text:
Ku Klux Klan
Al Ku Klux Klan, cgnusû anc cun 'l acrònim ad KKK da 'l grèc antìg kύkλoς ch'a vōl dir “sércia”, 'l è 'l nóm druâ da soquànti urganiśasiòṅ segréti ad dèstra di Stat Unî nadi in dal XIX sécul par purtàr avànti dgl'idéi pulìtichi rasìsti e da spés di at ad terurìśum e 'd masamènt. Al sò ciòld fis 'l éra qvél ad diféndar 'l èsar superiōr dla rasa biànca e prutestànta (i WASP) e dar adòs a i négar, a i furastēr, a gl'ebrèj, a i fnòć, a i catòlic, a i cumunìsta e a tut al categurìi ad parsòni difarènti da lōr e da qvéi ch'i ìvan fundâ la nasiòṅ americàna.
Al muimènt al gh'à abû tri faś in dal cōrs dla stòria. La prima, qvéla dla sò fundasiòṅ in dal 1866 a Pulaski (Tennessee) ad òpra dal generàł Nathan Bedford Forrest, al mitìva insém di mémbar d'l eśèrcit di Stat Cunfederâ 'd Amèrica, ch'i ìvan péna pardû la guèra sìvil americàna. Lì lōr i n vlìvan pròpria briśa dar di dirìt a i négar ch'i ér'n i séruv ch'i sunàvan sù 'l cutòṅ e 'l tabàc in di stat dal sud cuma la Geòrgia, la Carulìna dal Sud, 'l Alabàma, la Flòrida, la Luiśiàna e 'l Missisìpi. La secónda, qvéla ch'l'à butâ śò i sò ségn distintìṿ mudèran, l'è tacàda in dal 1915 da gl'idéi ad William Joseph Simmons ch'l iva cunvìs i biànc pòvar che tut i sò prubléma ecunòmic i daśvgnìvan da i négar, da i banchēr ebrèj e da gl'atri minurànsi, in na manéra cumpàgna a qvél ch'a sarév sucès in Germàgna soquànt an dòp in dla Repùblica 'd Weimar dand inìsi a 'l naśìśum. In di an Vint i sò mémbar i pasàv'n i siē migliòṅ. La tèrsa l'è nada par rispónd'r a 'l pulìtighi dal „muimènt p'r i dirìt sivìl“ (Civil ri 1000 ghts movement) di an Ssanta quànd al presidènt demucràtic Lyndon B. Johnson, ch'l iva ciapâ 'l pòst cuma vice ad John Fitzgerald Kennedy fat fóra a Dallas in dal 1963, 'l à dâ par léǵ a i nég'r al dirìt ad vutàr, 'd andàr in dal stési scōli di biànc e 'l à spasâ via i cumpurtamènt discriminatòri in di pòst ad lavōr e in di pòst pùblic (ma minga in di sìrcui privâ par far pasàr la léǵ). D'in alóra i stat dal sud di Stat Unî i aṅ dal tut vultâ 'l spali a 'l partî demucràtic, ch'i ìvan sèmpar vutâ, spustànd-as da la banda di republicàṅ. Johnson al l'iva vista giùsta quànd l'iva dit «A-j-ém pardû al Sud par na generasiòṅ»[1].
Par festegiàr la vìnsida 'd Donald Trump a gl'elesiòṅ presidensiàli dal 2016 al muimènt di “Cavalēr biànc leàl dal KKK” i aṅ urganiśâ na paràda in dla Carulìna dal Sud p'r al 3 ad Dicémbar[2].
Dâ 'n òć anc a...
Culegamènt estéran
Nòti
- ↑ Al mît Kennedy, 'l eróe Lyndon Johnson Panorama, 21 ad Nuvémbar dal 2013
- ↑ Usa 2016, al Ku Klux Klan 'l urganìśa na paràda par selebràr la vìnsida 'd Donald Trump Il Messaggero, 11 ad Nuvémbar dal 2016


c: text/html

collection: archivebot

text:
Uni
I Uni i éra 'n pòpol nòmade de l'antichità, uriginàre de l'Asia centrala, cumparìcc sö la scéna europèa a cumincià del sècol IV dòpo del Signùr.
I g'ha ìt 'na part emportànta endei scunvulgimèncc ligàcc a le grande migrasiù che g'ha portàt a la fì del Impér Romà d'Ucidènt e col sò sovrà piö 'mportànt. Atila, i è stacc bù de mèter en pé 'n impér che nàa de l'Azia centràla enfìna a l'Euròpa centro-orientàla. Töt chèsto impér isé grant el scamparà mìa tat dòpèo la mórt de Atila e i sò disendèncc e söcesùr i ocüparà divèrse zòne de l'Euròpa orientàla e de l'Azia centràla 'ntra el sècol IV e 'l sècol VI.
La sò fórsa militàr l'ìa bazàda sura de töt sö la braüra dei sò arcér a caàl.
A stà a chèl che g'ha lasàt scriìt el stòrich Jordanes, I Uni i g'harès pasàt el Volga e doca i sarès riàcc en Euròpa endèl 374 , e a minài l'ìa en càpo ciamàt Balamir. I g'harès sotamitìt i Alani, en pòpol che abitàa el nòrt del Càucazo, e piö tàrde i Ostrogoti. L'entràda dei Uni la g'ha proocàt töta 'na filéna de migrasiù de pòpoi e de conseguènsa de invaziù de teretóre de part de pòpoi che se spostàa per mìa éser sotamitìcc. I Visigòti i envadarà el teretóre del Imper Romàno endel 376 e póch piö tàrde i Alani i farà estès.
Entùren a l'an 400, i Uni i éra padrù de 'n teretóre che nàa dei Carpàsi ai Ùrali. A chèl tép là i éra dividìcc en tré órde goernàde de tré fredèi: Ruga, Moundzouk e Oktar. Du fiöi de Moundzouk, Bleda e Atila, i ciaparà el pòst del pàder, ma el segónt el fenesarà per eliminà 'l prim e 'l deentarà el sovrà ünich dei Uni. El se stabelesarà en Panònia e de lé 'l vambiarà le sò cunquiste endèl 441. El se spuciarà enfìna en Galia ma dòpo la scunfìta endela Batàia dei Camp Catalàunich del zögn del 451 el dozarà ritiràs. El metarà a fèr e föch el teretóre de l'Italia setentriunàla l'an dòpo ma pò a de lé el se ritirarà dòpo ìga encuntràt el papa. Dòpo la mórt de Atila endel 453, l'impér dei Uni el se desfànta en póch tép. El sò prim fiöl, Ellac, l'è stat copàt dei Ostrogoti e dei Gepidi endel 454. I Uni alùra i g'ha ripiegàt envers le pianüre de la  Rüsia. Dengizich, 'n óter fiöl de Atila, el g'ha atacàt l'Impér Romà d'Oriènt ma l'è stat copàt pò a lü endel 468. Piö tàrde i Uni i se spartarà en dò fasiù rivài, i Kutrigur e i Uturgur.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Atila
Àtila (pianüre del Danubio, entùren al 395 - Al de Tisza, 453) l'è stat l'öltem e 'l piö potènte sovrà dei Uni, ròs de pòpoi che se pènsa riàa de l'Azia. Àtila el g'ha goernàt el piö gròs impér europèo del sò tép, del 434 enfìna a che l'è mórt 453. Cunusìt en Ucidènt con scötöm de "flagellum dei" (presapóch "la früsta del Signur"), i sò posedimèncc i riàa de l'Europa Centrala 'nfìna al Mar Négher, e del fiöm Danubio 'nfìna al mar Baltich. Endèl perìot del sò régn l'è stat giü dei nemìci züràcc del Imper Romà, oramài zamò spartìt en dò parcc: L'impér de Oriènt co la capital a Constantinòpoli, (encö Istambul), e l'Impér Ucidentàl, co la capitàl a Roma e piö tàrde a Ravenna. Àtila el g'ha envadìt dò ólte i Balcani, l'è stat söl pónt de cunquistà la cità de Roma e l'è riàt a mèter sóta asédio Constantinòpoli. El g'ha minàt el sò ezèrcit enfìna 'ndela Francia centràla 'nfina a Aurelianus (encö Orleans), endoche a la fì el generàl Flavio Esio el l'ha ubligàt a ritiràs endela batàia dei Camp Catalaunich del 451 (Châlons-en-Champagne). L'an dòpo l'è riàt a fà scapà l'emperadùr de ucidènt Valentiniano III de la sò capital, Ravenna, endel 452.
L'impér dei Uni l'è mìa düràt dòpo la mórt de Àtila e 'l s'è smembràt enfìna a sparéser. I Uni i è stacc en pòpol nòmade de casadùr e aleadùr dei quai s'è mìa conservàt docümèncc scrìcc de lur, isé le nutìsie che se g'ha de chèste zécc i è riportàde suradetöt de fóncc latìne. Chèsto el g'ha mìa empedìt a Atila de éser regordàt come 'na figüra legendària de la stória de l'Europa, e 'n buna part de l'euròpa ucidentàla romanizàda l'è deentàt el sìmbol de catiéria, distrüsiù e rapìna. En ótre parcc del teretóre che 'l g'ha goernàt envéce l'è regordàt compagn de 'n re nòbil e gaiàrt, e tre saghe scandinave i la mèt dét come giü dei sò persunàgi piö 'mportàncc.


text:
Volga
El Volga (en lèngua rusa: Boлra; en lèngua tàtara: Идeл/İdel; en lèngua kazàka: Eдiл/Edil; en lèngua mokša: Rava) l'è 'l fiöm piö lónch e con piö tàta portàda de töta l'Euròpa. Coi sò aflüèncc, el càta sö le àive de piö de 'na tèrsa part de la Rùsia europèa.
El Volga el nas sö le culìne del Valdài a 228 méter de altèsa söl leèl del mar, arènt a 'na località ciamàda Volgo Verchov'e, endèla part ocidentàl del oblast' de Tver', a presapóch 300 km a nordòvest de Mósca e 320 km a sudèst de San Pietrobùrgo 1000 a> e 'l va a finì de sbötàs endèl mar Caspio dòpo de 'n percórs lónch 3.700 km.
L'è navegàbil sö quàze töt el sò percórs gràsie apò a töte le òpere de sistemasiù che gh'è stat fat endèla segónda metà del sècol XX.
El sò cadì idrogràfich , condèna superfìce de 1.350.000 km², l'è chèl dei 18 entrà i piö gràncc del mónt e 'l reönés en gran mozàich de pòpoi. Endèla àl del Volga, a pàrter de la segónda guèra mondiàl s'è concentràt 'na bùna part de le atività 'ndüstriài de la Rusia. El g'ha 'na part importànte endèl imaginàre rùso e 'l g'ha ispiràt devèrsi romàns e cansù rùse.
Endèl sò percórs el Volga el tóca dùdes de le entità federài de la Federasiù Rusa, che a nàga dré al sò córs i è:
- Oblast de Tver',
- Oblast' de Jaroslavl',
- Oblast' de Kostroma,
- Oblast' de Nižnij Novgorod,
- Repüblica de Mari-El,
- Repüblica de Ciüvàsia,
- Repüblica de Tartaristan,
- Oblast' de Ul'janovsk,
- Oblast' de Samara,
- Oblast' de Saratov,
- Oblast' de Volgograd
- Oblast' de Astrachan'.
I aflüèncc piö 'mportàncc i è:
- Achtuba (de le bànde de Volžskij)
- Samara (a Samara) 1000 li>
- Kama (a sud de Kazan')
- Kazanka (a Kazan')
- Sviyaga (a òvest de Kazan')
- Vetluga (arènt a Koz'modem'jansk)
- Sura (a Vasilsursk)
- Kerženec (arènt a Lyskovo)
- Oka (a Nižnij Novgorod)
- Uzola (arènt a Balachna)
- Unzha (arènt a Jur'evec)
- Kostroma (a Kostroma)
- Kotorosl (a Jaroslavl')
- Sheksna (a Čerepovec)
- Mologa (arènt a Ves'egonsk)
- Kašinka (arènt a Kaljazin)
- Nerl (arènt a Kaljazin)
- Medvedica (arènt a Kimry)
- Dubna (a Dubna)
- Shoša (arènt a Konakovo)
- Tverca (a Tver)
- Vazuza (a Zubcov)
- Seližarovka (a Seližarovo
Galerìa de fóti[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
Conflüènsa del Volga col fiöm Kotorosl', a Jaroslavl'
-
El Volga zelàt, a nord de Jaroslavl'.
-
El Volga a Jaroslavl'
-
La conflüènsa del Volga col fiöm Oka, a Nižnij Novgorod
-
El Volga a Nižnij Novgorod .
-
Un remorchiadùr arènt a Nižnij Novgorod.
-
La rìa dèstra del Volga arènt a la conflüènsa col fiöm Kama
-
El Volga a Ul'janovsk
-


text:
Donald Trump
Donald John Trump, cgnusû méj cuma Donald Trump (New York, 14 ad Śugn dal 1946, a s lèś [ˈdɑnəɫd ˈʤɑn ˈtʰɹʌmp] in ingléś) 'l è 'n imprendidōr, 'n atōr, un persunàǵ televiśìṿ e 'n pulìtic americàṅ.
Vinsénd gl'elesiòṅ presidensiàli d'l 8 ad Nuvémbar dal 2016 su la candidàda dal partî demucràtic, l'Hillary Clinton, al 19 ad Dicémbar dal 2016 al dvintarà al 45śum presidènt di Stat Unî.
Biugrafìa
Laureâ in Ecunumìa e Finànsa a la Wharton School of Business dl'Università dla Pennsylvania, Donald al taca la sò caréra in dla dita 'd sò pàdar Fred Trump, la Elizabeth Trump and Son, ch'la fitàva dal cà a Brooklyn, in dal Queens e a Staten Island. In dal 1971 al fà di lavōr a Manhattan dand vita a na sucietà 'd custrusiòṅ ch'in dal tèmp l'al fà dvintàr òṅ di óm più ric dla tèra, par Forbes al s cata a 'l 405śum pòst (2015), c'n un patrimòni stimâ 'd quàtar migliòṅ e òṅ ad dòlar, anc se p'r al Washington Post al riva anc a nóṿ.
'L à recitâ da spés cuma òspit in soquànti séri televiśìvi cuma I Jefferson, Willy, il principe di Bel Air, La tata, Sabrina, vita da strega, Sex and the City ma anc a 'l cìnema tulénd part a dal pelìculi cuma I fantasmi non possono farlo, Mamma, ho riperso l'aereo - Mi sono smarrito a New York, Funny Money - Come fare i soldi senza lavorare, Studio 54, Celebrity ad Woody Allen e Zoolander ad Ben Stiller. Da 'l 2004 a 'l 2015 'l è stâ prutagunìsta dal reality show The Apprentice, un prugràma dla NBC in du al fava la part 'd un padròṅ ch'al gh'iva da batśàr la gint ch'la gh dmandàva da lauràr sèg e lò 'l gh dgiva «You're fired!» ("at sē licensiâ!") quànd l'éra óra 'd lasàr-i a cà.
Da i an 2000 in avànti Trump 'l à tacâ a davśinàr-'s a la pulìtica dòp che soquànt an prima 'l éra da la banda 'd Bill Clinton. In dal 2000 al Tycoon 'l à pruâ a candidàr-'s a gl'elesiòṅ par dvintàr presidènt c'n al partî dla rifórma, ch'l iva candidâ la vòlta pasàda 'l migliardàri Ross Perot, ma la gh'è andàda mâł parchè la nomination la s l'è bcada Pat Buchanan. In dal 2008, durànt al Larry King Live, al dà 'l sò apòǵ a 'l senadōr republicàṅ John McCain, in cursa cóntar Barack Obama. Tri an dòp, durànt un dascōrs tgnû a 'l CPAC, al fà savēr soquànti sò puśisiòṅ pulìtichi, ch'l è cuntràri a 'lvàr al tasi, ch'l è cuntràri a métar di cuntròi su 'l véndidi dgl'armi da fōg, ch'l è cuntràri a tiràr fóra di bèsi par gl'ajùt internasiunài, ch'l è cuntràri a 'l Obamacare e ch'l è dl'idéa ad métar di dasi su i prudót ch'i rìvan da la Cina parchè 'l è 'n paéś cumunìsta nemìg di Stat Unî. In dal 2012 al s mét da la banda d'l ultacunservadōr Newt Gingrich cóntar Mitt Romney durànt al primàri dal partî republicàṅ.
Al 16 ad Śugn dal 2015 al fà savēr ch'al vōl cùrar in prima parsòna a 'l primàri dal partî republicàṅ druànd al mòt „Make America Great Again“ (Fém dvintàr l'Amèrica grand' incóra). Trump al gh la cava a spasàr via tut i sò aversàri, cuma Ted Cruz, Marco Rubio, John Kasich e Jeb Bush, vinsénd dagnóra in tut i stat. Al 26 ad Maǵ dal 2016 al gh'à di delegâ abàsta p'r ès'r al candidâ ufisiàł dal sò partî esénd anc qvél più vutâ dla stòria di republicàṅ avénd muciâ sù da piò ad trédas migliòṅ vōt, òṅ da piò ad qvéi ciapâ da George W. Bush in dal 2000. Par dvintàr presidènt di Stat Unî al gh'à da bàtar la candidàda Hillary Clinton, mujér dal vèć presidènt Bill Clinton. Purtànd via a i demucràtic i stat ciàṿ dla Flòrida, d'l Ohio, dla Pennsylvania, dal Mìchigan e dal Wiscònsin, al tycoon al vins un nùm'r ad grand eletōr asè par dvintàr al presidènt di Stat Unî anc se la sò rivàla l'è stada bòna ad ciàpar dū migliòṅ e dū ad vōt più che lò (1,6%). In dla sò campàggna eleturàla al s è fat jutàr p'r al stratéga espunènt dla dèstra suprematìsta biànca Steve Bannon.
Donald al gh'à sinc fiōi abû da tri dóni difarènti, l'Ivana Marie Zelnickovà (Trump), ch'l'à tòlt part in dal 2010 a 'l reality show itagliàṅ L'isola dei famosi e ch'l'è stada sò mujér da 1977 a 'l 1992, la Marla Maples, sò spóśa da 'l 1993 a 'l 1999, e la Melania Knauss ad vint-siē an più śōvna, sò mujér da 'l 22 ad Śnar dal 2005.
Filmugrafìa
- 1989 - I fantasmi non possono farlo (Ghosts Can't Do It), regìa ad John Derek
- 1992 - Mamma, ho riperso l'aereo - Mi sono smarrito a New York (Home Alone 2: Lost in New York), regìa ad Chris Columbus
- 1993 - Buona fortuna, Mr. Stone (The Pickle), regìa ad Paul Mazursky
- 1994 - Piccole canaglie (The Little Rascals), regìa dla Penelope Spheeris
- 1995 - Across the Sea of Time, regìa ad Stephen Low
- 1996 - Eddie - Un'Allenatrice Fuori Di Testa (Eddie), regìa ad Steve Rash
- 1996 - Funny Money - Come fare i soldi senza lavorare (The Associate), regìa ad Donald Petrie
- 1998 - Studio 54 (54), regìa ad Mark Christopher
- 1998 - Celebrity, regìa ad Woody Allen
- 2001 - Zoolander, regìa ad Ben Stiller
- 2004 - Marmalade, regìa dla Kim Dempster
- 2011 - Horrorween, regìa ad Joe Estevez


text:
Për nen ch’a cala tròp la dësmentia i veuj fé un cit arcòd d’un poeta ch’a l’é sicurament un dij grand dël nòst Neuvsent, ancora tant da studié: Antonio Bodrero, Barba Tòni Bodrìe, Barbo Toni Boudrier, o mach bele Barba Tòni. Poeta an occitan e an piemontèis. Nà a Frassino, Fraisso, an Val Varaita ‘l 1ëd novèmber dël 1921, a l’é stàit professor dë stòria dl’art e filosofìa a Coni, Salusse, Savian; e peui Preside a la scòla media ‘d Sampeyre. Angagià ant lë studi e la difèisa dle minoranse linguìstiche, për diversi ani ‘dcò Consié Regional. Ma sò angagi pì profond a l’é stàit col ëd poeta, poeta ‘d soa tèra e ‘d soa coltura dle montagne.
Barba Tòni, fin-a ant la fisonomìa, gran testimòni dla tèra piemontèisa, gran massé dla lenga piemontèisa: forse gnun coma chiel a l’ha fongasse sì ancreus ant j’adoss d’un parlé e a l’ha savù fé s-cionfé le sorgìss pì gentile, s-cioplinante e novisse ‘d nòste lenga. Ël pì brav giogleur dla paròla, creator ëd poesìa-lenga e ‘d lenga-poesìa. Adess che soa vos a l’é ant ël gran ciuto dël cel, a venta continué a leslo Barba Tòni, a venta studielo, a venta serchelo ant soa euvra.
Chi a vurèissa leslo, le poesìe an piemontèis a son publicà ant doi lìber dla Ca dë Studi Piemontèis ëd: «Val d’Inghildon» (1974) e «Dal prim uch a l’aluch» (1999), e spatarà an vàire arviste e antologìe. Për cole an ocitan a-i é l’ «Opera poetica occitana » (publicà da Bompiani, con l’agiut dla Regione Piemont e d’Ousitanio vivo, 2011), cudì da Diego Anghilante.
BY NC ND ALCUNI DIRITTI RISERVATI


text:
Facebook a l'è un social network e sit internet nassud ind el Febrar 2004. Al partegn a Facebook, Inc. Del Setember 2012, Facebook al g'ha plussee de du milion de drovador ativ. I drovador pœden far su un cunt personal, juntar-g olter drovador 'me amix, e inviar-g messaj. Disponibil a l'è anca l'opzion de verer su grupp: i plussee comun inn qii miss in pè de students (grupp de scœla) o de lavorador, o anca grupp de vari interess. El nomm del servizi al ven de qell del liber dait ai students a l'inizi de l'ann scolasteg de una quai universitaa ind i Stats Unids: qii liber qì a vuten i students a cognosser-ss mei intra de lor. Facebook al permett de dervir un cunt a condizion de ver-g minim 13 agn.
Facebook a l'è stad cread del Mark Zuckenberg cont i so compagn de college e olter students de informatega, come Eduardo Saverin, Dustin Moskovitz e Chris Hughes, come idea domaa per i students de Harvard. Plussee tard l'ha tacad su a tœr insema olter scœle ind l'area de Boston, l'Ivy League, e la Stanford Univeristy: a segutar l'ha vert su per i students de oltre universitaa. Apos de qest, l'ha vert anca per students di Licee, e, a la fin, per tuts qii de almanc 13 agn. Segond una stima de ConsumersReport.org, ind el Maj del 2011, a g'era 7.5 milion de bagaitt de sota i 13 agn cont di cunts: qella roba qì a l'è contra i regole del sit.


text:
Lengua rüssa
El russ (nòmm nativ pycckий языk, russkij jazyk ['ru.skʲɪj jɪ.'zɨk] sculta (Jutt·infurmaziòn)) l'è ona lengua indo-europea che la fà part di lengov slav orientai. El russ l'è putòst spantegaa, anca per via del sò status de lengua franca in de l'Union Sovietica, e l'è parlaa da pressapòch 180 million de person coma lengua mader, e da alter 120 million coma seconda lengua. L'è ona lengua offizial in Russia, Bielorussia, Kazakistan, Kirghizistan, Tagikistan, in de la region moldava de la Gagauzia, e in di staa minga recognossuu internazionalment de l'Abcasia, Ossezia del Sud, e de la Transnistria. L'è minga offizial ma parlaa de tant anca in de l'Ucraina, in Lettonia, in Estonia e on poeu anca in tucc i alter nazion ch'eren part de l'Union Sovietica o del Patt de Varsavia. L'è l'ottava lengua al mond per numer de parlant maderlengua e la sèttima pussee parlada in tutt.
I lengov pussee sumejant a hinn l'ucraínn e 'l bieloruss, ch'insèma al russ fann su el grupp di lengov slav orientai.
Caratteristiga del russ l'è la distinzion intra i fonem consonantegh palatalizzaa e minga palatalizzaa, i primm ciamaa consonant mòll (Mяrkиe corлacHыe, mjágkije soglásnyje) e i alter ciamaa consonant dur (TBëpдыe corлacHыe, tvjórdyje soglásnyje). Questa distinzion chi la se troeuva per quasi tucc i consonant e l'alternazion di duu tip de consonant l'è important in la morfologia. El russ el gh'ha cinch vocai (ses, se la vocal   [ɨ] l'è ming 1000 a considerada coma on allòfon de   [i]) ch'hinn realizzaa differentement a seconda de la posizion de l'accent tonegh, posizion minga prevedibil e minga scrivuda, foeura di cas dova l'è necessaria ona distinzion tra duu paròll, coma My´ka (múka, dolor) e Myka´ (muká, farina).


text:
Rüssia
La Rüssia o Federaziun Rüssa (Poccийckaя Фeдepaция o dumà Poccия in rüss) a l'è un paes de l'Europa e de l’Asia. A l'è tacada a la Nurvegia, a la Finlandia, a l'Estonia, a la Letonia, a la Bielurüssia, a la Lituania, a la Pulonia, a l'Ücraina, a la Georgia, a l'Azerbaigian, al Kazakistan, a la Cina, a la Mungolia e a la Curea del Nord.
La capital a l'è Musca.
A l'è el stat püssee grand del mund, cunt una süperfiss de 17.075.200 km², e una pupulaziun de pressapoch 142 miliun e mez d'abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Federaziun Rüssa (nom ufizial: Poccийckaя Фeдepaция) a l'è una repübliga federala.
El presi 1000 dent a l'è 'l Vladimir Vladimirovič Putin (del 2012).
El prim minister a l'è 'l Dmitrij Anatol'evič Medvedev (del 2012).


text:
San Pederburgh
San Pederburgh (CaHkT-ПeTepбypr/Sankt-Peterburg in rüss; Sankt Petersburg in tudesch; Saint Petersburg in ingles; Saint-Pétersbourg in frances; San Pietroburgo in italian; San Petersburgo in spagnö; Sint-Petersburg in ulandes; São Petersburgo in purtughes) a l’è, cun 4.568.047 abitant (2008), la segunda cità de la Rüssia per pupulaziun e 'l port püssee impurtant.
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
San Pederburgh a l'è al nord-ovest de la Rüssia, in sül delta del fiüm Neva, in del toch püssee a est del Golf de la Finlandia.
Storia e nom[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cità l'ha fundada in del 1703 el zar Peder el Grant che'l vureva fala vegnì la növa capital de l'Imperi Rüss. El so nom al vegn de l'ulandes Sankt Piter burkh.
In del 1914, al principi de la Prima Guera Mundiala, la cità a l'è stada ciamada Petrograd (ПeTporpaд), perchè el sò nom uriginal al pareva trop tudesch.
In del 1924 l'ha müdaa el nom in Leningrad (ЛeHиHrpaд), in unur del Lenin.
A la fin, in del 1991, l'ha ciapaa anmò el sò prim nom, San Pederburgh.
I sò abitant la ciamen intra de lur Pìter (ПиTep).
Aministraziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El sindich a l'è la Valentina Ivanovna Matvijenko (del 2003).
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
San Pederburgh a l'è gemelaa cun:
- Amburgh, Germania
- Belgrad, Serbia
- Danzica, Pulonia
- Debrecen, Üngheria
- Dresda, Germania
- Erevan, Armenia
- Göteborg, Svezia
- Isfahan, Iran
- Istanbul, Türchia
- Jeddah, Arabia Saudita
- Khartoum, Sudan
- Košice, Sluachia
- Lansing, Stat Ünì d'America
- Los Angeles, Stat Ünì d'America
- L'viv, Ücraina
- Manchester, Regn Ünì
- Melbourne, Australia
- Milan, Italia
- Mumbai, India
- Naypyidaw, Myanmar
- Osaka, Giapun
- Òslo, Nurvegia
- Plovdiv, Bülgaria
- Porto Alegre, Brasil
- Québec, Canada
- Rishon LeZion, Israel
- Rotterdam, Paes Bass
- Shanghai, Cina
- Sofia, Bülgaria
- Turku, Finlandia
- Varsavia, Pulonia
- Zagabria, Cruazia


text:
Vladimir Vladimirovič Putin
El Vladimir Vladimirovič Putin (BлaдиMиp BлaдиMиpoBич ПyTиH; Leningrad, sett de ottober del 1952) l'è on politegh e ex agent segrett russ.
L'ha lavoraa in del KGB, con di incaregh anca in de la Germania de l'Est. Con la fin de la Guerra Freggia l'ha scomenciaa a fà el politegh, anca con l'aiutt del sindegh de San Pederburgh, l'Anatolij Sobčak. In tra i sò vari incaregh gh'è staa quell de direttor del FSB, i noeuv servizzi segrett de la Russia.
La soa cariera politega, scomenciada in di primm Agn Novanta[1], l'è stada svelta: l'è devegnuu primm minister del sò paes in tra el 1999 e 'l 2000 (sotta la presidenza del Boris El'cin). Ai dimission de l'El'cin, l'è deventaa president (prima ad interim, poeu confermaa in di elezzion), per poeu restàll per i vott agn sucessiv. Già che la Costituzzion Russa la dis che ona persona la pò 'vèggh domà duu mandaa de fira 'me president[2], l'ha vuttaa a fà elegg el sò sucessor Dmitrij Medvedev, che l'ha nominaa primm minister l'istess dì del sò insediament, in del 2008. In del 2012 l'è tornaa a vess president de la Republega.
L'è consideraa vun di omen pussee potent del mond.
Curiosità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Putin el fa judo de quand che l'era on giovinott. [1]
El gh'ha el dan quell di vott, vun di grad pussee alt del judo [3]
Per on giornal russ el gh'ha di origin talian, pussee precisament de Vicenza [4]


text:
The Ring
The Ring (’L anèl) 'l è 'n film ad scarésa dal 2002 ad Gore Verbinski, adatamènt 'd un film giapunéś dal 1998 'd Hideo Nakata ciamâ Ring (リング) trat da 'n rumànś ad Koji Suzuki. In dal 2005 'l è gnû fóra un séguit, The Ring 2, girâ p'r i americàṅ pròpria da Nakata stés.
Al film 'l à muciâ sù dūśènt-sinquànta migliòṅ ad dòlar a 'l incìrca a frònt 'd un budget ad quarànt'òt.
Sunt
Dū baghéti, la Katie Embry (Amber Tamblyn) e la Becca Kotler (Rachael Bella), i dascóran na sira dna caséta vìddeo particulàra ch'la purtarév a la mòrt, dòp sèt dè, par quéi ch'i la guàrdan e al fat al sarés sgnâ da na telefunàda ch'la riva subìt dòp avér-la vdùda. A parév na burla tuta da rìdar ma la Katie, ch'l'à vdû la caséta pròpria la stmana prima, la mōr dabòṅ cun un grugn dasfurmâ ch'al fà inténdar la paùra ch'l'à patî in cal mumènt lè. La Becca, dal cant suo, la và fóra 'd tèsta e anc al masćèṅ cuśèṅ dla mòrta, Aidan (David Dorfman), al gh rèsta mâl. Sò màdar Rachel Keller (Naomi Watts), giurnalìsta ad Seattle, la tōś 'l impégn cun sò surèla ad catàr al parchè dla mòrt ad sò anvōda e la taca miténd sù la cas 1000 éta par véd'r-la. Al telèfun al sòna e anc par lē i partìsan i sèt dè dla maledisiòṅ. Purtròp anc sò fiōl al la guàrda sénsa vlér e al stès quèl a sucéd anc a 'l sò vèć muróś e pàdar 'd Aidan, Noah (Martin Henderson), ch'l al fà par dimustràr ch'a n è véra gnint. Par far in manéra ad casàr via 'l óra dla mòrt, i tri i ś métan 'd inśégn par saltàr-ag fóra e i vènan a savér che tut a nas da na putìna cun dimóndi prubléma, la Samara (Daveigh Chase).
Dimóndi an prima, la putìna Samara l'éra stada tòlta in adusiòṅ da i Morgan, na còpia ch'la tiràva sù di cavài a Moesko Island. A 'l inìsi a parìva ch'a 'ndìs bèṅ incòsa ma pò soquànt acadimènt straṅ e spavintóś i èṅ sucès da cal bandi là, cum al fat ch'i cavài i tachìsan a dvintàr mat tut 'd un trat curénd via par butàr-as śò in dal mar e andgànd-ag. Anc la màdar dla baghéta Anna (Shannon Cochran) l'iva tacâ a pèrdar la tèsta, prima ad scumparìr dal tut insém a sò fiōla.
Gl'indàśin ad Rachel i dasquàcian finalmènt al mistēr dal quèl ch'l éra sucès in alóra: la Samara, avénd di putēr paranurmài, l'éra bòna da far sucédar di brut quèi a quéi ch'i gh stàvan 'd intóran, bèsti, śavàj e parsòni. I sò genitōr adutìṿ i l'ìvan misa acsè da par lē in un fnil davśèṅ a la cà lasànd-ag sōl un carillon e 'n televiśōr fiṅ tant che sò màdar l'iva tòlt la deciśiòṅ ad cupàr-la, tulénd-'g al fiâ cun 'n anvlùp ad plàstica mis 'd intór'n a la fàcia e pò butànd-la śò p'r un pós. In cla manéra lè la cardìva 'd avér-gh-la fata a scavśàr la cadéna dla maledisiòṅ ma la Samara l'éra invéci scampàda par sèt dè là sóta prima ad murìr ad fam e ad fréd. L'ultma luś ch'l'iva vdû l'éra quél d'l anèl dal pós ch'a s saràva cun na préda ad sōvar da lē.
La vindéta dla Samara l'è drē a rivàr anc p'r i Keller parchè i sèt dè i èṅ drē a pasàr.


text:
Glisch malgrad tut
Nadal ha liug.
Tut ei auter – quasi tut. Nadal ha liug. Ina sbrenzla speronza, in radi glisch. Perquei che tschiel e tiara ein s’avischinai cu in affon ei naschius avon varga 2000 onns. Senza tetg, senza schurmetg. Ei dat nuot da romantisar. E tuttina eis ei glisch. Nies mund tegn en il flad, denton igl affon flada pasch. Nus giavischein a Vus in legreivel Nadal!
«Glisch malgrad tut» unescha en las baselgias dalla Svizra carstgauns, che vulan festivar quei particular Nadal 2021 a moda speciala : sin vias, en casas, en las baselgias, en loghens che negin havess spitgau, digitalmein. « Glisch malgrad tut » s’avischina al pursepen e scuviera novums. Nadal ha liug, auter, spess, profund. «Glisch malgrad tut» vul springer steilas.
Nadal 2021 el modus da crisa: Ei po dar che Vus essas en curontina, forsa essas Vus sezs malsauns. Vus essas forsa en cordoli pervia d’in car carstgaun. Stuer sur meins ora organisar lavur, famiglia e relaziuns, quei si e giu incontin ha stunclentau Vus. Da buca pli saver ir en sortida ei dir. Cun Vossa paga da lavur cuorta vegnis Vus mo vessamein sur las rundas. La tema da piarder Vossa lavur, da stuer serrar Vies menaschi schai profundamein en Vus. San ins festivar aschia Nadal?
Igl ei pusseivel da far Nadal. Perquei che tschiel e tiara ein setuccai cu aunghels han empleniu cun lur glisch la paupradad dalla stalla. Quei muenta carstgauns tochen sil di dad oz. Quella glisch duei era curdar sin Vus, mussar a Vus ina via e regalar a Vus fidonza. Pertgei quei affon flada pasch. Per Vus. Per tuts Vos cars. Per quei mund senza flad.
Nadal giuado
Ir giuado! Passar cun musicists atras la vias, affons e teatrists fan da cuminonza il giug d’encurir ina casa d’albiert. Festivar communablamein egl uaul, tedlar entuorn in fiug la historia da Nadal, magliar ina fondue sur il fiug. Sin Cadruvi stat in pigniel cun giavischs per Nadal ed auters Give-aways per prender cun ins. Cantar sil balcun allas 18.00 uras cugl entir quartier «Clara notg». Purtar a carstgauns agl ur dalla societad in punsch. Regalar cauld. Esser da cuminonza aschi bein sco quei va cun tener distanza.
Esser colligiai digitalmein
In Zoom Call cun amitgs ell‘Australia, cun la famiglia ell’Italia. Mirar il video d’aunghels dils Kids e scriver ils giavischs per Nadal el Chat. Era las supplicas per quels senza lavur. Tschentar ensemen ina playlist cun canzuns da Nadal ord tut il mund, far viva avon la televisiun. Envidar via Zoom jasters ed amitgs en curontina ad in survetsch «divin@home». Formular tier in’enconuschenta melodia da Nadal in text per quei onn special e tschentar quel ella reit.
Festivar a casa
Sco adina: Cuschinar, far pettas e tustgets, far uorden, ornar il pigniel, tschentar si la stalla. Encurir e stampar el Google la historia da Nadal en ina buna translaziun. Salidar sin finiastra dunnas ed umens ed affons che van en baselgia. Sez urar e cantar. Tgei ei auter en quella notg? Leger la veglia historia da Maria e Giusep cun lur affon. Ponderar tgi che jeu less sez esser sche jeu savess esser ella stalla. Magliar ina tscheina da Nadal en pintga cuminonza. Tschentar damondas: Nua e co serealisescha Nadal oz? Co festiveschan ils carstgauns en perschun? Dessert: In dessert dultsch-amar regorda vid la veta e la notg ch’ei aschi speciala. Finiziun: Tschentar sin parsiel finiastra ina candeila che ardeva sin meisa.
Co va «Glisch malgrad tut»? Fetg sempel: Vus sescheis inspirar dalla nuviala da Nadal. Leu ein carstgauns semplamein semess sin via. Els han encuretg ina via, els han scuvretg enzatgei niev. Aschia va Nadal era oz. Semettei cun auters sin via, empruei, seigies creativs.
Vies messadi dalla glisch da Nadal colligies Vus cun ils Visuals che stattan a disposiziun gratuitamein sut «Downloads»: format da medias socialas, A4 ed A3. Nus vegnin a colligiar per link varga in tozzel interessants projects! Seigies creativs cun derasar Good News da Nadal.


text:
Vòltess
Testi di Franco Loi
- L'Aria
L'umbra d'un diu passeggia den' de mì,
un temp che vegn daj oss, dal vìv, di ann,
aria de la memoria, del duman...
Mì vurarìss parlagh, sentìl den' mì,
scultà la sua sapiensa, e, deslassà,
savè che sun de lü e chi sun mì.
Ma l'umbra va e la turna, e sun luntan,
e senti dumà l'aria di penser
ch'j porta el vöj e dré vegnen i ser.
Oh diu, che te sté scund, sensa pietâ,
ti cerca i can e sculta se sun mì,
che l'òmm urmai l'è mort, el s'è scurdà.
Oh, nel negà, amô fîm respirà!
La vita la sia vita, e mai quèl nient
che nel pensà ghe sbianca d'impruìsa
e fa sentì la vita amarament,
che spècc sun de la mort, sunt indurment,
ma denter m'anfa amô quèla sgalìsa
belessa che nüm trèm al temp, al vent.
Me piasarìss de mì desmentegàss,
e camenà, e respirà per tì,
vèss cume i fiö che quand je branca el sû
se làssen sumenà due che vör lü,
e mai truàss, e pü capì de mì,
ma vèss giuius de l'aria che me tira
due che la vita la se pensa vìv.
Oh quanta gent che morta sü 'na strada
la storia l'è passada sensa véd,
quèl ref de la speransa generusa
che l'umbra mia de mì sia pü de lé,
oh quanta gent che morta sü 'na strada
par che la spetta e la spetta pü,
e passa l'aria e la curr luntan,
due che la gent s'insogna che la vita
se tegn scundüda, e che la turnarà.
- Trenu
Pàssen i camp, i câ, e curr el trenu,
pàssen j àrbur svelt cum'inventâ,
pàssen j busch, i fiüm, passa la gent,
e quel che vardi l'è giamô passà.
Ma cum'adasi va sto curr del trenu!
uh cum'al mè respir l'è püssé in là!
In quel che passa sta 'l fiâ de la mia vita
cume ne l'òm che mör el sò sveliâss.
E quanti volt, se passi cunt un trenu,
vedi là 'l mund e vurarìss fermàss,
e là mì caminà tra i câ de prèja,
furesté aj òmm, e tra de lur cercàss...
Tra lur cercà cume se cerca un diu,
cume se lur g'avèssen 'na nutissia,
o la memoria, o, forsi, el tradiment...
Ma perchè scend? In trenu sunt nient olter
ch'un'ànema che fiada, un spègg de lur.
Se cerchi e cerchi, truvarù nagòtt,
o forsi i nost dulur, forsi la mort.
Quan' curr un trenu e vedi giò un paes
me branca cum'un strèpp de nustalgia.
Īn strâd che già cunussi scunussü,
în gent che van de pressia a la sua via.
Ma mì sun dré del veder a vardà,
me vègn de alsàm e me trattegni fort.
Ghe pensa el trenu, adasi, a menàm via.
- Īn surd, în orb
L'è difficil parlà cunt un pòpul de mort,
che mì slunghi l'ureggia e lur gh'în pü.
Īn surd, în orb, e la sua lengua storba.
Freggia memoria, culur di temp andâ...
Milan d'idrossed, de machin ülülà,
vöj strâd due orb j òmm san pü truâss.
- Mì, Diu
Mì, Diu, vöri pensàt, vöri savè.
Ma i mè penser de tì în mè penser,
în cume 'l füm de mì, 'na malatia
che süda la speransa d'un duman...
Ma Diu, fàm no pensà! Sparìss el füm
e turni a camenà durment in tì,
ch'inscì se scalda el balabiòtt nel sû,
e l'aria le véd no ma le respira,
e i penser în tütt penser de aria,
e calda l'è la vita, ver el sû.
- Nüvula
Növa la vita vèggia a la fenestra:
se möv i föi e me vegn la lüs.
Sun sul e pien de mì, 'me quèla nüvula
che la g'à dent la calma del vess lì.
Uh diu, cume de nient sèm chì a legrià!
Inscì sarìa la vita sensa l'anfa
di òmm che par g'àn pressia de massà,
de questa rassa de mastin che roba
el temp, el fiâ, e la memoria, e i ann,
e sensa gelusia e amur de trecca
che fan patì el bell del respirà.
Sun sul e canti, e vardi quèla nüvula
pièna de mì e del sò antigh vardàm.
- Mì brasci el temp
Mì brasci el temp, e lü me porta via,
ch'inscì fa el vent quan che te respira
e par de respirà del fiâ de lü.
Cusciensa maledetta de la storia,
aria di gent ch'în mort in del sugnà,
busìa che te fa créd che sia la vita
e l'è quèl nient che passa al memurià,
passiensa che del temp l'è la nemisa,
svampa del fiâ d'un spègg sensa vardà.
Oh lüs che quan la védum l'è già umbrìa,
dulur del vèss 'me d'aria che se sa.
Mì vardi e vardi no, tasti el silensi,
refless del nient che fa del nient scultà.
- Vòltess
Vòltess, sensa dagh pés, cume se fa
quand ch'i penser ne l'aria slisen via,
vòltess per abitüden lenta, sensa sâ,
cume quj donn che per la strada i gira
la testa per un òmm, in câ, o sü la porta,
vòltess per simpatia d'un rümur luntan,
o d'una runden sü nel ciel stravolta,
vòltess sensa savè, per vuluntâ
d'un quaj penser bislacch, o per busia,
vòltess per returnà, che smentegâ
sun mì che dré di spall te rubaria
quel nient del camenà, quel tò 'ndà via.
- Forsi l'è stà
Forsi û tremâ cume de giass fa i stell,
no per el fregg, no per la paüra,
no del dulur, legrâss o la speransa,
ma de quel nient che passa per i ciel
e fiada sü la tèra che rengrassia...
Forsi l'è stâ cume che trema el cör,
a tì, quan' ne la nott va via la lüna,
o vegn matina e par che 'l ciar se mör
e l'è la vita che la returna vita...
Forsi l'è stâ cume se trèma insèm,
inscì, sensa savèl, cume Diu vör...
- Nott
Passa el to cör tra j òmm, nissün le sa.
Sent cume curr el trenu in mezz i câ!
Nüm rivarèm la nott ne la sutürna,
là due nissün ghe spèta, due se sa...
Uh nott, t'û 'ista scend per mia paüra,
e seri sul, cume l'è sul un can,
e seri lì che me scundevi a l'aria,
e l'aria me cercava, e l'era mì.
La nott l'era la nott, lüna la lüna,
e mì piasevi ai stèll sura de mì.
- Cercà
La storia de la vita l'è inscì cürta
che nünch fèm per pensàgh e sèm passâ.
Se cercum, vörum streng, vörum la vita,
e lé, la vita, l'era nel cercà,
che un buff l'è la memoria de la strada
e vöja l'è la câ due sèm rivâ,
ch'in due sèm gh'è un udur de nada
e pulver gh'èm nel cör e sota i scarp.
Strengium ne l'aria la memoria nostra
e nüm sèm al de là del nost andà.
Mi vöri, mì de mì, sentìm luntan,
che mì stu poch tra mì ma semper föra,
sun là che disi: "Spetta, vu a cercà...".
E, menter mì vu là, luntan, despersa
vegn la speransa mia cume a cercàm,
e mì sun là due Diu me par che spetta
e lü, cun mì, l'è desperà a truàm...
Mai mì in amur g'û avü tanta passiensa:
sentìss luntan, e cundannâ a cercàm.
- Piöv
Piöv, vegn l'inverna, e i òmen sensa faccia
caminen cun l'umbrella a la sò sort...
Oh quanti umbrell van sulevâ per l'aria!
e quanti òmm camina e vedum no!
Lassìm indevinà chi se sluntana...
E chi che vusa? De chi l'è quel can?
I spall che van nel piöv varen 'na vita,
i vus che ciama je lassèm ciamà.
- L'è vess segür
L'è vèss segür che fa deventà matt.
Che l'òmm, quan' g'à paüra, forsi ragiona,
e quan' che 'l trèma, forsi g'à curagg.
Ma l'è quan varda in faccia la sustansa
che lì le ciappa la vöja de vèss matt.
Perchè möes al scür? Perchè la stansa...?
Dumâ la lüna vègn dai veder fund...
... e par che sia 'na strada sulitaria
e che la gent la scànsum per dulur...
Perchè cercum i man e séntum l'aria?
Gh'è del sciampagn, de l'üga sura un tund,
e séntum frècc, e vègn 'me la pagüra
e se vün parla l'è no che riva amur...
Nüm sèm luntan nel scür, e ne la stansa
gh'è udur de nüm, rümur, desperassiun.
La lüna, là, tra i veder, la ghe parla
di gent che van nel mund, e nüm stèm scund.
Il poeta Franco Loi
Pagina editata da Tommaso Leddi:
leddit@tiscalinet.it
Last updated: 11.5.2000


text:
Il chantun veglia evitar tant sco pussaivel ch'il virus da Corona sa derasa vinavant, ha argumentà il cusseglier guvernativ Peter Peyer la gievgia davant las medias. Perquai sajan occurrenzas surregiunalas scumandadas en las regiuns Malögia, Bernina, Engiadina, Val Müstair e Mesauc – quai fin e cun ils 8 da mars 2020.
Perquai n'è betg mo il maraton dals 8 da mars annullà, mabain era las singulas cursas l'emna avant.
«Dischillus ma chapibel»
Tge che l’annullaziun dal maraton muntia per ils participants ed era finanzialmain na saja anc betg cler, ha ditg Christian Gartmann, il pledader dal Maraton.
L’existenza dal maraton n’è betg en privel.
Ils organisaturs dal maraton èn dischillus, ma chapeschan la decisiun dal chantun d'annular l'occurenza. Els hajan planisà dus scenaris ed adina sperà ch'i saja pussaivel d'organisar tenor plan il classicher da passlung.
La sanadad da tut ils involvids è il pli impurtanta.
Igl è la segunda giada ch'il Maraton da skis engiadinais vegn annullà. Il 1991 era el vegnì stritgà pervi da l'aura. Quest onn fiss stada la 52avla ediziun da la cursa populara.
RTR novitads 16:00


text:
Quest onn daventa il Chalandamarz unfrenda dal coronavirus. Suenter l'Engiadina, la Val Müstair e la Bregaglia, na datti uss er a Lai nagina festa da Chalandamarz. Sco il manader da la scola da Vaz Martin Langenegger ha ditg sin dumonda da RTR, na lubeschia il chantun betg l'occurrenza.
Il venderdi han er ils presidents da las vischnancas da l’Engiadina Bassa e Val Müstair decidì da stritgar il Chalandamarz. Ed er en la Bregaglia han las autoritads ditg giu il Chalandamarz per quest onn.
Gia la gievgia saira han las vischnancas da l'Engiadin'Ota decis da desister dal eveniment, sco il president communal da Zuoz Andrea Gilli ha confermà envers RTR.
Il cusseglier guvernativ Peter Peyer aveva cusseglià da desister d'occurrenzas publicas, nua ch’i vegnia spetgà fullas da glieud, tranter auter blers turists.
RTR novitads 18:00


text:
"El vola e sal par ona nivola". Omaggio linguistico a Dario Fo
De soravia, una luz, calda instess de quand vegn el sol dopo la fiòca, e la baita, el campanil, i montagn parenn disegnadd da un fioeu cont el lapis. "Uè, ti!", vüsa un quaivün. "Oh che stremìssi, te m'è fàa pagüra. Chi te set, el Mago?". El Zanni fàa piscinini gli oeuci, per védar in tuta quella luz, ma a moment se spetascia giò de la sorpresa. "Te se blonda, te gh'è certe curvassion de carrosseria: ti te set la Franca! Vegn chì ch'inscì, che te do on basin!". "Tento ti, pirlon d'on barlafüs balòss! Son San Pedar, cont barba e barbis, el prim de tucc i papon, papètt, papasc!".
La vox del San l'è instess del tronn de quann vegn giò la büfera: "Ti à ciapà per i ciàpp i santi, i pret, i kirikett, e anca el sacher Pivion, e il Fioeu del Signör, e, boja d'un nimal, el gran Deus. Ti à biastemà, ti à ciapà a pesciade nel cü on papon di quei gross, ti à dì raca del Fanfani, ti à embrazà el Grillus dei cinq stelash. E adess te vorèt i montagnon de pana dulza, e l'ambrosia? La Mistica Visiòn? Te se mato, ciò?". Lo Zanni, poer nano, trà giò il testòn: "l'è vera, te gh'è resön ti. Adess vo giò, dal Satanass". E pianz en grammelot, e voeur dì naggott e 'l dis tüsscoss cont, quei so vers de malnatt. Ma se sent na müsica alegra, cont' i trombon, i trombet e le ghitare, tutt ön cor: "Tel lì, el Darion!". E gh'era l'Enzo, e el Giorgio, e el Beppe, el Cochi, el Renat, el Franco Parent, e davant a tucc la Franca, de bon, e tant alter amis. In un canton gh'era persin el Gianroberto con tücc i so ricc. Sorideva e 'l cantava anca lü. Cosa l'è che te spètet, a bàter i man?


text:
2001
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
-
20-22 de lüj: ul summit dii G8 a Genua; manifestazziun de la madona cunt viuleenz da una part e da l'oltra; un manifestaant (Carlo Giuliani) al möör in dii disurdin.
-
11 de setember: un atach terurista al fà burlà gju tri aeruplan adoss a i Tuur Gemell a New York, al Pentagun in Virginia e in d'un paesin de campagna in Pennsylvania; sa cuntarann quasi 3.000 moort in tutaal.
-
8 de utuber: in de l'aerupoort de Milan Linaa, un areuplan de la SAS (i linii aeri scandinaff) al sa s·centra cunt un aeruplanin privaa: i moort a inn püssee de 100.
- 04 03 - Andorra: sa ga i celebra di elezziun parlameentaar vengjüüt, par magjuranza assülüda, la Unió Liberal (Andorra), cumandada pal Marc Forné i Molné, ch'al deventarà presideent dal guveern.
- 20 03 - i Paées Catalan: sa la mett a dispusizziun di internaut la Viquipèdia Catalana.
- 18 05 - Pariis (Francja): la UNESCO la declara ul Misteri d'Elx Patrimoni da la Ümanitaa.
- 23 11 - Sa al custitüiss l'Assosciazziun .CAT par purtá inaanz la campagna dal .CAT.
Sa al cumpleta ufizzialameent ul genoma üman.
- 23 03 - Ucean Pacífich, aprööf di ísul Fiji: la stazziun urbitala rüssa Mir sa la destrüiss vegniint deent a l'atmusfera.
- 23 04 - Madrid: Gjuan Caarl da Burbun al declara: «Nunca fue la nuestra lengua de imposición, sino de encuentro. A nadie se le obligó nunca a hablar en castellano. Fueron los pueblos más diversos quienes hicieron suyo, por voluntad libérrima, el idioma de Cervantes.»
- 11 09 - i Statt Ünii: düü aviun cundüii par desrutaduur süissiit d'Al-Qaida sa i fracassa vün cuntra cadascüna di Tuur Gjümell da Növa York e i en causa la destrüzziun cumpleta; ga i möör dabott 3.000 personn; un tèerz aviun s'al fracassa cuntra ul Pentàgun e un òolt al burla gjo a l'òest da Pennsilvània, prima da rivá al ubietiif.
- 25 10 - Seattle (statt da Washington, SÜA): Microsoft la lansa al mercaa ul Windows XP.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 14 03 - Reus (ul Baix Caamp): Ramon Barnils, periudista Catalan.
- 29 11 - Los Angeles (Califòrnia, SÜA): George Harrison, müsich Anglées, cumpuneent da The Beatles.


text:
Brasil
El Brasil (parnonzia in del portoghes brasilian: [braˈziu̯]), nomm offizial República Federativa do Brasil, a l’è ona nazion in de l’America del Sud. L’è el paes quell de cinch al mond per grandezza (8.514.876 km2, el 47% del continent) e per popolazion (206.081.432 abitant del ann 2016). L’è l’unegh paes de l’America dova el Portoghes l’è la lengua offiziala e el pussee grand pais al mond de lengua portoghesa; el Brasil l’è però vun di nazion pussee multiculturaj e cont la maggior diversidàa etnega, resultaa de cinch secoj de immigrazion e meticciaa (miscigenação).
El Brasil l’è delimitaa a est de l’Ocean Atlantegh, cont on litoral de 7.491 km, e el confina cont l’Uruguay, l’Argentina, el Paraguay, la Bolivia, el Perù, la Colombia, el Venezuela, la Guyana, el Suriname, e la Francia (Guyana Francesa). Hinn territori brasilian anca di arcipelagh in de l’Atlantegh: el Arcipelagh de São Pedro e São Paulo, l'Atol das Rocas, Fernando de Noronha (l’unegh abitaa), e Trindade e Martim Vaz.
El Brasil a l’è ona republega federala e pre 1000 sidenziala, definida in la Costituzion del 1988; el president, del 31 de agost del 2016, l’è el Michel Temer. El Brasil l’è formaa de 26 staa federaj e on distrett federal. La capital l’è Brasília, in del center del paes, fada su del 1960.
La storia del Brasil d’incoeu la scomincia del 1500, quand ona flotta portoghesa, comandada del Pedro Álvares Cabral, andaa foeura de la rotta per l’Africa e l’India, el arriva in sul litoral de Bahia. El primm nomm offizial daa al Brasil l’è Terra da Santa Cruz, ma el nomm popolar l’era Terra do Pau-Brasil (Terra del Verzin, ona pianta (Caesalpinia echinata) cont legn pregiaa), del qual el vegn su el nomm Brasil. A partì de la metàa del secol quell de sedes i Portoghes fann su insediament e latifond per la coltivazion de la canna de zuccher, del cacao, e del caffè, e l’estrazion de l’or, e per lavorà deporten s’ciav de l’Africa. Del 1808 la cort portoghesa de la regina Maria I, per fuggì a i guerr napoleonegh, la sposta la capital de l’imper de Lisbona a Rio de Janeiro; quand del ann 1822 la cort la retorna in Portogall e el Brasil torna a vess domà ona colonia, i brasilian protesten e el prinzepp reggent Pedro de Alcântara, cressuu anca luu in del Brasil, el proclama l’independenza del paes el 7 de settember de 1822; el 1 de december l’è incoronà imperadô de l’Imper del Brasil. Domà del 1888 i s’ciav devegnen person liber e del 1889 on colp de staa militar el proclama la Republega.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El territori del Brasil l’è traversaa de l’Equador e del Tropegh del Capricorn; el paes el occupa ona vasta area in su la costa orientala de l’America del Sud e la pupart de l’intern del continent; el confina cont tucc i alter nazion sudamerican foeura del Cile e de l’Ecuador. Per la sò estension e soratutt per i sò tant zonn geografegh e climategh different, el Brasil l’è on paes geograficament divers e quell al mond cont la maggior biodiversidàa de flora e fauna.
El Brasil l’è el paes quell de cinch al mond per grandezza, dree de la Russia, del Canada, de la Cina e di Staa Unii. L’area total del territori brasilian l’è de 8.515.767,049 chilometer quadraa (km2), di quaj 55.455 hinn acqua. El territori l’è dividuu intra quatter zonn d’orari: UTC-2 in di isol atlantegh; UTC-3, l’orari “offizial” in la pupart del paes (tucc i staa di region Nordeste, Sudeste, e Sul, e Goiás, Pará, Amapá, e el Distrett Federal); UTC-4 in di staa de Mato Grosso, Mato Grosso do Sul, Rondônia, Roraima, e la pupart de Amazonas; UTC-5 in del staa de l’Acre e in del sudovest de Amazonas.
Suddivision[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Brasil l’è formaa de 26 staa e on distrett federal, ciamaa tucc insema “unidàa federativ”. I unidàa federativ a hinn mettuu insema in cinch grand region statistegh e per ona gestion de politegh pubblegh de interess comun a tucc i staa de on’area. I unidàa federativ cont i sò capitaj a hinn:
- Region del Nord
- Region del Nordest
- Region del Centro-Ovest
- Region del Sudest
- Region del Sud
Popolazion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Brasil l’è el paes quell de cinch al mond per populazion, dree de la Cina, de l’India, di Staa Unii e de l’Indonesia. La pupart di abitant la viv in di cittàa e la pupart l’è concentrada in su la costa de l’Est, del Sudest, e del Sud o in di montagn visin; al contrari, i dò region del Centro-Ovest e del Nord che hinn el 64% del territori del paes, gh’hann domà el 15% di sò abitant. San Paol l’è la cittàa pussee granda, center de on’area metropolidana cont pussee de 20 million de abitant; alter intra i cittàa pussee important a hinn Rio de Janeiro, Belo Horizonte, Recife, Brasília, Porto Alegre, Salvador, Curitiba, Belém e Manaus.
La composizion etnega del Brasil l’è varia, resultaa de secoj de meticciaa intra portoghes, indigen, african, e, de la fin del Vottcent, immigraa de l’Europa, de l’Asia, o del Medi Orient. El 20% de la popolazion la gh’ha origen taliana, la pupart del qual del Venet, del Trentin, o del Friul; la cittàa de San Paol la gh’ha pussee abitant de origen taliana che Roma, la cittàa pussee granda d’Italia.
Religion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Cattolicesim 64,6%
- Protestantesim 22,2%
- Senza religion 8%
- Alter religion (soratutt Spiritism; Umbanda, Candomblé; alter denominazion cristian; Buddism, Ebraism, e Islam) 5,2%


text:
2002
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 1 de genaar - Europa: in vündes di qúindes paees de l'Üniun eurupea al cumencja a vecch valuur l'Euro.
- 18 01 - ul cap da Creus (l'Alt Empordà) e i illes Medes (ul Baix Empordà): l'UNÜ la catàluga chiist indrecc cuma "zona spezzialameent prutegjüda".
- 01 03 - Europa: i muneet e bijett da i valüüt lucaal ga i desmett da circülá: l'euro al n'è l'ünega muneda da cuurs legaal.
- 14 04 - Figueres (l'Alt Empordà-Catalunya): l'Orquestra da Cambra da l'Empordà ga la manda inaanz la fundazziun da l'Orquestra Filharmònica da Catalunya.
- 16 06 - 'l vé canunizàt 'n San Pietro ol Padre Pio da Pietrelcina.
- 17 06 - Barcelona: sa ga la püblica la "Gramàtica dal català contemporani", dirigida par Joan Solà.
- 05 12 - els Hostalets de Pierola (l'Anoia-Catalunya): un grup da paleuntòlegh da l'Institut Paleontològic Miquel Crusafont, dirigjüü par Salvador Moyà-Solà, ga i tröva i primm oss dal Pau, ul 'Pierolapithecus catalaunicus'.
- 11 09 - Barcelona - Lluís Maria Xirinacs, in un att revindicatiif al Fossar di Moreres, al fa un pulémich discuurs pal quaal ul 25 10 dal 2005 al sarà detegnüü.
- 11 09 - Ul lööch web da la Generalitat de Catalunya al adota ul dumini .net [1].
- 03 03 - la Svízzera: i vutaant i aceta in referéndum l'entrada da cheest paees a l'UNÜ.
- 01 07 - Owingen (Baden-Württembergh, Germània): ul cjoch intra un Boeing 757 da càrega e un Tupolev Tu 154 bielurüss da passagée ch'al faseva ul tragett Muscova-Barcelona ga al causa plüü da 140 moort.
175 km al NE da Qandahar (l'Afganistan): l'aviazziun da la cualizziun intrenazziunala la mitraja un casameent e ga la causa almaanch 120 vítim intra moort e ferii.
- 17 07 - isulott da Perejil (ul Maroch) al ucüpa un escamot dal esèrcit Spagnöö, e l'abandunarà mia fin aldia 20, gràzzia a la mediazziun dal Segretari da Statt di SÜA, Colin Powell.
- 17 12 - Pretòria (Süüt-àfrica): ul guveern dal Congo e i upusituur ch'i al cumbateva i firma un acordi da paas ch'al ponn fin a quàtar agn da guèra civila, cun aprööf da 2 miliun da personn moort.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- 05 06 - Los Angeles, (Califòrnia, SÜA): Douglas Colvin, cugnussüü cuma Dee Dee Ramone, müsich da rock Noort-american, bassista da The Ramones (n. 1952).


text:
Latèin
Artécol in dialèt arzân
Al latèin (latino in italiân) l'é 'na léngua indoeuropea (gróp ed léngvi parlêdi in quêşi tót al mònd) ch' la fà pêrt dal gróp da léngui latino-falisiche o vènet-latèini[1]. La gnîva parlêda a Ròma ed int al Lâsi almēno da i prém dal I sècol p.C.. Al latèin l'à quistê grôsa impurtânsa cun al şlargamèint dal stêt rumân e cme léngua uficêla ed l'impêr l'à tachê in grôsa pert ind l' Euròpa e in l' Africa setentrionêla. Tóti al léngui rumânşi a deşvînen dal latèin dal pôpol, mó parôli'd urégin latèina a 's câten despès ânch in dimòndi léngvi 'd êtri râsi:còst perché ânca dōp la fîn ed l'Impēr rumân 'd Ocidèint, per pió ed mél ân al latèin l'é stê, int al mònd ocidentêl, la léngva frânca ed la cultûra, ed la siĵnsa, e dal relasiòun internasionêli, e ind l' istèsa manēra l'à 'vû dal pèiş insém al divêrsi léngvi lochêli.
Quând è gnû mēno stà funsiòun, intōren al XVII sècol e al XVIII sècol, còsta l'é stêda tōta dal léngvi vîvi europèi dal tèimp e, in soquânt ambiĵnt leteterâri (in particulêr ind i léber ed memôri o stôri ed véta) e ind la diplomaséia, dal francèiş. St' ûlma, pôst che l'é 'na léngva rumânşa, l'à cuntinvê a pasêr parôli 'd urégin latèina ind al j êtri léngvi fîn a prém dêş ân dal Novsèint, fîn a quând a s'é impôst pôch a la vôlta, in Euròpa e int al mònd, cme léngva frânca l'inglèiş, che ânca s' l'é ed la 'stèsa râs dal tedèsch, al preşèinta, préma ed tót int al vocabolâri, un grôs nómer ed parôli 'd urégin latèina, ânch in môd indipendèint da l'impurtânsa dal francèiş.
Int al mèinter, in sègvit ed la catêda ed l'Amèrica e a la polética coloniêla di stêt europèi, soquânt léngvi rumânşi (francèiş, spagnōl e portoghèiş) insèm a êtri léngvi ed l'Euròpa ocidentêla, dóve al sègn dal latèin l'ēra fôrt, fra quisché l'inglèiş, a s' ēren pó sparpagnêdi in quêşi tót al mònd.
La léngva latèina la s'é şvilupêda grâsia ânca a l'ajōt ed tóti al léngvi di pôpol ch' l'é gnûda in cuntât al tèimp ed l'època rumâna, e in partoiculêr cun i dialèt itâlich, l' etrósch e cun al léngvi parlêdi in al Mediterraneo orientêl (préma ed tót al grēch).
Adèsa al léngvi cun pió arvişèria cun al latèin în al sardagnōl per la pronûnsia, l'italiân per la parlêda, al rumēn per l'impalcadûra ed la gamâtica (declinasiòun).
Al latèin ed cēşa uficialmèint l'armâgn la léngva ed la Cēşa catôlica rumâna incòra incō e l'é la léngva uficêla ed la Sitê dal vaticân; la Cēşa catôlica l' à druvê al latèin cme légva p'r al só funsiòun fîn al Cuncéli Vaticân II.
Divêrsi scōli 'd incō a pêrlen latèin (Schola Nova in Bēlgio, Vivarium Novum in Itâlia).
Al latèin l'é druvê per sgnêr i nòm int al clasificasiòun sientéfich ed j èser vivèint.
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ Un tèimp al léngui latino-falisiche e osco-umbre (lengui parlêdi dal cèinter a la bâsa italiâna) ēren cunsiderêdi pêrt 'd un ónich gróp ed léngui indoeuropee còl ciamê dal lingue italiche; sté vişiòun l' é stêda pôch a la vôlta bandunêda dai studiōş dal léngui indoeuropee bèle da pió ed dêş ân d'acôrdi ind al cunsiderêri dû râm indoeuropei distînt, ânca se aşvinê da fenômen ch' àn purtê vêrs i 'stès pûnt a câşva dal stêr dimòndi insèm int la Penìşola Itâlica.
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda inviêda cun 'na tradusiòun da Lingua latina trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.
Êter progèt[modifica | mudéfica la surzéia]
- Wikisource contiene un'opera di Filippo Artico: Pensieri di uomini classici sulla lingua latina
- Wikibooks contiene testi o manuali sulla lingua latina
- Wikimedia Commons contiene file multimediali sulla lingua latina
- Wikiversità contiene informazioni sulla storia della lingua latina
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «latino»
- Wikiquote contiene citazioni sulla lingua latina
Colegamèin d' ed fōra[modifica | mudéfica la surzéia]
- (LAT ) Bibliotheca Latina
- (LAT) Ephemeris, un giurnêl tót in latèin
- (LAT) Nuntii, giurnêl arâdio in in latèin


text:
Latin
Introduzion[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El latin el nass comè lengoa de Roma e del Lazzi da l'ann 1000 prima de Nòster Signor.
El latin el s'è spantegaa, comè lengua de l'Imperi Roman, in tutta Europa. La maggior part di lengov de l'Europa del dì d'incoeu vegnen del latin (lengov latin moderni), o pur gh'hann squas tutt i paròll che vegnen del latin. El latin l'è semper staa la lengua de la coltura, e anmò adess l'è important comè lengua de la Gesa e de bona part di nòmm scentifigh.
El Latin (nòmm nativ: "Lingua Latina" o "Latine") l'eva ona lingoa indoeuropea del grupp itàlegh parlada in de la region del Lazzi e che poeu, quand i Roman gh'han conquistaa tutt el mond cognossuu, l'è diventada la lingoa ufficiala de l'Impee (Imperium Populi Romani). Del Latin hinn nassuu i lingov neolatìn, che hinn diffonduu in tutt el mond, de l'Euròpa a l'Amèrega del Sud. Sin al 1964 l'è staa la lingoa ufficiala anca de la Gesa Catòlega. Cont el Grech Antich l'è la lingoa che la gh'hà fondaa la civiltaa occidentala e l'è stada doperada da grand autor, comè Ciceron, Ceser, e Titi Livi.
I origin[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quand i Indoeuropee gh'hàn ciappaa possess de pradegamet tuta l'Euròpa, ona part de lor hinn andaa in de la penìsola taliana: chest grupp chì l'è ciamaa Itàlegh: i lor lengov eren l'Umber, el Sabin, el Sanìta, l'Osch, el Falìsch e anca el Latin, ciamaa inscì perchè el veniva parlaa in del Lazzi (Latium). I primm testimonianzi scrivuu de quella lingoa chì hinn i Carmina, cant religios per l'agricoltura e i cerimòni. Tra i citaa latin quella che la gh'hà avuu puu success l'è stada Ròma, che la gh'hà ciappaa prima tutt el Lazzi e poeu l'Itàlia. Peroo el Latin de sti temp chì l'eva nò el Latin studiaa a scoeula, ma vun pussee ar 1000 càegh. Quand infin i Roman gh'han conquistaa la Grèsa, gh'hànn ciappaa comè s'ciav on gran numer de Grech, e pur dij literaa e filòsof, che a Ròma gh'hànn portaa tuta la lor cultura, de la qual i Roman hinn staa colpii e afasinaa, anca se el gh'eva vargun comè el Caton che l'amava minga (lù el diseva che la cultura Grèga corumpeva i costùm Roman). Vun di chest literaa el ciamava Livi Andrònegh (Livius Andronicus in Latin e Líbios Andrónikos in Grech) e el gh'hà scrivuu la version latina de l'Odiséa, e la gh'hà ciamada "Odysia". De chì ghe hinn staa on gran numer de autor, che eren sostegnuu de la famija dij Scipion, che amaven l'art e la coltura. Tra chest scritor se recorden el Plaot (Titus Maccius Plautus; el scriveva dij comedi), el Nevi (Nevius; el gh'hà faa ona componimet sora i guèr punegh) ed el Ènni (Ennius; poetta èpegh).
El Paternoster[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pater noster, qui es in cælis,
sanctificetur nomen tuum,
sdveniat regnum tuum,
fiat voluntas tua,
sicut in cælo et in terra
Panem nostrum cotidianum dona nos hodie
et demitte nobis debita nostra,
sicut et nos demittimus debitoribus nostris.
Et ne inducas nos in tentationem,
sed libera nos a malo, amen.