text:
Nòcc de Samòni, Nocc de Demòni
In di campagn del Sevar e della Brianza, tra Sarònn e Còmm, tra Tradàa e Serègn, el girava in di ann indrèe on biroccin caregh de gerli, trainàa da on somarell gris. Ol padròn l’era on omètt piscinin e giald, cont certi barbis bianch e long e tutt vestìi coi abit tradizionai del sò paès, che el doveva vess lontan debon.
Quand el vedeva in mezz ai campagn on moron, vunn de quei che da semper vegniven piantàa per segnà ol confin tra la terra de on padron e quella de on alter, l’omètt el fermava ol biroccin, el ligava ol somar e taccava a rampegàss in su la pianta, con la gerla voeja in sui spall. Domà rarament el se vuttava cont ona scaletta de legn che el gh’aveva in sul biròcc, perché l’era agil debon, e anca perché i moroni eran vegg e bei sald. Quand che el vegniva giò la soa gerla l’era piena de quei bozzett bianch indoe che se fann su i bruch prima de diventà farfaij. L’è pròppi quella la materia prima per fà la seda: la sira, quand l’omètt tornava a cà, el metteva in sul feough del sò camin ona pentola piscinina cont ol sò mangià per lu, e ona pussèe granda indoè el metteva a buij i bozzett che l’eva cattàa tutt ol dì.
El viveva a Guanzàa insemma a tucc i Mangiacoscienza, in d’ona cà bassa e recintada da on mur alt alt, cont ona stalla piscinina in sul de drèe per tegnigh ol biroccin e ol somar. I gent del paès eran content de veggal come visin de cà, perché ol scior Lì l’era pròppi gentil e a tucc el regalava on fazzolett, ona cravatta o on quai alter peciòtt de seda vera per convincei a lassall rampegà in soi sò moroni, e poeu el saludava sempar tucc e l’era bon e de bòna creanza, anca se el parlava pòcch e mal la nòstra lengoa.
Ma ai fieou, specialment a quei de Guanzàa, el scior Lì el ghe stava minga inscì simpatich come ai sò gent. Intrattant che giogaven al balon in del cortil, el vedevan passà e tornà a cà la sira e ona quai volta ghe andavan adrèe fin a cà soa per vardagh dentar in di finester e capì sa’l faseva. Per lor el podeva benissim vess on stregòn che in dal dì l’andava in gir a cercà i ingredient per ona quai poziòn magica, e la sira el se sarava su in cà a fà on quai malefizzi. De sigur saveven che l’era pròppi lù a regalagh ai sò gent i cravàtt che eren obbligàa a mett su alla domenega per andà a Messa e che i strozzaven ol gargaròzz e ghe faseven mancà ol fiàa tutt ol dì.
“Ve’l disi mì”, el diseva giamò a metà Magg ai sò amis ol Luisin, ol navot della Perpetua, “gh’è minga tròpp de fidass de quell lì! Ma l’ha dì anca ol Don Pedar. El va mai in gesa, e el g’ha de vess on stregon o on quai còss del gènar.” E ol Giovannin, che de cà el ghe stava minga tròpp lontan al scior Lì: “Per fòrza, el g’ha de vess on senzadio de sicur, perché tanti volt da cà soa el ven feoura on odor, che mi ho mai sentìi, e se sent on lament, on vosà che el par pròppi quell de ona quai pòra bestia che la soffriss. Mi hoo pensàa al sò somar, ma tucc i dì l’è viv e veget che el tira ol biroccin…”
“Per mi l’è on servitor del Demòni!”, sentenziava ol Chicco, “I romor che te sentet, Giovann, g’han pròppi de vess i lament dei vittim di sò malefizzi… anzi, per mì l’è on diavol anca lu!”
I fieou però eren ben lontan dal vess stremìi: “E allora? Se femm?”, domandava ol Martin, “podom minga speccià che el faga ona quai diavoleria e me tira drèe a l’inferna a numm tucc! Bisògna fermall!”
E inscì, per tutta l’estàa, i quatter amis faseven finta de giogà al balon fin a sira tardi, quand l’omètt el tornava, e peou senza fass vidè ghe correven adrèe. S’eren miss a studià che strada el faseva pussèe de spèss, a vardagh adoss per vidè sa’l faseva. Eren fortunàa che el podeva minga girà cont ol biroccin se l’era scur, sicchè el tornava a cà sempar all’ora che ol Sò andava giò; inscì podeven fà quell mistée senza fà inrebì i sò gent, o fai stà in pensèr.
On dì che vers i cinqu or l’era taccàa a pieouv e che l’omètt l’era tornà a cà pussèe prest del solit, eren stà bon anca de rampegass anca in sul mur e vardàgh dentar al giardin. L’even veduu mett ol somar in della stalla e voejà ol biròcc, poeu l’era andàa dentar in cà. Dopo on quai minut, eren cominciàa a sentì quei romor che el diseva ol Giovannin, ma even minga veduu da indoe che rivaven, perché ai finestar gh’eren certi tend bleu scur. “Sì content?”, l’ha domandàa ol Giovannin. “Adess almen savìi che mi de ball ne cunti su minga!”
“Mi t’hòo sempar credùu”, rispondeva ol Chicco, “e anca adess te disi che gh’è de vess pròppi stremì a veggal come visin de cà.”
Per fà finta de vess minga on tremacoa nanca lù, ol Luisin l’eva dì: “Ier ho provà a fagh vedè ol Crocifiss del Don Pedar, ma lu el m’ha sorris e l’ha dì:  >, e dopo ma l’ha dàa indrèe e l’è andà via.” Se capiva no se l’eva contà sù ona balla o l’era vera, ma i alter bagaji gh’eren credùu perché el Luisin el ripeteva sempar i paròll del sò Don Pedar:  >. Ma sòtta sòtta, el sperava disend inscì de convinc ol Martin e ol Chicco che quell lì l’era no on demòni de bon, sicché podeven lassà stà quel che cominciaven a vegh in ment. Spià l’omètt andava ben (anca perché al gh’aveva la benediziòn del Don Pedar, che ghe dispiaseva no de savè i affari de l’unich in del paès che l’era minga stà battezzàa…), ma de ris’cià de fass mal o anca on quai còss de pesg, lu el g’aveva pròppi pagura. Sicché ol Luisin l’eva riessì a fa in mòdo de tegnìi bòni fin quasi alla fin de l’estàa, ma anca se in Settembar even cominciàa la scòla e gh’even semper men temp per stagh adrèe al scior Lì, se podeva minga dì che ol Martin e ol Chicco in particolar even cambià idea; on bel dì, pròppi alla fin de Ottober, ol Martin el salta sù: “Evem minga dì che gh’emm de fà on quai còss per quel demòni lì? Adess l’è ol temp giust, se specciom tucc inverna chissà se l’è bòn de tramà cosè!”
I fieou even capìi che l’omètt, da on quai dì, l’era minga a cà. Sarada sù la pòrta e i finestar e caregà ol biròcc de seda colorada, l’era partìi per andà a Còmm o a Milan, indoe che gh’era on bel mercàa e la gent podeva comprà la soa ròba. L’idea del Chicco l’era de approfittà della soa assenza per entrà dent in della cà e portà via o s’ceppà tucc i ròbb che podeven vessigh necessari per fà i sò malefizzi. Ol Luisin el restava contrari, ma appena l’eva provàa a dill, ol Chicco e ol Martin gh’eren dì che se el voreva el podeva stà a cà, ma dòpo el doveva pùu fass vidè, e che l’era on tremacoa. Sicchè eren partìi dal centar del paès per andà a cà dell’omètt, intant che ol dòpomezzdì l’era gemò diventà sira e che ol Sò l’era drèe andà a dormì come on vegg che el g’ha pressa. “Mi sont no on tremacoa!”, el vosava ol Luisin, intant che ghe correva adrèe ai alter trì. Ol sò vosà l’eva attiràa l’attenziòn del Scior Aldo, cervellèe del paes e zio del Giovannin, che l’era drèe a nettà su cont la scova ol tocchellin de strada de front al sò negòzzi. “Sa sìi drèe fà cosè, malnàtt?”, eva domandàa. “Andìi a cà, ch’el vegn scur!” A rispond ghe toccava al Giovannin: “Preoccupass no, zio, gh’hemm de fà ona ròba, ma fèmm svelta!” E ol cervellèe, intant che el taccava ammò a scovà: “Stagh attent: nòcc de Samòni, nòcc de Demòni!”.
Quell dì lì l’era pròppi ol dì de Samòni, quand che gh’è pùu on inizzi e gh’è pùu ona fin, quand tusscoss l’è negar, sospes e anca i mòrt pòden tornà indrèe. Ma quand el parlava de quei ròbb lì, ol cervellèe el gh’eva de stagh attent: se diseva in paès che la nònna della soa nònna l’era ona stria e l’evan brusada in piazza Sant’Eustorgio a Milan. Sicchè, prima de dervì bocca, el s’era vardà ben ben intorna, e quand l’eva vedùu ol Luisin, l’eva pensàa che forsi el saria stà mej fà citto del tutt.
“Allora, bagaij, femm inscì,” l’era dì ol Martin, intrattant che fasevan strada, “Giovannin, ti te a fagh la scaletta a mi e ol Chicco, che andemm dentar in cà per primm. Quand semm dentar te dervom la pòrta e te vegnet dentar anca ti. E ti, Luisin, gira intorna alla cà per controllà se riva on quai vunn. Come te vedet on quai coss che el se moeuv, vosa fòrt e nunch scappom via.” Rivàa al mur de cinta della cà dell’omètt, i fieou s’eren miss drèe a fà quell che ol Martin l’eva architettàa. Ol Martin, in genoeugg sul murett, el g’ha dà ona man al Chicco a vegnì su anca lu, peou, ona vòlta dentar, l’era andàa a scassinà la pòrta della cà, intant che ol Chicco el derviva quella del cancellett per fà vegnì dentar anca ol Giovannin. In cà, i trì amis even vedùu ol pentolon per fa la seda, pien d’acqua. “Quest chi”, l’eva dì ol Martin, “l’è quell che el dopera per fà i sò pozion magich. Voejemmal!” Ona ruzzadina e –tram!- acqua dappartutt. Peou, in cusina, even trovàa i bogett cont i spezzi e i ingredient che l’omètt el dopprava per dagh gust al mangià, che el s’era portàa drèe fin dal sò Paes, ma che lor even mai vist. “Questi hinn i ingredient de on quai intruj dei sò! Adess ghe i femm sparì!”: i even ciappàa e s’i eren mettuu in saccoccia, per traij dentar in della Lura pussèe tardi e faghei minga doprà.
In quella, anca ol Luisin l’era entràa dentar in cà. L’eva vist da feoura, dalla porta che ol Giovannin l’eva lassà verta, che la cà dell’omett l’era tutta piena de soramobil, vas, orelogg, e altar ròbb tutt d’ora e de argent. Tutta quella ròba la costava daperlè forsi come tutt ol Paes. L’era ol guadagn de ona vita de sacrifizzi e lavorà dell’omètt; e sotta la spinta de ona curiosità irresistibil, l’era vegnùu dent in cà per videi mej, rimirai, toccai...
“Luisin! Luisin!”, el ciamava ol Chicco, “Se te set drèe a fa? Movess, che chicchinscì emm finì!”
“Sont drèe a vardagh addoss a ‘sti belèe”, l’eva rispost ol Luisin, “Perché lassai chi a quel diavol senzadio? Se pensìi cosè, che inn on padelòtt e quatter polverin che g’ha fann fà i sò stregonerìi? No, hinn senz’alter chi òrigh chi, che ghe dann la fòrza! Ma se mi i ciappi e i pòrti in cà del prevet, ol demòni el sarà minga bon de vegnì a toesseij indrèe!” Anca i alter fieou, dòppo che s’eren fermàa on quai segond a pensagh a sora, hinn stàa d’accord; ol Don Pedar l’avariss sigurament perdonàa la marachella, se i òrigh sarissen stàa sòtta la soa custòdia; sicché tucc insema s’eren miss drèe a ciappai e scondessei sòtta i camis e in di saccòcc dei colzonitt.
Ona vòlta finìi (ma ghe sarìss stàa de portà via altra ròba), i quatter malnàtt even fà finta de sarà su la pòrta e hinn corùu via pussèe fòrt che podeven, cont ol Luisin che el pareva vegh adess pussèe pressa de tucc. La soa idea l’era quella de andà vers alla gesa, e fass vegnì drèe dai sò amis. Ma intrattant che el faseva strada, on penser el ghe rodeva la ment: “Perché daghel al Don Pedar? Perché podi no tegnì tusscoss par mi? Adess al tegnarissi scondùu sotta ol mè lett, e quand che vegni grand assèe podarissi vendall feoura, comprass on negòzzi e diventà sciòr.”
A l’ultim moment, l’ha voltà dentar in d’on vicol, e el s’è girà a speccià i sò amis per dagghi ona tappada in cò cont ona statuina d’òr, vun alla volta, per ciappà tutt l’òr per lu. Ma ona vision spaventosa l’ha bloccàa la soa man. In on attim, el Giovannin, ol Martin e ol Chicco eren rivàa anca lor in del vicol, e s’eren trovàa dinnanz una ròba che la pareva ona nigola verda, che la casciava una lus strana, e anca tròn, fulmin sbarlussent e on vent fregg che el faseva vegnì la pell de cappon. Gerà dalla pagura, nissoeun dei quatter amis podeven moeuv on did. Ol romor del vent che el tempestava, a ona certa, el pareva trasformass in d’ona vos, ona vos inrebida, che el Giovannin el cognosseva ben. L’era quella de el sò nònno Franch, che l’era mòrt quand lu l’era ancamò piscinin. El ghe voreva ben debon, e ol Giovannin instess. Ma adess, el pareva vess pròppi feoura di strasc. Anca la nigola la pareva cambià de forma, e adess la gh’era pròppi la faccia del Nonno Franch. In on attim, da part alla soa figura, l’era comparida anca un’oltra, poeu anmò on’oltra, e alla fin anca quella di quatter. Eren quei dei bisnònni del Martin e del Chicco, ma la pussèe inviperida l’era la faccia del Battista, ol nònno del Luisin. Eren tucc e quatter mòrt da on quai ann, ma quella sira, la sira de Samòni, anca i mòrt podeven tornà indrèe.
Dapprima ogni vos la pareva dì ona ròba diversa, anca se se capiva che i spirit dei Nonni eren minga drèe a fà i compliment ai nevot. Dòpo on pòo, i quatter vòs s’eren giontàa in ona vòs sola, che la diseva: “Gh’ìi no vergògna? Sìi andà a robà in d’ona cà de on òmm che el lavora tutt ol dì, e con che scusa? E ti, Luisin, te vorevet minga coppà i tò amis pròppi adess? Sìi ona vergògna e on’omiliazion per i voster familii! Volentera farann a men de viòlter malnàtt!” In quella, ol vent el se volzava semper pussèe fòrt. On turbin el s’gigottava i nigol, e vun adrèe a l’alter, investiva i quatter bagaji, ghe staccava i pèe da terra e i boffava via lontan, lontan, senza nanca fà sentì ol tremend vosà de pagura che lor eren drèe cascià.
Ancamò al dì d’incoeu, nissoeun el sà indoe che ol Giovannin, ol Chicco, ol Martin e ol Luisin hinn andà a finì: se dis che i Mòrt quella nòcc, i hann menà drèe insema a lor in del sò Reamm, e lor hinn anmò là imprisonàa fin a quand riessirann no a salvagh la pell a on forestée che l’è drèe a lavorà, e a regalagh tutt l’òr del scior Lì.


c: text/html

text:
En ina campagna ch'ella ha lantschà oz a Berna pretenda ella che la politica autoriseschi dapli persunal e ch'ella procuri par meglras cundiziuns da lavur.
Dumber da burn-outs crescha
Adina dapli tgirunzas e tgirunz midian lavur ed il dumber da persunas cun burn-out creschi ad in crescher. Per Udo Michel da l'Unia è quai in clar mussament ch'il squitsch da lavur en la tgira ha cuntanschi in nivel betg pli supportabel.
Il temp da lavur è fitg irregulars. Perquai ch’i dat memia pauc persunal ston ils collegas adina puspè siglir en, lavur sin dumonda e è la regla e las pajas n’èn era betg autas.
Tuts meritan ina buna tgira
Uschia na possia quai betg cuntinuar. Tuts sajan la fin finala interessads ch'i vegni prestà buna lavur. Tuts meritian ina buna tgira. Ed ina buna tgira s'orienteschi al bainstar dil carstgaun, a ses basegns e buc als custs. Ils cussedents n’èn nagins jogurts mabain carstgauns. I è perquai impurtant da porscher ina tgira cumpletta e cumplementara. Agir sco in roboter na funcziuna betg. I dovra temp ed i è impurtant da sa fatschentar cun ils cussedents.
Il sindicat Unia ha perquai lantschà ina campagna naziunala ed ina petiziun cun il titel »Buna tgira dovra bunas cundiziuns da lavur«. Els pretendan cunzunt ch'i vegnian stgaffidas dapli plazzas per tgirunzas e tgirunz.
Las mesiras da promoziun ch'il Cussegl federal ha lantschà avant intgins onns beneventian els, di Udo Michel. Mo quai na tanschi betg. La mancanza da persunal saja cronica. Il grond dumber da persunas che bandunian la professiun saja la consequenza da las cundiziuns da lavur precaras e la mancanza d'appreziaziun e stima.
Lantschar discussiun per il futur da la tgira
Mo cun la campagna e la petiziun veglian els anc cuntanscher insatge auter, di Michel. Els veglian lantschar ina discussiun davart il futur da la tgira.
Co vesan quai las chasas da tgira? Monika Weder da Curaviva, l'associaziun dals instituts socials e da tgira svizzers, sustegn da principi las pretensiuns da l'Unia. Impurtant sajan per els dentant era ina bun'organisaziun dals manaschis ed ina meglra cumpatibilitad da lavur e famiglia.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tron
El tron o tronada, ton, tonada l'è 'l frecass provocaa de l'onda d'urto de on fulmin[1].
A segonda de la natura del fulmin e de la distanza de chi che varda, o che 'l se manifesta tant 'me on colp secch e fort o comè on romb bass e longh.
El nomm[Modifega | modifica 'l sorgent]
La parolla tron o ton l'è on'evoluzion del latin tonus, e l'è comuna a quasi tutt i lengov neolatinn (italian tuono, catalan tro, spagnoeu trueno, frances tonnerre, galizian trono, romen tunet, sicilian tronu). L'è comuna anca a la radis germanega *thunraz[2] (varda l'ingles thunder, el todesch donner, l'olandes donder...), che la regorda anca el dio Thor, che l'era proppi el Signor di tron. Di paroll compagn je troeuvom anca in di lengov celtegh (irlandes toirneach, scozzes tàirneach, manx taarnagh, galles trystau, breton taran).
La variant tron l'è doperada in de la Lombardia ocidental, in Piemont, in Liguria, in Emilia, in di March, in Umbria, in del Lazzi, in Campania, Calabria, Sicilia, Basilicada e Sardegna. L'era doperaa anca in de l'italian antigh. La variant ton inveci l'è tipega de la Lombardia oriental, del Venet, del Friul, de la Romagna, de la Toscana e de Roma, oltra che di Grison (Rumantsch Grischun Tun) [3].
Referiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Gabriele Formentini (2009). Temporali e e Tornado (in italian). Alpha Test, 90. ISBN 978-88-483-0992-9.
- ↑ etymonline.com
- ↑ NavigAIS, carta numer 398.


text:
Gian-Marco Maissen (27) è creschì si a Puntraschigna ed ha cumenzà l’avust 2013 tar RTR sco praticant/stagiaire e reporter dal Radio RTR. Il 2016 ha el retschet il diplom da schurnalissem da la MAZ a Lucerna ed ha dapli lura lavurà sco redactur e moderatur tar il Radio RTR. Dapi il 2017 lavura el en la redacziun giuvna da Battaporta/Minisguard e per il team da social media.
«Uffants tschentan las pli bellas dumondas. Ellas èn sinceras e directas. Mintgatant simplas da respunder e mintgatant fitg cumplexas. Il Minisguard declera exact questas grondas e pitschnas dumondas da la vita. Jau hai grond gust da pudair en futur respunder als uffants uschia bleras dumondas sco mo pussibel», di Gian-Marco Maissen, nov moderatur Minisguard.
Il «Minisguard» è l’emissiun d’infurmaziun da RTR per uffants. Mintga sonda a las 17:40 sin SRF1, online sin rtr.ch/minisguard ubain sin YouTube survegnan ils uffants ina survista da quai ch’è succedì en lur regiun, en il chantun, en Svizra, a l’exteriur e da quai che occupa il mund. Tge capita cun ils peschs sch'il chametg dat en l'aua? Pertge san las flurs e las plantas cura ch'ellas han da flurir? Tge è il coronavirus? Daco ston ins far home-schooling? U co sa furma insumma granella? Las redacturas ed ils moderaturs elavuran gist da questas dumondas u era temas relevants da la politica, la cultura e dal sport u dal mund d’uffants uschia ch’uffants da la scola primara san suandar e chapir quels. Gian-Marco Maissen cumplettescha il team da moderaziun dal Minisguard enturn Elin Batista e Nina Defuns.


text:
Iudaism
Le iudaism o ebraism (por ebraich: יהדות) é na religiun monoteista abramitica y ince n stil de vita y na tradiziun culturala dl popul ebraich tles comunités desvalies fora por le monn. Le iudaism d’aldedaincö é l’evoluziun dla religiun biblica aladô de chëra che Chël Bel Dî, Yahwhe, á fat na alianza cun le popul ebraich (o popul d'Israel). I tesć fondamentai dl iudaism é la Torah, le Tanakh, le Talmud y la Mishnah. Abram vëgn araté le pröm ebreo y pere dl popul ebraich. Le rëgn dl poul ebraich ê gnü costruí sot a Saul y i resc David y Salomon cun la capitala a Ierusalem. Do le rëgn de Salomon é la naziun gnüda partida sö te dui rëgns, le Rëgn d’Israel (tl nord) y le Rëgn de Iüda (a süd). Tl’Eté medievala ál metü man la diaspora dl popul ebraich, l’antisemitism sciöche forma de porsecuziun religioja y la ghetisaziun. Tratan la Secunda Vera dl Monn él gnü a se le dé sot al Nazism üna dles maius persecuziuns dl popul ebraich a chëra che al ti vëgn dit Shoah.


text:
Tut en tut haja funcziunà
La midada sin online haja funcziunà pulit bain tar la scola auta da pedagogia e tar la scola auta spezialisada dal Grischun. Quai cunzunt perquai che omaduas scolas hajan cumenzà gia il schaner ed il favrer a sa preparar per il cass che las scolas stoppian serrar, dian ils recturs da las duas scolas.
Midada simpla per la FHGR
Damai che la scola spezialisada dal Grischun, la FHGR, ha gia daditg pliras prelecziuns online, saja la midada tenor il rectur da la scola, Jürg Kessler, stada detg simpla. Ins haja pudì midar senza interrupziun sin l'instrucziun online. Per ils studis che n'eran avant anc betg online, hajan ins gì in plan pass per pass, co che la midada duaja succeder.
Sfidas tar la SAPGR tar roms creativs
Era tar la Scola auta da pedagogia sajan ins stà preparà per quest cas. Ma tar ils roms creativs u sportivs saja la midada sin online ina gronda sfida. Annatina Dermont ch'instruescha il rom d'art textil e tecnic a la Scola auta da pedagogia, na l'emprim mument betg savì co far. Ma grazia a discurs cun ils collegas ed ideas creativas funcziunia quai entant pulit bain. Annatina Dermont accumpogna uss ils students da la SAP tras conferenzas da video durant che quels zambregian davent da chasa. Il material da zambregiar trametta ella per part schizunt a chasa als students.
E betg mo scolaras e scolars da la scol'auta han d'emprender sin distanza, er ils uffants da la scola populara. RTR ha ina purschida a posta per quests uffants.


text:
VII° Memorial: Gara de rodes mountain y e-bike 30.06.2019
L' Uniun Sport Amatoriala da La Val organisëia la domënia ai 30 de jügn 2019 la setima ediziun dl Memorial en record de Alexander Ellecosta y Manuel Moling.
Por chësta ediziun d’isté é protagonista la roda. Tó pert ala gara pon cun mountain bike y E-bike.
La gara de rodes Mountain y E-BIKE pëia ia dala plaza dl palé “Plans” a La Val y rüva al travêrt sö Armentara dala ütia "Ranch da André".
Por i ciclisc che suntará sön Mountain Bike él preodü en percurs plö cürt (9 km), cun le start da Plans y che jará inant por Spëscia – Ramëi y spo cuntra Armentara, por rové al travert sö dala ütia.
Por i ciclisc che suntará sön E-BIKE él preodü en percurs plö lunch (17 km), cun le start da Plans y che jará inant por Mirió – Frëines – Biei – Rît – Ramëi y spo cuntra Armentara, por rové al travert sö dala ütia.
* Poscibilité de imprëst rodes E-BIKE da Auto Vallazza (por i tesserá pro la Uniun él preodü na reduziun dl 10%)
En iade ruvá al travert mëss vigni partezipant se musuré te n jüch de abilité.
Program dl de:
10:00 - 11:15 Al bar Sport: iscriziuns, ritiré le numer y mapa
- 11:30 Start E-BIKE percurs lunch (17 km)
- 11:30 Start MOUNTAIN BIKE percurs cürt (9 km)
- 13:30 Marëna dala ütia "Ranch da André"
- 15:00 Premiaziun
La cuota d'iscriziun é de 15€
Düć é dër bel inviá a tó pêrt al evënt. Ince por chi che ne fesc nia la gara él na bela poscibilité da stè adüm. Al gnará ince premié le tëmp ideal.
In cajo de burt tëmp gnará la gara dejdita.


text:
Carulìna dal Sud
La Carulìna dal Sud (South Carolina in ingléś, a s lèś /saʊθ kærəˈlaɪnə/, scólta'l chè) 'l è 'n stat di Stat Unî ch'al s è unî a la federasiòṅ in dal 1788.
La sò capitàl e sità più granda l'è Colùmbia, pò a vîṅ Charleston in du tut i an a gh'è 'l ùnic turnèo ad tènis dal sircùit WTA śugâ su tèra vérda.
La Carulìna dal Sud, ch'l'à ciapâ 'l nóm da 'l rè 'd Inghiltèra Carl I, la gh'à quarànta-siē cuntèi e duśènt-ssant'òt cumùṅ, par na superfìsi 'd 82.931 km² e na pupulasiòṅ ad quàtar migliòṅ e siē 'd abitànt, al 27,6% i èṅ négar.
Al sò mòt in latìn 'l è „Dum spiro spero“ (In fiṅ tant ch'a gh'ò fiâ a gh'ò spransa) mént'r al sò scutmàj 'l è Al stat dal palmi.
La cunfìna a èst cun 'l Ucéan Atlàntic, a nòrd cun la Carulìna dal Nòrd (la s è dastacàda sèg in dal 1729) e a sud-òvest cun la Geòrgia. Dòp avér mandâ via gl'ingléś in dal 1781 insém a chi atri trédas culògni americàni, la Carulìna dal Sud 'l è stâ 'l secónd stat a ratificàr la custitusiòṅ di Stat Unî ma anc al prim a 'rvultàr-as cóntar la federasiòṅ al 20 ad Dicémbar dal 1860 par dar vita a i Stat Cunfederài dl'Amèrica tacànd na guèra sivìla cumbatùda par la prima vòlta a Fort Sumter in dal sò teritòri.
La sò ecunumìa la pōl cuntàr su la prudusiòn dal tabàc, 'l è 'l secónd prudutōr di Stat Unî dòp la Carulìna dal Nòrd, e su l'indùstria tèsil. Al clima 'l è subtrupicàł, cun di Invér'n in du a sa stà bèṅ e dgl'Istâ caldi.
Al sò guvernadōr, da 'l Śnar dal 2017, 'l è 'l republicàṅ Henry McMaster ch'l à tòlt al pòst dla Nikki Haley ch'la s è dimìsa p'r andàr a far la rapreśentànta permanènta a 'l ONU par cònt dal presidènt Donald Trump.


text:
09/2014
Handy, smartphones, tablets etc.
üna mutaziun da gens?
Ün gen es ün tagl da la DNA sco portader local d’üna successiụn ereditaria, d’ün factur d’ierta chi definischa ed influenzescha üna fuormaziun d’ün indizi particular. El es dimena portader dad infuormaziuns d’ierta; meglder dit: el po esser ün portader. L’intelligenza per exaimpel nu deriva adüna dals perdavants, ella po eir s’impatrunir svessa. I nu sto neir na esser, cha’ls uffants tschüffan tuots il medems gens da lur genituors. Da duos figls po per exaimpel ün iertar ils gens da la chatscha dal bap e tschel il dun da musicalità da la mamma. L’ün es ün bun chatschader, tschel ün bun musicist. Ils cromosons cuntegnan ils gens e sun tras quai eir respunsabels per infinitas infuormaziuns d’ierta. Sco manzunà, l’uman nun acquista tuot sias indinaziuns e qualitats tras ils gens, el tillas po eir appropriar svessa. Davo po el dar inavant ils “nouvs” gens a seis descendents, uschè as lascha declerar faquint l’evoluziun da l’uman.
Mettaina uossa il cas, cha gens pon eir gnir infiltras, saja que tras regenzas, religiuns, organisaziuns o firmas. Co oter as poja declerar il fat, cha umans as laschan armar per coppar ad oters o usurpar ün ödi sün otras gruppas socialas > razzissem e genozids? Actualmaing eir las acziuns terroristicas dal SI (stadi islam). Eu discuriss in quists cas d’ün defet da cromosons impustüt masculins! Ün’infiltraziun da gens tipicamaing economica es l’industria da computers, internet, google, facebook. L’industria da Silikon Valley infiltrescha l’umanità cun ün gen chi til maina in üna situaziun dependenta e tras la manipulaziun dals gens, voul dir la transmissiun cromosona totala ans voulan els far crajer, cha no nu pudain plü viver sainza telefonin, computer, twitter e l’infuomaziun totala virtuala globalisada. E che capita cun quels pacs chi nu sun gnüts infectats da l’injecziun da quists gens e chi vivan amo cun colliaziun na virtuala e digitala culs conumans? Pon els in avegnir amo tour part a la vita cumünaivla? As intrategner tanter pêr, cun spiert ed orma umana. L’adopziun generala mundiala dal gen da l’internet pudess ün bel di manar a la fin da la cultura umana, voul dir dal homo sapiens. Forsa ch’ün bel di ils roboters piglian il suraman sün quist muond. E quels consistan dad electronica e na da cromosoms. Ils gens tschiran via e l’umanità svanischa. Üna previsiun fatala, ma na impussibla.
PS: Chi chi nun es persvas da mia prognosa: Guardai il film “Her”, a Spike Jonze love story.
CASA


text:
L’emprema baselgia a Cavardiras ei vegnida eregida dils caputschins e consecrada ils 6 da decembcr 1662 en honur da s. Antoni da Padua. Pli tard ha quella fatg plaz ad in baghetg totalmein niev. 1773 ha Cavardiras ensemen cun Segnas survegniu il dretg d’engaschar in caplon, lu eis ei vegniu midau en in agen benefeci che vegn oz tgiraus dil plevon da Mustér.
Ord la historia
1689 La baselgia da s. Antoni ei vegnida eregida entuorn 1689.
1695 Ils paders caputschins han dedicau ella a s. Antoni. Ella ei vegnida consecrada ils 18 da fenadur 1695
1690 Construcziun dils altars
1704 Cavardiras survegn il dretg da pladir caplon
1760 Da quei onn datescha la scantschala 1931 Ei la baselgia vegnida renovada ed enrihida da rudien. Quella renovaziun ha cumpigliau l’entira baselgia. Nus lein menziunar specialmein ch’ils altars ein vegni sulerai da niev e ch’il sanctuari ha survegniu il maletg che stat amiez la nav agl arviul e representa s. Placi avon il tiran Victor.
1954 Il datum 1954 che sesanfla sil clutger-baselgia indichescha ch’il clutger seigi vegnius ligiaus giu quei onn da niev
1974 Ils davos dus zenns ein vegni benedi 1974, ils 24 da matg.
In interessant maletg ei quel digl altar grond. El muossa il patrun baselgia cun il bambin en bratsch. El funs dil maletg vesan ins l’aduraziun dalla hostia entras in asen. Pertgei adura igl asen il Sontgissim? Sogn Antoni veva gest finiu siu priedi miraculus als peschs ch’el ei vegnius provocaus d’in cavalier nuncartent. El ha fatg amogna al sogn, sch’el possi mussar che Niessegner seigi propi presents ella hostia, vegli el sesuttametter a sia cardientscha. Antonius, plein fidonza enten Diu, accepta la cundiziun. Il nuncartent ha proponiu ad el: El hagi in asen a casa al qual el detti treis dis nuot da magliar. Il tierz di vegni el cugl asen sin questa plazza e metti ina purziun aveina avon igl animal e sche quel laschi star l’aveina e vegni tier Diu, tier la hostia, sche vegli el crer. Tut quei ei schabegiau. Igl asen ei vegnius tier s. Antoni che teneva la hostia ed ei staus enschanuglias avon el. Il nuncartent ei daventaus in bien catolic e morts sco penitent. La meisa da messa (cumprada 1968) ha in maletg entagliaus a maun che muossa s. Antoni a caschun dalla miracla dils pèschs.
1983 daventa il tetg ed il clutger unfrenda dad in incendi caschunaus entras las lavurs da restauraziun. Grazia a buns donaturs e bunas donaturas da s. Antoni sa la baselgia vegnir renovada dil taliter e resplenda dapi lu puspei en nova glischur. Las plattas oranschas da cheramica ein vegnidas allontanadas ed ins ei sestentaus da dar neu la veglia cumparsa originala.
2010 vegn la baselgia schubergiada internamein.
2016 suonda ina restauraziun dalla fassada encunter sid, essend parts dil tetg marschas ed urgentas per ina remadura.
Il diever dad oz
Il survetsch divin vegn celebraus la dumengia ni la sonda sera, mintgamai ina gada per meins. Ils luverdis ei buca pli messa a Cavardiras. La perdanonza dil num da Maria ei vegnida dismessa ils anno 1960. Denton eis ei aunc vegniu manteniu la perdanonza da s. Antoni che vegn festivada per ordinari la secunda dumengia da zercladur.
Tuccau vegn ei pliras gadas a di. Allas 6.00 da stizzar, da miezdi allas 11.00 uras e d’ Avemaria allas 20.00 uras. Las baras vegnan satradas en santeri da s. Gions a Mustér. Cavardiras haveva pli baul caplons. Il davos caplon sesents a Cavardiras, dr. Bruno Hübscher, ha bandunau la caplania igl onn 1954. Dapi lu rendan ils spirituals dalla pleiv da s. Gions ed ils paders dalla claustra da Mustér buns survetschs da pastoraziun. Sco davos caplon stabel segna sur Pius Venzin che ha pastorau Cavardiras da Segnas anora.
La caplania da Cavardias
Culla decisiun dalla radunonza generala digl onn 2011 vegn la caplania da Cavardiars integrada ell’administraziun dalla Pleiv s. Gions. Suenter 238 onns piarda igl uclaun puspei sia independenza. La demografia ha sfurzau ils habitonts da far quei pass.
text e maletgs da Gion Tenner
davosa adattaziun: october 2016


text:
Il minister da l’exteriur dals Stadis Unids, John Kerry, ha confermà la finamira per questa pausa da cumbat. Tant l'opposiziun ed ils rebels en Siria sco er la Tirchia beneventan ils plans - però betg senza dubis.
Mangiativas e medicaments per civilists
Tenor John Kerry pudess la pausa da cumbat vegnir realisada aifer in’emna. Dentant ston ils detagls da quest'interrupziun anc vegnir fixads.
La gruppa da sustegniment per la Siria - a la quala era l'Iran e l'Arabia Saudita appartegnan - è plinavant sa cunvegnida ad agid umanitar che cumpiglia mangiativas e medicaments per la populaziun civila. Nagina pausa duai dar per las attatgas cunter il Stadi Islamic.
SI ha duvrà armas chemicas
La milissa terroristica Stadi Islamic ha gia duvrà pliras giadas armas chemicas. Quai di il servetsch secret american CIA. Il Stadi Islamic saja era abel da producir sez pitschnas quantitads da gas da clor ed iperit.
Il directur general da l'organisaziun per scumond d’armas chemicas, Ahmet Üzümcü, aveva gia declerà l'emna passada ch'ins suspecteschia ch’il SI possia producir sez tals gas. Anteriurs schuldads iracais ch'eran cumpigliads al program d'armas chemicas da Saddam Hussein lavuran oz per il Stadi Islamic.
Opposiziun beneventa scepticamain la pausa
L'opposiziun en la Siria ha beneventà la pausa da cumbat concludida a Minca precautamain. En il medem mument ha ella dentant era exprimì dubis.
Da principi saja ina pausa da cumbat da beneventar, ma ins prefereschia ovras e betg pleds, ha in pledader accentuà ed agiuntà: «D'empermischuns essan nus unfis».
Medemamain sceptics sa mussan er ils rebels. Uschia è in cumandant dals rebels da l’avis, ch’il reschim en Siria e lur alliads russ sajan persvas da destruir l’entir nord d’Aleppo, avant ch’els fetschian ina pausa da cumbat a terra.
Russia duai terminar attatgas ord l'aria
Mevlüt Cavusoglu, il minister da l'exteriur da la Tirchia, taxescha ils plans da la gruppa da lavur sco pass impuratant per schliar il conflict. Uss stoppian las attatgas ord l'aria e sin civilists vegnir terminadas. Er dovria quai agid umanitar.
Ina premissa per in armistizi saja perquai, che la Russia termineschia lur attatgas cun aviuns. La Tirchia tema numnadamain ch'ulteriurs tschientsmillis fugitivs arrivian en lur pajais, sch'ils bumbardaments ord l'aria cuntinueschan.
RR novitads 06:00 / 11:00


text:
Cun questa quarta victoria en seria è il team dal CC Aarau enturn il skip Silvana Tirinzoni gia da strusch a la qualificaziun per il mezfinal. L'ultima victoria encunter las Finlandaisas è però stada pli greva da cuntanscher che quai ch'il resultat lascha sminar. Il resultat cler è pir sa dà suenter che l'ultima attatga da l'equipa finlandaisa è ì en las chautschas.
Situaziun cuntraria tar ils umens
Ils umens svizzers percunter na vegnan betg giu dal flatg. En il quart gieu ha l'equipa cun il skip Peter de Cruz pers cunter la Scozia cun 4:8. Igl è gia la terza terrada.
RR novitads 15:00


text:
Bernina (distret)
El distrèt del Bernina l'è giü dei öndes distrècc del Cantù dei Grigioni, en Svìsera. El capolöch del distrèt l'è Pus'ciaf.
Colocàt endèla part meridiunàla del cantù, el sò teretóre el töl dét la sìma del Piz Palü (3.901 méter söl leèl del mar).
La superfìce totàl del distrèt l'è de 237.30 km² e la popolasiù l'è de 4703 abitàncc (dàto del 2011).
El cunfìna a nordòvest col distrèt del Malögia e per töt el rèst del perìmetro co la pruvìncia italiàna de Sondrio.
Diviziù aministratìvaModifiché
El distrèt del Bernina l'è dividìt en du cìrcoi e du cümü:


text:
Nino Schurter ha ensemen cun ses collega Matthias Stirnemann gudagnà la 6avla etappa dal Cape Epic. Ils dus mountainbikers dal Team Scott Sram èn stads en questa etappa roiala sur varga 100 kilometers cun bunamain 3'000 meters differenza d’autezza bun 16 secundas pli sperts ch’il duo cun Hector Leonardo Paez Leon da la Columbia ensemen cun Max Knox da l'Africa dal Sid. Pers bler temp ha il duo Christoph Sauser, il svizzer che parta ensemen cun il campiun olimpic da Londra, il Tschech Jaroslav Kulhavy. Els dus han cuntanschì l’arrivada bun 6 minutas suenter Schurter e Stirnemann.
L’auter duo dal Team Scott Sram da Thomas Frischknecht cun ils dus juniors Andri Frischknecht, il figl da Thomas Frischknecht e Michiel Van der Heijden da l'Ollanda han pers 14 minutas sin Schurter.
Avant l’etappa finala da damaun sur 85 kilometers cun bun 1350 meters differenza d’autezza mainan Nino Schurter e Matthias Stirnemann il classament general cun in avantatg da bunamain 7 minutas sin Sauser e Kulhavy. Ils terzs èn gia in quart d'ura enavos. I vesa pia ora fitg bain per Nino Schurter che sa preschenta en ina furma excellenta gia a l’entschatta da la stagiun al Cape Epic en l’Africa dal Sid.


text:
da sora Armina Maissen
E Jesus ha plidau: «Il semnader ei ius a semnar…» Quella semeglia lai passar mia regurdientscha el temps da mi’affonza cu nies bab semnava. Ei era in mument da grondezia cun tut speziala atmosfera. Nus buobas pintgas sesevan quietamein agl ur digl èr e miravan co il bab semnava. Ils pass dil bab, ils moviments da siu bratsch e siu maun eran ina ceremonia sublima. Ils garnins curdavan sco radis giu sin il tratsch frestg. Finiu da semnar vegneva il bab al cantun digl èr e prendeva giu sia capiala. Lu fageva el ina gronda crusch cun siu maun sin il tratsch digl èr e suenter rugavan nus ensemen in paternies. El surdava aschia il quitau dalla prosperaziun al bien Diu, dal qual tut il bien vegn.
Nies bab semnava sapientivamein e cun cor. El tschentava cun sia cardientscha e fidonza il fundament per ina buna raccolta. E quei era la tenuta da nies bab buca mo el semnar, mobein en sia veta insumma. El tedlava sin siu intern e tschaffava il plaid da Diu. In agir sin fundament da tala cardienstscha e fidonza porta senza dubi grond fretg. Ventira sco tribulaziun daventan cheutras il cultem che sustegn il process dalla madiraziun.
Mt 13,1–23
1Gliez di ei Jesus ius ord casa e semess giu alla riva dil lag. 2E grondas fuolas ein serimnadas entuorn el, aschia ch’el ei semess en ina barca e sesius leu; e tut il pievel steva alla riva. 3Ed el ha plidau cun els da bia caussas en semeglias. El ha detg: Il semnader ei ius a semnar. 4Ferton ch’el semnava, ei in ton (dil sem) curdaus sigl ur dalla via, ed ils utschals ein vegni ed han piclau si tut. 5Auter ei curdau sin terren carpus, nua ch’ei fuva pauc tratsch. Beinspert ha quei entschiet a pruir, perquei ch’il tratsch era buca profunds. 6Mo cura ch’il sulegl ei vegnius pli ferms, ei il schiermet vegnius barslentaus, e perquei ch’el veva buca ragisch, eis el seccaus. 7Auter sem ei curdaus ella spinatscha, e la spinatscha ei carschida ed ha stinschentau el. 8Auter ei curdau sin bien terren ed ha purtau fretg: Tschien, sissonta ni trenta per in. 9Tgi che ha ureglias, teidli.
10Ed ils giuvnals ein s’avischinai ad el ed han detg: Pertgei plaidas ti en semeglias cun els? 11El ha rispundiu ad els: A vus eis ei dau d’enconuscher ils misteris dil reginavel da tschiel, mo als auters eis ei buca dau. 12Tgi che ha, a lez vegn aunc dau, ed el ha abundonza. Mo tgi che ha nuot, da lez vegn aunc priu quei ch’el ha. 13Per il sequent motiv plaid’jeu en semeglias cun els: Perquei ch’els vesan e vesan tuttina buc ed audan senza udir ni capir.
14Aschia secumpleina per els la profezia da Jesaja che ha detg:
Vus vegnis bein ad udir, mo tuttina buc a capir.
Vus vegnis bein a veser, mo tuttina buc a tschaffar.
15Endirius ei il cor da quei pievel.
Cun las ureglias audan els mal;
els han serrau lur egls, per ch’els vesien buca cun ils egls
ni audien cun las ureglias
ni tschaffien cun lur cor e seconvertien
e jeu fetschi sauns els.
16Mo beai ein vos egls, perquei ch’els vesan! Beadas vossas ureglias, perquei ch’ellas audan! 17En verdad, jeu ditgel a vus: Bia profets e gests han desiderau da veser quei che vus veseis ed han buca viu, d’udir quei che vus udis ed han buc udiu.
18Sche tedlei pia vus la semeglia dil semnader. 19Sch’enzatgi teidla il plaid dil reginavel senza capir el, vegn il nausch ed engola quei ch’ei stau semnau en siu cor. Quei ei quel ch’ei semnaus agl ur dalla via. 20Quel ch’ei semnaus sin terren carpus, ei quel che auda il plaid ed accepta quel immediat cun legria. 21Mo el ha buca ragisch en sesez e viva mo dil mument. Vegn ina tribulaziun ni persecuziun pervia dil plaid, sche croda el immediat. 22Quel ch’ei vegnius semnaus ella spinatscha, gliez ei il carstgaun che teidla il plaid, mo ils quitaus da quest mund ed il surmenem dalla rihezia stinschentan il plaid, ed el resta senza fretg. 23E quel ch’ei vegnius semnaus sin bien terren, gliez ei il carstgaun che teidla il plaid e tschaffa el. Ed el porta fretg: Tschien, sissonta, ni trenta per in.


text:
Lavurs
Opticras ed optichers fabritgeschan tocca da construcziun optica fitg precisa en vaider e tocca da construcziun simpla mecanica da differents metals. La tocca da construcziun optica en vaider, sco lentas, spievels e prismas, vegn utilisada en ils secturs da l’optica dals egls, da la tecnica medicinala, da la tecnica da fotografia e film u da la tecnica da mesiraziun. Tut tenor il product sa fatschentan optichers da precisiun cun differentas dimensiuns: il diameter da lentas microscopicas è pli pitschen che in millimeter, quel da spievels per l’astronomia è plirs meters grond.
Optichers da precisiun fabritgeschan la tocca da construcziun tenor ina descripziun da l'incumbensa e tenor dissegns tecnics. Cun agid dals documents menziunads preparan els il material, ils guaffens sco era la materia auxiliara ed endrizzan differentas maschinas. Els fabritgeschan la tocca da construcziun optica a maun u cun la maschina. Tras gizzar u pulir produceschan els surfatschas planivas e surfatschas sfericas (ad arvieut). Schebain che la pli gronda part da las lavurs po vegnir fatga cun maschinas, è era lavur a maun dumandada, per exempel per pulir, bagnar e nettegiar.
Suenter la modificaziun da la furma raffineschan optichers da precisiun il vaider optic. Els surtiran las surfatschas cun stresas finas da metal, fluorid da magnesium u oxids per pudair influenzar la reflexiun da la glisch. Savens na vegnan betg mo lentas singulas integradas en apparats optics, mabain er uschenumnads sistems optics u gruppas da construcziun. En quest cas collian ils optichers da precisiun las lentas u ils prismas cun agid da chit fin.
Optichers da precisiun ston lavurar exactamain e plain concentraziun per che la tocca da construcziun optica correspundia a la qualitad dumandada. La tocca vegn producida cun precisiun en il spazi da nanometers. Optichers da precisiun ston perquai dumagnar bain las metodas da mesiraziun e da controlla correspundentas.
Optichers da precisiun lavuran savens en gruppas. Suenter la realisaziun da singuls pass da lavur dattan els vinavant la tocca en elavuraziun. Els n'enconuschan betg mo lur atgna lavur, mabain chapeschan l’entir proceder da fabricaziun.
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala 16-8-2011
Durada
4 onns
Furmaziun en la pratica
En in manaschi da l’industria optica, cumplettà cun ina furmaziun en lavuratoris d’emprendissadi (basas da l'optica, mecanica ed electronica)
Furmaziun en scola
1 di l'emna a la scola professiunala a Rorschach (roms specifics a la professiun vegnan er instruids da manaschis d’emprendissadi)
Roms professiunals
- planisaziun da la lavur e logistica
- fabricaziun e mantegniment da guaffens, meds dal manaschi e da controlla
- furmaziun da tocca en elavuraziun
- politura da tocca en elavuraziun
- nettegiament, raffinaziun e protecziun da tocca en elavuraziun: fixaziun, colliaziun e montascha da tocca en elavuraziun
- controlla da tocca en elavuraziun
Curs ordaifer il manaschi
emprender ed exercitar las basas professiunalas en la pratica
Maturitad professiunala
Fitg bunas prestaziuns da scola permettan da frequentar la scola da maturitad professiunala durant la furmaziun da basa.
Diplom
Attestat federal da qualificaziun "opticher / opticra da precisiun AFQ"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
- bunas prestaziuns en quints e geometria
- bunas prestaziuns en fisica e chemia
Pretensiuns
- inschign manual
- mauns ruassaivels ed in fin sentiment
- abilitad da l’imaginaziun spaziala d’objects
- interess vi da la tecnica
- buna vesida e nagins disturbis da la vesida da colurs
Furmaziun supplementara
Curs
Purschidas da scolas professiunalas e scolas spezialisadas
Examen professiunal (EP)
cun certificat professiunal federal: spezialist / spezialista da process, commerziant tecnic / commerzianta tecnica
Examen professiunal superiur (EPS)
maister / maistra d’industria
Scola spezialisada superiura (SSS)
curs da furmaziun en direcziuns spezialisadas parentadas, p.ex. tecnicist diplomà / tecnicista diplomada construcziun da maschinas, tecnicist diplomà / tecnicista diplomada tecnica da sistems, tecnicist diplomà / tecnicista diplomada process d’interpresas
Scola auta spezialisada (SAS)
Roms da studi en direcziuns spezialisadas parentadas, p.ex. Bachelor of Science (SAS) en microtecnica, Bachelor of Science (SAS) en mecatronica, Bachelor of Science (SAS) en tecnica da sistems, Bachelor of Science (SAS) en tecnica da maschinas
Cundiziuns da lavur
Optichers da precisiun chattan plazzas da lavur en manaschis da la construcziun tecnica d’instruments e d'apparats. Els pon lavurar en il sectur da la producziun, da la montascha, dal svilup, da la construcziun, dal biro tecnic u dal lavuratori da controlla.
Optichers da precisiun èn dumandads sin il martgà da lavur. Els disponan da fitg bunas enconuschientschas da basa en mecanica ed optica e pon vegnir duvrads en differents champs.
La purschida da plazzas d’emprendissadi è plitost stgarsa. En Svizra existan mo paucas plazzas d’emprendissadi per optichers da precisiun. Las plazzas d’emprendissadi èn da chattar cunzunt en las regiuns tranter Basilea e Son Gagl.
Ulteriuras infurmaziuns
Federaziun professiunala dals optichers da precisiun / elavuraturs da vaider
c/o Swissoptic SA
Heinrich-Wild Strasse
9435 Heerbrugg
URL: www.feinwerkoptiker.ch


text:
da sur Alfred Cavelti
40 dis cuoza la dimora da Jesus el desiert all’entschatta da sia veta publica. Quella cefra serepeta pliras gadas ellas scartiras digl Emprem e Secund Testament. 40 ei ina cefra simbolica e stat per examinaziun e cumprova.
Jesus vegn mess sill’emprova e sto sedecider. Vul el dar suatientscha alla tentaziun dil «nausch», cuntentar il regl per paun, pussonza e ventira el senn dil mund? El preferescha dad ir sia via tenor la veglia da Diu.
Ils 40 dis da Cureisma envidan nus d’examinar nusezzi e secumprovar avon Diu ed ils concarstgauns. Tgei ha peisa e valeta per mei? Tgei dat senn e cuntegn a mia veta? Tgei accents valeivels dundel jeu a mia dimora sin tiara, valurs che cuozan sur quella viado?
Mt 4,1–11
1Lu ei Jesus vegnius menaus dil Spert el desiert per vegnir tentaus dil giavel. 2Suenter ver giginau curonta dis e curonta notgs ha el giu fom. 3Cheu s’avischina il tentader ad el e di: Sche ti eis Fegl da Diu, camonda che questa crappa daventi paun. 4Mo Jesus rispunda: Ei stat scret:
Il carstgaun viva buca mo da paun,
mobein da mintga plaid che sortescha dalla bucca da Diu.
5Sinquei meina il giavel Jesus el marcau sogn e tschenta el sil spitg dil tempel. 6Lu di el: Sche ti eis Fegl da Diu, sefiera surengiu! Ei stat gie scret:
Per amur da tei dat el camond a ses aunghels,
ed els portan tei sin maun,
che ti scarpetschies buca cun in pei en in crap.
7Jesus di ad el: Ei stat era scret:
Ti dueis buca empruar il Segner tiu Diu.
8Puspei meina il giavel Jesus sin in cuolm fetg ault e muossa ad el tut ils reginavels dil mund e lur gloria. 9Ed el di a Jesus: Tut quei vi jeu dar a ti, sche ti sefieras per tiara ed aduras mei. 10Cheu di Jesus ad el: Naven, satan! Pertgei ei stat scret:
Il Segner tiu Diu dueis ti adurar e mo ad el dueis ti survir.
11Lu ei il giavel untgius da Jesus. Ed uarda, aunghels ein vegni neutier ed han surviu ad el.


text:
Il president da la societad «Pro halla da glatsch Engiadin’Ota», Gian Reto Staub, ha resumà ils pass ch’els han fatg fin uss per vegnir al punct dad oz. En tut haja la societad gia investì bun 8’000 francs. Il resultat da votaziun a l’urna saja da valitar sco grond success, malgrà il NA dal Comune di Bregaglia.
La tschertga dal lieu
Il proxim pass haja uss da far la Conferenza da presidents da la Regiun Malögia, uschia il tenor en il plenum da la discussiun da podium organisada da la PLD a San Murezzan. La cumissiun da planisaziun haja sesida quest’emna uschia ch’ins possia cuntinuar cun l’evaluaziun d’in lieu potenzial per ina halla da glatsch en Engiadin’Ota. Concret discurran ins anc da trais lieus: San Murezzan, Schlarigna e Samedan.
Pers gia 30 onns
Sco quai ch'il commember da suprastanza da la societad «Pro halla da glatsch», Andry Niggli ha intunà, hajan ins spetgà onns ed onns che San Murezzan fetschia insatge areguard ina halla e pers temp custaivel. Dentant n’è la realisaziun da quella betg be la lezia da la pli gronda vischnanca en la Regiun. Che tut l’Engiadin’Ota e la Bergiaglia hajan da star davos il project, be uschia funcziuneschia er.
Ina duess far l’emprim pass
Ideal fiss sche ina da las 12 vischnancas faschess l’emprim pass e surprendess l’iniziativa da realisar ina halla. Uschia pudess ins spargnar bler temp. L’unic president communal preschent en il plenum, Christian Meuli da Segl è perquai vegnì intimà d’encuraschar ses collegas.
Solidaritad è dumandada
En in proxim pass han las vischnancas dad approvar in import da radund 300’000 francs per la planisaziun. Cun in Gea da mintga lieu fetschian ins uss simplamain quint, uschia Gian Reto Staub. El quinta cun var 24 mais fin ch’il credit per ina nova halla da glatsch vegn avant il pievel, sperond ch’i dettia tut tenor er ina varianta pli svelta.
RR actualitad 12:00


text:
La maioritad dals osps da l'hotel 7132 e da la terma na vegnian betg per in'entira emna a Val, glindesdi e mardi èn ils dus dis flaivels. Serrar dus dis per emna munta ch'i dovra pli pauc persunal, Roman Frauchiger po uschia dentant dar contracts nunlimitads a tut ils emploiads e tegnair avert l'hotel e la terma l'entir onn. E cun quai che contracts nunlimitads èn pli interessants che contracts stagiunals, spera il directur era d'attrair bun persunal ed augmentar uschia la qualitad dal servis.
Sco Roman Frauchiger ha ditg al Regionaljournal Graubünden da SRF n'haja dà naginas relaschadas pervi da quest test, ina fluctuaziun normala la fin da la stagiun d'enviern haja lubì da reducir avunda il dumber da persunal. Quant ditg che quest test nunusità per in hotel da luxus cuzza anc n'è betg definì.
Consequenzas per Val
Tenor il manader dal center da cumpetenza turissem da la scola auta a Lucerna, Urs Wagenseil, ha quai test plitost paucas ni naginas consequenzas per l'hotel ni la terma. I na vegnia gie betg serrà dal tut e la finala sajan hotel e terma uss averts l'entir onn. Per il vitg da Val possia quai dentant avair consequenzas negativas. La terma saja in magnet che tiria blers giasts en il vitg, e sche quel manchia, muntia quai damain clients era per autras fatschentas en il vitg.
Il president communal da Val, Stefan Schmid, relativescha dentant las consequenzas. Cler na saja betg bun che la terma saja uss serrada dus dis, positiv saja dentant, che la terma è persuenter averta l'entir onn. Fin uss saja ella stada serrada pliras emnas durant la stagiun bassa.
RR novitads 06:00
01-03-2001: Ins po reservar in'entrada be via internet – quai chaschuna critica


text:
Sco quai che Hans Christian Bernet, il directur da las Pendicularas da Spleia Tambo SA ha ditg envers RTR, possia l'entir territori da skis puspè vegnir avert ils 25 da december. Oz ed er damaun vegnia anc lavurà cun tutta forza per lura porscher als giasts bunas pistas.
Deplorablamain na saja dentant betg pussaivel dad avrir la pista da la staziun a mez fin a la staziun da val. Prest che las temperaturas sajan fraidas avunda vegnian ils chanuns da naiv lura en acziun per era pudair ennevar questa part da las pistas.
RTR actualitad 12:00


text:
A Cuira ed en il Scanvetg hai dà il suentermezdi ina interrupziun dal current electric. Il disturbi a Cuira ha pertutgà il conturn da la citad veglia. En tut ha l'interrupziun cuzzà radund 20 minutas. Quantas chasadas ch'èn stadas pertutgadas n'han ils manaschis industrials da Cuira IBC anc betg pudì dir sin dumonda da RTR.
La raschun per la panna è stada in transfurmatur surstgaudà pervia da la chalira. Ord quest motiv hajan ins stuì midar enturn il transfurmatur. Il problem duai dentant esser schlià. En vista a la saira e la sbassada da la temperatura na quintan ins betg pli cun ulteriurs incaps.


text:
L’um svizzer che vegn fatg responsabel d’esser in spiun ha rimnà las datas d’investigaders fiscals en Germania, scriva la procura publica en il cumond d’arrest.
Ils contacts tranter il spiun ed il servetsch secret svizzer NDB duai l’um avair fatg sur in telefonin prepaid che l'NDB haja mess a disposiziun ad el. Era duai el avair survegnì en tut 90’000 euros per ses servetschs. Da quests sajan gia 60’000 euros vegnids transferids ad el, scriva la procura publica. Il spiun probabel duai plinavant avair survegni 3’000 euros bar mintga mais.
Plazzà in infurmant
Il spiun probabel haja para plazzà in infurmant tar las autoritads fiscalas en Germania. Quel duai avair rimnà infurmaziuns co che las autoritads tudestgas vulan cumprar datas da frauds da taglia.
Nova dimensiun
Per il minister da finanzas da Nordrhein-Westfalen Norbert Walter-Borjans haja l’affera uss probabel chattà ina nova dimensiun. Uschia fiss quai propi in scandal sch'il servetsch secret svizzer avess plazzà in infurmant en in uffizi fiscal, ha ditg Walter-Borjans envers medias tudestgas.
Las investigaziuns pon anc durar in temp
La procura publica tudestga a Karlsruhe n’ha betg vulì commentar il cumond d’arrest sin dumonda da l’agentura da novitads sda. Pir cura che l’accusa saja pronta, vegnian els era a communitgar dapli, uschia la procura publica. Las autoritads svizras n’han fin uss anc betg infurmà sche l’um arrestà è in collavuratur dal NDB.
RR novitads 12:00


text:
Il Serb che veva gudagnà ils davos quatter turniers da grand slam en seria ha pers encunter l’American Sam Querrey, il numer 41 dal mund, en quatter sets cun 6:7 (6:8), 1:6, 6:3 e 6:7 (5:7). Il gieu era vegnì interruts il venderdi saira pervi da la plievgia.
Dapi che Novak Djokovic veva pers il final dal French Open a Paris il 2015 encunter Stan Wawrinka ha il Serb gudagnà 30 gieus en seria a turniers da major. Suenter ch’il turnier è a fin per Djokovic creschan uschia er las schanzas per Roger Federer da triumfar in’ulteriura gia a Wimbledon.
RR novitads 20:00


text:
Trasmiscion dl Chemun de Urtijëi
“Trasmiscion dl Chemun de Urtijëi.” Uni mëns iel truep argumënc atuei y nteressanc n con’ dla politica tl Chemun de Urtijëi. 50 menuc per cunté dla ultima nuviteies, di majeri pruiec y lëures da pert dl Chemun. La trasmiscion vën fata uni prima juebia dl mëns dala 11 danmesdì dal vif ti studi de Radio Gherdëina, a chësta maniera à nce duta la populazion l mesun de cherdé su per fé dumandes.
podcasts
-
07.10.2021 - Utober
-
02.09.2021 - Setember
-
05.08.2021 - Agost
-
01.07.2021 - Lugio


text:
Nicotera
Nicotera (Nicòtra in sicilian) l'è 'na città de la provincia de Vibo Valentia, in la region de la Calabria. El gh'ha ona superfiss de 28,25 km2 e 6 353 abitant, e cont ona densità de popolazion de 224,88 ab/km2.
El gh'ha i frazion de Badia di Nicotera, Comèrconi, Marina, Preìtoni e 'l confina cont i comun de Candidoni (RC), Joppolo, Limbadi, Rosarno (RC), Spilinga. Al di d'incoeu el comun l'è disligaa per di infiltrazion de la 'ndrangheta, e donca l'è ministraa de 'n commissari prefettizi. La gh'ha el titol de città dal 2003.
L'è la città de riferiment de la dieta mediterranea in Italia e la gh'ha, dal 2015, la bandera bloeu europea di spiagg, de la FEE.
StoriaModifega
Anticament se pensava che la fuss nassuda in di rovin de l'antica città de Medma, ma la teoria l'è stada confutada in del 1912 di scav faa in la città.
La città l'è cognossuda dal secol quell de IV, e 'l sò nomm el voeur dì "segn de la vittoria". L'è staa però on period gram per lor, vist i invasion saracen, ch'han menaa i cittadin a spostàss.
In del 1065 Robert el Giuscard el fortifega la città e 'l fa su on castell, e 'sta roba chi la permett a la città de rinàss de noeuv. Robert l'era dré a cercà on contatt cont la Sicilia per combatt cont i Saracen.
Rugger II de Sicilia l'ha faa anca lu recostruì la città in del 1122, e a la fin la città la finiss in di man de Federich II de Svevia, che 'l fa su on port per la flotta de l'Imper e per volzà la ricchezza de la città el ciama i giudee.
In del 1496 el governà de la città l'è daa a la fameja di De Gennaro, che hinn cont dal 1555. La città la torna in di man di Ruffo on quaj agn dopo, e 'l feudalesim el se s'ceppa domà in del 1806.
La città l'è poeu dada ai Angioin, ma i sò abitant hinn obligaa a scappà de noeuv quand che in del 1638 l'è invasa di Turchesch. La città l'è dannegiada dal taramott del 1783. L'invasion francesa inveci l'è favorevol a Nicotera, che la vegn sed del governà frances.
Cont el tornà di Borbon la città la resta sed del governà, ma di tocch arent che seren in del sò circondari seren staa tacca a quell de Tropea.
Canton de interessModifega
A Nicotera gh'è la Cattedrale de Nicotera, cont on mugg de oeuver d'art e 'na vista in sul golf li arent. Gh'è anca el Castell Ruffo di Nicotera che l'è 'n Musee Archeologich e 'l gh'ha di robb del neolitegh e de l'era romana.
SocietàModifega
Evoluzion demografegaModifega
Abitàncc censìcc
EventModifega
La festa pussee famosa de Nicotera l'è la procession de l'Immacolada Concezion del 8 de dicember, che i pescador de Nicotera Mare menen 'na statoa de la Madonna in mar finna oltra la cintola, in del canton che per la tradizion ha portaa del mar la statoa.
Personn ligaa a NicoteraModifega
- Achille Russo, zoologh
- Sergio Floccari, calciator


text:
Tenor indicaziuns da la citad da Schwäbisch Gmünd è in pumpier mort cun empruvar da salvar ina persuna. Era la persuna ch'el vuleva salvar è era morta. Er a Weissbach è morta ina persuna en ina garascha sutterrana suenter ch'in'inundaziun aveva surprais ella. Quai ha confermà la polizia. Las autoritads localas discurran dad ina catastrofa da la natira.
En blers lieus tudestgs hai dà grondas inundaziuns. La vischnanca Braunsbach è cunzunt ferm pertutgada da la malaura. Là è il flum ì surora. La lozza ha purtà davent blers autos. Davart il donn material na datti er anc naginas indicaziuns uffizialas.
Tar il producent d'autos Audi a Neckarsulm è la producziun sistida. La plievgia ha innundà parts da la fabrica nua che cunzunt il model A4 vegn fabritgà. Er la viafier annunzia numerusas bloccadas ed impediments.
RR novitads 06:00+


text:
Santa Maria (Svizzera)
Santa Maria (Santa Maria in Calanca) a l'è un cumün svizzer del distret de Moesa. in del Canton Grison. Al gh’ha pressapoch 109 abitant e una süperfiss de 9.32 km², e al se tröva a una altitüden de 955 meter sura al livel del mar.
El cumün de Santa Maria a l'è tacaa ai cumün de Bragg, Büscen, Castaneda, Cauch, Gron, Selme, Verdabi.
StoriaModifega
Santa Maria l'è menziunada la prima volta in de l'ann 1219 col nomm de sancte Marie in Calanca.[1]
L'andament storegh de la popolazion de Santa Maria l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
RiferimentModifega
- ↑ 1,0 1,1 Santa Maria in Calanca in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Tar ina prova da controlla da quadrins da schambun cotg èn vegnidas constatadas listerias – bacterias che san far malsauns. In privel da sanadad na sa vegnir exclus. En singuls cas san persunas suenter mangiar da quai schambun cotg survegnir fevra, mal il chau ni indispostadad. Dunnas en speranza u persunas cun in sistem d’immunitad flaivel duessan en uschè in cas, ir immediat tar il medi. Nagin privel datti sch’ils quadrins da schambun cotg vegnan cuschinads avant che mangiar. La chalira mazza numnadamain las listerias.
RR novitads 20:00


text:
(Cudisch da Tujetsch 1987) Dalla biala entschatta enneu ha la Societad da musica Sedrun giu ina mira decisiva, numnadamein d'embellir las fiastas, oravontut quellas dalla baselgia. Igl intent ei culs onns vegnius onz pli gronds ed ils musicants han sunau a caschun da fiastas profanas. Igl origin dalla societad ei singulars; scolast e forester Stiafen Schmed ei semess en cun entgins giuvens spir premura, sco per exempel cul grond da mulin (Sep Antoni Venzin) e Vigeli Biart epi culs treis students Giachen Martin e Tumaisch Giusep Berther da Dieni ed il Paul Schmed da Camischolas. Ulteriurs ein scochemai semess a per; ton ch'ils musicants han entschiet cun lur exercezis ils anno 1875, entschiet a sepinar per la primizia da sur Tumaisch Giusep Beer che ha giu liug ils 5 d'uost 1877.
La cumpra da siat instruments muossa ora detgavunda; 430. - francs ei in tschuat e tgi che camonda paga. Per otg onns suenter dat la vischnaunca in subsidi da 180. - frs. e la convenziun dils 19 da mars digl onn 1883 cul president Gion Antoni Soliva ei particulara; ils musicants hagien da guvernar e conservar ils instruments che seigien denton proprietad dalla vischnaunca. -
La vart finanziala ei stada trasatras in buordi per la societad;cun da tuttas uisas, cun fiastas d'uaul e seras da recreaziun, cun tombolas e giugs ein ins sespruai da setener sur l'aua vi. Cun las autras uniuns han ins e fatg teater ed aschia e las entradas ein savens stadas pli che mo falombras.
Nuotatonmeins ein ils musicants seduvrai. La fiasta da musica dils 1899 ei stada in success ed il dirigent dalla musica da Tujetsch (Gion Antoni Deragisch) ha dirigiu il toc general. - In fatg tuttavia ei enta maun; enaquella che la musica ha buca giu in dirigent cun la duida instrucziun, ei forester Gion Antoni Monn siglius els fiars, ual sco tier il chor viril, nua ch'el ei semegliontamein staus davontier. S'entelli ch'el ha giu in bien dun, auncallura ina promtezia nundetga.
Fiastas da parada senza la musica ein semplamein buca stadas da s'imaginar. Ch'ins patratgi mo dalla glieud dils uclauns che vevan da lezzas uras veramein lidinuot; ella selegrava dalla producziun e dil marsch da quels umens. E co quels tocs tunavan mintgamai en baselgia enamiez las bandieras e giudapeis als altars. - Tgi che teidla capescha ils plaids che sur Murezi Elvedi ha detg 1915 en siu plaid da suentermiezdi a Rueras, numnadamein ch'el seigi vegnius vegn onns pli giuvens, il mument ch'el hagi udiu da Sumsassi anora la musica che marschavi encunter Rueras. Ch'ins bein sappi, el vevi fatg il quen senza, cu tons umens seigien sils confins. Ed ussa seigi ei da far fiasta scosauda.
Igl onn 1917 ei scolast Tumaisch Venzin sebrattaus giu cul forester Gion Antoni Monn; el, il Tumaisch ual frestgs e d'in spert interprendent. Speras las fiastas religiusas ein ils musicants era aunc in tec sedai ora, sco per semeglia ein els i a magliar groma, els mises anenasi, sin Scharinas e Milez ed a Mulinatsch. In tierm da num ei la sentupada a Scharinas. Sep Mudest Nay ha descret igl eveniment en bellezia bials vers e mess els ella Romontscha dils 7 da fenadur 1921.
Secapescha da sesez che la musica da Sedrun ha era exercitau per fiastas da pag ordeifer la val. Star a per ad enzatgi ha adina in tec calamita. Dalla fiasta da musica districtuala a Mustér (1929) ei la musica turnada ledamein a casa; ils musicants vevan fatg ina prima nota. Silsuenter han ins priu stediamein art e part dallas fiastas da pag, tuttavia sut l'egida da scolast Theophil Schmid. Ton che las occurrenzas da musica d'ordeifer han dau catsch ed ils musicants ein vegni en voga, tondanavon ch'ins ha mess il pindel da colur silla capiala d'ina vart ed ha tratg en ina uniforma. Quella parada el niev vestgiu dils 24 da matg 1951 ei daveras stada enzatgei da num. En pressapauc diesch onns han ins lu puspei midau la mondura ed il gatti ei carschius.
Eifer las stagias da Tujetsch ein las fiastas ecclesiasticas adina stadas sidavon, oravontut las messas nuvialas, era sch'ellas vegnan pli e pli scartas. - Ulteriurs dis da fiasta numna ins auncallura bugen, sco per exempel:
1950 la fiasta sil Calmut a caschun dalla radunonza generala dalla uniun alpestra svizra
1967 l'inauguraziun dil lag artificial a Curnera
1971 beneventaziun dil mistral dalla Cadi, dil commember d'honur Theophil Schmid
L'explotaziun dallas auas ha insumma purtau dabia impuls ella val. Igl onn 1961 ha Josef Bünter fundau ina uniun da tamburs; quei ei stau ina particularitad ed il sinzur ei staus gronds. Diesch onns pli tard ei l'uniun da tamburs da Tujetsch vegnida incorporada ella societad da musica.
La musica Sedrun (enteifer ils onns ein era plirs commembers dils ulteriurs vischinadis sefatgs) ha plirs veterans federals ed in entir rosch veterans cantunals. Lur commembradi ei ina caussa da num e mereta laud. Pervia dalla survesta suondan ils nums dils dirigents:
Igl onn 1950 vegn festivau il giubileum da 75 onns Societad da musica Sedrun. Sur Giusep Durschei ei igl autur dalla cronica.
25 onns pli tard vegn festivau il 100 e quei cun ina fiasta pompusa. Toni Berther ha fatg l'empunida tochen al 100avel. Cronica 100 onns Societad da musica Sedrun.pdf


text:
Novitads
Engiadina
Artitgel actual
cuntegn
Engiadina
-
In simbol da l'Engiadina ha 500 onns
Igl era ils 10 da zercladur 1682 cura ch'in chametg ha destruì il tetg da la tur gronda da San Gian. En il decurs dals onns è la baselgia cun sias duas turs daventada in simbol da l'Engiadina, da Schlarigna. In lieu spezial a l'ur da la vischnanca sin in mut - in object che dat en egl.
La calustra, Monika Leuenberger passenta dapi set onns bler temp en la baselgia San Gian. En la tur sco tala dentant va ella mo duas giadas l'onn. Pir alura cura ch'ils falcuns han bandunà ils gnieus.
Sch'ins va fin sisum la tur ves'ins anc fastizs da quel di nua ch'il tetg da la tur è vegnì devastà d'in chametg. Il tetg è ars. Dapi la è la tur vegnida restaurada duas giadas - puspè bajegiar si il tetg era tenor Monika Leuenbger dentant mai tema. Fin sin ina giada.
Ina sgnocca da l'emprim d'avrigl da Radiotelevisiun Svizra Rumantscha.
Maletg
1 / 3
Legenda:
Ina tavla en l'intern da la tur regorda a l'incendi l'onn 1682.
RTR, Violanta Rominger
Maletg
2 / 3
Legenda:
En l'intern da la tur.
RTR, Violanta Rominger
Maletg
3 / 3
Legenda:
La baselgia San Gian a Schlarigna vala sco simbol da l'Engiadina. Era pervi dal tetg rut da la tur gronda.
RTR, Violanta Rominger
RR actualitad 08:00
RTR/vr
Novitads
Engiadina
Artitgel actual


text:
Gia dapi in onn tschertgan ils possessurs dal hostel cun bar e chasa da giasts Nangijala a Mustér in cumprader. Ils giuvens possessurs svedais vulan numnadamain far insatge auter. Cun Stefanie Schmid datti ussa in'interessenta.
«Per mai èsi in siemi»
La giuvna da 36 onns vegn da l’Argovia e lavura dapi 10 onns sin quest sectur. Ella saja stada l’emprima collavuratura dal Nangijala ed haja lavurà duas stagiun là: «Jau hai gia lura pensà, sch’els vulan ina giada vender, lura vuless jau gugent surpigliar il manaschi, perquai ch’igl è simplamain in bischu. Per mai èsi in siemi.»
Tschertgar investiders
La summa da cumpra na vegn betg communitgada. Scrit ora eran ils objects ina giada per 2,1 milliuns francs. Sco Stefanie Schmid ha dentant tradì saja la summa da cumpra pli bassa. Mo tuttina na saja quai betg simpel da vegnir tar il chapital agen ch’è necessari per puadir cumprar ils objects ed uschia tschertga Stefanie Schmid investiders tenor il principi da crowdfounding. Investiders da plirs millis francs survegnan in bon per far vacanzas en il Nangijala cun ina valita pli auta. Investiders da 50’000 francs mettan a disposiziun ils daners per tschintg onns fix ed suenter vegnan quels daners pajads enavos aifer 7 onns. Quai tar in tschains da 2 pertschient. Sco Stafanie Schmid di, haja ella gia gì success. Ella haja dentant anc da tschertgar investiders per minimum 100’000 francs.
Naginas grondas midadas
Sin la stagiun d’enviern quinta Stefanie Schmid da pudair surpigliar il hostel cun bar e la chasa da giasts, che cumpiglia en tut 17 chombras cun total 47 letgs.
Investiziuns na quinta ella betg da far e perquai na vegn era betg bler a sa midar. «Jau hai gugent l’atmosfera dal Nangijala. Jau hai gugent quai sco igl è ed uschia vegni segir a dar il cumenzament mo fitg pitschnas midadas» di Stafanie Schmid. A lunga vista ha ella dentant avunda ideas. Ina fiss d’expander e l'autra da far ord Nangijala ina marca.
RR actualitad 11:00


text:
David Hume
Ol David Hume (Edenbörgh 26 avrìl 1711 – 25 óst 1776) a l' è stàcc ü filosèf e storègh scossés e, insèma a l'Adam Smith e al Thomas Reid, üna di figüre piö importàcc d' ol iluminismo scossés. Tàcc i considéra ol Hume comè chèl di trì e piö radicàl di British Empiricists (empirìsti britanègh), dopo l'inglés John Locke e l'irlandés George Berkeley.
Chèsta compagnéa d'ol Hume, Locke e Berkeley, acassibé tradissionàl, la considéra miga l'importàcc inflüènsa söl Hume de quach scritùr de lengoa fransès, comè ol Nicolas Malebranche e ol Pierre Bayle, issé comè di óter figür de inteletöài de lengoa inglés comè l'Isaac Newton, ol Samuel Clarke, ol Francis Hutcheson e ol Joseph Butler.
I stòregh i considéra de solìt la filosoféa d'ol Hume comè üna fórma radicàl de sceticismo, ma tàcc crétegh a i à dìcc che ol sò natüralismo a'l gh'à mia meno importansa. La ressèrca in söl Hume la gh ' à dàcc a dondà co 'l passà del tép tra chi che i ghe dà pis a la banda scetìca d'ol Hume (Reid, Greene, e i positivìsti logìch) e chi che i ghe fà piö a mét a la sò banda natüralìsta (Don Garrett, Norman Kemp Smith, Barry Stroud e Galen Strawson).
La eta[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol David Hume l' è nassìt a Edenbörgh, segónd tus d' ü possidènt del Berwickshire, contéa de la Scòssia meridionàl. Indela stèssa sità l' à inviàt là i stöde de giürisprudènsa per fàga piassér a la faméa, pösta l' era piö interessàt 'dré a la leteradüra e a la filosoféa. Indela sò ötobiograféa a l' iscrìv:
Mé só stàcc ciapàt söbèt de öna passiù per la leteradüra che l' à dominàt la mè eta e che per mé l' è stàcia ön' arès de godimécc a brondòs.
La cariéra de aocàt a Bristol a l'è 'ndàcia söbèt in rüina, issé lü l' à catàt fò de 'ndà in Fransa, a La Flèche, doe l' è stàcc lé trì agn, del 1734 al 1737, e doe l' à scrìcc la sò övra piö importàt, ol Tratàto in sö la natüra ümana, che 'l vegnerà fò dòpo de èss tornàt a Londra, ma sènsa caécc.
Tornàt in Inghiltèra, l' à püblicàt indel 1742 la prìma part di sò Sagi morài e politègh. Chèst' övra la gh 'à ìt piö caècc tra la zét e i servelù, ma mia assé per otègn öna catedra de filosofèa a l' üniversità de Edenbörgh e pò gnàch in chèla de Glasgow; probabilmét la sò fama de erètech e la coragiùsa oposissiù del sò crìtech piö enèrgech ol Thomas Reid i è stàcc la caösa del mör de la sièta 'n del bèl de l' oselanda. Issè ol Hume l' è tornàt söl cóntinet e, tra ol 1745 e ol 1748, l' à otegnìt tàcc incarèch politègh, e l' è stàcc tra i óter ach a i règie de Viena e Türì.
Indel 1748 l' à pöblicàt a Lóndra la Ressèrca in söla resù de l' ómen. Indel 1752 l' à ciàpat ü pòst de bibliotecare a la facoltà de dirét de Edenbörgh, laorà che 'l gh 'à lassàt tàt tép a disposissiù per riflèt, intrequerì e scrìv: i è de 'sti agn la Stòria d' Inghiltèra, del Giulio Cesare fin a quand l' è indàt sö ol Rico VII, e la Ressèrca in sö i prensépe de la moràl. Indel 1757 l' à pöblicàt la Stòria natüral de la religiù; ön óter scrécc sö l stèss sogèt, per tàcc ol sò capo d' opera stilistèch, l'è Ciciarade in sö la religiù natüràl, egnìt fò dopo la mórt d' ol Hume indel 1779.
Indel 1763 a l' è deentàt ol segretàre d' ol ambassadùr d' Inghiltèra a Parìs, sità doe l' restàt infena al 1766. Chechissé a 'l gh' à ìt l' ocasiù de frequentà i ambiéncc 'löministègh e de conóss ol filosèf Jean Jacques Rousseau, perdepiö de èss ospìt del barù Paul Henry Thiry d' Holbach a chèl tép ciapàt indela sò batàia contra la religiù.Tornàt in Inghiltèra, l' à decidìt de ospità ol Rousseau, ma la frequentassiù l' è fenìda co 'n d ' öna römurùsa rutüra per dissensiù de caratèr e per la patologìca frenesèa de persecüssiù che la röstìa ol scritùr d' ol Emilio. Oramai sciòr, ol Hume l' è crapàt fò serenamèt a Edenbörgh ol 25 de óst 1776 per ü canchèr al bödel.
Ol pensér[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol pensér d' ol Hume, nassìt al ciàr di tendènse löministèghe del XVIII secól, l' è amò féss importànt per la filosoféa del dé d' incö rispèt a chèl di óter filosèf del sò tép. Ol Hume a 'l gh' era in có de mèt in pé üna siènsa de la natüra de l' ómen, che la gh' èss la stèssa sigürèssa e organisassiù matematéga che ol Newton l' ìa dövràt per la fisìca, indoe a 'l fà ön' analìsi per intrègh de töcc i pià de la natüra de l' ómen, consideràda a i pè di óter siènse. Co 'l Hume la reisiù critìca di sistémi di idée de la tradissiù la rìa a öna voltàda sèca. Lü a 'l mèt zó ü modèl pratègh de conossiènsa che 'l se manifestarà critègh vèrs la féde di ilüminìsti indela resù.
I confì d'ol pensér de l'ómen[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per ol Hume a i gh ' è dù qualità de filosoféa, üna fassèl e scüntàda, chèl ótra difissèl e campàda in aria, Chèla fassèl l' è sbolzunatòria, precètoria, cunsulatòria e a la fì l' è ach tròpp bànal, l' ótra l' è campàda in aria, e la servìss prope a ü bèl négot indela eta, perchè la ghe và adré a ràcole piö finìde; e de spèss la bórla dét in d' öna fórma de “malatéa metafisìca” o saì campàt per aria perchè la öl conóss chèl che invésse a's pöl mia conóss. Ol Hume a 'l racomànda de passà fò d' sùra töcc e dù i qualità de fà filosofèa. Per lü l' è ciàr, comè in d' öna sórt de presentimét, che ghe seès üna “stràda nöa” del saì: trà 'n pé üna “siènsa precìsa de la natüra de l' ómen”.
Insóma, comè la funsiùna la natüra de l' ómen? A i fà comè a formàs i idée? L' è possibèl èss sièntefegh indel conóss la nòsta natüra? Ol strasordinare vèdega dét a 'l la zinza a scrìv la sò övra principàl, Tratàto in sö la natüra de l' ómen co n d'ol significatìv sót titól Ü tentatìv de cassà dèt ol mètodo sperimentàl de resunamét in di quistiù morài. L' è ciàr che ol Hume a 'l ghe và 'dré a chèl saì baconià inglés che i gh ' era ardàcc ol Locke e ol Newton e che l' era miga stàcc fò del töt di gràncc reolüssiù politègh e economìche che l' Inghiltèra l' era 'dré a trà 'n pé. Mè che ol mètodo sperimentàl a 'l se dovre mia domà per stödià ol cél o la realtà fisìca, ma che 'l sèrva per capì mèi l'ómen e la sò natüra. Issé a 'l se slarga fò chèl fass de zuègn inglés che a i ghe crèd incöma a öna nöa filosoféa (Locke, Shaftesbury, Mandeville,Hutcheson, ol medém Berkeley), che, pör co 'n di impostassiù dièrse, a i öl fondà ol lur saì in sö l' esperiènsa e mia in sö i idée mia nassìde (aprioristéghe dedössiù cartesià). Töt ol stöde de l' ómen a 'l gh ' avarà de invià là de l' oservassiù reàl de la sò natüra , da l' analìsi del sentimét piö che de la resù e pò ach i valütassiù morài a i dovrà èss fondàde in sö motiassiù natüralistéghe piö che in sö di idealità campade in aria de dirìt natüràl o religiùse.
La critéga del concèt de caösalità[Modifega | modifica 'l sorgent]
Töte i olte che nóter a 'm vèd dù efècc ü viadré chèl óter, l' è logich pensà che a 'l ghe seès ü quach ligàm in tra de lur, e specialmét, che l' efèt che in urdèn de tèp a 'l ria per prìm a 'l caöse chèl che 'l vé dopo, doca che l' efèt A a 'l seès la caösa de l' efèt B. Ol Hume però a 'l refüda chèsta idéa: defàt a 'l se domànda co che procedimét e sö che pè a 's pöl trà B, a iga l' efèt A?
In söl prensepe de caösalità a i se fondàa töcc chèi procedimécc de  > che a ün efèt a 'l ghe vègn dré ün óter teoricamét ligàt al prìm. L' esempe famùs d'ol Hume l' è chèl de la bala de biliard tràda cóntra ön' ótra: la ghe parerà sèmper a töcc öna bala che la se scùntra co 'n d' ün' ótra e pò l' inviàs de la segónda. Issé, töcc chèi ch' i ghe fà bada, dòpo impö, a i pölerà dì che la segónda bala la se möarà domà co 'l vèd la prìma bala tràda cóntra de lé.
Ol Hume l' à sircàt de capì che resunamét a 'l ghe fà preèd ol möimét de B a conoss domà chèl de A.Söl söbèt l' à lassàt fò ü resonamét a priùr, var a dì ön' inferènsa necesària che a A la ghe fà indà a dré per fórsa B, perchè tra dù efècc l' è mia possebèl caà föra per fórsa i relassiù che s' völ.Ma s' pöl gnach pensà a ü discórs empiristègh, perchè, cumè resonamét a posteriùr, 'l pöl èss fàcc domà dopo i dù efècc. E pò a in de sto cas i ghe pöl miga èss di próe ch 'i confirme che B a 'l seès la conseguènsa de A perchè la relassiù in tra A e B l'è de cunsequensialità e mia de prodüssiù,var a dì che grassie a l' esperiènsa a s' pöl domà sigürà che A 'l vé prìma de B e che A l' è féss apröf a B ma s' pöl mia derià negót che 'l lighe indiscütibilmét l' efèt A a l' efèt B. Co l' Hume la resù la descoergìss che la pöl mia mostrà per fórsa ol ligàm di efècc ma che la pöl domà fissàl co la fantasìa.
Insóma, la bragherada che a ü efèt A a'l ghe vègne 'dré de miliù de agn ü efèt B la pöl mia dàga la persöasiù che a A a 'l ghe vègne sèmper 'dré B e negót a 'l ghe impedìss de pensà che ü dé i laùr i 'ndarà po' diersamét e che, presèmpe, a B a 'l ghe vègne 'dré A. per remedià a chèst a 'l ghe ölerèss ü fondamént de inguàliansa de la natüra che 'l se incaréche de mantegné salde per sèmper i legi de la natüra, mestér che per ol Hume gnàch che 's pöl intraèd e gnach compröà.
La critéga de l'àbet o crèta[Modifega | modifica 'l sorgent]
Tàcc de notèr i pénsa a i laùr di tépp indàcc comè s' i fodèss üna régola sèrta pò a per i laùr de l' aegnì. Presèmpe, i legi fiséghe che i ména i pianècc 'dré a i sò orbìte de lur i và fèss bé per descrìv i comportamécc del passàt e issé notèr a 'm pöl speciàss che a l' istèss i preèda otertàt bé pò a chèi de ün' indomà. Ma fà comè a giöstificà chèsta presünsiù? Comè 'm pöl pensà che chèsta teoréa la vàga bé töte i ólte? Ol Hume a 'l sögerìss ü pér de próe pussebéi e pò i a contrabàt töcc e dù:
1.la prìma l' è ü bisògn logìch: l' aegnì a 'l gh' à de ripèt ol passàt, se de no töta la siénsa e la fiséga a i ghe zontarèss de valùr. Ma ol Hume l' à fàcc èd che l' è otertàt logicamét zöst prossömà ün ünièrs indoe i legi fiséghe passàde a i seès mia compàgne de chi de adèss e che i seès mia gualìve in ogne löch. A 'l gh' era mia negót che 'l rendèss 'sto fondamént logicamét nessessare;
2. la segónda giöstificassiù, piö modestamét, la se ligàa nóma a l' inguàliansa co 'l passàt: üna lege che la 'ndàa bé iér la seita a 'ndà bé pò amò incö. Ol Hume però co 'n d' ü resunamént ricórsiv l' à mostràt che chèsta giöstificassiù la gh 'era bisògn de ricórr a lé medèma per èss dimostràda. Amò üna ólta la proposissiù la crödàa zó.
La quistiù l 'è èrta amò incö. Ol Hume a 'l se credìa che chèst' idéa la cassàa i raìs indel sentimént di òmegn e che 'l sarèss mia stàcc pussebèl töla vià del có. Chèst àbet méntal l' è però nessessare perchè i siénse (specialmét la fiséga) i vaga inàcc a crèss sö.
La critéga de l' essènsa matérial e spéretüal[Modifega | modifica 'l sorgent]
Per ol Hume l' essènsa l' era nóma üna racòlta de qualità particolàr vàr a dì ün insèma de stombèi e sensassiù materiàì ch' i vé dal de fò riünìcc del nòst servèl fina a furmà ün' idéa de chèl che 'm s' è 'dré a squaià, e issé a'm gh' à l' impressiù che chèl laùr lé a'l ghe seès pò a indel momét che me 'l vèd mia.
Söl sò sentér filosofègh ol Hume l' à tràcc dèt in chèsta riflessiù pò a ol mé. Defàt lü 'l sircàa de descoergì qual a 'l fodèss chèl elemét che 'l ghe fà èss notèr medém quad che töt ol nòst còrp a'l càmbia sènsa fermàss dé dopo dé.
Moràl che l' à capìt che ach l' essènsa del mé l' era nóma üna mesciansa de sensassiù. Defàt, töte i ólte che 'm pàssa dét indel nòst mé, a'm troa sémper üna quach sensassiù particolàr (piassér, dulùr, cóld, frècc) e se ' m ghe riarèss a scassà ògne sensassiù del nòst mé a' l resterèss pròpe ü bèl negót.
Grassie a chèsta riflessiù ol Hume l' à dìcc issé che l' è inötèl sircà de mostrà che l' anìma la mör mia, perchè del nòst mé a' s pöl parlà nóma se gh' è di sensassiù.
Ol Hume barzamì[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol Hume a 'l disìa de èss barzamì e pironià. Ma ol sò döbità l' è dièrs de chèl tradissionàl: defàt manca la sospensiù del giödésse. Chèl del Hume l' è piö ün esàm ragionéol de chèl che pöl saì la resù, di confì indoe i sò pretése de lé a i gh' à de fermàss: dóca la resù la déenta insèma acüsàt, zödes e comissiù. Ol döbità del Hume l' istà indel considerà la cognossènsa comè ergót de nóma probabèl e mia de sigür, acassibé che la rìe da la pràtica, che per ol filosèf l' éra l' önèca àres de la cognossènsa.
Issé, acassibé bùna pàrt de la cognossènsa di efècc la se röspe nóma a üna cognossènsa probabèl, ol Hume a 'l càssa dét pò ach ü tràmet de cognossènse frànche, var a dì chèle matematéghe, ch' i è indipendèncc de chèl che 'l gh' è in realtà e i è prodüsìde nóma de procediméncc ragionéoi.
Dóca ol Hume a 'l ghe và adré nóma a i confì di pretèse de la resù, acassibè fèss inesoràbei: ol prensépe de caösalità, l' èsga del mónd de fò de nóter, ol mé e tàcc óter fàce che fina alùra i parìa belfàde e scontàde i vé sbassàde a sèmples  > e  > che però iè nessessare a la eta de l'ómen.
Chèssce teorée i vegnerà de lé a mia tàt töce sà amò e svilüpade d' ol filosèf todèsch Immanuel Kant. Moral, che per ol Bertrand Russell, ol Kant l' à mia digerìt i quistiù del Hume , e la filosoféa del Kant l' è üna sòrt de ragioneolèssa che la vè prìma del Hume (chèsta opiniù, ciaramént cóntra córrent, ol Russell l'à esponìda indela sò Stòria de la filosoféa ocidentàl indela pàrt söl Hume).
Moràl e motìassiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
Decórde co la sò acüsa a l' öfesse che la resù 'l la s' éra istitüida in di ültèm agn, ol Hume a 'l dìs issé che pò a la moràl la pàssa fò di confì del teré de giödesse de la resù. La moràl l' è, comè 'l diserà lü medém,  >, dóca la pöl mia èss conossìda indel sò abregé de la resù, e fò d' sùra, la và adré a di stràde indipendéncc de la resù.
La critéga piö gròssa che 'l ghe fà a la moràl l' è chèla de èss condissiunàda de bragherade del de fò ch 'i sircarèss de dì co l fà de precèt chèl che 'l sarèss zöst e chèl che 'l sarèss fàlat ( la religiù l' è üna de chèssce inflüènse): ol valùr de ün àcc l' è ( e 'l gh' à de èss) del töt indipendént da la promèssa d' ü prémio e da la chigarölaza d' ü castìgh.
La moràl la crèss sö grassie a ün óter sentimét, chèl de la simpatéa, che 'l ghe fà sentì isì a i nòscc sìmei e 'l ghe fà spartì felicità e infelicità.
Libera sièlta e determinassiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
Comè töcc, pò a 'l Hume gh' à fàcc a mét al ciàr contràst tra determinassiù e libera sièlta, vàr a dì: se i tò acc i è zamò determinàcc de miliàrcc de agn comè 's pöl èss libér de cattà fò? Ma 'l se mia fermàt ché: ol Hume l' à tróat ün' ótra quistiù che l' arèss portàcc ol probléma a üna conclüsiù futada: la libéra sièlta l' è in descórde co l' indeterminassiù.
Se i tò acc i fodèss mia precisàcc di casi del passàt, alùra i sarà del töt assidentài e dóca i sarà desligàcc del tò caratèr, di tò desedére, preferènse, valùr... E alùra come 's pölerèss èss responsàbei di acc indipendéncc del nòst caratèr? E come 's pölerèss ritegnì ergü responsabèl di pròpe acc che, comè m' à zà dìcc, i è ris – ciùs?
Dóca 'm s' è riàcc a la marunada: la libera sièlta l' è in descórde co la determinassiù ma al stèss tép la öl. Tè ché ün' ótra fàcia de la realtà che la scàpa vià dal comprènd de la resù de l' ómen.
Ol contràst tra "èss" e "düsì èss"[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol Hume gh' à fà a mét che tàcc scritùr i parlàa spèss de se 'l gh ' arèss de èss al pòst de se l' è. Ma tra la proposissiù descritìa “èss” e chèla prescritìa “düsì èss” a gh' è dét di bèle diferènse. Ol Hume a' l mèt a l' èrta i scritùr de chèssce fassèi sostitüssiù, specialmént se compagnàde da üna catìa mötiassiù.
Ma fà comè a mötià realmént la dissendènsa del “düsì èss “ de l' ”èss”? Fato stà che per ol Hume 'sta dissendènsa l' è mia pussebèl. La quistiù, sögerida del Hume, in d' ü capitolì, l' è deentàda in di ültèm agn ol fondamént de la teorèa moràl.
La filosoféa de la religiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ol Hume l' à scrécc la Stòria natüràl di religiù dal 1749 al 1755. Indela prefassiù, l' aütùr l' ispiéga che l' intensiù de l' övra l' è de troà i fondaméncc de la religiù indela natüra de l' ómen. Ol Hume, pör co l' acetà i prensépe del deìsmo e co l sostegnì che la costrüssiù de la natüra la fà èd che l' è stàcia creàda de ergù de inteligént, a 'l pénsa che la quistiù che la generassiù del sentimènt religiùs la seès piö difissèl de risòlv consideràt che per lü i gh 'è di popòi atèi. La religiù la deriarèss dal sentimént de la pura e dóca de conseguènsa in d' öna speransa de salvassiù dopo la mórt, pensàda comè efèt sènsa reméde e dramatègh, e de cassà vià la potènsa natüràl co l racomandàs al Dio, che la sò diossiù la garantìss che la Natüra la seès “bùna” per l' ómen e piö nemìsa sènsa contròl gnach urdèn che la fàga deentà resoneóla.
La prìma furma de religiù l' è ol politeìsmo che 'l derìa da la fantasìa di prém ómegn, che i “sacràlissa” töte i fórse de la natüra - spèss sènsa conóss la sò caösa - perchè de lé i dipénd la eta e la mórt. I sò divinità de lùr i è despertöt e i è del töt inguài a i ómegn, via che per la potènsa mia fénida, confinàda però indel tràmet limitàt endoché la divinità la fà alì ol sò potére.
Co l' indà inàcc de la siìltà a 'l téca a mèt i raìs ol monoteìsmo, che però i è mia istèss indel popòl e in di filosòfi: ol popòl, stremìt de l' estréma precaretà di sò condissiù de eta , a 'l ghe concèd a üna divinità fra i tate töte i perfessiù, e 'l la leà só a massìmo e önègh Dio, intàt che i filosòfi i ghe laùra 'dréa l' idéa de Dio co di riflessiù filosoféghe, giöstopont. Tàmen chèsta divinità la pàr impö tròp distànt de l' ómen e per remedià a l' ostacól a i vé creàde di “divinità intremèsse” fra l' ómen e Dio.
Pò dòpo ol Hume a 'l decànta la toleransa di religiù pagà contrare a i ecèss e a l' intoleransa föriùsa di monoteìsmi, ach se 'l reconóss üna magiùr stabeletà dutrinàl de chèst' öltèm. Fò d' sùra a 'l dichiàra che i monoteìsmi i mortifìca l' ómen indela sò dimensiù teréna quàd che i politeìsmi i sélebra l' aspèt natüràl e mondàno de l' ómen. A i vé cretegàde i proposissiù ch 'i ghe grìgna adré al paganesìmo e 'l se sguersìgna ol precèt catolèch de la presènsa ira de l' Eücarestìa, ritegnìt incredibèl comè i religiù politeìste.
Per ol Hume la féde l' è ü sentimént mia resoneól e emutìv e 'l ghe insègna mia a l' ómen a migliuràs moralmét, anse spèss la pegiùra. L' övra la se sàrs sö co n d chèssce paròle: >
Estetéga[Modifega | modifica 'l sorgent]
L' estetéga d' ol Hume l 'è fóndada in söl sentimét che 'l làssa generalissà ol giödésse estetègh, mia perchè 'l sées a priùr ma perchè la natüra de l' ómen l' è fàcia impö particolàr, e quàd che gh' è la salüt i laùr ch 'i piàs e chèi ch' i piàs i è istèss per töcc, a se 'l pàr che i gös-cc i è in descòrde.


text:
San Steven
El San Steven (grech: Stéfanos) a l'era vun di diacon scernii de la prima comunità cristiana per dàggh ona man ai apostoi.
Per la soa fed cristiana inscì forta, l'è staa processaa del Sinedri e condannaa a vess lapidaa. El sò mazzament el le fa vegnì el primm marter de la Storia de la Gesa, e per 'sta reson el gh'ha on post e ona venerazzion bei important. Al sò martiri l'ha tolt part anca el Saul, prima de cambià nomm in Paol e deventà vun di apostoi pussee important.
L'è veneraa 'me sant, el 26 de dicember.
Patronaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
In Lombardia, San Steven a l'è 'l patronn de:


text:
Il stgaudament da stalizzas communal che furnescha energia ad ina gronda part dals edifizis en la zona da masteranza «Curtinellas» a Zuoz è vegl e stuess perquai vegnir remplazzà. Gia dapi 2 onns è il cussegl communal vidlonder da chattar ina soluziun en chaussa.
En connex cun il project dal Lyceum Alpinum da stgaudar il nov edifizi «Urezza» cun chalur da distanza da la firma Salzgeber a S-chanf, ha il cussegl communal examinà la pussaivladad da colliar la zona da masteranza cun la medema rait. Ils custs èn budgetads cun 670’000 francs, bunamain identic ad ina renovaziun dal stgaudament da stalizzas existent.


text:
Halloween - 20 anni dopo
Halloween - 20 anni dopo (Halloween - Vint an dòp) 'l è 'n film ad scarésa dal 1998 ad Steve Miner, sètim capìtul dla saga tacàda cun Halloween, la notte delle streghe.
Custâ darsèt migliòṅ ad dòlar, al 'n à pò fat sù stanta-sinc.
Sunt
I èṅ pasâ vint an da i fat ad sànguv ad Michael Myers (Chris Durand) in na sitadìna dla Califòrgna. La Laurie Strode (Jamie Lee Curtis), scampàda a 'l masèl dla sò famìja, adès la fà la mistra e la gh'à 'n fiōl da crésar 'd darsèt an ciamâ Josh (Josh Hartnett) ch'al gh'à na muróśa ciamàda Molly Cartwell (Michelle Williams). La dóna, ch'l'à decìś ad cambiàr nóm in Keri Tate e ch'l'à tacâ na relasiòṅ cun Will Brennan (Adam Arkin), la próa a tiràr avànti ma 'l pinsēr dal sò fradèl manìac lè 'l è sèmp'r in dla sò tèsta.
Un dè, par la fèsta 'd Halloween, a vîṅ catàda mòrta cun la góla tajàda la Marion Whittington (Nancy Stephens), n'infarméra ch'l'iva laurâ in Illinòis c'n al dutōr Loomis. A cupàr-la 'l è stâ Michael Myers in parsòna ch'al n è dònca minga mòrt cuma tut i cardìvan. In séguit chi lò al masa di amìg ad Josh, Charlie (Adam Hann-Byrd) e la Sarah (Jodi Lyn O'Keefe).
La Laurie la capìs ch'la gh'à incóra da far i cònt sèg.


text:
Per la terza giada sa preschenta la gruppa da teater d'uffants da Mustér cun in toc. Otg uffants tranter set e 12 onns preschentan la cumedia criminala cun il num «La fiasta da giubileum». La reschissura Tina Bundi n'ha betg gì da tschertgar ditg acturas ed acturs. Anzi, il cuntrari. Ina rolla haja ella stuì parter sin duas persunas per pudair laschar giugar tut ils interessads.
Dals otg acturs èn trais per l'emprima giada sin tribuna. Sco Tina Bundi di, saja gist quai fitg interessant: «Igl è ina provocaziun da mussar ad insatgi che n'è anc mai stà sin tribuna da far teater», declera ella. Suenter in per giadas èn ils uffants lura era per il pli en la vegliadetgna ch'els vegnan ord scola. Lura pon els far il pass en la Gruppa da teater Mustér e giugar cun ils creschids. Quai saja gia gartegià. Trais acturas ed acturs che hajan fatg cun ella teater en la gruppa d'uffants, fetschian ussa teater cun ils creschids.
Igl è ina provocaziun da mussar ad insatgi che n'è anc mai stà sin tribuna da far teater.
Caos criminal
En il toc da teater da «La fiasta da giubileum» vai per duas soras ch'èn gronds fans da crimis. Ellas legian e guardan tut ils crimis ch'ellas chattan e sa laschan navidas disturbar d'insatge auter. Gnanc dal giuven che ama ina da las soras. Mo quest giuven chatta in'autra via per attrair l'attenziun. E quai tut anc en cumbinaziun cun la festa da giubileum da la gruppa dramatica nua che las duas giuvnas laschan a tschains lur letgs per pudair incassar in per daners per pudair far festa.
RR Total local 11:45


text:
La refurma da taglia sin interpresas fetschia perquai gronda prescha, ha Maurer ditg en in'intervista cun la gasetta «NZZ am Sonntag». Ed el avertescha ch’i pudess dar gronds donns, sch'ina ulteriura votaziun retardass la refurma.
La concurrenza vegnia adina pli dira. Sper ils Stadis Unids vegnia era la Gronda Britannia a sbassar bainprest las taglias per ils gudogns d’interpresas.
Tenor Maurer sto la Svizra, tranter auter, meglierar las cundiziuns da basa ed accumpagnar meglier la furmaziun da novas firmas.
Nov sboz il mars
Ueli Maurer vul preschentar la nova refurma da taglia sin interpresas il mars al Cussegl federal. Per el fiss in referendum in signal negativ vers l'exteriur che la Svizra na saja betg credibla.
Il favrer 2017 aveva il suveran svizzer refusà la refurma da taglia sin interpresas III.


text:
Il sistem da gulivaziun da finanzas dal Grischun saja gartegià e cuntanschia las finamiras. Quai scriva la regenza grischuna en l'emprim rapport davart l'efficacitad da la nova gulivaziun da finanzas. Las vischnancas hajan profità. En vigur è la nova gulivaziun dapi l'entschatta dal 2016.
Malgrà la bilantscha positiva, propona la regenza intginas midadas en il rom d'ina revisiun parziala da la gulivaziun da finanzas. Uschia duain per exempel las las taglias a la funtauna sco er las taglias sin il gudogn e sin il chapital vegnir resguardadas da nov mo pli per il pe da taglia ch'è vegnì fixà dal Cussegl grond. Cun in'ulteriura adattaziun duain da las vischnancas stuair far ina contabilitad per la gulivaziun da las grevezzas da scola. E daners ch'èn vegnids pajads nungiustifitgadamain ord la gulivaziun da finanzas duain pli tard stuair vegnir pajads enavos.
Er nova surveglianza da finanzas funcziunescha
Er la nova surveglianza da las finanzas da las vischnancas - che ha in effect preventiv - vegn valitada a moda positiva dal chantun. Il chantun haja be en paucs cas stuì intervegnir pervi da cas critics.


text:
Ch'i n'è betg simpel da reparter daners sa era Thomas Kollegger, il schef da l'Uffizi da vischnancas dal chantun Grischun. Perquai installescha el tar catastrofas pli grondas adina ina cumissiun che definescha criteris per pudair tractar tuts da moda gista e per avair la controlla. Perquai che: donaziuns pon chaschunar malaveglia, malperinadad e charplinas.
Donaziuns – benedicziun u smaladicziun?
Cun quella dumonda sa fatschenta la Marella. Fatg è: Reparter daners n'è betg simpel. Quai di Reto Pfister, il 2002 president communal da Schlans, lura cura ch'ina bova ha destruì grondas parts dal vitg.
Per pudair abunar quest podcast duvrais Vus ina software cumpatibla cun podcast u ina app. Sche Vossa app n'è betg en la glista sura, lura pudais copiar la feed URL manual en Vossa app da podcast u software.


text:
Il Cussegl federal na vul uss tuttina betg preschentar ina cuntraproposta tar l’iniziativa «vegnir ord las stretgas» – RASA. Questa iniziativa vul stritgar l’artitgel d’immigraziun ord la constituziun. Quai refusa il Cussegl federal. Oriundamein aveva el previs da preschentar ina cuntraproposta.
La midada d’opiniun argumentescha il Cussegl federal cun las reacziuns negativas durant la consultaziun. Uschia na saja quai betg pussaivel da chattar maioritads per ina cuntraproposta. Sco proxim tracta uss il parlament l’iniziativa RASA.
Reacziun dals iniziants
Ils iniziants da l’iniziativa RASA n'hajan anc betg decis sch’els veglian retrair l’iniziativa. Fin la stad veglian els decider la strategia, ha ditg in commember da la suprastanza dal comité d’iniziativa. La dumonda impurtanta a tgi e tge che l’iniziativa portia propi insatge na possia betg restar etern senza ina resposta. Quai na dettia però naginas cundiziuns da temp e da cuntegn, scrivan ils responsabels.
Reacziun da las partidas
La partida socialdemocrata è sa mussada da principi cuntenta, perquai che RASA adempleschia gia l'intent. Sche l'iniziativa vegnia acceptada, sajan las relaziuns bilateralas cun l’Uniun europeica betg periclitadas tras la realisaziun da l’iniziativa d’immigraziun da massa.
La partida verda e la partida verdliberala han declerà ch’els pretendian vinavant ina cuntraproposta tar l'iniziativa RASA.
RR novitads 17:00


text:
Program San Gottardo PSG na è betg fitg enconuschent. Il motiv è ch’ils manaders na fan betg reclama e ch’els sustegnan projects specifics.
Emprests e contribuziuns a fonds perdu
PSG è in project communabel dals quatter chantuns Grischun, Uri, Vallais e Tessin ensemen cun il Secretariat da stadi per l’economia (SECO). La finamira è da sviluppar la regiun dal Gottard. Sco il manader da fatschenta Dieter Bogner di na realisescha la PSG sezza projects, ma ella sustegn quels cun emprests ed/u contribuziuns a fonds perdu.
Ma per survegnir in sustegn ston ins ademplir tschertas cundiziuns sco per ex. avair in agen chapital da 25% per in project ed i dovra ina garanzia d’ina banca u autras garanzias per emprests da la Confederaziun.
Regiun dal Gottard sco destinaziun da velo
Projects ch'il program ha sustegnì fin uss en Surselva èn per exempel:
- La colliaziun da las pendicularas da Sedrun e Mustér cun in emprest da 40 milliuns.
- La pendiculara nova da Salins/Sedrun sin il Cuolm da Vi cun in emprest da passa 5 milliuns francs.
E previs èsi da sustegnair la senda da viandar NEATural en Tujetsch ed il project per renovar il Center Fontauna a Mustér. Sco Dieter Bogner di, èsi era ina finamira d’etablir la regiun dal Gottard sco destinaziun da velo.


text:
La scolaziun pussibiliteschia da schluccar las classas da tschep ed ins pudess resguardar pli fitg las grondas differenzas en l'emprima lingua e la matematica entaifer la medema annada.
Finamira: chapir co in computer funcziuna
La finala pretenda Economiesuisse ch'il Plan d'instrucziun 21 vegnia realisà consequentamain. Quai per il motiv ch'enconuschientschas d'informatica vegnian adina pli impurtantas. Cun abilitads da basa da programmar, emprendian ins era co in computer u in roboter funcziuna, e gliez duai esser la finamira. Uschia Matthias Kaiserswerth, commember da la gruppa da furmaziun e perscrutaziun tar Economiesuisse.
Malgrà quest svilup restian la scola e la magistraglia vinavant necessari. La stanza da classa na possia betg vegnir translocada en il mund virtual. E cunzunt cumpetenzas socialas emprendian ils scolars tras sa barattar direct cun conscolars e lur sco scolasts, uschia Economiesuisse.
I dovri era pausas dal mund virtual
Gest perquai che la digitalisaziun saja da gronda impurtanza, dovrian ils uffants era pausas dal mund virtual. Tenor l'associaziun economica ston ils meds digitals perquai vegnir duvrads a moda pragmatica e tuttina professiunala en il sectur da las scolas.
RR novitads 15:00


text:
La relaziun tranter scienza e politica saja en Svizra en general memia pauc clera e per part tendida, di il chancelier federal vinavant. Contacts tranter ils dus munds sajan rars. Durant la pandemia haja tuttenina dà conferenzas da medias cun scienziads, dals quals la politica n’haja gnanc savì ch’els existian.
Las differenzas sa mussian tranter auter en il sistem da pensar da politica e scienza. La politica en Svizra saja adina a la tschertga da cumpromiss e da maioritads. En la scienza na giaja dentant betg per cumpromiss d'opiniuns.
«Intensivar barat»
Savens haja la politica nizzegià la scienza mo per dus intents: Dad ina vart per giustifitgar ina refunda, da l'autra vart per sustegnair quai «che pareva a la politica insumma gia bun». Savens haja la politica instrumentalisà la scienza per ses agens interess. Plinavant crititgescha Thurnherr il Cussegl federal: Quel haja incumbensà la Taskforce scientifica memia tard.
En l’avegnir stoppia il barat vegnir intensivà ed er instituziunalisà, uschia il chancelier federal.