text:
Trietto
Artécol in dialèt arzân
Al Trietto l'é stê un gróp ed sunadōr, cantânt e satrâj, més insèm int al 1990 da trî arzân parèint tra ‘d lōr (cuṣèin): Gaudio Catellani, Dante Cigarini[1] [2] e Luigi Melloni. L’é stê un vèir fenômen musichêl int al mònd dal spetâcôl popolêr di prém ân nuvânta. L’é pasê da i festivâl dialetêl al pió grôsi piâsi dla pruvîncia dóve al tót pîn al metîva in gròsi dificultê j urganisadōr.
I prém ân[modifica | mudéfica la surzéia]
La nâsita dal Trietto, as cûnta, l’è sucèsa per chêṣ. Al cèinter ed la stôria a gh’è Gaudio Catlân, ch'l'é ste còl ch'l'a tgnû só al gróp, l’avtôr dal parôli, dal mûṣichi dal cansòun e dal sēni. Al gróp, che, alōra, an gh'îva mìa un nòm precîş, dôp un peréiod ed preparasiòun e'd pensamèint, al tâca a fêr i spetâcôl pr’al faméj e j amîgh dal tersèt. Al spetâcôl pr’al póblich al cumîncia int al ’90.
A fêr dvintêr famōṣ al Trietto l'é stê la cansòun insém a i pòm e a i pîr intitulê "W la frutta"; cun stà cansòun ân vînt, int al '90, al prém pôst al Festivâl dla cansòun dialetêla arzâna. Int al '91 l’é stêda la vôlta 'd un secònd pôst cun "Fünfhundertfünfundfünfzig (555)"e prémi ed la crética cun "Amor amer", e int al '92 ed nōv n’êtra mdâja d'ôr grâsia a "Dummarà".
Spetâcôl e cîrcol[modifica | mudéfica la surzéia]
Armâgnen stôrich i sō spetâcôl per la pruvîncia, e masmamèint al fèsti 'd l’Unitê, spēce còli al Campovōlo ed Rèz. D’arcurdêr la fèsta nasionêla dal '92, in dóv' al tendòun 'd l'eşibisiòun (a gh’êra doméla pôst) an gh'l'à mìa cavêda a cuntintêr tóta la gînta (j êren pió ed quâterméla) tânt che istès spetadōr andêven a serchêr al banchîni o còl che catêven per muntêregh insém per prèir guardêr i trî persunâg zibîres, e cóla dal '93 mìa da mēno straordinâria, pó a Bibiân sèimper int al '92 in dóve i trî j ân catê triméla persòuni a spetêri, 'na marèia ed tèsti, tânti che Dante, Gaudio e Gigi e s'în spavintê e j ân ânca pruvê sudisiòun.
Dintōrna a lōr as ēren més insèm ânca di cîrcol ciamê Và fan club. Tra i tânt armâgn famōş còl ed Caşîna, ‘na ṣmerciânsa, alōra, ed ragasèt e ragasèti ed vînt ân ch'e gh’andêven adrē per tóta la pruvîncia, cun indôs la mâja dal cîrcol: "Và fan club Casina". I cuncêrt an finîven mai, e durêven pió ed trèi ōri, perché j afesiunê e i lasêven mìa finîr ch' agh sbrajêven sèimper al bîs e che lōr ed sicûr cuncedîven. Pó tóti al sîri a gh’ēra la cerimònia dal fîrmi di trî artésta cun la fîla di spetadōr. Sigarèin al cûnta: "La préma vôlta j ó rispôst ânca mêl perché pinsêva ch’la fós 'na tôta in gîr".
La véta dal gróp[modifica | mudéfica la surzéia]
Int al spetâcôl, mìa ed cêr, al fêva 'na scuriasêda ânca al fiōl ed Gaudio: Lisânder, che, d’ed là d’avèir tôt pêrta a la registrasiòun ed dō o trèi cansòun, as zibîva insém al pêlch e's al quistiunêva cun Chiara, ed quâtr’ân, fiōla ed Dante, che 'd surprèişa l’impruvişêva, ânca quând an l’ēra mìa scrét int al cupiòun, soquânt pâs ed bâl. Un gróp guidê cme 'na faméja a l’impruvîs butê int un sucès spervêrs.
Mó quèl în stê j elemèint ch'ân purtê al tersèt a tirêr só, intōren al Trietto, un furōr acsé straordinâri? La rispôsta a l’àn dêda, alōra, Dante Sigarèin e Gaudio Catlân; int 'n'intervésta ad un giurnêl ed Rèz, Dante l’à dét:
«Al nôster secrēt l’é che an pròm mìa èser paragunê a ninsûn perché an gh’é ninsûn cme nuêter e, al d’ed là ch'e sòm dimòndi fôrt, j òm inventê un varietê dal tót nōv». «In realtê còsta l'é la nôstra bèla catêda dl’âcva chêlda - l'intervîn Gaudio – an vrîven mìa fêr i fenômen, e invēci al sòm dvintê dabòun».
Al Trietto al s'é divîs int al 1994 sèinsa ninsûna ragiòun precîsa. I trî, Dante, Gaudio e Gigi, int j ân dôp e s'în riunî ed nōv per soquânt spetâcol cesionêl.
Lésta dal cansòun[modifica | mudéfica la surzéia]
Al Trietto l'à fât quâter colesiòun ed cansòun, cgnusûdi cmé "Trietto Schêrs 1" (1992), "Trietto Wanted 2" (1992), "The Best 3 (Le Bestie)" (1993) e "Trieccoci 4" (1994), ch'în tóti stêdi rangêdi dal mèister Uberto Pieroni[3]. A pêrt Deserto ed Pieroni e I partugai ed Melloni, tóti al cansòun în ed Gaudio, ch'l’ēra al câp e l’avtôr sia di tèst e dal mûsichi dal casòun sia di tèst dal batûdi e dal sēni inséma al pêlch. I tétol e's câten ché sòta: ed nôrma, al cansòun în in dialèt, còli ch'n'în mìa în scréti in cursîv.
Collegamèint d’ed fôra[modifica | mudéfica la surzéia]
Nôti[modifica | mudéfica la surzéia]
- ↑ Al sît ed Dante Cigarini
- ↑ Al sît ed l'asociasiòun ed Dante Cigarini, La scâtla mâgica.
- ↑ Al sît 'd Uberto Pieroni.


c: text/html

text:
Ils pajais asiatic-pacifics duajan refusar la "mentalitad da la guerra fraida", ha ditg l’admiral Jianguo Sun a Singapur. El è il manader da la delegaziun chinaisa a la conferenza da segirezza dialog Shangri-La.
Sia critica vegn ad esser drizzada ad ils Stadis Unids, malgrà ch’el n’ha betg fatg nums. Ils Stadis Unids han numnadamain accentuà decisamain che grondas parts da la mar sid-chinaisa sajan auas internaziunalas – quai han els fatg cun operaziuns da bartgas da guerra ed aviuns militars.
RR novitads 11:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
In occasiun da sias tschantedas düraunt ils mais da december 2018 e schner 2019 ho decis il cussagl cumünel da Zuoz traunter oter il seguaint:
Fabricas: Conjughels Imhof, Oberrohrdorf e Gabriele Berger, Zuoz: access parcella 2242 e mür da sustegn parcellas 2242 e 2503. Conjughels Imhof, Oberrohrdorf: per la construcziun d’üna chesa d’abiter per üna famiglia, parcella 2242 Surmulins. SSZ AG, Zuoz: dumanda BAB dals 3 settember 2018 per müder l’adöver dal chamannin sur dal runel Albanas. SSZ AG, Zuoz: dumanda BAB dals 3 settember 2018 per l’adöver da la staziun sur dal runel Albanas scu remisa per materiel da fabrica. Contrat da dret da fabrica Christian Ferrari: Scu infurmo illa radunanza cumünela dals 28 november 2018 prevezza Christian Ferrari d’ingrandir sieu indriz per laver autos in Resgia. Per que stu la surfatscha da la parcella in dret da fabrica gnir ingrandida. L’ingrandimaint da la surfatscha importa 217 m2. Aint il contrat es stipulo la cundiziun cha Christian Ferrari ho da metter ad ir e mantegner l’üertin aint il chantun da la parcella. Il plan da situaziun fuorma üna part integrela dal contrat chi vain purto aint il cudesch fundiari.
Organisaziun da vschinauncha/Strategia Zuoz 2025: La ditta Quant da Flem ho preschanto ils prüms resultats da lur lavur da retschercha in connex cul questiunari publicho sülla pagina d’internet da la vschinauncha e cun ca. 30 intervistas individuelas. Ad es gnieu valüto il success dal program d’acziun Zuoz 2020 per pudair trer las güstas conclusiuns per la strategia Zuoz 2025. Ils temas inua cha’d es da metter pais eir in avegnir sun clers ed evidaints. Scu prossem pass elavureschan ils cusglieders üna survista pü detaglieda dals champs chi stöglian gnir elavuros in detagl. Il cussagl piglia cugnuschentscha dals resultats preschantos ed es perinclet cul agir a reguard ils prossems pass.
Dumandas da sustegn finanziel/Contribuziun festa 100 ans Lia Rumantscha 2019: La Lia Rumantscha ho fat diversas dumandas da sustegn finanziel a las regiuns in tuot il Chantun, chi’s partecipeschan cun divers imports vi da las festiviteds dal giubileum. Eir la regiun Malögia tratta üna tela dumanda, stu però auncha decider in merit. Zuoz scu lö centrel as partecipescha cun ün import da 15‘000 francs ed üna summa da 10‘000 francs scu prestaziun da la gruppa da lavur.
Dumanda da sustegn finanziel Lyceum Alpinum AG Zuoz: Il Lyceum Alpinum organisescha ün uschedit «Hackathon» la fin da marz 2019, inua cha students e specialists da l’informatica as dedicheschan al tema digitalisaziun in scoula. Pel mumaint ho il Lyceum auncha ün deficit considerabel e dumanda perque a la vschinauncha per ün sustegn finanziel. Il cussagl decida da surpiglier ils cuosts per las pernottaziuns dals partecipants externs.
Turissem - Concept da lös da sport Engiadin’Ota (Sportstättenkonzept): Quist proget es da sieu temp gnieu invio dal sviluppeder regiunel ed es intaunt placho tar la regiun Malögia. Il concept es gnieu elavuro inavaunt ed amplificho culla tematica halla da glatsch regiunela e vain uossa suottamiss als cussagls cumünels per piglier pusiziun. Il cussagl remarcha cha la regiun Plaiv vain suotvalüteda aint il concept e cha que nu’s tratta propcha d’ün concept scu basa pel futur, ma püt.st d’ün inventar da la situaziun actuela in Engiadin’Ota. Il cussagl decida da vulair cumpletter la spüerta da Zuoz e d’agiundscher impustüt il proget da la lingia d’innaivamaint traunter Zuoz e S-chanf. A reguard la valütaziun dals pussibels lös per üna halla da glatsch regiunela nun es il cussagl perinclet culs parameters e pretenda cha vain surpiglio il stedi actuel our da la missiva da la votumaziun dals 10 favrer 2019. Dal rest dal concept piglia il cussagl cugnuschentscha in sen positiv. Ils müdamaints respectivmaing las correcturas vegnan comunichedas a la regiun Malögia.
Educaziun e cultura/Tscherna magister scoula primara: Il cussagl tscherna a Fabio Mehli da La Punt scu nouv magister primar tenor proposta dal cussagl da scoula cun ün pensum da 100 pertschient sül nouv an da scoula 2019/2020. Tscherna d’üna mussedra per la scoulina: Il cussagl tscherna a Fadrina Pünter da San Murezzan scu nouva mussedra per la scoulina tenor proposta dal cussagl da scoula cun ün pensum da 60 fin 80 pertschient sül nouv an da scoula 2019/2020.
Infurmaziuns our da tschantedas da cumischiuns / Regiun Malögia: Il cussagl tratta la dumanda da la vschinauncha da Bever chi prevezza la construcziun d’ün edifizi d’infurmaziun in connex culla renaturisaziun da las agnas. Perque vess üna part da la deponia Sass Grand in Isellas da gnir transmüdeda in üna zona per edifizis publics. Il cussagl es da princip perinclet cul agir, ma suot las cundiziuns cha la capacited da la deponia nu vain redimensiuneda e cha nu do üngün ingaschamaint finanziel davart da la vschinauncha da Zuoz.
Aclas: Ad ho gieu lö ün inscunter cul respunsabel da la chüra da monumaints. A dess gnir elavuro ün muossavia per futurs progets da sanaziun.
Trafic public: La lingia dal bus nr. 7 vain valüteda da nouv. Ad es gnieu surdo l’incumbenza d’elavurer üna proposta per ün bus dal lö sur tuot an in tuot la Plaiv, chi serva impustüt eir a las scoulas.
Cudeschs da Sweelink: Ils cudeschs da Sweelink vessan da gnir digitalisos per avair disponibel las notas e chanzuns in cas da dumandas dad artists. La RISM Swiss es üna ditta specialiseda e füss pronta da fer quista lavur in chesa, uschè cha’ls cudeschs prezius nu bandunan Zuoz. (cd)


text:
Còl ch' égh vōl:
per la sfòja per 4 persòuni
2 ōv
200 gr ed farèina 00
p'r al brôd
600 gr ed faşō burlôt frèsch o 300 gr ed faşō burlôt sèch
1 patâta mia grôsa gnân céca
1 sigòla biânca
1 gâmba 'd sèler
1 carôtla
pèiver se 'l piêş
sêl còl ch'égh và
p'r al sufrét
1 cucêr 'd arbòuni tridêdi
1 spîgh 'd âj
½ bicēr 'd ôli bòun
'na nōşa 'd butēr
1 cucêr ed cunsêrva 'd pomdôr
Preparasiòun
Preparê la sfòja cm' al sôlit, quând l'é prûnta da tajêr arvujêla só e tajêla a lésti 'd un centémeter cme p'r al tajadèli a sót dôp tajêli ed travêrs in dō o trèi pêrti.
I faşō a vân més a bòjêr in dimòndi âcva mia salêda cun al sèler, carôtla, e sigòla. Se i faşō che vînen druvê în sèch bişogna mètri in âcva tèvda la sîra préma. Pó 's cōşen cme quî frèsch, i frèsch în prûnt in 'n' ōra, per quî sèch l'é necesâri ardupiêr al tèimp. 'Na vôlta côt i faşō 's pōl zuntêr al sêl. Pó 's tōş da pêrt un quêlch mès'c ed faşō, al patâti e j udōr e 's trîda al tót int al pasaverdûri per fêr dvintêr al brôd fés. La quantitê ed faşō pasê dipènd da i góst: se 's preferés 'na mnèstra fésa la srà di pió che la quantitê di faşō intēr.
Intânt, a pêrt, as prepêra un sufrét cun arbòuni, âj, ôli, un pô 'd butēr, cunsêrva 'd pomdôr, quând al sufrét l'é prûnt a's zûnta al brôd di faşō e 's lêsa bòjer incòra per 15/20 minût pó 's zûnten i faşō intēr tgnû da pêrt. Rivê a sté pûnt a 's pōlen zuntêr i meltajê: vân butê dèinter int al brôd buiĵnt, s' l'é pâsta frèsca în asê 3-4 minût se 's drōva ed la pâsta sèca al tèimp ed cutûra al srà pió lòungh. L'é bèin finîr la cutûra quând la pâsta l'é incòra un pô al dèint, perché cla mnèstra ch'é la dēv èser lasêda arpunsêr ânca 'na mèz'ōra préma 'd èser servîda. Difâti sté piât l'é bòun tèved cun un gòs 'd ôli in sém e 'na bòuna spulvrêda ed Grâna radû.
Curioşitê e cunséli
I meltajê în un gèner ed pâsta carateréstica 'd la cuşèina emiliâna rumagnōla, i meltajê în perfèt per un prém piât bèl da vèder e bòun da magnêr. 'Na vôlta ēren utgnû da j avâns ed la preparasiòun dal tajadèli, per la precişiòun, da l'ōrel ed la sfòja, per còst as trât de pcòun ed pâsta a l'ōv che 's fân nutêr per la fōrma, l'amzûra e 'l spesōr. Generalmênt servî e gustê cun 'na mnèstra 'd faşō, i meltajê a pōlen èser fât cun tânti risèti: cun spârez o i fiōr 'd sóca, i sîş o pumdorèin, cun verdûra o mlanzâna, cun i faşō e côsi o pès.
'Na vôlta quând l'ôli l'ēra trôp chêr, as fêva al sufrét cun pansèta o lêrd inchi tèimp là in quêşi tóti 'l faméj cuntadèini as masêva al nimêl, per còst lêrd e pansèta a gh'ēren sèimper e 's druvêven p'r al cundimèint. Incō 's drōva despès fêr al sufrét cun ôli e butēr, sèinsa pansèta o lêrd.
'Na vôlta a 's inribustîva al savōr de sté mnèstra cun al zuntêr al brôd l'ôs dal persót, s' al gh'ēra, o soquânti còdghi e perfîn gròsti 'd Grâna.
Int la faméja cuntadèina la pâsta e faşō la gnîva fâta óna o dō vôlti la stmâna e in soquânt pôst la gnîva purtêda, dèinter in un sestòun cun tègia e piât, a ch' j òm che lavurêven in campâgna.
L'é un piât ch' al piêş a tót.
A gh'é 'd quî che int al brôd cun i faşō, int al pôst di meltajê, ed la pâsta dûra o dal rîş a preferésen mètrégh di pcòun ed pân dûr. Còsta l'é 'n' ereditê ed quând in séma 'l têvli an gh' ēra mia la bumndânsa dal dé 'd incō. Per preparêr sté sópa gustōşa cun i faşō as fà 'l brôd cme còl 'ed la risèta. As égh cōş dèinter al pân per 20 minût cîrca, sōl a la fîn a s' égh dà 'l savōr cun 'na quêlch fòja 'd başélich frèsch, un pô 'd arbòuni e un cucêr 'd ôli bòun. As vîn avèir acsé 'na mnèstra fésa dimòndi che in séma égh và zuntê dal bèli manêdi ed Grâna radû.
I meltajê cun i faşō, che 'd istê as mâgnen tèved, în bòun ânch al dé dôp.
E... bòun aptît!


text:
Pervia da la mancanza dad ina basa legala n’aveva l’uffizi federal per sanadad dà nagina lubientscha per in studi scientific cun cannabis. L’universitad da Berna leva perscrutar tge effect che la legalisaziun ha sin ils consuments ed il martgà. 1’000 persunas che consumeschan gia cannabis, avessan pudì cumprar legalmain cannabis en l’apoteca. Per in tal studi dovria ina midada en la lescha da meds narcotics, aveva l’uffizi federal argumentà da lezzas uras.
Interess per project da pilot
En Svizra fiman 200’000 fin 300’000 regularmain in joint. Pliras citads – tranter auter er Turitg, Genevra e Basilea, sa fatschentan perquai cun la dumonda co ch’ellas vulan en l’avegnir tractar il chiffar per disa. Las citads han perquai signalisà interess vi dad in project da pilot cun in access regulà al cannabis.
Sco proxim da fatschenta ussa il Cussegl naziunal cun il tema.
RR novitads 20:00


text:
Malgrà ils dumbers creschents è il tempo da vaccinar en Svizra anc adina memia plaun. Cumpareglià cun l'exteriur è la Svizra en retard. Tenor Virginie Masserey, manadra da la secziun controlla d'infecziuns tar il BAG, sajan 58% da tuttas persunas vaccinadas cumplainamain. Quai saja anc adina memia pauc per pudair cuntanscher fin l'enviern ina immunisaziun sufficienta. Masserey ha danovamain fatg reclama per la vaccinaziun.
Berger: «Vaccinaziun da rinfrestg ad interim betg necessari»
Fin ussa sajan persunas cun in vaccin da mNRA protegias bain, declera Christoph Berger. Pequai na saja ina vaccinaziun da rinfrestg actualmain anc betg necessaria. Ins vegnia ad observar la situaziun fitg attent e sche necessari vegnia ins a dar a temp ina recumandaziun per ina uschènumnada vaccinaziun da «Booster».
150'000 dosas Johnson&Johnson
La Confederaziun cumpra 150'000 dosas dal vaccin cunter Corona da l'interpresa Johnson&Johnson. Il med vegnia furnì anc quest'emna en Svizra e repartgì l'emna proxima als chantuns, scriva l'Uffizi federal da sanadad BAG.
Quest vaccin che sa basa sin vecturs po vegnir sprizzà a persunas che na pon ord motivs medicinals betg vegnir vaccinadas cun in vaccin da mRNA sco quel da Pfizer/Biontech u Moderna. Dal vaccin Johnson&Johnson dovri be ina vaccinaziun. Tenor Confederaziun porscha el ina fitg buna protecziun: en media 66,9% cunter privel d'infecziun ed 85% da vegnir malsaun grev.
Masserey: «Tut ils indicaturs mussan engiu»
Tut ils indicaturs en Svizra mussian envers engiu, sco dapertut en l'Europa, auter ch'en la Gronda Britannia. Be en la Svizra Interna gajan las cifras ensi. Era adina damain persunas stoppian ir en l'ospital. La grond part sajan persunas pli giuvnas che na sajan betg viroladas.
Cifras actualas
Aifer las ultimas 24 uras hai dà en Svizra 1'451 novas infecziuns da corona. Vitiers ha il BAG registrà set novs mortoris e 39 entradas en l'ospital. Il Grischun noda 32 novas infecziuns, nagins novs mortoris ed er il dumber da persunas en l'ospital n'è betg sa midà. Dapi l'entschatta da la pandemia èn fin uss mortas en il chantun Grischun 196 persunas.


text:
Avant il davos gieu da gruppa è la Pologna sin il segund plaz. Ils Polacs fruntan mardi saira a Marseille sin l’Ucraina. Ils Tudestgs dattan a Paris encunter l’Irlanda dal Nord. Omadus gieus cumenzan a las 18:00 uras.
La Pologna è actualmain l’adversari il pli probabel. Ils Polacs cun lur star Robert Lewandowski fiss in’equipa che la Svizra pudess batter, dat l’equipa da Vladimir Petkovic uschia vinavant sco enfin ussa. Sin palpiri è pli probabel l’Irlanda dal Nord la pli flaivla equipa. Mo las equipas dal nord èn gist lura grev da batter cura ch’i va per la liongia.
Cun ils Tudestgs survegniss la Svizra in dals pli grevs adversaris insumma a quai turnier. L’equipa da Joachim Löw è l’actual campiun mundial ed in dals gronds favurits sin il titel. Encunter il grond vischin dal nord duvrassi en mintga cas ina sensaziun per batter el. Mo surpraisas hai adina dà en il mund dal ballape.


text:
cuntegn
La classica
-
Ovras emblidadas
La classica – in spezia sammelsuri d'ovras nunenconuschentas da cumponists tant sco emblidads.
Nus udin: Da Friedrich Anton Ferdinand von Flotow (1812-1883) trais parts da sia opera «Martha oder Der Markt von Richmond» (uvertura, Ach! So fromm e Die letzte Rose). Da Franz Anton Hoffmeister (1754-1812) il terz moviment da ses Concert per viola ed orchester en D-Dur. Da Marianna von Martines (1744-1812) la cantata per sopran ed orchester Il primo amore. Da Peter Heidrich (*1935) las 14 variaziuns da la chanzun englaisa Happy Birthday. Da Jacques Ibert (1890-1962) il rondo per orchester Hommage à Mozart e da Vincenzo Bellini (1801-1835), il grond um da l'opera taliana insatge nunusità, il Concert per oboa ed orchester en es-dur.
Redacziun: Giusep G. Decurtins
Ils titels en l'emissiun


text:
Per proteger giuvenils da las protestas vegn l’acziun da vaccinar, ch’era planisada per glindesdi, betg fatga sin l’areal da scola mabain decentral. Sco quai che la citad da Cuira communitgescha, èsi previs che tals giuvens e giuvnas che vulan il vaccin ed han il consentiment dals geniturs survegnan in termin tar in post da vaccinar e betg gist en scola. Questa decisiun sur notg argumentescha il cusseglier da la citad Patrik Degiacomi cun la mobilisaziun dad adversaris da la vaccinaziun per demonstrar enturn scolas, però era cun smanatschas massivas sin plattafurmas da communicaziun.
Talas smanatschas massivas hajan ins constatà sin la plattafurma «Telegram». Taluisa veglian ins proteger tant scolaras e scolars, sco era responsabels e collavuraturs da l'acziun da vaccinar.
Mo cun il consentiment dals geniturs
Il Cussegl da la citad punctuescha ch'i saja adina stà previs da pussibilitar la vaccinaziun a giuvens a partir da 12 onns, sche quels veglian ella e mo cun il consentiment dals geniturs. En gruppas da «Telegram» curseschan appels da far part a la demonstraziun da glindesdi a Cuira che pretendan ch'i saja stà previs da laschar vaccinar scolaras e scolars senza il consentiment dals geniturs. Quai ch'il cussegl da la citad cuntradì.
Demonstraziuns cunter vaccinaziuns
L'Uniun «Netzwerk Impfentscheid» organisescha la demonstraziun lubida cunter vaccinaziuns en scolas, sco il regiunal schurnal da SRF rapporta. Cun la demonstraziun vulan ils organisaturs retegnair scolaras e scolars dal stgalim superiur da sa laschar vaccinar. Il president da la citad da Cuira, Urs Marti, defenda la purschida da vaccinaziun da la citad. Scolaras e scolars dovrian la lubientscha dals geniturs per sa laschar vaccinar. Plinavant possia questa purschida simplifitgar il process da vaccinaziun en il chantun. La citad da Cuira ha approvà la demonstraziun cun la cundiziun che persunas na dastgan betg demonstrar sin ils areals da scola:
Sco in commember da la gruppa da demonstraziun ha ditg envers il regiunal schurnal da SRF, na sa drizzia quella acziun betg cunter la vaccinaziun en general, mabain cunter la vaccinaziun d'uffants. Co questa demonstraziun saja organisada, e quantas persunas che vegnian a sa participar, n'è anc betg enconuschent.


text:
Il retg da la Jordania Abdullah II smanatscha cun pass giuridics. Quai suenter las publicaziuns or dals uschènumnads «Pandora Papers». Tenor las retschertgas dad ina rait internaziunala da schurnalists ha Abdullah dà ora passa 100 milliuns dollars per immobiglias en ils Stadis Unids e la Gronda Britannia tranter il 2003 ed il 2017.
La gasetta «Washington Post» ch'ha participà a las retschertgas scriva, che l'origin dals daners na saja betg clera. Abdullah da sia vart ha laschà far a savair che las immobiglias a l’ester na sajan betg secretas e ch’ellas na sajan betg vegnidas cumpradas cun daners publics ma privats.


text:
Il settember ha il chantun Grischun nudà 993 persunas dischoccupadas. Quai correspunda ad ina quota da 0,9%. Cumpareglià cun il settember d'avant in onn, è quai prest in terz pli paucas persunas ch'èn stadas senza lavur. Dapi l'avust da quest onn è il dumber s'augmentà levamain. Raschun saja sur tut la stagiun da stad ch'è ida a fin e chaschuna mintg'onn in zic dapli dischoccupaziun. Quai scriva l'Uffizi per industria mastergn e lavur dal Grischun.
En tut hajan radund 350 manaschis survegnì indemnisaziuns per lavur reducida en il Grischun.
En Svizra è dischoccupaziun sa reducida
En l’entira Svizra è il dumber da dischoccupaziun sa reducì sin 120'294 persunas. Quai correspunda ad ina quota da dischoccupaziun da 2,6%, sco il Secretariat da stadi per l'economia SECO scriva.


text:
Sco quai ch'igl è da leger en il rapport annual, è il deficit da l'onn 2017 il pli aut deficit dals davos tschintg onns. Ina da las raschuns saja, che bleras operaziuns vegnan mo pli fatgas ambulant, vul dir ch' ils pazients turnan a chasa il medem di.
Er sch'ils custs sajan prest uschè auts sco tar operaziuns staziunaras, dettia mo bun in terz dals daners da las cassas da malsauns. Vitiers vegnia, ch'il 2017 saja stà in schlet enviern per l'ospital – cun pli paucs cas staziunars. Tenor il directur da l'ospital Reto Keller, hajan ins gia planisà mesiras: Uschia duess la partiziun ambulanta vegnir renovada e daventar pli effizienta cun avair tut ils locals sin in’auzada.
RR novitads 12:00


text:
Sur ses pledader ha Trump laschà communitgar che la decleraziun dal directur dal FBI, James Comey davant il congress n'haja betg midà insatge. I sa tracti sulettamain d'ina emprima audiziun. La via saja anc lunga.
Comey aveva declerà en il congress ch'el na sappia nagut davart ina tala spiunascha. Er il schef dal servetsch secret NSA, Mike Rogers ha ditg da l'audiziun ch'el na sappia nagut d'in'acziun da spiunascha cunter Trump.
Investigaziuns cunter team da Trump
Entant ha Comey confermà ch’il FBI investigheschia davart las attatgas probablas da hackers russ durant il cumbat electoral. I na giaja betg mo persuenter sche la Russia haja empruvà d’influenzar il resultat. I giaja er per las relaziuns tranter il team da Donald Trump e la regenza russa. La dumonda saja sch’i haja dà ina coordinaziun tranter collavuraturs da Trump e las intervenziuns probablas da la Russia en il cumbat electoral. Detagls n’ha Comey betg numnà. En il focus stat pia il stretg conturn dal president.
RR novitads 22:00


text:
Vasto
Vasto (Uast endèl dialèt locàl; en Grech: Ἱσtόvιov; en Latì: Histonium, Istonium, o Histonios; zà cunusìda apò come Guastaymonis, Il Vasto, o Il Vasto d'Aymone) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Abruzzo, en Pruvìncia de Chieti. El g'ha presapóch 35.116 abitàncc, 'na superfìce de 70 km² e 'na densità de 502 ab./km². El cunfìna coi cümü de Casalbordino, Cupello, Monteodorisio, Pollutri, San Salvo.
Dòpo de Chieti, l'è 'l cümü piö pupulùs de la pruvìncia e 'l quart per estensiù de töta la regiù.


text:
cuntegn
Naziunal/Internaziunal
-
Hamilton demontescha la concurrenza
Lewis Hamilton sin Mercedes ha gudagnà il Grond Premi da la Germania al Hockenheim-ring. Sin ils plazs dus e trais suondan ils pilots da Red Bull Daniel Ricciardo e Max Verstappen. Nico Rosberg ch’era parti da la pole-position sto sa cuntentar cun la plazza quatter.
Nagins puncts hai dà per il team da Sauber. Marcus Ericsson è daventà 18avel. Felipe Nasr ha stuì dar si la cursa.
En il classament general maina il Brit Hamilton uss cun 19 puncts avantatg sin ses collega da squadra, il Tudestg Nico Rosberg.
RR novitads 16:00


text:
Scrâna
La scrâna (sedia in italiân) l'é 'na mubélia druvêda, per l'apûnt, per sēdres. L'é fâta, int la fōrma normêla, da un piân pêra (al sedîl), dal gâmbi ed sustègn (in nòmer ed quâter) e da un pogiaschîna per pugêres. Acsé cm' al sedîl o al pogiaschîna a pōlen ciapêr fōrmi diferèinti (mó sèimper lighêdi, in generêl, a ôbligh ed cumditê), al gâmbi a pōlen èser ânca trèi, o, in chêş particulêr, óna (per esinpi al scrâni 'd un bar). Per quistiòun ed cumditê al sedîl l'é, cun l'acôrd ed tót, alvêda dal pavimèint ed 45 centémeter (int al chêş dal scrâni dal bar invēci de 75 centémeter)
I materiêl druvê per fêr 'na scrâna în tânt, dal mumèint che l'é ûn di câmp pió studiê dal mònd dal design. La manēra pió normêla ed fêr 'na scrâna l'é còla ed dal lègn (int la stôria i prém eşèimpi în fât de sté materiêl), mó în druvê a la grânda ânca i prodòt fât ed materiêl plâstich. Ind j ûltem ân as tènd a druvêr ânca l'aluméni o l'asâr alzirî, bòun ed calêr ed dimòndi al pèiş.
Stôria
'N' âsa ed lègn lònga e strèta ch' la 's pôgia isém a dû âs drét: èco la mêdra ed la scrâna, la bânca, se pór mia acsé róstica e grēşa. La bânca in urégin la 's sparpâgna in tóta l'Europa e l'âsia, préma ed la scrâna: la tgnîva pió persòuni, però l'ublighêva a sēdres in npuşisiòun drēta e scômda. Int al rinasimèint tuscân la Panca a dossale la pôgia insém a dal j âsi ch'a fêven da pē scanalê e la gh'à al schinêl a dé fâta da clunsèini in stîl grēch opór da balaōstri turnîdi. Int i mudē francèiş la ciâpa al nòm ed Banc e l'é un mōbil róstich dimòndi grôs ch' al gnîva més davânt al camèin da dóv' al gnîva mai spustê gnâ per magnêr: égh gnîva aşvinê la têvla da prânş. La scrâna destinêda a tgnîr 'na persòuna sōl l'é druvêda a l'inési sōl per i prēt e i príncip, cme un trôno: l'ēra un privilèg ristocrâtich fêres cgnòser da la gînt e sēdres a pêrt, cme inséma un trôno. Ûn di prém sedîl per sōl 'na persòuna l'é al faldistorio e al gnîva druvê bèle int al 1100. Deşgnû da la "Sella di Plicatilis" longobêrda e rumâna l'é fât in fèr e al pôgia só dō côpi ed sustègn muvébil incruşê, unî dal cà dedsōver da óna o pió strési in pèlach' a tînen s l'imbutidûra. I Faldistori in lègn intajê e sculpî, difécil da catêr, preşèinten 'na sfurmêda alzēra a fōrma 'd "S" da la dòpia fôrbeş. (Famōş dimòndi l'é còl tgnû da cât, incòra incō, int al cunvèint ed Nonnberg anşvèi a Salisburgo, l'é dubê cun guarnidûri in avòri sculpî.
La "câtedra" (cattedra in italiân) e la "cadrēga" (scanno in italiân), elemèint carateréstich ed la mubélia ed cēşa a gh'àn gnînt da vèder cun la scrâna, ch' la 's vèd in Europa a i prém dal 1400. Al prémi scrâni a stèchi oa fōrbeş nasûdi probabilmèint da l' uniòun ed la sella Curilis Rumâna cun la scrâna da câmp 'd urégi âreba. Un cumprumés fra dû gèner ed civiltê, secònd al prinsépi ed l'avtoritê 'd un câp. În fâti cun 'na şfilsa ed listē a fôrbeş muntê só di pêren; a schinêl l'é fât da 'na tavlèta spiâna dal cuntōren sagomê, in dó vân a infilêres al stèchi. In Tuscâna, sti mudē, ch' as tînen, cun soquânti mudéfichi per tót al 1500, în ciamê da la gînta a iccasse aséia a "X". Int la câmbra ed Savonarola int al cunvèint ed Sân Mêrch as pōl incòra amirêr la scâna in dó l'ēra ed sôlit sēdres al frê as trâta apûnt ed la Savonarola uriginêla ch' la deşvîn da la sella Curilis da dóve la ripēt la carateréstica impalcadûra a "X". La Savonarola la gh'à un sêrt nòmert de stèchi ed lègn, da 8 a 12, inarchêdi a besabōga e incruşêdi a fôrbeş ch' as inschêden in bâs in un listèl ch' al fa da pè e in êlta in 2 apôg drét Al schinêl l'é fât da 'na tavlèta cun la fōrma infilsêda da i dû cò da j apôg e dubêda da intâj a la bòuna.
Elèinch di gèner
- Scrâna a dòndel
- Scrâna a rēda (eşèimp carateréstich l'é al lavōr ed design "Diamond Chair")
- Scrâna a şbêls o (Cantilever)
- Scrâna a şdarâja
- Scrâna Thonet
- ScrânaWassily
- Scrâna a un sōl blôch
- Faldistorio
- Tripolina
Scrâni per ufési
La scrâna la mócia 'n' impurtânsa principêla int j abiĵnt ed lavōr. La salót e la protesiòun ed chi la dróva l'é ûn di pînt ed préma impurtânsa int al stódi di materiêl, dal fōrmi e dal design di sedîl per ufési. L'Itâlia l'é ûn di pió grôs produtōr de scrâni per ufési, ânca se int j ûltem ân al setōr l'à patî un grôs ralentamèint.
"Fêr dal scrâni" al va mia cunfûş cun al muntêr al scrâni, opór gestîr la cumbinasiòun di séngol elemèint, mó la va capîda cme 'na vèira e prōpria ativitê ed sèirca e de şvilóp. In sustânsa l'é la cumbinasiòun, int al miōr di môd, tra la necesitê 'd belèsa, ed design ed materiêl, cun al rispèt dal règoli che contròlen la cumbinasiòun òm-mâchina per un bòun rendimèint dal lavōr e la giósta puşisiòun ed sidûda. L'altèsa dal sedîl, i mecanîşem ed muvimèint, la şdindulêda, al muvimèint dal schinêl (sèimper a cuntât ) e al muvimèint ind l'istès mumèint dal sedîl e dal schinêl (synchro), al rōdi ch'a frēnen da per lōr, al sustègn dal fònd ed la schîna, i pôgia brâs, în soquânt ed j aspèt studiê fîn da l'inési dal progèt.
Impajadûra dal scrâni
A gh'é dimòndi gèner 'd' impajadûra:
- la pió clâsica l'é 'd sicûr còla ciamêda a spèch fâta cun la pavēra (in Tuscâna l'é ciamê sarello) tèimp indrē i cuntadèin a druvêven ânca di êter materiêl, a dipendiva da còl ch'a gh'îven sòt mân, dal vôlti ânca cun al fòj ed furmintòun.
- a scâch, generalmèint a vîn druvê ed la curdlèina in materiêl naturêl, ch'la deşvîn da la Cina.
- pâja ed Vièna, druvêda per fêr al famōş scrâni Thonet. De sté gèner a gh'é dō tètnichi per l'impajadûra: còla normêla in dó gh' è dimòndi bûş int l'ōrel dal sedîl e la pâĵa ed Vièna la vîn pasêda fîl-fîl fîn a finîr la trâma e còla in dó as tâca l'urdidûra, preparêda préma, fermêda in 'na scanladûra fâta int la curnîş dal sedîl ch' la duvrà èser finîda cun un fîl ed midollino.
Manéri ed dîr
- (CARPŚ) Stêr c'me trī in na scrâna,[1] (IT) (lett.) Stare come in tre su una sedia, (fig.) Stare tutti in mezzo ai problemi.
- (CARPŚ) Stêr in punta 'd scrâna,[2] (IT) (lett.) Stare in punta di sedia, (fig.) Stare in una situazione scomoda e instabile.
- (CARPŚ) Èser caschê da 'l scranòun da cìc,[3] (IT) (lett.) Essere caduto dal seggiolone da piccolo, (fig.) Essere un po' stupido.
- (CARPŚ) Mulêr la scrâna,[4] (IT) (lett.) Mollare la sedia, (fig.) Cedere ad altri una posizione di potere.
- (BLG) Carîga,[5] (IT) Sedia coi braccioli.
Vōş coleghêdi
- Michael Thonet – inventôr dal gèner de scrâna cun l'istès nòm
- Triangolo della Sedia – importânt distrèt industriêl italiân
- Strapuntèin
Êter progêt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Scrâna
- Wikizionario contiene la voce di dizionario «Scrâna»
Referèinsi
- ↑ (CARPŚ) e (IT) In dal Dizionario del dialetto carpigiano, ed G. Malagoli e A. M. Ori, Mòdna 2011, a s escrìv: „còomed cóome trii in 'na scraana”.
- ↑ Ibidem, a s escrìv: „in puunta de scraana”.
- ↑ Ibidem, a s escrìv: „ii t caschèe ṡò dal scranòun da cicch?”.
- ↑ Ibidem, a s escrìv: „mulèer la scraana”.
- ↑ (BLG) e (IT) Dialetto bolognese ieri e oggi, Bulògna 2011, paǵ. 78.


text:
La China n'ha nagins dretgs territorials en la Mar Sidchinaisa. Quai ha decis la dretgira da cumpromiss a Den Haag .
Las Filippinas eran idas cun il cas a Den Haag. Il pajais protesta dapi onns cunter che la China fa mantuns da terra en la Mar Sidchinaisa e construescha uschia inslas artifizialas.
Uss ha la dretgira da cumpromiss decidì che quests dretgs territorials n'hajan nagina basa legala.
La China aveva annunzià gia ordavant ch'ella n'acceptia betg la cumpetenza giuridica da la dretgira da cumpromiss e ch'ella vegnia ad ignorar la sentenzia en mintga cas.
RR novitads 09:00++


text:
L'americana Mikaela Shiffrin gudogna per l'emprima giada ina cumbinaziun en la cuppa mundiala. Segunda daventa la Taliana Federica Bignone e terza la Slovena Ilka Stuhec. Cun quest terz plaz gudogna Stuhec la culla pitschna da la cumbinaziun alpina.
Per las Svizras na tanschi betg per medaglias
A Cans-Montana daventa Wendy Holdener en la segunda cumbinaziun 6avla. Il venderdi avevi anc tanschì per plazza 4. Mo per pauc manchenta Michelle Gisin ils top ten. Ella arriva sin plazza 11.
RR novitads 14:00


text:
Sant Feliu de Llobregat Weather In January 2019
Historical Data for January 2019 in Sant Feliu de Llobregat, Spain
January 2019 Graph
January 2019 - Daily Observations
Sant Feliu de Llobregat Historical Data
- Sant Feliu de Llobregat, Catalonia weather in January 2010
- Sant Feliu de Llobregat, Catalonia weather in January 2011
- Sant Feliu de Llobregat, Catalonia weather in January 2012
- Sant Feliu de Llobregat, Catalonia weather in January 2013
- Sant Feliu de Llobregat, Catalonia weather in January 2014
- Sant Feliu de Llobregat, Catalonia weather in January 2015
- Sant Feliu de Llobregat, Catalonia weather in January 2016
- Sant Feliu de Llobregat, Catalonia weather in January 2017
- Sant Feliu de Llobregat, Catalonia weather in January 2018
- Sant Feliu de Llobregat, Catalonia weather in January 2020


text:
L'enviern passà ha il turissem svizzer pudì sa revegnir in pau. Quai suenter ch'il ferm franc svizzer aveva flaivlentà quel durant ils ultims onns. Raschun per quai sajan il bun svilup da l'economia en l'exteriur sco er la mitigiaziun dal franc svizzer envers l'euro. A questa conclusiun vegnan ils experts dal post da perscrutaziun da conjunctura da l'ETH (KOF).
Però er las meglras cundiziuns da l'aura e ch'igl ha dà gia baud l'emprima naiv, hajan gidà il turissem. Tenor stimaziuns dal KOF haja dà l'enviern passà 4,6% dapli pernottaziuns che la stagiun d'enviern da l'onn avant.
Tut las regiuns profiteschan
Er per il futur quinta il KOF cun in augment dal dumber da turists en Svizra. La tendenza a l'augment saja clera, tant per il turissem da questa stad sco er per ils proxims dus onns. Da quest svilup duessan tenor il KOF tut las regiuns profitar. La dinamica positiva saja dentant en las citads pli gronda.
RR novitads 12:00


text:
Nümar 17
El numer 17 l'è el numer integher ch'al siguta ul 16 e al ven prima dal 18.
Nomm dal nümar in difereent dialett: dersett, disset...
Al è un nümar primm. Ucürenze dal 17
- Par Plütaarch al representava la mala sorta
- Apó a Itàlia: XVII al è un anagrama da "vixi", a uu vivüü
- Al è un gjürameent in Süedees
- Un haiku gjapunees al gh'a 17 sílabe
- Aj paees Nòrdegh ul dí dal 17 da l'an s'al cunsidera ul céntar dal inveern
- Ul Gauss al a mustraa ch'a sa pudeva fá sü un pulígun da 17 custaa noma cun riga e cumpass, scumenzaant inscí la suva fama.


text:
Al recurs inoltrà da la Peter Zumthor famiglia SA, la vischina da quest bajetg a Leis, ha la dretgira administrativa dà suatientscha cun in scumond da bajegiar super provisoric. Ussa sa la cuntrapart, en quest cas Pius Truffer, prender posiziun sin quest recurs.
La chasa «Hansjörisch Hus» vegn schazegiada en sco chasa istorica. Ella è vegnida stgarpada giu dal possessur Pius Truffer che vul bajegiar là ina nova chasa. Quest spazzament ha el dentant fatg senza spetgar giu ils 30 dis per recurrer e senza spetgar giu la procedura da metter sut protecziun questa chasa.
RR novitads 18:00


text:
cuntegn
Naziunal/Internaziunal
-
Lillehammer: Dario Cologna 7avel sur 10 km en stil liber
Suenter ses 26avel plaz en l’emprima cursa da la stagiun a Kuusamo ha Dario Cologna sa meglierà marcantamain.
Autur:
SDA / Isabelle Jaeger
En la cursa sur diesch kilometers en stil liber ha Cologna cuntanschì il setavel plaz a Lillehammer en Norvegia. En il mini-tur tras ils anteriurs stadions da gieus olimpics ha il jauer pers 14,3 secundas sin il victur, il Svedais Calle Halfvarsson. Segund è vegnì Marcus Hellner.
Maletg
1 / 6
Legenda:
Trais tudestgs sin il podest da la cursa sur 10 km
(da san.) il segund Johannes Rydzek, l’emprim Eric Frenzei ed il terz Fabian Riessle.
Keystone
Maletg
2 / 6
Legenda:
Eric Frenzei (D) gudogna la cursa sur 10 kilometers a Lillehammer.
Keystone
Maletg
3 / 6
Legenda:
Sin plaz 7 -
Dario Cologna ha mussà en la quarta cursa da la stagiun ina prestaziun marcantamain meglra ch'en l'emprima.
Keystone
Maletg
4 / 6
Legenda:
Curdin Perl vegn 30avel en la cursa en stil liber sur 10 kilometers.
Keystone
Maletg
5 / 6
Legenda:
Toni Livers sa classescha en la cursa sur 10 km stil liber sin plaz 35 da 97 curridurs.
Keystone
Maletg
6 / 6
Legenda:
Laurien Van der Graaff vegn 51avla da 76 curriduras en il sprint sur 5 km a Lillehammer.
Keystone
Fin al punct culminant da la stagiun da passlung, ils Campiunadis mundials nordics a Lahti, dura anc trais mais. En congual cun Dario Cologna è il star norvegiais Petter Northug anc pli dalunsch davent da sia furma optimala. El ha fatg la 51avla plazza en la cursa cun 97 participants.
Cologna ha manchentà per 7,6 secundas dad esser per la 36avla giada sin il podest.
RR novitads 12:00


text:
- La Deutsche Bahn porscha da nov bus a lunga distanza da ed a Cuira.
- Quai senza ses partenari l'SBB.
- Uschia è la Deutsche Bahn dasper Flixbus gia il segund purschider ester en quest segment lucrativ.
- Ils bigliets da bus custan be 1/4 ch'ils bigliets da tren.
- Tenor il chantun Grischun servia questa purschida al turissem.
La Deutsche Bahn vul sa participar al martgà da bus a gronda distanza svizzer. A partir da l’avrigl porscha ella mintga di fin duas colliaziuns da bus tranter Cuira e Milaun e tranter Cuira e Minca. Il viadi cun il bus duai cuzzar radund 3 1/2 uras. Quai è passa in'ura pli spert ch'il tren.
Sco quai che SRF ha rapportà, èn ils viadis cun il bus fin quatter giadas pli favuraivels che las colliaziuns da tren. Las Viafiers federalas svizras n’èn tenor atgnas indicaziuns betg participadas a questas novas colliaziuns da bus. Tant l'SBB sco er la Deutsche Bahn na vulan però betg discurrer da concurrenza.
Fin ussa porscha la Deutsche Bahn be ina colliaziun da bus en Svizra da Minca a Turitg. Quai en collavuraziun cun l’SBB.
Chantun è intgantà
Il chantun Grischun sa legra da la nova purschida. Quella servia numnadamain al turissem, ha ditg Erich Büsser, il parsura da l’Uffizi d’energia e da traffic dal Grischun. La collavuraziun cun la Deutsche Bahn vegnia ad esser pli stretga che quella cun Flixbus che circulescha medemamain da Cuira a Minca ed a Milaun.
L’uschenumnà «IC-Bus» vegnia integrà en il sistem da tariffas grischun, uschia Büsser vinavant. Uschia saja p.ex. pussaivel da viagiar da Minca a San Murezzan cun in sulet bigliet. Ins possia midar a Cuira dal IC-Bus sin la Viafier retica senza stuair cumprar in ulteriur bigliet.
RR novitads 06:00


text:
Cämp Spinus
Cämp Spinus o Cämpäspinus (nom ufizial: Campospinoso) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 1 032 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 3,7 km² e ona densità de 279 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Albared, Barbiané e Brònn.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Cämp Spinus l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Lingaz Ladin
Lingaz y identité
La cosciënza d'avëi n lingaz particolar determinëia dassënn l'identité di Ladins. Le lingaz ladin vëgn dal latin vulgar, impelzè sön elemënc preromans. Tl Mediev y tl tëmp modern influenzëia la posiziun geografica dla Ladinia danter n raiun talian y n raiun todësch le svilup linguistich y gauja en pert ince les desfarënzies dialetales danter les valades.
Le lingaz vëgn adorè por l'afermaziun de sè instësc defrunt al monn incërìa, mo ince sciöche lian danter les cin comunitês de val. Dô la pröma vera mondiala él la partiziun dles valades te trëi provinzies - Belun, Trënt y Südtirol - che arfera chësc prozès d'incuntada. Chësta partiziun resta spo ince dô la secunda vera mondiala; protestes y sforc da mudé la situaziun ne porta te n pröm momënt degügn früc. Le reconescimënt di Ladins sciöche grup etnich y linguistich autonom se svilupëia en maniera desvalia da provinzia a provinzia.


text:
Strachëin
Artìcol in dialët piaṡintëin
In dialët piaṡintëin a s' ciama strachëin un furmäi italian fat cul lat ad vaca che in italian al sa ciama inveci Gorgonzola (la stesa manéra da ciamäl la gh'é anca in dil pruvinci ad Pavia, Cremona, pärt ad cula ad Verbania e in Valtellina) . A gh'é mia da scunfondal cun un ätar furmäi lumbärd che in italian al sa ciama stracchino, che in piaṡintëin a l'é furmain.
Al ver num in piaṡintëin al sarìs difati strachëin ad Gurgunṡöla parché al so num al vegna dala citä ad Gurgunṡöla in pruvincia ad Milan, ma tüt i diṡan admè strachëin.
L'é un furmäi a pasta crüda, ad lat pasturiṡä, gras, bianc ch' al tira un po al giäd, cun dil vëini verd ch' i sältan föra quand al fa la müfa.
Al dé d'incö il la fan anca in dil pruvinci ad Bergam, Brësa, Cum, Cremona, Lecco, Lod, Pavia, Vares in Lumbardia e Nuära, Verbania, Vercelli e Cuneo (anca in quälca cumoin ad la pruvincia ad Lisandria) in Piemont.


text:
Cittadinanza
La cittadinanza a l'è la condizion de l'individov, dett cittadin, al che on Stat el ghe recognoss la pienezza di dirizz civil e politegh. La cittadinanza la se pò ottegni per nass de 'n cittadin de 'n Pajes, in del cas se parla de ius sanguinis, o per vess nassuu dent de on Pajes, e donca se parla de ius soli, ma anca dopo per naturalizzazion.
A l'è destinta de la nazionalità che la correspond de solit a 'n concett etnegh ma in d'on quaj ordenament, compagn de quell di Stat Unii, a l'è 'n status special daa a chi vegn de 'n territori che l'è minga incorporaa ai Stat Unii.


text:
Tgi na sa regurda betg da la gasettina che vegniva spartida en las scolas primaras en Engiadina - l'«Aviöl». Ina gasettina cun sgnoccas, quiz, istorginas, maletgs per cumplettar, occurrenzas e bler auter pli. Ella ha survivì pitschnas e grondas crisas.
Il layout è era il cuntegn n’han betg midà ferm sur tut quests decennis. Ed era la finamira è restada la medema: L'«Aviöl» duai promover il plaschair ed il daletg per la lingua rumantscha.
Extratg da la prima ediziun dal 1916
(pled per pled)
La gazetta porta al bap las prümas novitats. Ella ais per el ün bun ami, chi sà da’l muossar da tuottas sorts e l’ais üna buna curatella (passatemp). E pro vus infants vain la nouva gazettina romantscha. Ell’as nomna l'Aviöl
Sulettamain durant ils onns da la guerra dal 1944/45 n’è la gasettina betg cumparida.
Da 60 raps sin 15 francs
Ils custs per l'emprim abunament, vul dir per retschaiver sis aviöls ad onn, era tar 60 raps - 100 onns pli tard en ils custs creschids sin 15 francs.
Interess è anc oz grond
Quai mussa la gronda participaziun dals uffants tar occurrenzas publitgadas en il «Aviöl». Actualmain vegnan squitschads radund 1'300 exemplars e distribuids en tut l’Engiadina e la Val Müstair.


text:
Il manischunz era da viadi glindesdi suentermezdi cun in vehichel agricul sin ina via d'alp engiu direcziun Calfreisen. Pervi da cuntertraffic haja el stuì franar ed ir enavos.
Sco la Polizia chantunala scriva, haja il vehichel lura tuttenina cumenzà a rullar enavant e saja ì sin ina stgarpa. Il vehichel saja cupitgà ed haja sutterrà il manischunz sut el. La bara haja la Rega transportà davent. Per la tgira da las persunas che sajan stadas preschentas saja il Careteam Grischun vegnì clamà. La polizia sclerescha anc las circumstanzas da l'accident.


text:
Imst (distret)
El distret de Imst (en todèsch Bezirk Imst) l'è giü dei distrècc del Land del Tiröl, en Austria. El se tróa endela part ocidentala de l'Austria e 'l cunfìna a òvest col distret de Landeck, a èst col distret de Innsbruck-Land, a nòrd col distret de Reutte e per en ciapilì co la Baviera (distret de Garmisch-Partenkirchen) e a sud co l'Italia (regiù de l'Alto Adige).
Cità e cümü[Modifega | modifica 'l sorgent]
El distrèt de Imst el g'ha 23 cümü, giü el g'ha statùto de cità (Stadtgemeinde), Imst. El dàto 'ntra le parèntezi l'è 'l nömer de abitàncc (agiurnàt al Magg 2015[1]):


text:
In spezialist da communicaziun da hotellaria è en stretg contact cun ils osps, surtut tar la recepziun. El ha dentant era invista en la cuschina, il service, l’administraziun ed il tegnairchasa.
Communicativ ed avert
La communicaziun stettia en il focus ed attiria natiralmain ils giuvens e las giuvnas, di Mike Piller, docent da la scola da hotellaria a Passugg. Dumandadas èn cumpetenzas sozialas, talent da s’organisar ed abilitads administrativas.
Nov emprendissadi federal
Ina tala scolaziun purscheva la scola a Passugg gia, ussa è l’emprendissadi però renconuschì sin livel federal. L’emprendissadi vegn purschì quest onn per l’emprima giada ed el dura trais onns.
RR actualitad 08:00


text:
Tirol-Südtirol-Trentino
La regiun Tirol-Südtirol-Trentino l'è stada fada sü int el 1998 cunt l'intent de fà inscí ch'i quater toch de Tirol - Nordtirol, Osttirol (al didincö Bundesland Tirol), Südtirol e Trentin (Welschtirol) - separáa sin de'l 1918 podan laurà mej insema e fà püssée insema. La culauraziun intra i tríi president di trè regiun duaría suratüt prumöv e solvavardà l'identidáa cultürála de la regiun. Gh'é di setád parlamentar cumün indua tüt e trè i regiun (e di völt anca quater, cunt el Voralberg) lauren insema e renden ancamò püssée prufund i sö ligam cultüraj e pulitegh.
Grazia a l'Üniun Ürupeja i barer pulitegh hin drée a desfass semper püssée, suratüt in de la regiun tirulesa indua un cunfin pulitegh el gh'è pü de agn. La muneda ünega, ciuè l'Euro, la fà anca lée la so part a fà sí ch'i trè regiun vegnan sü insema semper püséee anca a nivel ecunomegh.
La Europaregion la se spantega in sü una süperfiss de 26.254 chilometer quadráa, la cünta 1.594.965 abitant, e la gh'ha na prudüziun lorda de 49,027 mijard de Euro a l'an. Int la Europaregion el se parla Tudesch a nord e Talian a süd. El 1% de la gent la parla 'l Ladin.


text:
En Svizra vivan passa 1,7 milliuns persunas cun in impediment (corporal, cognitiv ubain psichic). Quai è mintga 5avla persuna en Svizra!
Quantas da quellas 1,7 milliuns persunas èn propi integradas en il mund da la lavur, en uniuns, en activitads da temp liber, en films, en serias, en revistas da moda? Pensain nus ad ellas, cura che nus construin trens, chasas ubain fatschentas? Sa sentan ellas integradas?
A chaschun dal giubileum da 100 onns Pro Infirmis, preschenta RTR ina seria auditiva:
Episoda 1: Noldi Maissen – cura che l’entira vita sa mida dad in di sin l’auter
Noss mund è in auter ch’il voss
Avant 35 onns è Arnold «Noldi» Maissen ì en l’ospital per laschar far ina controlla. Pervi d’in sbagl medicinal è el dapi lura avisà sin la sutga da rodas.
Episoda 2: Melina Maffei e sia vita cun ina «black box»
Mi’entira vita è organisaziun
Tge che Melina Maffei ha propi na san ils medis betg. Ma fatg è che 95% da sia musculatura na funcziuna betg e ch’ella n’enconuscha dapi sia uffanza mo ina vita cun sia sutga da rodas electrica.
Episoda 3: Or da scola e nagina pussaivladad d’emprendissadi. Tge lura?
La via enfin tar ina societad inclusiva è anc lunga
Uffants cun impediment cognitiv u impediment d’emprender vegnan (sche insaco pussaivel) integrads en la scola populara.
Tge capita dentant, cura ch’els vegnan or da scola e tut las portas per in emprendissadi èn serradas? Ina visita al center per pedagogia speziala Giuvaulta, il link avra en ina nova fanestra.
Episoda 4: Cristina vul lavurar en in scola
Mes futur ves jau en ina stanza da scola
Persunas cun impediment cognitiv en ina scol’auta? È quai pussaivel? Gea, manegia l’institut pedagogic Unterstrass , il link avra en ina nova fanestraed ha lantschà avant 4 onns in project unic en Svizra.
Episoda 5: 100 onns Pro Infirmis
Dir che persunas cun impediment custan bler a la societad è in’impertinenza
Exclusiun, separaziun, integraziun – pleds che han accumpagnà l’istorgia da la Pro Infirmis, il link avra en ina nova fanestra che festivescha quest onn ses 100avel onn d’existenza.
Il pled che duai dentant marcar il futur: inclusiun.
Episoda 6: Autonomia enstagl da tgira
Las clientas han las mastrinas enta maun. Ellas decidan, cura e per tge ch’ellas ma dovran.
Ils ultims 40 onns hai dà ina midada: sche persunas cun in impediment vegnivan avant fitg savens plazzadas en instituziuns e centers spezialisads, emprov’ins oz dad era tadlar sin lur giavischs e basegns e d’accumpagnar ellas en ina vita uschè autonoma sco mo pussaivel.
La Pro Infirmis porscha perquai in servetsch d’accumpagnament per il qual era Andrea Dermond (Rueun) lavura.
Episoda 7: Co discurrer da e cun persunas cun impediment?
Sch’i savessan tge ch’els dian, evitassan blers il pled INVALID
Blers da nus sa regordan anc bain da pleds sco «pupratsch», «mendus» ubain «mongo». Pertge svaneschan tscherts pleds, cura che auters restan enragischads en noss discurs? Èsi insumma nausch dad era anc oz duvrar tals pleds, sch’ins fa quai senza nauscha intenziun?


text:
En quest davos gieu da test vul il trenader naziunal Vladimir Petkovic er dar la schanza a giugaders ch’han stuì seser sin banc en il davos gieu da test a Villarreal cunter la Spagna (1:1). Perquai lascha Petkovic giugà en gol Roman Bürki, il goli numer 2. Er Mario Gavranovic dastga sa mussar encunter ils Giapunais. Plinavant turna il reschissur d’amez Granit Xhaka puspè enavos sin il plaz, suenter sia blessura.
Lichtsteiner en il club da 100
In gieu spezial vegni per il chapitani da la naziunala svizra, Stephan Lichtsteiner. Il defensur dat a Lugano ses 100avel gieu en il tricot da la naziunala svizra. Lichtsteiner è pir il quart giugader che dumogna questa cifra suenter Heinz Hermann (117), Alain Geiger (112) e Stéphane Chapuisat (103).
Il gieu da test Svizra - Giapun en il stadion Cornaredo a Lugano
cumenza a las 19:00 uras.
RR actualitad 17:00


text:
Igl è ina caracteristica da sia carriera. A chasa mussa Roman Hochholdinger las meglras prestaziuns. Adina sch'el fa la lutga en patria è el ferm. Tar las lutgas ordaifer manca dentant in pau la presvasiun. Quai han ins per exempel vesì bain tar la lutga grischuna glarunaisa a Flem, nua che Hochholdinger è vegnì terz. Tar la festa da lutga da la Schwägalp è Hochholdinger restà senza cranz. Ad Estavayer cumbatta il lutgader gia la tschintgavla giada tar ina festa da lutga federala. Tranter ils lutgaders grischuns è quai mo grategià enfin uss a Mike Peng da Malix.
RR acutalitad mezdi 11:00


text:
Il festival da films da Locarno ha surdà quest onn dus Leopards a producziuns ch'han stuì vegnir interruttas pervia dal coronavirus. La surdada dal premi è stada pervi da la pandemia mo sin la pagina d'internet.
In leopard e 70'000 francs van a la cineasta da l'Argentina Lucrecia Martel per ses film documentar davart l'assassinat da l'activist Javier Chocobar. Plinavant vegn la reschissura svizra Mari Allesandrini undrada per ses project «Zahori» che raquinta da l'amur tranter ina giuvna cun ragischs tessinaisas ed in Indian en la steppa da la Patagonia.


text:
A partir dals 30 da mars èn las scolas popularas dal Grischun obligadas da far scola a distanza. Tenor il cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini èsi impurtant che las scolaras ed ils scolars restan er en questa furma da far scola en bun contact cun lur scolasts.
Igl è impurtant da preparar bain l'emprender a distanza en la scola populara.
Er da gronda impurtanza è per Jon Domenic Parolini ch'ils geniturs vegnan preparads bain e che il mintga di a chasa saja ritmisà bain.
Ils detagls dal emprender a distanza en la scola populara grischuna vegn la regenza grischuna a communitgar el decurs da gievgia ils 19 da mars 2020.


text:
Matèina
Matèina (est o oriente o levante in italiân) l'é ûn di quâter pûnt o diresiòun cardinel. L'é al cuntrâri ed la Sîra e l'é a piòmb a Nôt e Mezdé.
Per ûn ch' al guêrda d' insém a la gròsta ed la Tèra, matèina l'é la diresiòun insém a l' urizûnt ch' al sègna al pûnt in dó nâs al Sōl int i giōren quând al dé l'é lòngh cme la nôt.
La parôla l'Est despès al vîn druvê per numinêr al nasiòun orientêli (rispèt a l'Europa). Quând al vîn druvê in cól sèins al pōl, a secònd ed cōş' as pêrla, arfêres al Mèdi Oriĵnt, a l' Europa Orientêla, al Estrēm Oriĵnt, al Sud-Est Aşiâtich o a l' Âşia in generêl. Sté significhêt as fònd cun còl ed socetê orientêla
Int al fôli ed la Scandinavia a gh'ēra un nanèin a matèina ch' al tgnîva só al quarciòun: Austri.
Vōş coleghêdi
Nôta: cla pâgina ché l'é stêda fâta cun la tradusiòun ed Est trâta da it.wikipedia.org.
Guêrda la stôria ed la pâgina uriginêla per cgnòser l'elèinch 'd j autōr.


text:
Iniziativa per la suveranitad alimentara
Svizra: Iniziativa per la suveranitad alimentara
GEA
31.6%
628'463 Vuschs
NA
68.4%
1'358'712 Vuschs
Vuschs dals chantuns
- GEA
4.0
- Na
19.0
Cuntentientscha tar l’economia svizra
Il NA dubel a las iniziativas agraras saja ina sditga a la «isolaziun en l’agricultura» ed il «protecziunissem», uschia la federaziun tetgala d’economia Economiesuisse. Era l’Uniun svizra d'artisanadi e mastergn saja era fitg cuntenta, sco ch’els han communitgà. Vinavant scrodian uschia ils ristgs per l’economia alimentara, ma era ils consuments na stoppian uschia betg temair products pli chars.
Tar omaduas iniziativas federalas è sa mussà l'uschenumnà foss da rösti. Or da las regiuns francofonas da la Svizra hai dà il pli bler sustegn, ils pli clers geas. Sco arguments per il foss tranter Svizra tudestga e franzosa vesa noss correspundent en Chasa federala, Adrian Camartin tranter auter: Cuntrari a la Svizra tudestga hai da en Svizra franzosa in campagna communabla per las duas iniziativas agraras. Plinavant haja la campagna cunter quellas pir tard fitgà pe en las parts francofonas ed Uniterre sco in dals iniziants haja sias ragischs en Svizra franzosa.
Resultats grischuns
Sco la media svizra refusa era il chantun Grischun l'iniziativa, quai cun 77,3% respectivamain 39'078 vuschs. En tut è mintga vischnanca sa decidida cunter l'iniziativa agrara.
La pli auta participaziun a la votaziun per quest’iniziativa è vegnì dumbrada a Roveredo cun 73,09%. La pli bassa participaziun cun 25.32% a Schluein.


text:
Il dretg da construcziun vala per 99 onns e sco tschains sto la fundaziun pajar in franc simbolic ad onn. Per construir la baselgia dovri anc il consentiment da l'Uffizi federal da traffic, quel haja gia ditg ch'el saja pront da metter a disposiziun il terren ch'è necessari per construir la baselgia, scrivan ils iniziants en ina communicaziun.
La baselgia vegn planisada dal biro d’architectura Herzog & de Meuron, ch’ha gia preschentà ils plans il favrer. La baselgia consista or da 4 paraids rectangularas ed en il plaun sutterran èn planisadas trais chapluttas. La fundaziun ha peda enfin la fin dal 2024 da finanziar il project che vegn budgetà cun 8 fin 10 milliuns francs.


text:
Dialet
Un dialet (da la parola greca διάλektoς, diálektos) l'è una variant d'una lengua che l'è particulara d'un grüp de parlant. La categurizazion de dialet la s'aplica de suvent ai carateristich di parlad regiunal, ma un dialet el pö vess definii anca da alter fatur, cume la class sucial o el gener sessüal.
Int el parlà pupular, la parola "dialet" l'è druvaa de spess cume riferiment a una lengua meno cugnussüü (püssee da tüt per i lenguv regiunal, presempi in Italia o in India), suratüt quand che quej lenguv chì j'hinn no scrivüü o j'hinn no standardizaa. De suvent, quela manera chì de druvà la parola "dialet" la gh'ha una cunutazion pegiurativa perchè sturicamenet l'era cumpagnaa da un credo che i lenguv minuritari i gh'aven mia d'impurtanza, e adritüra che i gh'aven no un lessich o una strutüra sintatica. Per evità cunfüsion, i lenguista i dröven de suent 'l termin varietà linguistega o semplicement varietà.
Un dialet el se distingua da j'alter per lessich, gramatica e parnonzia (funulugia e prosudìa) Int i cas induè che se pö fa una distinzion dumà dal pont de vista de la parnonzia, se dröva el termin "acent" inveci che "dialet", anca se di volt int el parlà cumün de la gent i termin "dialet" e "acent" j'hinn druvaa cume sinonim.
Un dialet che l'è tacaa a una class sucial particular el pö vess ciamaa suciulet.


text:
Gia dapi ventg onns datti il Bikemaraton dal Parc Naziunal. La cursa è creschida durant ils davos dus decennis al pli grond eveniment da sport da stad en il Grischun dal Sid. Entant che autras cursas da mountainbike èn vegnidas ed era puspè sparidas, exista il Bikemaraton en Engiadina anc adina. Ed il Bikemaraton è uschè popular sco anc mai. Per il solit èn passa 2'000 curriduras e curridurs da la partida tar las differentas cursas.
Limita per avair la segirezza da planisaziun
Gia baud han ils organisaturs dal Bikemaraton decidì da limitar la participaziun per quest onn. A la cursa pon maximalmain 1'500 persunas esser da la partida. Quest dumber duss garantir ina auta qualitad da la cursa, vitiers ha ins uschia era ina tscherta garanzia da planisaziun. Independent dal fatg sch'i avess anc da dar fin la fin d'avust schluccadas da la Confederaziun pon ins uschia planisar pli segira.
Speranza ch'era l’Italia po schluccar
La cursa roiala ‘Vallader’ da Scuol en Val Müstair e da là vinavant fin a Livigno, S-chanf e puspè enavos a Scuol tutga tar il Bikemaraton sco la sella sin il velo. Per pudair ir cun la cursa en l'exteriur dovra quai anc la conferma da Livigno. Claudio Duschletta dal comité d’organisaziun è però da buna speranza che quai gartegia. Uschia pudess ins festivar la cursa da giubileum 20 onns Bikemaraton dal Parc Naziunal Svizzer a moda e maniera meritada.


text:
Marktl
Marktl (ciamàt de spès apò Marktl am Inn, ma l'è mìa 'l nòm uficiàl) l'è 'n cümü todèsch del stat federàl (Bundesland) de la Baviera, distrèt (Regierungsbezirk) de l'Alta Baviera.
El pórta 'l tìtol de Mercàt (Marktgemeinde) che völ dì che 'l reprezènta 'n cèntro de importànsa piö grànda de 'n cümü normàl. El fà part del circondare rüràl (Landkreis) de Altötting. La süperfìce del teretóre aministràt del cümü l'è de 27.84 km² e 'ndel Dicember 2016 el gh'ìa 'na popolasiù de 2 700 abitàncc.
El cümü de Marktl el se tróa a 'na altèsa de 364 méter sura 'l leèl del mar.
L'è 'l paés endoche gh'è nasìt Joseph Ratzinger, dientàt papa col nòm de Benedèt XVI.
RiferimènccModifega
- ↑ Bayerisches Landesamt für Statistik – Tabelle 12411-001: Fortschreibung des Beölkerungsstandes: Bevölkerung: Gemeinden, Stichtage (letzten 6) (Hilfe dazu)


text:
Europa Centrala
L’Europa Centrala è ina regiun da l’Europa. Ella è situada tranter las regiuns Europa dal Vest, Europa dal Nord, Europa da l’Ost, Europa dal Sidost ed Europa dal Sid. Geograficamain na datti nagins criteris stringents che sa laschassan duvrar per cunfinar la part centrala dal continent da las ulteriuras regiuns.
Il term ‹Europa Centrala› sa lascha er definir tenor aspects politics, istoric-culturals u a basa dals spazis natirals. Ultra da quai è la definiziun da la noziun suttaposta a midadas istoricas e politicas. L’Europa Centrala na sa lascha perquai betg definir a moda evidenta; suenter la crudada da la tenda da fier pon ins però observar ch’i vegn deditgà dapli attenziun a questa dumonda.
Cunfins geografics da l’Europa Centrala[modifitgar | modifitgar il code]
Ina pussaivladad per far ina cunfinaziun geografica approximativa è quella d’applitgar criteris climatics u spazis natirals (p.ex. tips da vegetaziun u apparientschas tectonicas). Las scienzas natiralas defineschan sco criteri la zona temprada cun in clima oceanic fin subcontinental. In cunfin grop vers vest e nordvest furman il Rain, la Mar dal Nord e la Eider (resp. alternativamain Skagerrak/Kattegat) e silsuenter la Mar da l'Ost. En l’ost sa porschan per quest intent la Weichsel e las Carpatas da l’Ost, en il sidost il curs inferiur dal Danubi, en il sid la Drava e las Alps Centralas. I dat però dubis, schebain flums da muntada secundara sco Eider u Weichsel bastan per definir ina regiun continentala. La sutdivisiun geografica resta en tutta cas diffusa.
Cunfinaziun religiusa vers ost e sidost[modifitgar | modifitgar il code]
Avant la Segunda ed anc pli cler avant l’Emprima Guerra mundiala sa laschava l’Europa Centrala cunfinar tenor criteris religius. En l’Europa Centrala era de facto – sper minoritads gidieuas – quasi be represchentada la varianta catolica ed evangelica dal cristianissem. En l’ost e sidost fruntava quest circul cultural sin la confessiun russ-ortodoxa resp. grec-ortodoxa e sin ils muslims da la Bosnia-Erzegovina.
Cunfinaziun culturala e politica odierna[modifitgar | modifitgar il code]
Germania[modifitgar | modifitgar il code]
Ord vista tudestga na datti nagin dubi areguard l’appartegnientscha a l’Europa Centrala da la gronda part da la Germania sco er dals pajais Austria, Svizra, Luxemburg, Liechtenstein, Pologna, Tschechia, Slovachia ed Ungaria. Tar quasi tut ils ulteriurs stadis datti in tschert spazi areguard la dumonda da l’appartegnientscha. Tut tenor puntg da vista e criteri da selecziun vegnan els attribuids parzialmain u dal tuttafatg a l’Europa Centrala resp. ad autras regiuns dal continent. En quest senn vegn er la Slovenia savens attribuida a l’Europa Centrala, magari er la Croazia, ils stadis baltics, la Rumenia, la Belgia ed ils Pajais Bass. La Germania dal Nord vegn magari er considerada sco part da l’Europa dal Nord.
Pervi d’influenzas multifaras nà da diversas regiuns na sa laschan blers territoris da cunfin betg attribuir a moda precisa, mabain vegnan classifitgads tenor intenziun u ‹sentiment d’attaschadadad a la patria›. Ozendi exprima l’attribuziun d’in pajais u d’ina part da quel a l’Europa Centrala savens a medem temp ina vischinanza reala u intendida tar autras regiuns grondas culturalas u politicas, sco per exempel tar l’Uniun europeica. A medema moda duai l’attribuziun da la Germania dal Nord a l’Europa dal Nord exprimer ina tscherta vischinanza – betg be geografica, mabain er culturala e ‹mentala› – tar ils stadis scandinavs.
Austria, Svizra ed Italia dal Nord[modifitgar | modifitgar il code]
En l’Austria e l’Italia dal Nord, surtut en il Friul ed a Triest, è la cunfinaziun usitada in pau autra ch’en Germania: Là vegn l’Europa Centrala messa a pèr cun ils stadis successurs da l’anteriura monarchia da l’Austria-Ungaria. Regiuns sco il Balticum e la planira da la Germania dal Nord e da la Pologna vegnan consideradas sco appartegnentas a l’Europa dal Nord, auters territoris da la Germania sco part da l’Europa dal Vest. Regiuns cunfinantas en Germania sco la Baviera u la Franconia vegnan medemamain resguardadas sco part da l’Europa Centrala. Tut en tut sa chatta l’Europa Centrala tenor quest puntg da vista tuttina pli en il sidost che quai ch’igl è il cas ord vista da la Germania. En l’Austria dal Vest ed en Svizra – nua che parts dal pajais sa chattan al sid da las Alps – vegn magari er considerada l’Italia dal Nord sco part da l’Europa Centrala. Quai d’ina vart cun il Tirol dal Sid e Trent (che sa considerescha explicitamain sco città mitteleuropea), ma er cun citads sco Turin, Milaun u Venezia. Da considerar la part centrala da las Alps sco cunfin meridiunal da l’Europa Centrala vegn resguardà qua sco vista unilaterala tudestga.
Territori linguistic englais[modifitgar | modifitgar il code]
En il territori linguistic englais odiern fan ins savens be la differenza tranter pajais da l’Europa dal Vest e da l’Europa da l’Ost. En quest connex vegnan ils pajais da la part orientala da l’Europa Centrala er designads sco Central Europe. Ils pajais da l’Europa Centrala occidentala (Pajais Bass, Germania, Svizra, Liechtenstein, Austria) attribuesch’ins percunter a l’Europa dal Vest (Western Europe). Questa divisiun applitgescha er l’uffizi da statistica da las Naziuns unidas[1] che parta ils stadis europeics en Europa da l’Ost, dal Nord, dal Vest e dal Sid. La Germania, l’Austria e la Svizra furman qua ensemen cun la Frantscha ed il Benelux l’Europa dal Vest; ils stadis da l’Europa Centrala orientala vegnan attribuids a l’Europa da l’Ost. Questa sutdivisiun clera en ost e vest deriva dal pensar da la Guerra fraida; cun la vieuta dal 1989 ha quella pers pli e pli sia muntada e dapi l’extensiun a l’ost da l’Uniun europeica sto ella vegnir considerada definitivamain sco antiquada.
Criteris religius-culturals[modifitgar | modifitgar il code]
Il cunfin oriental da l’Europa Centrala vegn magari definì tenor criteris religius-culturals u pli exact: tenor las regiuns nua che prevala la confessiun catolic-romana. Quest ‹cunfin› tanschess oramai tras ils stadis tant catolics sco protestants Germania e Lettonia e sa cunfinass en l’Europa da l’Ost e dal Sidost da la confessiun ortodoxa (Bielorussia, Ucraina, Rumenia, Serbia), per part er da l’islam (Bosnia-Erzegovina). Vers vest e sid na sa lascha l’Europa Centrala strusch cunfinar a basa da quest criteri.
Cun la noziun da l’Europa Centrala e sia definiziun èn gia s’occupadas persunalitads sco Milan Kundera, Robert Musil, Alexander Gieysztor, Ferenc Feijtö e Jacques Le Rider. Per part vegn quella er associada cun in tschert stil da viver. Quai sa mussa per exempel sin la pagina d’internet da l’Associazione Culturale Mitteleuropa taliana: Cuntrari a la situaziun en l’Europa dal Sid vivian ins en l’Europa Centrala plitost en chasa u en il café che sin via, dovria plitost paintg da cuschinar (enstagl ieli) e celebreschia Nadal la saira dals 24 da december (enstagl dals 25).[2]
Colonisaziun e populaziun originara[modifitgar | modifitgar il code]
Ils emprims abitants da l’Europa Centrala vegnan attribuids al Homo heidelbergensis ch’era immigrà avant bundant in mez milliun onns nà dal sid. Avant radund 200 000 onns è el sa sviluppà, tras adattaziun a las cundiziuns da viver extremas dal temp da glatsch, a l’uman da Neandertal, il qual ha populà l’Europa Centrala fin avant ca. 30 000 onns.[3]
Durant il spazi da temp il pli fraid fin avant ca. 20 000 è l’Europa Centrala alura sa depopulada quasi dal tuttafatg. La colonisaziun tras l’uman modern (Homo sapiens) è succedida en il spazi da temp d’avant 36 000 fin avant 10 000 onns. I sa tractava probablamain da gruppas da chatschaders e rimnaders che suandavan ils gronds trieps d’animals da las steppas subpolaras da quel temp che derivavan da l’Asia Centrala. Ins als designescha sco umans da Cro-Magnon.
En il genom da la populaziun europeica odierna sa laschan cumprovar tant l’uman da Neantertal sco er l’uman da Cro-Magnon. Omadus na furman però betg ils origins principals dals Europeans moderns. Tge umans che vegnan en dumonda sco perdavants originars da la populaziun odierna n’è betg sclerì dal tuttafatg. En la demografia sto avair gì lieu anc almain in fenomen ch’è fin uss nunenconuschent. Imaginablas èn per exempel midadas geneticas ‹andetgas› ch’han gidà en ils ultims 6000 onns a surmuntar l’intoleranza da lactosa u ulteriuras undas da migraziun da chatschaders e rimnaders dal temp da crap nà da l’ost.
Da fragments dad ossa da 22 represchentants da las societads tardivas da chatschaders e rimnaders che vivevan avant 15 000 fin 4300 onns han ins fatg analisas geneticas. Igl è sa mussà che quests individis che derivavan da la Russia, la Lettonia, la Pologna e la Germania (Schwäbische Alb) furmavan ina gruppa fitg omogena. Dad els deriva la gronda part dals Europeans odierns.
Avant ca. 7500 onns ha in pitschen dumber d’immigrants derivants dal Proxim Orient manà cun sai la moda da cultivar plantas e d’allevar animals. Cun excepziun da las culturas en il territori da la Mar dal Nord e da l’Ost (cultura da cups en furma da zains) è questa nova moda da viver sa messa tras fitg spert en l’Europa Centrala. Lur cultura vegn numnada cheramica da cordas. Tenor las enconuschientschas da la paleogenetica èn quests abitants dal temp neolitic però stads participads geneticamain be per ina fitg pitschna part al svilup da la populaziun odierna en l’Europa Centrala.[4]
Istorgia da la noziun ‹Europa Centrala›[modifitgar | modifitgar il code]
Il term ‹Europa Centrala› ha l’emprim furmà ina noziun politica, la quala vegniva però duvrada per intents fitg differents. Sa furmà è el en la mesadad dal 19avel tschientaner, cura ch’il publicist tudestg Constantin Frantz ha clamà suenter ina ‹Federaziun Europa Centrala› da la Germania, la Pologna ed ils Slavs dal Danubi; quella dueva furmar in cuntrapais a las pussanzas grondas Russia e Frantscha. Ideas cumparegliablas eran er derasadas entaifer la partida naziunalliberala, per exempel tar Friedrich List e Heinrich von Gagern ch’han propagà in’Europa Centrala sut domini tudestg-austriac che tanschia da Hamburg fin a Trent.
A medem temp – avant il 1871 – è il term daventà impurtant en l’Austria-Ungaria: sco alternativa tar l’idea d’unir tut ils Tudestgs – e be quels – en in sulet stadi. En l’Austria refusav’ins per gronda part lezz’idea, damai che quai avess muntà da far ir en tocs l’Austria-Ungaria sco stadi multinaziunal. La regenza da l’Austria ha perquai proponì sco alternativa la «schliaziun da l’Europa Centrala», numnadamain d’unir la Germania cun l’entira Austria-Ungaria ad in «imperi da 70 milliuns».
Facticamain hai dà il 1871 la ‹schliaziun pitschna da la dumonda tudestga› en furma da l’Imperi tudestg da Bismarck. Silsuenter è l’idea da l’Europa Centrala sa dividida definitivamain en in puntg da vista tudestg ed in austriac.[5] Entant che la varianta tudestga veseva l’Europa Centrala sco «la part da la terra ch’è avanzada sut la cultura tudestga a la fluriziun odierna»[6], resguardava l’Austria l’Europa Centrala sco organissem ch’era sa sviluppà or da la monarchia habsburgaisa.[7]
Ils onns avant l’Emprima Guerra mundiala eran colliadas cun l’idea da l’Europa Centrala surtut finamiras economicas. Uschia ha Walther Rathenau pretendì da stgaffir en l’Europa Centrala in’uniun da duana. A l’entschatta da l’Emprima Guerra mundiala ha Theobald von Bethmann Hollweg planisà en ses Program da settember la fundaziun d’in’associaziun economica da tut l’Europa Centrala. L’onn 1915 ha Friedrich Naumann publitgà ses cudesch ‹Mitteleuropa›. En quel ha el proponì da stgaffir in stadi federativ en il qual la Germania dueva giugar ina rolla predominanta. L’idea da Neumann ha chattà en Germania in grond eco.[8] Dapi la mesadad dals onns 1920 è il Di economic da l’Europa Centrala daventà il punct da cristallisaziun da quest’idea, cumbain ch’i sa scuntravan a l’entschatta be tschertas gruppas d’interess da l’economia.
Suenter la Segunda Guerra mundiala ha il term pers in pau sia muntada, damai che l’Europa era dividida durant la Guerra fraida en vest ed ost. Confurm a questa nomenclatura dualistica èn ils stadis occidentals da l’Europa Centrala vegnids attribuids a l’Europa da Vest ed ils stadis orientals a l’Europa da l’Ost. Il term Europa Centrala vegniva però duvrà savens e gugent sch’ins vuleva s’exprimer a moda critica davart la divisiun da l’Europa en dus blocs («L’Europa Centrala è ina but da pulvra», «Debatta davart l’Europa Centrala» etc.).
Dapi la fin da la Guerra fraida serva il term a stgaffir ina nova identitad en ils stadis da l’anteriur Patg da Varsovia ch’eran vegnids attribuids a l’Europa da l’Ost. Quai vala surtut per la Pologna, l’Ungaria, la Tschechia e la Slovachia e dapi la fin da la Jugoslavia er per la Slovenia e la Croazia. En quel senn s’avra la noziun da l’Europa Centrala puspè vers in’extensiun pli vasta en direcziun ost.
Zona d’urari da l’Europa Centrala[modifitgar | modifitgar il code]
A la zona d’urari da l’Europa Centrala appartegnan ils suandants pajais (en successiun alfabetica): Albania, Andorra, Austria, Belgia, Bosnia-Erzegovina, Citad dal Vatican, Cosovo, Croazia, Danemarc, Frantscha, Germania, Italia, Liechtenstein, Luxemburg, Macedonia dal Nord, Malta, Monaco, Montenegro, Norvegia, Pajais Bass, Pologna, San Marino, Serbia, Slovachia, Slovenia, Spagna (senza las Inslas Canarias), Svezia, Svizra, Tschechia ed Ungaria.
Il temp s’orientescha tenor il temp local dal 15avel meridian, il qual passa ca. per lung dal cunfin tranter la Germania e la Pologna. Damai che la terra è dividida en 24 zonas d’urari, sa chattass il cunfin dal vest circa al cunfin tranter la Germania ed ils Pajais Bass. Tuttina tutgan tar questa zona er stadis situads bundant pli en il vest sco la Frantscha e schizunt la Spagna. Quai maina a grondas differenzas areguard la posiziun dal sulegl da mezdi.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ unstats.un.org
- ↑ www.mitteleuropa.it.
- ↑ Almut Bick: Steinzeit (= Theiss WissenKompakt). Theiss, Stuttgart 2006, ISBN 3-8062-1996-6.
- ↑ Michael Stang: Revolution. Europas erste Bauern kamen von auswärts. En: Deutschlandfunk, aus Forschung und Technik, 4 da settember 2009.
- ↑ Zoran Konstantinović, Fridrun Rinner: Eine Literaturgeschichte Mitteleuropas (= Comparanda, tom 3). Studien-Verlag, Innsbruck e.a. 2003, ISBN 3-7065-1555-5, p. 12.
- ↑ Joseph Partsch: Mitteleuropa. Die Länder und Völker von den Westalpen und dem Balkan bis an den Kanal und das Kurische Haff. Perthes, Gotha 1904.
- ↑ Ignaz Seipel: Nation und Staat. Braumüller, Vienna/Lipsia 1916.
- ↑ Stephan Verosta: The German Concept of Mitteleuropa, 1914–1918 and its Contemporary Critics. En: Robert A. Kann, Béla A. Király, Paula S. Fichtner (ed.): The Habsburg Empire in World War I. Essays on the Intellectual, Military, Political and Economic Aspects of the Habsburg War Effort (= Studies on Society in Change, retscha 2: East European Monographs, tom 23). Columbia University Press e.a., New York NY e.a. 1977, ISBN 0-914710-16-8, p. 203–220.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- György Konrád: Antipolitik. Mitteleuropäische Meditationen. Suhrkamp, Francfurt a.M. 1985, ISBN 3-518-11293-7.
- Erhard Busek, Emil Brix: Projekt Mitteleuropa. Ueberreuter, Vienna 1986, ISBN 3-8000-3227-9.
- Jürgen Elvert: Mitteleuropa! Deutsche Pläne zur europäischen Neuordnung (1918–1945). (= Historische Mitteilungen, tom 35) Steiner, Stuttgart 1999, ISBN 3-515-07641-7.
- Michael Gehler/Paul Luif/Elisabeth Vyslonzil (ed.): Die Dimension Mitteleuropa in der Europäischen Union, Hildesheim 2015.
- Helga Mitterbauer, András F. Balogh (ed.): Zentraleuropa. Ein hybrider Kommunikationsraum. Praesens, Vienna 2006, ISBN 3-7069-0372-5.
- Günter Lehmann: Mitteleuropa. Handbuch zur Geschichte. Historisches Geschehen nach Zeittafel von 0001 bis 2000. Mecklenburger Buchverlag, Neubrandenburg 2009, ISBN 978-3-9812309-0-1.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Ständiger Ausschuss für geographische Namen: Empfehlung zur Grossgliederung Europas
- Ther, Philipp: Vergleich von Ostmitteleuropa und Zentraleuropa als Raumkategorien, sin hsozkult.de
- Problematica actuala da la noziun
- Der heimliche Traum von Europa, en: Der Tagesspiegel, 5 da matg 2004
- Oskar Krejčí: Geopolitics of the Central European Region. The view from Prague and Bratislava Bratislava: Veda, 2005
- Friedrich Naumanns Mitteleuropa
- Facultad per studis da l’Europa Centrala da l’Universitad Andrássy a Budapest


text:
da ser Jan-Andrea Bernhard
Gest ei la fiasta dils treis sogns retgs festivada, ed igl ei gia la fiasta dil batten da Jesus avon esch e nus sedumandein: Daco ei igl evangeli dad oz il batten da Jesus? … ah, clar: Cuort suenter la naschientscha ston ins battegiar igl affon! Denton … ei gie Jesus vegnius battegiaus pér cun varga 30 onns. Gest igl evangeli dad oz dat avis a nus sin dus treis aspects buca nunimpurtonts en connex cun il batten.
Cheu vegn Jesus numnaus l’emprema ga (el pli vegl evangeli che nus vein) «Ti eis miu Fegl carezau!» – Ha nies bien Diu buca clamau era nus (a caschun dil batten) schend «Ti eis feglia carezada, ti eis fegl carezau?» e fundau ina ligia cun mintgin da nus? E quei independent dil termin dil batten – seigi ei stau cuort suenter naschientscha ni in dus onns pli tard.
Era ils plaids da Gion Battesta gidan vinavon nus, numnadamein che nus restien mudests e seigien buca garmadis: Il Spert sogn schai buca els mauns da Gion Battesta, buca en nos mauns e buca en quels dils superiurs ecclesiastics, mobein els mauns da Deus e Niessegner – entras lez «suffla el, nua ch’el vul» (Gn 3,8).
Mc 1,7–11
7Suenter mei vegn in ch’ei pli pussents che jeu; jeu sun buca vengonzs da sestorscher avon ses peis e snuar las curegias da ses calzers. 8Jeu hai battegiau vus cun aua, mo el vegn a battegiar vus cun il Spert sogn.
9Lezs dis eis ei capitau che Jesus ei vegnius da Nazaret en Galilea ed ei seschaus battegiar da Gion el Jordan. 10E gest cura ch’el ei vegnius ord l’aua, ha el viu co il tschiel ei s’aviarts ed il Spert ei descendius sco ina columba sur dad el; 11ed ina vusch ha tunau giu da tschiel: Ti eis miu Fegl carezau, da tei hai jeu miu cumplascher.


text:
Il pli impurtant en curt:
- Exposiziun da pendicularas a Flem en la Casa melna.
- Mussà vegnan models, fotografias ed artefacts dal temp passà.
- L'exposiziun a Flem è ina part d'ina trilogia d'exposiziuns cun il num «Luftseilbahn Glück».
Era sch’i deva pendicularas gia dapi l'onn 1908, propi success han ellas gì pir suenter la segunda guerra mundiala.
La rolla da Flem
A Flem, nua che l’exposiziun da pendicularas sa chatta, ha il temp da pendicularas cumenzà l'onn 1945. Lura han ils da Flem bajegià la sutgera la pli moderna da quest temp.
Paucs onns pli tard, il 1956, è la pendiculara si Cassons vegnida construida. Uschia vala Flem sco ina vischnanca da pioniers quai che pertutga pendicularas. Insatge è dentant sa midà dal tut; las emprimas pendicularas eran construidas per il turissem da stad. Pir plaun a plaun è quai daventà in'attracziun d’enviern.
L’exposiziun a Flem en la Casa melna mussa l’entira istorgia da las pendicularas, e quai cun models, fotografias ed artefacts dal temp daditg passà. Uschia vegn preschentà ina sutga da l'emprima sutgera da Flem. I dat dentant era da vesair films co questa pendiculara è vegnida construida. Pendicularas han era adina puspè giugà ina rolla en films. Davent da James Bond fin tar il Tatort, èn films uschia daventads perditgas da l’istorgia da las pendicularas.
Models da pendicularas
Era l’industria da termagls ha promovì e profità dal svilup da las pendicularas. En l’exposiziun èn uschia era preschentas pendicularas da termagls.
RR actualitad 17:00
LUFTSEILBAHN GLÜCK
Uschia sa numna la trilogia d’exposiziuns ch'è actualmain a Flem, Stans ed a Turitg. L’exposiziun a Turitg en il center da la protecziun da la patria è gia averta, quella a Stans vegn averta il mars e quella a Flem ussa da Nadal. A fin van las trais exposiziuns ils 28 d'october 2018.


text:
Polènta
La polénta l'è 'n piàt a bàze de farìna de cereài, che, aisebé che 'l sàpe cunusìt en divèrse varietà sö töt el teretóre italià, l'è stat per tat tép l'alimènt bàze en quàze töte le regiù de l'Itàlia del nòrt, endóche l'è amò popolàr.
En divèrse variàncc la polènta la vé fàda apò 'n Ungheria (puliszka), en Savòia, en Svìsera, en Austria, en Croàsia (palenta, žganci o pura), Slovénia (polenta o žganci) , Sèrbia (palenta), Romanìa, (mămăligă), Bulgarìa, Còrsica (pulenta), Brazìle (polenta), Argentìna, Ucraina e Caucaso (culesha), Uruguay, Venezuela, e Mesico.
Descrisiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
La polénta l'è furmàda de 'n impàst de àiva, farìna de cereài (al dé d'encö de sòlet l'è farìna zàlda (farìna de furmintù) e sal, còt endèn paröl (la tradisiù la öl che 'l sàpe 'n paröl de ram) per alméno 'n ùra. La farìna de polénta tradisiunàla la g'harès de éser masnàda a préda ("bramàda") piö o méno fìna a segónda de la tradisiù regiunàla. De sòlit la vé prezentàda 'n tàola söndèn taér de lègn cuarciàda zó condèn stràs e la vé servìda, a segónt se le piö o méno mulzìna, condèn cügià o a fète ('na ólta taiàde zó condèn fil de cutù).
La paròla "polénta" la del latì puls, 'na sórt de polènta de far che 'l custitüìa la bàze de l'alimentasiù de le popolasiù antìche de l'Itàlia. I gréci envéce i dopràa l'órs.
Resète e variàncc regionài[Modifega | modifica 'l sorgent]
- La polénta taràgna, en divèrse zòne ciamàda apéna taragna, l'è 'na resèta tìpica de la cuzìna de la Lombardìa setentriunàla e orientàla (Valtelìna, Val Camònega e vài bresàne e bergamàsche).
El sò nòm par che 'l vègne del tarai ("tarel"), la càna dopràda per menà la polénta 'ndèl paröl. Isé come dèle ótre resète de la Lombardìa (compàgn de la pulénta vüncia), l'è preparàda condèna miscela de farìna de gràno saracéno, che la ghe dà 'l culùr scür, a diferènsa de la polénta vüncia, endèla polénta taràgna 'l formài el vé mitìt zó endèla cotüra e mìa a la fì.
- La polénta vöncia la vé preparàda söl lach de Cóm. Dòpo ìga preparàt la polénta co la farìna zàlda e chèla de gràno saracéno se la mès•cia sö condèn sofrìt bèl bondànte de botér, ài e 'nsalvia col formài tìpich semüda enfìna a otègner en bèl impàst omogèneo.
- La pult l'è 'na pulintìna bèla mulzìna che se fà sèmper söl Lach de Cóm có la farìna de furmintù e de formét. La vé preparàda suratöt d'istàt e se la màia puciàda zó 'ndèl lat frèt.
- La polénta coi cìcioi l'è 'na resèta cunusìda en töta l'Itàlia setentriunàla e la ciàpa nòm diferèncc. La maniéra de preparàla i è du. Endèl prim i cìcioi i vé cüzìcc ensèma al a polènta, e se i zónta 'ndèl impàsto en momèncc diferèncc de la cotüra, a segónda de la tradisiù locàla, compàgn che 'ndèla pulëinta e graséi tìpica de la Pruvincia de Piacènsa. Endèla segónda maniéra, chèl piö difundìt, i cìcioi i vé mitìcc dét dòpo endèna fèta de polènta rustìda al föch, compàgn che 'ndèla pulenta e grepule, de la tradisiù mantoàna.
- Endèle zòne del Trentì meridionàl, vizìne al cunfì co la Pruvìncia de Brèsa se üza fà apò la polénta de patàte e amò a dei óter ingredièncc per dàga amò piö tat saùr.
Endèla leteradüra[Modifega | modifica 'l sorgent]
Endèl 1931 el poéta bergamàsch Cinto Gambiràs l'ha scriìt la Cansù de la polénta, müzicàda dal maèster Emilio Pizzi.
Te sé ciara, te sé scüra, te sé zalda, te sé d’ór;
a segond de la farina che mé dóvre per fat sö.
Te sé mòla, te sé düra, ma, dürota o pör tendrina,
té te sé l’ünech tesor, ch’ àl vergota al dé de ‘ncö.
Oh polénta, polénta, polénta,
töte i bòche con té i se contènta!
O delìssia immortàl de la pansa,
te se fet con qualunque pitansa!
Tè se‘l cibo de siòre e poarècc,
te sé’l cibo de zùegn e de vècc!
A l’te unure ògne bu bergamàsch
cara spusa del brombo d’i fiàsch!
Coi polàster, la fritada, col formai e coi osèi,
col sguassèt, la cotolèta, coi lömaghe, col pucì,
te sé sèmper adatata, o polenta benedèta,
te sé ‘l cibo degli Dèi, te sé ‘l cibo del Giopì!
Oh polénta, polénta, polénta,
töte i bòche con té i se contènta!
O delìssia immortàl de la pansa,
te se fet con qualunque pitansa!
Tè se‘l cibo de siòre e poarècc,
te sé’l cibo de zùegn e de vècc!
A l’te unure ògne bu bergamàsch
cara spusa del brombo d’i fiàsch!
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
G.V. Brandolini 2008. Storia e gastronomia del mais e della patata nella Bergamasca. Orizzonte terra, Bèrghem 32 p.


text:
cuntegn
Surselva
-
Far sez l’aissa da surf ord lain
La mar e lunsch davent da Falera e tuttina vegn fatg e mussà co ins fa aissas da surf e quai ord lain.
Sch’ins saja en in bel lieu, lura hajan ins era l’inspiraziun per far insatge bel, di Urs Welti che fabritgescha cun ses cumpogn Ben Chick aissas da surf ord lain a Falera. Els en omadus passiunads surfists ed èn independent in da l’auter vegnids sin l’idea da fabritgar sez lur aissa.
Las aissas da surf en il panorama da Falera.RTR, G. Hosang
Communablamain han els fundà la ENLAIN Factory a Falera. Cun empruvar ora hajan els lura perfecziunà lur metoda da far aissas da surf.
Far sia atgna aissa da surf
Perquai ch’i saja ina experientscha tut speziala da construir sez l’aissa, porschan els a Falera en la resgia veglia curs per in e mintgin. Aifer quatter dis vegnan ils participants da construir ina aissa da surf. Tenor Urs Welti na dovria quai naginas abilitads spezialas.
Els gidian là nua ch’i fetschia basegn e sustegnian ils participants, uschia che l’assa grategia era. Tscherts pass da lavur vegnan preparads u fatgs per ils participants.
Far sez in’aissa da surf e suenter star sez sin la mar cun questa, è in sentiment ch’ins na po betg descriver.
Betg mo aissas da surf
Viver dal far e vender aissas da surf na pon Ben Chick ed Urs Welti betg. Quai na saja era betg la finamira primara. I dat dentant gia plans per schlargiar la paletta da products. Uschia vegn actualmain empruvà ora co i va il meglier da producir skis e snowboards.
Sco Urs Welti di, duessi dar l’enviern proxim ils emprims curs per far ils agens skis ubain, l’agen snowboard.
Maletg
1 / 20
Legenda:
A Falera en la resgia veglia vegn fabirtgà aissas da surf.
RTR, G. Hosang
Maletg
2 / 20
Legenda:
Sco emprim èsi da preparar il skelet per l’aissa.
mad
Maletg
3 / 20
Legenda:
L'aissa suten da l'aissa da surf vegn preparada.
mad
Maletg
4 / 20
Legenda:
Cun in indriz spezial vegn dà la furma a l'aissa ed il skelet ch'è culà lasura.
mad
Maletg
5 / 20
Legenda:
Cura il skelet è culà e fixà sin l'aissa èsi da laschar setgar la cola.
mad
Maletg
6 / 20
Legenda:
I dovra blers pass da lavur fin che l'aissa da surf è a fin.
mad
Maletg
7 / 20
Legenda:
I dovra blers pass da lavur fin che l’aissa da surf è finida.
mad
Maletg
8 / 20
Legenda:
I dovra blers pass da lavur fin che l’aissa da surf è finida.
mad
Maletg
9 / 20
Legenda:
Per che la colla possia tatgar, sto l'aissa vegnir pressegiada bain sin la construcziun interna.
RTR, G. Hosang
Maletg
10 / 20
Legenda:
Participants fabritgeschan aissas da surf.
RTR, G. Hosang
Maletg
11 / 20
Legenda:
L'intern d'ina aissa da surf.
RTR, G. Hosang
Maletg
12 / 20
Legenda:
Ben Chick è cuntent cun la lavur dal participant.
RTR, G. Hosang
Maletg
13 / 20
Legenda:
I dat bler da cular.
RTR, G. Hosang
Maletg
14 / 20
Legenda:
Cunzunt tar ils urs da l’aissa. La èsi da tatgar glista sin glista...
RTR; G. Hosang
Maletg
15 / 20
Legenda:
... per cuntanscher la grossezza da l’aissa da surf.
RTR, G. Hosang
Maletg
16 / 20
Legenda:
Fabritgar ina aissa da surf vul dir lavurar exact.
RTR, G. Hosang
Maletg
17 / 20
Legenda:
Aissa da surf, producida a Falera.
RTR, G. Hosang
Maletg
18 / 20
Legenda:
Aissa da surf fatga ord in anteriur baun baselgia da Falera.
RTR, G. Hosang
Maletg
19 / 20
Legenda:
A Falera, lunsch davent da la mar, vegn fatg aissas da surf.
RTR, G. Hosang
Maletg
20 / 20
Legenda:
Las aissas da surf ord lain fan era ina buna figura sper la mar.
mad


text:
Saint Kitts e Nevis
Saint Kitts e Nevis (ciamaa anca Saint Christopher e Nevis) a l'è un paes di Caraib.
La capital a l'è Basseterre.
El gh'ha una süperfiss de 261 km² e una pupulaziun pressapoch de 42.696 abitant (2005).
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Saint Kitts a l'è stada la prima culonia del inglesa in di Caraib (1624); i ingles hann ucüpaa Nevis in del 1628.
I dò isul a hinn vegnüü indipendent in del 1983.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
Saint Kitts e Nevis (nom ufiziaj: Federation of Saint Christopher and Nevis e Federation of Saint Kitts and Nevis) a l'è un regn del Commonwealth.
La regina a l'è Elisabeta II del Regn Ünì.
El prim minister a l'è el Denzil Douglas (del 1995).


text:
Perquai che quest servetsch è dumandà pli e pli pauc ha l'uffizi federal da traffic decis da betg pli empustar la colliaziun d'enviern sur il pass da l'Alpsu, uschia ha communitgà la Viafier Matterhorn-Gottard.
Dumber da transports stabil dentant dapli custs
Dapi il 2011 è il dumber dals autos transportads cun il tren sa stabilisà sin radund 2'100 autos per enviern, quai dapi ch'il pass dal Lucmagn è avert l'entir onn. Ultra da quai avessan ins stuì far ils proxims onns investiziuns grondas. Il 2019 ha il maun public sustegnì mintga singul transport cun radund 200 francs. Cun las novas investiziuns fiss questa summa creschida sin bunamain 350 francs per transport.


text:
Funziun merumorfa
In anàlisi cumplessa, una funziun merumorfa sü un sübcungjuunt deerf dal plan cumpless, a l'è una funziun ulumorfa sü tütt D maanch un cungjuunt da puunt isulaa, numenaa i pòol da la funziun. Chí sa dumanda che la síes ulumorfa e la vàrghes 0.
Cada funziun merumorfa sü D la pöö vess espressada cuma ul rapòort intra dò funziun ulumòorf (cun denuminaduur mia custaant 0) definiit sü D: i pòol alura i-ucüür a i ariis dal denuminaduur.
Intüitivameent alura, una funziun merumorfa a l'è la ratio da dò bunn funziun ulumoorf. Una taal funziun la sarà anmò "buna", eceet aj puunt intúe ul denuminaduur da la frazziun al è zero: chí la valuur da la funziun la sarà infinit.
Da un punt da vista algebràich, si D al è cuness, alura ul cungjuunt di funziun merumòorf al è ul caamp di frazziun dal dumini integraal dal cungjuunt di funziun ulumoorf, anàlugameent a la custrüzziun da a partí da .
Esempi[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Tüti i funziun razziunaal, cuma adess
- f(z) = (z3 − 2z + 1)/(z5 + 3z − 1)
- i-è merumòorf sül plan cumpless.
- I funziun
- f(z) = exp(z)/z and f(z) = sin(z)/(z − 1)2
- inscí cuma la Funziun Gamma e la Funziun Zeta da Riemann i-è merumòorf sül plan cumpless.
- La funziun
- f(z) = exp(1/z)
- a l'è definida sü . Da tüta manera, 0 al è mia un pòol da la funziun, plütòost una singülaritaa essenziala, par che al è mia ulumorfa a 0. Però f a l'è ulumorfa sü .
- La funziun f(z) = ln(z) a l'è mia merumorfa sül plan cumpless, par che la pöö mia ga vess definida. La cuntinuazziun anàlitica la da lööch a una funziun definida sü una süperfiis da Riemann.
Prupietaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Gja che i pòol d'una funziun merumorfa i-è isulaa, ul sò cungjuunt al è al plüü cuntàbil. Ul cungjuunt di pòool al p8ö vess infinii, cuma mustraa da l'esempi:
- f(z)=1/sin(z).
Cul duvrá la cuntinuazziun analítica par eliminá i singülaritaa evitàbil, i funziun merumòorf i-pöö vess sumaat, sütraat, mültiplicaat e la frazziun f/g la pöö vess furmada, a maanch che g(z) = 0 sü una cumpuneent cunessa da D. Dunca, si D al è cuness, i funziun merumòorf i-furma un caamp, da fatt una estensiun di nümar cumpless.
Funziun merumòorf sura süperfiis da Riemann[Modifega | modifica 'l sorgent]
Sü una Süperfiis da Riemann cada puunt al amett un intuurn deerf isumòrfich a un sübcungjuunt deerf dal plan cumpless. Dunca la nuzziun da funziun merumòrfa la pöö vess definida par tüti i süperfiis da Riemann.
Süra na Süperfiis da Riemann tuci i pönch li gà n'toren uvert ca le isomorfec a un sotensema d'ol pian compless. Par 'sta rasun chilò la nuzziun da funziun merumòrfa la po vess definida par tuci li Süperfiisi da Riemann.
Cura ca D a l'è l'intrega Sfera da Riemann, ul caamo di funziun merumòorf al è simplameent ul caamp di funziun razziunaal sura ul caamp cumpless, gja che sa pöö pruva che qual-sa-vöör funziun merumorfa sü la sfera a l'è razziunala. (Cheest-chí al è un caas spescjaal dal inscí cjamaa principi GAGA).
Par cada süperfiis da Riemann, una funziun merumorfa a l'è l'istess che una aplicazziun ulumorfa ch'a la mapa sü la sfera da Riemann , e ch'a l'è mia custaant . I pòol i curespuunt aj puunt mapaa sura .
Sü una süperfiis da Riemann mia cumpata cada funziun merumorfa la pöö vess realizada cuma un rapòort da dà funziun ulumòorf glubalmeent definiit. Par cuntra, sü una süperfiis da Riemann cumpata, cada funziun ulumorfa a l'è custaant, cura ca i-esiist sempru di funziun ulumòorf mia custaant.
I funziun merumòorf sü una cürva elítica i-è apó cugnussüüt cuma funziun elítich.
Dimensiun plüü olta[Modifega | modifica 'l sorgent]
In Divèers variàbil cumpless, una funziun merumorfa a l'è definida vess lucalameent un rapòort da dò funziun ulumòorf. Par esempi, f(z1,z2)=z1/z2 a l'è una funziun merumorfa sül spazzi cumpless afin dü-dimensiunaal. Chí al è mia plüü vera che una funziun merumorfa a l'è l'istess che una aplicazziun ulumorfa ch'a la mapa sü la sfera da Riemann: a gh'è un cungjuunt d'indeterminazziun da cudimensiun dü, íntal esempi, l'urígen (0,0).
Al cuntrari che in dimensiun vün, in dimensiun plüü olta i-esiist di varietaa cumpless sü che i-esiist no di funziun merumòorf mia custaant.
Refereenz[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Lars Ahlfors, Complex Analysis, McGraw-Hill Education, ISBN 0-07-085008-9
- Serge Lang, Complex Analysis, Springer, 2003. ISBN 0-387-98592-1.


text:
Malgrà il squitsch han ils da Schluein Glion mussà gist en il davos gieu da campiunadi, in gieu chapital, gronda morala ed ina da las meglras prestaziuns dals davos mais. La giuvna equipa che vegn trenada dapi bun in onn da Mate Lekishvili oriund da la Georgia, n’ha laschà nagina schanza a Montlingen. Avant bunamain 300 fans èn l’Arena Crap Gries a Schluein han els uschia er mussà ch’igl è pussibel da sa tegnair en questa 2. liga.
Per David Caduff, il schef da sport da l’USSI, saja fitg impurtant che l’uniun haja er en l’avegnir in’equipa en 2. liga. Per tut ils giuvens cun ambiziuns saja quai gronda motivaziun da cuntinuar. I vegnia dentant er a dar ina greva e dira stagiun 2021/22, uschia Caduff.


text:
Il victur dal Tour de Ski passà, il passlunghist Dario Cologna, ha finì las rundas da k.o. sco sesavel svizzer e manchenta perquai ils quartfinals. Il sprint final da la sonda ha gudagnà cun Johannes Hösflot Klaebo in dals favurits.
Per Cologna vul quai dir ch'el perda secundas da bonus e vegn ad avair uschia ina partenza pli dira en il Tour de ski che ses cunfavurits Johannes Hösflot Klaebo, Emil Iversen u Martin Johnsrud Sundby.
Nagin exploit svizzer er tar ils auters
Per ils dus svizzers Jovian Hediger e Jason Rüesch era l'emprim di da cursa terminà suenter ils quartfinals – quai malgrà ch'els eran sa qualifitgads cun buns resultats: Hediger cun in suveran 20avel rang e Rüesch cun medemamain fitg buna prestaziun sin il 26avel rang.
Tar las dunnas ha gudagnà la Svedaisa Stina Nilsson. Laurien van der Graaff ha procurà per il meglier resultat svizzer. Ella è rivada en il mezfinal e quai sin rang 11. Per Nadine Fähndrich era a fin la cursa en il quartfinal e Nathalie von Siebenthal è vegnida 46avla.
Il victur e la victura cun cumenzament main reussì
Sco al victur tar ils umens, a Dario Cologna, n'èsi er betg gartegià a la meglra dunna da l'ultim Tour de Ski, a Heidi Weng, dad avair in bun start en il Tour de ski actual: Weng ha fatg plazza 42 e manchenta uschia er ils quartfinals.
RR novitads 14:00+


text:
Pennsylvania
La Pennsylvania (a s lèś /ˌpɛnsᵻlˈveɪnjə/ in ingléś, scólta'l chè) 'l è 'n stat di Stat Unî ch'al s fà part di Stat d'l Atlàntic Mèdi e dal Commonwealth. La s è unìda a la federasiòṅ in dal 1787 e 'l sò nóm a vōl dir Bòsc ad Penn in unōr dal sò fundadōr, 'l ingléś William Penn.
La mùcia sù dagnóra trédas migliòṅ 'd abitànt par na superfìsi ad 119.283 km².
La sò capitàl l'è Harrisburg ma l'è Filadèlfia la sò sità più granda rivànd a cuntàr un migliòṅ e mèś 'd abitànt cóntar gnanc sinquànta-mila. Àtri sità impurtànti i èṅ Pittsburgh e Allentown. L'è divìśa in ssanta-sèt cuntèi e in 2.563 cumùṅ. Al sò mòt 'l è „Virtue, Liberty and Independence“ (Virtù, Libertà e Indipendénsa).
La cunfìna a nòrd c'n al stat ad New York, a òvest cun 'l Ohio, a sud c'n al Maryland e cun la Virgìgna d'l Òvest e a èst c'n al New Jersey e c'n al Delaware.
L'ecunumìa dal stat la pōl cuntàr su i prudót di camp (funś e sereài), su 'l alevamènt dal bèsti (bóv, nimài e pui) e su la prudusiòṅ dal lat e di sò prudót laurâ. L'indùstria siderùrgica la s la pasa mâł mént'r a và méj par qvéla lètrica, chìmica e dal magnàr.
Al sò guvernadōr, da 'l 2015, 'l è Tom Wolf dal partî demucràtic.


text:
A questa conclusiun vegn il Cussegl federal. Schebain Parmelin avess stuì s'abstegnair da la vusch pervi dad interess persunals resta però avert.
Il mars era Parmelin s'engaschà activamain per ils previlegis per possessurs da terren agricul. Lura era el sez anc cumproprietari d'ina vigna en il Vad. Uschia avess era el profità da tals privilegis, er suenter che la vignia fiss vegnida surdada a ses frar. Suenter che quai è vegnì a la glisch aveva Parmelin però ditg ch'el desistia d'in gudogn eventual.
RR novitads 17:00