text:
Pianûra Padâna
Artécol in dialèt arzân
Al nòm Pianûra Padâna (Pianura Padana in italiân) al sègna dabòun ‘na regiòun geogrâfica ed ‘l Itâlia setentionêla ch ‘la cumbîna cun al bacîn in dōve tóti al j âcvi a vân a finîr int al Po e l’é divîṣa tra la regiòun Piemûnt, Lumbardìa, Emélia-Rumâgna, Vènet e un còun dal Cantòun Ticîn. Dal vôlti la vîn ciamêda ânca Val Padâna.
Al dēlta dal Po tót j ân al cunténva ad andêr vêrs al Mêr Adriâtich, ânca se sté procès al vîn cuntgnû dimòndi da la preṣèinsa ed ciûṣi che frênen la purtêda sôlida di fióm. Un tèimp l’êra quacêda da forèsti ind la pêrt pió ómida (bâsa pianûra) e da pianâsi in còla pió sèca (êlta pianûra). L’é tót òna cun: tra mezanôt e matèina la Pianûra Vèneta ciamêda “Pianûra Padâna – vèneta”, d’urégin aluvionêla; tra mezdé e matèina la céca Pianûra rumagnōla, ânca lê d’urégin aluvionêla, per côlpa di cōrs d’âcva che a’s bóten int al mêr Adriâtich a partîr dal fióm Muntòun e andând vêrs matèina.
Indice
L’urégin ed la Pianûra Padâna[modifica | mudéfica la surzéia]
La Pianûra Padâna la ciâpa bòuna pêrt ed l’Itâlia stentrionêla, dal j Êlpi vêrs sîra al Mêr Adriâtich, la gh’à presapôch la fōrma ‘d un teriângol. Quêṣi al cèinter a gh’é al fióm Po. La ciâpa al nòm dal fióm ch’ al la travêrsa da sîra a matèina, al Po, Padus in latèin da dōve deṣvîn l’agetîv “padân.” L’é prôpria stê al Po, insèm a chiêter fióm e turèint che agh vân a dêr dèinter, a dêr urègin a la pianûra. I cōrs d’âcva ind al gnîr zò dal muntâgni, a’s tirêven a drê dimòndi quantitê ed frantóm. Cuisché e s’în pugê e mucê inséma al fònd dal mêr, fîn a impîr còl che, sînch miliòun d’ân fà, l’êra un grân gōlf dal Mêr Adriâtich. Al procès ed mèter zò tèra, lèint mó sèinsa fermêres, l’é durê miliòun d’ân e al cunténva ânch adèsa.
L’êlta e la bâsa pianûra[modifica | mudéfica la surzéia]
La Pianûra Padâna la gh’à dō zôni cun diferèinti caratérestichi: l’êlta a la bâsa pianûra.
A gh’é ‘na cêra distinsiòun tr’ al dō fâsi, diferèinti mìa sōl per l’altèsa, mó anca per la natûra di trèin, al regèm dal j âcvi, dal j êrbi e dal piânti. L’”êlta pianûra”, ciamêda ânca pianûra sèca, la se ṣlêrga ai pē dal Preêlpi e a i pē d’ j Apenèin; l’é un trèin ch’al bèv, l’é ‘na ṣmerciânsa ed sâbi e gêri, e an gh’l’à chêva mìa tratgnîr l’âcva piuvâna.
Per quèndi còsta la và zò per dal vintèini ed mêter sòta la gròsta fîn a incuntrêr ‘na séngia ed materiêl ch’ al tîn l’âcva. Inséma al rôci che a tînen l’âcva còsta la cór fîn al pûnt dōve la gh’à la pusibilitê ed gnîr fôr da la vèina , e la dà urègin a i funtanîl o funtanâs. Sté surzéi, grâsia a al grêd ed calōr stâbil (tra i 9° e i 12° C.) dal sô âcvi, àn permés al ṣparpagnêres, ind al zôni intresêdi, ed particulêri coltûri a prē ciamêdi marsîdi. Atâch a la lénia dal surzéi cumîncia la “ bâsa pianûra”, ciamêda ânca pianûra daquadōra. Còsta invêci la gh’à i trèin fât ed materiêl pió fîn, tèra crēta ed sôlit, che pió o mēno a tînen, al j âcvi a’s fêrmen e a’s fâ al padòl o al pantân.
Tèimp e Ambiĵnt[modifica | mudéfica la surzéia]
Al tèimp l’é sgnê da un lêregh ṣbêls dal calōr cun temperadûri bâsi in invêren (0-5 °C) e êlti in istê (25-30° C) )[1]. La piuvoṣitê l’é in môd principêl ind i mèiṣ primaverîl e avtunêl, mó ind al j istê chêldi e òmdi a gh’în despès i temporêl; la fōrma a “còunca” ed la Pianûra Padâna la fà che sia in invêren che in istê an tira mìa âria, cun di efèt divêrs ind al dō stagiòun. In invêren difâti, quând a’s mócia dal frèd e an gh’é mia ed vèint, as fôrma un cusinèt frèd ch’ al pōl durêr ânca divêrs dé, spêci int al giurnêdi òmdi e nebiōṣi, al fà gnîr dal giurnêdi dimòndi frèdi cun dal fôrti zlêdi Però in cla stagiòun che a gh’în ânca divêrsi giurnêdi pió sèchi mó in tóti al manēri sèimper dimòndi frèdi, pôst che a vîn dèinter, diretamèint inséma a la Pianûra, di vèint frèd da la Pôrta ed la bôra e da la Vâl dal Rôden; e l’é prôpria la bôra ch’la pôrta burâschi frèdi che deṣvînen dal zôni polêri che pōlen purtêr al brót tèimp, temperadûri dimòndi bâsi e nèiva. In soquânti ucasiòun a sòpia ânca al Buriân, vèint ch’al deṣvîn dal pianûri rósi e ch’a gh’la chêva arivêr ind la Pianûra Padâna e frustêrla cun dal fôrti vintêdi zlêdi. In istê invêci l’efèt cusinèt ed la Pianûra Padâna al fà di efèt divêrs, ind al favurîr al fêrom ed l’âria chêlda e òmda a’s pruduṣ temperadûri dimòndi êlti coleghêdi a dimòndi umditê a câṣven dal giurnêdi dimòndi chêldi e pèiṣi, in môd particulêr in preṣèinsa ed anticiclòun africân. La Pianûra Padâna la gh’à a mezanôt e a sîra al j Êlpi, a mezdé j Apenèin e a matèina al mêr Adriâtich. La particulêra pusisiòun, sarêda tr’al cadèini di mûnt e lébra sōl da ‘na pêrt a matèina, la frêna, ânca se sōl in pêrt, la circolasiòun di vèint acsé a vîn favurî al mucêres ed l’umditê ind l’âria ch’ l’é câṣva dal cgusû fenômen ed la nèbia. Al sitê cun pió nèbia in Itâlia în mucêdi intōren al Po préma ed tót vêrs la zôna dal dēlta.
A câṣva dal dimòndi indóstri e dal móc ed gînta (in môd particulêr in Lumbardìa mó ṣparpagnêda in tót al teritôri ed la pianûra) da j ân’60 l’é chersû dimòndi al problêma ed l’intuṣgamèint ed l’âria in genér, intuṣgamèint che an ciâmpa mìa sōl al sitê grândi o al zôni industriêli mó al se ṣparpâgna e al quâcia tóta la grôsa regiòun. Al fotograféi dal setèlite fân vèder cme l’intuṣgamèint ed l’âria ind la Pianûra Padâna l’é al pió grêv in Eurôpa (quêrt int al mònd) cumpâgn a còl ch’ la vèd tirêda dèinter la zôna dal Benelux insèm a la regiòun ed la Ruhr.[2]
Cunuméia[modifica | mudéfica la surzéia]
Ind al Pianûra Padâna a gh’é al magiōri zôni agrécoli e industriêli d’ Itâlia
Note[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ ISTAT - statéstichi meteorolôgichi
- ↑ ESA (European Space Agency) - Observing the Earth, Air pollution map


c: text/html

text:
Bataja de Jemappes
La bataja de Jemappes (Bataille de Jemappes in frances; Schlacht von Jemappes in tudesch; Slag bij Jemappes in ulandes), che la gh'ha avüü lögh el 6 nuvember 1792, la fa part de la guera deciarada de l'Assemblea Legislativa francesa a l'Austria e l'è stada cumbatüda de l'esercit frances (cumandaa del Carl Francesch Dumouriez) e de quel austriach (cumandaa del düca Albert de Austria-Teschen).
La Bataja e i sò cunseguenz[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El düca, che 'l gh'aveva avüü lassà un mucc de repart e che cunt i 26000 omen che ghe eren restaa el s'era metüü in d'una pusiziun favurevul arent a Jemappes per spetà renfòrz, l'è staa tacaa senza preavis di trüp frances, che eren süperiur per nümer (46000 omen).
La bataja l'era stada cundota per tüta la matinada dumà cun cuntinuv culp de canuni, quand che 'l Dumouriez, vers mezz dì, l'ha ciapaa diretament el cumand di uperaziun.
Menter l'istess Dumouriez el tacava i Ridot a manzina, el general Thouvenot el tacava l'ala destra e 'l giuvin Luis Filip de Burbun-Orléans, ciamaa "général Égalité" e fütür re de Francia (a partì del 1830, cunt el nom de Luis Filip I) l'andava cuntra el düca de Teschen.
I austriach s'hinn retiraa a Mons, cunt el perd 7000 omen e 8 canuni, menter i vincidur hann perdüü 4000 suldaa.
Dopu la bataja, tüt el Belgi austriach e 'l Principaa vescuvil de Liegi hinn finii in man francesa.
Cunt i trüp frances l'aveva ciapaa part a la bataja anca el fradel minur del Luis Filip, var a dì l'Antoni de Burbun-Orléans (1775-1807), düca de Montpensier.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bedford
Bedford a l'è ona città inglesa del Regn Unii che la cunta circa 82.000 abitant. La se troeuva in de l'Est Inghilterra e l'è 'l capploeugh del Bedfordshire.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Bedford l'è stada on mercaa important in d'ona region che l'era d'economia agricola. El re Òffa de Mercia l'è staa seppellii chì in del 796. In del 886 Bedford l'era voeuna di città che la stava al confin tra el regn sasson del Wessex e quell vichingh del Danelaw. In del 919 Edoard el Vegg el gh'ha faa sù ona fortezza in su la riva sud del fiumm Ouse: la fortezza l'è stada trada giò di Danes on poo pussee tard.
E anca del castell che l'è staa costruii in epoca normanna ghe resta pròppi pòcch.
La posizion de città commercial de Bedford l'è stada conservada longh i secol, tant che la città l'è stada on centro de l'industria tessil duranta la Rivoluzion Industrial.
El XIX secol l'ha vist la città vegnì 'me centro rilevant per l'ingegneria. Dòpo la Segonda Guerra Mondial gh'è stada ona granda migrazion de l'Italia: al dì d'incoeu 2 abitant su 7 hinn de origin italiana.


text:
Psycho II
Psycho II 'l è 'n film thriller dal 1983 ad Richard Franklin, séguit dal capulavōr Psyco 'd Alfred Hitchcock dal 1960.
Custâ sinc migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca, la pelìcula la 'n à pò purtâ a cà trénta-sinc, faghénd in manéra, vist al sucès, ad dar vita a 'n àtar sequel (Psycho III dal 1986) e a 'n prequel (Psycho IV: The Beginning dal 1990).
Sunt
Dòp vint-a-dū an pasâ in manicòmi, Norman Bates (Anthony Perkins) 'l è giudicâ guarî e saṅ ad mènt a par cal mutìṿ al pōl èsar mis lìbar. La Lila Loomis (Vera Miles), surèla dla Marion Crane (che Norman 'l iva scurtlâ sóta la dócia) e védva ad Sam Loomis, la và śò 'd tèsta quànd la sènt la deciśiòṅ di giùdas e la taca a catàr sù dal firmi par far-al turnàr dèntar ma a n gh'è gnint da far.
Al psicòlug dutōr Bill Raymond (Robert Loggia) al s fà càrag ad purtàr-'l a cà e ad tgnir-'g adrē. Adès al mutèl 'l è purtâ avànti da 'n gestōr nóṿ, Warren Toomey (Dennis Franz).
Al dè dòp Norman, p'r arfàr-as na vita, al taca a lauràr in na tavla calda dal pòst lavànd śò, faghénd da magnàr e tulénd sò gl'urdinasiòṅ di cliènt. La lavóra sèg la cōga Emma Spool (Claudia Bryar) e la śóvna Mary Samuels (Meg Tilly). Chi lē, esénd-as mulàda cun al sò muróś, la dmanda a Norman ad catàr-ag na cambra in dal sò mutèl par pasàr la nòt ma lò al la tōś in cà quànd al vèṅ a savér che Toomey al s è mis a fitàr al cambri a di spurcaciòṅ.
A un sèrt punt Norman al taca a sintìr di stus straṅ in dla sò vila cardénd acsè che sò màdar la sia in cà, anc parchè pò al ricév na telefunàda in dua na dóna la gh diś 'd èsar lē. In cal méntar na figùra vistìda ad négar la masa Toomey in dal méntar ch'l è drē a 'ndàr via. A mōr anc un ragasōl in cantìna in dua 'l éra andâ par ciulàr in paś la sò muróśa. Chi lē la gh la cava però a scapàr via e a ciamàr al sierìf ma, quànd a riva la pulisìa, al cadàvar dal śóvan a n s cata minga.
Un dè la Lila la s véd in un bar par dascórar cun la Mary, ch'la sarés pò sò fiōla. Al dū dóni i èṅ 'd acòrd par far crédar a Norman che sò màdar la sia incór' in vita quànd invéci 'l è la Loomis ch'la s vistìs cuma lē e la fà 'l telefunàdi dgénd 'd èsar lē par far-al dvintàr mat incóra e par far-al turnàr acsè in manicòmi. La Mary però, stand-ag davśèṅ, la vrév dar-'g un taj parchè la n vōl piò far-ag dal mâl. La taca acsè a litgàr cun sò màdar che però l'è 'n bric e la gh vōl andàr a fónd anc parchè la capìs ch'a gh manca pôc par spìnś'r incóra Norman in dla matéria. La Lila la partìs acsè p'r andàr a cà 'd Norman e la pasa par la cantìna, in dua l'à lugâ i vistî da vècia e la pirùca cun i cavìi griś, par turnàr a far la part dla sgnóra Bates. In dal méntar ch'la i tōś però a salta fóra na figùra vistìda cuma la màd'r ad Norman ch'la gh insfìlsa un curtlàs in dla bóca.
In cal méntar la Mary, pintìda ad qvél ch'l'à fat insém a sò màdar, la cònta incòsa a Norman sprand che lò al s cunvìnsa 'd èsar guarî. Anc i dutōr i próan a far-al ragiunàr, tirànd fóra da la fòsa al cadàvar dla sgnóra Bates par far-ag védar ch'l'è mòrta dabòṅ. Ma Norman al n in vōl savér e al taca a dascórar incóra a 'l telèfun cun sò màdar, a sò dita. Daspràda la Mary la và subìt in cantìna par mét'r-as adòs i pagn dla Bates e p'r urdnàr a Normar ad métar śò subìt la curnéta, anc parchè se lē la gh stà davànti, la n pōl minga ès'r anc a 'l telèfun. Ma Norman al n gh dà briśa a mènt.


text:
Leucojum vernum
El Leucojum vernum l'è 'na piànta erbàcea de la famìa botànica de le Amaryllidaceae, uriginària de l'Euròpa centràla e meridionàla. L'è prezènte endèl arc Alpì, endèi Apenìni setentrionài, endèi Balcàni e 'n Germània centràla e meridionàla.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è 'na piànta perène condèn bùlbo che sta sótatèra, de fùrma sférica de 12-30 mm de diàmetro. Le fòie i è töte bazài e i è piö cürte del gamp. Le g'ha 'na làmina lineàr vérda scüra e löstra de la bànda de 'nsìma. L'è larga de 5 a 12 mm.
El gamp l'è bastànsa gaiàrt, cumprimìt a sesiù quàze triangolàr. L'è alt de 15 a 30 cm del teré. Gamp e fòie a la bàze i è 'nciurciàde sö 'ndèna guàina biànca quàze trasparènta.
El gamp el pórta de sòlet en fiùr apéna (de rar 2). El fiùr el pindùla 'n zó e 'l g'ha 'na fùrma a campanèla, furmàda de 6 tépali, tré intèrni e tré estèrni töcc lónch precìs e de culùr biànch condèna macìna sö la pónta zàlda o vérda. La fiuridüra la cumìncia a febrér.
El fröt l'è 'na càpsula loculicìda vérda e carnùza de 15 mm de diàmetro o póch de piö.
Varietà[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nòm popolàr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Leucojum vernum àle ólte 'l vé per erùr ciamàt bucanéve, ma l'è mìa 'l bucanéve véro perchè chèl l'è 'l Galanthus nivalis, en fiùr de la stèsa famìa botànica.
Sinònim[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Nivaria hexanthera Medik.
- Leucojum vernum var. biflorum Cariot & St.-Lag.
- Erinosma verna (L.) Herb.
- Nivaria verna (L.) Moench
- Leucojum vernale Salisb.[2]
Galerìa de fóti[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Referènse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Varietà en Catalogue of life
- ↑ Sinònim en Tela Botánica


text:
Sydney
Sydney (a s lèś /'sɪdni/ in Ingléś) l'è na sità dl'Austràglia. Cun i sò 4.627.345 abitànt l'è qvéla più granda dal paéś anc la più antìga esénd stada tiràda sù in dal 1788. La s cata in dla part a sud-èst d'l ìśula, in dal stat dal Galès Nóṿ dal Sud, fagénd-ag da capitàl.
In dal 2000 l'à uspitâ al 27éśmi ulimpìadi d'l èra mudèrna.
Persunàǵ ligâ a Sydney
- Angus Young, chitarìsta di AC/DC
- Natalie Imbruglia, cantànta
- Hugh Jackman, atōr
- David Wenham, atōr
- Nicole Kidman, atōra
- Elle Macpherson, mudèla


text:
Erfurt
Erfurt a l'è una cità de la Germania de 204 880 abitant (dato del 31. Dic 2013).
A l'è la capital e la cità püssee pupulada del Land (Stat Federal) de la Türingia.
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è l'Andreas Bausewein.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Erfurt a l'è gemelaa cun:
- Győr, Üngheria
- Haifa, Israel
- Kalisz, Pulonia
- Lille, Francia
- Loveč, Bülgaria
- Magunza, Germania
- Piasensa, Italia
- San Miguel de Tucumán, Argentina
- Shawnee, Stat Ünì d'America
- Vilnius, Lituania
- Yan'an, Cina


text:
Ida (muntagna de la Grecia)
Ol mut Ida (cognusìt ach cóme mut Idha, Ídhi, Idi, Ita e Psiloritis) l’è ‘l mut piö ólt de l’ìsola de Creta, l’ se tróa ‘n de la prefetüra de Retimo e l’è ólt 2.456 méter söl lièl del mar.
Ol mut l’éra sacro ‘n de la mitologéa gréca a Rea, moér de Cronos e màder de Zeus; sèmper segónt ol mito ol Zeus l’ sarès istài scondìt pròpe söl mut Ida per fal mia troà dal padèr che ghe piasia magià i sò s-cècc.
Chèsto mut Ida l'è de mia confónt col mut Ida di bande de Troia ‘ndóe 'l Paride l’ menàa a pascolà i pégore e l’à giudicàt la piö bèla tra Atena, Era e Afrodite.


text:
897
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 11 08 - la Vall d'Ora (Navès, ul Solsonès (Catalunya), Catalunya): in acordi a la legenda, ul rei Fraanch al disegna i quàtar barr cul saangh da Guifré el Pilós, malferii al sò lett da mòort.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 11 08 - la Vall d'Ora (Navès, ul Solsonès, Catalunya): Guifré el Pilós, mòort lütaant cuntra i sarassin.
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Akira Kurosawa
'L Akira Kurosawa (an giapunés: 黒澤 明, Kurosawa Akira; Shinagawa, Tokyo, Giapù, 23 da Màrs 1910 - Setagaya, Tokyo, Giapù, 6 da Setémbre 1998) 'l è stàcc an regista, scenegiatùr, prudutùr sinematogràfech e scritùr giapunés.
Ensidùr da trì Oscar, pò da chèl a la cariéra, 'l è stàcc öna da le figüre püsé 'mpurtànte 'n dal mùnt dal sìnema dal XX sécol.
Cuntegnüü
Biugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Zoentü e famìglia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sò pàdre, Isamu Kurosawa, 'l éra 'n disendént da 'n clàn da samurai e 'l lauràa 'n dal ambiént scolàstech, méntre sò màdre, la sciùra Shima, la vegnìa da 'na faméa da mercànt. Con trè surèle e ü fradèl, Akira 'l éra 'l bagài püsé picèn da la famìglia Kurosawa.
Anche se 'l Isamu 'l era stàcc tiràt sö con dai valùr tradisiunài, a 'l gh'ìa 'na mentalità püsé dervìda e curiùza dai sò conasiunài, suratöt an dai cüstöm e inovasiù purtàde dai usidentài. A 'l incuragiàa pò i sò s-ciècc a la viziù da pelìcule sinematogràfeghe, anfàcc 'l Akira 'l gh'éra ést al sò prìm film quànt al gh'ìa dóma sés àgn[1].
Al fredèl da 'l Akira, Heigo Kurosawa, 'l éra 'nteresàt fés a la leteradüra, an particülàr i òpere dal William Shakespeare, e a i àrti visìve usidentài, tànt che 'n dai àn '20 al gh'éra pò cuminciàt a laurà mè benshi, an naradùr da film möt. La figüra dal fradèl la g'à ìt an ról sentràl an da la stória dal zóen Akira perchè la gh'éra trasmetìt la pasiù per i film, la leteradüra e 'l teàtre 'n zeneràl. La mòrt dal Heigo, che 'l sìa suicidàt an dal 1933[2], l'éra stàda 'n shock bèl gròs per 'l Akira.
Furmasiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
An dal 1936, a l'età da 25 àgn, al Kurosawa 'l gh'éra cuminciàt a laurà per la Photo Chemical Laboratories[3], ana càza da prudüsiù sinematogràfega, cùma asistént dal regìsta. Al sò talént 'l éra stàcc asquàze söbet nutàt dal diretùr Kajiro Yamamoto, che 'l gh'éra tacàt, tra i àltre ròbe, a 'ncaricàl an sö 'n fràch d'aspècc an da la preparasiù dai sò film[4]. Adürütüra 'n Horse (Uma, 1941) Kurosawa 'l sìa ocüpàt da pö o manch töta la prudüsiù 'ntànt che Yamamoto 'l lauràa an àltre film[5].
Prodüsiù e diresiù dai film[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dòpo Horse la cariéra dal Kurosawa la sarà nóma 'n salìda. I sò film püsé famùs i è ambientàcc quàze töcc 'n dal perìot feudàl da 'l Impér giapunés (XIII - XVII sécol). Ana quài dai sò pelìcule i è pò dai adataméncc da i övre dal Shakespeare, mè Ran (1985), bazàt an söl Re Lear, e Al tróno da sànch, ispiràt al Macbeth. La furtèsa niscundìda, la stória d'ana prensepèsa, 'n zeneràl e dù cuntadì 'gnuràncc e gram, la gh'éra ìt ana bèla 'nflüénsa 'n söl George Lucas e i sò Star Wars. I àltre film püsé cugnusìcc dal Kurosawa, ispiràt sémpre ai legendàre samurai, i è Rashomon, I sèt samurai, film d'ispirasiù da I magnìfech sèt, e La sfìda dal samurai, che la gh'éra furnìt la bàze per al prìm film spaghetti-western dal Sergio Leone col Clint Eastwood, Per an pögn da dòlare. La sfìda dal samurai g'à pò 'n sequel, Sanjuro.
Al Kurosawa 'l gh'éra lauràt anche sùra a 'na möcia d'adataméncc dai clàsech da la leteradüra rùsa, cumprés Al pìrla, tiràt f dal lìbre dal Dostoevskij, e I bàs-fùnt, ispiràt al rumàns dal Maksim Gorkij. Sédes dai sò film, realizàt tra 'l 1948 e 'l 1964, i éra 'nterpretàt da atùr che i cumparìa 'n püsé da öna dai sò övre, 'mè per ezémpe 'l Toshiro Mifune, che 'l gh'éra culaburàt col Kurosawa 'n dal 1948 con 'L àngel cióch e 'n dal 1965, con Barbarósa.
Dòpo chèl film ché, 'l Kurosawa 'l éra pasàt dal biànch e négre al culùr, con an cambiamént apò da stìle, prìma caraterizàt püsé dal vès legendàre. Al sò nóf film Dodes'ka-den, che cùma temàtighe 'l gh'ìa la rapresentasiù dai prublémi da la società giapunéza, 'l gh'éra mia ìt tànt sücès. Kurosawa 'l gh'éra cuminciàt alùra a laurà 'n sö 'n prugèt da Hollywood, Tora! Tora! Tora!, ma la 20th Century Fox i 'l éra sostitüìt con Kinji Fukasaku prìma da riesì a finì 'l film.
Mè conseguénsa da chèl falimént ché, 'l Kurosawa 'l sìa fàt ciapà dal sconfòrt e da la depresiù, tànt ché, pò con fedeltà al spéret ugugliùs dai sò film, 'l gh'èra pruàt a cupàs fò ma sénsa mia riesìga. 'L tentarà da rimetìs sö col girà àltre film: Dersu Uzala, che ga farà véns 'l Oscar per al "Migliùr film forestér", Kagemusha, fàt ansèma al Francis Ford Coppola e 'l George Lucas, e Ran, prodüsìt an Francia, che 'l dientarà 'n vér e pròpe sücès internasiunàl.
Éta priàda[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
An da la prudüsiù da Spéret püsé nòbel al Kurosawa 'l gh'éra fàt la cunuscénsa da la Yōko Yaguchi, 'n atrìs che la dientarà sò murùza prìma e sò muér dòpo. I sìa spuzàt an dal 21 da Màcc dal 1945, quànt lé l'éra bèa 'ncìnta da dù més; la còpia la restarà 'nsèma 'nfìna a la mòrt da la Yoko, 'n dal 1985[6]. Dal matrimòne i nàs dù bagài: ü màs-cc, Hisao, nasìt al 20 da Dezémbre dal 1945, e öna fèmena, Kazuko, nasìda 'l 29 da Aprìl dal 1954[7].
Stìle[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al stìle dal Kurosawa 'l è sémples ma estremamént spetacülàr, caraterizàt da tòni legér e baròch che i s'altèrna con àltre püsé gréf e tràgech. Töt chèst 'l g'à contribüìt a la creasiù da 'n sìnema legendàre prïàt da la sò cumpunént retòrega, dóca clàsech e inuvatìf a 'l istès témp.
Filmugrafìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Sugata Sanshiro (1943)
- Spéret püsé nòbel (Ichiban utsukushiku) (1944)
- Sugata Sanshiro secùnda pàrt (Zoku Sugata Sanshiro) (1945)
- Chèi che i caminàa 'n sö la cùa da la tìgre (Tora no o fumu otokotachi) (1945)
- I custrutùr da dumà (Asu o tsukuru hitobito) (1946)
- Rimpiànze mia la mé zoentü (Waga seishun ni kuinashi) (1946)
- Ana dümìnica belìsima (Subarashiki nichiyobi) (1947)
- 'L àngel cióch (Yoidore tenshi) (1948)
- Al düèl silensiùs (Shizukanaru ketto) (1949)
- Cà raméngh (Nora Inu) (1949)
- Scàndol (Shubun) (1950)
- Rashōmon (1950)
- Al pìrla (Hakuchi) (1951)
- Vìf (Ikiru) (1952)
- I sèt samurai (Shichinin no samurai) (1954)
- Testimuniànsa da 'n èser vïént (Ikimono no kiroku) (1955)
- Al tróno da sànch (Kumonosu-jō) (1957)
- I bàs-fùnt (Donzoko) (1957)
- La furtèsa niscundìda (Kakushi toride no san-akunin) (1958)
- I òm catìf i dòrma 'n pàce (Warui yatsu hodo yoku nemuru) (1960)
- La sfìda dal Samurai (Yōjinbō) (1961)
- Sanjuro (Tsubaki Sanjūrō) (1962)
- Anatomìa da 'n rapimént (Tengoku to jigoku) (1963)
- Barbarósa (Akahige) (1965)
- Dodes'ka-den (1970)
- Dersu Uzala (1975)
- Kagemusha (Kagemusha) (1980)
- Ran (1985)
- Sògn (Yume) (1990)
- Rapsodia 'n agóst (Hachi-gatsu no kyōshikyoku) (1991)
- Madadayo (1993)
Nòte[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Kurosawa, Akira (1983). Something Like an Autobiography. Vintage Books. ISBN 0-394-71439-3.
- ↑ Richie, Donald (1999). The Films of Akira Kurosawa, Third Edition, Expanded and Updated. University of California Press. ISBN 0-520-22037-4.
- ↑ Kurosawa, Akira (1983). Something Like an Autobiography. Vintage Books. ISBN 0-394-71439-3.
- ↑ Goodwin, James. Perspectives on Akira Kurosawa. G. K. Hall & Co. ISBN 0-8161-1993-7.
- ↑ Galbraith, Stuart, IV (2002). The Emperor and the Wolf: The Lives and Films of Akira Kurosawa and Toshiro Mifune. Faber and Faber, Inc. ISBN 0-571-19982-8.
- ↑ Kurosawa, Akira (1983). Something Like an Autobiography. Vintage Books. ISBN 0-394-71439-3.
- ↑ Galbraith, Stuart, IV (2002). The Emperor and the Wolf: The Lives and Films of Akira Kurosawa and Toshiro Mifune. Faber and Faber, Inc. ISBN 0-571-19982-8.
Culegamént da fóra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Pàgina da 'l Akira Kurosawa 'n sö 'l Internet Movie Database.


text: 1Rü pa̱xmamaxü̃chi ga yüxüarü ngunexü̃gu, rü yema ngecügü rü wenaxãrü naxmaü̃wa íiyadaugü. Rü yéma inangegü ga yema pumara ga yamexẽẽgüxü̃. Rü naĩgü ga ngecügü rü ta ngĩxü̃ íiyaxümücügü. 2Rü yexguma yéma nangugügu, rü nüxü̃ iiyangaugü ga marü na ínaxügachixü̃ ga guma nuta ga naxmaü̃ãrü ngũxtaü̃xü̃. 3Rü yexma nagu ichocu, natürü taxuü̃ma idaugü ga naxü̃ne ga Cori ga Ngechuchu. 4Rü yema ngecügü rü poraãcü iḇaixãchiãẽgü, rü tama nüxü̃ icua̱xgüéga ga ṯacü na naxügüxü̃. Rü ngürüãchi nüxü̃ idaugü ga taxre ga yatügü ga ngĩxü̃tagu chigüxü̃ ga poraãcü iy̱aurachirutanücüüxü̃. 5Rü yema ngecügü rü iyarüm̱axãchierugü, yerü poraãcü imuü̃ẽ. Rü yemaca̱x ga yema yatügü rü ñanagürügü ngĩxü̃: —¿Tü̱xcüü̃ nuxã yuetamaü̃gu naxca̱x peyadau ya yima maxü̃cü? 6—Nataxuma i nuã ya Ngechuchu, erü marü wena namaxü̃. ¡Rü nüxna pecua̱xãchie ga yema ore ga pemaã nüxü̃ yaxuxü̃ ga yexguma Gariréaanewa nayexmagu! 7—Yerü pemaã nüxü̃ nixu ga ñuxãcü pecaduã̱xgüxü̃ tá na yayauxgüxü̃, rü curuchawa na yapotagüãxü̃, rü ñuxãcü tomaẽ̱xpü̱x i ngunexü̃gu tá wena na namaxü̃xü̃ —ñanagürügü ga yema yatügü. 8Rü yexguma ga yema ngecügü rü nüxna icua̱xãchie ga yema Ngechuchuarü ore. 9Rü nüxna iwoegu ga yema naxmaü̃. Rü yema 11 ga Ngechuchuarü ngúexü̃gümaã nüxü̃ iyarüxugüe ga guxü̃ma ga yema nüxü̃ nadaugüxü̃. Rü guxü̃ma ga togü ga yaxõgüxü̃ ga yéma yexmagüxü̃maã rü ta nüxü̃ iyarüxugüe. 10Rü María ga Magadácü̱̃ã̱x, rü Cuána, rü María ga Chaü̃tiágu naẽ, rü naĩgü ga ngecügü iyixĩ ga wüxigu yéma Ngechuchuarü ngúexü̃güxü̃tawa nangegücü ga yema ore. 11Natürü yema ngúexü̃güca̱x rü ĩnücamare nixĩ ga yema ore, rü tama ngĩxü̃́ nayaxõgüchaü̃. 12Natürü ga Pedru rü inañaãchi, rü ínayadau ga naxmaü̃wa. Rü yexguma nagu yadaucuchigu ga naxmaü̃, rü nüxü̃ nadau ga düxruü̃gü ga wüxicüwagu na nanuxü̃. Rü poraãcü naḇaixãchiãẽ namaã ga yema ngupetüxü̃, rü ḇaixãchiãẽãcüma napataca̱x nataegu. 13Rü yema ngunexü̃gutama rü taxre ga yema Ngechuchuarü ngúexü̃gü rü wüxi ga ĩãne ga Emaṹwa naxĩ. Rü norü yaxü̃ ga guma ĩãne rü 11 ga kilómetru nixĩ nüxna ga Yerucharéü̃. 14Rü yexguma namagu naxĩyane, rü nachigagu nidexatanü ga guxü̃ma ga yema ngupetüxü̃. 15Rü yexguma yemachigagu iyadexatanüyane, rü nümatama ga Ngechuchu rü ngürüãchi naxca̱x yéma nixũ, rü natanügu nixũchigü. 16Natürü yema ngúexü̃gü rü woo Ngechuchuxü̃ nadaugü, rü tama nüxü̃ nacua̱xgüéga na Ngechuchu yiĩxü̃, yerü Tupana rü nanatoõẽgü na tama Ngechuchuxü̃ nacua̱xgüxü̃ca̱x. 17Rü yexguma ga Ngechuchu, rü yema taxre ga ngúexü̃güna naca, rü ñanagürü: —¿Ṯacüchiga nixĩ i pidexatanüxü̃ na nuxã namagu na pexĩxü̃? ¿Rü ṯacüca̱x nixĩ i pengechaü̃ẽxü̃? —ñanagürü. 18Rü wüxi ga yema ngúexü̃ ga Creopágu ãẽ́gaxü̃ nanangãxü̃, rü ñanagürü: —Guxü̃ma i duü̃xü̃gü nixĩ i nüxü̃ cuáxü̃ ga yema yexwaca ngupetüxü̃ ga Yerucharéü̃wa. Rü cuma na yexma cunaxũãnechiréxü̃ rü maneca cuxicatama nixĩ i tama nüxü̃ cucuáxü̃ ga yema ngupetüxü̃ —ñanagürü. 19Rü yexguma ga nüma ga Ngechuchu rü ñanagürü: —¿Ṯacü nangupetü ga Yerucharéü̃wa? —ñanagürü. Rü nanangãxü̃gü ga yema ngúexü̃gü, rü ñanagürügü: —Poraãcü chixexü̃ nüxü̃ naxüpetü ga Ngechuchu ga Nacharétucü̱̃ã̱x. Nüma ga Ngechuchu rü Tupanaãrü orearü uruü̃ ga mecü nixĩ. Rü Tupanape̱xewa rü duü̃xü̃güpe̱xewa namecüma rü nanaxü ga taxü̃ ga cua̱xruü̃gü ga Tupanaãrü poramaã naxüxü̃, rü meã duü̃xü̃güxü̃ nangúexẽẽ. 20—Natürü ga paigüarü ãẽ̱xgacügü rü tórü ãẽ̱xgacügü rü nayayauxgü. Rü Dumacü̱̃ã̱x ga ãẽ̱xgacügüna nanamugü na curuchawa yapotagüãcüma nayuxẽẽgüãxü̃ca̱x. Rü yemaãcü nayama̱xgü. 21—Toma nüxü̃ tacua̱xgu rü nüma tá nixĩ i tomaã naporaxü̃ na ínanguxuchixü̃ca̱x i tachiü̃ãne nüxna i Dumacü̱̃ã̱xãrü ãẽ̱xgacü. Rü ñu̱xma rü marü tomaẽ̱xpü̱x i ngunexü̃ nawena nixĩ ga na yama̱xgüãxü̃. 22—Natürü tama ngẽxĩcatama nixĩ, yerü ñuxre ga ngexü̃gü ga totanüxü̃ rü toxü̃ ínayaḇaixgügü. Yerü yema ngexü̃gü rü pa̱xmamaxü̃chi ínayadaugü ga naxmaü̃wa, rü tama nüxü̃ inayangaugü ga naxü̃ne ga guma Ngechuchu. Rü yemaca̱x ga yema ngexü̃gü rü toxca̱x nawoegu, rü tomaã nüxü̃ nayarüxugüe ga nüxü̃ na nadaugüxü̃ ga Tupanaãrü orearü ngeruü̃gü ga daxũcü̱̃ã̱x. Rü yema daxũcü̱̃ã̱xgü rü namaã nüxü̃ nixugügü ga Ngechuchu rü na namaxü̃xü̃ —ñanagürügü. 24Rü yexguma yema ngexü̃güarü orexü̃ taxĩnüẽgu, rü ñuxre ga tomücügü rü naxmaü̃wa ínayadaugü. Rü yema ngexü̃gü nüxü̃ ixugüxü̃rüü̃ nüxü̃ inayangaugü ga naxmaü̃. Natürü tama Ngechuchuxü̃ nadaugü —ñanagürügü. 25Rü yexguma ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —¿Tü̱xcüü̃ tama peãẽta ipexü i pemax? ¿Rü ñuxgura tá ta ipeyaxõgüxü̃ i nuxcümaü̃güxü̃ ga Tupanaãrü orearü uruü̃güarü ore? 26¿Rü tama e̱xna nüxü̃ pecua̱x ga yema ngúxü̃ tá na yangexü̃ ga Cristu naxü̃pa na daxũguxü̃ i naãnewa naxũxü̃, na ngẽ́ma ãẽ̱xgacü yiĩxü̃ca̱x? —ñanagürü. 27Rü yexguma inanaxügü ga namaã na nango̱xẽẽãxü̃ ga guxü̃ma ga Tupanaãrü ore ga nachiga ümatüxü̃. Rü yema Tupanaãrü ore ga Moĩché ümatüxü̃maã inanaxügü. Rü ñu̱xũchi namaã nüxü̃ nixu ga guxü̃ma ga yema Tupanaãrü ore ga nuxcümaü̃güxü̃ ga Tupanaãrü orearü uruü̃gü ümatügüxü̃. 28Rü yexguma yema ĩãne ga Emaṹwa nangugügu, rü Ngechuchu rü nümaxü̃ toxnamana nügü naxũxẽẽneta. 29Natürü ga yema ngúexü̃gü rü nüxü̃ naca̱a̱xü̃gü na yexma naxã́ũxü̃ca̱x, rü ñanagürügü: —¡Nuxma toxü̃tagu nape, erü marü nayáuane, rü paxa tá nachüta! —ñanagürügü. Rü yexguma ga Ngechuchu rü nawe yexma narüxã̱ũ̱x. 30Rü yexguma chibüca̱x wüxiwa mechawa natogügu, rü Ngechuchu nanayaxu ga pãũ. Rü Tupanana moxẽ naxca̱x naxã. Rü ñu̱xũchi inanabücu, rü wüxichigüna nanaxã. 31Rü yexgumatama naãẽxü̃ nicua̱xãchitanü. Rü nüxü̃ nacua̱xgü na guma yiĩxü̃ ga Ngechuchu. Natürü yexgumatama ngürüãchi inayarütaxu ga nümax. 32Rü yema taxre ga ngúexü̃gü rü nügümaã ñanagürügü: —¿Tama e̱xna ga itaãẽgüxü̃ ga tórü maxü̃newa ga yexguma namawa tamaã yadeaxgu rü tamaã nango̱xẽẽãgu ga Tupanaãrü ore i ümatüxü̃? —ñanagürügü. 33Rü yexgumatama ga yema taxre ga ngúexü̃gü rü inaxĩãchi ga Yerucharéü̃ca̱x na nawoeguxü̃. Rü yexma nüxü̃ nayangau ga na ínangutaque̱xegüxü̃ ga yema 11 ga Ngechuchuarü ngúexü̃gü rü togü ga natanüxü̃gü. 34Rü yema duü̃xü̃gü ga íngutaque̱xegüxü̃ rü ñanagürügü nüxü̃: —Aixcüma nixĩ i marü wena namaxü̃xü̃ ya Cori ya Ngechuchu. Rü Chimáũ ga Pedru rü marü nüxü̃ nadau —ñanagürügü. 35Rü yexguma ga yema taxre ga ngúexü̃gü rü ta nüxü̃ nixugügü ga yema nüxü̃ ngupetüxü̃ ga namawa, rü ñuxãcü nüxü̃ na yacua̱xãchitanüxü̃ ga guma na yiĩxü̃ ga Ngechuchu ga yexguma pãũ inabücu̱xgu. 36Rü yexguma yemaãcü íyadexagüyane, rü ngürüãchi norü ngãxü̃tanügu nachi ga Ngechuchu. Rü nüxü̃ narümoxẽ, rü ñanagürü: —Nuxmaẽ Pa Chorü Duü̃xü̃güx —ñanagürü. 37Natürü nümagü rü naḇaixãchiãẽgü, rü poraãcü namuü̃ẽ, yerü nagu naxĩnüẽgu rü wüxi ga naxchi̱xixü̃mare nadaugü. 38Natürü ga Ngechuchu rü ñanagürü nüxü̃: —¿Tü̱xcüü̃ peḇaixãchiãẽgü rü tama peyaxõgü na choma chiĩxü̃? 39—¡Dücax, nüxü̃ peda̱u̱x ya cho̱xme̱xgü rü chaucutügü! Rü chomatama chixĩ. ¡Rü choxü̃ pingõgü rü meã choxü̃ perüdaunü! Erü wüxi i naxchi̱xi rü tama choxü̃ pedauxü̃rüü̃ naxãmachi rü naxãxchina̱xã —ñanagürü. 40Rü yema ñaxguwena, rü nüxü̃ nanawe̱x ga naxme̱x rü nacutü. 41Natürü ga yema duü̃xü̃gü rü yexguma rü ta tama nüxü̃́ nayaxõgü, yerü naḇaixãchiãẽgü rü nataãẽgü. Rü yemaca̱x ga Ngechuchu rü nüxna naca rü ñanagürü nüxü̃: —¿Pexü̃́ nangẽxmaxü̃ i õna i nuã? —ñanagürü. 42Rü yexguma nüxna nanaxãgü ga wüxi ga choxni ga iguxü̃chipe̱xe rü wüxiweü̃ ga berure. 43Rü nüma ga Ngechuchu rü nanayaxu. Rü yema duü̃xü̃güpe̱xewa nanangõ̱x. 44Rü ñu̱xũchi ñanagürü nüxü̃: —Rü yema choxü̃ ngupetüxü̃ rü yema nixĩ ga pemaã nüxü̃ chixuxü̃ ga yexguma tauta chayu̱xgu rü petanüwa chayexmagu. Yerü yexguma rü pemaã nüxü̃ chixu rü ñacharügü: “Rü tá ningu i guxü̃ma i Tupanaãrü ore i chauchiga ümatüxü̃ i Wiyaegüarü poperawa, rü Moĩché ümatüxü̃ i mugüwa, rü ore i nuxcümaü̃güxü̃ ga Tupanaãrü orearü uruü̃gü ümatüxü̃wa”, ñacharügüchire̱x pexü̃. 45Rü yemaãcü namaã nanango̱xẽẽ ga Tupanaãrü ore ga ümatüxü̃. 46Rü ñanagürü nüxü̃: —Tupanaãrü ore i ümatüxü̃wa rü nüxü̃ nixu rü choma i Cristu rü tá chayu, rü tomaẽ̱xpü̱x i ngunexü̃gu rü tá wena chamaxü̃. 47—Rü yematama ore i ümatüxü̃wa nüxü̃ nixu rü tá chauégagu tá nixĩ i nüxü̃ yaxugüxü̃ i ore i mexü̃. Rü Yerucharéü̃wa tá inaxügü i ngẽma ñu̱xmatáta guxü̃ i naãnewa nangu na ngẽmaãcü duü̃xü̃gü nüxü̃ rüxoexü̃ca̱x i nacüma i chixexü̃ na Tupana nüxü̃́ nüxü̃ ngechaü̃xü̃ca̱x i norü pecadugü. 48—Rü ñu̱xma rü pematama nixĩ i chorü orearü uruü̃gü, rü tá duü̃xü̃gümaã nüxü̃ pixu ga yema chauxü̃tawa nüxü̃ pedaugüxü̃ rü nüxü̃ pexĩnüẽxü̃. 49—Rü dücax, choma rü pexca̱x tá núma chanamu i Naãẽ i Üünexü̃ ga pexca̱x nüxü̃ naxunetaxü̃ ya Chaunatü. Natürü chanaxwa̱xe i númatátama daa ĩãne ya Yerucharéü̃wa pengẽxmagü, ñu̱xmatáta penayauxgü i ngẽma Tupanaãẽ i Üünexü̃ i daxũwa ne ũxü̃ i tá pexü̃ poraexẽẽxü̃ —ñanagürü. 50Rü yexguma ga Ngechuchu rü Yerucharéü̃ãrü toxnamana norü ngúexü̃güxü̃ nagagü, ñu̱xmata Betániããrü ngaicamana nangugü. Rü yéma norü ngúexü̃güétü nawéme̱x, rü Tupanana naxca̱x naca na nüxü̃ nangü̃xẽẽxü̃ca̱x. 51Rü yexguma yema ngúexü̃güca̱x nayumüxẽguwena rü nüxna nixũgachi. Rü Tupana daxũguxü̃ ga naãnewa nanaga. 52Rü nümagü ga norü ngúexü̃gü rü Ngechuchuxü̃ nicua̱xüü̃gü. Rü ñu̱xũchi taãẽãcüma Yerucharéü̃ca̱x nawoegu. 53Rü guxü̃guma tupauca ga taxü̃newa naxĩĩxü̃, rü yéma Tupanaxü̃ nicua̱xüü̃gü. Rü ngẽmaãcü yiĩ.


text:
Quanti stràs senza pas
Quanti rùsari de sas
Quanti urazioni nela nocc senza gnanca segnas
E un ciot nela scarpa
Quanta tera ho scrusciat, senza vurev fat del mal
Tera che ho fai bestemà gnanca mai reguradà
E nò anche maiada
Furestee anca che nela via che la sà tut de me , nela piazza che ma recugnus e dumanda perchè
Furestee deparme cun l'umbrìa che ries piò a stà ma dre
cun tel cor che rimbalza nel co per finim sùta ai pè
Nel picà la tua pòrta
Quanti fac senza oc
Quanti pensér cun tel boc
per mea rempians ul me temp ho scundut l'urelòc
In sul funt delà bùrsa
Quanti lecc senza sùgn
Quanta memoria de legn ,dùra cumè questa porta che la par un disegn
I culùr fò de pòst
Furestee anca che nela via che la sà tut de te , nela piazza che parla che rit ma senza savé
Furestee ma su me , cun l'umbrìa che rios piò a stam a drè , cun tel cor che rimbalsa in del cul per finim suta i pè
Quant te verdet la pòrta
Quanti stras senza pas
Quanti rosari de sas
Quanti urazioni nela nocc senza gnanca segnas
E un ciot nela scarpa
E un ciot nela scarpa


text:
Livorno
Livorno (Labro 'n latì; Livourne 'n fransés; Leghorn en inglés stòrich; Livornu 'n còrso; Levuorne 'n napoletà) l'è 'na cità italiàna, de la regiù de la Toscana, capolöch de la pruvìncia omònima. La g'ha presapóch 161.900 abitàncc (dàto ISTAT del löi del 2009), 'na superfìce de 104.8 km² e 'na densità de 1535 ab./km². El cunfìna coi cümü de Collesalvetti, Pisa (PI), Rosignano Marittimo.
Sitüàda sö la còsta del Mar Ligure, Livorno l'è giü dei pórcc piö 'mportàncc de l'Italia, tat come scalo comerciàl tat come türìstich e centro indüstriàl de 'mportànsa nasiunàl.
El teretóre comünàl de Livorno el töl dét apò a lìzola de la Gorgona e le Sèche de la Meloria, che le fà part del Parco nasiunàl de l'Arcipelago Toscano. L'ìzola de la Gorgona la g'ha 'na superfìce de 220 ètari e la se tróa a 37 km de la còsta.
Cità 'nzemelàde[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cümü de Livorno l'è 'nzemelàt co:
- Bat Yam, Israele
- Cerignola, Italia
- Guadalajara, Spagna
- Haiphong, Vietnam
- Novorossiysk, Russia
- Adana, Türchia


text:
Marco Polo
Marco Polo (nasìt ai 15 de setèmber del 1254 – 8 de zenér del 1324) l'è stat en mercànt e esploradùr venesià che, 'nsèma a sò pàder Nicolò e sò zìo Mafèo (o Matèo), i è stàcc 'ntra i prìm ucidentài a viazà 'nfìna 'n Cìna dré a la vìa de la séda. I Polo (Marco, sò pàder e sò zìo) i è restàcc en Cìna per didisèt agn prìma de turnà a Venésia.
I viàs dei Polo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El bubà e 'l zìo del Marco Polo i ìa mercàncc e i gh'ìa stabilìt de le bàzi comerciài a Costantinòpoli, en Crimèa e 'ndèla part ucidentàla del impéro Móngol. I du fredèi i ìa zabèla riàcc endèi teretóre che 'ncö i è pàrt de la Cìna e i ìa turnàcc endré condèn mesàgio per el pàpa.
Quach agn dòpo, i è turnàcc a pàrter col encàrech de consegnà 'na lètera e dei regài del pàpa Gregòrio X e staólta i g'ha töt dré pò a 'l fiöl del Nicolò, Marco, che 'l gh'ìa 16 o 17 agn e du frà Duminicà: Nicolò de Vicènsa e Guglièlmo de Tripoli.
I Polo i riarà a Kanbaliq e i vegnarà acuglìcc del Kublai Kahn. I restarà 'n Cìna per 17 agn e 'l Kublai Kahn, amiràt de la braüra del Marco Polo a cönta le stórie dei sò viàs, el g'ha tacàt a ülìga bé, al pónt de numinàl sò cunsigliér e de afidàga divèrse misiù diplomàtiche.
Segónt i rendicöncc del Marco Polo, i tré i gh'ìa domandàt divèrse ólte de püdì turnà 'n Euròpa, ma 'l Khan l'ìa tat contét dei sò vizitadùr ucidentài che 'l g'ha mai dat el sò permès.
Apéna 'ndèl 1291 el Kublai el se decidarà de dàga a Marco 'l sò öltem encàrech, minà la principèsa Koekecin (Cocacin endèl Miliù) del sò promès spùs, l'Ilkhan Arghun. La delegasiù staólta la g'ha viagiàt via mar. I partarà de la cità portuàla de Quanzhou e i narà prìma a Sumatra, e dòpo Sri Lanka e India 'nfìna a rià 'n Pèrsia. Endèl 1293 o 1294 I Polo i riarà endèl Ilkhanàt, goernàt del Gaykhatu dòpo la mórt de Arghun, e i lasarà Koekecin col Ilkhan nöf. De ché i Polo i narà a Trebizónda e de lé i ciaparà la nàve 'nfìna a Venice.
El Miliù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quan che l'è riàt a Venésia, el Marco Polo el gh'ìa ormài 44 agn e la sò Repüblica l'ìa 'n guèra cutra i Genoés. Endèna batàia navàl che gh'è stat combatìt endèle àive de Korcula, en Croàsia, el Marco l'è stat fat prizunér e portàt en prizù a Gènova. L'è stat endèl perìodo de prizù che 'l g'ha cunusìt el Rustichello de Pisa al qual el g'ha cöntàt töte le stórie del sò viàs 'n Oriènt, El Rustichello el trascriarà en lèngua d'oïl töte chèste stórie endèn lìber che 'l se 'ntitulàa Le deuisament du monde ma che dòpo 'l ciaparà 'l nòm de Il Milione (el miliù), facilmènt per vìa del scötöm de la famìa Polo che l'ìa ciamàda Emilione.


text:
Romano Prodi
Artéccol in dialatt bulgnais
Romano Prodi, (Scandiân, 9 d'agåsst 1939), ôm puléttic itagliàn. L'è stè al presidänt dal cunsélli dî minîster fén dai ân '90 e presidänt d'la Cumisiån Europea. Dal 2006 l'è dvintè presidänt dal cunsélli dî minîster dåpp èser stè candidè premier par l'Ugnån. Al so nimîg l'èera Silvio Berlusconi dal Cà däl libertè. L'aveva vént äli eleziån. Stral 2006 e al 2007 l'aveva ispirè la nâsita dal Partîd democrâtic cun dî cunpunént d'l Ugnån e d'la Margarétta. Al 24 ed znèr dal 2008 ai dé só dåpp la crisi puléttica e al fó mess in minuränza al Senèt.


text:
Frazziun
In àlgebra, una frazziun la cunsiist int un rapòort da nümar intreegh. La frazziun "tri sü quatru" sa la pöö scriif in qual-sa-vöör da chesti fuurm:
-
- 3 ÷ 4
- 3 : 4
- 3 / 4
Esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Frazziun mia redütibla: frazziun cun nümeraduur e denuminaduur senza divisuur cumün.
- Frazziun pròpia: frazziun cun valuur intra zero e vün
- Frazziun ünitària: frazziun cun nüneraduur 1
- Frazziun Egízzia: suma da frazziun ünitàrii.
- Frazziun decimala: frazziun cun denuminaduur una putenza da dees.
- Una frazziun cuntínua a l'è una espressiun cuma chesta-chí:
- intúe i ai i-è di intreegh pusitiif.


text:
Viulun
El viulun l'è un strüment druvaa per sunà de la müsega che'l gh'ha quater cord, acurdaa a intervaj de quinta giösta. El nomm intregh al saria viuluncell, ch'al ven del talian violoncello, ma ind el parlà, la gent el ciama de solit viulun. El tö part ind la sutafameja de i viulin, anduve i fan part i strümencc ch'han quater cord, acurdaa a intervaj de quinta, che i figüren di taj a "eff" ins la tavula armonega. Chel lüü ch'el suna el viuluncell al se ciama "viuluncellista". El viulun l'è un strüment devera popular. Al fa part de la fameja de i strüment a corda. Al gh'ha tancc mester: cume strüment solo, ind la müsega de ciambra e anca in urchestra. L'è anca druvaa ocasiunalment de i müsicista pop, cume The Beatles, Björk e Jamiroquai.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El viulun l'è staa tacaa sö ind el XVI secul. A chel temp lé la gh'era una fameja de strümencc ciamaa i viol. I strümencc de la fameja del viulin i eren dré a fàss sö e i gh'eren un badalöcch de esmperimencc cunt strümencc de form e grandezz difarent. El violone a l'era popular cume bass. L'era simil al cuntrabass del dé d'incö. El nomm violoncello, al vör dì "violone picinin". El viulun al gh'ha anca 4 cord. El viulun l'è staa faa cume el strüment basso ind i grupp de strümencc ad arch (el cuntrabass l'è staa giöntaa püssee tard, e al pö sunà i not de l'utava de suta). A l'era druvaa per cumpagnà cume basso continuo, sunand l'istessa roba de la man sinistra del müsicista de clavicembalo. Quand che i cumpusitur han descumenciaa a scriv concerti grossi (pez per urchestra e grup picinin de sulista), i han descumenciaa a dàggh al viulun di solo picinin. In chel möd chì el viulun l'ha descumenciaa a vess druvaa debon cume strüment solo. El Johann Sebastian Bach l'ha scrivüü ses suite per viulun solo (senza cumpagnament, donca el müsicista al gh'ha de sunà depersè). Chij lé i henn ancamò cunsideraa i pezz püssee bej scrivüü per el viulun. Olter cumpusitur i han descumenciaa a scriv över per el viulun solo, cume el Joseph Haydn, el Mozart e 'l Beethoven. El viulun l'era nünch a l'istess nivell di olter strümencc ad arch, minga pö dumà sunand una semplis part de bass. Ind el XIX secul un fracch de cumpusitur famus l'ha scrivüü müsega per el viulun. Un fracch de lur i eren viuluncelista deperlur, cume el Carl Davidov, el David Popper e 'l Julius Klengel. Un quaj cumpusitur devera impurtant che l'ha scrivüü müsega per el viulun l'è staa: el : Mendelssohn, el Chopin, el Schumann, el Brahms, el Dvořák, el Fauré, el Saint-Saëns, el Elgar e 'l Sergei Rakhmaninov. Dü famus pezz scrivüü püssee de recent per viulun e urchestra i henn Cello Symphony del Benjamin Britten e The Protecting Veil del John Tavener.


text:
Picea abies
Ol Picea abies (in Bergamàsch: Peghér o Peghéra 'n Al Brembana, Paghér o Paghéra 'n Al Seriana o Pighér o Pighéra; en Bresà: Paghér[1]; in Insübregh: Pescia, u Pesc ), l'è öna Gimnosperma de la faméa di Pinaceae, l'è öna pianta de prim ùrden, cioè ólta fina a 40 - 50 méter, che la é da l'Euròpa del nòrd e da l'Euròpa orientàl e la crès selvàdega in di montagne de sólet da i 900 méter a i 1.900 ma la pöl rià fina a i 2.300 méter.
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fòie, come 'n quase töte i Gimnospèrme, i è di gógie, lónghe da 1,5 fina a 3 ghèi, érde scüre, i spóns, i è tacade öna per öna sö i ramècc, metide in manèra radiàl isè de cuarcià zó bé töt ol ramèt e 'ndóe i se tàca gh'è sèmper öna séa picinina.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol paghèr l'è monòich, cioè 'l gh'à i fiùr dóma mas·cc e di fiùr dóma fèmina sö la stèsa pianta. Piö che de fiùr mas·cc gh'è de parlà de 'nfiurescènsa mas·cc, ön insèma de tace fiùr mas·cc. La 'nfiurescenza del paghèr l'è ü còno a furma de öf che 'l crès sö la pónta di ram de ün an, l'è lónch 1 ghèl e prima l'è rós pò l'diènta zalt.
I 'nfiurescènse fèmina i crès invece sö töt ol ramèt e prima i varda 'n sö, pò de manimà che i marüda i se ulta 'n zó, i pènt e i diènta de lègn: i è i pigne, lónghe fina 15 ghèi, in del Paghér i trèca zó da la pianta töte 'ntréghe.
Somésa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I Gimnospèrme i gh'à mia i fröcc, ma i fà dóma la somésa che l'è dèt in de la pigna.
L'Àes[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol Paghèr l'è mia de confónt col Àes, ol Abiès alba, ach se 'mpó i ghe sömèa, e gnà con töcc i paghér e àes ornamentài.
Sinònim[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Pinus abies L.
- Pinus excelsa Lam.
- Abies picea Mill.
- Picea excelsa Link
- Picea vulgaris Link
- Picea alpestris Stein
- Picea montana Schur
- Picea rubra A.Dietr.
- Picea obovata Ledeb.


text:
Vernazza
Vernazza (en lìgure: Vernassa) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Liguria, en Pruvìncia de La Spesia.
El g'ha 'na popolasiù de 879 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 12,3 km² e 'na densità de popolasiù de 71 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Beverino, Monterosso al Mare, Pignone, Riccò del Golfo di Spezia, Riomaggiore.
L'è giöna de le borgàde che fà part de le Sich Tère isé famùze e l'è inserìda 'ndèla lìsta del Patremóne de l'Umanità de l'UNESCO.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Vernazza l'è mustràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Abecee latin
L'abecee latin, ciamaa anca Ruman, a l'è ul püssee duvraa intra i sistema alfabétich dal mund, tant che al sa pö truvá in tücc i cuntinent, in dúe a l'è staa purtaa dai culunizadur che a vegníven da l'Europa; da alura a l'è staa adutaa anca par di lengu indígen, cuma ul Tagalog int i Filipinn o par l'Indunesian.
I lètar fundamental a hinn:
I lètar grand[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I lètar piscinn[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chesti lètar a hinn mía assee par representá i divèrs sun in tüti i lengui che a dövren l'alfabet latin; par chest, a hinn a staa giuntaa sía di segn diacrítich (tilda, çuveta, hacek, sura-lineatura, segn intal mezz ecc.) sía di liadür, (es.: ß) sía impurtant lètar da precedent alfabet (es.: þ) sía diagraf, uvera cumbinazion de püssee caratar come ll o ch.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'alfabet latin al nass int al VIII secul p.d.C e al deriva da chel etrüsch, basaa su chel grech. Finn a l'Etaa da mezz, a esistéven dumà i lètar grand. Cun la fin dal imperi ruman, i lengu növ adòten l'alfabet latin, e inscí anca di pòpul mía indo-europej cuma Ungares e Finlandes; dopu cun la culunizaziun l'alfabet al sa spantega par tüt ul mund.


text:
Bagheria
Bagheria (en sicilià: Baharìa) l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Palermo. Dòpo de Palermo l'è 'l cümü piö pupulùs de la pruvìncia, el g'ha presapóch 50.321 abitàncc, 'na superfìce de 29 km², e 'na densità de popolasiù de 1.735 ab./km². El cunfìna coi cümü de Ficarazzi, Misilmeri, Santa Flavia.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Abitàncc censìcc
Persùne ligàde a Bagheria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Renato Guttuso, pitùr
- Giuseppe Tornatore, regìsta.


text:
Snakes on a Plane
Snakes on a Plane (Bisi in d'l Aparéć) 'l è 'n thriller 'd asiòṅ americàṅ dal 2006 ad David R. Ellis. L'idéa dl'òpra l'è nada in sla réda internet in dua la gh'à abû dimóndi séguit prima che la New Line Cinema la dicidìs ad far-'n un film.
La pelìcula l'à fat sù da piò ad ssanta-dū migliòṅ ad dòlar esénd-an custàda sōl trénta-tri.
Sunt
Sean Jones (Nathan Phillips) 'l è stâ testimòni d'l umisìdi 'd un giùdas da part di óm dal gangster Eddie Kim (Byron Lawson). Par cal mutìṿ chè gl'agînt d'l FBI Neville Flynn (Samuel L. Jackson) e John Sanders (Mark Houghton) i 'l tōśan sóta la sò prutesiòṅ e i vànan sèg in dal vōl in aparéć ch'al gh'à da purtàr-al da Honolulu a Los Angeles par testimuniàr a 'l prucès. Par far-al fóra Kim al gh fà cargàr insìma na casa pîna ad sarpènt velenóś in manéra ad cupàr-al diretamènt o anc faghénd vgnir śò 'l aparéć.
Sean e la sò scòrta i viàś'n in prima clas, chi àtar in dla clas turìstica anc s'i aṅ pagâ al bijét pîṅ, cuma 'l rapper Three G's (Flex Alexander), ch'al gh'à 'l ciòld fis par la pulisìa, e i sò cumpàgn Troy (Kenan Thompson) e Big Leroy (Keith Dallas). A bōrd i gh'èṅ anc la Mercedes (Rachel Blanchard) c'n al sò caṅ, la Maria (Elsa Pataky) cun la sò putìna in bras, al campiòṅ ad kickboxing Chen Leong (Terry Chen), i spóś frésc Tyler (Tygh Runyan) e l’Ashley (Emily Holmes), 'l óm 'd afâr britànic Paul (Gerard Plunkett) e dū putèṅ da par lōr, Curtis (Casey Dubois) e Tommy Brown (Daniel Hogarth). 'L equipàǵ invéci al pōl cuntàr su gl'hostess Claire Miller (Julianna Margulies), Grace (Lin Shaye), a 'l sò ùltim vōl, e Tiffany (Sunny Mabrey) e su 'l steward Ken (Bruce James).
Pasâ la mità dal tragìt, la gàbia di sarpènt la s vèra e 'l bisi i tàcan a 'ndàr in gir par 'l aparéć. I prim a lasàr-'g al péni i èṅ na còpia ad muróś malnét, ch'i ér'n andâ a gusàr in dal lìcit. Cal bèsti lè i èṅ dimóndi rabìdi parchè i sèntan 'l udōr ad ferumòṅ stramnâ insìma a i fiōr dâ a i pasegēr.


text:
Gh'è un omm che'l parla de par luu,
suta l'umbriia de una magnolia,
el diis che l'era un sfrusaduu,
che i stèll cugnussen la sua storia,
Gh'è un omm che'l parla de par luu
e l'è un suldaa senza memoria,
un longobardo o un fedayn
urmai fa mea differenza
Caramadona
semm che col cuu pugiaa in soel muur,
una speranza de luserta
e un coer crumpaa al mercaa de Lenn
Caramadona
cui oecc che cambien de culuur..
Semm che in soel fuund de la butèglia
come i vermi nel mescal
Gh'è un omm che'l parla de par luu
Cui medesèn ne la sacòcia,
el diis che'l voeer pioe na' a ca' sua
che'l g'ha i marziani in del bide'
gh'è un omm che'l pensa de tasè,
ma el canta tuta la sua vita..
un scarabeo ligaa adree al coll
e la madona del Succuurs
Caramadona
Semm che col cuu pugiaa in soel muur
Una paguura senza pressa
Che l'ha imparaa a beev el caffè
Caramadona
Cun la curona che lusiss,
fa mea scapà i nost fantasmi
senza de luur semm pioe chi sèmm


text:
Malawi
El Malawi (Malaŵi in lengua chichewa) a l'è un paes de l'Africa center-meridiunala.
A l'è tacaa al Zambia, al Muzambich e a la Tanzania.
La capital a l'è Lilongwe.
Al gh'ha una süperfiss de 118.484 km² e una pupulaziun de pressapoch 13 miliun d'abitant.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Malawi a l'è staa un pussediment del Regn Ünii (cunt el nom de Nyasaland) del 1891 al 1964, quand che l'ha utegnüü l'indipendenza.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Malawi (nom ufizial: Dziko la Malaŵi / Republic of Malawi) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Peter Mutharika (del 2014).


text:
Rodels
Rodels (Roten in rumanc) a l'è un cumün svizzer del distret de Hinterrhein. in del Canton Grisun. Al gh’ha pressapoch 267 abitant e una süperfiss de 1.68 km², e al se tröva a una altitüden de 684 meter sura al livel del mar.
El cumün de Rodels a l'è tacaa ai cumün de Almens, Cazis, Paspels, Pratval.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Rodels l'è menziunaa la prima volta enturen a la metà del secul XII col nom de ad Rautine.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
Danubi
El Danubi (Donau in Todesch; Duna in Ungheres; Dunaj in Slovacch e Polacch; Dunav in Crovatt; Dunav/ДyHaB in Serb, Ucrain e Bulgher; Dunarea/ДyHapea in Romen e Moldav), cont i sò 2845-2902 chilòmeter l'è el segond fiumm pussee longh de tutta l'Euròpa (despoeu del Vòlga).
El Danubi, che el tacca su a scorr in de la Foresta Negra (a Donaueschingen, a la confluenza de duu fiumm minor, el Brigach e 'l Breg) e el sbocca in del Mar Negher cont on delta bell largh, el và per 2845 chilometer (o 2888, o anca 2902 a segonda del moeud de mesurà). In del sò cammin, el traversa el nord di Alp, la pianura de la Pannònia e la "bassa Romena" e, a chella manera chi, el dacqua la pupart del sud de l'Euròpa Centrala e de l'Euròpa del Sudest. El traversa vari capitaj europee, come Vienna, Bratislava, Budapest e Belgrad. El sò delta, che'l se troeuva al confin intra la Romania e la Bulgaria l'è consideraa de l'UNESCO vun di Patrimòni de l'Umanitaa.
El Danubi l'è semper staa consideraa ona importanta via de navegazion e comunicazion. Giamò conossuu come frontera de l'Imperi Roman, el fiumm el corr tra i confin de 9 Statt modern: Germania, Austria, Slovacchia, Ungaria, Croazia, Serbia, Bulgaria, Romania e Moldavia.


text:
La Punt-Chamues-ch
La Punt - Chamues-ch (in italian storich, e nom ufizial fina al 1943: Ponte-Campovasto) a l'è un cumün svizzer del distret de Malögia. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 748 abitant e una süperfiss de 62.3 km², e al se tröva a una altitüden de 1687 meter sura al livel del mar.
El cumün de La Punt - Chamues-ch a l'è tacaa ai cumün de Bergün/Bravuogn, Bever, Madulain, Pontresina, Samedan, Zuoz.
El cumün l'è furmaa de du center abitaa principai, al dì d'incö asquas tacaa insema. La Punt la se tröva in de la part setentriunal de la val, a una altitüden de 1697 meter sura el livel del mar, inde che finiss el pass de l'Albula. L'e straversaa del fiüm Inn e propi sül fiüm Inn gh'eva el pont che g'ha daa el nom a l'abitaa. Chamues-ch inscambi l'è colocaa in de la part meridiunal de la val a una altitüden de 1708 meter, a la fin de la val Chamuera ai pé del Piz Mezzaun.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Chamues-ch l'eva cognossüü giamò ai temp dei Roman col nom de Camogascum. La Punt-Chamues-ch l'è menziunaa in di ducüment de l'ann 1137-39 cont el nomm de Campolovasto e püssee tard, in del ann 1244 cont el nomm de Ponte.[1]
L'andament storegh de la popolazion de La Punt - Chamues-ch l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1][2]
Situazion linguistega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Al dì d'incö i lengh ufiziai i henn el tudesch e el rumanc ma lengua parlada dai abitant uriginari del post e ancamò insegnada in di scöl l'è el dialet del Rumanc parlaa in de l'Engadina Volta, ciamaa "Puter". Fina a prima che nassìes l'indüstria del türism, l'eva anca l'ünica lengua parlada in del post. L'ha scumenzaa a calà in percentuaàl giamò in del secul XIX e in del 1880 i lengua mader rumanc i eva devegnüü el 71,6%. Percentual che l'è restada cumpagna pressapoch fina a prima de la seconda guera mondial. Dopo l'ha turnaa a calà e in dei an setanta. L'andament dei ültem an l'è mustraa in de la tabela ripurtada chi desuta.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ 1,0 1,1 La Punt-Chamues-ch in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- ↑ Graubunden in Numbers visitaa el 21 de setember del 2009


text:
Imenéo
'L Imenéo (Yuέvaιoς in gréc) in dla mitulugìa greca, 'l è 'l dio ch'al porta bèin ai dū spōś.
In di spuśalìsi dl'antichitê gréca e romàna, al dio Imenéo 'l éra ciamê e cantê perchè sól al matrimòni c'n al só benestèr al srèv andê bèin.
El tradisiòun i vrèven al dio Imenéo na volta fiōl ed na Muśa e dl Apòl e n'ètra volta fiōl dal Bâc e dla Vener. Al srèv e-dvintê prutetōr di spōś dòp 'd aver'gh-la cavèda ed spuśèr l'aristocràtica ch'l amèva, in prémi p'r aver salvê lē e 'l só cumpàgni dai pirêt ch'i i avìven rapìdi. N'ètra tradisiòun la dirèv che lò, b'lìsim e brevìsim in dla mùśica, mèinter che 'l Bâc al se spuśèva l'Ariàna, al srèv mort o 'l avrèv pers la vōś tùt 'd un colp, 'd in dû a dvintèva importànt p'r i spōś ch'i gnìven dòp, la só protesiòun pròpi in cal mumèint lè.


text:
Legn
El legn l'è la sustanza che la furma i piant. L'è druvaa per fà sü diversi rob, cume custrüzion edil o mobil, ma anca per fà art. L'è druvaa anca per pizzà 'l fögh in manera da scaldàss. El palper l'è tiraa fö dal legn, per via d'un prucedimen chimich.
I piancc perenn i henn caraterizaa de la presenza del tüder e di brocch che i vegnen sö cuncentricament vers l'estern de ann in ann e del vegh i tessüü fàj sö essenzialment de cellülusa, emicellülusa e lignina. El legn al pö vegh devers nomm, a segond de l'üs al qual l'è destinaa:
- legna se al furniss cumbüstibil (gh'hem el brochelam che l'è faa de i brocch o bachett per el fögh)
- legnam per vess lavuraa de un Legnamer o druvaa ind la custrüziun de edifis de un magütt(el cürtam l'è el legnam cürt)


text:
Lunèri
Artéccol in dialatt bulgnais
Al lunèri (dal vòlt mo manch anch calandèri) l'è un sistema druvè dai cristiàn par divîder, contèr e dèr i nomm ai tant period ed tänp. Sti nomm én ciamè dé dal lunèri.
La parola lunèri la s riferéss anch'al libretén druvè par conter i dé (pr'esänpi un lunèri da mûr o da tèvla).
La parola «lunèri» la vén dal latén lunarium ch'al vôl dîr i zîr d'la lonna (donca i mîs).
Squèsi tott i lunèri i én fundè såura däli unitè 'd tänp fundamentèl:
Totti äl nazión al droven un lunèri ufizièl par definîr i dé 'd festa e identifichèr i dé int'al stèss môd:
- Squesi tott i pajîs dal månd, cme anch äli urganizazión såura naziunèl, i droven al lunèri gregoriàn.
- In dî pajîs musulmàn as drova al lunèri islâmic.
- L'Èndia la drova al lunèri naziunèl indiàn.
- Israêl al drova al lunèri zudî.


text:
Arras
Arras (Aro in Piccard; Atrecht in Olandes; Nemetacum in Latin) a l'è ona città de la Francia cont ona popolazion de 41 322 abitant[1], dato agiurnaa al ginee 2011.
L'è 'l capploeugh del departiment del Pass de Calais, in de la region amministrativa del Nòrd-Pass de Calais e in quella stòrica de l'Artois.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Duranta i guerr condòtt del Giuli Ceser in Gallia, Arras l'era conossuda cont el nòmm de Nemetocenna e l'era la capital de la tribù di Atrebaa. El nòmm de incoeu el ven de la paròla arazz, perchè ghe 'n vegniva prodòtta on grand numer, duranta el Medioev. L'era anca vun di pont de passagg de la Via Francigena, la via di pellegrinagg che la pòrta de Canterbury a Ròma segnada del vescov ingles Sigerich (che le ciama cont el nòmm de Atherats). L'è in man a la Francia del 1654, e l'ha vist nass el rivoluzionari Maximilien de Robespierre (1758-1794).


text:
06 04
Ol dé 6 de bril l'è 'l 96 ( 97 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 270 dé a finí l'an.
Ul dí 6 de bril al è ul dí da pòost 96 ( 97 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 270 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1785 - l'Urgell: ol vèscuf al confirma i priviles d'Andorra, de che al è recognossit come coprínsep.
1904 : Pröm partit d'öna selessiú Catalana
1914 - Catalunya: se la cositüiss la Mancomunitat.
1983 - Catalunya: ol Parlament al apröa per önanimità la pröma Les de Normalisassiú Linguístega.
1917 - Stacc Ünicc: chèst paes al declara la guèra a Zermania (Pröma Guèra Mondiala).
2010 - Ü teremòt de 6,2 gradi de la scala Richter, a i ure 3.32 de la nòccla pruìnsa de l'Aquila, i mórcc i è 308, 1.500 i ferìcc e 65.000 chèi restàcc sènsa cà.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Reforma Prutestanta
La Refurma (de'l Latin reformare = fà sü de nöf) l'è 'l muiment religius scumenzaa int'l 16° secul de'l Martin Lüther in Germania e de'l Giuan Calvin e Ulrich Zwingli int la Sgüizzera che l'ha s'cepaa la Cristianedaa in düü scioch: quel Catolegh e quel Prustestant (u refurmaa).
El Prenzipi de la refurma l'è cunsideraa de squas tücc l'ann 1517, quand che'l Martin Lüther l'ha tacaa i sö 95 Tes in sü l'üss de la Gesa de Wittenberg. La fin de la Refurma l'è cunsiderada la Pas de Westfalia de'l 1648.
In prenzipi 'l muiment prutestant l'eva un tentativ de rufurmà la Gesa Catolega. A tanc Catolegh in de l'Üropa centrala e ucidentala ghe piaseva no quel che lur vedeven cuma fols insegnament e curüziun denter de la Gesa, suratüt per quel che'l revarda la vendida di indülgenz.
Premissa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Che la Refurma l'abia scumenzaa propi in Germania e la gh'abia vüü un inscí grand süzzess 'l po vess espligaa de svariaa resun.
Resun Ümanistegh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ümanism e Pressa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'ümanism l'eva staa fin de'l 14. secul un muiment vegnüü de la penisula italega che'l se crüzziava de reinstaurà l'antigh saè. Segund 'l so primari prenzipi, ciamaa Ad fontes, ij ümanista stüdiaven ij antigh ütur e gh'even un möd de fà critegh cunt la realtaa. Ij ümanista han inflüenzaa ij üniversidaa de quij agn chi e hann inscí daa anca lur una man a "creà" tanc di refurmadur de'l devegnì. Suratüt 'l leng in manera critega la Sagra Scritüra l'ha inflüenzaa 'l pensee di refurmadur. La descuverta de la pressa, int la mitaa de'l 15. secul, l'ha pö daa na man ai refurmadur a spantegà i so laur literari.


text:
Cornus mas
El Cornus mas (en Bresà: Cornàl), l'è 'na piànta de la famìa de le Cornaceae, uriginària de l'Euròpa meridiunàl e de l'Asia.
Descrisiù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cornàl l'è 'na piànta che rìa 'nfìna a 12 méter de altèsa che vé sö söi teré calcàrei. La pöl scampà sènsa problémi 'nfìna a 100 agn.
Fòie[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fòie i cröda 'n 'nvèren, i è lónghe da 4 a 10 ghèi e larghe da 2 a 4 ghèi. I è fòie 'ntréghe, opòste (i vé fò a dò a dò da l'istès gróp, öna d'öna bànda e öna de l'ótra) e pelùse sura e sóta. Compàgn de töcc i Cornus i nervadüre di fòie che i part da la nervadüra principala i se sluntana e i và vèrs ol bòrd de la fòia, sensa però mai riaga, desà che i piéga con öna gran bèla cürva e i fenés töte piö o méno apröf a la pónta. Chèsto l'è ü caràter che l' permèt de cognós i Cornus.
Fiùr[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fiùr i è zalcc e picinì (de 5 a 10mm de diàmetro), i fiorés prèst en febrér o mars, e chèsto particolàr el i a rènt importànti per la prudusiù de la mél.
Fröcc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I fröcc, ciamàcc apò a lur cornài i è de le drùpe róse lónghe de 15 a 20 mm condèn giandì bel gròs. I è piötòst àspre ma i è bùne de maià, e ale ólte se pöl a troà 'n vèndida dele marmelàde. Per maià 'l fröt convé spetà che 'l cröde de per sò cönt e alùra 'l desvéla 'n saùr delicat e delisiùs che 'l reciàma chèl de la saréza.
Difuziù[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El cornàl, spéce uriginàl de l'Euròpa centràl e orientàl, enfìna al Caucaso e a l'Asia minùr, 'n Italia se 'l tróa en töta la penìzola ma l'è piö fàcil troàl endèle regiù setentriunài.
Ecologìa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ghe piàs i teré frèsc e calcàrei, el sopórta bé la podadüra e se pöl dàga la fùrma de 'na sés. La frütificasiù l'è sogèta a alternànsa. La propagasiù se pöl fàla apò a per margóta o talèa endèi més de utùer e noèmber. La somésa la pöl mitìga apò a du agn prìma de bötà e de 8 à 10 agn prìma de fa i fröcc.
De mia confónder[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sèmper del zèner Cornus gh'è apò 'l sanguanì.
Üzo[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- I fröcc: I è bù de maià e se i dopèra per fa marmelàde o per dàga saùr ai liquòri.
- El lègn: L'è 'l lègn piö dür de le piànte europèe uriginài. 'Na ólta se 'l doperàa per fa sö i tòc de le màchine piö sogècc a üzüra (compàgn de i ràgi e i décc de le röde) e per i mestér de tùren.
- Töta la piànta la pöl véser dopràda per tènzer (de zalt)


text:
Stadis Unids: Cuba vegn vinavant sclausa ord inscunter suprem
-
- Zoom
- Tenor Barack Obama, il president american, vegna la Cuba sclausa ord l'inscunter perquai che la Cuba na resguardia, tranter auter, betg ils dretg umans. (Keystone)
Ils Stadis Unids na vulan vinavant betg che la Cuba piglia part a l'inscunter suprem dals stadis americans. Cun quella tenuta s'isoleschan ils Stadis Unids dentant pli e pli fitg, pertge quasi tut ils auters pajais èn da l'avis che la Cuba duai era sa participar al proxim inscunter en 3 onns.
Il president da la Bolivia, Morales, ha p.ex. ditg ch'uschiglio na dovri quai betg pli inscunters en l'avegnir. Il president american Barack Obama ha confermà ch'ils Stadis Unids sajan encunter, uscheditg che la Cuba na resguardia betg ils dretg umans e las medias vegnian censuradas.(fc/sda)


text:
GNU
GNU ("GNU is Not Unix") a l'è un sistema uperatif che l'è faa tütt de software liber. El nomm a l'è un acronim de GNU's Not Unix perchè'l sumeja al Unix, ma a diferensa del Unix, a l'è un software liber e'l gh'ha minga dent codes Unix.
El desvilüpp del GNU l'ha scuminciaa el Richard Stallman e l'era el laurà principal de la Free Software Foundation (FSF).
El prugett de desvilüpp del GNU l'è cugnusüü 'me GNU Project, e i prugramm relasaa per el GNU Project a hinn ciamaa GNU packages (Pachett GNU) o GNU programs (Prugramm GNU).
Cume cumpunent de bas del sistema a gh'hinn el GNU Compiler Collection (GCC), el GNU Binary Utilities (binutils), el bash shell, la GNU C library (glibc), e i GNU Core Utilities (coreutils).
Garda anca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]


text:
Etè dal fèr
Artéccol in dialatt bulgnais
L'etè dal fèr l'è in urèggin un época d'la preistòria o protostòria d'l Europa indòvv as à druvè di mondi al fèr.
In Europa e int'al Vsén Uriänt la ngn'j é l'etè dal brånz e la vén prémma ch'la tachéss la stòria, indòvv i s caten anch'dî scrétt. L'etè dal fèr la cminzéppia dal dudgésum sécol prémma ed Crésst atais al Mèr Mediterràneo e stra'l nòn e l'utèv sécol prémma ed Crést int'l Èlta Europa. C'me pr'äli èltri êpoch d'la stòria i lémmit i canbien a secånda dî sît e däl cultûr. Däl ziviltè al n cgnussén brîsa l'etè dal fèr anch's i avénn dî svilopp di mondi inpurtànt, c'me i Incas.
Donca as pänsa a l'etè dal fèr c'me a un epoca cronologica d'un stèdi d'evoluziån, mo såura tott d'un livèl d'cultûra ch'l'à influenzè l'omen. Al ziviltè ch'a l cgnussén l'etè dal fèr én stè: i Achei int'la Grécia antîga, i Celti, la cultûra d'Hallstatt e d'La Tène, i Villanuvien (Italia de centro-nord)


text:
Sussurri e grida
Sussurri e grida (Susùr e sîg) 'l è 'n film dramàtic śvedéś dal 1972 'd Ingmar Bergman, vinsidōr 'd un Prèmi Òscar in dal 1974 par la futugrafìa ad Sven Nykvist e dimóndi àtar in gir p'r al mónd.
Cun al nóm 'd Ingrid von Rosen in dla pelìcula a gh'è anc l'Ingrid Bergman ch'la fà la part dna spedadōra.
Sunt
La pòvr’Agnese (Harriet Andersson) la gh'à 'n brut mâl e l'è drē a murìr. I gh tîṅ adrē al surèli Karin (Ingrid Thulin) e Maria (Liv Ullmann) e la badànta Anna (Kari Sylwan).
I patimènt dl’Agnese i dasquàcian dal tut i prubléma ch'i gh'ènan in dla famìja. La Karin e la Maria i gh'àṅ di cumpurtamènt difarènt quànd i tràtan la surèla ma tuti e dū i s dastàcan facilmènt da lē. Anc cun i marè al ròbi i n vànan minga tant bèṅ. La Karin l'è na dóna fréda ch'la n s cumpatìs ninsòṅ e la n gh'à minga di cuntàt cun Fredrik (Georg Årlin), più vèć ad lē, parchè a gh fà schiva al sès méntar la Maria la n dà minga a mènt, o śò da 'd lè, a Joakim (Henning Moritzen) e la n s fà minga di scrùpui quànd a s trata ad far-'g i còran c'n al dutōr David (Erland Josephson).
L'ùnica parsòna ch'la s tōś a cōr la vita dla malàda l'è l’Anna ch'la la sarvìs da dimóndi an. La gh dà anc al lat cuma s'la fus na putìna, fórsi arcurdànd la sò baghéta mòrta śóvna. Quànd pò l’Agnese la mōr dabòṅ, la badànda la vèṅ mandàda via in quàt'r e quàt'r òt parchè a gh'è da vénd'r al sit.
Al dū surèli i s làsan cuma s'i n fùsan gnanc parénti.


text:
Soeurich
Soeurich (nom ufizial in italian: Sorico) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l gh'ha ona popolazion de 1 242 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 23,3 km² e ona densità de 53 ab./km².
Cuntegnüü
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Soeurich la se troeuva in scima al Lagh de Còmm, a la fin del fiumm Mera e al confin con la Provincia de Sondri (comun de Dubin, Novaa, Samolach e Verceia). Inoltra el comun (che 'l ciappa el nòmm de on riaa che 'l se ciama inscì) el gh'ha tre frazion, var a dì Albònich, Bugiall e Dasc.
Soerich l'è 'l terz comun pussee grand de la Provincia de Còmm.
Stòria[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Soeurich, insemma a Gravedòna e Dongh, la faseva part de la Conteja di Tre Piev Superior del Lari. Come member de la lega di Tre Piev la gh'ha avuu el contròll de la banda settentrional del Lagh de Còmm. El titol de piev l'è del 1432, quand che la veggia piev de Olòni, borgh de la fin de l'età antiga situaa in del Pian de Spagna, l'è finida in ruvina per i continov inondazion de l'Adda.
In del 1515 Soeurich l'è staa loeugh de ona battaglia tra i Frances (che al temp dominaven el Ducaa de Milan) e i Grison, che l'ha saccheggiada e brusada. Per quella soa posizion chì de confin tra el ducaa milanes e 'l canton svizzer (che per tanto temp l'ha dominaa tutta la Valtellina), Soeurich l'è stada a longh on sitt de commerz de frontera e on avampòst militar.
In del 1587 el s'è staccaa de la giurisdizion de Soeurich el comun de Gera, e prima del XVII secol anca Piantee (che adess l'è in la provincia de Sondri) l'è andada via de la Piev de Soeurich.
Duranta el XVIII secol e per bòna part del Vòttcent. Soeurich l'ha conossuu on period de decadenza lenta e inesorabil, caratterizzada de la perdida quas total del sostentament agricol, derivaa de la coltivazion del Pian de Spagna. Quella cosa chì l'è dovuda semper ai inondazion de l'Adda. La situazion l'è migliorada domà in del 1858.
In del 1929 Soeurich l'è staa unii a Buggiall, che ancamò l'è ona frazion del comun. In del 1951 el paes l'è staa colpii de l'inondazion del torrent Soeurich.
De vedè[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Gesa de San Mir, che la se troeuva in sul còll San Michel, a 300 meter de altezza. La contegn, sòtta l'altar, el còrp del San Mir, oltra che di affresch.
- Fòrt d'Adda, che adess l'è dopraa per us agricoi, l'è ona fortificazion spagnoeula legada al Fòrt de Fuentes situaa a Còlich.
- Palazz Giulin
- Oratòri de San Fedel
- Pont del Pass
Abitant legaa a Soeurich[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- San Mir
- San Fedel de Còmm, che l'è staa martirizzaa pròppi a Soeurich.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Soeurich l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
191
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- El Serapiun d'Antiochia el diventa patriarca de Antiochia.
- L'imperadur Commud, cunt el cunsideràs el növ fundatur de Ruma, el reciama la cità cunt el nom de Colonia Lucia Aurelia Nova Commodiana.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Palau
Palau (Belau in palauan) a l'è un paes de l'Uceania.
A l'è faa d'un bel poo de isul piscininn de la Micrunesia.
Al gh'ha una süperfiss de 458 km² e una pupulaziun de pressapoch 20.000 abitant.
La capital a l'è Melekeok.
Storia muderna[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Palau a l'è staa un pussediment de la Gurmania del 1888 al 1914; pöö a l'è staa sota l'ucüpaziun del Giapun e, dopu de la segunda guera mundiala, di Stat Ünii d'America. In del 1994 a l'ha utegnüü l'indipendenza.
Lenguv ufiziaj[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Palau al gh'ha dò lenguv ufiziaj: el palauan e l'ingles.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Palau (nom ufizial: Beluu er a Belau / Republic of Palau) a l'è una repübliga.
Ël president a l'è el Johnson Toribiong (del 2009).


text:
Adolf Hitler
Artéccol in dialatt bulgnais
Adolf Hitler (20 d'avréll, 1889 - 30 d'avréll, 1945) l' è stè al chèp d'la Germâgna nazèssta e dal Partîd nazèssta. Dal 1933 al 1945 l'è stè al gvêren e l'è stè al chèp dal stèt. Hitler l'è stè un persunâg' di mondi inpurtànt par la stòria d'al dé d'incû. Quand la taché la secånda guèra mundièl la Germâgna, såtta Hitler, la tgnîva såtta la magiuränza dl'Euròpa. Såtta la sò dutrénna estrêma, miglión ed zänt l'è stè mazè, såura tott zudî e zénghen, int'un quèl ciamè giudei Olocausto. A Berlén al s'è mazè prémma ch'i róss i entressen int'al sò bûs. Dal 1933, con dî manén pulèttich, Hitler al guinté al chèp dal guêren e dal stèt tudàssc. Pian pian al tulé fòra tott i drétt ai zitadén pr'esänpi ed prutestèr in pobblic. Tott i èter partîd pulèttich fora ch'al só i én stè abulé. Al caté tant ed parsunîr puléttich quand al guêren nazéssta al basè la libertè dî tudéssc. Tott i prucès democrâtich i êren ardott a gninta. As pôl dîr che sanza dobbi Hitler l'è stè al zänter ed tott sti quî e che tott al véns fât såtta i só cmând.
Ligâm estêren[modifica | mudéfica la surzéia]
- Dittatori: Adolf Hitler Matiriali supra lu dittaturi tidiscu
- Dossier Hitler Documenti e ntervisti a stòrici e studiusi, Rai Educational
- Biblioteca di Mondo Politico, ntroduzzioni ô Mein Kampf e testu ntigrali (ngrisi)


text:
Brèsc de Béder
Brèsc de Béder (Nom ufizial in italian: Brezzo di Bedero) l'è un comün de la Pruvincia de Vares. El gh'ha 1 186 abitant (dato del Dicember 2013[1]), 'na süperfis de 8,2 km² e 'na densità de 145 ab./km². L'è tacaa ai cumün de Brisaagh Travàja, Canér (VB), Germignàga, Pòrt Travàja e Ugébi (VB).
L'è sitüaa in sü la còsta d'ul Lach Magiur. Ul nòmm a 'l vegn d'i dü fraziun püssee impurtant d'ul cumün: Brèsc e Béder.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Brèsc de Béder l'è mustraa in de la tabela ripurtada chi desutta:
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Teurema fundamentaal dal càlcül
Ul teurema fundamentaal dal càlcül integraal al cunsistiss, fisc infurmalament, in l'afirmazziú che la derivada e l’integrala d'una funziú matemàtica i è da le uperazziú inverse. Vargott al significa che cada funziú cuntínua integràbila la verifica che la derivada da la suva integrala indefinida al è sí istessa. Cheest teurema-chí al è centraal in la branca da la matemàtica cjamada càlcül.
Una cunseguenza direta da cheest teurema, denuminada ucasiunalameent seguunt teurema fundamentaal dal càlcül, la permett da calcülá l'integrala d'una funziú duvraant l'antiderivada da la funziú da integrá.
Apó si i andeegh matemàtich greech cuma Archimedes gja i dispusava da métude aprussimade pal càlcül da vulüm, àree e lunghezze da cürve, al è staa grazzia a una idea uriginaalameent desvilüpada pal matemàtich anglées Isaac Barrow e le apurtazziú da Isaac Newton e Gottfried Leibniz che cheest teurema al a pudüü vess enunziaa e demustraa.
Cuntegnüü
I teureem fundamentaj dal càlcül integraal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Primm teurema fundamentaal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Declarazziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Dada una funziú integràbila sura l'interval , definissemm sura par cun fissaa. Ul teurema al diis che si al è cuntínua a , alura al è derivàbila a c e F'(c) = f(c).
Demustrazziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Lema impurtaant:
Süpusemm che al è integràbila sura e che:
Alura
Scumenza la demustrazziú
Ipòtesi:
- Al síes .
- Al síes una funziú integràbila sura l'interval e cuntínua a c.
- Al síes una funziú sura definida inscí: cun
Tesi:
- F'(c)=f(c)
Par definizziú a gh’emm: .
Süpusemm che h>0, alura .
Definissemm y cuma:
-
- ,
Aplicaant ul 'lema', a videmm che:
-
- .
Par taant,
Adess süpusemm che , i síes:
-
- ,
- .
Aplicaant ul 'lema' videmm che:
-
- .
Cuma:
-
- ,
Alura:
-
- .
Pusaa che , alura a gh’emm che:
-
- .
E cuma al è cuntínua a c a gh’emm che:
-
- ,
e vargott al porta a:
-
-
- .
-
Esempi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Seguunt teurema fundamentaal[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Declarazziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Apó sa l nòmina Régula da Barrow, in honuur a Isaac Barrow.
Dada una funziú cuntínua a l'interval e al síes qual-sa-vöör funziú primitiva da , al è a dí g'(x)=f(x), alura:
Cheest teurema sa l dövra frequentameent par valüá da le integrale definides.
Demustrazziú[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ipòtesi:
- Al síes una funziú cuntínua a l'interval
- Al síes g una funziú diferenziàbila in l'interval taal che
Tesi:
Demustrazziú:
Al síes
-
-
- .
-
A gh’emm pal primm teurema fundamentaal dal càlcül che:
-
-
- .
-
Par taant:
-
-
- taal che .
-
Usservemm che:
E da chí al seguiss che ; par taant:
-
-
- .
-
E in particülaar si a gh’emm che:


text:
Prēda ed Bişmântva
Artécol in dialèt arzân
La Prēda ed Bişmântva ( Pietra di Bismantova in italiân) l’é ‘na carateréstica furmasiòun geolôgica ed l' Apenèin arzân, ind al cmûn ed Castelnōv di Mûnt, paèiṣ ch' a 's câta al só pē e in pruvîncia ed Rèz, a 45 km dal Cèinter principêl. A’s presèinta cme ‘na strèta e êlta spianêda cun al parèidi a strapiòmb dal tóti al pêrt, ch’ al 's vèd işolê tr’ al muntâgni ed j Apenèin.
Indice
Geologéia[modifica | mudéfica la surzéia]
La Prēda l’é fâta da ‘na rôcia ed prēda da depôsit ed séngia sōvra un livèl ed mêrni, al tót al s’è uriginê cme fònd marèin int al peréiod miocènich. A gh’în dèinter di gós ed cunchéli i e rèst insasî carateréstich ed ‘n’ambiĵnt ‘d un paèis africân.
La sfisurasiòun e la rutûra a pès e pcòun gnûdi dôp dal livèl ed la prēda, gnûda dôp la ruṣghêda, l’à lassê intât la pursiòun lé aṣvèin. La séma ‘d la Prēda la rîva a 1047 mēter insém al livèl dal mêr.
Al piânti, al j êrbi e al bèsti ed la zôna[modifica | mudéfica la surzéia]
La séma spiâna ed la rôcia l’é in grând pêrta a prê e parsialmèint buschîva. În presèint albarèin cme la linsōla, al zèiver, al bôch biânch, la znèstra, la brógna e la rōsa salvâdegh. Êlber da séma, per la pêrta pió grôsa, în la rurèla, al sèr, l' âser, al carpanèin e al téli. Insém al spurgînsi ed la rôcia a s’ în adatê di gèner gióst per ambiĵnt sèch cme al tém.
L'êlta spianêda e la zôna d’atōrna în pîn ed bèsti salvâdegh cme al cinghiêl, vōlpi, tâs, caveirōl, lêvri, rés e uṣê zanfadōr.
Stòria[modifica | mudéfica la surzéia]
Catêdi ed lavōr fât a mân in prēda e pcòun cerâmich catê insém a la rôcia testimônien la preşèinsa ed l'òm in tèmp antîgh.
In època rumâna insém al rîvi ed la Prēda gh’é stê tirê só ‘na furtèsa ed difèişa. Insém al ruvîni de sté costrusiòun, int al XVIII sècol, a gh’é stê tirê só, al gh’é incòra al dé d’incô, l’èrem bedetèin cun atâch ‘na cēṣa avêrta al póblich.
Al teritôri l’é stê fèdev ed la faméja Dallo da Bismantova fîn al XVI sècol , quând l’é dvintê pêrt dal pusès ed j Este. Int al 1859 l’é dvintê pêrt dal nōv cmûn ed Castelnōv di Mûnt.
Al prémi scalêdi, in època modêrna, àn cumîncen da l'inési dal XX sècolo, quând a vînen sgnêdi al véi e i sintēr druvê incòra al dé 'd incō.
Stôria dal nòm[modifica | mudéfica la surzéia]
Insém al j urégin dal nòm Bişmântva în stê dê divêrs parèir. Còl ch’ al sèmbra pió credébil al fà deşgnîr al nòm da la parôla ‘d urégi bişantèina: "Oysàmbaton" ch’a vré dîr 'difécil da rivêreg'. Cun al pasêr dal tèimp, la gînta l'à cambiê al nòm, fîna a rivêr a còl dal dé d'incō, è stê cambiê soquânti vuchêli, è stê zuntê "bis" davanti al nòm, ch' al gh'à gnînt da spartîr cun al "biş" latèin.
Per rivêregh insém[modifica | mudéfica la surzéia]
Dal parchèg dal mâchini in Piâsa Dante, a’s va só facilmèint in pôch minût ed pasegêda insém a ‘na strêda sfaltêda al Rifûg ed la Prēda e a l'Èrem, dōve a cumîncen i sintêr vèir e prôpri.
Divêrs percôrs sgnê dân diferèint livê ed dificoltê. La via pió cômda, e che la pōlen fêr ânca al persòuni mìa prâtichi e sèinsa particulêr atrès se mìa ‘na nurmêla tachêda cme un pêr de schêrpi robósti e un bastòun, la và a drē la parèida mezdé-sîra e la finés vêrs la séma cun un trât a gradòun. Al tèimp ed viâz stimê l’é ‘d un quêrt d' ōra, atravêrs trât buschîv e zôni ed bèli vidûdi.
La via pió d’impègn l’é la ferâta, ch’ la cumîncia dôp avèir traversê un trât ed sintêr e ‘na grôta naturêla. La scalêda la vîn fâta insém a la parèida ed mezanôt, preparêda cun ciôld, insém a di trât a strapiòmb e soquânti néci ed fermêda. Al tèimp ed viâz stimê în mìa mēno 'd 1 ōra e mèz.
‘Na vôlta rivê insém a la pianûra ch’ la stà sōvra a la Prēda a’s pōl vèder luntēra ‘na grandiōşa vésta insém a l’ Apenèin arzân. A gh’é da stêr atèinti a i mêrzen ed la lâstra che finésen a strapiòmb a i lémit di bôsc, che în sèinsa spòndi.
Citasiòun[modifica | mudéfica la surzéia]
Divîna Cumèdia[modifica | mudéfica la surzéia]
La Prēda ed Bişmântva la vîn citêda da Dante che al la nômina int la Divina Cumèdia, e probabilmèint al l’à inspirê ind la spiegasiòun dal Mûnt dal Purgatōri.
montasi su in Bismantova e ’n Cacume
con esso i piè; ma qui convien ch’om voli;
dico con l'ale snelle e con le piume
del gran disio, di retro a quel condotto
che speranza mi dava e facea lume »
'D âlmi e 'd bèsti[modifica | mudéfica la surzéia]
Al gróp musichêl PGR (Per Grazia Ricevuta), prugèt ed Giovanni Lindo Ferretti, ind al désch D'anime e d'animali al dèdica ‘na cansòun, Alla pietra - la préma ed l'âlbum, a la Prēda ed Bişmântva
area occitana del sud
anno di riferimento locale: 2003, inizio estate
Pietra di Bismantova
Un temporale a scrosci, violento, tramonto
due arcobaleni splendenti
il concerto non si fa, non ci sarà
qui comanda l'acqua, comanda il vento
moderno è un ruolo subalterno»
I prê ed Bişmântva[modifica | mudéfica la surzéia]
I Modena City Ramblers ind al désc Dopo il lungo inverno a dèdichen a la Prēda la cansòun I prati di Bismantova
fino all'orizzonte
un falco risale
la cima del monte
è una nuova alba che avanza dentro di me»


text:
Seegräben
Seegräben a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Hinwil, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 3.75 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 1 293 abitant.
El cumün de Seegräben al se tröva a una altitüden de 536 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Mönchaltorf, Pfäffikon, Uster, Wetzikon. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
References[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Media relaa a Seegräben al Wikimedia Commons
- Sit ufizial
- Dinosaur Museum


text:
Pagnoeune
Pagnòna (Pagnoeune; in del dialett del loeugh; Pagnona in Italian) l'è on comun de la Provincia de Lecch che 'l cunta 393 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 9,0 km² e ona densità de 44 ab./km². El se troeuva in l'alta Val Varron, al confin con la Provincia de Sondri (Delebi e Piantee).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Pagnoeune l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Wikipedia
Wikipedia (parnunziaa /ˈwikiˑpe:ˌdjɐ/) l'è una enciclopedia líbera e üniversal, dispunibila sül web e scrivüda in culaburaziun intal Internet dai internauti stess druvanda un prugrama líber wiki numinaa MediaWiki.
L'è stada fundada in del 2001 e ghe n'è di versiun in 271 lengu. La version inglesa a l'è la püsee grosa e la Wikipedia in lumbard l'è nasüda in del 2005.
Tücc i Wikipédi insema i riven a püssee da 60 miliun da vísit al dì e l'è vün di des sit püsee visitaa :[1].
El prugett Wikipedia
El fundadur dela Wikipedia, Jimmy Wales, la definiss cumè un "prugett d'enciclupedia liberament distribüibila che ognidün la pò migliurà": una enciclupedia libera dela migliur qualitaa pusibil de fà e de distribüì per ogni persona süla tera in dela sua lengua materna.
Però Wikipedia la vöö migna ufrì infurmazion inedit. Insema a tücc i enciclupedì classich, la presenta cunuscenz gemò recugnusüü: i laurà persunai e urugunai i poden migna truà acuglienza.
Carateristich
Wikipédia a l'è custrüida sü cinch pilastri fundamentai:
- Wikipedia a l'è una enciclupedia
- Wikipedia la tee un punt de vista neutal
- Wikipedia a l'è püblicada suta licenza libera
- Wikipedia a l'è un prugett culaburativ e dunca la gh'ha un regulament de cundota
- Wikipedia la gh'ha migna regul fiss.


text:
Caltaniseta
Caltaniseta (Caltanissetta 'n italià; Nissa o Cartanissetta 'n lèngua siciliana) l'è öna sità de la Sicilia che la fà pò pruinsa. La se tróa sö öna culina in de la Al del Salso.
Ol nòm[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol nòm Nissa l'è de època pre gréca e quando i è riàcc i Arabi i à ciamàt la sità Qalat-an-Nissa che l' völ dì Castèl de la dòna desà che 'n arabo Nissa l' völ dì dòna/fómna. La ciapàt a ciamàs compàgn de adès dóma quando i è riaàcc i Normani quando sóta Rügér I de Sicilia i l' là ciamada Calatanesat, pò cambiàt in Caltanixettum.
La Setimana Santa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Particolarmènt importàncc e sentide i è i manifestasiù de la Setimana Santa.


text:
Maria Letizia Ramolino
Maria Letizia Ramolino (Ajaccio, 26 agost 1750 – Roma, 2 febrar 1836), cognussuda ai sò temp anca come la Madame Mère (sciora mader), l'è stada la mamma de Napoleon e de alter dodes fioeu avuu del Carlo Bonapart. De quest, cinch hinn mort appena nassuu.
Dopo che i Bonapart hinn staa scasciaa foeura de la Corsiga per vess staa de la part de la Francia, la Letizia l'ha sistemaa la soa famiglia arent a Tolon. L'era ona donna pratiga e l'ha semper regordaa ai sò fioeu che la fortuna la pò anca voltàss. Dopo de la fin del fioeu imperador, la s'è retirada in Roma.


text:
Ónbria
Artéccol in dialatt bulgnais
L'Ónbria l'è 'na regiån d'l Itâglia ed mèz con 834.210 abitànt (dal 2003), e al so chèplôg l'è Perûgia. Ed såura e a maténna la cunfénna col Mèrch, ed sîra e sänper ed såura pr'un pzulén cun la Tuschèna, ed såtta col Lâzi. La só superfézzi l'è ed 8.457 chmq. Al scutmâj d'l Ónbria l'è ed pulmån vaird d'l Itâglia tant ch'l'è pénna ed bûsc.
La s câta såura a la cadänna 'd muntâgn dî Apenén e l'è traversè dal fiómm Têver.
Cmónna[modifica | mudéfica la surzéia]
La regiån l'à dåu pruvénzi: qualla ed Perûgia (PG) con 59 cmónni e qualla ed Têren (TR) con 33 cmónni.