text:
Punt de l'Oli
Punt de l'Oli (nòm uficiàl en italià: Ponte dell'Olio; en emilià: Al Pont da l'Oli) l'è 'n cümü de l'Emilia Romagna, en Pruvincia de Piacènsa.
El g'ha 4 874 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfis de 44,0 km² e 'na densità de 111 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bettola, Gropparello, San Giorgio Piacentino e Vigolzone.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc de Punt de l'Oli l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


c: text/html

text:
Proxim glindesdi cumenza er la scola al gimnasi da la claustra da Mustér. En tut vegnan 181 scolaras e scolars a cumenzar la scola. Otg dad els derivan ord la China e diesch ord dad autras naziuns. Quai rapporta l'agentura da novitads rumantscha ANR.
Tenor il rectur dal gimnasi Bruno Hensler saja quest svilup en il rom da las aspectativas. Els sajan dentant vinavant averts per scolaras e scolars ord la regiun ma pass per pass veglian els avrir las pussaivladads a buns scolars ord l’exteriur da frequentar il gimnasi a Mustér, ha ditg Hensler a l’ANR.
Il dumber actual da total 181 scolaras e scolars è lev pli auts che anc l’onn passà. La finamira è da tegnair il dumber da scolaras e scolars tranter 160 e 200.
RR novitads 17:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tenor il schef da concern Roberto Cirillo ha la populaziun in grond basegn, da survegnir mintga di posta. Ponderaziuns da mo pli distribuir la posta mintga segund di, e d’augmentar il pretsch per brevs – refusescha il schef da la Posta Svizra.
La qualitad da la spediziun saja ina da las raschuns, daco che la Posta saja sa sviluppada uschè positiv cumpareglià cun bleras autras societads da posta en l’exteriur – ha Roberto Cirillo manegià en in’intervista cun las gasettas da CH-Media. L’auta qualitad stoppia vegnir mantegnida.
Els na veglian betg sa midar en in museum. E quai saja mo pussaivel cun transfurmaziun, e betg cun reducziun. Cun lur nova strategia veglian els dar dapli paisa a la logistica. La logistica da brevs e da la posta ha il concern fusiunà l’entschatta 2021.


text:
In inserat en la gasetta «Tages-Anzeiger» fa attent sin l'ingiant da quai maletg da gronda impurtanza per Flem, per la regiun, gie forsa perfin per il Grischun. Il maletg cun il num «Panorama da Flem» vegn valità sin 2 fin 3 milliuns francs. Il maletg tutga tar l'inventar da l'hotel Waldhaus che la firma americana Z Capital Partners ha cumprà il december 2015.
Il tripticon da Giovanni Giacometti è d’immensa impurtanza perquai ch'i sa tracta d'in maletg ch'è vegnì fatg en incumbensa da l'hotel Waldhaus per il hotel Waldhaus. Quai di Beat Stutzer, l'anteriur directur dal Museum d'art dal Grischun e curatur dal museum Segantini a San Murezzan.
I fiss ina gronda sperdita, sch'il maletg da Giacometti bandunass la regiun. Ina sperdita per la cultura da hotels, per Flem e per il Grischun, perquai che Giovanni Giacometti saja in dals pli impurtants artists ch'il chantun Grischun haja gì.
Il tripticon da Giacometti è gia a Turitg. Sch'el chatta anc ina giada la via enavos el hotel Waldhaus n'è betg cler. Dal manaschi dal hotel Waldhaus na ha nagin vulì prender posiziun pertutgant l'avegnir dal maletg da Giacometti.


text:
Atri
Atri l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Teramo. El g'ha 10 941 abitàncc (dàto del Dic 2013 [1]), 'na superfìce de 91,44 km² e 'na densità de 120 ab./km². El cunfìna coi cümü de Castilenti, Cellino Attanasio, Città Sant'Angelo (PE), Elice (PE), Montefino, Morro d'Oro, Notaresco, Pineto, Roseto degli Abruzzi, Silvi.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
D. H. Lawrence
David Herbert Richards Lawrence (11 Setember 1885 – 2 Mars 1930) l'è stat un autur, pueta, scritur, sagista e critich leterari ingles. El so laur el rapresenta una riflession sura di efet de la de-ümanizzazion che l'è purtaa da la mudernità e da l'indüstrializzazion. Lawrence l'ha cunfruntaa question de salüt, vitalità, spuntaneità, sessüalità e istint.
I so upinion i gh'han fat guadagnaa tant nemis, e de suent l'è stat vitima de la censüra. Al periud de la so mort l'era stimaa ben poch, e tanta gent i la cunsideraven un autur purnugrafich. Ma al mument de la so mort, el E. M. Forster l'ha criticaa quel pont de vedüda chì, quand che l'ha scrivüü che Lawrence l'era "El püssee grand e imaginativ nuvelista de la nossa generazion". Al dì d'incö Lawrence l'è cunsideraa un pensatur visiunari e un gran resgiuu del mudernism de la leteradüra inglesa.


text:
Aliments che ston vegnir magasinads tar tschintg grads celsius transportain nus cun noss vehichels da transport isotermics cun regulaziun da temperatura: per exempel verdura, products da latg u fritgs. En noss magasin isotermic dastgais Vus gugent magasinar temporarmain martganzia che dovra ina tscherta temperatura. Dal reminent: grazia ad ina sclusa da temperatura serrada na sa mida la temperatura da magasinar optimala era betg cun magasinar u demagasinar.
Per il traffic a vitgira cumplaina duvrain nus tranter auter punts stgamiablas. Cun quellas transportain nus a moda segira chargias grevas, sco per exempel plattas da granit, bists da plantas u astas d'atschal dals binaris sin via u viceversa. Il particular è che nossa colliaziun da viafier è adattada tant per la rait da viafier da las VFF sco era per il binari stretg da la VR.
Nus transportain per Vus era medicaments, a partir da la mesadad dal 2014 perfin cun vehichels equipads aposta per medicaments che correspundan a las pli novas pretaisas legalas concernent la temperatura e la segirezza per transportar medicaments.


text:
Ils delegads dal congress da la Fifa a Mexico-City han prendì si il Cosovo ed il Gibraltar sco 210 respectivamain 211avel commember. Avant bunamain duas emnas aveva gia l’UEFA acceptà il Cosovo piz a cup sco nov commember.
Cunzunt la Serbia sa dosta cunter la decisiun da la Fifa e da l’Uefa, perquai che la Serbia na renconuscha betg il Cosovo. L’associaziun serba ha annunzià da purtar plant cunter questa decisiun.
Grazia a la decisiun da la Fifa pudessan il Cosovo ed il Gibraltar schizunt anc avair il dretg da giugar la qualificaziun per il proxim campiunadi mundial 2018 en Russia.
Emprima secretaria generala
Ultra da quai ha la Fifa elegì Fatma Samoura dal Senegal sco nova secretaria generala. Quai ha il president da la FIFA Gianni Infantino confermà al congress da la federaziun a Mexico-City. Samoura ha lavurà ils davos 20 onns en differentas funcziuns tar las Naziuns Unidas. Ella è uschia l'emprima dunna che surpiglia questa funcziun entaifer la Federaziun internaziunala da ballape.
RR novitads 08:00


text:
Ischi giz
L’ischi giz (Acer platanoides) è ina spezia da planta or dal gener dals ischis (Acer). La planta è derasada vastamain en l’Europa Centrala e dat surtut en egl a l’entschatta da la primavaira, cura ch’in grond dumber d’umbellas da flurs verd melnas colureschan en ils vitgs e citads vias, aleas e parcs, e quai anc avant che cumpara la feglia da la planta, ch’è d’in verd pli stgir, e d’in temp cura che bleras autras plantas èn per gronda part anc nivas.
Descripziun ed ecologia[modifitgar | modifitgar il code]
Cumparsa e feglia[modifitgar | modifitgar il code]
Tar l’ischi giz sa tracti d’ina planta che verdegia da stad. Ella cuntanscha autezzas da 20 fin 30 meters, quai ch’è damain che l’ischi da muntogna (Acer pseudoplatanus). La planta cuntanscha ina vegliadetgna da ca. 150, maximalmain 200 onns. La scorsa è en giuvens onns glischa e d’in brin fustg; cun ils onns daventa quella brin stgira u grischa. La scorsa è segnada da sfessas lunghentas e n’ha nagina structura squamusa. Vegnan la feglia u giuvens roms blessads, sorta in suc latgus.
Ils fegls verds pendan vi da la roma en posiziun opposta e sa dividan en moni e plat dal fegl. Il plat ha la furma d’in maun ed è segnà da tschintg segments lunghents a piz (da qua deriva il num da la planta). Las foppas tranter ils segments èn adina muttas.
Portaflurs, flur e fritgs[modifitgar | modifitgar il code]
Las flurs sumeglian quellas da l’ischi champester e sa chattan en portaflurs en furma d’umbella che stattan dretg si. Igl existan tant portaflurs ermafrodits sco er tals ch’èn be masculins u feminins. Savens – ma betg adina – èn las duas schlattainas repartidas sin differents individis. Il temp da fluriziun dura da l’avrigl fin il matg e cumenza gia avant che cumparan ils fegls da la planta. L’impollinaziun succeda cun agid d’avieuls, tavauns ed auters insects.
Tar ils fritgs da l’ischi giz sa tracti da pitschnas nuschs cun alas che cumparan en pèrs. Las alas èn ordinadas en in angul mut u en posiziun orizontala. Damai che l’ovari sa sfenda cun madirar, vegn il fritg numnà fritg cun sfessa.
Cromosoms[modifitgar | modifitgar il code]
Il dumber da cromosoms munta a 2n = 26.[1]
Derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’ischi giz cumpara en vastas parts da l’Europa. Ses territori da derasaziun tanscha vers nord fin en la Svezia Centrala e Finlanda dal Sid ed en l’ost fin a l’Ural. Da las spezias d’ischis ch’èn da chasa en l’Europa è l’ischi giz quella che crescha il pli lunsch vers nord. Vers vest passa il cunfin per lung da l’ur occidental da l’Europa Centrala. La planta manca pia en parts da la Germania dal Nordvest ed en la gronda part da la Frantscha. En il sid cumpara la planta en regiuns muntagnardas: en las Pireneas, en las Apenninas, en las muntognas da la Grezia e da l’Asia Minura sco er en il Caucasus.
L’ischi giz crescha en il clima continental temprà. I sa tracta d’ina planta da la planira da regiuns collinusas e da muntognas bassas. En las Alps dal Nord munta la planta fin en autezzas da ca. 1000 meters; en la part inferiura dal Vallais, cun ses clima miaivel, cumpara l’ischi giz però er en autezzas da fin a 1600 meters.
Suenter il temp da glatsch è l’ischi giz returnà ensemen cun il guaud maschadà segnà da ruvers. Er oz al chatt’ins il pli savens en guauds maschadads che sa cumponan da la medema structura da tigls, fraissens, ruvers cumins ed ulms da muntogna. Tals guauds existan en l’Europa Centrala surtut en chavorgias ed en foss stips. L’ischi giz è però er preschent en auters tips da guauds da feglia. Savens cumpara el er a l’ur dal guaud u (sche er main savens) en la bostgaglia.
Selvicultura ed utilisaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Sco spezia da planta che crescha en la mesa sumbriva sa lascha l’ischi giz duvrar bain per intents da la selvicultura. Il sternim da feglia sa decumpona bain e tgira il terren, e la laina en dimensiuns pli grondas è dumandada. Ultra da quai è l’ischi giz adattà fitg bain per la construcziun dad artgs ed arvieuts, damai ch’il lain resista bain a tratgas e pressiun.
Furmaziun da la cuntrada[modifitgar | modifitgar il code]
L’ischi giz sa mussa sco ordvart resistent cunter contaminaziuns industrialas e vegn perquai emplantà gugent en citads ed aglomeraziuns. Concepiders da parcs e curtins han sviluppà a partir da la fin dal 18avel tschientaner ina vasta paletta da las pli differentas furmas da l’ischi giz. Gugent vegn fatg diever da variantas cultivadas cun feglia cotschna. Er aleas d’ischis gizs èn fitg frequentas. La primavaira èn las plantas ornadas gia baud da las flurs da colur verd melna, l’atun mida la colur dal spitg vers il cumenzament da la tschima da mellen sin oransch.
Furmas cultivadas[modifitgar | modifitgar il code]
Tranter las numerusas furmas cultivadas da l’ischi giz saja numnada qua ina selecziun (en successiun alfabetica)[2]:
- ‹Almira›: Questa furma exista dapi l’onn 1955. Ella è segnada d’ina statura cumpacta, crescha pli ferm che ‹Globosum› e cuntanscha autezzas da fin a 7,5 meters.
- ‹Crimson King›: Questa varianta che crescha be plaun è vegnida tratga l’onn 1946 en Frantscha. La planta cuntanscha autezzas da fin a 15 meters. Ella ha feglia d’in cotschen viv, in pau main stgira che quella da ‹Faassen’s Black›.
- ‹Cucullatum›: Questa furma è vegnida tratga avant il 1880. Ella è segnada d’ina furma graschla e cuntanscha autezzas da fin a 23 meters. La feglia ha conturas vaira radundas e cuntanscha ina lunghezza da 12 cm ed ina ladezza da 13 cm. Las singulas parts dal fegl èn pitschnas e vieutas vers engiu.
- ‹Drummondii›: Ina varianta ch’è vegnida tratga il 1903 en l’Engalterra. La planta cuntanscha autezzas da fin a 15 meters, ha feglia verd clera ed ina curuna en furma da culla.
- ‹Faassen’s Black›: Questa sort deriva da la Belgia ed è vegnida creada il 1936. Ella cuntanscha autezzas da fin a 15 meters, ha feglia brin purpura, per part bunamain naira, che traglischa sin la vart sura.
- ‹Globosum›: Ina furma dal 1873 cun roma fitg spessa ed ina curuna en furma da culla d’ina ladezza da 5 fin 8 meters. La planta vegn per ordinari nobilisada sco planta cun bist aut e cuntanscha autezzas da fin 6 meters.
- ‹Laciniatum›: Questa sort dal 1781 crescha sco piramida. La feglia ha la furma d’in cugn e las singulas parts da quella sa taglian profundamain en il plat dal fegl (perquai er il num popular ‹griflas d’utschè›).
- ‹Lorbergii›: Ina varianta cultivada ch’è enconuschenta dapi il 1829 e che crescha fitg ferm. La roma è sturschida envi ed ennà. La feglia verd clera è tagliada profundamain, cuntanscha ina lunghezza da fin a 10 cm ed ina ladezza da fin a 17 cm.
- ‹Stollii›: Questa furma è vegnida cultivada il 1888 a Berlin. La feglia verd stgira dispona per gronda part da trais segments (enstagl da tschintg) e regorda en sia cumparsa a fegliadella.
Malsognas[modifitgar | modifitgar il code]
Ina malsogna che cumpara surtut en citads è l’infestiun cun Uncinula tulasnei, ina furma specifica da la sfarinussa. Quella dat bain en egl, ma na fa betg spezialmain donn a la planta. Medemamain pon ins observar savens che la planta è infestada cun ina furma da rugna che regorda a flatgs da catram (Rhytisma acerinum).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Erich Oberdorfer: Pflanzensoziologische Exkursionsflora für Deutschland und angrenzende Gebiete. 8. ed., Verlag Eugen Ulmer, Stuttgart 2001, ISBN 3-8001-3131-5, p. 647.
- ↑ Tenor SelecTree – Tree Selection Guide.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Helmut Pirc: Ahorne. Eugen Ulmer, Stuttgart (Hohenheim) 1994, ISBN 3-8001-6554-6.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Derasaziun da la planta en l’emisfera nord tenor Eric Hultén
- Ischi giz sin infoflora.ch
- Thomas Meyer: Spitzahorn, fegl d’infurmaziun e fotografias sin flora-de
- Förderung seltener Baumarten – Der Spitzahorn, (PDF; 636 kB)
- Seltene Bäume in unseren Wäldern – Erkennen, Erhalten, Nutzen – Der Spitzahorn, (PDF; 452 kB)
- Fotografias ed infurmaziuns davart l’ischi giz sin baumkunde.de
- Descripziun da la planta sin baumportal.de


text:
Cun avrir la lètg era per pèrs omosexuals ha la Svizra fatg in impurtant pass envers l’egualitad. Da vesair è era che la Svizra è unida en questa dumonda. I na dat nagins foss tranter pajais e citad ed er nagins foss tranter territoris linguistics. Il Gea dad oz è in Gea istoric ed impurtant per ina societad averta.
Dentant na dastgan ins betg emblidar ch'i dat adina puspè violenza e discriminaziun pervi da l’orientaziun sexuala. Gist en quest punct datti anc bler da far per che l'egualitad daventa er en la societad realitad.
Fabia Caduff
Correspundenta Chasa federala
Fabia Caduff rapporta per RTR da Berna. Sco correspundenta persequitescha ella la politica naziunala, quai vul dir decisiuns dal Cussegl federal e debattas dal Parlament federal. Ella rapporta dentant era en general da temas svizzers ed en spezial dals Rumantschs en la Bassa.


text:
La damaun dals 30 d'october anc trenà e mental gia tar il gieu da la saira encunter ses anteriur club, ils SCL Tigers, cura che l'entira equipa da l'EV Zug è vegnida spedida a chasa pervi d'in cas positiv da Covid-19. Il temp da 10 dis da quarantina n'è betg stà d'evitar. Tge che Claudio Cadonau ha pudì evitar – da stuair stà a Zug en ina stanza.
Il hockeyan da 32 onns ch'ha sias ragischs oriundas en Surselva ha survegnì il consentiment da ses medi da passentar il temp d'isolaziun en sia chasa a Vuorz. Là ha el era pudì far inqual trenament ora en curtin, dasper far ora laina ed uschia laschar ora energias.
Abstrahà da tut las restricziuns e prescripziuns pervi da la pandemia, ha Claudio Cadonau gì in bun cumenzament tar ses nov patrun l'EV Zug. Suenter che plirs defensurs han bandunà il club è el il sulet nov cun blera rutina en quella posiziun. Dal trenader survegn el suenter ils emprims 7 gieus – che Zug ha gudagnà 6 – bler laud. Quel cun il numer 34 sin ses tricot engrazia e vul optimar sias qualitads defensivas e gugent era dar vinavant sias experientschas dad onns e tar numerus clubs als pli giuvens en l'equipa.
L'EV Zug è avanzà ad in top club en la pli auta liga svizra da hockey che maschaida cun davanttiers en la tabella e ch'ha ina gronda finamira. Puspè ina giada ir per il titel da campiuns svizzers, tge ch'è stà il cas l'ultima giada l'onn 1998.
Ma sch'i gartegia en questa stagiun cun ils playoffs u sche corona lavaga anc ina giada il pli bel temp da l'onn dals hockeyans, stat il mument en las stailas. Ed igl è da prender da gieu a gieu.


text:
Sco quai che l’ustiera da l'hotel Post da Bivio ha ditg durant la surdada, vegnia ella a parter il gudogn cun ses persunal. Il segund premi ch’è dotà cun 2'500 francs va a Claudio Dedual, che maina taxi cun schlieusa a motor en il territori da skis a Savognin. Il terz plaz en la valur da 1'250 francs va a l’ustaria La Scuntrada a Tinizong, che vegn manà da Lorraine Meier e Carlo Uffer.
L’uschenumnà «Tourismusnagel»vegn surdà a manaschis ch’han survegnì almain 100 valitaziuns da giasts ed indigens. L’occurenza Partenza d’enviern ha lieu mintgamai mez december.
RR novitads 06:00


text:
Con n numer semper più gran de jent che rua te zenter de prum aiut zenza apuntament e l smaorament de la domana per aer prestazions sanitères, l’é entravegnù l besegn de definir endodanef la modalitèdes de endrez che serf per troèr fora la prioritèdes de azess a la vijites mediches. Dèr sù i codejes de priorità aló dal zenter de prum aiut l’é l’ejit de na valutazion infermieristica metuda jù te l’ambit de l’atività de triage e l vegn fat aldò di elemenc palesé endèna la valutazion del malà.
Tel definir endò la funzion de triage, co la neva desposizions de endrez nazionèles, defat, se vel miorèr l moment canche vegn tout a cèria l pazient e l scomenz de n tratament de prescia. L’obietif l’é ence chel de arsegurèr n sistem de triage infermieristich pervalif sun dut l tegnir nazionèl, out envers ai neves besegnes de sanità de la jent e che l passenee co la evidenzes scientifiches internazionèles più neves, che l ge respone ai besegnes de ades di contesć operatives, tel respet de la segureza de la cures, ge metan vèrda soraldut ai sogec con problemes psicosozièi, a na moda da meter a jir na dreta valutazion e, jà dal scomenz del percors de cura, de tor a cèria la persona coche carenea.
Traduzion di Servijes Linguistics e Culturèi del Comun general de Fascia
(Traduzione a cura dei Servizi Linguistici e culturali del Comun general de Fascia)


text:
Tgi che abunescha ina gasetta duai en l’avegnir pudair trair giu quests custs da las impostas. A sia radunanza da delegads a Brunnen ha «impressum» approvà ina resoluziun en quest senn.
Promover da leger gasetta.
Ina deducziun da taglia per persunas privatas promovess il leger la gasetta, scriva impressum. Quai fiss in impuls per s’infurmar e sustegnair redacziuns da fitg buna qualitad. Plinavant ha impressum appellà a Confederaziun, chantuns e citads da sustegnair las medias na betg indirectamain ma era directamain. Uschia vegniss promovì in schurnalissem independent e correct. Promover il schurnalissem duai esser nizzaivel per la libertad da medias e tras quai er per il dretg fundamental dal public per libertad d'infurmaziun.
RR novitads 15:00


text:
20 expertas ed experts da la gastronomia èn s’inscuntrads al «Future Dialog 2019», nua ch’igl è vegnì discutà davart il cuschinar a moda persistenta. Il cuschinier Andreas Caminada ha per exempel ditg, ch'el nizzegia nua ch'i saja pussaivel adina products regiunals. Il mument derivian radund 75% enfin 80% dals products che vegnian elavurads or dal Grischun u da la Svizra.
In tema era en l’exteriur
Jorge Vallejo che maina in’ustaria a Mexico City ha ditg, ch’era en sia terra saja impurtant, da cuschinar cun products regiunals. I na fetschia per exempel betg senn d’importar frajas da la Spagna, sch’ellas creschian er en l’atgna terra. E sco ses collegas en Svizra, giaja er el regularmain sin ils bains da purs, per pudair sa persvader da la qualitad. En il Mexico derivia radund 95% dal nutriment or da l’agen pajais, ha ditg il cuschinier da prest 40 onns.
RR actualitad 17:00


text:
1662
Gh'è sücessModifega
- Estinziun del dodo.
- In Inghiltera el turna in funziun el Book of Common Prayer anglican.
- Üniun de la Gesa Catoliga Siriega cun la Gesa Catoliga.
- 23 de genar: Bataja de Nagyszőlős. El princip de Transilvania Giuvan III Kemény el mör cuntra i Türch.
- 30 de magg: dopu el matrimoni de Margherita de Braganza cul re ingles Carlu II Stuart, el Purtugal el regala a l'Inghiltera i cità de Bombay e Tanger.
- 27 d'utuber: el re Carlu II d'Inghiltera el vend Dunkerque e Fort-Mardyck ai frances.
Chi gh'è nassüüModifega
- Pierre Gobert, pitur (m. 1744)
- 8 de marz: Augüst Güjelm de Brunswick-Lüneburg (m. 1731)
- 26 d'april: Maria Lüisa de Burbun-Orléans, prima miee de Carlu II de Spagna (m. 1689)
- 30 d'april: Maria II d'Inghiltera (m. 1694)
- 11 lüj: Massimilian II Emanüel de Baviera (m. 1726)
- 29 d'agust: Alvise III Mocenigo, doge venezian (m. 1732)
Chi gh'è mortModifega
- 10 de genar: Unuraa II Grimaldi, prim princip de Monegh (n. 1597)
- 17 de magg: Güjelm de Sassonia-Weimar (n. 1598)
- 16 de lüj: Alfuns IV d'Este, düca de Modena e Regg (n. 1634)
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Il quint 2020 da la vischnanca da Segl serra cun in gudogn da var 952'000 francs. Il mardi saira a la radunanza communala approvà il quint. Las investiziuns nettas che Segl a fatg il 2020 muntan a circa 1,5 milliuns francs. E sco la vischnanca scriva, mussa la bilantscha che Segl era la fin da l'onn liber da debits esters.
Approvà plirs credits
Plinavant han ils da Segl approvà in credit spezial da 544'000 francs per bajegiar or il center d’infurmaziun tar la plazza da posta a Segl Maria. In ulteriur credit da 110'000 francs hai dà per colliar las chasas da la Via Cartinellas a la serenera Platta.
Sco davos punct sin la glista da tractandas ha la radunanza communala dat ses consentiment per ina cunvegna da prestaziun cun la Scoula da musica d'Engiadin'Ota.


text:
406
Aveniment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- I legiun de la Britania se revolten a l'imperadur Unori e pruclamen al sò post el March.
- Creaziun de l'abecee armen.
- 26 agust: el genral ruman Stilicun el bat i Ustrugot del Radagais arent a Fiesul (Tuscana), grazie al jüt di Visigot del Sar e a quel di Ünn de l'Üldin.
- 31 dicember: Di urd de Vandai, Svev e Bürgünd penetren in di limit imperiai a Magunza e tachen la Galia.
Nassiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Atila, re di Ünn (m. 453).
- Peder Crisolugh, vescuv de Ravena, sant e dutur de la Gesa (m. 450).
Necrulogi[Modifega | modifica 'l sorgent]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Dapi bundant dus onns accumpogna la Televisiun Svizra a giuvens talents da sport. En la seria da documentaziun «Morgen sind wir Champions» accumpognan las cameras a talents da ballape, a dunnas che dattan ballape e dapi quest enviern er a talents da hockey. Ils talents che vegnan purtretads èn tuts part da la naziunala Svizra sut 18 onns e futuras speranzas sin il glatsch.
Dal Cdh Engiadina tar l’elita dal HCD
In dals talents che vegn era a pled en la seria è Fabian Ritzmann da Scuol. Il giuven da 18 onns ha emprais l’amulain da hockey tar il Cdh Engiadina. Cun 15 onns ha el dentant gia savì ir a Tavau a dar cun la U15 dal HCD. Silsuenter ha Ritzmann fatg il pass en la naziunala U16, U17 ed era en la U18. Tar il HCD dat l'attatgader actualmain en l’equipa da l’elita, en la U20. Dasperas ha il hockeyan gest pudì cumenzar cun il giarsunadi da commerzi tar il Club da hockey da Tavau. Sin il secretariat ha el fatg ses giarsunadi ch'el sa terminar, sche tut va bain, questa stad.
Purtret da la vita da Fabian Ritzmann
En la documentaziun «Morgen sind wir Champions» ves'ins danunder ch'il giuven talent deriva, co ch'el trenescha a Tavau, e co ch'el dat sin il glatsch per la U20 dal HCD. Ultra da quai dat il doc era ina invista en la vita privata dal talent, ed en ses mund da lavur.


text:
Barsana
Barzàna l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem e l' se tróa a 13 km de la sità e a 300 méter söl lièl del mar.
La popolasiù l'è de 1 951 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), distribüìcc sö 'na superfìce de 2,1 km² per 'na densità de popolasiù de 929 ab./km². El cunfìna coi cümü de Almèn San Bartolomé, Brembàt de Sura, Mapèl e Palasàch.
La part piö ègia del paìs l'è stàcia fàcia sö sö la còsta del Mut di Röde per ès al sigür da i àque de la Bregógna che la pàsa pròpe a i pé de la còsta a roèrs (nòrt) del Mut.
Arzenàt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Al dé de 'ncö 'ndel teritòre cümünàl de Barzàna se tróa ach ol bórgh de Arzenàt che nel medioéf l' fàa cümü desperlü.
Cà e palàs de Barzàna[Modifega | modifica 'l sorgent]
Stà Bruzàt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Mia de luntà del confì con Palasàch s' tróa Stà Bruzàt, öna ègia casìna, con d'ü còrp de fàbrica metìcc a L, casìna che l'è metìda pròpe sö la stràda che la mèna da Barzàna a Palasàch. Stà Bruzàt l'ìa pròpe tacàda a la stràda che fò sùra 'n chèl tòch lé, de l'ótra banda, la gh'à la Bregógna, isé strécia tra la cà e l' sariulì, la stràda la ghe giràa 'ntùren con d'öna cürva pròpe strécia e pericolùza isé quando, a la fì di agn 80 - prensépe agn 90 del sécol XX, Stà Bruzàt l'è stai restrutüràt öna fèta picinìna de la cà l'è stàcia bötàda zó per islargà fò la stràda.
Cà Sòi[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Fornazèta[Modifega | modifica 'l sorgent]
La Sórt[Modifega | modifica 'l sorgent]
I sariulì de Barzàna[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per Barzàna i pàsa la Lésna che la sègna 'l cunfì con San Bartolomé e la Bregógna.
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Quest trend sa conferma er sr sch'ins guarda sin l’ultim mez onn: Dal schaner enfin en il zercladur hai dà en tut var 9'100 dumondas d’asil en Svizra. Er sur in mez onn èn quai uschia paucas dumondas d’asil sco dapi l’onn 2010 betg pli.
La Svizra n'è betg la finamira principala en Europa dal Vest
I saja dad observar, che la Svizra na saja betg la finamira principala da persunas che tschertgan asil en l’Europa dal Vest, communitgescha il secretariat dal stadi per migraziun. Perquai hajan sa sbassadas er las dumondas d'asil en relaziun cun las dumondas prognostichadas per quest on.
Betg cler co che las cifras dal 2017 sa sviluppan vinavant
Calculaziuns per la segunda mesadad da l’onn na sa possia betg far. I na saja betg pussaivel da dir co che la situaziun en ils pajais da crisa sa vegnia a sviluppar, argumntescha il secretariat per migraziun vinavant. Per regla dettia quai però en la segunda mesadad da l’onn dapli dumondas sco en l’emprima.
Las pli bleras persunas che tschertgan asil en Svizra vegnan da l'Eritrea, la Siria, l'Afghanistan, la Somalia e dal Sri Lanka.
RR novitads 17:00


text:
Kallnach
Kallnach (in francés: Chouchignies) a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Seeland, in de la region aministrativa omònima, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega todèsca. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.66 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1541 abitant.
El cumün de Kallnach al se tröva a una altitüden de 445 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bargen, Finsterhennen, Fräschels (FR), Kerzers (FR), Niederried bei Kallnach, Siselen, Treiten.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
External links[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Dubler, A-M: Kallnach in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera. Version of 2005-03-01.


text:
Sco la vicepresidenta da San Murezzan, Regula Degiacomi, ha declerà al cussegl communal, sajan ses giavischs chapibel. En pli saja il Festival da Jazz impurtant per il turissem da stad da San Murezzan e Christian Jott Jenny il chau dal festival. Perquai possian ins era acceptar ses giavisch da restar activ là.
La consequenza saja dentant, che ses pensum vegnia reducì da 100% sin 90% e che sia paja vegnia scursanida per 20'000 francs.
Christian Jott Jenny è cuntent cun questa decisiun. Surtut suenter las discussiuns enturn sia paja avant ch'el è entrà en uffizi. Quellas sajan stadas grotescas, ha el ditg envers RTR.
Ulteriuras decisiuns dal cussegl communal
Il cussegl communal da San Murezzan ha deliberà la missiva per ina nova lescha communala davart la promoziun da la cultura per mauns da la votaziun a l'urna dal matg.
En pli ha el approvà in credit da 465'000 francs per ils gieus olimpics per la giuventetgna che vegn ad avair lieu il schaner 2020 a Losanna ed a San Murezzan.
RR novitads 23:00


text:
Sin la dumonda «Quant ditg duai in parlamentari grischun pudair restar en il cussegl naziunal u cussegl dals chantuns» ha ina gronda part respundì cun 9 enfin 12 onns. Quai mussa ina retschertga represchentativa che l'institut Demoscope ha fatg sin incumbensa dad RTR, la Südostschweiz ed il schurnal regiunal da radio SRF.
30% da las persunas dumandadas vulessan ch'ils parlamentaris grischuns stuessan chalar il pli tard suenter 12 onns, quai correspunda a 3 legislaturas. 21% giavischan suenter 5 enfin 8 onns ina midada e 12% fissan per limitar il temp
d'uffizi sin 4 onns.
Cun 18 onns gia en il parlament a Berna
Era giuvnas e giuvens pon represchentar il Grischun en il cussegl naziunal u il cussegl dals chantuns e quai gia a partir da 18 onns. Da quest avis èn 36% tenor la retschertga da Demoscope. Surtut la giuventetgna na vul naginas limitaziuns da vegliadetgna. In quart da las persunas sur 55 onns avess dentant pli gugent represchentants pli vegls che 30 onns.
Terminar la carriera cun la pensiun
In parlamentari grischun duai esser maximalmain 65 onns, manegian passa la mesadad (52%) dals dumandads. Bunamain in quart è dentant da l'avis che la vegliadetgna maximala per parlamentaris federals duai esser 70 onns.
La retschertga
Per la retschertga represchentativa ha l'institut Demoscope dumandà 1200 persunas en il Grischun e quai dals 10 enfin ils 20 d'avust 2015. Per las cifras numnadas èsi da far quint cun in sbagl da prova da +/- 2.8%.


text:
Il posaunist Ryoto Akiyama fa gia per la terza giada ils 9'000 kilometers dal Giapun a Samedan: La schanza d’exercitar cun docents uschè enconuschents sco durant quest’emna saja unica.
El è in da las 75 musicantas e musicants che derivan da 15 differents pajais. Durant l’emna datti la pussaivladad d’exercitar in lecziuns privatas, in gruppas ed i dat differents concerts las sairas.
Per sa pudair prestar l’emna e per restar sin in aut livel dals participants han studentas e students la pussaivladad da survegnir stipendis. Quai saja pussaivel er grazia il sustegn da la regiun, di il manader da la Brassweek Anton Ludwig Wilhalm, il manader da la Brassweek.
L’emna da musica dura anc fin ils 6 da fanadur. Ils dus concerts finals sun il venderdi saira ed in sonda avant mezdi sin la plazza communala a Samedan.
RR actualitad 17:10


text:
Il pli avanzà paran ils plans dad esser tar il nov hotel da quatter stailas cun zona da wellness al stradun a Savognin. Sco quai che Willy Ebneter da la Ebneter Consult SA da Cunter ha ditg, ins veglia quest onn anc entschaiver a bajegiar. 10 da 20 suitas da 40 meters quadrat sajan gia vendidas. La finamira saja da vender anc dapliras, e sche necessari dumandar anc las bancas per in agid per il project da 12 milliuns francs.
Sin la tschertga d'investiders
Il project Barnagn e Viols che prevesa la construcziun d’in hotel cun bogn e resort da vacanzas è anc adina in tema. Era sch’ils investiders interessads èn sa retratgs avant bun quatter mais, ins saja anc adina sin la tschertga d’investiders. Tenor il pledader Patric Vincenz saja ina pussaivladad, da magari era realisar ina part da l’entir project. La lubientscha da bajegiar vala anc enfin il mez da l’onn, e la firma che posseda ils dretgs da realisar il project ha ils dretgs anc enfin la fin da l’onn.
Glisch verda per hotel Grava
Il terz project da hotel è en la zona Grava a Savognin. Avant in mais ha la regenza dà glisch verda da midar la zona da parcar Grava en ina zona da hotel. Quai vul dir che la firma Uffer SA che vul construir in hotel, pudess inoltrar la dumonda da bajegiar. Sco quai ch’il maina fatschenta Enrico Uffer ha scrit sin dumonda, ins saja actualmain vi dal sviluppar il project, commentaris vers anor na dettia quai però nagins per il mument.


text:
Basilea
Basilea (tudestg Basel, franzos Bâle, talian Basilea) è ina citad gronda svizra ed il lieu principal dal chantun Basilea-Citad (che cumpiglia ultra da quai las vischnancas da Riehen e Bettingen). Suenter Turitg e Genevra è Basilea cun 171 513 abitants (situaziun dal 2019) la terz gronda citad da la Svizra.
La citad da cunfin sa chatta a la fin meridiunala da la Planira dal Rain Superiur ed al cumenzament occidental da la Planira dal Rain Aut en la regiun da cunfin dals trais pajais Svizra-Germania-Frantscha. En l’aglomeraziun trinaziunala vivan radund 830 000 persunas, la regiun metropola Basilea cumpiglia schizunt 1,3 milliuns abitants.
La citad sa divida en Grossbasel da la vart sanestra (sidvest) dal Rain e Kleinbasel da la vart dretga dal Rain. Il center da Basilea furma la citad veglia ch’è situada a Grossbasel enturn la plazza da martgà – nua che sa chatta er la chasa municipala ch’ins ha cumenzà a construir il 1504 – e la collina dal münster, situada survart il Rain, che cumpiglia er la terrassa dal palatinat. La punt mesauna collia la citad veglia dad omaduas varts dal Rain. En il center da la citad ch’è serrà per il traffic d’autos curseschan trams.
L’onn 1460 han ins fundà a Basilea l’emprima universitad svizra. En il decurs dals tschientaners han tranter auter perscrutà ed instruì là Erasmus von Rotterdam, Paracelsus, Daniel Bernoulli, Friedrich Nietzsche[1], Karl Jaspers, il titular dal Premi Nobel Tadeus Reichstein e la filosofa Jeanne Hersch. A Basilea ha ultra da quai gì lieu l’onn 1897 l’emprim congress mundial zionistic sut l’egida da Theodor Herzl, al qual duevan anc suandar fin il 1948 diesch ulteriurs.
Basilea furma in center mundial da l’industria chemica e farmaceutica, in center da fieras da muntada internaziunala ed er in’impurtanta plazza da bancas.
Cun bunamain quaranta museums sin l’entir territori chantunal ed ina purschida culturala ordvart vasta, è Basilea er enconuschent per sias numerusas instituziuns d’art e da cultura da renum mundial. Il museum d’art da la citad dat suttetg a la pli impurtanta collecziun d’art publica en Svizra; cun il Cabinet d’Amerbach che la citad ha acquistà l’onn 1661 furma quel in dals pli vegls museums d’art accessibels al public en tut il mund.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Posiziun[modifitgar | modifitgar il code]
La citad è situada il pli en il nordvest da la Svizra dad omaduas varts dal Rain. Sper parts dals chantuns Schaffusa e Turitg tutga Kleinbasel cun la part settentriunala dal chantun Basilea-Citad tar ils sulets territoris da la Svizra situads a dretga dal Rain Aut.
Il Rain mida sin territori da Basilea – tar il schanugl dal Rain tranter il Giura Svizzer e las Preautezzas dal Guaud Nair – sia direcziun dad ost-vest vers sid-nord. Qua finescha il tschancun Rain Aut e cumenza il Rain Superiur. Curt avant il schanugl sbucca la Bis en il Rain Aut, la quala furma il cunfin tar il chantun Basilea-Champagna.
Il Rain che dat a la citad ses caracter vala da sia sbuccada a Rotterdam fin en la citad veglia da Basilea (tar la punt dal Rain mesauna istorica) sco aua internaziunala. Quests dretgs da traffic èn vegnids concedids a la Svizra l’onn 1868 tras l’Acta da Mannheim.
Grazia a sia posiziun geografica è la citad da Basilea gia daventada baud in’impurtanta cruschada da traffic ed è uschia avanzada ad ina plazza da commerzi centrala. La citad tutga perquai tar ils territoris populads il pli spess en l’Europa; grazia a ses vasts cunfins dispona ella però a medem temp da 320 ha zona verda e da 71 ha guaud.
La citad e las duas vischnancas cunfinantas Riehen e Bettingen mesiran inclus las surfatschas da l’aua 3694 ha e furman uschia il pli pitschen chantun da la Svizra. Malgrà quai datti sin il territori dal chantun vaira grondas differenzas d’autezza: il punct il pli bass è situà al port dal Rain a Kleinhüningen cun 245 m, il pli aut punct sa chatta survart Bettingen sper St. Chrischona cun 522 m – là sa chatta er la tur da televisiun da medem num che furma il pli aut edifizi liber da la Svizra.
Vischnancas cunfinantas[modifitgar | modifitgar il code]
Basilea cunfinescha en il nord e nordost cun Weil am Rhein (Germania) e Riehen (chantun Basilea-Citad), da l’ost fin il sid cun Birsfelden, Muttenz, Münchenstein, Reinach e Bottmingen (tuttas vischnancas chantun Basilea-Champagna), en il vest cun Binningen ed Allschwil (omaduas Basilea-Champagna) e cun las vischnancas alsazianas Saint-Louis e Huningue (Frantscha).
Clima[modifitgar | modifitgar il code]
Grazia a sia posiziun en la Val dal Rain e l’aria mediterrana ch’entra nà da la Porta Burgognaisa enconuscha la citad in clima ordvart miaivel e sulegliv ed ha l’atun, grazia al jet da Möhlin, cumpareglià cun l’ulteriura Svizra Bassa relativamain pauca tschajera. La temperatura media annuala munta a ca. 11,5 °C; las precipitaziuns relativamain bassas a radund 842 mm ad onn (perioda 1981–2010). Er diversas spezias da plantas e palmas exoticas prospereschan perquai bain. Las stads pon esser fitg chaudas, entant ch’ils envierns èn, cumpareglià cun l’ulteriura Svizra tudestga, per il pli miaivels.
Geologia[modifitgar | modifitgar il code]
La citad sa chatta en ina foppa stgaffida dal Rain, la quala è circumdada da trais muntognas bassas fin mesaunas, en il vest da las Vogesas franzosas, en l’ost dal Guaud Nair, en il sid, sidvest e sidost da bratschs dal Giura.
Las trais plattas tectonicas dal Guaud Nair, da las Vogesas e dal Giura fruntan en la foppa da Basilea ina sin l’autra e furman in privel da terratrembel pussaivel. Basilea vala sco in dals territoris da la Svizra ch’è periclità il pli fitg da terratrembels. L’onn 1356 ha gì lieu qua in dals pli gronds terratrembels en Svizra insumma, il qual ha chaschunà la mort a pliras tschient persunas.
A l’entschatta dal 21avel tschientaner è naschida l’idea da trair a niz cun agid da la geotermia energia che sa chatta en in reservuar d’aua en ina profunditad da 5000 meters sut la citad. Ils explotaders han però sutstimà il privel da terratrembel. Pervi da diversas squassadas han ils sondagis da prova stuì vegnir franads l’onn 2008.
Quartiers[modifitgar | modifitgar il code]
La citad da Basilea n’enconuscha nagins districts u parts da la citad, mabain sa divida per motivs statistics en 19 quartiers, situads ubain a Grossbasel u a Kleinbasel.
Num[modifitgar | modifitgar il code]
L’origin dal num ‹Basilea› n’è betg sclerì dal tuttafatg. Ins suppona ch’el saja da derivanza romana; il num oriund celtic dal lieu n’è betg enconuschent.
Probablamain è il num collià cun il num da persunas roman ‹Basilius› ch’è documentà vastamain. Nums locals che derivan da nums da persunas senza suffix datti relativamain savens en la Svizra dal Vest. I sa tracta per ordinari da modas da dir ellipticas tar las qualas il pled generic latin oriund è vegnì laschà davent. Tar ‹Basilea› sa tracti pia probablamain d’ina furmaziun elliptica or d’in num local oriund dal tip villa Basilis. Da tgi ch’i pudess sa tractar tar quest Basilius n’è betg enconuschent.[2]
La pli veglia funtauna enconuschenta che menziuna il num Basilea deriva da l’istoriograf roman Ammianus Marcellinus. Quel rapporta che l’imperatur Valentinian haja campà l’onn 374 cun sias truppas sper Basilia.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Preistorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Temp da crap tempriv[modifitgar | modifitgar il code]
Chats dal temp da crap tempriv (paleoliticum) èn fitg stgars en Svizra, damai ch’ils fastizs èn vegnids destruids durant l’ultim temp da glatsch. Sulettamain la regiun enturn Basilea è restada libra da glatsch durant lezza epoca.
Tar la pli veglia cumprova da preschientscha umana en la regiun sa tracti d’in cugn a pugn da silex d’ina lunghezza da 18 cm e d’in pais da bundant 1 kg ch’è vegnì a la glisch l’onn 1974 a Pratteln. Tenor retschertgas pli novas ha quel ina vegliadetgna da radund 120 000 onns.[3] I sa tracta dal pli vegl utensil ch’è vegnì chattà en Svizra. Quel sa lascha probablamain attribuir a l’uman da Neandertal, tuttina sco in segund cugn a pugn d’ina vegliadetgna da radund 60 000 fin 40 000 onns che deriva da Bettingen sin terren da la citad odierna. Climaticamain vegnan ad avair regì da quel temp en la regiun cundiziuns sco ozendi en l’Alasca. La cuntrada era segnada da pastgiras e da gruppas da plantas. L’uman da Neandertal n’era betg sedentar, mabain suandava sco chatschader sia preda en il ritmus da las stagiuns.
Avant radund 40 000 onns è immigrà l’uman modern en l’Europa, entant che l’uman da Neandertal è svanì successivamain per motivs che n’èn anc betg sclerids. Ils pli vegls artefacts en la regiun èn crappels colurads ch’èn vegnids a la glisch en vischinanza dad Arlesheim e ch’han ina vegliadetgna da ca. 12 000 onns.
Temp da crap mesaun[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter l’ultim temp da glatsch ha inizià enturn 9600 a.C. ina fasa chauda che perdura fin oz. La cuntrada averta d’avant è sa transfurmada en guaud. Senza dubi vivevan er dal temp da crap mesaun (mesoliticum) umans en la regiun da Basilea, ma fin oz n’han ins chattà nagins fastizs da quest temp.
Temp da crap tardiv[modifitgar | modifitgar il code]
A partir dal 7avel millenni a.C. è la moda da viver da l’uman en l’Europa Centrala sa midada da rudent. Ils chatschaders e rimnaders da pli baud han cumenzà a manar ina vita sedentara sco agriculturs ed allevaturs d’animals. Las pli veglias culegnas dal temp da crap tardiv (neoliticum) en la regiun derivan da ca. 5400 a.C.; ils abitants da quellas vegnan attribuids a l’uschenumnada Cheramica lineara.
Sin territori dal chantun Basilea-Citad èn vegnids a la glisch radund 50 chats dal temp da crap tardiv. Surtut a Riehen e Bettingen han ins pudì determinar vaira bain las culegnas; ina da quellas deriva da ca. 3900 a.C.
Protoistorgia, antica[modifitgar | modifitgar il code]
Temp da bronz[modifitgar | modifitgar il code]
La scuverta dal bronz ha manà en il segund millenni a.C. a midadas fundamentalas. Entant che l’arom era disponibel en las Alps, stueva il zin vegnir importà da lunsch davent, probablamain da l’Engalterra. Uschia è sa sviluppà in vast commerzi a lunga distanza. Ils objects da diever ed ils lieus da sepultura sa sumeglian da quel temp en tut l’Europa Centrala. La societad è stada dominada da la vita purila.
Enturn Basilea hai dà dal temp da bronz (2000–800 a.C.) numerusas curts e vitgs. Quels giaschevan tuts en vischinanza dal Rain, quai che resplenda la muntada da quel sco axa da traffic. La pli veglia culegna dal temp da bronz ch’è enconuschenta deriva da ca. 1550 a.C. e sa chatta a Kleinhüningen sin ina terrassa protegida d’aua gronda; l’entir abitadi cumpiglia ina surfatscha da ca. 5000 m².
Vers 900 a.C. han ins endrizzà al nord da la collina dal münster l’emprima culegna fortifitgada da Basilea. Il sparun grippus situà tranter Rain e Birsig era, sco fortezza natirala, sco adattà per ina colonisaziun. L’entira culegna cumpigliava ina surfatscha da ca. 7000 m². Ils chats avant maun laschan supponer che la culegna saja daventada l’unfrenda d’in fieu.
Temp da Hallstatt (temp da fier tempriv)[modifitgar | modifitgar il code]
A partir da 800 a.C. è il fier daventà impurtant en l’Europa Centrala. Las colliaziuns da commerzi d’enfin qua èn vegnidas remplazzadas tras talas che mainan tar giaschaments da fier, per exempel en il Giura. Ils giaschaments da fier sco er da sal vegnivan controllads d’ina classa superiura pitschna, fitg ritga. Suenter la mort vegnivan ils commembers da quella sepulids en gronds crests-fossa ch’èn anc oz visibels en la cuntrada (p.ex. Hardhäuslischlag en vischinanza da Muttenz). Dals Grecs vegnivan quests umans numnads Celts, dals Romans Gals; cun omaduas culturas stevan quels en stretgas relaziuns commerzialas. En la regiun da Basilea èn però strusch vegnids a la glisch fin oz chats che derivan da quel temp.
Temp da Latène (temp da fier tardiv)[modifitgar | modifitgar il code]
Vers 450 a.C. han gì lieu entaifer la societad celtica midadas socialas e culturalas. Ils gronds crests-fossa èn vegnids remplazzads tras champs da fossas planivs. Ils umans vivevan en curts ed aclauns sparpagliads.
Adina puspè è glieud partida per sa domiciliar en auters lieus. Surtut la cuntrada en il sid da las Alps era attractiva; per la regiun da Basilea furmavan la Val dal Rodan e la Burgogna in’impurtanta via vers il mund mediterrana. Igl è sa sviluppà in stretg stgomi da bains e cultural tranter Celts, Grecs, Etruscs e la finala Romans. Las novas ideas da la regiun da la Mar Mediterrana han midà vinavant las relaziuns socialas.
Dal temp da Latène (450–50 a.C.) existan en la regiun da Basilea numerusas perditgas. Vers 150 a.C. è sa sviluppada en il territori dal campus da Novartis odiern ina gronda culegna ch’è stada abitada fin 80 a.C. Quella è vegnida scuverta l’onn 1911. Ella n’era betg fortifitgada e s’extendeva sur var 150 000 m². Las vias en furma rectangulara laschan supponer che l’abitadi saja vegnì endrizzà tenor plan. En quel vivevan bundant 500 persunas.
Ils chats archeologics dattan perditga da bainstanza e da vivas relaziuns da commerzi. Amforas da vin da la regiun mediterrana, cheramica da la Boemia ed ambra dal Balticum mussan che l’abitadi furmava in impurtant center dal commerzi a lunga distanza celtic. Las munaidas ch’èn vegnidas a la glisch renvieschan ad in sistem da daners che s’orientava a models mediterrans. Auters chats mussan ch’i lavuravan sin il lieu mastergnants autamain qualifitgads, ils quals stuevan per part importar las materias primas ch’els elavuravan.
Suenter 100 a.C. han conflicts a l’intern dals Celts e l’avanzament da stirpas germanas nà dal nordost manà ad ina fasa da malsegirtad. A medem temp è er l’Imperi roman daventà adina pli smanatschant. D’augmentar l’atgna segirtad para d’esser stà al Rain Superiur in grond basegn a partir da 80 a.C., pia anc avant las campagnas militaras da Caesar. Per lung dal Rain han ins erigì culegnas fortifitgadas; abitadis pli gronds, betg fortifitgads, han ins percunter bandunà. Da quel temp è vegnida endrizzada ina culegna fortifitgada sin la collina dal münster, entant che l’abitadi sin il campus da Novartis odiern è vegnì bandunà.
La culegna sin la collina dal münster era fortifitgada vers sid cun in immens rempar (Caesar numna quests rempars Muri Gallici) ed in foss profund. Il foss è anc adina vesaivel en la topografia (Bäumleingasse). Il decurs da la via celtica correspundeva a la Ritter- ed Augustinergasse dad oz. La moda da construir la via lascha supponer ch’ins haja applitgà savida da la regiun da la Mar Mediterrana. L’entira culegna cumpigliava radund 55 000 m², quai ch’era relativamain pauc er per lez temp. Il vegl abitadi era stà radund trais giadas uschè grond – er quai in indizi che la midada sin la collina dal münster na saja betg succedida da libra voluntad.[4]
Temp roman[modifitgar | modifitgar il code]
Cun la conquista da la Gallia tras Caesar enturn 52 a.C. è er la regiun da Basilea vegnida sut controlla romana. La culegna fortifitgada sin la collina dal münster era ideala per controllar las vias principalas. Er suenter ch’ils Romans han gì suttamess la Gallia, èn las structuras celticas da l’abitadi l’emprim sa mantegnidas. Nà da la collina dal münster regivan nobels celtics per incumbensa da Roma l’entira regiun.
Grazia a la concentraziun da commerzi, mastergn e domini ha la culegna fortifitgada (talas numnavan ils Romans oppidum, plural oppida) funcziunà sco center regiunal. Divers chats laschan supponer che singuls militars romans u in pitschen contingent da truppa roman eran staziunads al lieu per garantir la controlla sur ils alliads celts. Pir al cumenzament da l’epoca augusteica (pia a partir da ca. 30–20 a.C.) han ins cumenzà a remplazzar ils edifizis celtics sin la collina dal münster. Er la fortificaziun è vegnida disfatga ed igl è sa sviluppà in uschenumnà vicus, in vitg roman. La citad da colonia Augusta Raurica, ch’era situada a la cruschada da pliras vias da commerzi e nua che sa chattava er la punt che manava sur il Rain, furmava uss il center administrativ, economic e cultural da la regiun.
L’emprim tschientaner s.C. s’extendeva il vicus sin la collina dal münster sur la ruina dal rempar celtic ora fin tar il foss da St. Alban odiern. Da colliar l’abitadi cun las vias da traffic è uss daventà pli impurtant che da segirar quel cun meds militars. Il traffic surregiunal è daventà in’impurtanta funtauna d’entradas per ils abitants. Fin la fin dal terz tschientaner è Basilea però stà en la sumbriva dad Augusta Raurica cun ses teaters, bogns, tempels ed il forum.
Durant la segunda mesadad da l’emprim tschientaner s.C. han ils Romans spustà il cunfin da l’imperi vers nord. Uschia na furmava la Svizra dal Nordvest nagina regiun da cunfin pli. Igl è suandà il temp relativamain paschaivel da la Pax Romana cun ina fluriziun economica e culturala. Immigrants da la regiun da la Mar Mediterrana èn sa domiciliads en il nord da las Alps. La populaziun celtica indigena ha surpiglià usits e modas da sa nutrir dals Romans.
Temp roman tardiv[modifitgar | modifitgar il code]
A partir da ca. 250 a.C. è suandà in temp da crisas politicas a l’intern da l’Imperi roman. Ultra da quai èn s’augmentadas las smanatschas nà da l’exteriur. Pievels germans, tranter auter ils Alemans, èn penetrads en las ritgas provinzas romanas ed han assaglì la populaziun. Il cunfin da l’Imperi han ins puspè spustà enavos al Rain. Vers 270/280 a.C. è la collina dal münster vegnida fortifitgada cun in mir da tschinta. Ils edifizis situads da l’autra vart da quel han ins bandunà. Là nua che sa chattava avant il murus gallicus han ins erigì in nov mir da fortificaziun cun in foss. Per la construcziun da quel è vegnì fatg diever da parts d’edifizis represchentativs disfatgs e schizunt da craps-fossa, quai che lascha supponer ina situaziun da smanatscha acuta.
En il quart millenni è la fortificaziun sin la collina dal münster daventada ina part dal vast sistem da segirada dals cunfins per lung dal Rain. En connex cun quest ultim grond program da construcziun roman vegn il num Basilea menziunà l’emprima giada: Tenor l’istoriograf Ammianus Marcellinus è l’imperatur Valentinian sa trategnì l’onn 374 cun sias truppas sper Basilia.
Suenter las invasiuns dals Visigots en l’Italia l’enviern 401/402 ha Roma retratg la gronda part da sias truppas da las provinzas situadas al nord da las Alps. Tras quai ha cumenzà qua la fin dal domini roman. La populaziun indigena galloromana ha uss stuì organisar sezza la defensiun dals cunfins; per part è quest’incumbensa vegnida surpigliada dals Alemans e Francs sco federads da Roma.
Cun la mort dal general roman Aetius l’onn 454 è la pussanza militara dals Romans en il nord da las Alps ida a fin dal tuttafatg. Ina part da la populaziun romana è immigrada vers sid, blers èn però restads qua ed èn s’arranschads cun ils novs vischins germans.
Temp medieval[modifitgar | modifitgar il code]
A la fin dal 5avel tschientaner è Basilea vegnì sut domini dals Francs ch’èn medemamain sa domiciliads en la regiun. Ina colonisaziun cuntinuanta da Basilea è però pir puspè cumprovada archeologicamain a partir dal 7avel tschientaner. En quest temp croda l’emprima menziun da Basilea sin ina munaida d’aur ch’è vegnida imprimida al lieu (Basilia fit). En rom da l’emprima spartiziun dal Reginavel dals Francs è Basilea vegnì attribuì al domini da Lothar I. Cun il Contract da Meerssen è la citad crudada il 870 al reginavel da Ludivic il Tudestg; vers il 926/935 è ella però daventada ina part dal Reginavel da la Burgogna Superiura. L’onn 917 han ils Magiars destruì e sblundregià la citad; tar las unfrendas ha er tutgà l’uvestg da quel temp. Il 1006/32 è Basilea vegnì attribuì al Sontg Imperi roman. Gia a l’entschatta dal 7avel tschientaner è cumprovà in uvestg, il qual ha, sco ses successurs, probablamain gia exequì la pussanza en la citad. La sedia episcopala avev’ins dischlocà da la citad dad Augusta Raurica, destruida dals Alemans, a Basilea. L’uvestg Haito ha laschà construir en l’emprima mesadad dal 9avel tschientaner in’emprima catedrala sin la collina dal münster. L’onn 1019 è quella vegnida remplazzada tras in edifizi da la romanica tempriva.
L’onn 1091 vegn menziunada l’emprima giada la plazza dal martgà. Vers 1100 ha Basilea survegnì l’emprim mir da la citad; ulteriurs èn suandads en la mesadad dal 13avel e vers la fin dal 14avel tschientaner. Sut l’uvestg Heinrich von Thun è vegnida erigida vers l’onn 1225 l’emprima punt dal Rain basilaisa; sinaquai è sa furmada da l’autra vart dal flum la citad Kleinbasel per segirar la punt.
En il 14avel tschientaner è la citad stada pertutgada da plirs grevs culps dal destin. L’onn 1348 è morta quasi la mesadad da la populaziun pervi d’in’epidemia da pestilenza. En consequenza da quella è la populaziun gidieua vegnida brischada sin in’insla dal Rain sper Birsfelden, quai ch’è vegnì enconuschent sco pogrom da gidieus da Basilea. Be otg onns pli tard (1356) ha gì lieu il terratrembel da Basilea. Igl è quai stà fin uss il pli grond terratrembel en l’Europa Centrala; quel ha bain chaschunà be paucas unfrendas, ma l’incendi ch’è prorut silsuenter ha intschendrà la gronda part da la citad. Tras quai è er vegnida destruida la cronica da la citad; l’onn 1357 han ins puspè cumenzà ina tala en furma dal Cudesch cotschen – il pli vegl cudesch da la citad. En consequenza d’ina sullevaziuns ils 26 da favrer 1376, la quala è vegnida enconuschenta sco Tschaiver nausch, ha il duca habsburgais Leopold III adossà a la citad sancziuns ordvart severas.[5][6]
L’emprima mesadad dal 13avel tschientaner cumenza l’administraziun autonoma da la citad tras in cussegl da chavaliers e burgais (documentà l’emprima giada il 1185/90), il qual manava las fatschentas da la vischnanca ensemen cun il burgamester (a partir dal 1253) ed il scrivant da la citad. L’uvestg sco signur territorial designava a l’entschatta il cussegl ed in administratur. Emprims conflicts areguard la controlla da la citad ha l’uvestg decidì vers la mesadad dal 13avel tschientaner a sia favur. Emprovas dals Habsburgais d’incorporar la citad en lur domini han fatg naufragi en il 14avel tschientaner; percunter ha quest conflict dividì ils burgais da la citad en duas partidas: ils «Sterner» da tenuta pro-habsburgaisa ed ils «Psitticher» da tenuta anti-habsburgaisa.
L’onn 1392 han ils burgais da Grossbasel acquistà da l’uvestg Friedrich von Blankenheim la citad Kleinbasel per 29 800 flurins. A medem temp è la citad s’acquistada da l’uvestg en furma da pegn las pli impurtantas regalias (dretgs da munaida, da duana, giudizials e.a.). Tras quai è Basilea facticamain daventà independent da l’uvestg; fin ca. 1550 n’ha la citad però betg pudì sa liberar da la supremazia nominala da quel. Uschia nominavan bain ils burgais ils titulars d’impurtants uffizis, lur instituziun en l’uffizi era però chaussa da l’uvestg. Basilea na valeva perquai betg sco citad imperiala libra. In’impurtanta rolla en la vita politica e sociala da Basilea giugavan las mastergnanzas, las qualas eran sutdivididas en duas gruppas, las mastergnanzas da signurs e las mastergnanzas da mastergnants. En il cussegl eran represchentads dapi il 1337 sper quatter chavaliers ed otg burgais en relaziuns feudalas 15 represchentants da las mastergnanzas. Tar quests ultims èn anc vegnids vitiers il 1382 ils 15 maisters da las mastergnanzas. Las mastergnanzas furmavan ultra da quai en la regenza da la citad sut lur emprim maister da las mastergnanzas in agen collegi ch’avevan gronda paisa politica.
Il Concil da Basilea, ch’ha elegì il 1439 l’ultim cuntrapapa, è sa radunà dal 1431 fin il 1449 en la citad. Vers il 1433 ha cumenzà la fabricaziun da palpiri a Basilea. In contingent da la Confederaziun ha stuì succumber l’onn 1444 en la Battaglia sper St. Jakob ad in’armada da mercenaris franzosa. L’universitad, l’emprima sin territori da la Svizra odierna, è vegnida legada l’onn 1460 tras papa Pius II. L’onn 1471 ha l’imperatur Friedrich III concedì a la citad il privilegi da fiera. Ils proxims decennis è la citad stada segnada d’ina fluriziun culturala. Sper l’umanist Erasmus da Rotterdam han er Paracelsus, Sebastian Brant e Hans Holbein il Giuven operà a Basilea.
Vers l’onn 1400 ha la citad da Basilea cumenzà a s’acquistar en furma da pegn u tras cumpra dominis episcopals ed a furmar uschia in agen territori, l’emprim però senza grond success. Bain èsi reussì da gudagnar intgins territoris en il Sisgau, l’emprova d’expander en il Laufental e sur il Hauenstein (Olten) ha però fatg naufragi. Envers la Confederaziun è Basilea sa cuntegnì a moda ambivalenta. Entant che la citad ha battì en las Guerras burgognaisas da vart dals Confederads, è ella stada neutrala en la Guerra svabaisa. Tranter Soloturn e Basilea èn per part proruts vehements conflicts pervi dals dretgs territorials en il Sisgau, surtut en connex cun Dorneck. La finiziun da la furmaziun dal territori da la citad per propi ha furmà l’acquist da Pratteln 1525; tras quai èn las singulas parts dal domini stadas colliadas ina cun l’autra. Fin la fin da l’èra da la citad-stadi l’onn 1798 èn be pli vegnids vitiers singuls acquists pli pitschens.
Temp modern[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter la Guerra svabaisa l’onn 1499 è la citad s’orientada vers la Confederaziun, a la quala ella è aderida ils 13 da fanadur 1501 sco indeschavel lieu. Ina midada da la constituziun dal cussegl, la quala ha segirà a las mastergnanzas la supremazia, ha gì lieu l’onn 1521. A medem temp è succedida – a moda unilaterala – l’emancipaziun cumpletta dal domini da l’uvestg cun occupar ils uffizis er formalmain tras il cussegl. L’umanist Erasmus da Rotterdam ch’era sesent a Basilea ha laschà stampar qua il 1516 e 1519 il Nov Testament grec cun sia translaziun latina. Tant il refurmatur tudestg Martin Luther sco er il spiritual englais William Tyndale han prendì la segunda ediziun sco basa per lur translaziuns da la Bibla. Johannes Oekolampad ha lavurà ils onns 1515/16 tar Erasmus ed è returnà il 1522 sco spiritual e professer a Basilea, nua ch’el è daventà il pli impurtant refurmatur da la citad. L’onn 1525 ha el celebrà cun sia plaiv l’emprima Sontga Tschaina evangelica, in onn pli tard è cumparì ses urden dal servetsch divin ed il 1528 ha el maridà Wibrandis Rosenblatt. Suenter in iconoclassem ed ina sullevaziun da las mastergnanzas ha Basilea aderì a la refurmaziun. Ils 12 da matg 1529 han ils canonis e chaplons che n’han betg midà confessiun e n’èn betg ids a star en lur pravendas secundaras fatg midada a Friburg en Brisgovia. Anc il medem onn ha il chapitel catedral fatg cun la citad da Friburg in contract areguard dumondas giuridicas e fiscalas, l’acquist d’edifizis e l’utilisaziun dal münster. Basilea n’era pia betg pli sedia da l’uvestg ed er betg dal chapitel catedral e na dueva er mai pli daventar quai. L’onn 1585 ha Basilea er acquistà formalmain tut ils dretgs episcopals en la citad ed è uschia daventada definitivamain independenta.
L’onn 1535 è Johannes Calvin, che vegniva persequità da quel temp en Frantscha, arrivà en la citad ed è vegnì recepì qua. El ha scrit a Basilea sia ‹Institutio Christianae religionis›, ina da las pli impurtantas scrittiras evangelicas; quella è vegnida stampada a Basilea il 1536. Tuttina sco Genevra ha er Basilea furmà tranter il 1530 ed il 1700 in impurtant lieu da refugi per fugitivs da cretta evangelics talians e franzos. Ils immigrants han enritgì betg mo la vita sociala, culturala ed intellectuala da la citad, mabain er l’economia (t.a. producziun e commerzi da saida e tenscharia da textilias). L’onn 1543 è cumparì a Basilea l’emprim cumpendi cumplessiv da l’anatomia umana ‹De Humani Corporis Fabrica› dad Andreas Vesalius (1514–1564), il qual è vegnì stampà en l’ufficina da Johannes Oporinus. Il gimnasi da la citad è vegnì fundà l’onn 1589 sco instituziun da furmaziun successura da la scola da latin dal chapitel catedral.
En in interval da 50 onns è la citad da Basilea stada pertutgada da tschintg grevas epidemias da pestilenza: Ils onns 1563/64 èn morts durant la «Grosse Sterbendt» 4000 abitants – in terz da la populaziun da la citad da quel temp. La pestilenza è returnada ils onns 1576–1578 (ca. 800 morts), 1582–1583 (ca. 1200 morts), 1593–1594 (ca. 900 morts) ed in’ultima giada a moda fitg violenta il 1609–1611 (ca. 3600 morts).
L’onn 1648, suenter la fin da la Guerra da trent’onns, ha il burgamester da Basilea Johann Rudolf Wettstein represchentà la Confederaziun al congress da pasch a Münster ed ha cuntanschì la renconuschientscha da la Confederaziun svizra tras las pussanzas grondas. La Frantscha ha però smanatschà Basilea a partir da l’onn 1681 tras la fortezza Hüningen situada directamain al cunfin da la citad.
La citad da Basilea administrava ses domini tras administraturs (landfocts) che vegnivan nominads tras il cussegl. Igl existivan ils uffizis Farnsburg, Homburg, Kleinhüningen, Liestal, Münchenstein, Riehen e Waldenburg. Conflicts tranter il domini da la citad e la populaziun rurala èn escalads en las Guerras da purs 1525 e 1653 sco er en la Guerra dal Rappen 1591–1594; la citad ha abattì questas sullevaziuns a moda sanguinusa.
L’acquist dal cabinet d’art dad Amerbach, il qual furma la basa da tut las collecziuns da la citad, surtut dal Museum d’art, è succedì l’onn 1662. L’onn 1758 ha gì lieu la fundaziun da la chasa da commerzi Johann Rudolf Geigy.
L’onn 1795 ha la Pasch da Basilea terminà la guerra tranter la Frantscha, la Spagna e la Prussia (en rom da las Guerras da coaliziun). Sco reacziun sin la Revoluziun franzosa aveva il Cussegl grond da Basilea gia dismess ils 20 da december 1790 en l’entir domini da la citad la sclavitid. Tuttina hai dà il schaner 1798, suenter che Napoleun era passà ils 24 da november 1797 tras la regiun, sullevaziuns en ils territoris rurals ed assagls sin ils chastels dals landfocts Waldenburg, Farnsburg e Homburg. Sinaquai han ils ‹patriots› da tenuta refurmatorica e revoluziunara sut Peter Ochs surpiglià la pussanza e declerà l’egualitad dals dretgs da tut ils burgais dal chantun. L’assamblea naziunala da Basilea, in dals emprims parlaments da la Svizra, sa cumponiva da 20 represchentants da la citad e da 20 represchentants da la champagna ed ha mess ad ir vastas refurmas. Ils 12 d’avrigl 1798, cun l’entrada en vigur da la Constituziun helvetica, è il parlament sa schlià e la veglia citad-stadi ha chalà formalmain d’exister. La citad da Basilea furmava uss teoreticamain ina vischnanca ordinaria dal chantun Basilea entaifer la Republica helvetica, furmond però in agen district. En consequenza da l’introducziun dal dretg da burgais unitar è er sa spartida a Basilea la vischnanca politica (municipalitad) da la vischnanca da burgais. La cumpart dals abitants da la citad ch’eran commembers da la vischnanca da burgais è sinaquai crudada fin il 1815 sin 37 %, entant che quai eran l’onn 1779 anc 51 %.
19avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
Cur ch’il Congress da Vienna ha renconuschì l’onn 1815 la neutralitad armada da la Svizra, è l’anteriur prinzi-uvestgieu vegnì dividì tranter Berna e Basilea: Il Giura ed il Laufental èn vegnids attribuids a Berna, entant che las anteriuras landfoctias episcopalas Birseck e Pfeffingen han tutgà da qua davent tar Basilea. L’avust 1815 ha la citad fatg festa cun l’archiduca Johann da l’Austria. En rom da las Guerras da coaliziun aveva quel sfurzà la fortezza Hüningen da capitular; nà da là era Basilea adina puspè vegnì mess sut squitsch u bumbardà; sin giavisch dals burgais da la citad han ils Austriacs disfatg la fortezza.[7]
Ils 4 d’avust 1819 ha gì lieu l’ultima execuziun sin territori da la citad (Basilea-Champagna: 1851). Trais commembers d’ina banda da laders èn vegnids decapitads davant il Steinentor. A l’execuziun han assistì 20 000 aspectaturs, dapli ch’il dumber d’abitants da Basilea da quel temp.
L’onn 1814 han ins restabilì la predominanza da la citad envers la champagna en quel senn che la citad ha survegnì en il Cussegl grond in surpais sproporziunà. L’onn 1833 èn las vischnancas ruralas la finala sa defendidas cun success cunter la dominanza da la citad. Suenter la Battaglia a la Hülftenschanz, la quala la citad ha pers, èn las vischnancas ruralas sa constituidas sco agen mez chantun Basilea-Champagna. Be las vischnancas situadas da vart dretga dal Rain Riehen, Bettingen e Kleinhüningen (che fa dapi il 1907 part da la citad) èn restadas tar Basilea-Citad.
L’emprim tren ch’è arrivà en Svizra è charrà l’onn 1844 da Saint-Louis en direcziun da Basilea. L’onn 1849 han ins construì ils museums a l’Augustinergasse e suenter il 1859 han ins disfatg ils mirs da la citad; be intginas da las portas pli grondas, sco il Spalentor, èn sa mantegnidas.
L’avust 1897 ha gì lieu a Basilea l’emprim Congress mundial zionistic, organisà da Theodor Herzl e David Farbstein. Sin quest congress han ins decidì da «stgaffir en la Palestina per il pievel gidieu ina patria publica e fixada legalmain». Per quest intent han ins endrizzà in fond e stgaffì ina banca gidieua (pli tard banca Leumi). Tut en tut ha il Congress mundial zionistic gì lieu diesch giadas a Basilea, dapli che en mintga autra citad en tut il mund.
20avel e 21avel tschientaner[modifitgar | modifitgar il code]
En il decurs da l’industrialisaziun è Basilea sa sviluppà ad ina da las pli impurtantas citads industrialas da la Svizra. Enturn il 1900 è Basilea vegnì considerà en la cumparegliaziun internaziunala cleramain sco «citad da fabricas». Anc fin l’onn 1980 dumbrava la citad extraordinariamain blers lavurants.
En vista als nivels da guerra che sa mussavan gia a l’orizont, han ins manà tras il november 1912 a Basilea in congress da pasch internaziunal dals socialists. Las duas guerras mundialas ha Basilea sentì pervi da sia posiziun datiers dal cunfin a moda pli intensiva che las autras grondas citads da la Svizra. Bain è il provediment cun aliments da basa adina stà garantì, ma quel è sa mussà sco pli difficil che a l’intern da la Svizra. A la Chauma generala dal 1918 han quasi tut ils lavurants a Basilea dà suatientscha.[8] Il prim d’avust 1919 èn proruts suenter chaumas dals tenschiders tumults, en il rom dals quals il militar ha sajettà sin demonstrants e mazzà tschintg dad els.
Ils onns 1930 è la Banca dals reglaments internaziunals (BRI) vegnida domiciliada a Basilea.
L’onn 1939 ha il Museum d’art da Basilea cumprà e spendrà nà da la Germania 21 picturas d’uschenumnà «art degenerà», numnadamain ovras da Paula Modersohn-Becker, André Derain, Marc Chagall, Franz Marc, Oskar Kokoschka, Emil Nolde, Paul Klee, Otto Dix, Max Beckmann, Lovis Corinth, Oskar Schlemmer, Georg Schrimpf ed Ernst Barlach.[9]
Vers la fin da la Segunda Guerra mundiala, ils 4 da mars 1945, han ils Alliads bumbardà per sbagl la staziun da vitgira Wolf a Basel. Ils donns èn però restads modests.
La plazza aviatica Basilea-Mulhouse è vegnida inaugurada l’onn 1953 sco eroport binaziunal. L’onn 1993 è quel daventà trinaziunal, il num uffizial è dapli lura Basel Mulhouse Freiburg.
Ils onns 1970 hai dà a Basilea adina dapli occupaziuns da chasas.
Il prim da november 1986 ha gì lieu a Schweizerhalle in grev accident da chemia, dal qual la populaziun è mitschada senza pli gronds donns. Il Rain percunter è vegnì contaminà tras aua da stizzar fieu.
Ils onns 1990 han Sandoz e Ciba-Geigy fusiunà a Novartis e la Societad da Banca Svizra e l’Uniun da Bancas Svizras a l’UBS.
Populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Svilup da la populaziun[modifitgar | modifitgar il code]
La citad dumbra, senza las duas vischnancas ruralas, radund 171 500 abitants (situaziun dals 31 da december 2017) e sa chatta uschia suenter Turitg e Genevra sin il terz plaz da las citads svizras. Il chantun Basilea-Citad dumbra en tut radund 193 900 abitants. L’aglomeraziun trinaziunala da la regiun da Basilea dumbra en tut 830 000 abitants en Svizra, Germania e Frantscha.
La creschientscha tipica e cuntinuanta da la populaziun dal temp da l’industrialisaziun ha er gì lieu a Basilea. Entras questa svelta creschientscha è la citad avanzada suenter Turitg a la segund gronda da la Svizra. Pervi dals cunfins chantunals e naziunals vaira stretgs n’ha Basilea – cun excepziun da Kleinhüningen – betg pudì crescher tras incorporaziun d’autras vischnancas, sco che quai è stà il cas tar autras grondas citads svizras. Cun l’industrialisaziun è sa furmada ina classa sociala superiura dals burgais dal lieu (‹Daig›), la quala ha mantegnì fin en il 20avel tschientaner sia isoladadad e discurrì la furma oriunda dal tudestg da Basilea.
Entant ch’il dumber d’abitants da l’aglomeraziun trinaziunala crescha cuntinuadamain, è la populaziun dal center da la citad sa reducì en consequenza da la suburbanisaziun. Tranter il 1970 ed il 2005 han bundant 51 000 burgais bandunà Basilea ed èn ids a star en las regiuns cunfinantas. A medem temp èn bain 12 000 esters vegnids a star en la citad, ma la reducziun netta da 39 000 abitants ha tuttina gì per consequenza che la citad da Genevra ha surpassà vers la mesadad dals onns 1990 Basilea areguard il dumber d’abitants.
Religiuns[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 1529, sut l’influenza da Johannes Oekolampad, è la refurmaziun sa messa tras a Basilea; quella ha bainspert gudagnà impurtantas persunalitads da la citad sco il scrivant da la citad Caspar Schaller. A la sava dal 18avel al 19avel tschientaner han ins concedì la libertad da cretta e dapi il 1910 resp. 1972 èn sper la baselgia refurmada er renconuschidas la baselgia vegl catolica, catolic romana e la cuminanza israelita sco corporaziuns da dretg public. Ozendi dumbra Basilea bundant 300 religiuns cristianas e betg cristianas, baselgias, baselgias libras ed autras cuminanzas religiusas.
Politica[modifitgar | modifitgar il code]
Legislativa ed executiva[modifitgar | modifitgar il code]
La regenza e l’administraziun da la citad da Basilea vegnan exequidas tras il chantun Basilea-Citad. La citad sco tala na dispona uschia ni d’in’atgna executiva ni d’in’atgna legislativa. Questa schliaziun ch’è s’etablida per Basilea – da fusiunar las autoritads communalas cun las autoritads chantunalas – è unica en Svizra. Las natiralisaziuns ch’èn en Svizra chaussa da las vischnancas, vegnan fatgas a Basilea tras la vischnanca burgaisa.
Vopna[modifitgar | modifitgar il code]
La vopna da la citad da Basilea sco er dal chantun Basilea-Citad furma in fist d’uvestg nair, orientà a sanestra, sin fund alv. Trais travs traversalas (che simboliseschan l’uffizi sacerdotal, pastoral e d’instrucziun da l’uvestg) interrumpan quest fist, il qual daventa pli lad en la part giudim e fineschan en trais pizs. Portensaina furman liuns, umens selvadis, anghels ed a partir dal 15avel tschientaner er basiliscs, quai èn drags cun chau-cot e cua-serp. La vopna cumpara l’emprima giada en il 11avel tschientaner; la furma odierna cun il fist da colur naira deriva dal 12avel tschientaner e correspunda a la vopna dals uvestgs da Basilea (cumprovadamain dapi il 1384). Dapi quel temp n’è la vopna betg pli sa midada.
Economia ed infrastructura[modifitgar | modifitgar il code]
Pervi da sia posiziun centrala en l’Europa dal Vest resp. Europa Centrala dispona Basilea d’ina muntada impurtanta e privilegiada areguard la geografia commerziala. Il spazi da viver ed economic al cunfin dals trais pajais cumpiglia radund 1,3 milliuns abitants e 650 000 persunas cun activitad da gudogn. Basilea furma suenter la citad da Turitg la segunda plazza economica da la Svizra e dumbra avant ils chantuns Zug e Genevra il pli aut product naziunal brut dal pajais (situaziun dal 2018).
Basilea furma in dals pli impurtants centers farmaceutics dal mund cun firmas sco Novartis, Hoffmann-La Roche, Syngenta e la Lonza Group. Bundant 94 % dals exports da rauba da la citad da Basilea èn d’attribuir al sectur da chemia e farmazia. Ensemen cun las fabricas vischinas a Schweizerhalle (BL) contribuescha Basilea 20 % da l’export svizzer e generescha in terz dal product social dal pajais. Sper la chemia èn er d’impurtanza la construcziun da maschinas, il raffinament da metals, la producziun da vivondas e l’elavuraziun da textilias.
Grazia a la tradiziun da tschients onns en la producziun da palpiri e stampa da cudeschs èn pliras impurtantas chasas edituras da chasa a Basilea. Sut il pli famus stampadur da Basilea, Johann Froben, era Basilea sa sviluppà suenter il 1500 ad in dals pli impurtants lieus da stampa ed ediziun da cudeschs en l’Europa.
Dapi il 1917 è sa sviluppada la Fiera da campiuns Basilea (MUBA) ch’ha fatg da la citad in impurtant lieu da fieras d’irradiaziun mundiala (t.a. cun l’Art Basel, la pli gronda fiera d’art contemporan en tut il mund e la Baselworld, la pli gronda exposiziun d’uras e bischutaria en tut il mund).
Medemamain ina lunga tradiziun ha Basilea sco plazza da bancas e d’assicuranzas da muntada naziunala ed internaziunala.
Hotellaria[modifitgar | modifitgar il code]
La citad da Basilea dispona d’in vast spectrum da manaschis da gastronomia e hotellaria, pervi da las fieras e las numerusas occurrenzas internaziunalas cun in ferm accent en il sectur elevà da quatter e tschintg stailas. Il pli enconuschent hotel furma il Les Trois Rois, situà sper la punt mesauna directamain sper il Rain; la pli veglia ustaria furma il Gasthof zum Goldenen Sternen, menziunà l’emprima giada il 1346.
Traffic[modifitgar | modifitgar il code]
[modifitgar | modifitgar il code]
Dapi il temp medieval furma Basilea in’impurtanta plazza da commerzi e da transtgargiada per il traffic da rauba tranter la Mar Mediterrana e la Mar dal Nord. Il viadi sin il Rain tranter Basilea e Rotterdam cumpiglia 832 km e dura per navs a motor modernas trais fin quatter dis dal flum giu e radund in’emna dal flum si. Per guntgir ils cataracts dad Istein percurran las navs il tschancun tranter Basilea e Strassburg sin in chanal lateral.
L’Acta da Mannheim da l’onn 1868 garantescha a la Svizra ils dretgs da traffic cumplains. Fin tar la punt mesauna a Basilea vala il Rain sco aua internaziunala. Radund 12 % da tut ils imports svizzers vegnan transtgargiads en ils quatter ports dal Rain en ed enturn la citad da Basilea; l’onn 2010 èn quai stadas 5,5 milliuns tonnas.
Il traffic da persunas sin il Rain tranter Basilea e Magonza ha existì fin il 1843; alura ha quel fatg plazza a la viafier pli sperta.
Basilea furma er il port d’immatriculaziun da tut las navs e jachts d’auta mar ch’èn registradas en Svizra.
Viafier[modifitgar | modifitgar il code]
Sin il territori da la citad sa chattan trais staziuns dal tren. La staziun centrala da las Viafiers federalas svizras furma la pli gronda da quellas e la sisavel gronda da l’entira Svizra. Da là partan las lingias naziunalas vers Turitg, Berna e Lucerna, diversas lingias da la viafier urbana sco er lingias internaziunalas vers la Germania, Frantscha, Italia ed ils Pajais Bass. Da la staziun dal tren franzosa Basilea SNCF, che tutga tar il medem cumplex d’edifizis, mainan intginas lingias davent da Basilea en Frantscha ed en la Belgia. La staziun dal tren Basel Bad situada en il nordost da la citad vegn gestiunada da la Deutsche Bahn; qua tegnan tut ils trens vers la Germania ed ils Pajais Bass e cumenzan er intginas lingias da viafier regiunalas.
Aviatica[modifitgar | modifitgar il code]
L’emprima plazza aviatica da Basilea è vegnida averta l’onn 1920 sin il territori da la vischnanca da Birsfelden. Gia ils onns 1930 èsi sa mussà che quel na pudeva betg crescher en quest lieu suffizientamain per pudair correspunder a las pretensiuns futuras da l’aviatica internaziunala. Igl è naschida l’idea d’ina plazza aviatica binaziunala sin territori franzos. La regenza franzosa ha consentì a quests plans, ma l’erupziun da la Segunda Guerra mundiala ha interrut las contractivas. Suenter la fin da quella, gia ils 8 da matg 1946, è vegnì avert sin il territori da la vischnanca franzosa Blotzheim la plazza aviatica Basilea-Mulhouse. Ozendi furma l’EuroAirport Basel Mulhouse Freiburg suenter Turitg e Genevra la terz gronda plazza aviatica da la Svizra.
Traffic sin via[modifitgar | modifitgar il code]
La citad da Basilea furma in punct central dal traffic sin via vers la Germania e la Frantscha resp. vers Lucerna (A2) e Turitg (A3). Per guntgir il traffic da la citad exista en pli ina colliaziun che traversa il Rain gia en l’ost da la citad e maina davent da qua cumplettamain sur territori tudestg.
En la citad collian tschintg punts da viafier ed ina punt dal tren las duas parts da la citad sur il Rain.
Traffic a curta distanza[modifitgar | modifitgar il code]
Ils pli impurtants meds publics dal traffic a curta distanza furman entaifer la citad il tram ed il bus. La viafier urbana collia la citad cun l’aglomeraziun.
A pe sa lascha il Rain percurrer entaifer la citad sur ina punt sco er cun agid da quatter navettas per peduns.
Furmaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Basilea è ina citad universitara da tempra umanistica. L’universitad ch’è vegnida fundada l’onn 1460 dumbra actualmain radund 13 000 students en las pli differentas facultads.
Sper l’umanissem è Basilea enconuschent per la perscrutaziun matematica. Sper Leonhard Euler è surtut da numnar la famiglia da scienziads Bernoulli, la quala ha perscrutà ed instruì sur tschientaners a Basilea.[10]
Cultura[modifitgar | modifitgar il code]
Musica[modifitgar | modifitgar il code]
Paul Sacher ha gia fundà ils onns 1930 la Schola Cantorum Basiliensis che sa deditgescha a la perscrutaziun e tgira da la musica veglia. Il Stadtcasino furma la pli impurtanta sala per concerts da musica classica, t.a. da l’orchester sinfonic da la citad. Ultra da quai tgira Basilea in’enconuschenta cultura d’orgla.
Famus lunsch sur la Svizra or èn ils tschivladers e tamburs tradiziunals dal tschaiver da Basilea. Areguard musica da militar e da marsch ha lieu mintg’onn a Basilea cun il Basel Tattoo la segund gronda occurrenza da quest gener en tut il mund.
Entaifer la musica moderna meritan menziun il festival da jazz Bâloise Session (pli baud AVO Session), il Sonic sco pli gronda occurrenza da tecno en halla da la Svizra e bands e chantadur(a)s da renum naziunal u internaziunal sco Lovebugs e Nubya.
Teater e saut[modifitgar | modifitgar il code]
Il teater da Basilea dispona, sco pli grond teater da pliras spartas en Svizra, d’ensembles fixs dad opera, teater e saut sco er d’in chor d’opera. Il teater posseda duas tribunas; daspera datti er ina scena libra ordvart activa.
Museums e spazis d’art[modifitgar | modifitgar il code]
Il Museum d’art da Basilea – che sa basa sin la pli veglia collecziun d’art citadina insumma – è il pli grond museum d’art da la Svizra; l’accent furman artists da la renaschientscha sco er dal 19avel e 20avel tschientaner. Ovras a partir da ca. 1960 vegnan exponidas en il Museum per l’art contemporan. Ulteriuras impurtantas chasas d’art furman il Museum Tinguely e la Fondation Beyeler a Riehen. Daspera existan en la citad numerus ulteriurs museums (en tut bundant 30) che s’occupan da l’antica, da l’architectura, da l’istorgia natirala, da l’etnografia e.a.
Architectura e monuments[modifitgar | modifitgar il code]
Sin il Münsterberg s’auza il Münster da Basilea ch’è vegnì consecrà l’onn 1019 en preschientscha da l’imperatur Heinrich II e da l’imperatura Kunigunde. I sa tracta d’in monument da l’art romanic e gotic construì cun crap da sablun cotschen.
Sper edifizis medievals (Ackermannshof), palazs citadins barocs (t.a. la chasa municipala[11]), exempels da l’istorissem, dal jugendstil e da la moderna è il maletg da la citad surtut er segnà dapi ils onns 1980 e 1990 da chasas autas dals famus biros d’architectura basilais Herzog & de Meuron, Diener & Diener ubain Morger & Degelo.
Usits[modifitgar | modifitgar il code]
Il tschaiver da Basilea furma il pli grond tschaiver da la Svizra; a medem temp sa tracti dal sulet tschaiver protestant dal mund.[12] Quel cumenza mintgamai cun il Morgestraich ch’ha lieu il glindesdi suenter la mesemna da la tschendra la damaun marvegl a las quatter. Il tschaiver, che dura precis 72 uras, attira mintg’onn dieschmillis aspectaturs ed è enconuschent en tut il mund. Famusas èn er las salamuiras che vegnan recitadas e chantadas en las ustarias da la citad.
Il schaner ha mintgamai lieu la festa da Vogel Gryff, la pli impurtanta festa da Kleinbasel. En rom da quella passan e sautan il Vogel Gryff, il liun e l’um selvadi cuminaivlamain tras Kleinbasel.
Sport[modifitgar | modifitgar il code]
Il club da ballape da Basilea è in dals pli enconuschents ed impurtants entaifer la pli auta liga da ballape da la Svizra. A medem temp sa tracti dal club da ballape svizzer cun ils pli gronds success a nivel internaziunal (Europa League, Champions League). Il St. Jakob-Park, nua ch’han lieu ils gieus dal club da ballape da Basilea, furma il pli grond stadion en Svizra; quel vegn er duvrà per concerts ed autras occurrenzas.
Oriunds da Basilea resp. da la regiun da Basilea èn en pli ils impurtants giugaders da tennis Roger Federer e Patty Schnyder. A Basilea han er lieu ils Swiss Indoors, in turnier da tennis internaziunal da la turnea ATP.
Zoo da Basilea[modifitgar | modifitgar il code]
Menziun sco ulteriura attracziun merita il Zoo da Basilea. Quel è vegnì avert il 1874 e furma uschia il pli vegl zoo da la Svizra. Cun bundant 7000 animals che sa repartan sin radund 630 spezias dispona el er per lunschor dal pli grond effectiv d’animals. Pervi da ses success en l’allevament da diversas spezias (rinoceros, ipopotam, gorilla e.a.) è il zoo vegnì enconuschent lunsch sur ils cunfins dal pajas or e vala sco in dals pli impurtants zoos da l’Europa.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Andreas Urs Sommer: Friedrich Nietzsche als Basler Philosoph. En: Emil Angehrn, Wolfgang Rother (ed.): Philosophie in Basel. Prominente Denker des 19. und 20. Jahrhunderts. Schwabe, Basilea 2011, ISBN 978-3-7965-2602-2, p. 32–60.
- ↑ Andres Kristol e.a: Lexikon der schweizerischen. Centre de dialectologie, Université de Neuchâtel, Verlag Huber, Frauenfeld/Stuttgart/Vienna 2005, ISBN 3-7193-1308-5.
- ↑ Jürg Tauber: Der Faustkeil von Pratteln. En: Jürg Ewald, Jürg Tauber (ed.): Tatort Vergangenheit. Ergebnisse aus der Archäologie heute. Wiese-Verlag, Basilea 1998, ISBN 3-909164-62-5, p. 94s.
- ↑ René Teuteberg: Basler Geschichte, p. 52.
- ↑ Andreas Heusler: Geschichte der Stadt Basel. 6. ed., Frobenius, Basilea 1969, p. 36–38.
- ↑ René Teuteberg: Basler Geschichte, p. 133–135.
- ↑ Anton Schlossar: Erzherzog Johann von Österreich und sein Einfluß auf das Culturleben der Steiermark. Originalbriefe des Erzherzogs aus den Jahren 1810–1825. Beitrag zur Culturgeschichte Österreichs, mit einer Einleitung, Erläuterungen, Anmerkungen und einem Anhange urkundlicher Beilagen zur Zeitgeschichte. Wilhelm Braumüller, Vienna 1878, p. 307.
- ↑ René Teuteberg: Basler Geschichte, p. 362–364.
- ↑ Georg Kreis e.a.: ‹Entartete› Kunst für Basel. Die Herausforderung von 1939. Wiese Verlag, Basel 1990, ISBN 3-909158-31-5.
- ↑ Hans Wußling, Wolfgang Arnold: Biographien bedeutender Mathematiker. Eine Sammlung von Biographien. Ed. Hans Wussling, Wolfgang Arnold. 3. ed. extendida, Aulius Verlag & Deubner, Cologna 1989, ISBN 3-7614-1191-X, p. 222.
- ↑ Felix Ackermann, Niklaus Röthlin: Das Stadthaus in Basel (= Schweizerische Kunstführer, nr. 688, seria 69). Ed. Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte (GSK). GSK, Berna 2001, ISBN 3-85782-688-6.
- ↑ Ulrich Im Hof: Geschichte der Schweiz – und der Schweizer. Tom 2. Helbing & Lichtenhahn, Basel/Francfurt a.M. 1983, ISBN 3-7190-0828-2.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Zeitreisen durch 50 000 Jahre Basel. Christoph Merian Verlag, Basilea 2009, ISBN 978-3-85616-466-9.
- C.H. Baer, François Maurer, R. Riggenbach: Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Stadt. Tom I. Geschichte und Stadtbild. Befestigungen. Areal und Rheinbrücke; Rathaus und Staatsarchiv (= Kunstdenkmäler der Schweiz, tom 3). Ed. Gesellschaft für schweizerische Kunstgeschichte GSK, Berna 1932.
- Rudolf Friedrich Burckhardt: Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Stadt. Tom II: Der Basler Münsterschatz (= Kunstdenkmäler der Schweiz, tom 4). Ed. Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte GSK, E. Birkhäuser, Basilea 1933, (restampa 1982, ISBN 3-7643-1389-7)
- Hans Bertschi: Basler Stadtführer. F. Reinhardt, Basilea 2000, ISBN 3-7245-1131-0.
- Toni Föllmi, Klaus Brodhage: Basel und seine Kultur. F. Reinhardt, Basilea 2002, ISBN 3-7245-1231-7.
- Peter Habicht: Basel – Mittendrin am Rande. Eine Stadtgeschichte. Christoph Merian Verlag, Basel 2008, ISBN 978-3-85616-326-6 (2. ed., 2013, ISBN 978-3-85616-610-6).
- Andreas Heusler: Geschichte der Stadt Basel. 6. ed., Frobenius, Basilea 1917; 1969.
- Georg Kreis, Beat von Wartburg (ed.): Basel. Geschichte einer städtischen Gesellschaft. C. Merian, Basilea 2000, ISBN 3-85616-127-9.
- Fritz Meier: Basler Heimatgeschichte. Heimatgeschichtliches Lesebuch von Basel. 5. ed., Lehrmittelverlag des Kantons Basel-Stadt, Basilea 1974.
- Andreas Urs Sommer: Eine Stadt zwischen Hochorthodoxie und Aufklärung. Basel in frühneuzeitlichen Transformationsprozessen. En: Theologische Zeitschrift, ann. 66, carnet 1, 2010, p. 44–61.
- René Teuteberg: Basler Geschichte. 2. ed., Ed. Christoph-Merian-Stiftung. Merian, Basilea 1988, ISBN 3-85616-034-5.
- Thomas Lutz: Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Stadt. Basel-Stadt. Tom VI: Die Altstadt von Kleinbasel. Profanbauten (= Kunstdenkmäler der Schweiz, tom 103). Ed. Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte (GSK), Berna 2004, ISBN 3-906131-78-5.
- Anne Nagel, Brigitte Meles, Martin Möhle: Die Kunstdenkmäler des Kantons Basel-Stadt. Basel-Stadt. Band VII: Die Altstadt von Grossbasel. Teil I: Profanbauten (= Kunstdenkmäler der Schweiz, tom 109). Ed. Gesellschaft für Schweizerische Kunstgeschichte (GSK), Berna 2006, ISBN 3-906131-84-X.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Pagina d’internet dal chantun e da la citad da Basilea
- Pagina d’internet da la vischnanca burgaisa da Basilea
- Pagina d’internet da Basilea turissem
- altbasel.ch, pagina privata davart l’istorgia da la citad da Basilea


text:
Dapi ils 8 da settember 2017 ein las portas dalla stanza da giuvenils Mac Laren’s aviartas sut la nova menadra Laura Coray. Dapi il schaner 2018 ha ella survegniu sustegn da Livia Capaul.
Quei onn da scola havein nus saviu organisar entginas occurenzas sco per exempel in „Pizzaplausch“ fin october tier il motto „Haloween“. Avon nadal havein nus organisau in „Tschuttiturnier“ per ils giuvenils e la davosa sera festivau empau nadal cun far il „Wichteln“.
Egl onn niev era la stanza da giuvenils aviarta sco usitau mintgamai il venderdis naven dallas 19:00 uras entochen las 22:00 uras.
Cuort avon pastgas havein nus survegniu l’incumbensa da rumegiar la Jugi cunquei che las lavurs per la garascha han entschiet cuort suenter. Nus havein fatg in plan cun occurenzas per mintga segunda sonda. Nus essan ir a dar bowling. Entginas jamnas pli tard havein nus survegniu igl okay da far diever dalla habitaziun veglia dil pedel sco provisorium. Leu havein nus aunc tegniu giu il Bal dil Mac Laren’s. Era l’emprema part digl proxim onn da scola vegnin nus a passentar ella habitaziun. Nus serrein giu igl onn da scola cun ina grillada sper il lag ils 23 da zercladur 2018.


text:
La nova via è 2,6 km lunga e va da l'alp Falätscha sur il Wannatobel vi tar la Grossalp e vegn construida per gronda part sco via natirala. Sulet sin 600 meters è planisà in vial da betun. Sur il Wannatobel duai dar ina punt.
Cun la nova via fiss en il futur er ina collavuraziun tranter las duas alps da vatgas da latg Grossalp e Falätscha pussaivla. Il mument na vul l'alp privata da Falätscha dentant betg collavurar. Ils adversaris da quest project vulevan, ch'i na vegnia betg bajegià ina nova via, mabain renovà la via existenta.
RR novitads 06:00


text:
Malégn
Malégn (nòm uficiàl: Malegno) l'è 'n cümü de la média Al Camònega, en Pruvincia de Brèsa, endèla regiù de la Lombardìa.
El g'ha 2 037 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), condena superfìce de 7,0 km² e 'na densità de popolasiù de 291 ab./km².
El cunfìna coi cümü de Bré, Servé, Siidà, Lùzen, Lós e Òsem. La sò paròchia l'è dedicàda a S. Andrea.
L'abitàt el se tróa sö la spónda dèstra del fiöm Òi, a 364 méter d'altèsa sùra 'l leèl del mar. El sò teretóre l'è streersàt de la Stràda Pruvinciàl SP345.
Cuurdinade[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Dis, emnas e mais avant èsi vegnì speculà – datti ina chauma? U èsi be paucas dunnas che chauman e demonstreschan. La finala èsi stà radund in mez milliun persunas en l’entira Svizra. Nunemblidaivel per tuttas che han fatg part.
Alina Müller è stada da la partida a Berna. La studenta da psicologia sa chattava ils 14 da zercladur 2019 gist amez la fasa d’examens da bachelor. En sasez avess ella gì da star en biblioteca ed emprender.
Mo paucs meters davent da la biblioteca sin Plazza federala stgadanava e tunava il «tschöver da duonnas». La finala han ella e sias collegas laschà esser cudeschs e studis ed èn sa rendidas en las fullas.
Nus eran en il flow da chauma – in’atmosfera fitg fitg positiva
Las experientschas da quel di dattan anc oz in bun sentiment. Da savair ch’igl exista in grond support per l’egualitad, dettia ina forza interna.
Sumegliant tuna quai tar Mirella Candreia, studenta da scienzas religiusas. Ella è adina s’interessada per il feminissem e l’egualitad. Ma avant la chauma haja ella gì in pau ina crisa e pensà ch’i na giaja betg vinavant e ch’i dettia tanta glieud che na chapeschia betg il problem.
Quest di m’ha mussà ch’i dat avunda glieud che giavischa egualitad
Quai dettia energia e saja sco motor, di la studenta che ha passentà il di da chauma a Schaffusa.


text:
Il pesch da l'onn 2018, l'anguilla, era enfin tar l'industrialisaziun in dals peschs ils pli derasads en Svizra. Suenter èn il Rain, il Rodan ed il Ticino vegnids utilisads per forza idraulica. Quai è stà la fin per ils anguillas. Ussa stat il pesch 2018 sin la glista cotschna e dapi il 2007 è la pestga limitada ni scumandada.
Per salvar il pesch vul l'associaziun da pestga dar liber lur «vias da viandar en l'aua» – cun flums senza barrieras.
l'anguilla – in viandant
Da las 15 famiglias cun 800 sorts vivan tscherts en auas territorialas ed auters fan viadis da passa 100 kilometers en flums ed auals. Er las anguillas Svizras han fatg in lung viadi. En la veglidetgna da 4 enfin 6 onns cuntanschan els la Svizra.
RR novitads 12:00


text:
L'um da 39 onns aveva rapinà la dunna da 19 onns il 2013 e silsuenter mazzà ella.
Avant trais onns aveva il mazzament a Payerne squassà la Svizra romanda. Ina giuvna dunna era daventada l’unfrenda d’in assassin sexual che vegniva preparà per sia relaschada planisada. Uss ha la giustia vadaisa condemnà el a praschun per vita duranta en emprim’instanza, numnadamain pervi da mazzament ed abus sexual. Ultra da quai vegn l’um internà per vita duranta.
La dretgira n’haja nagin dubi che Claude D. saja in psicopat extrem privlus, per il qual i na dettia nagin tractament.
RR novitads 15:00


text:
Vor Gerbers Haus steht eines Morgens ein Kornkreis. Nach einer durchzechten Nacht entdeckt der Dorffahrlehrer Mike als Erster das Naturwunder. Schnurstracks möchte er Sarah und Felix Gerber überreden, aus dem Kornkreis bare Münze zu machen – nicht ohne Hintergedanken.
Sabine Boss
C-Films
Daniel Howald
Sabina Schneebeli
Michael Neuenschwander
Daniel Rohr
Jean-Luc Bideau
Barbara-Magdalena Ahren
Lea Hadorn
Andreas Matti
Michael Finger
Sarah Victoria Frick
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Suenter che l’organisaziun che coordinescha las activitads politicas en chaussa turissem ha fatg naufragi a las ultimas votaziuns (NA als gieus olimpics, NA a la lescha da turissem) saja quai stà necessari da far quai, ha ditg Jürg Michel, il vicepresident da la cuminanza d’interess.
Novas vias, novas strategias
En pliras gruppas da lavur sajan els vidlonder d’elavurar novas vias, novas strategias. Cunquai che las discussiuns na sajan anc betg terminadas, hajan els era spustà la radunanza generala che fiss stada planisada la primavaira. Michel quinta dentant da pudair far la radunanza generala l’atun e da lura pudair preschentar là la nova strategia sco era ina persuna ch’è pronta da surpigliar il presidi.
L’anteriur president da l’ITG, Jon Domenic Parolini, ha stuì dar giu ses post perquai ch’el è vegnì elegì en la regenza grischuna.


text:
Il sulet gol ha sajettà Costa plitost per casualitad. Silsuenter han ils Iranais manchentà duas schanzas per egualisar. A la Spagna tanscha en il ultim gieu da gruppa cunter il Maroc er in pari per sa qualifitgar per l'otgavel final. L'Iran ed il Portugal ston dentant cumbatter per il segund plaz en la fasa da k.o.
L'Uruguai stat en l'otgavel final
Cun la victoria da 1:0 cunter ils Saudiarabs sa qualifitgescha l'Uruguai per la proxima runda. Il gol decisiv per l'Uruguai ha l'attatgader Luis Suarez sajettà, quai en ses 100avel gieu per la squadra naziunala. Suarez ha pudì profitar en la 23avla minuta d'in sbagl dal goli saudiarab ed uschia marcar il 1:0. Ils Sidamericans avevan gia battì l'emna passada l'Egipta. Cun sis puncts èn els gia uss sa qualifitgads per l'otgavel final. Il medem vala er per la Russia che gioga en la medem gruppa. Era il pajais ospitant ha sis puncts sin il conto e fa uschia il pass en la proxima runda. L'Egipta e l'Arabia Saudita èn uschia las emprimas duas equipas che ston prender cumià dals campiunadis mundials.
Il Portugal batta il Maroc
Al campiunadi mundial da ballape en la Russia ha il Portugal gudagnà cunter il Maroc cun 1:0. Il sulet gol ha sajettà Cristiano Ronaldo en la quarta minuta. Ronaldo ha uss in record singular. Anc mai ha in ballapedist sajettà 85 gols per l'equipa naziunala. Per il Maroc n'èsi uss definitivamain betg pli pussibel da sa qualifitgar per ils otgavels finals.
RR novitads 16:00


text:
La plazza aviatica a Samedan è fin qua l'unica en Svizra, che n'ha nagina saiv enturn la pista. Quai sa duess midar. Planisada è ina saiv enturn la plazza aviatica en emprima lingia per impedir traversadas da la selvaschina.
Privel acut
L'enviern passà, cun fermas navaglias è stà in grond problem per ils responsabels da la plazza aviatica. Tschiervs ma era passlunghists han traversà o han vulì traversar pliras giadas la pista. Quel fatg è problematic e pudess chaschunar accidents grevs.
Tests spezials
Durant l'enviern passà han ils responsabels fatg differents tests cun ina saiv electronica, che funcziuna cun radar ed infracotschen. Quels tests han mussà, che persunas ed animals da chasa san respectar quella - la selvaschina restia però il problem principal. Perquai sa han decis ils responsabels per ina saiv fixa da var dus meters fin trais meters e mez autezza.
Gia finanzià
La INFRA da la plazza aviatica di, che 3/4 da l'import da quella saiv vegnian finanziads da la Confederaziun. Ils responsabels avevan inoltrà ina dumonda da sustegn e quella saja vegnida acceptada, uschia Christian Meuli, il president da la INFRA. 2,1 milliuns francs vegnan perquai surpigliads. A la populaziun restan circa 700'000 fin 800'000 francs. Quels daners ha la populaziun d'Engiadin'Ota però gia deliberà il mars dal 2017 cun il credit da 22 milliuns francs ed il cler gea da 80% a la plazza aviatica.
RR actualitad 17:00