text:
Dialett feltrin-bellunes
El feltrin-bellunes (o venet settentrional) l'è on dialett del Venet.
Diffusion e variant[Modifega | modifica 'l sorgent]
Come che 'l dis anca el nomm, el feltrin-bellunes l'è parlaa soratutt in de la zona tra Bellun e Feltre, in provincia de Bellun. La zona de transzion tra i dò variant principai la se troeuva in de la Valbelluna. El Feltrin el gh'ha i sò influenz anca in d'ona quai banda del Trentin (per esempi in Valsugana, e in del dialett primierott), menter che 'l bellunes el riva a toccà anca la Provincia de Trevis, per esempi Vittorio Veneto.
Caratteristegh[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Gh'è tanti paroll che finissen per consonant, compagn del Ladin (e del Lombard).
- Compagn del Lombard, i paroll masculinn al plural hinn compagn del singolar.
- De norma l'articol determinativ a l'è al.
- La segonda persona singolar del verb l'è istessa che la terza (e donca a la terza plural).
- La /l/ la se pronuncia ben benon, e l'è minga evanescenta 'me in del Venezian.
- Compagn de quell che 'l succed in del Trevisan, despess /ts/ l'è pronunciaa /θ/.
- Istess el var per /dz/, che 'l vegn pronunciaa /ð/ o anca domà /d/.
I verb in del dialett de Vittorio Veneto[Modifega | modifica 'l sorgent]
Verb vess[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: mi son, ti t'é/sé, lù l'é, naltri sen, valtri sè, lori i é.
- Indicativ imperfett: mi ere/gere, ti t'era/gera, lù l'era/gera, naltri érensi/gérensi, valtri éressi/géressi, lori i era/gera.
- Indicativ futur: mi sarò, ti te sarà, lù 'l sarà, naltri sarén, valtri sarè, lori i sarà.
- Congiuntiv present: che mi sie, che ti te sie, che lù 'l sie, che naltri sene, che valtri seghe, che lori i sie.
- Congiuntiv imperfett: che mi fosse/fusse, che ti te fosse/fusse, che lù 'l fosse/fusse, che naltri fonsi, che valtri fossi/fussi, che lori i fosse/fusse.
- Condizional present: mi sarèe/sarae, ti te sarèe, lù 'l sarèe, naltri sarensi, valtri saressi, lori i sarèe.
- Infinii present: esser/essar.
- Particippi passaa: stat.
Coniugazion interrogativa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sone?
- Sétu?
- Élo? Éla?
- Sene?
- Sèu?
- Éli? Éle?
Verb avèggh[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: mi ho, ti te ha, lù l'ha, naltri (a)vén, valtri avè, lori i ha.
- Indicativ imperfett: mi (a)vee, ti te vea, lù 'l vea, naltri vensi, valtri vessi, lori i vea.
- Indicativ futur: mi varò, ti te varà, lù 'l varà, naltri varén, valtri varè, lori i varà.
- Congiuntiv present: che mi apie, che ti te apie, che lù l'apie, che naltri vene, che valtri veghe, che lori i apie.
- Congiuntiv imperfett: che mi vesse, che ti te vesse, che lù 'l vesse, che naltri vensi, che valtri vessi, che lori i vesse.
- Condizional present: mi varèe, ti te varèe, lù 'l varèe, naltri varensi, valtri varessi, lori i varèe.
- Infinii present: (a)ver.
- Particippi passaa: bù, vù, avù.
Coniugazion interrogativa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Hòe?
- Hatu?
- Halo? Hala?
- (A)vene?
- (A)vèu?
- Hali? Hale?
Verb andà[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: mi vae, ti te va, lù 'l va, naltri andén/andón, valtri andè, lori i va.
- Indicativ imperfett: mi andee, ti t'andea, lù l'andea, naltri andensi, valtri andessi, lori i andea.
- Indicativ futur: mi andaró, ti t'andarà, lù l'andarà, naltri andarén, valtri andarè, lori i andarà.
- Congiuntiv present: che mi vae, che ti te vae, che lù 'l vae, che naltri andene, che valtri andeghe, che lori i vae.
- Congiuntiv imperfett: che mi andesse, che ti t'andesse, che lù l'andesse, che naltri andensi, che valtri andessi, che lori i andesse.
- Condizional present: mi andaree/andarae, ti t'andaree, lù l'andaree, naltri andarensi, valtri andaressi, lori i andaree.
- Infinii present: (a)ndar.
- Particippi passaa: andat.
Verb fà[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: mi fae, ti te fa, lù 'l fa, naltri fen, valtri fè, lori i fa.
- Indicativ imperfett: mi fee, ti te fea, lù 'l fea, naltri fensi, valtri fessi, lori i fea.
- Indicativ futur: mi faró, ti te farà, lù 'l farà, naltri farén, valtri farè, lori i farà.
- Congiuntiv present: che mi fae, che ti te fae, che lù 'l fae, che naltri fene, che valtri feghe, che lori i fae.
- Congiuntiv imperfett: che mi fesse, che ti te fesse, che lù 'l fesse, che naltri fensi, che valtri fessi, che lori i fesse.
- Condizional present: mi faree/farae, ti te faree, lù 'l faree, naltri farensi, valtri faressi, lori i faree.
- Infinii present: far.
- Particippi passaa: fat.
Verb dì[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: mi dighe, ti te dis, lù 'l dis, naltri disén, valtri disè, lori i dis.
- Indicativ imperfett: mi disée, ti te disea, lù 'l disea, naltri disensi, valtri disessi, lori i disea.
- Indicativ futur: mi dirò, ti te dirà, lù 'l dirà, naltri dirén, valtri dirè, lori i dirà.
- Congiuntiv present: che mi dighe, che ti te dighe, che lù 'l dighe, che naltri dighene, che valtri digheghe, che lori i dighe.
- Congiuntiv imperfett: che mi disesse, che ti te disesse, che lù 'l disesse, che naltri disensi, che valtri disessi, che lori i disesse.
- Condizional present: mi dirèe/dirae, ti te diree, lù 'l diree, naltri dirensi, valtri diressi, lori i diree.
- Infinii present: dir.
- Particippi passaa: dit.
Verb podè[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: mi pòss/posse, ti te pol, lù 'l pol, naltri podén, valtri podè, lori i pol.
- Indicativ imperfett: mi podée, ti te podea, lù 'l podea, naltri podensi, valtri podessi, lori i podea.
- Indicativ futur: mi podarò, ti te podarà, lù 'l podarà, naltri podarén, valtri podarè, lori i podarà.
- Congiuntiv present: che mi posse, che ti te posse, che lù 'l posse, che naltri podene, che valtri podeghe, che lori i posse.
- Congiuntiv imperfett: che mi podesse, che ti te podesse, che lù 'l podesse, che naltri podensi, che valtri podessi, che lori i podesse.
- Condizional present: mi podarèe/podarae/podarie, ti te podaree, lù 'l podaree, naltri podarensi, valtri podaressi, lori i podaree.
- Infinii present: poder.
- Particippi passaa: podést/possù.
I coniugazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: mi magne, ti te magna, lù 'l magna, naltri magnén, valtri magnè, lori i magna.
- Indicativ imperfett: mi magnée, ti te magnea, lù 'l magnea, naltri magnensi, valtri magnessi, lori i magnea.
- Indicativ futur: mi magnarò, ti te magnarà, lù 'l magnarà, naltri magnarén, valtri magnarè, lori i magnarà.
- Congiuntiv present: che mi magne, che ti te magne, che lù 'l magne, che naltri magnene, che valtri magneghe, che lori i magne.
- Congiuntiv imperfett: che mi magnesse, che ti te magnesse, che lù 'l magnesse, che naltri magnensi, che valtri magnessi, che lori i magnesse.
- Condizional present: mi magnarèe, ti te magnarèe, lù 'l magnarèe, naltri magnarensi, valtri magnaressi, lori i magnarèe.
- Infinii present: magnar.
- Particippi passaa: magnat.
II coniugazion (verb "savè")[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: mi so, ti te sa, lù 'l sa, naltri savén, valtro savè, lori i sa.
- Indicativ imperfett: mi savée, ti te savea, lù 'l savea, naltri savensi, valtri savessi, lori i savea.
- Indicativ futur: mi savarò, ti te savarà, lù 'l savarà, naltri savarén, valtri savarè, lori i savarà.
- Congiuntiv present: che mi sapie, che ti te sapie, che lù 'l sapie, che naltri savene, che valtri saveghe, che lori i sapie.
- Congiuntiv imperfett: che mi savesse, che ti te savesse, che lù 'l savesse, che naltri savensi, che valtri savessi, che lori i savesse.
- Condizional present: mi savarèe, ti te savarèe, lù 'l savarèe, naltri savarensi, valtri savaressi, lori i savararèe.
- Infinii present: saver.
- Particippi passaa: savest/savù.
III coniugazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: mi lezze, ti te lezze, lù 'l lezze, naltri lezzén, valtri lezzè, lori i lezze.
- Indicativ imperfett: mi lezzée, ti te lezzea, lù 'l lezzea, naltri lezzensi, valtri lezzessi, lori i lezzea.
- Indicativ futur: mi lezzerò, ti te lezzerà, lù 'l lezzerà, naltri lezzerén, valtri lezzerè, lori i lezzerà.
- Congiuntiv present: che mi lezze, che ti te lezze, che lù 'l lezze, che naltri lezzene, che valtri lezzeghe, che lori i lezze.
- Congiuntiv imperfett: che mi lezzesse, che ti te lezzesse, che lù 'l lezzesse, che naltri lezzensi, che valtri lezzessi, che lori i lezzesse.
- Condizional present: mi lezzerèe, ti te lezzerèe, lù 'l lezzerèe, naltri lezzerensi, valtri lezzeressi, lori i lezzerèe.
- Infinii present: lezzar/lèzzer.
- Particippi passaa: lezzù/lezzest.
IV coniugazion[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Indicativ present: mi drome, ti te drom, lu 'l drom, naltri dromén, valtri dromì, lori i drome.
- Indicativ imperfett: mi dromìe, ti te dromìa, lu 'l dromìa, naltri dròmensi, valtri dròmessi, lori i dromìa.
- Indicativ futur: mì dromirò, ti te dromirà, lu 'l dromirà, naltri dromirén, valtri dromirè, lori i dromirà.
- Congiuntiv present: che mi drome, che ti te drome, che lu 'l drome, che naltri droméne, che valtri droméghe, che lori i drome.
- Congiuntiv imperfett: che mi dromisse, che ti te dromisse, che lu 'l dromisse, che naltri dròmensi, che valtri dròmessi, che lori i dromisse.
- Condizional present: mi dromirèe, ti te dromirèe, lu 'l dromirèe, naltri dromìrensi, valtri dromìressi, lori i dromirèe.
- Infinii present: dromir.
- Particippi passaa: dromì.
Esempi de lengua[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ona novella del Boccasc[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dialett de Bellun[Modifega | modifica 'l sorgent]
Mi dighe donca che al temp del prin re de Cipro, daspò che Gotifrè de Bulgion l'avea ciapà la Tera Santa, l'è nat che 'na strissima de Guascogna l'è andata par devozion al Santo Sepolcro, e ant el gner indrio, rivada a Cipro, l'ha catà an poche canaje de omenat che ga fat tante malagrazie. E strazzada al cor de 'sta roba, l'ha pensà de andar a contarghe tut al re; ma l'è gnesta a saèr da un che la perderée la broa e 'l saón, parchè al re l'era tant an pore gramazz e cussì bon da gnent, che lu istess ciolea su de tut, e tant manco l'avea fià de castigar quei che fea baronade ai altri; tant che ogni un che fusse inrabià se sfoghea col farghe qualche pazzità. Quella strissima, co l'ha saèst 'sta roba, desperada de poder vendicarse, par stuar an poch al brusor che la morseghea, l'ha pensà de far grizzar al re de esser cussì an pore gramo. Ha andata pianzando gnanzi a lù, la g'ha dit: "Strissimo Sior, no son mia gnesta qua da vu parchè mì spere de esser vendicada de le malagrazie che i m'ha fat; ma per refarme ve preghe che me insegnede come vu siè bon de pair quele che i me dis che i ve fa, e mì posse imparar da vu a pair le mie, che (si la Fè Santa) ve cederée ben volentiera, parchè vu sè cussì gajardo a cior su de tut".
Al re, che era stat fin alora bon da gnent, come se al se fusse dessedà da 'na gran son, scomenzando a mostazzar i malagrazioi che avea fat inrabiar la strissima, al se ha mess a darghe sui corn a tut i altri che contro l'onor de la sa corona, olsasse daspò far de le baronade.
Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 116-117
Dialett de Feltre[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dpnca dighe che ai temp del prin re de Cipro, dop che Gotifrè Bulgion l'è andat al possess de Tera Santa, è nassest che che 'na lustrissima de Guascogna a piei l'è andata al Sepulcro; pò, tel gner indrio, rivada a Cipro, l'ha catà dei mostri de omenat che l'ha brancada su e ghe ha fat mili pazzità. Ondechè, desperada, l'ha pensà de andar a contarghela al re perchè la protegiasse. Ma l'ha saèst che l'averèe fat un bus tel'egua, parchè lu l'era un poro gramet, bon da gnint, e no bastea che no 'l cenesse testa contra le baronade sofriste dai altri, ma anca lu tolea su de tut come un mussat, tant che ogni inrabià podea guarir la spizza de mostazzarlo. La femena che ha capì cussita, tossegada par no poder recatarse, ma pur de sentir manco el bis che la bechea, la se ha pensà de andar dal re a grizzarlo. E co la gh'è stata ignanzi a lù, piandant la ghe dis: "Mi no gène, sior, a la tò presenzia par spetarme vindicazion de la vetupergia che i m'ha fat; ma, in recambio, par saèr come che tu sustenta quele che mi sente a dir che te carga la schena, e posse imparar a pair la mia che, el Segnor sa, se mi podesse te cedarae tant olincera, da che tu le porta cussita gajardo".
El re, che fin alora l'era stat inseminì come se 'l fusse dessedà da la indormia, scomenzando a darghe ben sui corn a quei ch'ea maltratà la lustrissima, el se ha mess a sgrafar co tante de onge tut i altri che, contra l'onor de la sò corona, se ha cavà in avegner el gusto de far calche braura.
ibidem, pag. 117
Dialett de Mel[Modifega | modifica 'l sorgent]
Mi dighe che quand regnea 'l prim de Zipro, al temp che Gofred de Buglion l'ha ciapat Terasanta, è gnest che 'na trissima de Guascogna andesse in prozession al Santo Sepolcro, e nel tornar indrio l'ha petà ant en poche de canagie de omi, i quai g'ha dit mili vitumie; e onde ela se lamentea par 'sta cosa, e l'ha pensà d'andà dal re a contarghe quel ch'è stat. Ma qualchidun l'ha avertida che la perdarae al fià de bant, parchè al re l'era tant stornel e poch de bon, che inveze de castigar le inzurie dei altri, el tolerea le insolenze che i ghe fea a lù, essendo un pore diaol; e sì per 'sta reson i ghe podea far tut quel che i volea, che 'l no se movea quand i l'avea ciolt sui corni. La femena, quand l'ha sentù tute 'ste robe, inrabiada fiss, per consolarse un poch, gh'è saltà antela testa de andar davanti a lù e la g'ha dit: "Maestà! Mi no vegne miga per sperar che me dede rason, ma solament perchè me insegnè come podè tolerar che i ve 'n dighen tante insolenze; che se mi posse imparar come vu fè a patirle tute, mi sì, Giò el sa, anca la mea vulentiera ve darae, perchè sè an muss che le podè portarle tute quante".
Al re, fin 'dess martuf e pegro, come dessendandose, l'ha scomincià da la vitumia fata a 'sta femena, che l'ha castigà coi dent, e l'è deventat pò quel che perseguitea più de tut quei che esse da ora a gnanzi fat mal ai soi o a la sò corona.
pagg. 118-119
Dialett de Piai[Modifega | modifica 'l sorgent]
Cossì vegne a dir che al temp del prin re de Zipro, daspò che Gutifrè Bulgion al se aéa impadronì de Terasanta, 'na zentildona de Guascogna l'ha olest andar vestida comò romit al Sant Sepolcro; e co la è tornada indrio e la è arivada a Zipro, la s'ha trovà in mezz a malazent che g'ha fat zarion de insolenzie, tant che l'ha pensà de far istanzia al re parchè fusse castigadi chei canagie. Ma l'ha sentì a dir che enca al re i ghe fea de continio malegrazie, e che lu lassea far e dir senza tegnerghen cont; e men de che sufria lù, podea sufrir enca i altri, e par 'sta rason no l'arae dà reta a la sò istanzia. Co l'ha sentì cossì, e che l'ha vist che no la podea vendicarse, la se ha mess te 'na gran desperazion, e l'ha olest andar encamò dal re par proar se la era bona da far che 'l capisse la rason de castigar chei da le insolenzie par cont de ela e par cont sò. Cossì l'ha fat, e co la s'ha trovà gnanzi al re, la s'è mess a pianzre, e la g'ha dit: "Lustrissimo, mi no son egnuda a la presenzia toa par domandar vendicazion par le insolenzie che i me ha fat; ma al contrari te sconzure de insegnarme come te fa ti a sufrir le insolenzie che sempre i te fa, parchè cossì, co arò imparà, enca mi portarò pazenzia de quele che i ha fat a mi. E te zure che, se podesse, te le donarae tute a ti, che te sè tant brao e pazient de portarle".
Alora 'l re, che fin qua l'era pegro e insonì, al se è desmissià fora e l'ha dat man a castigar forte chei che aéa insolentì la zentildona, e daspò l'ha prubicà an Orden che l'arae tegnù drio a tuti chei che se aesse fat tort a lu, e li arae castigadi fiss e stagn.
pagg. 120-121
Dialett de Vittorio Veneto[Modifega | modifica 'l sorgent]
Donca mi dighe che ni ani del re primo de Zipro, despò che Gofredo de Bulion l'ha ciapà la Tera Santa, l'è nassest 'l caso che 'na zentildona de Guascogna l'è 'ndata pelegrinande al Sepolcro. E intel tornar l'è rivada a Zipro, onde che da de le fegurate la è stata svilanada. Trista par 'sta roba che mai pì, l'ha pensà de 'ndar a recramar dal re; ma là i ghe ha fat dir che l'è inutile, parchè l'era cussì butà là e poch de bon, che no basta no 'l fea iustizia de le vilanade fate ai altri, ma l'era cussì vil che 'l lassea sempro passar anca quele che i ghe fea a lù, in maniera che chi la vea su con un, 'l se sfoghea col farghe 'na vilanada o 'n desonor. Co la siora ha sentì 'sta roba, invelenada par no poderse vindicar, par farse passar 'n s'ciant la smara, la se met in testa de dar 'na botonada a quel vargognoso de re; l'è 'ndata a pianzerghe dagnanzi e la ghe ha dit: "Sior, mi no viene dagnanzi a vù par aver vindicazion da la vilanada che i me ha fat: me basta, co la vostra bona grazia, che me disé comodo che fé a sufrir quele che i ve fa a vù, parchè co ho imparà, podarò anca mi portar pazienzia e sufrir la mea; che se mi podesse ('l Signor sa lù), ve la farae sufrir a vù, za che sé cussì brao da sufrir".
'L re, fin alora stat pegro e piajon, squasi come moto svejà da la son, scomenzande da la vilanada fata a 'sta siora, col vindicarla ben, l'è deventà vindicoso che mai contro de qualunque che dopo de quel dì vesse dit o fat un gnent contro de l'onor de la sò corona.
ibidem, pagg. 515-516
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Emilio Zanette, Dizionario del dialetto di Vittorio Veneto, Treviso, Arti Grafiche Longo & Zoppelli, 1955.
- Bruno Migliorini, Giovan Battista Pellegrini, Dizionario del feltrino rustico, 1971.
Vos correlaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Lengua veneta
- Dialett venet settentrional
- Dialett primierott
- Dialett trentin
- Dialett trevisan
- Lengua ladina


c: text/html

text:
Millis da stallas en las regiuns muntagnardas spetgan da vegnir duvradas en il futur. La dumonda e dentant co?
Respostas concretas stuessan vegnir da la societad, da la vischnancas, di l'architect Gion Caminada. El vul animar ina discussiun en quella direcziun.
«Orte schaffen – Über den Umgang mit nicht mehr genutzten Ställen» è il titel da l'exposiziun ad Uors en Lumnezia. Quella ha lieu ils 8 e 9 da settember ed ils 15 e 16 da settember 2018.
Sonda, ils 08-09-2018 a las 17.00 ha lieu ina discussiun sur dal tema e quai en scola ad Uors.
RR Total local 11:45

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Premiera: ils 27 d’october 2001
Derniera: ils 11 da november 2001
Halla polivalenta Rueun
Quei musical raquenta dil temps dalla persecuziun da strias el 17/18avel tschentaner. El descriva las anguoschas che quei temps ha derasau en vitgs e vallada, co oravontut dunnas ein vegnidas supprimidas e torturadas a moda sgarscheivla, co entiras famiglias han pitiu sut ils pussents che representavan il dretg.
Chor mischedau Rueun
formaziun d’orchester ad hoc
fetg biars gidonters
Idea e cumposiziun: Gion Tschuor
Direcziun e reschia: Gion Tschuor
Nus havein saviu schar mo dus onns la detta dad in musical. Ils effects positivs da „Sergej ed Onna“ han motivau nus e nies dirigent da puspei presentar in project da gronda dimensiun, quei puspei grazia al sustegn e la collaboraziun digl entir vitg. Varga tschien persunas han dau tut per che „Brischa, stria!“ daventi in grond success sco „Sergej ed Onna“. Rueun daventa la capitala mundiala dil musical! Broadway da New York? Who cares!
Cuntegn
Anna Florin (Ursula Brändli Capaul) ei ina dunna da curonta onns attractiva ed intelligenta. Ella ei mumma da tschun affons e dapi entgins onns vieua. Per saver nutrir sia famiglia lavura ella denter auter sco fumitgasa tier gerau e premderschader Barclamiu Nut (Alberto Palaia). La famiglia Nut ei da derivonza nobla e fetg beinstonta. Cun pussonza e direzia, cun squetsch e cun tementar contonscha Barclamiu Nut tut quei ch’el vul. El garegia era Anna.
Anna ei ina dunna da niebel caracter, mo ella drova era il gudogn per saver nutrir sia famiglia. Malgrad il grond squetsch dil gerau e premderschader resta ella denton ferma e renviescha Barclamiu. Quel pren vendetga e denunzia Anna sco stria.
Barclamiu ei accusader e derschader, ed il destin da Anna Florin para definitivs ella sentenzia da Nut: „Brischa, stria!“ El e ses socis, il plevon ed ils conderschaders, decidan da veta e mort. Mo als affons da premderschader Nut, Tresa (Manuela Caduff) e Clau (Conrad Schlosser), reussescha ei cul sustegn digl entir vitg da spendrar Anna dil caset e da scatschar Barclamiu Nut e sia suita ord vitg e vallada.
„Va ali giavel!“


text:
Le Cannet-des-Maures
:Pour la commune du même nom dans le département des Alpes-Maritimes, voir Le Cannet Rocheville
Le Cannet-des-Maures l'è 'n cümü fransés de la regiù Provence-Alpes-Côte d'Azur, endèla Frància meridiunàla. El fa part del cantù de Le Luc, del circondàre (arrondissement) de Draguignan e del dipartimènt del Var. El g'ha 'na popolasiù de 4 128 abitàncc[1], dato agiurnàt al sginer 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 73,64 km² e 'l và de 'na altèsa mìnima de 52 méter a 'na altèsa màsima de 628 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Ils ospitals da Lugano èn ils emprims che fan diever d'ina drona. Dentant saja la Posta en discussiun per divers auters projects a Lugano sco era en auters chantuns. Sch'i dettia projects en Grischun na vuleva ella betg dir.
Nus transportain 122 milliuns pachets l’onn. Quai na fa betg segn da manar la posta cun la drona. La drona resta in product da nischa.
La drona saja in supplement per la fatschenta centrala da la Posta. Quant ch'il project custa na sa la posta sez betg, di Claudia Pletscher. Ils custs sa laschan pir eruir cura che la drona è propi en acziun. I saja però pli effizient ch'il transport cun l'auto.
Ina hotline per la drona
Per ch'ils da Lugano na tiran betg in sigl sche tuttenina dronas sgolan vi e nà, han ins orientà las chasadas. Ins haja schizunt endrizzà ina hotline per dumondas, che saja era vegnida duvrada.
Avant dus onns han ins gì l’idea per la drona da transport tranter ils dus ospitals. Dapi mez mars ha la Posta fatg ensemen cun la cuminanza dals ospitals EOC ed ils producents da dronas Matternet tests cun dronas da transport. Per la segirezza dals sgols è anc involvà l’uffizi federal per aviaziun civila. Propi duvradas vegnan las dronas davent dal 2018.
RR actualitad 18:00
La drona
- Diameter dad 80 cm
- Transporta fin a 2 kg
- Riva da sgular maximal 20 km
- Sgola cun ina sveltezza da 10 meters pro secunda
- Ils cumonds vegnan via ina app
- Sche l’electronica na funcziuna betg pli sche vegn in paracrudada en acziun


text:
di: N. Svampa - Brassens
Mì me pias el brutt temp,
lassa stà el mes de luj
quand l'è on poo ch'el pioeuv nò
mì me vègn de trà sù;
domà s'el pioeuv mì sont allegher
perchè il più grande amore che gh’hoo avuu fin adèss
se gh'hoo de vèss sincer
l'è rivaa giò del ciel
on dì che l'era brutt e ne-e-gher.
L'era el mes de november, 'na sera de quèi
che tronava e pioveva coi saètt in ciel.
La mia visina la me sòna
in camisa de nòtt, la me dis: «per piasè,
sont a cà in de per mì, solla e senza marì,
mi tenga qui che gh’hoo paura ...
Sa com'è – la me fa – el mè marì l'è sortii
per andà in gir a vend pròppi chi affari lì
come se ciamen? ...parafulmini,
tutti i vòlt che ’l Signor el fa pioeuv e tronà
el me pianta chì in cà
perchè lù el gh’ha de ‘ndà
a fa ’l suo giro per la ditta!»
«Benedetto Franklin che inventò il parafulmine!
Mì ghe disevi e la basavi sù.
E poi l'amore ha fatto il resto
Tì che te veet in gir a piantann de per tutt
te dovarisset piantann on quaivun anca chì
sora el tò tècc de pastafròlla!
Quand i nivol in ciel cont i tròn e i saètt
hinn andaa pussee in là, la salta sù del lètt
e la me dis: «ora va meglio!»
L'ha cattaa su i sò strasc poeu l'è andada de là
e la m'ha daa el pontèll per el primm temporal:
«per quando torna la bufera!»
Mì soo nò se succed, ma l'è giamò on quai mes
che mì sbassi puu i oeugg, che vardi sempr' in ciel:
sto lì a vardà se gh'è ona nivola
che la vaga a scontrass cont i alter de bass
voo a vedè i prevision a la television
ma l'hoo puu vista ne la zòna.
Sto pirlon d'on marii l'ha faa sù tant danee,
l'ha venduu quèll dì là tanti tocchèi de fèrr
che l'è diventaa milionari
e hinn andaa de per lor a fà la vita del scior
in d'on pòst che soo nò
'mè 'l se ciama però
comunque lì non piove mai!
'Dèss mi speri domà che quand sont 'dree a cantà
ghe ziffola i orègg e ghe par che in sul tècc
l’è ‘dree a vegnì giò anmò el diluvi
e la ghe disa al marii che vun di tanti dì
quand che lù l'era adree a fà su i sò danee
ci fu per lei il colpo di fulmine.


text:
Delicts succedids a l'exteriur
Vus abitais en Svizra ed essas victima d'in delict succedì a l'exteriur? È ina confamigliara u in confamigliar daventà victima d'in delict succedì a l'exteriur?
Igl è pli simpel da far valair Voss dretgs suenter Voss return en Svizra, sche Vus pudais preschentar ils documents davart quai ch'è succedì ed avais inoltrà ina denunzia penala en il stadi, en il qual è succedì il delict. As laschai confermar ils fatgs d'ina media u d'in medi e/u da la polizia. Nudai precisamain ils nums da las persunas, cun las qualas Vus avais gì contact (medias e medis, commembers d'autoritads, etc.), sco er ils nums dals lieus e tegnai bain en salv questas indicaziuns.
A tgi pudais Vus As drizzar al lieu?
Vossa represchentanza consulara / ambassada po sustegnair Vus. Burgaisas svizras e burgais svizzers e lur confamigliars pon contactar l'entir onn la helpline dal Departament federal d'affars exteriurs (24h, 365 dis l'onn).
Adressas nizzaivlas davart las pussaivladads da sustegn al lieu chattais Vus sin la pagina-web da victim support europe
A tgi pudais Vus As drizzar suenter Voss return en Svizra?
En mintga chantun svizzer datti posts da cussegliaziun. Ils posts da cussegliaziun As pon sustegnair e cussegliar en dumondas da l'agid a victimas. N'hajas betg retegnientschas da contactar il post da cussegliaziun, era sche Vus n'essas betg segira/segir, sche Vus essas en il dretg lieu. Il post da cussegliaziun As infurmescha en mintga cas, nua che Vus pudais survegnir agid.
Las adressas dals posts da cussegliaziun da l'agid a victimas en Svizra chattais Vus qua
Tge dretgs avais Vus?
En Svizra avais Vus il dretg a cussegliaziun ed agid d'in post da cussegliaziun. L'agid è gratuit. Sut tschertas circumstanzas pudais Vus era survegnir in agid a pli lunga vista.
Per che Vus hajas il dretg da survegnir agid en Svizra, stuais Vus avair Voss domicil en Svizra (il mument dal delict e da l'inoltraziun da la dumonda). Sche Vus essas in confamigliar da la victima, sto la victima medemamain esser domiciliada en Svizra.
As infurmai davart las pussaivladads da survegnir sustegn u in'indemnisaziun dal stadi, en il qual il delict è succedì
per ils stadis commembers da l'UE
per il stadis che han ratifitgà la Convenziun europeica davart l'indemnisaziun da victimas da delicts da violenza
Dapli infurmaziuns
Uffizi federal da giustia: Informationsbroschüre «Opferhilfe bei Straftaten im Ausland»


text:
Tier la renovaziun digl onn 1993 han ins gleiti constatau che numerusas picturas ord il temps dall’erecziun dalla baselgia 1620–1670 era vegnidas destruidas entras l’aua, denton era tras surmalegiadas. La baselgia posseda ina zun biala e preziusa «crusch da pestilenza» entagliada, che datescha dall’entschatta dil 18. tschentaner. La crusch vala per ina dallas pli custeivlas digl entir contuorn.
Igl onn 1620 han ins remplazzau ina caplutta che gia existeva tras ina nova. Denter 1675 e 1680 ei la caplutta vegnida engrondida, la part veglia ei daventada il chor dil niev edifeci. Igl altar grond fa attents sil patruns da baselgia, s. Bistgaun e s. Roc, che stattan mintgamai dad ina vart dil Cruzifigau. A lur peis ves’ins las unfrendas dalla pestilenza da 1637/38, en processiun. Enamiez stat ei scret, en tudestg: «Im Jahr 1638 sind wir Jungs und Alts von beiderley geschlechts on der Zahl 30 allhie an der Sucht gestorben. Bitten Gott für uns alle.»
Ils altars
Igl altar grond en stil baroc datescha da 1678. El ei vegnius cumpraus ed adattaus alla baselgia da Segnas. ll maletg grond muossa a seniester s. Bistgsun, a dretg s. Roc ed enamiez Cristus vid la crusch. Al pei dalla crusch vesan ins 30 figurettas che uran, mintgina cun ina crusch sin tgau. Ei setracta cheu dallas unfrendas curdadas entras la muria digl onn 1637/38. Quei tradescha numnadamein il text digl altar che secloma: D.O.M(inus): Im Jahr 1638 sind wir Jungs und Alts von beiderley Geschlechts in der Zahl 30 Personen allhie an der Sucht gestorben und die ersten begraben. Bitten Gott für uns alle. Amen. (Segner: Igl onn 1638 essan nus giuvens e vegls d’omisduas schlatteinas morts entras la muria ed (essan vegni) satrai sco emprems. Amen) Il maletg sisum muossa Nossadunna cun igl affon Jesus. Igl altar lateral dretg muossa il pli vegl maletg en baselgia, numnadamein ina ovra da Hans J. Greutter, in artist che ha relaschau bia ovras en nos sanctuaris. Nus vesein s. Leci e s. Flurin da mintga vart da Nossadunna che tegn il Bambin. Interessant ei ch’igl altar porta il num da s. Felix. Nus savein pia dir ch’era quels dus altars ein vegni cumprai, atgnamein cun in auter maletg ch’ei aunc oz avon maun, mo buca en baselgia, sco igl altar grond. Cunquei ch’ins possedeva denton gia il maletg da Greutter han ins remplazzau igl original cun quei exemplar pli vegl. Igl altar da vart seniastra muossa s. Lucia. Omisdus altars ein fatgs a moda sempla. Per part consistan els ord differentas parts da divers altars. Tuts treis altars ein vegni restaurai treis gadas: 1855,1922 e 1992.
Igl altar dil pievel, igl ambo e las cazzolas dalla nav
Tier la renovaziun da 1992 han ins sapientivamein vuliu purtar elements da nies temps el sanctuari. La devisa ei stada d’ integrar l’architectura moderna els elements novs. Aschia han ins schau crear las cazzolos, igl altar dil pievel, igl ambo e las suppias el chor en in stil modern. Ils elements dueigien denton restar transparents per aschia buca disturbar. Quei ei franc gartegiau. Cun I’integraziun da plattas doradas corrispunda il mobiliar era fetg bein cun ils altars barocs e disturba insumma buca il maletg. Entras postar las cazzolas dalla nav d’ina vart ei la vesta enviers il chor buc interrutta. L’atmosfera interna ei aschia daventada leva e fetg emperneivla. La platta digl altar ei ord granit d’Andeer, pia ord il medem material sco il plantschiu. Era quei ha ina certa muntada: ins ha vuliu prender il medem material sco il plantschiu il qual ins savess cumparegliar cun la tiara. Quella «tiara» ei denton vegnida alzada e per dir ch’ei setracti tuttina d’in liug special e sogn, han ins mulau la platta aschia che la surfatscha ei daventsda neidia e tarlischonta. lgl altar ord msterial terrester ei aschia daventaus in liug sogn denter tschiel e tiara.
Las orglas
Gia 1820 survegn la baselgia da Segnas in’orgla cun fol a pei. Ei vegn detg ch’il construider hagi imitau cun tibas las vuschs profundas dils cantadurs da Segnas. La menziun da contadurs lai era supponer ch’ei deva gia ina gruppa da cant a Segnas. In pèr decennis pli tord vegn era fatg menziun d’ina gruppa da cantadurs che cantava duront las viaspras e las fiastas. 1905 veva la baselgia gia custau aschi bia ch’ ins ha buca saviu cumprar ina orgla nova ed aschia mo acquistau in harmonium. ll hormonium ha surviu duront entgins onns. 1933 denton ein ils parochians sedecidi da remplazzar el entras in’orgla nava dad in manual. Quei instrument ha custau 5050 frs. e duvrava quasi tut il plaz sin laupia sura aschia ch’ ils contadurs eran enserrai diltuttafstg. Plinavon ha ella era cuvretg la finiastra che rendeva glisch sin laupia. Quei ha beinsavens provocau carplinas denter ils vischins. Aschia han els projectau 1939 in’engrondaziun dalla laupia, igl uestg denton leva saver nuot da quei. Ils 22 d’uost 1967 ha la firma Mathis da Näfels GL entschiet cun la projectaziun dall’orgla hodierna. Ils cuosts ein alla finala seresultai sin varga 30’000 francs. Ins ha rimnau quasi l’entira summa per quell’orgla senza sblundergiar la cassa baselgia. L’orgla posseda dus manuals ch’appartegnan mintgamai ad in positiv, pia dus positivs diltuttafatg separai. Igl emprem manual ei per il positiv principal, il secund per il positiv secundar. Mintga manual ha 51 tastas. ll pedal cumpeglia ferm duas octavas ed ha 27 tastas. L’extensiun dils manusis tonscha da C entochen d”’, quella dil pedal da C entochen d’. L’orgla funcziuna cun ina tractura e registratura mecanic manuala. lls 9 registers ein reparti sco suonda: 4 el dispositiv principal, 4 el dispositiv lateral ed in el pedal.
La scantschala
Per la summa da 100.– francs cumpran ils da Segnas 1854 la scantschala. 1905 vegn igl ornament cun la flura cuvretgs cun ina platta che duei simbolisar las duas tablas da Moses culs diesch condaments da Diu. Oriundamein era la scantschala da colur fundamentala bescha, ils dretganghels da colur cotschna numnada «saung-drag» e las gliestas blauas. Tuts elements eran marmorai, il tgietschen e blau cun alv ed il besch cun blau. La scantschala ei pli tard vegnida dada cun colur brin-cotschna ed in stgir blau. lls ornaments, vegni disloccai 1992, en fuorma da fluras eran dorai. Oz semuossa la scantschala puspei el vestgiu vegl.
Statuas
Lein entscheiver cun las statuas en baselgia. La statua da Nossadunna ch’era avon la restauraziun da 1992 en baselgia ei vegnida cumprada entuorn igl onn 1963. La figura ei ord arschella barschada ed ha in’ altezia da in meter e miez. Per il caluster ei la statua fetg malpratica cunquei ch’ ella ei fetg greva. All’ entschatta possedeva quella Nossadunna colurs pli frestgas. Duront in di da schubergiar la baselgia han ins vuliu lavar la statua ed aschia lavau naven la colur per gronda part. La statua veglia da Nossodunna ch’era avon 1963 en baselgia sesanfla oz ella baselgia da Mumpé Tujetsch. Era il sogn Antoni ei buca vegls, quei tradescha gia il lenn. 1972 ha el survegniu siu plaz en baselgia. La statua veglia ei oz sin teschamber su. Ella muossa in sogn, taglisus ord lenn, che porta igl affon Jesus. Quella statua ei colurada. La statua vegn accumpignada d’ in auter sogn, numnadamein sogn Sigisbert. Probabel era el sin il sochel sper la scantschala. Quellas duas statuas stevan amiez la nav sin in’ altezia dad 1.8 meters e cun ina distanza dad 1 meter naven dall’ emprema petga viu naven dil chor. lls sochels per las statuas ein vegni cuvretgs 1922. La statua dil Cor da Jesus, ina statua da gep coluroda, vegneva mo duvrada duront il meins da zercladur. Ella ei era buca pli dil tut entira. Tenor il stil san ins concluder ch’ ella vegn a posseder circa 50 tochen 70 onns, pia fuss ella da circa 1930. Suenter la restauraziun da 1992 cumpra sur Pius Venzin treis statuas navas: ina da Nossadunna, ina da sogn Giusep ed ina da s. Roc. Ferton che las duas empremas numnadas ein ovras navas ei la statua da s. Roc pli veglia. Tuttas treis statuas, essend mo da pintga grondezia, van fetg bein a paru cun il niev vestgiu dalla baselgia. Fetg interessants denton ein era ils quater aunghelets che sesanflan medemamein sin teschamber sura. Mintga statuetta ei circa 30 centimeters gronda ed ei surtratga cun argien. Sco nus savein, han ins giu pitgau naven digl altar grond differentas caussas. Ils aunghelets denton s’ udevan buca tier igl altar grond. Bein ein els fatgs per postar enzanua sin in quader ni ina curnisch, mo nua negin che sa dir. Igl interessant vi da quellas statuettas ein las manetschas el dies dils aunghels. Cunquei che dus aunghels muossan cun lur dets sin enzatgei centrau han ins forsa duvrau quels quater per far processiuns ed accumpignsr la monstranza. Ils aunghels vegnevan probabel purtai da ministrants. Avon 1922 possedeva la baselgia da Segnas neginas statuas da Nossadunna ed era buca talas da s. Giusep e dil s. Cor da Jesus.
Il crucifix
Il crucifix che muossa Cristus vid la crusch cun sias plagas penda enamiez igl artg dil chor. Da 1972 entochen 1992 han ins giu allontanau el da siu plaz d’origin e fermau el da vart dretga sper la finiastra miez. La crusch, in schinumnau crucifix da muria, datescha da circa 1700. Il crucifix ei franc ina dallas pli custeivlas caussas che sesanflan en baselgia cunquei ch’ei setracta d’in fetg bi exemplar. La crusch sezza ei pli giuvna ch’il tgierp da Cristus. Tonaton han ins giu dau colur ella gia duas gadas. Il crucifix peisa rodund 40 kg ed ei tagliaus cumpleinamein ord lenn.
Il teschamber
1902 survegn la baselgia in teschamber. Quel ei vegnius baghegiaus da sur Venzin e finanziaus cun agid da donaziuns. 1972 survegn il teschamber in niev mobiliar ed il vegl puffen vegn remplazzaus. 2016 succeda la davosa renovaziun: igl entir teschamber vegn restauraus e survegn mobilias novas. La scala per ir en teschamber su vegn remplazzada entras ina scala movibla. Cheutras dat ei dapli plaz. Il plantschiu da plattas da cheramica vegn cuvretgs cun plazzas da granit d’ Andeer, las medemas sco la baselgia.


text:
Gia da pausa manavan ils da Cuira cler cun 5:1. Uschia resta Cuira 97 a la testa da la tabella en segunda liga, quei cun il maximum da puncts or dals emprims trais gieus da campiunadi. Per Schluein Glion èsi suenter 2 victorias stà l'emprima terrada en la nova stagiun. En in'emna frunta Cuira 97 a chasa sin Montlingen, Schluein Glion dat ordaifer encunter Weesen.
Regiunal Cuira 97 resta il numer 1 en il Grischun
Il Club da ballape da Cuira ha gudagnà cleramain il derbi grischun en segunda liga. Cuira ha battì ordaifer a Crap Gries l’US Schluein Glion cun 7:2.
RTR/fh


text:
Murbegn
Murbegn o Mürbegn (nom ufizial in talian: Morbegno; in tudesch storich: Morbend) a l’è un cumün italian, de la regiun Lumbardia, in Pruincia de Sundri.
Al gh’ha 12 221 abitant (dato del Dic 2015 [1]), 'na superfis de 15 km² e 'na densità de 815 ab./km². A l’è tacaa a Albarei, Bema, Sciv, Cös, Dasc, Talamuna, Trauna.
L'è sitüaa in de la Valtelina bassa e l'è circundaa a nord di Alp Retegh e a sud di Alp Urobegh. El fiüm Ada el spartiss el center principal de le fraziun de Camvich, Paniga e Desch.
El center istoregh de Murbegn l'è straversaa dal turent Bit, che l'è un afluent de l'Ada.
In del 1966, Murbegn la vegn ufizialment unurada col titul de cità.
Cità ingemelaa[Modifega | modifica 'l sorgent]
Llanberis, Galles, Gran Bretagna. - 2004
Pruverbi in dialet murbegnasch[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Marz pulverent, tant segal e tant furment.
- Al cativ zapaduu, i zap ghe da duluu.
- Quand el pà el fa Carnevaa, el fiö ghe tóca quaresma.
- Bisugna sumnà cun la maa e minga cul sach.
- De marz e de agóst quand l'è gió el suu l'è fósch.
- Quand el suu el tramunta, l'asen el se impunta.
- Scua nöa la scua bee la cà.
- ...
- Chi a vint nu 'l sa, a trenta nu 'l fa.
- Ul vent setembrin el mangia la castegna e biv ul vin.
- Del bel temp, de la bóna gent e del vin bón se stüfiss miga.
- Quand el suu el va e 'l vee, incö o doman gh'em l'aqua ai pee.
- Quand se resta scutad de l’aqua còlda, se gh'ha pagüra anca de quéla frégia.
- A San Matee el durd l’è in pee.
- De San Matee la castegna la va u la vee.
- Quant che 'l póm l'è marö el croda.
- De utura chi che ha laurad fort al tröva tant de pan de mord.
- A Santa Teresa semna a distesa.
- Chi trop tira strunca.
- Santa Barbara e San Simun, Diu te salvi di saet e di trun e di lègi di Grisun.
- I duluu de vedov i è cume quii de gumbet: fort al mument e pö poch u nient.
- Serée de nocc, caval de trot, maridozz de vegg i g'ha poca dürada.
- El Signur el manda el fregg segund i pagn.
- L'aqua che se vö minga bev se ghe nega dent.
- El vee giò l'aqua del vilà, l'è féna ma la passa 'l gabà.
- De Santa Cateréna se scumincia a impizzà la pégna.
- Santa Cateréna, la nev a la casséna, e la granda e la pinéna.
- El sücc e 'l bagnaa i se l'è mai perdunaa.
- Un mes dopu i Mort l'è sfiurii anca l'ort.
- Se 'l fa suu a Santa Bibiana farà bel un dé e una setimana.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
L'aviun F-35 A haja tar l'evaluaziun fatg en bunamain tut las categorias ils pli blers puncts. Grazia als sensurs moderns hajan las pilotas ed ils pilots ina meglra survista da la situaziun – quai saja tar il servetsch da polizia aviatica da grond avantatg.
Plinavant sajan els per var 2 milliardas francs pli bunmartgads ch'ils auters aviuns. Ils custs totals per cumprar e per mantegnair ils aviuns muntan a var 15,5 milliardas francs per ils proxims 30 onns.
Protecziun da l'aria dal fund
Sper ils aviuns da cumbat ha il Cussegl federal decidì da vulair cumprar in nov sistem per la defensiun cunter aviuns. Il Cussegl federal vul cumprar tschintg models dal sistem Patriot. Quel vegn producì da la firma Raytheon dals Stadis Unids. Er quel sistem haja fatg tar l'evaluaziun ils pli blers puncts. Plinavant saja quai la varianta la pli bunmartgada.
Schon annunzià iniziativa cunter ils novs aviuns
Sche l'aviun da cumbat F-35 A vegn propi a sgular en futur tras il spazi d’aria svizzer, vegn probabel il suveran a decider. Tant la Partida socialdemocratica sco er la Gruppa per ina Svizra senz'armada (GSOA) han annunzià da lantschar in'iniziativa per impedir la cumpra.
Er il resultat da la davosa votaziun dal settember passà è stà fitg stretg: Cun be 50,1% vuschs Gea ha il suveran svizzer decidì da cumprar novs aviuns da cumbat.


text:
Malfa
Malfa l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Messina.
El g'ha 996 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 8,9 km² e 'na densità de popolasiù de 112 ab./km².
Malfa el cunfìna coi cümü de Santa Marina Salina e Leni.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Malfa l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta (dati ISTAT):
Gráfica poblacional
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Lumagna
Lumagna o anca Lumogna (nom ufizial in italian Lomagna in Italian) al è un cumün ch'al sa tröa in da la Pruvincia da Lecch. Al gh'ha 4 935 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 3,9 km² e ona densità de 1 265 ab./km².
I sò abitant i g'hann la scurmagna da tirasassét.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Lumagna l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Simon Willi resta president da Lantsch. En il duel ha el battì ses cuntracandidat Peter Nadig. El ha survegnì 60,5% da las vuschs (147 vuschs) e po uschia cuntinuar ses uffizi, ch'el tegn dapi l'onn 2011. Cunquai n'èsi betg gartegià a Peter Nadig (71 vuschs) da surpigliar il timun a Lantsch – el era vegnì proponì da la gruppaziun VIVA Lantsch e vuleva surtut meglierar la communicaziun en vischnanca.
Suprastanza communala è cumpletta
Sper il presidi ha la vischnanca da Lantsch era cumplettà la suprastanza communala. Elegids èn:
- Fabian Simeon (216 vuschs)
- Armon Margreth (207 vuschs)
- Daniel Ulber (168 vuschs)
- Sheila Karrer (145 vuschs)
Sulettamain Marc Piccaluga n'è betg vegnì elegì. Ils da Lantsch avevan la schelta tranter 5 candidats per quatter posts.
Irregularitads supponidas
Il cuntracandidat Peter Nadig aveva fatg valair en ina communicaziun a las medias ch’i haja dà irregularitads tar il material da votaziun. Tenor el sajan vegnids tramess documents da las votaziuns dal zercladur – enstagl dal settember. Tenor Ursin Fravi, il chanzlist da Lantsch na saja quai betg pussaivel ch’ins haja tramess ina cuverta cun la data sbagliada. Pervi da las rinfatschas da Peter Nadig haja la chanzlia controllà la dumengia da votaziun ed elecziun mintga singul attest dal dretg da votar e tuts hajan gì la data correcta. Peter Nadig ponderescha da far pass giuridics.


text:
L’avertura uffiziala, sin la vart da Schluein sper il plaz da ballape, ha carmalà fullas da glieud sin e sper la punt. Bain inqual ha prendì la chaschun da ir il di da la inauguraziun sur punt vi. La punt è dentant averta dapi il december passà, uschia che per ils pli blers è la punt gia insatge normal ch’els dovran adina puspè.
Ins sa strusch s’imaginar ch'i na dess betg pli questa punt.
Las spassegiadas tranter Castrisch, Schluein e Glion a pe ni cun velo, mo era turas pli lungas sur Sagogn, là nua che la proxima punt sur il Rain spetga, èn ussa pussaivlas. La punt nova porta era il conduct d’aua, la colliaziun da la forza electrica e da las lingias da communicaziun.
RR actualitad 07:20


text:
Ebersecken
Ebersecken a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Amt) de Willisau, in del Canton Lüzerna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 8.57 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 422 abitant.
El cumün de Ebersecken al se tröva a una altitüden de 548 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Altbüron, Altishofen, Fischbach, Grossdietwil, Nebikon, Ohmstal, Reiden, Schötz, Zell. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca e de religiun catolega.
StoriaModifega
Ebersecken l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1274 col nom de Eberseche. In del 1275 inscambi l'è staa menziunaa col nom de Ebersegge.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
RiferimentModifega
Ligam de föraModifega
- Ebersecken in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Dürnten
Dürnten a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Hinwil, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.19 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 7 054 abitant.
El cumün de Dürnten al se tröva a una altitüden de 511 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bubikon, Hinwil, Rüti, Wald. La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dürnten is first mentioned between 743 and 747 col nom de Tunriude.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Sit ufizial
- Dürnten in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Ina gronda part da nossa aua en las alps deriva oz dals glatschers e da las reservas da glatsch. En il decurs da quest tschientaner vegnan tenor prognosas dal clima dentant tut ils glatschers en il Grischun ed en l'entira Svizra a svanir. Lura manca l'aua che lieua la primavaira e la stad en ils dutgs e flums.
Mantegnair la qualitad da l’aua è medemamain ina sfida
Sper la midada dal clima è era il mantegniment da la qualitad da l’aua ina sfida per il Grischun. Sco Remo Fehr, manader da l'Uffizi per la natira e l'ambient dal Grischun di, èsi era adina pli grev da mantegnair ina buna qualitad da l’aua da baiver. Entras ils conflicts d’utilisaziun saja uss pli impurtant che insacura da proteger las zonas da funtaunas d’aua da baiver. Uschia n'èsi betg mo il pensum dal chantun da controllar la qualitad da l’aua mabain era da segirar quellas zonas da protecziun.
RR actualitad 17:00


text:
Alois Carigiet 2021
Naven da gliendisdis, ils 13 da settember 2021 ei l'entrada el museum pusseivla mo cun mussament dad in certificat da Covid ed in mussament persunal per persunas sur 16 onns.
Alois Carigiet – In mied d'instrucziun per la 4. - 6. classa
Nova publicaziun a caschun dallas exposiziuns dad Alois Carigiet el Museum Sursilvan Cuort Ligia Grischa Trun.
Dapli informaziuns link
L’exposiziun Alois Carigiet 2020 ei stada in success cumplein per nies museum, per Trun e per l’entira Surselva. Quei grond interess fa pascher.
Cabinet Carigiet
2021 survegn l’exposiziun «Alois Carigiet 2020» in pign denton elegant engrondiment. La stanza sper la Stiva digl Avat semida en in Cabinet Carigiet. Igl interiur dalla casa dad Alois Carigiet a Flutginas-Trun e las colurs fermas da siu art han inspirau da crear quella stiva.
Ina schelta da documents da film sur da veta ed ovra digl artist e sur dalla historia contemporana cumpletescha l’exposiziun. Il cabinet cun sia atmosfera speciala envida ils visitaders da sefermar, da mirar, da sfegliar, da leger e da communicar in cun l’auter.
Otg cartas da Daniev che Alois Carigiet ha tarmess a confamigliars ed amitgs ein documents dad in carstgaun cun in patertgar profund.
In punct culminont ei in film empatic da Friedrich Kappeler Eine Reise zu Carigiet - Matias Spescha erinnert sich / In viadi tier Carigiet - Matias Spescha seregorda digl onn 1997. Igl artist Spescha descriva en maletgs differenziai siu amitg ch’ei ina generaziun pli vegls. Il film muossa impressiunontamein l’amicezia e la colligiaziun dils dus aschi differents artists da Trun.
Curaturs ein Barbara Liebster e Stephan Witschi
Vus haveis la pusseivladad da cumprar diversas lithografias e granolitos sco era cudischs d'affons ni auters souveniers en nossa stizun.
Occurrenzas & novitads
Duront igl entir temps che l'exposiziun cuozza
Guidas per gruppas tras l’exposiziun
cuoz: 60 minutas
cuosts: CHF 75.- (plus entrada)
termin: sin damonda
Guidas tras il vitg cun la tematica: “Alois Carigiet, pictur-artist” e silsuenter viseta dalla exposiziun
cuoz: 90 minutas
cuosts: CHF 100.- (plus entrada)
termin: sin damonda
guidas ni luvratoris per classas da scola
termin: sin damonda
Uras d‘avertura:
Ils 3 d’avrel tochen ils 31 d‘october
gliendisdis, mesjamna, sonda
2. e 4. dumengia dil meins
mintgamai dallas 14.00 tochen las 17.00 uras
Gruppas e classas da scola che vulessan bugen visitar il museum ordeifer las uras d’avertura duain per plascher s’annunziar per telefon.
Contact:
Museum Sursilvan Cuort Ligia Grischa
Via Principala 90
Caum postal 76
7166 Trun
+41 81 943 25 83
museum@trun.ch
Entrada:
Carschi CHF 8.-
Affons naven da 7 onns CHF 4.-


text:
La Madona Pelegrina de Fatima te Gherdëina a 100 ani dala cumparida – lugio 2017
L’ena dai 24 de nchin ai 30 de lugio, dal lunesc ala dumënia, ie unida purteda te nosta pluanies dla Union Pasturela de Gherdëina la statua dla Madona pelegrina de Fatima. La bela statua che on pudù veneré y amiré ie unida fata dan passa 50 ani da n scultëur a Fatima tl lën de rëur dl Mediteran (Stein-Eiche), lën tëut al luech dla cumparizion dla Madona ai trëi pastri.
Don Vittorio de Paoli, che ie l respunsabl dla sezion taliana dl Apostolat de Fatima a Milan, à purtà la Madona de Fatima tla Pluanies dla Union Pasturela de Gherdëina. La Madona ie unida tëuta su dala jënt te duta la pluanies cun gran ntujiasm y partezipazion sibe dala jënt da tlo che da truep seniëures.
Don Vittorio l’à acumpanieda te duta la pluanies y tla funzions y S. Mësses che ël a tenì al sapù da purté l spirt dl messaje dla Madona ala jënt, che se à riesc lascià tré pea te chëi mumënc de priera, meditazion, chiet, de cunfort y datrai nce da mumënc de cumuzion.
Ël ie unì judà ntan duta l’ena Mariana da seniëur digan Vijo Pitscheider, dai prevesc dla pluanies a da chëi che fova tlo al frësch, da chëi che a dit dant la Curones, dai cores, mujighes y grupes musicheles y da duc chëi che che a judà y che se a cruzià a meter a jì la manifestazions ntan l’ena.
Trëi iedesc ie la Madona unida purteda n pruzescion, nsci n merdi danmesdì da dlieja demez nchin tla Cësa de Paussa per ancunté la jënt de tëmp y duc chëi che lëura tla Cësa. Do l salut a duc, ti à don Vittorio dat la benedescion a uni un persunalmënter ti fajan l sëni dla s.Crëusc sun la fruent ntan che la jënt dijova la Curona.
N chëla sëira ie unida tenida la pruzescion cun i cëiresc da dlieja s. Durich nchin ja S. Antone y inò de reviers, pruzescion acumpanieda dala mujiga de Urtijëi y dal cor de dlieja. N chëla sëira an pudù udëi tan de jënt che la Madona de Fatima a cherdà adalerch, mei ne an udù tan truepa jënt a na pruzescion.
Te duta la dliejes de Gherdëina se à abinà truepa jënt a veneré la Madona, nsci nce l ultimo dì pra la gran S. Mëssa de conclujion dla vijita, n dumënia da mesa la undesc. A liejer la Mëssa fova seniëur Digan, don Vittorio y autri cin prevesc. L cor de dlieja de Urtijëi a ciantà la “Krönungsmesse” de Mozart renfurzà da plu ciantarins y strumentalisć di cores de Gherdëina che se à metù a desposizion de cianté y suné pea. Do i rengraziamënc a don Vittorio da pert de nosc digan Vijo Pitscheider y dl presidënt dl Union Pasturela Georg Kostner, ie mo la Madona de Fatima unida purteda n prucescion sun plaza de dlieja per l ultimo salut.
PROGRAM DL’ENA
Ena dl Crëidum a Urtijëi dai 22 nchin ai 30 de stëmber 2018
Do 26 ani che ie stat la ultima Miscions tla Pluania de Urtijëi, à l pluan Sn. Vijo Pitscheider purtà tl Cunsëi de Pluania la pruposta de ulëi inò meter a jì na tel manifestazion. Si mutivazion fova chëla de n sustëni ai fediei dla pluania per mantenì y renfurzé l crëidum. L Cunsëi de Pluania à tëut su gën chësta idea se tulan su l lëur de judé a urganisé na tel Ena dl Crëidum. L pluan dij che te chisc tëmps, ulache la sozietà se à tan mudà, dantaldut tres i media nueves, ruvel tla cëses ideologies nueves che muda truep la maniera de viver da uni di, nsci ne daussa la dlieja nia resté tacheda mé pra la vedla tradizions, y l ie ëura de cri formes nueves per viver y dé inant la fede te nosc luech.
Ajache l ie de bujën de cialé ala situazion de nosta pluania cun uedli nueves, a nosc pluan tëut su cuntat cun na grupa de patri de Vicenza che à gran esperienza a mëter a jì tel miscions. Bele d’autonn dl 2017 ie nsci n valguni de ëi unic adalerch per mparé a cunëscer nosta pluania y ti fajan na pruposta al Cunsëi de Pluania de co meter a ji na tel ena, tenian cont de si esperienzes fates te d’autra pluanies. Deberieda te plu ancuntedes iel pona madurì cun l tëmp n bel program, pensan dantaldut ala families jëunes y ai sculeies de duta la scoles. Nsci iel unit a s’l dé n program drët rich per granc y pitli te nosta pluania. Nsci ie unida metuda a jì “L’Ena dl Crëidum” Dai 22 ai 30 de setëmber 2018 àn pona metù a jì “L’Ena dl Crëidum cun l argumënt “Cuntëde dla speranza che ie te vo”.
Ai 22 de setëmber iel nscì unit adalerch bën 17 “miscioneres” danter patri, munighes y laics, che nes à menà tres duta l’ena. La ulentà di patri fova chëla de rujené y ancunté plu persones che la va. Nsci iel stat truepa ancuntedes per uni età. Cun l sustëni dla diretëures dla scoles à i patri pudù ancunté te scola duc i sculeies y studënc.
L ie stat ancuntedes per i mutons sa la dlieja da Sacun y te Val d’Anna, cun i jëuni ti locai “Saut” y “Assudëi” y tl ustaria Traube, per la families te de plù cëses privates, ancuntedes per duc àn fat tla ustaries y per i nëinesc te sala de Calonia. L ie nce stat na ancunteda cun i artisc te na berstot, y cun i vedli tla Cësa de Paussa. Sambën ne manciovel nia la santa mësses, adurazions cun l Santiscimo y vespres, ulache i patri tulova l’ ucajion per nsenië la dutrina te na maniera nueva. Lie nce unì dat la ucajion de se pisté o de rujené persunalmënter cun un o l auter pater o muniga.
L merdi ie stat n cunzert cun meditazion cun l Cor de Dlieja de Urtijëi y la grupa de Jëuni “Cominais”. La sada sëira ie mo stat la pruzescion cun i cëiresc, ulache la jënt, mueta da plu pertes de Urtijëi se à pona ancuntà sun plaza dlongia la dlieja de S. Antone, purtan nsci na bela testemunianza de fede. L’Ena dl Crëidum ie pona fineda la dumënia cun la gran mëssa de rengraziamënt acumpanieda dala grupa “Helios”. Ala fin a Sn. Digan rengrazià dassënn duc i miscioneres che fova per chësta ucajion cun ël sun autere. Cun n bel aplaus à la jënt dl luech ulù sentì gra de cuer ai miscioneres de dut l bon lëur che i à fat ntan duta l’ena.
I miscioneres à sapù da nes mustré su che la fede possa nes judé a viver te n spirt positif, y sce se lascion avisé dal gran amor de Die pudons viver cun speranza y crëta te chisc tëmps d’al didancuei, pensan nce a cri formes nueves per dé inant nosc crëidum.
Pudon di che l’ena ie garateda dassënn, truepa jënt a fat pea cun legrëza y à pudù se tò pea velch che juda a jì inant tla vita spirituela. Tla crëta che l’Ena dl Crëidum porte fruc per la fede te nosta Pluania, rengrazions duc chëi che a judà y prià pea per l garaté de chësta bela ena.


text:
La dunna da 46 onns ha stuì pajar 10 milliuns dollars canadais per pudair vegnir ord praschun. Ella spetga sin la decisiun sch'ella duai vegnir extradida als Stadis Unids. Sin dumonda da lezs aveva il Canada prendì en fermanza ella, perquai ch’ella haja violà sancziuns cunter l'Iran.
China protesta fermamain
Il cas ha engrevgià ils ultims dis la relaziun tranter la China, ils Stadis Unids ed il Canada. Ils martgads dals pajais han reagì ord quità ch'i pudess dar in'escalaziun economica tranter la China ed ils Stadis Unids. La China ha protestà fermamain cunter l'arrestaziun da Huawei Meng Wanzhou.
Canadais arrestà en la China
La regenza canadaisa ha entant confermà ch'in anteriur diplomat canadais saja vegnì arrestà en la China. Quai ha manà a speculaziuns davart in'acziun da vendetga da la China. La regenza saja en contact cun las autoritads chinaisas.
RR novitads 06:00


text:
Brèsa
Brèsa (en Lombàrt Ucidentàl: Bressa o Brèscia; en Cremunés: Brésa; en Italià: Brescia; Latì: Brixia; en verunés: Bressia; en todèsch stòrech: Wälsch-Brixen), l'è 'na cità dèla Lombardia e la g'ha 196 480 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]). L'è 'l capolöch de la sò pruvincia.
Geografìa fìsicaModifega
La cità la se tróa endel'àlta Pianüra Padàna a la bóca de la Val Trómpia, ai pè del Mut de la Madaléna e del còl Cidneo. El teretóre — delimitàt a nòrt de le Preàlpi Bresàne, a est de le Preàlpi Gardezàne e a òvest dei teretóre de la Franciacürta — l'è perlopiö de pianüra però töta la còsta meridiunàla del mut de la Madaléna (e pò a la séma) i è dét endèl teretóre del cümü , isé che 'l cümü de Brèsa el se tróa a ìga 'n escursiù altimétrica de 770 méter.
El centro stòrich el rèsta al intèrno dei rèscc del sércol de le müre de l'época medievàla, e l'è sormontàt del còl Cidneo endóche l'è bèl en móstra 'l castèl. El rèst de la cità el se svelöpa sö töt el teretóre 'ntùren, enfìna a sfiorà le còste de le preàlpi, compàgn del mut de la Madaléna (a est), e 'l mut de Sant'Onòfre che però 'l rèsta zò sóta i cümü de l'hinterland Boès, Consés e Nàe.
El rés•cio de teremòt segónt chèl che gh'è riportàt endèl'ordinànsa PCM 3.274 del 20 de mars del 2003 l'è clasificàt cóme zona 3, cioè de bàsa sismicità, aisebé che a póca distànsa ghe sàpe la zòna del Lach de Gàrda che l'è clasificàda come rés•cio médio.
EcunumìaModifega
La cità la se tróa 'n mès a la tèrsa zòna 'ndüstriàl piö grànda de töta Itàlia, gràsie prim de töt a la sò 'ndüstria mecànica e dèle màchine utènsili. Le aziènde iè de sòlit médie o pesène e a gestiù familiàr. Pò a la finànsa la g'ha 'na cèrta 'mportànsa e ànche 'l turìsmo l'è mìa de póch per vìa del Lach de Gàrda, del Lach d'Izé e del turìsmo invernàl endèle zòne de mut de la pruvìncia (Val Camònega, Val Trompia e Val Sàbia).
Evulusiù demogràficaModifega
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Brèsa l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta:
Abitàncc censìcc
StóriaModifega
De la Fondasiù al dücàt LongobàrtModifega
Se sa mìa de precìzo chi che sàpes stàcc a fondàla e quàndo; a parte 'na quàt legènda de póch crèdet, chèla che sömearès vìga 'na bàze piö séria la völ che Brèsa la sàbes stàda fondàda de Cìdno, el re dei Liguri, che 'ndèla tàrda età del bróns, riàt endèl teretóre 'ndóche adès gh'è Brèsa, el garès fortificàt el culmèt del còl Cidneo, là 'ndóche adès gh'è 'l castèl.
Endèl sècol IV prima de Cristo, i Celti Cenòmani i g'ha 'nvadìt le tère a oriènt del Àda e i g'ha fat de Brèsa la sò capitàl. Brèsa la cumìncia isé a guadegnà 'n pó de 'mportànsa, ma l'è suratöt dòpo véser stàda ciapàda dét endèl'òrbita Romàna (dòpo la vitòria söi cèlti dèla Gallia Cisalpina) che Brèsa la cumìncia adilbù a vìver en perìodo de pàce e splendùr, endóche la cità la crès e la diènta giü dei cèntri piö 'mportànti de l'Italia del Nòrt.
Al desfantamènt del Impero Romano, l'Itàlia la g'ha cuminciàt a patéser le invasiù dei barbari, e Brèsa la s'è troàda isé a véser mitìda al sach prìma dèi Gòti de Alarico, pó dòpo dèi Unni de Attila (452 d.C.).
Endèl 476 d C., Odoacre el ciàpa 'l contròl de la pianüra a nort del Pò, ma pò a lü 'l vé batìt e casàt vià, méno de vint agn dòpo, dèi Ostrogòti de Teodorico, che 'l farà de Brèsa (ensèma a Verùna) giöna de le sò cità piö 'mportanti.
Endèl 568 l'è la ólta dei Longobàrdi, che i farà deentà Brèsa la séde de giü dei sò dücacc che cöntàa de piö. I restarà padrù de Brèsa e del Nort de l'Itàlia per de piö de duzènt agn, enfina a quànche 'ndèl 774 el Re Desiderio l'è stat asediàt a Pavìa e a la fì batìt e fat prizunér de Carlo Magn. Isé Carlo 'l g'ha püdìt fas encurunà Re dei Longobardi e dòpo, 'ndèl 800, Imperadùr del Sacro Romano Impero.
De chèsto perìodo val la péna regordà en pér de figüre che g'ha ìt 'na part centràl endèla stória del medioevo 'n Itàlia:
- El duca Ròtari, che l'è stat en rè dei Longobàrcc e Re d'Itàlia (dèl 636 al 652), famùs per el sò Edito (22 de noèmber del 643) che 'l g'ha cudificàt el Dirìto Longobardo, che 'nfina a chèl momènt lé l'éra nat en nàcc per tradisiù a bóca. Con chèsto Edito, 'ntra i óter laùr, gh'è stat sustitüìt l'antica lége de la vendèta privàda (Fàida) condèn rizarcimènt en sólcc (ciamàt Guidrigildo).
- El Rè Desiderio, uriginàre de Brèsa, che l'è stat l'öltem dei rè dei Longobarcc (del 756 al 774), difàti Desiderio l'è stàt batìt de Carlo Magn e 'l régn dei Longobardi l'è stat desfàt fò 'na ólta per töte 'ndèl 774.
Desiderio l'è de regordà pò a perchè l'è stat el fondadùr, endèl 753, ensèma a sò moér Ansa, del Monastér de San Salvadùr (dòpo ciamàt Sànta Giulia).
De l'Época Carulìngia al CümüModifega
La scunfìta de Re Desiderio la g'ha significàt la fì dei Longobàrcc e 'l prensépe de l'época Carulìngia 'n Itàlia. Se conós póch fés de le facènde che g'ha 'nteresàt Brèsa 'nde chèl perìodo lé. Endèl 888 Brèsa l'è stàda el teré dèle prìme batàie 'ntra Guìdo duca de Spoleto e Berengàre del Friuli. Guido 'l mörarà 'ndèl 894, e isé Berengàre el pödarà ambiàs dré a mèter a pòst 'n pó le ròbe 'n Itàlia, ma la presiù dei Ungari ai cunfì orientài la ghe 'mbroiarà i progècc. Endèna batàia söl Brènta, Berengàre 'l vegnarà batìt e isé 'l perdarà töta la stìma e la autorità che 'l gh'ìa guadegnàt dei sò feudatàre. Endèl sècol X, dele ótre scuribànde dei Ungari e le béghe 'ntra Berengàre e i sò feudatàre le farà vìver en perìodo 'n gran bröt 'n pó a töta l'Itàlia, e isè, per difindìs i siòr de Brèsa e dei paés entùren i g'ha 'ncuminciàt a fa sö castèi 'n pó 'mpertöt. Pò a 'l Castèl de Brèsa, söl Cidnèo, l'è stat furtificàt en chèsti agn ché e per difènder la popolasiù, i Bresà i g'ha 'ncuminciàt a mèter en pé 'na milìsia che la sarà la somésa per l'autonomìa de la Brèsa comünàl.
l'Época del CümüModifega
El cümü de Brèsa 'l nas endèl 1090, có la istitusiù dei Cònsoi che i éra dèle autorità politico-militàr che le gh'éra 'l doér de goernà 'l cümü. Endèl 1182 i Cònsoi i vegnarà süstituìcc del Podestà.
Come töcc i óter cümü lombàrcc, pò a chèl de Brèsa 'l ga fat i sò prim pas en cunflìt cól potére del vèscof e cónde 'na 'mpostasiù aristocràtica che giràa 'ntùren a la potènsa che i representàa i convèncc de S.Giulia e de S.Benedèt de Lé.
Cól crèser e 'l madürà del cümü, gh'è 'ncuminciàt a le guère de espansiù cùtra le comunità rürài, che i éra amò sóta i siòr che i éra i padrù del teretóre.
Le milìsie de Brèsa le g'ha ambiàt a sercà de slargà i cunfì del cümü zà 'ndèl 1121, envèr la Gardezàna. De lé a póch ambiarà pò a le béghe cón Bèrghem per el contròl de tré castèi de cunfì (Qualì, Vulpì e Seredèl), béghe che le fenesarà 'ndèl 1156 có la vitória de Brèsa, 'ndèla batàia dèle Grumóre combatìda 'ndèle piàne 'ntra Palósch e Pontòi.
Aisebé che 'nde chel perìodo lé, l'éra 'na guèra dré a l'ótra, i cümü de la Lombardìa i è stacc bù de meter en bànda le béghe, quan che 'n bèl momènt s'è fat aànti 'n perìcol che 'l ghe fàa póra 'n pó a töcc. Endèl 1154, Federico I de Svevia, dit el Barbarósa, rè de Germania e dei Romani, l'è nit zó 'n Itàlia per fas encurunà Sacro Romano Imperadùr e per fàga capì ai cümü che chi che comàndàa l'éra l'Imperadùr. I cümü però i éra mìa piö i fèudi de Carlo Magno e Ottone I, e i gh'èra nösöna edèa de öbedéser.
Brèsa la g'ha aidiàt a Milà quan che chèsta la g'ha pröàt a rezìster ai fonsiönàre todèsch. El Barbarósa isé 'l g'ha ìt l'ocaziù de fa éder la sò severità per la prìma ólta. A tö sö de mès i è stacc i cümü de Asti, Chieri (1154) e Tortóna (1155). Dópo de véser stat encurunàt Imperadùr del Papa Adriano IV, 'ndèla Bazilica de San Piéro a Róma (més de Zögn del 1155), el Barbarósa 'l riturna 'n sö 'n Germània. Ma 'ndèl 1158 ghe tóca turnà a nì 'n zó 'n Itàlia, en pó per vìa de le béghe teològiche che 'l ghéra 'n bal col Papa, ma 'n pó apò a perchè Milà la gh'éra turnàt a ciapà tròp tànta autonomìa. Brèsa e Piacènsa, che le gh'éra fat aleànsa ensèma a Milà, i éra prónte a rezìster.
La vanguàrdia todèsca, menàda del re de Boémia Ladislào, la g'ha asediàt Brèsa e la g'ha sbatìt pelària el teretóre töt entùren. Dòpo de 15 dé de asédio, 'l cardinàl de Brèsa, Ottone, per schiàga la distrusiù total, el g'ha domandàt al Imperadùr 'na réza con unùr. El Barbarósa 'l g'ha acetàt en càmbe de 'n sègn de sotomisiù e de 60 ostàgi. L'imperadùr isé 'l g'ha fat la sò entrada trionfàl 'ndèla cità e pò dòpo 'l g'ha proseguìt per Milà che la se arendarà dòpo d'en més de asédio (setèmber 1158).
Chèsta ólta, la vitória cùtra le cità che s'éra riultàt la gh'è mìa sirvìt a gran chè, difàti, póch dòpo i cümü lombarcc i g'hà tacàt tùrna a rügà.
Piacènsa la s'è rüfüdada de sbater zó i sò mür, Crèma e Milà le g'ha casàt vià i fonsiönare todèsch, e iséni l'Imperadùr el g'ha turnàt a ciamà i sò soldàcc en Itàlia per sistemà le ròbe.
Endèl més de Löj del 1159 cumincia l'asédio de Crèma che 'l dürarà òt més, enfìna a la fì zenér del 1160.
El Giöedé Sànt del 1160 el Papa Lisander III (Alessandro III) el scomünica l'Imperadùr amò per vìa de le béghe che i söghéta a vìga 'n bal le dò autorità del tép. Chèsta nutìsia la fa óter che scaldà amò de piö el spìrit dei Milanés che i prufìta dei póch soldacc che gh'éra restàt ensèma al Imperadùr per atacàl a San Romà, ma 'l Barbarósa 'l se tìra 'ndré. Alùra i Milanés i decìt de nà a atacà 'l castèl de Carcà, de le bànde de Cóm. E ché vé 'n bal tùrna pò a i Bresà, che i cór a dàga 'na mà ai Milanés a asedià 'l castèl.
El Barbarósa per taiàga la stràda ai ezèrcicc de Milanés e Bresà, el càta sö 'n pó de òm de Pavìa, Vercèlli, Cóm e Novàra e 'l ia mànda cutra a chèi de Brèsa e Milà. L'8 de óst del 1160, s·ciòpa 'na batàia che la vét alcc e bass per töte dò le parcc, ma a la fì, Milanés e Bresà i ghe rìa adòs al càmp del Imperadùr e i bat el sò ezercit e a lü, 'l Barbarósa, ghe tóca de scapà a gàmbe leàde per mìa fa 'na bröta fì.
Pò a staólta però la sarà mìa 'na vitória definitìva e difàti du agn dòpo (1162) Milà la vegnarà asediàda e a la fì scunfigìda e completamènte desfàda fò del Imperadùr e de le milìsie de chèi cümü che i cuàa nimicìsia envèrs Milà (Lodi, Cremùna, Cóm, Pavìa, ecc.).
Dòpo la batòsta de Milà, pò a Brèsa (sò aleàda) gh'è tocàt de sbasà 'l có e acetà le cundisiù del Imperadùr che fra le ótre ròbe el g'ha comandàt de sbàter zó töte le tór e i mür de la cità.
L'imperadúr Federìco 'l dientàa sèmper piö potènte e prepotènt, e chèsto 'l g'ha cuminciàt a spaentà pò a chèi cümü che i l'éra sèmper aidiàt.
Endèl 1166 el Barbarósa 'l túrna a ègner en Itàlia, staólta per mèter sö 'n Papa che 'l ghe nàes bé a lü. Dré a la stràda, zà che 'l gh'éra dicidìt de pasà per la val Camònega, quanche l'è stat de le bànde de Brèsa, per fa sènter la sò presènsa, el g'ha sbatìt pelària en pó la contràda.
Entàt che 'l Barbarósa l'éra 'n Itàlia centràl, i cümü del Nort i se aleàa 'ntra de lur e i se acordàa per difindìs de giü con l'óter. La tradisú la öl che i pàcc de aleànsa i sàpe stacc züracc endèl convènt de San Giàcom de Puntìda el 7 de Bril del 1167. El cümü de Brèsa l'è giü de chèsti, ensèma a Cremùna, Màntoa, Bèrghem e Milà.
A Róma, entàt, endèl'istàt del 1167, l'ezèrcit del imperadùr el vé decimàt de la pèste. En chèle cundisù lé l'Imperadùr el decìt che l'è mìa 'l momènt de fa guère e 'l se ritìra 'n Germània. Endèl pasà de Sùza però gh'è mancàt póch che Federìco I el fàes 'na bröta fì. Sicóme che 'l gh'éra fat empicà 'n nòbil Bresà, che 'l gh'éra dré come ostàgio, la zént la s'éra 'nversàda cùtra de lü, e gh'è tocàt de scapà de nòt traistìt de servidùr, per mìa fenéser mal.
L'Imperadúr, el turnarà a vègner en Itàlia per la quinta ólta endèl 1174, ma la batàia finàl la vegnarà combatìda a Legnà a le fì de Màgio del 1176. El Barbarósa el gh'éra 'n ezercìt en pó mal trat ensèma, perché el s'éra ustinàt a ülì ciapà Alesàndria (che l'éra stàda custrüida póch agn prìma da le fórse dei cümü de la Lega) ma gh'éra tocàt lasà pèrder perchè la cità la cidìa mìa e l'éra dré a pèrder trop tancc òm.
La rezistènsa de Alesàndria l'éra guidàda dal sò podestà Rodòlf de Consés, en nòbil bresà.
A Legnà, dopo de 'na batàia füriuza, Federìco I el vé batìt e 'l sò ezercìt el vé desfàt quàzi del töt.
Al Barbarósa ghe tóca céder, e có la pàce de Costànsa (1183) ai Cümü Lombàrcc ghe egnarà ricunusìcc i sò posedimèncc e i sò dirìcc che i pritindìa.
Brèsa la na prufitarà per engrandéser le müràie, mèter a pòst le stràde e fa sö i palàs che ucurìa, cóme 'l Broletto.
El 15 de Löj del 1184 n'incèndio 'l gh'à brüzàt 'na tèrsa part de la cità; le fiàme le gh'à sorpasàt a le müraie ècie e le gh'à tacàt föch pò a la pórta che minàa a Milà, che de alùra la vegnarà ciamàda Pórta Brüzada.
Pörtròp, 'na ólta finìt el perìcol del Imperadùr, i Cümü i s'è ambiàcc dré tùrna a fas la guèra 'ntra de lur, 'ntra guèlf e ghibilì.
El 17 de Löj del 1191 'na guèra sciopàda tra Brèsa e Milà de 'na bànda e Bèrghem e Cremùna de l'ótra per el contròl de Sàrnech, la vegnarà a có 'ndèla batàia de Pontòi, ciamàda ànche batàia de la Malamórt. El 'carroccio' cremunés el vegnarà portàt a Brèsa e mitìt en móstra 'ndèl Dòm.
SìmboiModifega
I culùr de la sità i è 'l biànch e l'azör, e i è dovràcc e in dela bandéra e in del stèma sitadì. Ol sìmbol piö importànt de la sità l'è ol Liù.
MonümenccModifega
- La "piasa dèla Lòza", l'è 'l complès architetònich piö omogèneo de Brèsa. L'è 'n gran bèl ezèmpe de piàsa seràda del Rinascimènt. El palàs piö 'mportànte l'è "la Lòza", che 'ncö l'è a pò a la séde del Cümü. L'è stat ambiàt là 'ndèl 1492 sóta la diresiù de Filippino de' Grassi. El làto a sud l'è delimitàt dèla curtìna del "Mont de Pietà". Per defènder le butìghe 'n lègn, söla sinìstra de la piàsa, dei incèndi che sciopàa ogni tàt de spèss, endèl sécol XIV gh'è stat tiràt sö 'na 'ntramèza de mür. Per fàla sö gh'è stat dopràt pò a dèle préde de urìgen romàna, che i g'ha troàt 'ntàt che i éra dré a scaà per fa sö le fondamènte. En chèsta piàsa, el 28 de màgio del 1974, i neofasisti i g'ha mitìt zó 'na bomba che gà fat òt mórcc e 94 ferìcc.
- La "piasa dèla Vitòria" l'è stàda fàda sö 'ndèl trènta (sècol XX) e la se reciàma a chèla part del rasionalìsmo italià tìpica del architèt Piacentini. Prima de sbàter zó töt per fa sö la piàsa, en chèla zòna lé, gh'éra 'n quartér popolàr compàgn de chèl del Càrmen del dé de 'ncö. En chèsto quartér gh'éra ànche la Curia Ducis. Adès envéce gh'è stat fat sö dei palàs che tra le ótre ròbe gh'è dét i ufìci centrài dèla Pòsta. Sòta la piàsa gh'è 'n parchègio per le màchine, che pò l'è chèl piö centràl de töta Brèsa.
- En "piaza Paolo VI" (i bresà i la conós töcc amò cóme Piàsa del Dòm) gh'è:
- el "Dòm vècc" o "Rotónda" che l'è stat fat sö 'ndèl sècol XI e 'ndóche gh'è dét en quat capolavóro de Palma il giovane, del Moretto e del Romanino;
- el "Dòm Nöf" pò a chél pié de capolavori. En particolar, la mérita amirasiù l'"Arca dei Sancc Apolóne e Filàster" del 1510 e la cúpola che pò l'è la tèrza piö granda de töta Italia dòpo de chèla de San Piéro a Roma e chèla de Santa Maria del Fiùr a Firenze;
- el Brolètto, che l'è l'antìco palàs del Cümü, có la Tór dei Mèrli (cunusìda ànche cóme el Pégol) e la Loggia delle grida (ricostrüida endèl otsènt);
- La "Piàsa del Foro", che l'è 'l complès de rèscc de l'época romàna piö 'mportante de töta la Lombardìa, endóche se pöl véder amò i rèscc del Capitolium";
- el "Convènt de la Sànta Giulia" e la basílica de "S. Salvadur" l'è giü dei piö bèi ezèmpe de l'architetüra altomedioevàl del'Itàlia del Nort. Endèi öltem agn l'è stat dopràt per fà 'na quat móstre de quàder tra le piö 'mportanti d'Itàlia.
- La faciada de "Sànta Mària dèi Miràcoi", progetàda de l'architèt Giovanni Antonio Amadeo;
- La céza romanico-gotica de "San Fransèsc": en "bassorilievo de màrmor" sö l'altàr magiùr el represénta "el Presépio" e 'l pórta i ségn dèla scöla del Amadèo;
- La céza dei "Sancc Nazaro e Celso": la pàla de l'altàr l'è ciamàda ànche "Polittico Averoldi" e l'è stàda fàda dèl Tiziano Vecellio.
- La cizulìna del "Bu Pastùr".
- La céza de "San Clemente", endóche gh'è dét en quat quàder de Alessandro Bonvicino, ciamàt anche Morètto.
- La céza de "San Gioàn", cól refetóre pitüràt per metà dèl Morètto e per metà dèl Girolamo Romanino.
- El Mostasù dèle Cosére.
- La Stasiù de Brèsa che l'è 'na custrusiù en stile neoromànico, fàda sö 'ndèl 1854.
Galerìa de fótiModifega
Cità 'nzemelàdeModifega
Brèsa l'è 'nzemelàda co:
SportModifega
La squadra de folber principal de Brèsa l'è el Brèsa Calcio.
RiferimènccModifega
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.
- ↑ Town Twinnings and international relations (from the official city website. Accessed 2008-08-11.)


text:
La Banca Chantunala Grischuna ha fatg l’emprima mesadad da l’onn 2020, in gudogn da passa 95 milliuns francs. Cumpareglià cun la medema perioda da l’onn passà è quai in minus da passa 5%. En vista a la crisa da corona ed a las turbulenzas a las bursas saja quest resultat tuttina meglier ch’anc spetgà la primavaira, scriva la banca. Anc avant trais mais saja in tal resultat betg stà da spetgar.
Il volumen dals affars da la Banca Chantunala Grischuna en l’emprim semester munta a totalmain 57 milliardas francs. Il volumen d’ipotecas è s’augmentà per 1,6% sin 17,6 milliardas francs.
Lev optimissem
Per l’entir onn da fatschenta curregia la banca ensi sias prognosas. Da nov quinta ella cun in gudogn da 170 milliuns francs. Raschuns èn tenor la Banca Chantunala Grischuna ils martgads d’aczias ch’en sa revegnids – e l’absenza da signals ch’ils ristgs da sperditas èn pli gronds.


text:
Ad Interlaken en il chantun Berna è collidà ier saira in tren cun in car. 17 passagiers dal car sajan vegnids blessads. Quai ha communitgà la polizia chantunala bernaisa. Tut las 17 persunas ch'eran vegnidas transportadas en l'ospital èn ord privel da vita. La gronda part dad ellas ha gia puspè pudì bandunar l'ostpital.
En il tren na saja nagin sa blessà, uschia las Viafiers federalas svizras.
L'accident tranter il tren dad ICE tudestg ed in car austriac è capità tar in passadi da viafier datiers da la staziun d'Interlaken ost.
La raschun per l'accident n'è anc betg enconuschenta.
RR novitads 22:00


text:
El è creschì si ad Arosa ed è daventà ils onns 30 l’emprim grond campiun da skis da la naziun. Curdin Fliri ha dà in sguard enavos e constatà che David Zogg è stà bler dapli che mo in campiun mundial da skis.
La carriera sportiva da Zogg ha numnadamain cumenzà sin il glatsch. Il 1924 è el stà in dals fundaturs dal EHC Arosa. Talent aveva Zogg però er tar il siglir cun skis. Als gieus olimpics da San Murezzan il 1928 ha el mess si in nov record svizzer. Zogg ha dentant er scrit istorgia cun far part a l’emprima expediziun svizra en il Himalaya, pli tard ha il campiun era giugà en differents films.
Telesguard 17:40


text:
Disvaris en la tgira da monuments
Las pli grondas letras grassas ch'han da far cun l'Uffizi da cultura dal Grischun hai dà ils ultims onns betg en connex cun il museum d'art mabain oravant tut cun la tgira da monuments. Ils ultims tschintg onns ha la tgira da monuments midà trais giadas ses schef.
Fin il 2012 aveva Marcus Casutt manà durant quatter onns quest uffizi sco successur da Hans Rutishauser ch'è ì en pensiun. Abditgà ha Casutt lura il 2012 ord in tschert frust. Letras grassas hai dà perquai che Casutt ha attatgà fitg l'Uffizi da cultura e sia scheffa Barbara Gabrielli. Quai ha el fatg publicamain en in'intervista cun la gasetta Südostschweiz il mars 2012. Casutt ha crititgà las structuras. Tranter auter avess el giavischà dapli cussegliaders regiunals. Barbara Gabrielli ha replitgà a Casutt che las structuras eran enconuschentas a Casutt gia avant ch'el haja surpiglià ses post.
Da Casutt tar Menghini e lura tar Berger
Suenter Marcus Casutt è vegnì Giovanni Francesco Menghini a la testa da la tgira da monuments. Lez è stà unfis gia suenter strusch dus onn. La primavaira 2014 ha el bandunà il post. El era dischillusiunà che la tgira da monuments giogia sulet ina rolla marginala. Dapi il 2014 è Simon Berger il tgirader da monuments chantunal, dapi lura èsi vegnì quiet en questa partiziun.
Dissonanzas er en la biblioteca chantunala
Strusch che Barbara Gabrielli ha cumenzà si'incumbensa sco scheffa da l'Uffizi da cultura dal Grischun ha demissiunà il bibliotecari chantunal, Wolfgang Giella. Questa demissiun n'ha dentant strusch da far cun la nova scheffa da l'uffizi. Dapi che Giella ha surpiglià ses post da manader da la biblioteca chantunala ha el cumbattì per diversas chaussas. El era stanchel da stuair ir adina puspè tar Pieder e Paul per chattar la dretga persuna responsabla per ses giavischs. Tenor Giella n'eran las structuras internas da l'uffizi betg bunas, el aveva l'impressiun ch'el na vegnia betg giu dal flatg.
Resguardant ch'i ha dà ils ultims 8 onns sulet 3 cas ch'èn vegnids en las medias, na pon ins betg dir chi dettia adina puspè disvaris en l'Uffizi da cultura, quai è plitost in'impressiun. La critica actuala vid la degradaziun dal directur dal museum d'art è vehementa plitost pervi da la decisiun sco tala sco era pervi da la moda d'avair communitgà la decisiun. En il focus da la critica è il directur dal departament, Martin Jäger e betg exnum la manadra da l'Uffizi da cultura.
RR actualitad 17:00


text:
Cun augmentar il 2016 il dumber da las entradas dal bogn, avevan ins gì tar la societad segns da speranza. Las cifras da l’onn da gestiun 2017 conferman però insatge auter: Cun 40’800 entradas vendidas, han 7% damain persunas visità il bogn. Quai èn be la mesadad da las entradas ch'il bogn ha dumbrà en ils megliers onns.
L’onn da gestiun 2017 ha il bogn fatg in deficit da bun 240’000 francs. Per pudair exister er en l’avegnir, ha il Bogn Alvagni SA dumandà la vischnanca Albula/Alvra per in sustegn finanzial da 200’000 francs ad onn. Il president communal ha ditg che la vischnanca saja il mument vi dad examinar, co ch’el possia gidar al bogn che saja fitg impurtant per la val.
Nova fatscha en il cussegl d’administraziun
Plinavant ha la radunanza generala elegì Luzi C. Schutz, il president communal da Bravuogn Filisur, en il cussegl d’administraziun da la Bogn Alvagni SA. El remplazza Felix Schutz ch’ha dà giu l’uffizi perquai ch'el n’è betg pli president communal da Filisur – ch’ha fusiunà cun Bravuogn.
RR novitads 06:00


text:
Suenter la victoria stretga en l'ultima partida han ils Flyers stuì pruvar da far tut il pussaivel per impedir ch'ils Grischuns serran gia suenter quest gieu il satg. Quai n'è dentant betg gartegià. Il HCD gudogna era il quart gieu da la seria cun 4:1.
HCD gia baud en avantatg
Gia suenter set minutas ha Dino Wieser tratg il 1:0 per il HCD. Malgrà il pitschen avantatg n'ha Kloten mai propi gì la schanza da pudair manar il gieu. En la 32avla minuta ha lura Marc Wieser tratg il 2:0. Suenter ha sulet il HCD giugà. Als Kloten Flyers n'è quai betg gartegià da daventar privlus avant il gol da Tavau. Surprendent han ils turitgais lura tratg, trais minutas avant la fin, il 1:2. Lura è il gieu puspè daventà pli interessant. Curt avant la fin han Dino Wieser e Perttu Lindgren decidì il gieu cun dus gols en il gol vid.
Tavau, Berna e Lugano gia en il mez-final
In grond success è la qualificaziun cunzunt per Lugano. Dapi il 2006 n'han ils tessinais betg pli pudì gudagnar ina seria da playoffs. Pia èn els ussa uschè datiers dal titel da campiun Svizzer sco dapi diesch ons betg pli. Tavau frunta en il mezfinal sin Berna, Lugano sin il victur da la seria tranter Genevra e Friburg.
Genevra na vegn betg da decider la seria
Friburg era stà per l'emprima giada pli ferm en ils gieus da playoff che Genevra. Friburg gudogna a chasa il quart gieu cun 3:0. Uschè stat i ussa en la seria 3:1 per Genevra. La proxima schanza per Genevra da sa qualifitgar per il mezfinal è proxima sonda a chasa.


text:
Fasa Principala
La fàsa principàla dei asteròidi l'è la regiù del Sistema Solar sitüàda piö o méno 'ntramès a le òrbite de Marte e de Giove, cioè 'ntra le 2,3 e le 3,3 UA.
L'è popolàda de 'na quantità de còrp de fùrma iregolàra ciamàcc asteroidi o pianéti minùr. A mèter ensèma la màsa dei quàter ogècc piö gròs de la fàsa (Cerere, Vesta, Pàlade e Igea) i fà presapóch la metà de la màsa totàl dei ogècc che gh'è 'ndèla fàsa principàla. Cerere, che l'è l'ünich de chèsti ogècc che 'l g'hape le caraterìstiche per püdì véser clasificàt come pianeta nano, el g'ha 'n diàmetro médio de presapóch 950 km. Vesta l'è 'l segónt piö grant e 'l g'ha 'n diàmetro médio che 'l pàsa i 520 km. Se pènsa che töcc chèi ogècc ché i sàpe rèscc de la formasiù del Sistema Solar che gh'è mìa riàt a fundìs ensèma per vìa de la 'nterferènsa de la fórsa gravitasiunàla de Giove.


text:
Sco il rapport da l’advocat Ulrich Weber mussa, sajan 547 uffants e giuvenils vegnids maltractads corporalmain e per part era sexualmain da spirituals catolics. Quests cas sajan capitads durant la scola primara tranter il 1945 ed ils onns novanta.
Enconuschents eran ils emprims cas vegnids l’onn 2010. Cun quest rapport speran pertutgads da finalmain pudair serrar giu quest trist chapitel. Ils pertutgads duain survegnir indemnisaziuns d'enfin 20’000 euros.
Lung temp da scleriment
L’uvestg actual ha dumandà per perdun a las unfrendas. Quel ha era procurà che las investigaziuns èn idas vinavant e vegnidas tar ina fin. A ses predecessur eri vegnì rinfatscha ch’el haja impedì da sclerir ils maltractaments.
RR novitads 14:00


text:
Quantas persunas che la sora Madlen Büttler ha gia accumpagnà fin a la mort: quai na sappia ella betg dir. I sajan en mintga cas stadas bleras:
Cura che la mungia da la claustra da Glion ha cumenzà ad accumpagnar persunas, n'haja ella betg fatg gugent questa lavur. Ella haja gì tema da las muribundas e dals muribunds. Cun il temp haja ella dentant badà, ch'igl è atgnamain ina lavur fitg bella.
Igl è ina lavur fitg preziusa, sch'ins po accumpagnar persunas. Ins emprenda fitg bler da quellas persunas.
Per Madlen Büttler è l'accumpagnar surtut ina lavur dal cor.
Da discurs fin uras plain quietezza
Accumpagnar ina persuna saja mintga giada in pau auter. Ils ins sa regordan e raquintan da lur vita. Auters percunter giaschan mo quiet en lur letg. L'accumpagnadra u l'accumpagnader sesa per part durant uras daspera, senza dir in pled. Quai na vul dentant betg dir, ch'els na schazegian betg lur servetsch. Per in muribund u ina muribunda saja simplamain il sentiment ch'insatgi saja qua, fitg impurtant.
Vinavant saja la lavur er in servetsch impurtant per ils confamigliars. Surtut per quels saja la davosa fasa da vita d'in confamigliar in temp stentus. La forza dad accumpagnar sez n'haja strusch insatgi. Sch'els possian lura puspè durmir ina notg, perquai ch'insatgi auter mira dal confamigliar, saja quai in grond sustegn.
La dumonda saja gronda
Tenor la mungia da la claustra da Glion è la dumonda per l'accumpagnament fitg gronda. Perquai porscha ella dapi 13 onns ina sort scolaziun. En quests curs mussa ella ensemen cun sia collega Rita Berther co ins accumpogna. Co ir enturn cun questa situaziun, co discurrer cun ina persuna en sia davosa fasa da vita u co ch'ins sa prepara per uschia ina lavur. Quels curs han lieu mintgamai durant la primavaira. Circa 15 persunas sa participeschan mintg'onn al curs.
RTR actualitad 08:00


text:
Harry S. Truman
Harry S. Truman (* 8-5-1884 a Lamar, Missouri; † 26-12-1972 a Kansas City) è stà president dals Stadis Unids da l'America durant ils onns 1945 enfin 1953. Democrat. L'emprim farmer lura, suenter il return da la guerra, manader d'ina fatschenta da moda per umens a Kansas City. L'onn 1933 senatur, l'onn 1944 vicepresident da Roosevelt. Suenter la mort da lez, president saramentà. Cun daventar nunspetgadamain signur da la chasa alva aveva el da far decisiuns impurtantas: l'attatga cun bumbas nuclearas cunter il Giapun e la midada da la frunt cunter Stalin. La doctrina Truman, il plan da marshall, la bloccada da Berlin e la fundaziun da la Nato han gì lieu en ses temp d'uffizi, medemamain il cumenzament da la guerra da Corea l'onn 1950. Suenter ch'el aveva desistì da candidar anc ina giada è el sa retratg cun sia dunna ad Independence ed è mort là l'onn 1972.


text:
La Posta svizra ha fatg l'onn passà in gudogn dal concern da 255 milliuns francs. Quai èn 149 milliuns pli pauc che l'onn 2018. Quests resultats na sajan nagina surpraisa. Las cundiziuns da rama sajan anc adina difficilas è vegnì ditg a la conferenza da medias da bilantscha.
Grazia a mesiras en las singulas spartas da fatschenta saja il resultat schizunt sa reducì main ferm. Er l'onn 2019 haja La Posta ademplì e danovamain surpassà las prescripziuns da la Confederaziun. Ch'ins haja pudì realisar, malgrà circumstanzas difficilas, detg buns resultats, saja d'attribuir a l'engaschament instancabel dals radund 56'000 collavuraturs. Els hajan pudì tegnair il servetsch da furniziun sin in fitg aut nivel.
RTR novitads 11:00


text:
La stad vargada ha mussà; campar vegn puspè pli popular. Plirs campadis en il Grischun han dumbrà cifras da record. La statistica svizra mussa che la glieud giauda er durant l'enviern adina pli savens il campar.
Dumber da pernottaziuns schaner
- 2016 - 20'219 pernottaziuns
- 2017 - 23'081 pernottaziuns
- 2018 - 24'771 pernottaziuns
- 2019 - 29'790 pernottaziuns
- 2020 - 39'098 pernottaziuns
Funtauna: Uffizi federal da statistica
Cumparegliar la fatschenta d'enviern cun la fatschenta da stad na pon ins dentant betg. Quai han plirs campadis en il Grischun ditg envers RTR.
Jau crai ch'il campar durant l'enviern è pir al cumenzament.
Las persunas che vegnan a campar l'enviern èn per gronda part campaders cun corp ed olma. Per regla saja questa glieud er equipada tut auter.
L'ultima stad ha mussà che campar vegn adina pli e pli popular. Avant che las grondas fullas gughegian dentant er da campar durant ils fraids mais d'enviern, cuzzi probabel anc in mument.
Campadi Rueras e Puntraschigna
Dus exempels che campar vegn adina pli popular era durant ils mais cun temperaturas sut nulla.


text:
Lara Gut-Behrami ha gudagnà la culla da cristal pitschna en il super-G. Quai gia per la terza giada, suenter il 2014 ed il 2016. Uschi po ella cumplettar ses Hattrick. Per Gut-Behrami e Suter è il di dad oz in cumplain success. Ellas duas fan las plazzas dus e trais sin il podest.
Il podest:
- Federica Brignone (ITA) 1:14,61
- Lara Gut-Behrami (SUI) + 0,59
- Corinne Suter (SUI) + 0,72
Trais interrupziuns
Jasmine Flury ha stuì interrumper sia cursa, perquai ch'in gidanter era sa blessà sin la pista. Igl è stada la terza interrupziun suenter che la Norvegiaisa Kajsa Vickhoff Lie e l'Austriaca Rosina Schneeberger èn sa blessadas tar grevas crudadas ed han stuì vegnir transportadas davent cun in helicopter.
Las ulteriuras svizras
- 12. Michelle Gisin
- 13. Wendy Holdener
- 17. Priska Nufer
- 23. Joana Hählen
- 25. Jasmina Suter
- 31. Rahel Kopp


text:
Elio (element chimich)
L'Élio l'è 'n element chìmich che g'ha nömer atòmich 2 (cioè endel nùcleo el g'ha dù prutù) e sìmbol He. L'è 'l prim dei gas nòbii, cioè chèi elemèncc che g'ha i leèi energétich complécc, e chèsto 'l völ dì che l'è mìa reatìf perchè el g'ha mìa eletrù de mèter en cundiviziù condei óter àtom.
En cundisiù stàndard l'élio l'è un gas monoatòmich sènsa gne culùr gne udùr; el g'ha ek pónt de evaporasiù piö bas de töcc i elemèncc de la tàola periòdica, e 'l pöl deentà lìquit apéna sóta àlta presiù (entùren ai 100 MPa) e temperadüra bàsa (entùren ai 0 K). A presiù normàla l'è al stat gasùs pò al zéro asolùto. L'élio 'l g'ha 'na capacità calorìfica àlta, cioè el sò vulüm el crès en frèsa al crèser de la temperadüra. La sò temperadüra crìtica l'è de apéna 5,2 K.
L'élio 'l pöl apò a deentà sòlido a 'na presiù de 100 MPa e temperadüra entùren ei 15 K; en chèste cundisiù l'élio 'l ciàpa 'na strutüra cristalìna, cübica o ezagonàla.
Dopo de l'idrògeno, l'è l'elemènt piö difundìt endel Ünivèrso. L'è generàt del procès de füziù nücleàra endel intèrno de le stèle.
AplicasiùModifega
L'élio al dé d'encö l'è dopràt enden möcc de camp diferèncc:
- l'è 'n bèl pó piö lezér de l'ària e, a diferèns del idrògeno, el ciàpa mìa föch e per chèsta rizù l'è dopràt per empienéser i dirigìbii e i balù sónda dopràcc en meteorolugìa e per üzi militàr;
- ensèma a l'osìgeno, l'è dopràt endela miscèla osìgeno-élio per imersiù en profondità, dàto che l'è inèrte, el se delégua de méno de l'azòto endel sànch e l'è eliminàt dò ólte e mèza piö a la svèlta (i tép de decopresiù i se sbàsa);
- l'è dopràt per rafredà i materiài en chèle laorasiù che g'ha bezògn de temperadüre bàse fés (supercundutùr, criogenìa);
- in crumatugrafía gasusa, al sa dupéra cumé gas inèert purtaduur;
- endela fabricasiù de cristài silìcio e germànio, l'è dopràt per creà 'n atmosféra inèrte;
- endele galerìe del vènt supersòniche;
- refrigerànt endei reatùr nücleàr
- en medizìna, l'è dopràt per fà la resonànsa magnética.
Fuunt de éliModifega
L'éli, cumè gemò dí chí de suravía, a l'è ul seguunt elemeent per abundànza in de l'Ünivèers, vist c'al custitüíss ul 20% de la matéria dii stèll; l'éli, uviameent, a l'è ingabulaa in dii prucèss de füsiun nücleaar stelaar.
In de l'atmusféra de la Tèra l'éli a l'è preseent a stèmm in 5 ppm (paart per miliun), cumè resültaa de la desintregazziun de mineràj radiuatiif de l'uràni e tòri; a l'è preseent
anca in d'una quaj fuunt de aqua mineraal, in d'un quaj gas vülcànich e in d'un quaj giacimeent de gas natüraal in dii Staat Ünii de América, ch'inn la fuunt mundiaal püssee impurtànta de éli.
In dii ültimm ann, i SUA ann cataa ul 90% de l'éli mundiaal; dal princípi del sécul XXI anca dii ólter nazziun (cumè Algéria e Qatar)ann cuminciaa a crèss de impurtànza in del mercà.
A l'è pussíbil sintetizaa l'éli anca in laburatòri, bumbardaant dii nücli de liti u de bòor cunt prutún a vólta velucità.
CumpòostModifega
Vist ca l'éli a l'è deent in del grupp dii gas nòbil, in pràtica al ciàpa minga paart in dii reazziun chímich; dumè in d'un quaj caas, suta dii cureent elétrich upüür un bumbardameent de eletrún al pö rivà a furmà cumpòost cunt ul tüngstéen, ul jòdi, ul flüòor e ul fòsfur.
IzòtopModifega
L'izòtop piö cümü cumün de l'élio l'è 'l 4He, col nùcleo furmàt de du prutù e du neütrù; l'è 'n izòtop stàbil fés. La sò fónt principàla l'è 'l decadimènt de nùclei piö gréf: chèsta fùrma de decadimènt ela se ciàma decadimènt àlfa e la partezèla che é fò l'è ciamàda partezèla alfa (apò a se 'n pràtica l'è 'n nùcleo de élio).
'N óter izòtop l'è el 3He, ma l'è praticamènte mìa prezènt sö la Tèra.
Töcc du chèsti izòtop i éra stacc generàcc apò al momènt del Big Bang, e dòpo i g'ha seghetàt a éser pruducìcc al intèrno de le stèle.
FurmeModifega
L'élio lìquit el se tróa sóta dò fùrme diferènte, élio-4 I e élio-4 II, 'ntra le quàle gh'è 'na tranzisiù brösca a la temperadüra de 2.18 K (pónt lambda) e a la presiù de vapùr. L'élio I l'è 'n líquit normàl, envéce l'élio II, de sóta del pónt lambda, l'è 'n superflùido: chèsta caraterìstica l'è uriginàda de efècc quantìstich. La superfluidità de l'élio II l'è stàda giöna de le prìme a éser oservàda sö scàla macroscòpica.
StóriaModifega
L'élio l'è stat scuprìt en maniéra endependènta dei scensiàcc Pierre Janssen e Norman Lockyer; l'ìa 'l 1868 e i éra dré a oservà el spétro de le radiasiù de la lùce del sùl al momènt de 'na eclìsi. I sò rezütàcc i è stacc confermàcc quach agn dòpo del Eduard Frankland, che 'l g'ha apò prupunìt el nòm helium en unùr a la divinità gréca del Sul. Però alùra se pensàa che l'élio el födès en metàl; per rià a capì che 'nvéce l'ìa 'n gas gh'è ülìt spetà 'nfìna al 1895, l'autùr de la scopèrta l'è stat el William Ramsay.
Endedel 1907 l'Ernest Rutherford e 'l Thomas Royds i g'ha demustràt che le partizèle alfa i éra nùclei de élio. Endel 1908 el fìzich todèsch Heike Kamerlingh Onnes l'è riàt a rafredà l'élio 'nfìna a fàl vègner lìquit a la temperadüra de 0,9 K; per rià a fal nì sòlit bezognerà spetà 'nfìna al 1926, coi esperimèncc del Willem Hendrik Keesom.
Endel 1938 el fìzich rùso Pyotr Leonidovich Kapitsa el se nencórs che l'izòtop 4 de l'élio (élio-4) 'l g'ha 'na viscozità praticamente a zéro, a temperadüra arènt ai 0 K; al dé d'encö chèl fenòmeno ché l'è cunusìt col nòm de süperflüidità. Endel 1972, la stèsa proprietà l'è stàda utignìda col élio-3, dei físich americà Douglas D. Osheroff, David M. Lee, e Robert C. Richardson.
PrecausiùModifega
L'élio l'è mìa velenùs ma a respiràl en gra quantità el pórta a asfisìa. I contenidùr empinìcc de élio gasùs a 5÷10K i g'ha de éser tignìcc compagn che se i födès empinìcc de elio lìquit per vìa de la gran espansiù che 'l g'ha al crèser de la temperadÞra e dóca el créa presiù àlte fés semài che vé portàt a temperadüra amiènt. Se 'l vé 'n contàt co la pèl de l'òm, l'elio liquit el pöl dà brüzadüre de frèt gràvi per vìa de scàmbe de calùr repentì provocàt de levaporasiù imediàda.


text:
La votaziun na fetschia betg senn, ha ditg il landamma Gian Duri Ratti. Independent dals resultats èn las 2 dumondas suttamessas – a mida betg insatge. Il cussegl cumön na dastga numnadamain betg pli surpigliar incumbensas suenter ils 1 schaner 2016. La va en vigur la refurma dal territori. Il cussegl cumön n'avess perquai nagina cumpetenza da persequitar vinavant ideas concretas per ina fusiun da las 11 vischnancas d’Engiadin’Ota, uschia il landamma Gian Duri Ratti. Els fan perquai la supplica da laschar per bun l’iniziativa.
«Na betg per evitar votaziun, mabain per mussar si las consequenzas»
Sch’ils cussegliers vulan la votaziun, lura vegnia questa fatga. La suprastanza haja betg fatg ina proposta, di Ratti, ella veglia sulettamain far attent sin las consequenzas. Las consequenzas che la decisiun a la seduta dals 2 da fanadur ha. La han ils cussegliers approvà la proposta da la PLD, entagl da seguir a quella da la suprastanza. Entant che la suprastanza vuleva metter en la constituziun l’incumbensa da persequitar ideas d’ina fusiun, vul la proposta da la PLD sulettamain, ch'il cussegl cumön elavuria ina basa d’interess e discussiun.
Tenor Ratti na saja quai alura dentant betg pussaivel da dar enavant quai per mauns da la populaziun. Ergo sa mida nagut, uschia Ratti.
Gian Duri Ratti interpretescha tut las discussiuns enturn ina fusiun pussaivla, senza resultats a la fin sco segn ch'il temp n è anc betg madirs per discutar profundamain davart il tema e da finalmain far la dumonda da principi a la populaziun, co ch’ella vesia ina fusiun da las 11 vischnancas en Engiadin’Ota.


text:
En la terza partida dal mezfinal cunter Dürnten gudogna Partenz Signuradi ordaifer cun 3:2, e decida uschia cleramain questa seria cun 3:0 victorias. Tuttina suveran cun trais victorias, sa qualifitgescha era Herisau cunter Rheintal per il final dal playoff.
Adina resultats stretgs
En la seria da mezfinal dals playoffs en segunda liga aveva Partenz-Signuradi gudagnà gia las emprimas duas partidas. L’equipa grischuna che n'era betg partida sco favurita en la seria dal mezfinal encunter Dürnten, aveva battì l’equipa turitgaisa cun 3:2 e cun 2:1.
La 1. liga valess in'emprova
La qualificaziun per il final n'è betg mo stada impurtanta, perquai che Partenz-Signuradi aveva pers las davosas duas stagiuns il final encunter Dürnten, dentant era perquai che l’equipa fiss cun ina victoria da la partida en la nova emprima liga. Lura avess l’equipa che n'aveva las ultimas stagiuns mai l’ambiziun da far in pass ensi, la schanza da far part a la nova emprima liga. Ils responsabels da l’equipa grischuna han signalisà da vulair pruvar in stgalim pli aut.
RR novitads 23:00


text:
La OPEC – l’organisaziun dals pajais ch’exporteschan ieli – aveva gia annunzià ch'ella veglia auzar ils pretschs d’ieli. Per far quai vegniva en dumonda in stop ubain ina limitaziun da la producziun d'ieli. Ils commembers da l'OPEC èn uss sa decidids per la segunda varianta. Il mument vala il dumber da maximalmain 33 milliuns butschins ieli a di. Quai èn bunamain 500'000 butschins pli pauc ch'anc l’avust passà.
La mesira ha gia fatg effect. Il pretsch per l’ieli è ì ad aut.
Avertiment avant l'inscunter
Il minister d'energia da l'Algeria, Noureddine Boutarfa aveva ditg avant l'inscunter ch'el na sappia betg pli garantir la furniziun dal martgà sch'il pretsch d'ieli stettia vinavant sut 50 dollars per barrel. I saja ina dumonda da la responsabladad da chattar ina cunvegna per evitar in ulteriur schoc per il martgà d'ieli.
Ils pretschs d’ieli èn sa reducids avant dus onns da 100 dollars sin 30 dollars per barrel. In barrel è radund 159 liters.
RR novitads 6:00


text:
La crisa da fugitivs ed il privel da terror augmentà han era mussà a la Svizra che las capacitads dal Corp da guardias da cunfin e da la polizia èn limitadas. Sco reserva resta l'armada.
Per proteger staziuns u eroports haja l'armada actualmain a disposiziun 2'300 persunas. Quai ha il schef da l'armada André Blattmann ditg a Radio SRF. Ins possia dentant mobilisar ulteriura schuldada.
Per in engaschi al cunfin cunter fugitivs è l'armada gia preparada. Ella ha spustà curs da repetiziun uschia ch'ins ha sur onn avunda schuldads a disposiziun.
RR novitads 12:00


text:
Ils geniturs adoptivs futurs ston pudair procurar per il bainstar e per ils basegns da l'uffant confidà. Lur qualificaziun vegn examinada dal post spezialisà per uffants confidads ed adopziuns per incumbensa da l'autoritad centrala chantunala per l'adopziun, e quai sin basa dals documents da dumonda detagliads, dals discurs e d'almain ina visita a chasa, e fixada en in rapport social. Per recepir uffants a partir da 4 onns èn las pretensiuns che vegnan fatgas envers geniturs adoptivs futurs pli grondas.
L'autoritad centrala chantunala per l'adopziun emetta in attest da qualificaziun, sche tut las premissas èn ademplidas. L'attest da qualificaziun vegn emess mo per in stadi e per in tschert profil d'uffant (vegliadetgna, stadi da sanadad, schlattaina). El n'è anc betg ina permissiun per pudair recepir in uffant.