centrals far part d’ina «iniziativa digitala rumantscha» che definescha ils proxims pass e prioritads. Part da questa strategia duai esser la collavuraziun cun autras linguas minoritaras che han sumegliantas sfidas e spetgas envers la digitalisaziun. Plinavant duain las fadias per in rumantsch digitalisà resultar en products, datas e software libra (open source).
La Pro Svizra Rumantscha porscha gugent maun da surpigliar ina rolla da coordinaziun en quest process, che pretenda en spezial da Chantun, Confederaziun e Lia Rumantscha in engaschi ed ina vista strategica envers il futur. Ella è era pronta da porscher a tut las persunas che vulan contribuir a la digitalisaziun rumantscha cun projects e collavuraziun in da chasa sco uniun che s’orientescha vers il futur.
Preavis: Radunanza generala 2019
La proxima radunanza generala da la Pro Svizra Rumantscha ha lieu ils 22 da mars 2019 a las 18:30 a Cuira en l'hotel Stern. L'invit uffizial a las commembras ed ils commembers suonda sco adina per posta. Reservai la data!
Grond sustegn per RTR – ussa èsi temp da guardar vers il futur
Communicaziun a las medias
Il chantun Grischun ha votà cun 77.17 pertschient per in servetsch public da medias en tut las quatter linguas. Quai è er in enorm sustegn per las minoritads linguisticas en il chantun. RTR ed RSI, las duas chasas da medias che procuran en las valladas rumantschas e talianas per medias audiovisualas ed uschia per in servetsch da basa cun novitads, vegnan ad exister vinavant. Bler è vegnì discutà da sviluppar la SRG e las medias publicas en questa campagna. Per la Rumantschia è uss il mument da discutar davart il futur dad RTR e La Quotidiana (LQ).
La Pro Svizra Rumantscha (PSR) propona perquai che RTR duai survegnir la libertad dad edir medias da print en rumantsch. Empè da sparter las forzas sin differentas chasas da medias duain tut las forzas schurnalisticas rumantschas vegnir unidas. Il sustegn da Confederaziun e Chantun per RTR, LQ e l’ANR duai vegnir nizzegià communablamain enstagl separadamain. Ozendi è gist La Quotidiana en ina situaziun critica, d’ina vart finanzialmain e da l’autra sto ella producir mintga di ina gasetta cun resursas enormamain limitadas.
Cunquai ch’il rumantsch è dependent da sustegn per avair medias da qualitad n’exista nagina ristga da concurrenza cun autras medias. La situaziun dad oz, nua che pliras organisaziuns vegnan sustegnidas finanzialmain per procurar per ina purschida da medias rumantschas, n’è betg in model per il futur. Igl è plitost raschunaivel per ina minoritad linguistica d’avair in actur che po procurar per il servetsch public cun infurmaziuns sin tut ils differents chanals. La PSR propona perquai dad avrir ussa la debatta per questa opziun da sinergia, suenter che l’iniziativa destructiva da la No Billag è vegnida refusada. La PSR porscha maun per questa discussiun ed è pronta dad avrir la discussiun cun las instanzas responsablas e moderar quest process da svilup.
Per la fin resta dad engraziar a tut las acturas e tut ils acturs ch’èn s’engaschads per las medias dal servetsch public ed uschia era per il rumantsch. Quai èn las votantas ed ils votants da l’entira Svizra, ma era las vischnancas tudestgas dal chantun Grischun che han era sbittà cleramain questa iniziativa. En spezial è in engraziament necessari a las persunas ed organisaziuns che han surpiglià da prender posiziun per il rumantsch ed RTR en la campagna. Sper la directura da RTR, Ladina Heimgartner, è quai en spezial la SRG.R, la Lia Rumantscha, la Pro Grigioni Italiano, la Giuventetgna Rumantscha, l’Uniun da litteratura, l’Uniun rumantscha da la bassa, la Quarta Lingua e blers auters ch’èn s’engaschads per noss chantun e nossa lingua. Grazia fitg!
Preavis: Radunanza generala 2018
La proxima radunanza generala da la Pro Svizra Rumantscha ha lieu ils 13 d'avrigl 2018 a las 18:30 a Cuira en la Hofkellerei. L'invit uffizial a las commembras ed ils commembers suonda sco adina per posta. Reservai la data!
Acziun NA a «No Billag» il prim da favrer en la staziun principala da Turitg! La PSR è da la partida.
Er oz engaschi per las linguas!
L’emprim d’avust è in dals dis nua ch’il rumantsch è preschent en l’entira Svizra – las politicras ed ils politichers emprovan da balbegiar ina lingia u duas en mintga lingua naziunala, ed uschia blers ch’audan il rumantsch almain ina giada l’onn.
Ma tge schabegia ils ulteriurs 364 dis cun las linguas minoritaras en Svizra? Per che las linguas naziunalas na crodan betg en emblidanza ha la Pro Svizra Rumantscha proponì d’iniziar ina cumissiun da linguas federala, ina proposta ch’è formulada en la moziun da cusseglier dals chantuns Stefan Engler. Sin la pagina da la confederaziun è questa moziun dentant be da chattar en las trais linguas tudestg, franzos e talian. Uschia che la PSR ha decidì da sezza procurar per ina varianta rumantscha. Voilà:
Appreziar la valur da la diversitad linguistica
Il Cussegl federal vegn incumbensà da preschentar en il rom dal proxim messadi da cultura 2021-2024 in project per francar ina “Cumissiun da convivenza linguistica” extraparlamentara en la Lescha da linguas. La cumissiun sa cumpona a moda paritetica da trais represchentants da mintga lingua naziunala sco da trais represchentants dad autras linguas minoritaras. Ella s’occupa da dumondas relevantas per la chapientscha ed ils barats vicendaivels tranter las cuminanzas linguisticas en il senn da l’artitgel 70 alinea 3 da la Constituziun. Ella cusseglia il Cussegl federal en tut las dumondas da la politica da linguas, per las qualas la Confederaziun è cumpetenta.
Argumentaziun
Bain che la politica da linguas è surtut l’incumbensa dals chantuns, ha la Confederaziun en il rom da l’artitgel da la Constituziun l’incumbensa da promover surtut la chapientscha ed il barat tranter las cuminanzas linguisticas. Plinavant sustegna la Confederaziun ils chantuns plurilings sco er ils chantuns Grischun e Tessin. Ella ha pia la rolla da rinforzar en collavuraziun cun ils chantuns “la coesiun e la chapientscha vicendaivla tranter las differentas gruppas socialas e culturalas”, sco ch’il messadi da cultura 2016-2020 descriva ina da sias axas principalas.
Dentant ha la Confederaziun actualmain paucas resursas en la domena da la politica da linguas en il senn stretg e deleghescha perquai a moda subsidiara per exempel la promoziun da la lingua taliana e rumantscha mintgamai als chantuns Tessin e Grischun. Las dumondas da lingua vegnan tractadas surtut da l’Uffizi federal da cultura. Cun il diever da la plurilinguitad en l’administraziun s’occupa la delegada federala per la plurilinguitad. Igl è giavischabel che la politica da linguas vegnia rinforzada sin nivel federal, tranter auter en vista a las regulaziuns davart l’emprender linguas estras en scola en ils chantuns da la Svizra tudestga. La reacziun da quests en la procedura da consultaziun davart la revisiun da l’artitgel 15 da la Lescha da linguas mussa che la Confederaziun duai surpigliar sias cumpetenzas ed obligaziuns a moda precauta ma era decisa. Per accumplir sias incumbensas èsi pia inditgà ch’il Cussegl federal prendia en agid il savair da las organisaziuns linguisticas, dals chantuns e dad ulteriuras organisaziuns interessadas.
L’attenziun na duai betg mo esser concentrada sin las quatter linguas naziunals tudestg, franzos, talian e rumantsch, ma era sin autras linguas e gruppas da linguas en Svizra. Tar quellas tutgan autras linguas minoritaras sco il jenic, il gualser, il francoprovenzal sco era l’englais ed autras linguas discurridas da migrants sco il portugais che daventan pli e pli impurtantas.
Gist en la domena da linguas èsi central da manar ina politica solida che resguarda las particularitads da la cuminanzas linguisticas, ils basegns dals chantuns e la coexistenza da tut las linguas da noss pajais. Las linguas naziunalas e las linguas minoritaras èn ina cumponenta essenziala da la Svizra e da l’identitad svizra. Ellas èn in factur central per la chapientscha tranter las cuminanzas linguisticas, era sur ils cunfins chantunals ora, ed uschia era per nossa societad. Cun instituir ina “Cumissiun da convivenza” mussa il Cussegl federal ch’el è conscient da sia responsabladad en la domena da questa chapientscha e ch’el dispona da la sensibilitad necessaria per ils basegns dals chantuns e da las cuminanzas linguisticas.
Il Cussegl federal accorda ina gronda valur al rinforzament da las linguas naziunalas ed a la plurilinguitad sco er a la promoziun da la chapientscha e dals barats tranter las cuminanzas linguisticas. Il Cussegl federal ha sviluppà ina politica da promoziun coerenta sin basa da la lescha da linguas (Collecziun sistematica 441.1). La coesiun sociala furma ina prioritad da la promoziun cultura dals onns 2016-2020. Il Cussegl federal ha decis diversas mesiras en las domenas dals barats da scola, da l’instrucziun da lingua e da la lingua e cultura taliana e rumantscha. Questas mesiras duain vegnir cuntinuadas ed approfundadas en il messadi da cultura 2021-2024.
Per sviluppar ed applitgar sia politica da sustegn collavura la Confederaziun per mintga domena cun gruppas d’experts (da l’instrucziun e la scienza, da l’administraziun e la pratica). Ina collavuraziun instituziunala exista numnadamain cun gremis d’experts da la Conferenza svizra dals directurs chantunals da l’instrucziun publica. La Confederaziun ha plinavant la pussaivladad da reunir ina gruppa da lavur ad hoc per tschertas incumbensas u da far in barat d’opiniuns cun organisaziuns interessadas.
Il Cussegl federal renviescha a la reorganisaziun da las cumissiuns extraparlamentaras en il rom da la modificaziun da la lescha davart l’organisaziun da la regenza e da l’administraziun dals 20 da mars 2008 (Collecziun sistematica 172.010) sco er a la moziun Bigler 16.3967, acceptada dal Cussegl naziunal en mars 2017, che pretenda da reducir per in terz il dumber da las cumissiuns extraparlamentaras. Il Cussegl federal è da l’avis ch’ina cumissiun extraparlamentara permanenta per dumondas da linguas na saja betg l’instrument adequat per rinforzar la politica da linguas da la Confederaziun. El è persvas che l’administraziun federala ha las enconuschientschas necessarias per exequir sias incumbensas u ch’ellas pon vegnir procuradas tenor basegn. Per tut questas raschuns na vesa il Cussegl federal nagina necessitad da crear ina cumissiun extraparlamentara supplementara.
Pressa rumantscha surregiunala
La Pro Svizra Rumantscha è da l’avis che la pressa rumantscha («il pled scrit») è da muntada centrala per la promoziun da la lingua rumantscha. Per la chapientscha vicendaivla entaifer la Rumantschia, per la qualitad schurnalistica e per cuntanscher in dumber minimal da lecturas e lecturs è ina gasetta surregiunala pli valurusa che organs regiunals.
Per ch’ina gasetta rumantscha chattia en il futur puspè dapli lecturas e lecturs dovri dapli consequenza tar la derasaziun surregiunala ed ina meglra purschida online. Ina gasetta rumantscha sto producir cuntegns per tut las Rumantschas e tut ils Rumantschs che vivan en las valladas rumantschas ed ordaifer il territori da tschep en il Grischun u en la Bassa. Ina gasetta rumantscha duai offrir ina purschida online attractiva e gratuita. Idealmain vegnan ils cuntegns sin la plattafurma en il web purschids en furma multimediala: sper il text dovri era cuntegns dad audio e video attractivs.
La Pro Svizra Rumantscha propona ch’ina nova gasetta surregiunala rumantscha saja en mauns publics. Quai munta ch’i sto vegnir fundà in nov organ che edescha ina gasetta rumantscha. Quel maina ina redacziun che producescha agens cuntegns. Ultra da quai retira el era cuntegns da l’ANR e da RTR. I dat ina gasetta rumantscha gratuita sin palpiri ed en il web per in e scadin. La gasetta vegn distribuida en tut las vischnancas rumantschas e bilinguas. En pli vegn ella distribuida cun boxas en las staziuns en las citads pli grondas en la Bassa. La gasetta po dentant vinavant vegnir abunada.
L’Agentura da novitads rumantscha porta vinavant ina rolla decisiva. Perquai èsi indispensabel da rinforzar las resursas finanzialas e structuralas da l’ANR per pudair garantir la qualitad schurnalistica giavischabla. Il cussegl da fundaziun da l’ANR sto perquai definir cleramain ses basegns finanzials per far ina dumonda adequata al Chantun ed a la Confederaziun. Vinavant èsi impurtant che l’ANR rinforzia sia collavuraziun cun RTR: oravant tut per la preschientscha en il web e la furmaziun e scolaziun da persunal. L’ANR duai era sclerir ensemen cun la Lia Rumantscha, sche il mandat dubel da ses president dal cussegl da fundaziun è d’avantatg.
Maisa rodunda
En vista a la situaziun alarmanta da la pressa rumantscha ha la suprastanza da la PSR organisà il venderdi passà ina maisa radunda per discutar l’avegnir da la pressa rumantscha. Preschents èn stadas la Lia Rumantscha e represchentantas e represchentants da las differentas medias rumantschas: l’Agentura da novitads rumantscha, La Quotidiana, Posta Ladina, Radiotelevisiun Svizra Rumantscha.
A l’inscunter han ils differents acturs discutà en moda constructiva ed averta ils differents basegns e scenaris da la pressa rumantscha en il futur. Las organisaziuns preschentas èn sa decididas da cuntinuar cun la maisa radunda en in interval periodic. La Lia Rumantscha surprenda l’organisaziun e la coordinaziun da las proximas maisas radundas.
La Pro Svizra Rumantscha propona il suandant proceder sut la direcziun da la Lia Rumantscha:
- La Lia Rumantscha pretenda cifras detagliadas da la Somedia. Ina finanziaziun intermediara supplementara en favur (indirecta) da la Somedia po mo succeder, sche la Somedia dat invista detagliada en la contabilitad. La Lia Rumantscha chatta ina soluziun cun il Chantun, la ANR e la Somedia. Sche l’ANR u in nov organ surpiglia l’entira responsabladad redacziunala sto quel era esser editur da la Quotidiana.
- La Lia Rumantscha tschertga ensemen cun ils represchentants da la maisa radunda ina persuna che surpiglia il post sco manadra u manader da project dad ina nova gasetta rumantscha. En in emprim pass instradescha questa persuna ina retschertga tar las Rumantschas ed ils Rumantschs da tut las vegliadetgnas en tut las regiuns da la Svizra per eruir lur basegns en connex cun ina gasetta rumantscha. Uschia po ella definir il format da la nova gasetta. En in segund pass prepara questa persuna ensemen cun las organisaziuns pertutgadas pass concrets per realisar il project.
- Per l’elavuraziun dad in concept per ina nova gasetta rumantscha duai vegnir involvì in institut da publicistica universitar.
La diversitad linguistica è preziusa
Oz ha il cusseglier dals chantuns Stefan Engler inoltrà ina moziun che pretenda da la confederaziun l’installaziun d’ina cumissiun da linguas. La confederaziun duai rinforzar l’engaschament per la communicaziun ed il barat tranter las cuminanzas linguisticas ed avair ina perspectiva cumplessiva davart las quatter linguas naziunalas cun il sustegn da las organisaziuns linguisticas ed ils chantuns. La moziun è vegnida elavurada cun la Pro Svizra Rumantscha, che ha proponì uschè ina cumissiun en lur “impuls per ina Rumantschia 2020”.
En il rom dal proxim messadi da cultura vegn il Cussegl federal incumbensà da preschentar ina proposta per ina “cumissiun da linguas” extraparlamentara. Il messadi da cultura serva era per la promoziun e la protecziun da linguas, en spezial dal talian e dal rumantsch sin basa da la lescha da linguas. En questa lescha da linguas duai ussa vegnir francà ina cumissiun dal fatg che dat a la confederaziun la pussaivladad da resguardar la savida dad expertas ed experts da la politica da linguas. Uschè ina cumissiun pudess sa fatschentar cun tematicas co las linguas estras en scola, ma era il futur da las linguas minoritaras rumantsch e talian ordvart il territori linguistic da tschep. La suveranitad dals chantuns en la politica da linguas duai vegnir resguardada, ma la confederaziun duai surpigliar sia cumpetenza en la communicaziun ed il barat tranter las cuminanzas linguisticas.
La moziun da cuss. dals chantuns Stefan Engler è da chattar sin la pagina d’internet dal parlament svizzer: moziun.
La Pro Svizra Rumantscha ha preparà in pitschen argumentari per ina cumissiun da linguas en lingua tudestga. La finamira è da preschentar quest document sin tut las linguas naziunalas ed ulteriuras linguas da la Svizra, sco p.ex. il tudestg dals Gualsers, il jenic u il francoprovencal.
Impuls per il svilup
Il glindesdi, 20 da favrer 2017, è il 79avel giubileum ch'il rumantsch è vegnì acceptà sco lingua naziunala en ina votaziun. Quest di da simbolica e reminiscenza nizzegiain nus per publitgar noss impuls per il futur dal rumantsch. Curt avant la radunanza generala da la Pro Svizra Rumantscha (ils 3 da mars 2017) iniziain nus uschia la discussiun, tge ch'è l'organisaziun adattada per la Rumantschia, tge ch'èn ils meds d'infurmaziun che nus duvrain, e co che nus pudain avair ina "debatta rumantscha".
L'entir document da debatta "Rumantschia duamilli e ventg" è accessibel sut impuls.
A medem temp envidain nus tut las persunas ch'èn interessadas da discutar davart il futur dal Rumantsch a nossa radunanza generala che ha lieu venderdi, il 3 da mars 2017 a las 18:15 en la Hofkellerei a Cuira. Suenter las tractandas uffizialas cumenza a las 19:15 in program spezial cun referats e discussiun, nua che la PSR vegn a preschentar tschertas concretisaziuns da quests impuls.
Mintga di rumantsch
La Pro Svizra Rumantscha (PSR) daventa il 2017 gia 25 onns e regala durant ses onn da giubileum abunaments da La Quotidiana a persunas interessadas. Vuls era ti survegnir la gasetta rumantscha gratuitamain en furma stampada/online u mo online e quai per in mez onn? U enconuschas ti ina persuna che avess gugent mintga di ina gasetta en sia chascha da brevs? Lura dà in tgit en la rubrica LQ per in e mintgin.
Preavis: Radunanza generala 2017
La proxima radunanza generala da la Pro Svizra Rumantscha ha lieu ils 3 da mars a las 18:15 a Cuira. La suprastanza planisescha era in program accumpagnant per la radunanza da giubileum. La PSR ha l'onn 2017 numnadamain gia 25 onns!
La restructuraziun da la Lia Rumantscha duai resguardar la realitad
Communicaziun a las medias dals 18 d'october 2016 (reacziun sin las propostas da restructuraziun da la Lia Rumantscha)
Per la radunanza da delegadas e delegads 2016 propona la suprastanza da la Lia Rumantscha d’iniziar ina restructuraziun da ses organs. Quella idea na persvada betg.
Sco consequenza a la dieta «LR19» propona la Lia Rumantscha (LR) trais variantas per ina restructuraziun interna. La Pro Svizra Rumantscha (PSR) – sco uniun betg affiliada a la LR – n’è betg cuntenta cun questa reacziun che para dad esser malponderada. Per l’ina ha quai da far cun l’intenziun sezza, per l’autra è la PSR persvasa ch’igl è necessari che la LR sa fatschentia l’emprim cun la strategia per ils proxims onns e pondereschia pir lura tge structura che serva il meglier a questas finamiras.
Las restructuraziuns preschentadas da la LR na promovan betg ina collavuraziun ed in sentiment d’unitad. Surtut la terza proposta cun l’idea da stritgar la participaziun da las organisaziuns tematicas sco la Giuventetgna Rumantscha (GiuRu), la Societad Retorumantscha (SRR), l'Agentura da Novitads Rumantschas (ANR) u l’Uniun per la Litteratura Rumantscha (ULR) è in svilup sbaglià, gia che quellas uniuns s’engaschan fermamain per il rumantsch en divers secturs. Ins survegn l’impressiun che la suprastanza da la LR haja prendì ina decisiun plitost sperta. Perquai preschenta la PSR ina quarta proposta (da chattar qua: proposta PSR) che cuntegna ils suandants puncts impurtants:
- La suprastanza da la LR vegn augmentada a set sezs.
- La LR integrescha ina cumissiun cun la finamira da controllar las mesiras per la protecziun dal rumantsch.
- La radunanza da delegadas e delegads (RD) percunter vegn redimensiunada ed ha dapli responsabladad strategica envers la suprastanza. La RD sa cumpona vinavant da tut las uniuns affiliadas e quai da maniera che la cumposiziun correspunda a las relaziuns da la populaziun rumantscha actuala.
L’impurtant stuess esser che persunas motivadas ed interessadas per il rumantsch hajan la pussaivladad da pudair decider davart l’avegnir da la lingua e cultura. Cun exluder tschertas uniuns da la RD cuntansch’ins exact il cuntrari. Perquai fa la PSR ina nova proposta sco uniun independenta da la LR e supplitga la LR da preschentar quella a chaschun da la RD.
La proposta da la PSR sco document
La suprastanza da la Pro Svizra Rumantscha: Flurin Bundi, Annetta Zini, Barbla Etter, Jon Bischoff, Clau Dermont e Martin Cantieni
Commentaris
Da cumplots fictivs
Communicaziun a las medias dals 26 da settember 2016 (reacziun a l'artitgel «In postulat – ed ina resoluziun encunter quel» en La Quotdiana)
La Pro Svizra Rumantscha (PSR) è perplexa da la reacziun da la Pro Idioms e da la vieuta da Martin Candinas en connex cun il postulat Semadeni «Allegra, il rumantsch e talian duain viver». Il postulat pretenda curt e bain dal Cussegl federal da preparar in rapport che duai dar pled e fatg davart la promoziun da las linguas minoritaras en il chantun Grischun.
En la motivaziun dal postulat menziuna Silva Semadeni sfidas sco las fusiuns da vischnancas u l’acceptanza difficila dal rumantsch grischun sco puncts nuschaivels per la protecziun dal rumantsch. Ma la Pro Idioms interpretescha questa constataziun – che la dispita davart il rumantsch grischun saja nuschaivla per la pasch linguistica – para sco promoziun zuppada dal rumantsch grischun. Mintgin che legia il postulat sto dentant constatar ch’el na cuntegna nagina formulaziun che pretenda ina promoziun dal rumantsch grischun – ni avertamain ni «a la zuppada».
La resoluziun da la Pro Idioms encunter il postulat che s’engascha per il rumantsch ed il talian fa la parita d’esser ina chaussa da principi. Gia be ils dus pleds «rumantsch grischun» paran da provocar in mecanissem d’opposiziun. Bain vul ella sustegnair tut las «stentas per mantener la pasch linguistica», ma ella fa gist il cuntrari.
A medem temp sa senta Martin Candinas obligà da retrair ses sustegn per il postulat, malgrà ch’el ha sez suttascrit quel. Questa vieuta senza arguments fundads è curiusa e betg vardaivla per in politicher versà.
La Pro Svizra Rumantscha è conscienta ch’il rumantsch dovra ina promoziun effizienta ed è perquai engraziaivla a Silva Semadeni per ses postulat e ses engaschi a favur da las linguas minoritaras a Berna. La PSR appellescha a tut las Rumantschas e tut ils Rumantschs da salvar il saun giudizi e da sustegnair las stentas per la protecziun e la promoziun dal rumantsch.
La suprastanza da la Pro Svizra Rumantscha: Flurin Bundi, Annetta Zini, Clau Dermont, Jon Bischoff, Barbla Etter, Martin Cantieni
Commentaris
Commentari da Lutz |
Sch'ins vul las vuschs, san ins buca star da plaid. U vegnir elegius ni recliadad!


text:
Il Bus alpin da Sur sin l’Alp Flex cursescha quest onn per la dieschavla giada. En questa stagiun da giubileum cursescha il bus mintga fin d’emna dal zercladur cun mintgamai tschintg curs per di. Karin Hersche, suprastanta da la vischnanca da Surses è responsabla per il sectur da turissem di: «Cun quest schlargiament da la purschida reagin nus sin in giavisch ch’è adina puspè vegni menziunà, cun cumenzar pli baud la stagiun vulain nus dar la pussaivladad da giudair la primavaira era a persunas che n’èn betg uschè bain a pe, senza esser obligadas da vegnir cun l’auto». A partir dals dus da zercladur enfin ils 26 d’avust cursescha il Bus alpin sin l’Alp Flex mintga di, e davent da l’emprim da settember fin ils 21 d’october las fins d’emna. Il bus sin l’Alp Flex vegn nizzegià mintg’onn da radund 3000 persunas.
Grischun Central Alp Flex: Bus alpin cursescha pli baud che planisà
A partir da sonda proxima cursescha il Bus alpin tranter Sur e l’alp Flex durant las fins d’emna. Quai è in mais avant che la stagiun uffiziala cumenza. La vischnanca da Surses reageschia uschia sin la dumonda pli gronda durant la primavaira, scriva il Bus alpin en ina communicaziun.


text:
Cun l’intent dad ina publicaziun scientifica ha il perscrutader da paraulas Leza Uffer rimnà en il Grischun var 400 paraulas. El dilucidescha tratgs caracteristics da las paraulas grischunas en cumparegliaziun cun quellas registradas utrò en Svizra. Las paraulas da la Svizra latina mussan las pli grondas concordanzas. Duas registraziuns veglias fatgas a Vignogn e Domat valan sco exempels.
Participants: Leza Uffer, Benedetg Derungs, Marti Fetz, Anna-Maria Truog
Redacziun: Clemens Pally
Il patnal 5-11-1972
Numer d’archiv: 6028


text:
La patruna dals miniers e dals construiders da tunnels
Sin numerus plazzals da tunnel en tut il mund vala sontga Barbara sco la patruna dals miniers e protectura cunter disgrazias en la galaria. Ella è ina figura feminina cristian tempriva dal temp roman che ha subì il martiri per sia persvasiun. Mintgamai ils 4 da december sa regordan dad ella miniers, però era artigliarists, geologs, maisters siglientaders e bleras autras gruppas professiunalas.
La legenda
I dat numerusas versiuns da la legenda da sontga Barbara. La legenda da la sontga che deriva da la Legenda aurea (1250) vala sco la pli renumada e la pli derasada: Barbara è ina dunna giuvna che viva la fin dal 3. tschientaner a Nikomedia. Ses bab pajaun Dioskorus la vul proteger da tut ils contacts cun il mund, betg il davos per refusar ad ella las influenzas dal Cristianissem. Durant sia absenza serra el perquai mintgamai en Barbara en ina tur. Barbara chatta però tuttina la via a la cardientscha cristiana e sa lascha battegiar clandestinamain. Cura ch'ella palaisa quai in di a ses bab, tira quel plain gritta la spada per la mazzar. Barbara, profundada en uraziun, vegn però traguttida d'in crap che sa sfenda e messa sin in culm. Ses bab la chatta tuttina e la torturescha per scungirar la cardientscha cristiana da ses spiert. Barbara resta però stataivla, malgrà ils pli grevs maltractaments. En praschun cumpara ad ella quella notg Cristus che guarescha sias plajas. L'auter di, ils 4 da december, mazza ses bab ella. Per chasti vegn quel sturnì anc quel di dal chametg.
Patruna dals construiders da tunnels
Perquai che Barbara è vegnida protegida tenor la legenda d'in crap ch'è s'avert e l'ha zuppà, han ils miniers elegì ella sco lur patruna. Ins ha perquai endrizzà en bleras minieras reliquiaris sut terra che mussan la sontga Barbara. In reliquiari da sontga Barbara è era plazzà al portal dal tunnel a Preda e duai dar curaschi e segirtad als lavurers che entran en il tunnel.


text:
La squadra dals Dis da litteratura a Domat ha contactà il student da politologia e rumantsch e ditg, ch’els hajan survegnì ils dretgs per sincronisar «Asterix en l’America». Sa chapescha che Michel Decurtins ha acceptà la lavur.
Las sfidas
Ma ils problems n'hajan betg laschà spetgar ditg sin els. Ina da las grondas sfidas saja stada da dumbrar las silbas e mirar, tge pled che giaja a prà cun l’istorgia ma era cun il maletg.
In auter problem saja stà, ch’i na dat betg in'industria da sincronisaziun rumantscha. Damai ch’i na dat betg acturs per sincronisar per rumantsch, nagins studios, nagins schemas co translatar tge pled ed uschia vinavant, hajan Michel Decurtins e ses team stuì inventar la sincronisaziun rumantscha. Perquai ch'i na dat betg tals «tools» per sincronisar per Rumantsch sco en autras linguas.
Ils acturs
Per la tschertga d’acturs ha l’um da Trun en Surselva gì sia atgna strategia – l'uschenumnà «typecasting».
Ins prenda quels acturs ch’èn en realitad schon bunamain las figuras sco en il film.
La finala han dus Sursilvans dà lur vuschs a las duas persunas principalas en il film. Beat Hosang ha dà sia vusch ad Asterix e Manuel Reichenbach ad Obelix. Daco quai? Cliccai sin l’audio!
Tranter strappatschus e legherischem
Cura che Michel Decurtins è s'annunzià tar Beat Hosang per surpigliar la vusch dad Asterix, ha el immediat ditg gea.
Ina giada empruvar insatge nov e vesair il mund tar ils Romans ed ils Gals – quai ha plaschì a mai.
Dentant sto Beat Hosang conceder che la sincronisaziun haja dà bler lavur ed i saja stà fitg intensiv. Ma els hajan era ris bler durant sincronisar. I saja stà strapatschus ma era legherischem.
Ils resuns e surtut las regurdientschas positivas èn en mintga cas restadas. E Michel Decurtins di ch'el faschess immediat anc ina giada uschia in project. Dentant, survegnir ils dretgs per in tal film è in crap da stgarpitsch.
RR actualitad 07:00


text:
Sco animals vegnan designadas creatiras cun nuschegl da la cella (eucariots) che na gudognan lur energia per il metabolissem betg sco las
‹Animals› n’è entaifer la sistematica biologica nagina unitad filogenetica. Per ordinari vegn designada entaifer la taxonomia cun ‹reginavel dals animals› la gruppa dals animals da bleras cellas (metazoa). Malgrà las grondas differenzas tranter vertebrats, insects, stailas da mar, medusas e tut ils auters animals da bleras cellas, furman quels tenor il stadi d’enconuschientscha odiern effectivamain ina gruppa sistematica unitara cun in perdavant communabel. Il term ‹metazoa› è oriundamain vegnì stgaffì sco cuntrast tar ils protozoa, ils animals d’ina cella. Sco ch’ins sa oz, furman quests ultims però nagina gruppa unitara entaifer l’
Ord vista da la biologia sa tracti er tar l’uman d’in animal. En il diever da la lingua betg biologic, tranter auter er en il context giuridic, vegn però per ordinari manegià cun ‹animals› ils ‹animals cun excepziun da l’uman›.


text:
La situaziun finanziala saja stada fitg nauscha, di Blumenthal. Mo grazia al sustegn dals commembers da la Corporaziun Ucliva (cun donaziuns da 75’400 francs e cun signar scrits da participaziun per 48’600 francs) hajan els pudì manar vinavant l’hotel. Per meglierar la situaziun finanziala han ins era decidì da laschar a tschains intginas chombras da l’hotel (durant 30 dis ad onn per 5 fin 10 onns).
Concept, co meglierar la situaziun finanziala
Vitiers vegn l’agid da la Banca Chantunala Grischuna e da la societad per credits dad hotel. Ellas desistan durant in onn da las amortisaziuns. Mo persuenter pretendan ellas che la corporaziun preschentia in concept, co ch'ins veglia meglierar la situaziun finanziala. Era il post da revisiun fa attent a la situaziun da liquiditad critica.
Remplazzar il stgaudament
Dentant dovra la corporaziun daners per remplazzar il stgaudament ch'è vegnì installà il 1996. Tenor ina proposta duessi dar in stgaudament cun pellets, e quel custass 300’000 francs.
Curs, seminaris ed occurenzas da cultura
In aspect positiv è dentant ch'i è reussì da manar l'hotel dapi la reavertura il zercladur 2017. Sco la directura Ursula Wilhelm ha ditg envers RTR veglia ella era posiziunar l’hotel sco lieu che porscha curs, seminaris ed arranschaments da cultura cun litteratura, musica ed art. Per promover questa idea han ins fundà il favrer passà l’uniun «Cultura Vuorz/Waltensburg».
RR novitads 11:00


text:
Il glindesdi saira n'han ils represchentants da las trais partidas CDU, CSU e SPD betg pudì terminar ils discurs da coaliziun, ed han uschia concludì da contractar il mardi vinavant. La veglia da sa cunvegnir saja però qua. Quai ha ditg il secretari general da la SPD, Lars Klingbeil. Il mardi vegnia ad esser il di decisiv per vegnir a fin cun ils discurs.
Anc adina da discutar dattan las finanzas, il dretg da lavur, la politica da l'exteriur e la politica da sanadad. Co reparter ils ministeris na saja er anc betg vegnì discurrì.
RR novitads 06:00


text:
Articles
La visita a ouna malada
- Last Updated on 15 November 2013
- Hits: 2183
alla vigilia de Natall
l’è andà a trouvàà oun malàà.
Alla sira quand l’è vougnùù càà
in tant che l’era drè mangiàà
a piang la s’e moutu drè a fàà.
La sua mamma preoccupàà counta sùù
oun pou cos’è che ghe stàà.
Con i lacrin all’inverosimil
la faccia touta bagnàà
oun fil da vouss ghe vougnuu fòò
la solitudine e la povertàà
in stòò paes la gh’è anc’amoo.
Ouna dona de 90 an in soul lecc
con i brasch che se vedeva i oss
l’era li in ouna cà vegia de per lee,
quand l’ha vist chi tousanett
che la visita in andàà
i bon fest auguragg
dal lecc la se tirà sou
e giouliva e beata
gh’è parùù de tournàà in drè
30 an della sua vita...
Maurin Moretti


text:
Staufen im Breisgau
Staufen im Breisgau l'è 'na citadìna todèsca del stat federàl (Bundesland) del Baden-Württemberg, distrèt (Regierungsbezirk) de Fribùrgo. La fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Breisgau-Hochschwarzwald. El teretóre aministràt de la cità l'è de 23.26 km² e 'ndel Dic 2017 el gh'ìa 'na popolasiù de 8 243 abitàncc.
El cümü de Staufen im Breisgau el se tróa de le bànde de la Forèsta Négra, a 'na altèsa de 284 méter sura 'l leèl del mar.
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oter progècc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
da sur Marcel Köhle
Egl evangeli da questa dumengia vegnan dus eveniments ord la veta da Jesus raquintai per illustrar la (vera) capientscha dil sabat.
Ell’emprema historia vegn rapportau dall’observaziun dils farisès che han viu co ils giuvnals han entschiet a sdrappar spigias. Ina caussa che s’udess buca per in Gediu che viva conform la lescha! – Mo Jesus intervegn ch’il retg David seigi da sias uras era buca setenius vid la lescha dil sabat. En quei disput less Jesus muossar, ch’il sabat seigi fatgs pil carstgaun e buca il carstgaun pil sabat.
Quella pretensiun da Jesus vegn concretisada el secund raquent, nua ch’el medeghescha in um schirau ella sinagoga e quei il di dil sabat. Per ils farisès ina gronda provocaziun! – Mo cun quella medegaziun muossa Jesus la vera muntada dil sabat sco di da salit, spindrament e salvament. Aschia s’empunescha Jesus vid la tradiziun originala dalla sanctificaziun dil sabat: il sabat duei regurdar vid il salvament ord la sclavaria dall’Egipta e muossar aschia che Diu less il spindrament dil carstgaun.
Mc 2,23–3,6
23Igl ei capitau ch’el ei ius in sabat tras ils ers, e mond per via han ses giuvnals entschiet a sdrappar spigias. 24Ed ils farisès han detg ad el: Mira! Pertgei fan els il sabat da quei ch’ei buca lubiu? 25El ha rispundiu: Veis mai legiu, tgei che David ha fatg, cura ch’el fuva ellas stretgas e veva fom, el e ses cumpogns? 26Co el ei entraus ella casa da Diu, dil temps dil premsacerdot Ebjatar, ed ha magliau ils pauns da presentaziun che negin astga magliar dano ils sacerdots, e co el ha era dau a ses cumpogns?
27Ed el ha detg ad els: II sabat ei fatgs pil carstgaun e buc il carstgaun pil sabat. 28Aschia ei il Fegl dil carstgaun patrun era dil sabat.
1Puspei eis el ius en ina sinagoga, e leu fuva in um cun in maun schirau. 2Ed ei tenevan mirau, schebein el medegheschi quel il sabat, per saver tgisar el. 3El ha detg agl um che veva il maun schirau: Neu cheu enamiez! 4Lu ha el detg ad els: Eis ei lubiu il sabat da far dil bien ni da far dil mal, da salvar ina veta ni da metter a frusta ella? Mo els han cuschiu. 5Lu ha el mirau cun gretta sin els entuorn ed entuorn, cuntristaus pervia da lur direzia da cor, ed ha detg agl um: Stenda ora il maun! EI ha stendiu quel, e siu maun ei staus medegaus. 6Cheu ein ils farisès i giuado ed han immediat teniu cusseida ensemen culs herodians encunter el, co metter a frusta el.


text:
Da las famiglias dumandadas vivan actualmain 37% en in'atgna chasa u en in'atgna abitaziun. Bunamain 73% dals locataris svizzers èn da principi interessads da cumprar ils proxims 10 onns in'atgna chasa u abitaziun, quai mussa in studi da Swiss Life.
Ils ulteriurs locataris èn u sa decidids conscientamain da restar locatari u ch’els han dà si il siemi d’ina atgna chasa, perquai ch'i saja memia char per els. Per la gronda maioritad èsi decisiv ch’i custia pli pauc da viver en in'atgna chasa che da viver a tschains.
Libertad sco motiv per atgna chasa u abitaziun
Sper la grondezza ed ils custs èsi decisiv per Svizras e Svizzers ch'il lieu da l'atgna chasa u abitaziun è ruassaivel e datiers da la natira. Motiv per acquistar proprietad è libertad sco er naginas prescripziuns da locaturs.
RR novitads 09:00


text:
Gurgunzöla (furmai)
El gurgunzöla (in lombard uriental anca: strachitù) l'è un furmài fai dal lat intrégh de vaca, uriginàri d’la pruìncia de Milàn.
Le so zone de prudüsión storìche i en le pruìnce de Milàn, Cum, Pavìa e Nuàra. Quést'ültima l'è diventàda ind el ültim sécul el principàl prudutùr. El furmài l’è nasüd ala fin dal X sécul ind la umònima cità arént a Milàn. El gurgunzöla l'è vüna di variànt dal strachìn: el num uriginàl l'è Strachìn de Gurgunzöla.
Gurgunzöla l'era n'impurtànta tapa de ripòz d'le vache de ritùrn dall'apég estìu. El strachìn de Milàn l'è el Quartiröl, ménter quel de Talég l'è el Talég.
El gurgunzöla l'è un furmài a pasta crüda de culùr biànch pàia, cun venadüre vérd che dipéndun dal prucès de erburinadüra, cun la furmasión d'le müfe (Penicillium glaucum).
Incö el furmài l'è ricunusüd dala Cumünità Européa e registràd néla lista di prudùt DOP cun Reg. Cee n° 1107/96.
La furma, dal pez de 12 chilo circa, la gh’ha sü tüte le face el marchi de urìgin e la végn cuèrta da föi de alümìni che i gh’han stampàd el cuntraségn caraterìstich d'la denuminasión prutegìda "Gorgonzola".
Cuntegnüü
Zone de prudusión[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Incö el gurgunzöla l'è fai in dü región dal nord Itàlia, e püsè precizamént ind'le pruìnce de Berghem, Brésa, Bièla, Cum, Cremùna, Cüni, Lech, Lod, Milàn, Nuàra, Pavìa, Varéz, Verbània, Vercèi e in qual cumün d'la pruìncia de Lisàndria.
Tipulugìe[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ghe n’è de dü principài laurasión:
- Duls, che’l se prezénta cremùz e morbid cun savùr legermént picànt.
- Picànt, cun un savùr püsè decìz e fort e cun la pasta püsè düra ma friàbil.
Laurasión[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’è fai cun lat pasturizàd che’l végn dai stal vizìne ala zona de urìgin cun la giùnta de fermént de lat e müfe selesiunàde che ghe dan le venadüre tìpiche. El prucès de pasturizasión l'è fai par fa calà el nümor de batér e’l végn fai a 'na temperadüra de 72° Celsius par 22 scund.
La stagiunadüra la düra almén 2 méz par quél duls e püsè de 3 méz par quél picànt.
Cüzìna[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
In cüzìna el va 'cumpagnàd cun del vin rus, rubüst e curpùz, ma el pöd anca es abinàd cun un vin morbid biànch o ruzàd. Il picànt el va bén anca cun un vin da desèrt o licurùz cume el Marsàla vérgin o’l Porto.
'Na clàsica asuciasión, cunsümàda specialmént ind la pruìncia de Berghem, l'è pulénta e gurgunzöla.
Par cunservàl, l'è abastànsa levà la crusta e incartà la féta in föi de alümìni da mét ind el frigo. Par punservà grand quantità, el va taiàd a féte e incartàd sémpor in föi de alümìni par és cungelàd e scungelàd di volta in volta, quànd necesàri. El furmài scungelàd el va cunsümàd in poch témp.
Valùr de nütrisión (médi par 100 gram)[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Energìa 330 Kcal/KJ 1375
- Pruteìn 19 gram
- Gras 26 gram
- Fosfor 360 gram
- Calcio 420 gram
- Vitamìn A, B1, B2, B6, B12, Pp.


text:
Dairagh
Dairagh ò anca Dairaa (in del dialett del sit [da'jɑ:gu]; italian: Dairago) l'è on comun de la Provincia de Milan con 6 331 abitant, al confin con la Provincia de Vares (Busti Grand).
Stòria[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
I primm abitant del loeugh hinn staa i popolazion ligur de origin pre-indoeuropea, seguii poeu di Celta: a quell period chì se fà derivà el topònim -agh, che l'indicava i poppietà de terra. Dòpo el domini roman, Dairagh l'ha conossuu on period noeuv de splendor in del Medioev Bass, quand che l'è stada sede de ona piev milanesa e vun di capploeugh stòrich del Contad de Burgaria, voeuna di contee che la divideven la marca de Lombardia duranta i dominazion di Longobard, Franch e del Sacro Roman Imperi Germanich.
El document scritt pussee antich conservaa l'è ona pergamena del Medioev Alt, de l'ann 922, in de la qual l'è nominaa Domenegh, arcipret de la gesa de San Genesi in Dayrago, che l'è stada reggiuda in seguit de on prevòst e la gh'ha avuu on'importanza granda in camp religios e social: el Liber Notitiae Sanctorum Mediolani del Goffred de Busser (1280) el dis che sòtta la giurisdizion de la Piev de Dairagh gh'era ben 46 ges.
Duranta tutt el Medioev el paes l'ha conossuu minga svilupp urbanistich ò demografich, tanto che in del Settcent el cuntava manch de 500 e l'è vegnuu vun di center minor de la soa piev medemma. Isolaa in la campagna, reggiuu de on'economia prevalentement agricola fina al segond dòpoguerra, Dairagh l'ha gh'ha avuu on degrad progressiv, con la conseguenza de la perdida de l'indipendenza comunal (1868-1957), taccaa ad Arconaa: adess la fa part del decanaa de Castan Primm.
Ligamm de foeura[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Evoluzion demografega[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer di abitant del comun de Dairago l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
Main Content
Fluriziun
Schildertext "Fluriziun"
Qua crescha in prà da flurs natiral. Hajas pazienza, sche Vus na vesais anc naginas flurs che flureschan e nagins splers che sgulatschan. I dura blers onns fin ch’in prà è plain flurs da tuttas colurs. Natira na pon ins betg producir.
Paja ecologica
Schildertext "Paja ecologica"
Fin oz segavan ils purs lur prads trais fin tschintg giadas per stad. In prà da flurs n’engraschan els betg pli ed al segan anc ina fin trais giadas. Quai è bun per la natira e per nus tuts, e perquai remunerescha la Confedera-ziun ils purs persuenter.
In auter pensar
Schildertext "In auter pensar"
Las famiglias da purs vulan producir vivondas. L’ultim temp s’obligan però adina dapli purs da reducir volun-tariamain la producziun sin singuls prads e da dar ina schanza a las flurs da prà.


text:
Mary Peer Murphy è oriunda da Thomasville (North Carolina), Stadis Unids da l’America. Dal 1984 es ella partida per la Svizra e ha maridà a Tönet Peer da Ftan. Ensemen han els las figlias Annamaria, 29 onns e Daniela, 26 onns che vivan oz a Turitg e Friburg. Mary Peer Murphy giauda il temp liber cun viagiar, viandar cun il chaun e far Nordic Walking. L’oriunda americana es fitg sportiva e passenta bler temp en il center da fitness. Ensemen cun ina buna amia maina Mary Peer Murphy dapi 15 onns in pitschen affar da nettegiar in Engiadina.
Suvlaki, Gyros e Capretta Spezialitads dals Stadis Unids da l'America
Mary Peer Murphy preschenta tschintg recepts da sia patria North Carolina.


text:
Aiuto:ISTRUZIONIBASE/Argistrères
Artéccol in dialètt mudnés
Istruziòun - Argistrères
Argistrères al n'è mia obligatòri, mo al sarèv méi!
Tót quant i pólen dèr na man e scréver inséma ala Vichipèdia, argistrê o ménga argistrê. In tót i mòd agh in di vantàg' ad argistrères:
- La pusibilitê 'd fèr pàgini nóvi
- Èser argistrê at dà un quelch potér in pió, ad esèimpi te pô impostèr al tô preferèinzi da druvadòr e te gh'è di strumèint in pió per cambièr al pàgini. Un strumèint còmed per esèimpi l'è la lésta di lavór ch'te tin a drê (ciamèda al còsi ch'a guèrd), ch'al fà dvintèr pió fàcil vèder i cambiamèint al pàgini ch't'i interàssen: te gh'è sól da schisèr al butòun osservati speciali in èlt a drétta. Un èter l'è la posibilitê ed móver o cambièr nòm a na pàgina (an móver mia óna pàgina copiànd e inculànd perchè acsè as pèrd la stòria dla pàgina. Piotòst dmanda in dal Bar per l'aiut d'un druvadór argistrê.)
- Un druvadór brisa argistrê l'è arcgnussû dal sô inderéss IP, druvê cóm póblich identificadór quand i fan di cambiamèint (e quand i fìrmen in dla pàgina ed discusiòun). Al tô inderéss IP al prèvv gnir druvê per catèr dal i informasiòun só d'tè, acsè dòunca argistrères al fà cràsser la tô privacy perchè al fà in mòd ch'i èter druvadór in pólen ménga vèder al tô inderéss IP. Incòra, vést ch'l'inderéss IP al cambia sovèint, i druvadór mia argistrê i prénn catèr pió dificultê ad avér al rispèt e la colaboraziòun di èter druvadór, perchè l'è mia facil capìr subét s'i vólen dèr na man o fèr dal casèin. Al n'è nianch fàcil purtèr avànt di discusiòun cun sti chè, in quant vést ch'in mia argistrê in gh'àn mia óna pàgina ed discussiòun. Per sti motìv chè, dimòndi Vichipediàn i pèinsen che un druvadór argistrê al daga ón'atensiòun pió granda ai pròpri cambiamèint, e la posibilitê ed ciacarèr ségh. Quest al vól anch dir chi i contribùd d'un utèint argistrê a i artécol e al discusiòuni i gh'àn pió pés di qui dla ginta mia argistrèda.
- Agh in di pàgini ch'i pólen èser cambièdi sól da druvadór ch'i én bèle argistrê. Dòunca, al i pól cambièr sól un druvadór argistrê da almanch quàter dè e che l'abia fat almanch dés cambiamèint, ma un dravór mia argistrê al n'i pól brisa cambièr, nianch s'al à fat dés-méla cambiamèint.
- Sól i druvadór argistrê i gh'àn al perméss ed dvintèr aminestradór (gnussû anch cóm sysops).
Quant at argéstret, an scurdèret mia la tô password o al tô nòm da druvadór! S'a gh'èt paura ed sminghèrla, almanch arcòrdet ed mètter al tô inderéss ed pòsta eletrònica, durànt la registrasiòun, acsè se per sbali t'la sî sminghèda, la 't vin mandèda óna nóva via pòsta eletrònica.
Cóm argistrères
Per argistrères, schésa al butòun chè dedsóver o al ligamèint só a drétta Entra/Registrati ch'tè pô catèr in tót al pàgini.
Tè 'n sarê mia bòun ed cambièr (facilmèint) al tô nòm da druvadór 'na vòlta ch'tè l'è tòt, dòunca fê atenziòun!
N.B.: Tót i nòm ch'i gh'àn dèinter dal parolàzi, dal madòni o in tót i mòd i prènn ufènder quelchidùn i gnaràn blochê e scanzlê.


text:
UNESCO
L’UNESCO (a s lèś /juːˈnɛskoʊ/ in inglés) 'l è n'urganiśasiòṅ mundiàla misa in pē al 16 ad Nuvémbar dal 1945 ch'la s fà càr'g ad tgnir a drē a 'l patrimòni culturàł dal mónd ch'a gh'è bèla e a purtàr avànti l'educasiòṅ, al siénsi e la cultùra. Al léngui ch'i dróan uficialmènt i èṅ 'l Ingléś, al Cinéś, al Francéś, 'l Àrab, al Spagnōl e 'l Rus.
'L è 'l acrònim 'd United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization ch'a vōl dir Urganiśasiòṅ di Paéś Unî par l'Educasiòṅ, la Siénsa e la Cultùra.
I èṅ mémbar dl'UNESCO (a 'l Utóbar dal 2011) 194 paéś più 7 mémbar śuntâ. Al sò quartēr generàl al s cata a Parì e al gh'à anc ssanta ufìsi regiunài stramnâ par tut al mónd.
Òṅ di còmpit dl'UNESCO 'l è quél ad tiràr śò na lista di patrimòni mundiài dal gèn'r umàṅ cuma l'è la Piàsa Granda ad Mòdna in dua a gh'è la Ghirlandèina o Frara cuma sità d'l Arnasamènt.
Da 'l Nuvémbar dal 2017 la sò presidènta l'è la francéśa Audrey Azoulay ch'l'à tòlt al pòst dla bùlgara Irina Bokova.
L'UNESCO l'à patî da spés di daspèt da part di Stat Unî (e anc dal Régn Unî) parchè i pinsàvan ch'la fus 'n òrgan in dal maṅ di cumunìsta e di paéś dal tèrs mónd, druâ par tiràr-'g adòs dal dascrédit. Gl'Americàṅ i s èṅ acsè tirâ via in dal 1984 par pò turnàr in dal 2003. Quànd pò al 31 'd Utóbar dal 2011 l'UNESCO l'à 'rcgnusû fra i sò mémbar anc la Palestìna, chi lōr, insém a Iśraēl, i aṅ tacâ a tgnir férum bèsi e finansiamènt.


text:
Monday, February 19, 2018 Health
Progentra Pills In Pakistan
Progentra Pills Price In Pakistan: 4500/- PKR
آرڈر کرنے اور مزید تفصیل کے لئے مندرجہ ذیل نمبروں پر کال کریں
0300-3147666 – 0311-3147666
Progentra in Abbottabad, Progentra in Ahmadpur East, Progentra in Alipur, Progentra in Arifwala, Progentra in Attock, Progentra in Azad Kashmir, Progentra in Badin, Progentra in Bagh, Progentra in Bahawalnagar, Progentra in Bahawalpur, Progentra in Bannu, Progentra in Basirpur, Progentra in Batkhela, Progentra in Battagram, Progentra in Bhakkar, Progentra in Bhalwal, Progentra in Bhawana, Progentra in Bhera, Progentra in Bhimber, Progentra in Burewala, Progentra in Chakdara, Progentra in Chakwal, Progentra in Chaman, Progentra in Charsadda, Progentra in Chichawatni, Progentra in Chiniot, Progentra in Chishtian, Progentra in Chitral, Progentra in Chowk Azam, Progentra in Chunian, Progentra in Dadu, Progentra in Dadyal, Progentra in Daharanwala, Progentra in Dargai, Progentra in Daska, Progentra in Depalpur, Progentra in Dera Allahyar, Progentra in Dera Ghazi Khan, Progentra in Dera Ismail Khan, Progentra in Dera Murad Jamali, Progentra in Dijkot, Progentra in Dina, Progentra in Dinga, Progentra in Faisalabad, Progentra in Farooqabad, Progentra in Fateh Jang, Progentra in Fort Abbas, Progentra in Gaggoo Mandi, Progentra in Ghakhar Mandi, Progentra in Ghotki, Progentra in Gojra, Progentra in Gujar Khan, Progentra in Gujranwala, Progentra in Gujrat, Progentra in Gwadar, Progentra in Hafizabad, Progentra in Hangu, Progentra in Harappa, Progentra in Haripur, Progentra in Haroonabad, Progentra in Hasilpur, Progentra in Hassan Abdal, Progentra in Hattar, Progentra in Haveli Lakha, Progentra in Hyderabad, Progentra in Islamabad, Progentra in Jacobabad, Progentra in Jahanian Mandi, Progentra in Jalalpur Jattan, Progentra in Jalalpur Pirwala, Progentra in Jampur, Progentra in Jamshoro, Progentra in Jaranwala, Progentra in Jatoi, Progentra in Jauharabad, Progentra in Jhang, Progentra in Jhelum, Progentra in Kabirwala, Progentra in Kalabagh, Progentra in Kalat, Progentra in Kallar Kahar, Progentra in Kamalia, Progentra in Kamoke, Progentra in Kamra, Progentra in Kandhkot, Progentra in Karachi, Progentra in Karak, Progentra in Karor Lal Esan, Progentra in Kashmore, Progentra in Kasur, Progentra in Khairpur, Progentra in Khairpur Tamewali, Progentra in Khanewal, Progentra in Khanpur, Progentra in Khanqah Dogran, Progentra in Kharian, Progentra in Khichi Wala, Progentra in Khushab, Progentra in Khuzdar, Progentra in Kohat, Progentra in Kot Adu, Progentra in Kot Sultan, Progentra in Kotli, Progentra in Lahore, Progentra in Lakki Marwat, Progentra in Lalamusa, Progentra in Larkana, Progentra in Latamber, Progentra in Layyah, Progentra in Liaquatpur, Progentra in Lodhran, Progentra in Loralai, Progentra in Lower Dir, Progentra in Mailsi, Progentra in Malakand, Progentra in Malakwal, Progentra in Mandi Bahauddin, Progentra in Mandi Yazman, Progentra in Mansehra, Progentra in Mardan, Progentra in Mastung, Progentra in Matiari, Progentra in Mian Channu, Progentra in Mianwali, Progentra in Minchanabad, Progentra in Mingora, Progentra in Mirpur, Progentra in Mirpur Khas, Progentra in Moro, Progentra in Multan, Progentra in Muridke, Progentra in Murree, Progentra in Muslim Bagh, Progentra in Muzaffarabad, Progentra in Muzaffargarh, Progentra in Nankana Sahib, Progentra in Narowal, Progentra in Naushahro Feroze, Progentra in Nawabshah, Progentra in Nooriabad, Progentra in Nowshera, Progentra in Nowshera Virkan, Progentra in Nushki, Progentra in Okara, Progentra in Okara Cantt, Progentra in Pabbi, Progentra in Pakistan, Progentra in Pakpattan, Progentra in Panjgur, Progentra in Pasrur, Progentra in Pattoki, Progentra in Peshawar, Progentra in Phalia, Progentra in Pind Dadan Khan, Progentra in Pindi Bhattian, Progentra in Pindigheb, Progentra in Piplan, Progentra in Pir Mahal, Progentra in Qila Saifullah, Progentra in Quetta, Progentra in Rahim Yar Khan, Progentra in Raiwind, Progentra in Rajanpur, Progentra in Ranipur, Progentra in Rawalakot, Progentra in Rawalpindi, Progentra in Rohri, Progentra in Sadiqabad, Progentra in Safdarabad, Progentra in Sahiwal, Progentra in Sambrial, Progentra in Samundri, Progentra in Sarai Alamgir, Progentra in Sargodha, Progentra in Shahkot, Progentra in Shakargarh, Progentra in Sheikhupura, Progentra in Shujaabad, Progentra in Sialkot, Progentra in Sibi, Progentra in Sukkur, Progentra in Swabi, Progentra in Swat, Progentra in Talagang, Progentra in Tando Adam, Progentra in Tando Allahyar, Progentra in Taunsa Sharif, Progentra in Taxila, Progentra in Tharparkar, Progentra in Thatta, Progentra in Timergara, Progentra in Toba Tek Singh, Progentra in Tordher, Progentra in Turbat, Progentra in Uch Sharif, Progentra in Umerkot, Progentra in Usta Mohammad, Progentra in Vehari, Progentra in Wah Cantt, Progentra in Wazirabad, Progentra in Zahir Pir, Progentra in Zohb, Upper Dir


text:
L’presidënt dla Cassa Alfons Pezzei y l’diretur Obwegs Hubert à podü saludè 53 partezipan? che à tut pert al iade. Pian ia da duman dala Val Badia un le bus esun jüs cina a Portegrandi dlungia Aunejia. Da dailò ésun jüs inant cun la barca jö por l’Sile por jì a vijitè l’isola de “Torcello”. La laguna de Aunejia udüda dala barca à dër plajü. En fenomen natural delicat dles eghes y dl’ambiënt, ulach l’respet dla natüra à en gran valur. Deboriada esun spò jüs a vijitè l’isola de Torcello. L’ambiënt unich dl isola tira adarlerch trö? vijitadus che rüva da Aunejia cà cun la bara a vijitè l’isola. La dlijia ê bela infornida por na noza. Dedô esun jüs inant cun la barca sön l’Isola de “Burano”. En paesaje unich, i corusc dles ciases che dà vita y se spidlëia tla laguna tira ince chilò adarlerch tröpa jëna a vijitè la bela isola. Prò la “Trattoria da Romano” él stè por dü? na bona marëna de pësc.
Söl prüm domisdè esun spò jüs inant cun la barca söl “Isola dl Deserto” dedicada a San Francësc. L’cunvënt y la dlijia aministrà dai sis patri de San Francësch che vir sön l’isola, è en patrimone unich, che inviëia a se tignì sö y periè tles beles capeles dl cunvënt.
Dô chësta vijita esun indô jüs cun la barca fora tla Laguna y ite sö por l’Sile passan ciamò en iade dlungia les beles isoles ia. Ince söl têrt domisdè à l’paesaje unich dla Laguna y l’florî dl sorëdl lascè te dü? i partezipan? de beliscimes impresciuns. Cun le bus esun spò gnüs de revers a ciasa tla Val Badia.


text:
Lavurs
Tecnologs e tecnologas da vin produceschan vin or d’ivas alvas e blauas. Els èn responsabels davent da la furniziun da las ivas enfin la commerzialisaziun dals vins e da lur products.
L’emprim controlleschan tecnologs da vin las ivas furnidas. Suenter vegnan allontanads ils monis da la rasina cun maschinas da sgranellar e smatgadas las ivas. La maschaida or da suc, pulpa da fritg, pels da l’iva e sems numnan ins maischa. Tar la producziun da vin alv vegn ella pressegiada directamain. Suenter emplainan ils tecnologs da vin il most en butschins u tancs, là ha lieu la fermentaziun alcoholica. Percunter tar la producziun da vin cotschen vegn l’entira maischa fermentada e suenter pressegiada. Uschia pon ils colurants ed ils tannins necessaris per il vin cotschen vegnir statgads da las pels da l’iva.
Per la fermentaziun dovran tecnologs e tecnologas da vin levons spezials. Durant il process da fermentaziun controlleschan els la temperatura ed il cuntegn da zutger. Durant la proxima fasa da la tgira da vin surveglian els cun il microscop e cun metodas chemicas la fasa da decumposiziun biologica d’acid. La tgira da vin dura plirs mais. Ils spezialists degusteschan il vin, per valitar il svilup cun ils egls, cun il nas e cun la bucca. Els decidan cura e co ch’in vin vegn deponì e tgirà vinavant.
La producziun da vin succeda individualmain. Per mintga sort, mintg’annada e per mintga tip da vin defineschan tecnologs da vin ina strategia. Avant l’embuttigliada emprovan els ils vins.
Tecnologs e tecnologas da vin nizzegian per la fermentaziun e la tgira da vins maschinas ed indrizs che vegnan savens dirigids da computers: pressas e pumpas da gronda prestaziun, separaturs, indrizs da sfradentar, filtrar e stgaudar. Tut ils recipients e las maschinas ston vegnir nettegiads a moda conscienziusa per ch’il vin na giaja betg en mal. Per las buttiglias dovran tecnologs da vin spezialas maschinas da nettegiar, emplenir ed etichettar. Els utiliseschan e surveglian quellas maschinas autonomamain ed elimineschan disturbis.
Tecnologs e tecnologas da vin enconuschan ils ristgs da lur conturn da lavur, per exempel en contact cun substanzas chemicas. Els enconuschan las prescripziuns da segirezza, da la protecziun da l’ambient e da la protecziun da la sanadad e las resguardan.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 8-5-2008
Durada
3 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da commerzi da vin u en in tschaler da vin
Furmaziun en scola
Pliras emnas curs da bloc al Strickhof, Au Turitg
Roms professiunals
- elavuraziun (producir ivas; torclar ivas; tgirar e producir vins; embuttigliar vins; vender vins)
- mecanisaziun ed indrizs tecnics (endrizzar e mantegnair maschinas ed indrizs); nizzegiar e mantegnair edifizis e stabiliments)
- conturn da lavur (chapir connexs da l’economia da manaschi, da la politica, dal dretg e da la natira en il conturn da lavur)
- rom facultativ
Curs ordaifer il manaschi
Segirezza da la lavur e protecziun da la sanadad, igiena e segirezza da la qualitad, utilisaziun da vehichels d’auzar, tecnologia da vin
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "tecnolog / tecnologa da vin"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
- cun in attest federal professiunal agricul (AFP), cun in attestat federal da qualificaziun (AFQ) d’ina autra professiun u cun in examen da maturitad sa reducescha la furmaziun tar il tecnolog / la tecnologa da vin per regla sin 2 onns
- cun in attestat federal da qualificaziun (AFQ) d’ina autra professiun agricula po la furmaziun tar il tecnolog / la tecnologa da vin sa reducir sin in onn
Pretensiuns
- interess vi da la natira, la chemia, la biologia e la fisica
- enclegientscha tecnica
- talent d’organisar
- bun dun d’observaziun
- moda da lavurar conscienziusa, fin sentiment
- bun nas e bun gust per degustar
- senn per nettezza ed urden
- abilitad da giuditgar e decider
- buna sanadad (lavur en tschalers da vin fraids)
Furmaziun supplementara
Curs
purschida dal Strickhof, Au ZH, da ZHAW, Wädenswil, e da l’École d'Ingénieurs de Changins
Furmaziun supplementara
Suenter la finiziun da la furmaziun da basa po vegnir absolvida ina furmaziun da basa scursanida dad in onn en ina professiun agricula.
Examen professiunal (EP)
manader / manadra da gestiun tecnologia da vin u viticultura cun certificat professiunal federal u in auter examen professiunal en il sectur agricultura
Examen professiunal superiur (EPS)
maister tecnolog / maistra tecnologa da vin, maister viticultur / maistra viticultura u in auter examen professiunal en il sectur agricultura; tecnolog / tecnologa da victualias cun diplom federal
Scola spezialisada superiura (SSS)
tecnicist / tecnicista dipl. SSS tecnologia da victualias, agro-tecnicist / agro-tecnicista dipl. SSS, agro-commerziant / agro-commerzianta dipl. SSS, tecnicist / tecnicista viticultura dipl. SSS
Scola auta spezialisada (SAS)
p.ex. Bachelor of Science (SAS) en onologia, en tecnologia da victualias, en biotecnologia u en agronomia
Cundiziuns da lavur
Tecnologs e tecnologas da vin lavuran en manaschis pli gronds da la producziun da vin e dal commerzi da vin, en torcleras u en firmas d’import. Cun la furmaziun supplementara correspundenta pon els lavurar sco maister tecnolog / maistra tecnologa da vin u sco manader / manadra da gestiun.
Las schanzas sin il martgà da lavur en Svizra ed a l’exteriur èn bunas. La branscha stat avant diversas sfidas, damai ch’il clima, ils trends e las cundiziuns sa midan cuntinuadamain.
Ulteriuras infurmaziuns
OdA AgriAliForm
Laurstr.10
5201 Brugg AG
Tel: 056 462 54 40
URL: www.agri-job.ch
Strickhof
Lebensmitteltechnologie und Hortikultur
Seestrasse 295
8804 Au ZH
Tel: 058 105 94 00
URL: www.strickhof.ch
Vereinigung Schweizer Weinhandel
Zentralsekretariat
Amthausgasse 1
Postfach
3000 Bern 7
Tel: 031 311 45 08
URL: www.wineandspirit.ch
Revistas professiunalas:
"Schweiz. Weinzeitung"
"Schweiz. Zeitschrift für Obst-und Weinbau"


text:
Corrano
Corrano l'è 'n cümü de la Còrsica, endèl teretóre nasiunàl de la Frància. El fa part del cantù de Zicavo, del circondàre (arrondissement) de Ajaccio e del dipartimènt de la Còrsica del Sud. El g'ha 'na popolasiù de 85 abitàncc[1], dato agiurnàt al ginee 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 12,69 e 'l và de 'na altèsa mìnima de 320 méter a 'na altèsa màsima de 1003 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Dialett astesan
El dialett astesan (nomm local: astësan) l'è ona variant del Piemontes parlaa ad Ast e in part de la soa provincia (foeura che la zona di Langh e del Monferraa).
L'è vun di dialett piemontes orientai, che però l'è dree a 'vèggh ona forta influenza de la koiné turinesa. Quest però el voeur minga dì che on temp l'era pussee vesin al Lombard, come 'l succed per el Lissandrin o per el Valsesian: l'è semper staa ciarament ona variant piemontesa.
Cuntegnüü
CaratteristighModifica
Oltra ai ròbb ch'emm giamò ditt, l'astesan se differenzia del Piemontes comun per:
- I particippi passaa femminil: (passaja inveci de passà).
- La presenza de I al post di E (butèssi inveci de butésse).
- La pronuncia differenta di E tonigh (andè inveci de andé).
- Differenz in di pronomm clitigh verbai, che a voeult hinn gnanca obbligatori (varda pussee sotta la sezion sora i verb).
- Differenz in d'ona quai terminazion verbal (mi a l'heu inveci de mi i l'hai).
- Pronuncia differenta di O (frassiòn inveci de frassion)
- Ona quai U la ven pronunciada I (chignà inveci de cugnà)
Autor in astesanModifica
- Giovanni Giorgio Allione (1460/1470-1529), vun di primm autor de la litteradura piemontesa, l'era astesan e per quest l'ha scritt i sò robb in del dialett del sitt.
- Vittorio Alfieri (1749-1803), grand poetta italian, l'ha scritt giò duu sonett in Astesan, in del 1783.
- Angelo Brofferio (1802-1866) l'è staa autor de on fracch de canzon patriottigh in Astesan, che poeu hinn staa interpretaa (minga tutt) del cantant Gipo Farassino in de l'album Guarda che bianca lun-a (1974).
MusicaModifica
L'Astesan l'è conossuu anca per vess el dialett cont el qual el canta el grupp piemontes di Farinèj dla Brigna. La soa canzon pussee famosa l'è La mia Panda a perd ij tòch, parodia del brano La mia banda suona il rock de l'Ivano Fossati.
GrammatigaModifica
I verbModifica
- Verb vess
- Verb avèggh
Esempi de dialettModifica
Proverbi e moeud de dì astesanModifica
- Cosach a son coj d'Ast, largh ëd boca, strèit ëd man.
- Coj ëd San Damian tiro la pera e scondon la man.
- Fa ëd pat ciàir e parla pòch.
- Mostrè ai gat a rampignè.
- L'ha mangiaje fin-a le braje.
- Chi a pissa ciàir s'anfot di médich.
- A l'ha sempi frèid ai pé.
ToponimmModifica
El Fioeu Trason in Astesan (1853)Modifica
Un òm l'avia doi fieui.
E ël pù giovo a l'ha dit a sò pari: "Pari, deme on po' la mia part!” E ël pari l'ha divis le sostanse fra lor.
Da lì a pòchi dì, essènà tuti radunà, ël pù giovo a l'è partì per un pais lontan, e là l'ha dissipà la soa part, vivend lussuriosament.
Dòp che l'avia peui consumà tut, ant col paìs a-i è vnuje 'na gran fam, e chiel l'ha comensà a avèj ëd bsògn.
E l'è andàt a stè per servitor a cà d'un ëd col pais, dal qual l'è stat mandà an campagna an pastura ai crin.
Chiel al sercava d'empisse la pansa di giandi ch'a mangiavo lor; ma gnun a-j na dava.
Anlora, tornà ant se stess a l'ha dit: "Quanta gent ëd servissi an cà ëd mè pari a abondo ëd pan, e mi qui a meur ëd la fam!
Andreu dunque da mè pari, e a-j direu: Pari, mi già i heu fat mal avanti al siél e avanti a voi;
già mi i son pù nen degn che a 'm ciami vost fieul. Fèmi com un di vòst servitor".
E aosandsi a l'è andàt da sò pari. A l'era ancora lontan, quand sò pari l'ha vist, e pijà da la compassion a-j è coruje 'ncontra, l'ha ambrassalo antorn al còl e l'ha basalo.
E 'l fieul a l'ha dije: "O pari, mi i heu pecà contra ël siél, e voi; già i son pù nen degn ch'a 'm ciami vòst fieul.
E 'l pari dis ai servitor: "Prest, porté la vestimenta pù bela, e vestilo subit; butèj l'anèl ant ël dì, e le scarpe ant i pè;
Mnè prest un vidèl gras, e masselo; mangioma e doma un past;
Perchè cost mè fieul a l'era mòrt e l'è risuscità; l'era perì e l'è stat trovà". E a 's son butase a mangiè.
Ël fieul pù vèj a l'era an campagna; tornand, e trovandsi vsin a cà, a l'ha sentì la musica;
E a l'ha ciamà ël perchè a 'n servitor.
Cost qui a l'ha dije: "Tò fradèl a l'è tornà, e tò pari l'ha fat massè un vidèl perchè a l'è tornà a cà san e salv".
Cost fieul l'è andàt an còlra e 'l voria nen entrè. Sò pari anlora a-j è vnuje 'ncontra, e lo pregava ch'a l'entrèissa.
E chiel a-j ha responduje: "Son tanti ani che mi a 'v serv, e i heu mai disubidivi; e voi a m'èi mai dami 'n agnèl da mangiè con i mè amis.
E dòp che cost vòst fieul, che a l'ha divorà la soa part con le dòne ëd mond, a l'è tornà, a-j èi massà un vidèl gras."
Anlora ël pari a-j ha dije: "Sent, mè fieul, ti a 't ses sempre con mi, e tut còs a mi i posséd a l'è tò;
A bsognava però dé un past e stè alegher perchè tò fradèl a l'era mort e a l'è risuscità; l'era perdussi e l'avoma trovalo."
Bernardino Biondelli, saggio sui dialetti Gallo-Italici, pag. 506
I sonett de l'Alfieri (1783)Modifica
- Primm sonett:
Son dur, lo seu, son dur, ma i parlo a gent
ch'ha l'ànima tant mola e dëslavà
ch'a l'é pa da stupì se 'd costa nià
i-j piaso apen-a apen-a a l'un për sent.
Tuti s'amparo 'l Metastasio a ment
e a n'han j'orije, 'l cheur e j'euj fodrà:
j'eròj a-j veulo vëdde, ma castrà,
ël tràgich a lo veulo, ma impotent.
Pure im dogn nen për vint fin ch'as decida
s'as dev troné sul palch o solfegé,
strassé 'l cheur o gatié marlàit l'orìa.
Già ch'ant cost mond l'un l'àutr bzògna ch'as rida,
l'è un mè dubiet ch'i veui ben ben rumié:
s'l'é mi ch'son 'd fer o j'italian 'd potìa.
- Second sonett:
S'l'é mi ch'son d'fer o j'italian 'd potìa
l'era pa un dubi mai ch'a dvèissa andé
(com i sento purtròp ch'ven d'arivé)
a ferì ij Piemontèis pì an là dl'orija.
L'é un mè dubièt, an soma, e as deuv nen pijé
për voi pì ch'për l'Italia quanta a sia.
E peui, d'un pòvr autor a la babìa,
com a la vòstra, sfògh bzogna ben dé.
Mè sonetass, pòst ch'a va comentà
parlava an general e solament
a coj ch'han, pì che 'l cheur, l'orija dlicà.
Direu, s'a veulo vnì a'n comodament,
ch'né lor 'd potìa né 'd fer mi son mai stà:
o mi 'd fer doss, lor 'd pauta consistent.
Ona novella del Boccasc (1875)Modifica
Sentì costa: aj temp dël prim re 'd Cipro, dòp che Goffredo ëd Bojon l'ha conquistà la Tèra Santa, a-j è ruvàje che 'na Guascon-a d'alto rango l'é andàita an pelegrinagi al Santo Sepolcro; e, tornand andrera, 'na vòta ch'a l'é stà a Cipro, certi plandron l'han insultàla malament. 'Sta pòvra sgnora l'avìa un bel lamentésse, j'era gnun ch'a podèissa consoléla. Anlora a l'ha pensà ëd ricori al re; ma, si sgnor, ch'i diso ch'a l'avrìa perdù ël temp e la pàira, përché 'l re l'era tant mòl ëd coragi e mal ansèm che, non basta ëd toleré le ofèise dij àitri, a n'agiuntiva chiel istèss ëd tut ij color; al punto che se quaicadun l'avìa ëd magon, s'armangiava a tacà chiel. 'Sta sgnora, sentend tut sòsi, e disperand ëd podèisse vendiché, tant për consoléssi ëd sò dëspiasì, l'ha pensà ëd stafilé la poltronerìa dël sovran. 'S n'è andàsne për conseguensa dnan da chiel, disendije: "Maestà! Mi i veno nen davanti a voi për otègni vendeta ëd l'ingiùria ch'a m'han fàmi: ma, tant për consolémi, i 'v prego ëd volèimi insegné 'd che manèra i sopòrti ij insult ch'a 'v fan, così për sentì dì; për tant ch'i peussa seufrì passientement col ch'a m'han fàmi a mi. Nossgnor sa s'i lo darìa a voi, quand i podèissa, da posto che i seurbi con tanta facilità".
Ël re, dòp esse stat fin anlora un fier poltron e san-sossì, coma 's l'èisso desviàlo da un seugn, l'ha comënsà a castié severament l'ofèisa ëd cola sgnora, peui l'ha continuà a pié sodisfassion contra chianque avèissa fat për l'avnì la pù pcita ofèisa a l'onor ëd soa corona.
Giovanni Papanti, I parlari italiani a Certaldo, 1875, pagg. 68-69
BibliografiaModifica
- Borello E. Alcune note sui dialetti di Asti. Asti, Il Platano, Anno I numero 2, marzo - Aprile 1976
- Brero Camillo, Gramàtica Piemontèisa. Seconda edizione Ij Brandè, Torino 1971.
- Di Sant'Albino Vittorio, Dizionario Piemontese - Italiano - Latino - Francese. 2 volumi, Carmagnola 1830, ed. anastatica Torino 1965.
- Levi Attilio, Dizionario Etimologico del dialetto piemontese. Ed. Paravia, 1927, ed. anastatica Torino 1971.
- Musso Gian Carlo, Gramàtica Astësan-a. Riflesso 2004


text:
Lavurs
Cuvridas da plattas èn resistentas cunter umiditad, variaziuns da temperatura e pais gronds, ellas èn igienicas, èn senza ristgs per l’ambient e guardan or bain.
Tschentaplattas tschentan cuvridas da funds e da paraids en edifizis novs e tar renovaziuns. Els tschentan plattas en secturs d’abitar, en bogns e cuschinas, sin terrassas, en edifizis industrials ed edifizis da mastergn, en ospitals, bogns cuverts, restaurants euv.
Al cumenzament da lur lavur controlleschan tschentaplattas il stadi dal fund, sin il qual els tschentan las platta ed al mesiran exactamain. Suenter planiseschan els, co ch’els ston parter en las plattas, per ch’i dettia a la fin ina surfatscha armonica. Els èn creativs tar la cumposiziun da las plattas, s’interesseschan per novas metodas da tschentar plattas e valiteschan las plattas ch’èn adattadas il meglier areguard material, grondezza, colur e furma.
Tut tenor cuvrida preparan ils tschentaplattas lura il fund da maulta u tiran si ina massa da tatgar speziala. Sin quel tschentan els las plattas. En singuls lieus ston las plattas vegnir tagliadas a moda exacta sin la grondezza correspundenta. Suenter che la surfatscha è setga vegnan emplenidas las fugas tranter las plattas cun maulta da fugas e lura vegnan nettegiadas las plattas.
Per tagliar las plattas, quai che pretenda in lavurar a moda exacta, dovran tschentaplattas maschinas per tagliar plattas, fresas da maun u fresas bletschas. Guaffens impurtants èn er zangas spezialas e maschinas da mular chantuns.
Tschentaplattas cusseglian lur clientella a moda cumpetenta ed amiaivla. Els la infurmeschan davart differents products, colurs e furmas, davart differentas metodas da tschentar plattas sco er davart il decurs e la durada da las lavurs. En il sectur administrativ fan els plans da lavur ed uraris, scrivan rapports da lavur e noteschan il consum da material.
Tschentaplattas lavuran bunamain adina en teams. Els enconuschan ils privels sin ils plazzals e protegian sasezs e lur collavuraturs cun resguardar las prescripziuns davart la segirezza da la lavur e la protecziun da la sanadad. Els sa tegnan plinavant vi da las directivas pertutgant protecziun da l’ambient e dismettan materials da construcziun tenor prescripziuns.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 28-9-2010 (stadi dal 1-1-2018)
Durada
3 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da tschentaplattas
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- lavurs cun plattas
- cussegliaziun da la clientella ed administraziun
- segirezza da la lavur, protecziun da l’ambient
- lavurs da service
Curs ordaifer il manaschi
Tar differents temas
Maturitad professiunala
Tar fitg bunas prestaziuns da scola po vegnir frequentada la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "tschentaplattas AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada cun pretensiuns mediocras u autas
Pretensiuns
- inschign manual
- imaginaziun dal spazi
- flair per furmas geometricas
- sanadad robusta
- constituziun robusta
- movibilitad corporala
- moda da lavurar exacta
- senn per furmas e colurs
Furmaziun supplementara
Curs
purschidas da scolas spezialisadas e professiunalas sco er dal Schweizerischer Plattenverband SPV
Examen professiunal (EP)
schef tschentaplattas / scheffa tschentaplattas cun certificat professiunal federal
Examen professiunal superiur (EPS)
maister tschentaplattas / maistra tschentaplattas
Scola spezialisada superiura (SSS)
curs da furmaziun en direcziuns spezialas parentadas, p.ex. tecnicher / tecnicra dipl. SSS surveglianza da construcziun
Scola auta spezialisada (SAS)
studis en direcziuns spezialas parentadas, p.ex. Bachelor of Science (SAS) en fatgs d’inschigner / inschignera da construcziun
Cundiziuns da lavur
Tschentaplattas lavuran en manaschis da tschentaplattas. I sa tracta il pli savens da manaschis pitschens cun 2 enfin 6 collavuraturs.
En la Svizra vegnan scolads per onn circa 120 tschentaplattas.
Ulteriuras infurmaziuns
Schweizerischer Plattenverband SPV
Keramikweg 3
6252 Dagmersellen
Tel: 062 748 42 52
URL: www.plattenverband.ch
Revista professiunala:
"Keramikweg"


text:
Contignü prinzipal
Ći ch’i desses zënza ćiamò savëi
Por dötes les zitadines y düć i zitadins
Vignun po s'adressè a nos tan inant ch'al é de nosta competënza. La nazionalité o la residënza n'à nia da dì. I ne sun nia ma porsones de referimënt por porsones singules o families, mo inće por grups de zitadins, porsones iuridiches, istituziuns soziales, dites, rapresentanć d'ofizi y ënć teritoriai.
Scemplité
La prozedöra ne ghira nia formalitês massa complicades. Podëis portè dant ostes domandes a boćia, por scrit, por fax o por e-mail. I gnarëis sambëgn avisà sura i resultać dla ejaminaziun.
Resservatëza
Ostes domandes, lamentanzes y üsc dübi vëgn ejaminà cun resservatëza, sc'i n'orëis nia instësc tó sö contat cun l'autorité competënta. La defensuria popolara y sües colauradësses mëss se tignì al socrët d'ofize.
Ogetivité, degöna rapresentanza de partis
Inće sce i dübi y les lamentanzes di zitadins stà al pröm post, mëss le defensur popolar provinzial restè ogetif. I ne podun no rapresentè partis ti ofizi, no ti mët jö a chisc relaziuns por scrit.
Dërt de tó vijiun completa tles pratiches
La defensuria popolara à le dërt de tó vijiun completa tles pratiches y de ćiafè informaziuns nezesciares da pert di ofizi.
Ara à inće la poscibilité da dè l'inćiaria por n arat.
Mesi legai da sfrutè instësc
L'invocaziun dla defensuria popolara ne sostituësc degun meso legal (recurs, lamentanza, obieziun) da se defëne cuntra na dezijiun aministrativa y ne sospënn gnanca la prozedöra o eventualmënter i termi.
Le dovëi di ofizi de dè inant informaziuns
Cun domandes sura l'andamënt dla prozedöra o la sitaziun legala, desses naôta jì dai ofizi competënć. Chisc é oblià de dè les informaziuns y po, sura les normes legales fora, ves informè sura l'andamënt dla pratica aministrativa y les poscibilitês de suzès de osta domanda. Sc'i ne sëis contënć cun les spligaziuns ćiafades o sc'i orëis deplü informaziuns da na pert independënta, sunse ion, tla cornisc de nostes competënzes, a osta desposiziun.
Degun anulamënt de dezijiuns aministratives
La defensuria popolara po constatè sce la prozedöra de n ofize é stada dërta y iüsta. Ara ne po indere nia anulè o mudé na dezijiun d'aministraziun. Ara po indere aconsié n ofize de eliminé na situaziun inconveniënta.
Consëis ala aministraziun
En gaujiun dl'ejaminaziun de na chestiun po la defensuria popolara ti dè racomanaziuns al organn aministratif plü alt autorisé da dè diretives, coche na situaziun inconveniënta po gnì eliminada o evitada tl dagnì. Ara n'é nia n'autorité legala. Mo la relaziun d'ativité che la defensuria popolara presentëia vigni ann tl Consëi provinzial y tla Junta provinziala, é n meso indiret efiziënt, che motivëia l'aministraziun de eliminé situaziuns inconveniëntes.
Degügn cosć
Le sorvisc dl defensur popolar provinzial é debann.
Ejams d'ofize
Le defensur popolar po ejaminé ofizialmënter situaziuns inconveniëntes ch'al sospetëia, de chëres ch'al é gnü informè tres i massmedia o da zitadins che n'é nia diretamënter atocà.


text:
Las seguaintas reglas ston gnir respettadas da tuottas duos varts per cha nos proget possa funcziunar:
1.
Tout ils prodots chi prüjan sün vos terrain sun vos!
2.
Vos üert vain cultivà cun gronda chüra dürant tuot la stagiun. Minchüna chi voul visitar seis agen üert po far quai cur ch’el voul.
3.
Ingüna garanzia nun es datta cha’ls implants o sems prodüan eir ils prodots in ün möd ideal (sco chi’s tils chatta illa butia).
4.
Ils prodots dirigian cur chi sun pronts e vegnan però eir lura subit furnits!
5.
Ün vagl da pajamaint gnarà tramiss per e-mail o eir per posta subit cur cha vus vais survgni la conferma per vos üert.
6.
La prüma furniziun da voss prodots vain be surdatta scha’l quint es pajà.
7.
Vossas tas-chas vegnan furnidas tenor giavüsch a Sent (Plaz 42), Scuol (Hotel Collina) o Crusch (stalla)


text:
La scigada
Gioann Rizzonich (1789-1875)
La scigada
Ghée, ghée, ghée, ona Scigada
la cantava nott e dì;
l'eva propi ona seccada
tutt quel mai che se po dì.
A pensalla, el parea fin
che el le fass per on despecc:
quand a on tratt l'è scià la brina,
scappa el cold, e torna el frecc.
Adess sì che la Scigada
la g'ha pu nè voss, nè figaa;
la sta lì tutta nisciada
in d'on boeucc che l'ha trovaa.
Ma la famm el le tormenta;
no gh'è on bruso de mangià:
lee la piang, la se lamenta,
ma per quest cossa se fà?
Quand a on tratt ghe ven in ment
d'avè vist ona formiga
che l'aveva tiraa a rent
quaj provist con gran fadiga.
El besogn no gha retegn:
la va subit a trovalla,
che la famm la passa el segn
e 'l la prega de jutalla.
- Famm sta grazia, che te pò, -
damm quaj coss - gho propri nient -
oltra a datt poeu el fatto tò,
te daroo anca el vint per cent. -
La formiga la respond:
- Mi sont no de quij che impresta,
perchè già soo che sto mond
quel che impresta perd la vesta:
ma dì on poo: sti mes indree
cossa favet tutt el dì?
T'avaret faa el to granee;
perchè adess me secchet mì? -
- Te diroo la veritaa:
mi cantava tutt l'estaa.
- Te cantavet? Brava cialla!
Me congratuli: adess balla. -


text:
Le Lieu
Le Lieu (Lo Luè in arpitan) a l'è un cumün svizzer del distret de Jura-Nord Vaudois, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 32.57 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 866 abitant.
El cumün de Le Lieu al se tröva a una altitüden de 1043 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de L'Abbaye, Le Chenit, Les Villedieu (FR-25), Mouthe (FR-25), Rochejean (FR-25), Sarrageois (FR-25), Vallorbe.
RiferimentModifica
Ligam de föraModifica
- Lieu, Le in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Combenoire in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Bortunogh
Bertònegh (Bortunogh in del Lodesan dal post; Bertonico in Italian) l'è on comun de 1 143 abitant (dàto del Dic 2015 [1]) de la Provincia de Lòd, situaa tra l'Adda e la Muzza, pòcch prima che 'sto canal el finissa in del fiumm.
El confina con la Provincia de Cremona.
Evoluzion demografegaModifica
L'andament del numer di abitant del comun de Bertònegh l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
RiferimentModifica
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.