text:
Il hurican «Matthew» ha cuntanschì la damaun las 7:00 (temp local) il Haiti cun tutta forza. Tenor differentas agenturas da novitads èn almain 7 persunas mortas. En il vest dal pajais sajan plirs lieus inundads, uschia communitgescha la protecziun civila. Millis persunas tschertgian schurmetg. En la chapitala Port-au-Prince è la vita publica quasi bloccada. La communicaziun saja per part interrutta e las dimensiuns dals donns betg anc cleras, ha ditg il minister da l’intern da Haiti.
Il center naziunal per huricans ha giuditgà il stemprà sco in dals pli ferms dapi in decenni e sco extremamain privlus. Matthew furiescha cun spertadads da vent da fin 230 km/h. Entant haja il hurican cuntanschì la Cuba, el haja anc adina ina spertadad da vent da 220 km/h.
RR novitads 20:00


c: text/html

text:
La pausa da cumbat da 30 dis en la Siria n'haja per la Tirchia nagina influenza sin sia offensiva cunter la milissa curda YPG ad Afrin en il nordvest da la Siria. Quai ha communitgà il vice-primminister Bekir Bozdag. la Tirchia intervegn cunter la milissa curda perquai ch'ella renfatscha ad ella ina colliaziun cun la partida da lavurants scumandada PKK.
Il cussegl da segirtad da l'ONU aveva pretendì ina pausa da cumbat d'almain 30 dis en l'entira Siria. Engaschis militars cunter las gruppaziuns terroristicas Stadi islamic, Al-Kâida ed Al Nusra èn exclus da la pausa da cumbat.
Schefs da stadi en sa cussegliads
La chanceliera tudestga Angela Merkel ed il president franzos Emmanuel Macron èn sa cussegliads cun il president russ, Wladimir Putin, co realisar la resoluziun da l'ONU per ina pausa da cumbat en la Siria.
Dal telefonat han Merkel e Macron pretendì da Putin che la Russia stoppia far in squitsch maximal sin il reschim sirian per che la pausa da cumbat entria svelt en vigur.
RR novitads 18:00

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ils da Zernez vulan stgaffir premissas pli liberalas sin il sectur d'immobiglias en vischnanca. Quai tranter auter per promover il svilup economic. La radunanza communala da venderdi saira ha perquai decis cun 33 vuschs gea ed ina cuntravusch d'adattar ed unifitgar la quota da vendita d'immobiglias ad esters sin 100%. Questa midada duai valair davent dal prim da schaner 2020. Fin ussa valeva en mintga fracziun in'autra quota. Ina armonisaziun da questa quota era a Zernez anc pendenta.
Revisiun parziala da la planisaziun locala
La Confederaziun ha introducì sin l'emprim da schaner 2016 la lescha federala da segundas abitaziuns. Questa lescha regla las pussaivladads per realisar fabricats da segundas abitaziuns sut restricziuns e cundiziuns. Per pudair pussibilitar tals fabricats cun pli paucs impediments pussaivels, ha la cumissiun da planisaziun communala preparà per mauns da la suprastanza la lescha communala da segundas abitaziuns e l'inventari dals fabricats caracteristics dal lieu. La revisiun duai entrar en vigur il prim da schaner 2020, premissa è dentant che la regenza dal Chantun Grischun po approvar il project sco decidì dal suveran.
L'ultim pled en chaussa ha il pievel ils 24 da november a l'urna.
RR novitads 06:00
Ord l'archiv:
L’istorgia da l’iniziativa d’abitaziuns secundaras


text:
Durant ses viadi ha l'automobilist (43) strivlà la saiv directiva da sia vart dretga. Tras quella strivlada ha l’auto pers la roda davant-dretga ed è glischnà sin l'auter vial. Là è l'auto collidà cun dus autos che vegnivan ord direcziun Flem ed ha donnegià quels considerablamain.
Sinaquai è l’auto schlittond cupitgà sin tetg. In manischunz vegnind ord direcziun Flem e sia passagiera èn vegnì transportads cun l’ambulanza en l’ospital regiunala Glion.
Las autoritads investigheschan co ch'igl è vegnì tar l'accident.
RR novitads 12:00


text:
En la segunda liga interregiunala ha Cuira 97 gudagnà la partida a chasa cunter l'FC Thalwil cun 3:2. L'emprim gol per l'equipa grischuna ha sajettà Mitko Gjorgjievski già en la 4. minuta. Il gol decisiv ha lura Fabio Barroso marcà en la 62avla minuta.
En la tabella è Cuira 97 sin il segund plaz cun medem blers puncts sco l'emprim, l'FC Frauenfeld.
Resultats 2. liga interregiunala
3. liga regiunala:
La US Schluein Glion ha gudagnà il derbi da terza liga cunter Trun/Rabius cun 2:1.
Gia suenter paucas minutas è Trun/Rabius ì en avantatg entras Patrizio Decurtins suenter ina bella cumbinaziun. La reacziun è dentant vegnida immediat e Schluein ha egualisà en la 12avla minuta. Il 1:1 ha Lars Caduff sajettà per Schluein cun il chau. Suenter radund 30 minutas ha Gian Sgier lura sajettà il gol decisiv per l'equipa da chasa entras in gol da distanza ch'è vegni svià dad in defensur da Trun/Rabius.
Sch'ins guarda sin las occasiuns è la victoria meritada. Trun/Rabius ha dentant pudì tegnair pitg al favurit ed ha er gì chaschuns da sajettar il 2:2. La gronda occasiun per egualisar per Trun/Rabius ha Patrizio Decurtins gì curt suenter pausa. Flurin Capaul ha dentant parà il sajet ord curta distanza cun in ferm reflex.
L’US Schluein Glion, il favurit per la promoziun, ha uschia 6 puncts sin il conto suenter dus gieus. Trun/Rabius ha anc nagins puncts.


text:
A Gossau (SG) ha il president da la Partida populara Svizra (PPS), Albert Rösti, avertì las delegadas ed ils delegads d'avugadia. Sco avant 27 onns cun il na a l'EWR stettia la Svizra avant in onn d'elecziun decisiv, di Rösti. Ils proxims 4 onns vegnia a sa decider, sche la Svizra fetschia enclin da l'Uniun europeica (UE). I saja il pensum da la PPS da proteger la Svizra da la cunvegna da basa monstrusa e nunduvrabla, uschia Rösti. La cunvegna da basa saja unilaterala en favur da l'UE. Il cusseglier naziunal da Turitg Roger Köppel fa valair che la Svizra stoppia surpigliar leschas da l'UE.
Ils radund 370 delegads e delegadas han deliberà il program da partida per ils proxims 4 onns. Tenor il cusseglier naziunal da la Sutsilvania Peter Keller saja il nov program però il vegl. I na dettia nagina PPS avant ed in'autra suenter las elecziuns.
RR novitads 12:00


text:
Tar il campiunadi mundial dad U20 a Canada han ils Svizzers dumagnà ina surpraisa. L'equipa dal trenader grischun Christian Wohlwend ha mussà ina fitg buna prestaziun cunter ils Svedais. Pia cunter il team ch'aveva gudagnà tut ses gieus en la gruppa B ed era stada avant in onn en il final dal campiunadi mundial.
Brüschwiler ha pudì far l'emprim gol en la 16avla minuta. El ha pudì ir sur la mesadad dal glatsch vi senza vegnir disturbà ed ha lura pudì far il gol. En il segund terz ha la Svizra dominà e Wyss ha pudì far il segund gol en la 34avla minuta. El ha dà suenter tantas giadas sin il puck, fin ch'el è ì en il gol.
Il Grischun, Luca Hollenstein cun fitg buna prestaziun
Il goli grischun, Luca Hollenstein ha mussà ina fitg buna prestaziun ed ha gì ina gronda cumpart a la victoria dals Svizzers. Il giuven da 18 onns che deriva da Domat ha mussà ina fitg buna prestaziun. El ha dà intginas paradas sensaziunalas per spendrar il gol svizzer. En tut ha el numnadamain tegnì tut ils 41 sajets sin il gol svizzer.
Fin uss è bronz la suletta medaglia
Gia il 1998 han ils Svizzers battì ils Svedais en il quartfinal, da quai temp cun 2:1 suenter sajettar penaltis. La finala han els gudagnà bronz. Quai è fin oz l'unica medaglia da quest eveniment. Dapi lura ha la Svizra sulet dumagnà il 2002 ed il 2010 en il mezfinal.
Il mezfinal cunter la Finlanda ha lieu la notg sin sonda.
RR novitads 06:00


text:
In zic trumpà sajan ins dentant, ch'i giaja uss anc ina giada duas emnas enfin che las schluccadas giajan er propi en vigur. Tenor il Cusseglier guvernativ, saja quai er in zic ina decisiun senza curaschi.
Tenor mia opiniun persunala, na stuessan ins betg spetgar uss duas emnas
En general giaja dentant en la dretga direcziun – cun questas decisiuns fetschian ins ulteriurs pass enavos a la normalitad. Bain savend ch'igl existia forsa er ina ristga da schluccar puspè dapli mesiras. Las ultimas schluccadas hajan dentant mussà, ch'i sappia funcziunar senza problems. Impurtant saja uss dentant er che la glieud sa tegnia vinavant vid ils concepts da protecziun e ch'ins fetschia vinavant cun las vaccinaziuns, uschia Marcus Caduff.
Aboliziun da quarantina sco bun signal
Plinavant saja impurtant ch'il Cussegl federal veglia danovamain prolungar l'indemnisaziun per lavur curta da 18 sin 24 mais. Cun tuttas restricziuns ch'existian vinavant, vegnia gist per exempel per restaurants ad esser impurtant, ch'els possian vinavant quintar cun quest sustegn – malgrà las schulccadas.
Er la decisiun d'abolir la quarantina, per persunas ch'èn vegnidas vaccinadas u ch'han gia gì corona, saja gist per il Grischun sco chantun turistic da beneventar. Quai cunzunt en vista als giasts internaziunals che survegnan uschia forsa puspè la schanza da returnar en il chantun.


text:
Cun ils daners dal fond duai la protecziun dals cunfins externs da la zona da Schengen vegnir meglierada e la migraziun illegala vegnir franada. Sco commembra da la cunvegna da Schengen, sto er la Svizra pajar. «Border Management and Visa Instrument» sa numna il fond che va anc fin il 2027.
Il quint il pli nov da l'Uniun europeica a la Svira è salà. Radund 300 milliuns euros sto Berna pajar total ils proxims set onns. Tar il project avant da l'UE, il fond per la segirezza interna, era quai anc pli pauc che la mesadad – numnadamain radund 138 milliuns francs per set onns.
Fond equipà pli generus
Il Secretariat da stadi per migraziun SEM scriva sin dumonda da SRF daco ch'i saja tant dapli, che la summa da la Svizra vegnia fixada cun la clav da Schengen. Quel è fixà en la cunvegna da Schengen tranter la Svizra e l'UE.
L'augment marcant haja sur tut er da far cun quai ch'il fond saja equipà a moda pli generusa che l'ultim, perquai ch'ils cunfins duain vegnir rinforzads. Il fond cumplet è dotà cun radund 6 milliardas euros. L'ultim ha custà pli pauc che trais milliardas euros.
A lunga vista profitescha er la Svizra
Er la Svizra po s'annunziar per projects che vegnan finanziads dal fond. Pertge er aviunadis cun traffic internaziunal valan sco cunfin da la zona da Schengen. Or da l'ultim fond ha la Svizra pudì retrair radund 33 milliuns euros. Tar il nov fond quinta il SEM da pudair retrair radund 50 milliuns euros, quai che fiss pli pauc ch'il dubel.
Dentant suppona il SEM che la summa vegnia sur il onns pli auta. Ins possia pia parter dal fatg che la Svizra vegnia a retrair procentualmain il medem.
Ina chaussa è clera: Cun la summa che la Svizra paja en il fond e quai ch'ella retira, paja la Svizra sut il stritg dapli. Quai è il pretsch per la protecziun dals cunfins a l'ur da la zona da Schengen da la quala er la Svizra profitescha.
La contribuziun da la Svizra ston il Cussegl federal ed il Parlament anc approvar.


text:
En Svizra survegn il tempo da vaccinar schlantsch. Tenor las novas cifras che l'Uffizi federal da sanadad BAG ha annunzià è la cadenza da vaccinar creschida per 33% aifer in'emna.
70'000 vaccinaziuns per di
Tranter ils 6 e 12 da matg han en media mintga di 70'000 persunas survegnì ina sprizza cun il vaccin da corona. Vaccinadas cumplainamain èn bunamain 1,2 milliuns persunas, quai correspunda 13,7% da la populaziun svizra (stan 12 da matg 2021).
Grischun vaccinà sur media svizra
En Grischun è 16,04% da la populaziun vaccinada cumplainamain. En cumparegliaziun cun ils auters chantuns è il Grischun sin il 8avel plaz. Il pli avanzà è la vaccinaziun en il chantun Uri, nua che 17,6% da la populaziun è vaccinada cumplainamain. A la fin da la tabella è il chantun Turitg cun in quota da 9,9%.
Tenor infurmaziuns pli veglias dal Cussegl federal, duai tut tgi che vul avair survegnì enfin la fin zercladur omaduas dosas dal vaccin. La premissa saja però, ch'ils producents da vaccin furneschan tant sco sa cunvegnì.
Ord l'archiv
En la halla da la citad a Cuira datti uss squittas enstagl da partys. RTR ha rapportà cura ch'il pli grond center da vaccinar en Grischun ha avert las portas.


text:
Tut ils republicans en il senat han vuschà per Tillerson, fertant che bunamain tut ils democrats han vuschà cunter el. Tillerson è anc vegnì saramentà mesemna saira en la Chas’alva.
Il nov minister da l'exteriur n'ha naginas experientschas politicas. Dentant è el connectà bain sin l'entir mund pervia da las activitads da ses concern. Gievgia beneventa el en sia nova funcziun ses collega d’uffizi tudestg Sigmar Gabriel.
Candidat dispitaivel
Tillerson è però dispitaivel. Quai surtut pervi da sias relaziuns en Russia e cunzunt tar il president Wladimir Putin. Plinavant ha la indemnisaziun da partenza ch’el ha survegnì da ExxonMobil dà da discutar en ils Stadis Unids. Quella munta numnadamain a radund 180 milliuns dollars.
L'econom da 64 onns era vegnì proponì dal president Donald Trump.


text:
- Ils Stadis Unids viseschan la cunvegna da clima da Paris.
- Trump empermetta ch'il pajais vegnia tuttina ad esser la naziun la pli schubra.
- La cuminanza mundiala è schoccada.
- Per l'Europa è cler: la cunvegna na vegn betg negoziada da nov.
Ils Stadis Unids bandunan la cunvegna da clima da Paris. Quai ha communitgà il president american Donald Trump a Washington. Ils custs per las mesiras da protecziun dal clima sajan per il pievel american memia auts, ha el ditg. El emprovia ussa da negoziar in meglier contract per ses pajais. La cunvegna da Paris saja fitg malgista per ils Stadis Unids, ha Trump ditg vinavant. Er malgrà la retratga vegnian ils Stadis Unids a restar la naziun la pli schubra.
Gia durant il cumbat electoral in tema
En ses cumbat electoral aveva Trump empermess da bandunar la cunvegna da clima. La sortida da la cunvegna na vegn però betg ad esser subit effectiva ma il pli baud il november dal 2020.
Tenor Trump sajan ils Stadis Unids dischavantagiads cumpareglià cun pajas sco la China e l’India che vegnan ad emetter anc per pli ditg gas dad effect da serra.
Stadis Unids tar ils pajais cun las pli grondas emissiuns
Suenter la China han ils Stadis Unids las pli grondas emissiuns da gas dad effect da serra. Quels èn en emprima lingia responsabels per la midada dal clima. Sper ils Stadis Unids èn la Siria e la Nicaragua ils sulets pajais – che na fan betg pli part da la cunvegna da clima da Paris.
La finamira da la cunvegna è da franar il stgaudament climatic ils proxims decennis. Ils Stadis Unids stuessan, tenor la cunvegna da Paris, reducir lur emissiuns per in quart fin l’onn 2025. Quai cumpareglià cun il livel dal 2005.
«Quai na vegn betg en dumonda»
Negoziar da nov la cunvegna dal clima da Paris na vegn betg en dumonda per la chanceliera tudestga Angela Merkel, per il president franzos Emmanuel Macron e per il primminister talian Paolo Gentiloni. Quai han communitgà communablamain ils trais politichers.
Make our planet great again. Thank you.
La presidenta da la Confederaziun Doris Leuthard deplorescha la decisiun dal president american. Sco segund grond chaschunader dals gas cun effect da serra nuschaivels hajan ils Stadis Unids ina responsabladad globala. La Svizra sustegnia vinavant la cunvegna da Paris.
RR novitads 22:00


text:
In`impurtonta tgina per capir nossa cardientscha ein maletgs, simbols e segns.
En quels semuossan la verdad dil Segner e sia relaziun tiel carstgaun en ina fuorma figurativa.
Elsbeth Bihler
Maria Lurdes Loureiro Claudia Flepp Daniela Deflorin Corina Defuns Ursina Murer
Nus essan ina gruppa innovativa e motivada e l'educaziun religiusa ei ina part essenziala da nossa veta. Ella gruppa flessegia ina liunga experienza da preparar e menar atras devoziuns per affons.
Inagada ad onn sesin nus ensemen per fixar ils datums dallas devoziuns ed il tema che accumpogna nus duront igl onn ora. Las lavurs organisatoricas e da preparaziun vegnan repartidas denter las menadras. Beinduras s'entupein nus era per zambergiar e preparar material per ils affons. Plinavon suonda suenter mintga devoziun ina cuorta sesida per reflectar il decuors e rimnar novas ideas.
Duas menadras ein mintgamai responsablas per la devoziun. Ellas defineschan il cuntegn e preparan la successiun e realisaziun dalla devoziun. Las ulteriures menadras segidan tenor basegns.


text:
Suenter in onn interrupziun pervia da la pandemia da corona èn skiunzas e skiunzs enavos en l’America dal Nord. A Lake Louise en il Canada stattan sin il program ils proxims dis duas cursas rapidas ed in super-g dals umens. Ord vista svizra èn Beat Feuz e Marco Odermatt ils gronds trumfs. Odermatt è la chatscha da puncts per il classament general da la cuppa mundiala e Feuz emprova da gudagnar la proxima stagiun sia 5avla culla da cristal en la disciplina cursa rapida. Betg a la partenza èn tranter auter Carlo Janka e Mauro Caviezel, ils dus Grischuns ch’han stuì star a chasa pervia da blessuras. Las dunnas èn la proxima fin d’emna a Killington avant che far il viadi a Lake Louise.
Dario Cologna – tgi auter
Passlunghistas e passlunghists da la cuppa mundiala lantschan la nova stagiun olimpica a Ruka en la regiun da Kuusamo en Finlanda. La gronda speranza svizra è ina gia dapli Dario Cologna che parta en sia davosa stagiun da la carriera. Malgrà ina blessura vid in pe è il Jauer pront per las emprimas cursas, quai ha el mussà cun dus buns resultats en duas cursas da test la davosa fin d’emna a Norvegia ed en Svezia. Schanzas sin in podest vegni er a dar per Nadine Fähndrich e Laurien van der Graaff, quai principalmain en las disciplinas da sprint.
Speranza sin in u l’auter exploit
Sco tar ils passlunghists èsi er da sperar sin in u l’auter exploit tar las biatletas ed ils biatlets che cumenzan la nova stagiun ad Östersund en Svezia. Il leader svizzer è Benjamin Weger. Sper il Vallesan vulan principalmain las dunnas procurar per in u l’auter success, gugent er en las cursas da staffetta. E gartegi da sajettar bain ed esser spert sin loipa è bler pussibel. Betg a la partenza ad Östersund è Irene Cadurisch, percunter il trio cun las trais soras Selina, Elisa ed Aita Gasparin.


text:
Ṡdâz
Al ṡdâz l é un uṡvai ch'al sarvéss a fèr dla faréṅna o par cavèr äl góss dla frótta o dla verdûra, ch'la véggn separè da i pzulén pió grand ch'i s câten int al sô intêren. Al é druvè anc cme filter pr äl sâbi, sasulén, giarablén, prêd preziåuṡi e äl craid.
A Puntàcc', localitè dal Sâs (BO), i àn dedichè na fîra al ṡdâz, la Fîra di Ṡdâz.
Manîri ad dir[modifica | mudéfica la surzéia]
(CARPŚ) 'T î fureb com un śdas (ch'al tin su i ruśgòun e 'l lasa pasèr vìa la roba fina)! (IT) Sei furbo come un setaccio! (che conserva gli avanzi e lascia scorrere via i pezzetti fini)!


text:
Mozilla VPN
Mozilla VPN per Ubuntu Linux – in pèr perfect per la sfera privata
Sco fan dad Ubuntu e Linux enconuschas ti gia l'impurtanza da la protecziun da datas e da la segirezza online. Probablamain es ti era gia infurmà davart Mozilla e noss intent – in internet privat, avert e liber per ina e mintgin. Igl è ura e temp dad unir las duas chaussas.Dà in'egliada als pretschs & a la disponibilitad
Tia sfera privata è nossa empermischun
Prenda ulteriuras mesiras da segirezza cura che ti es online – tant a chasa sco era en viadi – cun Mozilla VPN. Per ina tariffa mensila favuraivla utilisescha la software il protocol avanzà WireGuard® per criptar tia connexiun cun l'internet sin tes computer da Linux sco era sin auters tips dad apparats. Uschia pos ti streamar emissiuns, giugar games, far cumpras e viver tes mintgadi online, savend che ti es segir.
Sco in dals nums ils pli fidads dal sectur tecnologic s'engascha Mozilla per che possias ta sentir segir e protegì mintga giada che ti es online.
Tge che ti survegns cun Mozilla VPN:
- Protecziun per maximalmain 5 apparats
- Access a servers en passa 30 pajais
- Criptadi a nivel da l'apparat
- Nagina restricziun dal volumen da datas transferibel
- Naginas registraziuns da tias activitads online – mai
Ta protegia en l'internet cura che ti stos duvrar in WLAN public
Mintgatant è in WLAN public la meglra ed unica opziun. Mozilla VPN ta pussibilitescha dad acceder cun buna conscienza a tes conto dad e-mail davent da l'eroport, da midar tes pleds-clav en ina café – tut quai che ti fas normalmain a chasa, cun la medema tranquilitad.
Segirezza cun 1 singul clic
L'utilisaziun da Mozilla VPN è super simpla. Tutga simplamain in buttun per criptar tia connexiun e zuppentar l'adressa IP sin tes iPhone u iPad cun agid dal protocol avanzà WireGuard®.
Ta connectescha cun passa 400 servers en 30 differents pajais
Mozilla VPN ta pussibilitescha da definir la posiziun da tes computer Linux cun tscherner in da passa 30 pajais e ta renda accessibel nov cuntegn fascinant da tut il mund.
Connectescha enfin a 5 apparats
Cun in singul abunament pos ti utilisar Mozilla VPN sin enfin a 5 apparats cun differents sistems operativs, numnadamain Linux, Windows, Android, Mac ed iOS per iPhone ed iPad.
Sveltezza fenomenala cun datas illimitadas
Gioga games, streamescha films ed emissiuns e navighescha en il web cun sveltezza maximala e senza limitaziun dal volumen da datas – Mozilla VPN n'enconuscha nagins cunfins.
Tias datas èn tias
Tscherts VPNs registreschan tias activitads sin lur servers. Mozilla VPN na ta fastizescha betg online – quai è in aspect impurtant da l'intent da nossa interpresa.


text:
(1) Pro les entrades dles scores alda, tan inant che ai ti speta aladô dles normes varëntes:
- les assegnaziuns dla Provinzia;
- les assegnaziuns di comuns;
- les tasses scolastiches determinades dala Junta provinziala y i contribuć dles scolares y di scolars;
- i contribuć de d’atri ënć y istituziuns, de aziëndes o de privać;
- les entrades che vëgn da convenziuns stlütes jö dales scores o da alienaziuns de bëgns a desposiziun;
- les donaziuns, les arpejuns y i legać, les contribuziuns y la bunaman;
- vigni atra sort d’entrada economica.
(2) Pro les assegnaziuns dla Provinzia por le finanziamënt dles ativitês scolastiches vëgnel desfarenzié danter assegnaziuns ordinares y straordinares. Les assegnaziuns vëgn fates aladô di criters stabilis dala Junta provinziala.
(3) La Junta provinziala stabilësc les assegnaziuns ordinares sön la basa de parametri ogetifs por la determinaziun di bojëgns tignin cunt dla grandëza y dla complessité dla singola scora.
(4) Les assegnaziuns straordinares dess curì les spëises nia preodüdes o sorvì por la realisaziun de proieć particolars.
(5) La Provinzia y i Comuns ti garantësc tl ćiamp de sües competënzes a dötes les scores l’atrezadöra de basa por assiguré le funzionamënt regolar dl’ativité scolastica.
(6) Les assegnaziuns ordinares dla Provinzia vëgn atribuides zënza degun ater lian de destinaziun co chël dl’adoranza prioritara por l’eserzize dles ativitês d’istruziun, de formaziun y d’orientamënt che alda pro vigni sort de scora y pro vigni direziun de stüdi.
(6/bis) Les scores che vëgn regolamentades da chësta lege surantol dal 1. de jená dl 2017 la contabilité de dërt zivil y aplichëia les desposiziuns corespognëntes che é tl decret legislatif di 23 de jügn dl 2011, n. 118, y mudaziuns suandëntes. 14)
(6/ter) Cun regolamënt d’esecuziun vëgnel stabilí les desposiziuns por la gestiun finanziara y aministrativa contabla dles scores, tl respet dles desposiziuns preodüdes dal coma 6/bis sciöche ince les normes transitores por la surantuta dl sistem de contabilité corespognënt. 14)
(7)Un o plü collegiums de control nominá dal’intendënta scolastica competënta o dal intendënt scolastich competënt controlëia sce l’aministraziun y la contabilité é en regola. I collegiums é metüs adöm da personal dla provinzia cualifiché tl ciamp aministratif y contabl. I criters y les modalités de funzionamënt vëgn stabilis cun regolamënt d’esecuziun preodü dal coma 6/ter. 15)
(8) 16)
(9) Por l’efiziënza y l’economizité dla gestiun dles ressurses finanziares po l’aministraziun provinziala surantó diretamënter singoles spëises che é liades al’ativité dla scora. La Junta provinziala stabilësc les sorts de spëises. Implü se fistidiëia la Provinzia dla manutenziun straordinara dles scores altes.
(10) Tles scores vëgn i agënc de scodimënt nominá dala dirigënta scolastica o dal dirigënt scolastich. Tl regolamënt d’esecuziun preodü dal coma 6/ter vëgnel fat fora les desposiziuns sön le scodimënt, le cunt iudiziar, le paiamënt y le decunt aministratif dles entrades scudides dai agënc de scodimënt. 17)
Art. 12 comesc 6/bis y 6/ter é gnüs injuntá dal art. 8, coma 1 dla l.p. di 25 de setëmber dl 2015, n. 11.
L'art. 12, coma 7 é naota gnü mudé dal art. 8, coma 2 dla l.p. di 25 de setëmber dl 2015, n. 11, y spo dal art. 21, coma 1 dla l.p. di 7 d’agost dl 2017, n. 12.
L'art. 12, coma 8 é gnü abroghè dal art. 23, coma 1, lëtra e), dla l.p. di 25 de setëmber dl 2015, n. 11.
L'art. 12, coma 10 é gnü ajunté dal art. 21, coma 2 dla l.p. di 7 d’agost dl 2017, n. 12.


text:
Las auturas Nicole Schroeder ed Ursula Häberlin han analisà las cifras d'inoltraziuns da projects da films lungs, e las decisiuns da sustegn da las instituziuns dals ultims 4 onns.
Dunnas han inoltrà 31% dals projects da film. 28% dals projects da dunnas en vegnids sustegnids. Radund in quart dals raps da sustegn per projects da film en ids a projects da dunnas. Pli avanzà ch'in project è, pli pitschen è la quota da dunnas participadas. La finanziaziun da films dramatics inoltrads da dunnas è generalmain main auta sco quella da projects dad umens.
Emprim studi da quai gener en Svizra
Il studi da las instituziuns da film "FOCAL", cinésuisse ed ARF/FDS e vegni preschentà als dis da film a Soloturn. I sa tracta da l’emprim studi en questa direcziun per la Svizra.


text:
La porsona contestada Ettore Tolomei (1865-1952) y süa arpejun incompra – inteletuala, mo dantadöt materiala – á tres indô porté a contrasć y iritaziuns, y cinamai a atentac eclatanc tl raiun por chël che al á cherié la denominaziun ofiziala taliana. Al é imposcibl da despartí le destin dl Südtirol dal percurs politich y personal dl geograf trentin, che é naota sté iredentist y spo fascist, y é a vigni moda dagnora gnü animé da n gran nazionalism nia zënza fanatism. Sciöche senatur y precursur dla talianisaziun sforzada dl Südtirol ál stlüt jö al scomenciamënt di agn 1920 l’opera de redaziun dla toponomastica taliana metüda man bele dl 1906 – chël ó dí cotan dan le Tratat de Saint-Germain y la surantuta dl podëi de Mussolini –publicada tl Prontuario conesciü, che é gnü tres indô ajorné y publiché danü. Chësta toponomastica vel tres ciamó y impëia tres indô de vedles stritaries o öga sciöche vertora por indeblí vigni sforz de na dërta convivënza danter lingac y cultures desvalis.
Sciöche unica monografia scrita cina sëgn sön Tolomei recostruësc chësta opera a na moda menüda la vita plülere turbolënta de n ël che é tl medemo tëmp sides l’espresciun de so tëmp che ince l’emblem di nazionalisms de düc i tëmps y posć. Na monografia che descrí na personalité complessa te chëra che al se respidlëia i avenimënc plü importanc dla storia de n raiun - post de conflic nia ciamó daldöt superá.
La publicaziun nöia pita le poscibilité da mëte a jí n’incuntada danter l’autur y jornalist Maurizio Ferrandi y le storich Hannes Obermair. Dla moderaziun se crüzia la storica Adina Guarnieri.
Na manifestaziun dles döes biblioteches provinziales “Claudia Augusta” y “Dr. Friedrich Teßmann” en colaboraziun cun Edizioni Alphabeta Verlag
Dales 20:00 | Entrada dales 19:30 inant
Gnide adora assá! Resservede n post da senté tres le sistem de prenotaziun sön la plata web dla Biblioteca provinziala! La manifestaziun vëgn tignida tl salf de letöra dla Teßmann tl respet dles mosöres de segurëza varëntes.


text:
La medema perioda da l'onn passà muntava il gudogn sut il stritg anc a 8,9 milliuns francs. La raschun per il gudogn bler pli pitschen sajan rectificaziuns da la valur e ch'ins haja valità da nov projects en la Norvegia e la Pologna. Quai ha communitgà il concern da construcziun cun sedia a Dietlikon en il chantun da Turitg.
Dentant dapli svieuta
La svieuta è percunter creschida ils emprims sis mais per 2,8% sin 2,18 milliardas francs. Cun quest resultat ha Implenia surpassà las spetgas dals experts.
Prognosas restan positivas
Per l'onn current quinta Implenia vinavant cun in svilup positiv als martgads indigens. La construcziun bassa vegnia probabel a crescher pli fitg che la construcziun auta. Ins saja optimistic da cuntanscher la finamira dad in gudogn da passa 150 milliuns francs sin stgalim EBITDA. Vinavant saja planisà d'investir 20 milliuns francs per realisar la strategia dal concern. Quella giaja tenor plan.
RR novitads 11:00


text:
A partir dal prim da fanadur 2021 datti novaziuns tar las leschas da telecommunicaziun. Qua ina survista dals pli impurtants puncts:
«Roaming» – Trapla da custs
Davent da quest onn èn ils providers da telefonia en Svizra obligads d’introducir ina limita da custs da roaming ch’il client sa definir sez. Cura che la limita da Megabytes en l’exteriur è cuntanschida sa blocca l’internet automaticamain. Vinavant ston ils providers infurmar ils clients en furma scritta ina giada ad onn davart las ristgas da «roaming». Ultra da quai na valan pachets da datas per l'exteriur betg pli mo per 30 dis mabain per in entir onn.
Filter da spam per telefons
Da nov ston ils providers filtrar ils telefons stentus da reclama. Cun in program intern ston Swisscom e Co. chattar ora sch’i sa tracta tar il numer da reclama u betg. La finamira èsi ch’il program identifitgescha quai uschè svelt sco pussaivel, uschia ch’i na scalina gnanc tar il retschavider.
Tuttas previstas 2021 sin in'egliada
- Las lingias grassas dal 2021
- Novas reglas da traffic: Giassas da salvament e permiss d'emprender cun 17 onns.
- Lescha da dronas: Tge èsi da resguardar en il futur?
- Quests giubileums spetgan il 2021
- Nov material per in maraton da serias
- Congedi da paternitad: Co retrair ils dis libers sco bab d'in novnaschì?
- Puncts culminants dal sport
- Matric, Top Gun ed ils Ghostbusters turnan – quai spetga nus filmicamain
- Lescha da telecommunicaziun: Dapli segirtad en la rait per ils consuments
- La politica grischuna: Maiorz, proporz ubain ina maschaida?


text:
Cima di Cantun
Gruppa del Forno.
Da Giorgio Steinrisser-Caprez.
Ils 19 Avuost 1933. Uen stupend di chi invida tuots ils amihs della natura da passenter la fin dall' eivna in muntagna. Nossa gruppa da trais persunas, cun Heinrich Müller scu guida, sorta a Malòggia dal auto postel. Aunch'ün sguard sur ils bels lejs d'Engiadina e nus svanins davous la paraid del Piz della Margna, pigliand direcziun vers il Forno. Uen'ura da chamin, ed inaspetedamaing vain a parair nella sumbriva della bos-cha la perla dell' Engiadina, il lej da Cavloccio, nel quél as spievlan ils granduis contuorns. Da co davent dvainta la semda pü crappusa, la contredgia pü sulvedgia e l'ajer pü criij. Nus ans avvicinains al grand vadret, chi as preschainta sul fer della not scu una paraid naira, inaccessibla. Quaista apparentscha deriva dalla morauna, chi cui ir dels ans gnit porteda dal vadret vers la val. Mettand nos pè sul glatsch as muda però sieu aspet. Il prüm tòch ais bainschi stip ed interruot da pitschnas sfessas, ma pü ot ch'ün riva e pü planiv ch'el dvainta. Uen ventin tevi scu'l fled del luf ans vain incunter. u Segn da bel' ora pretenda nossa guida. Inua cha la val as slargia as pò observer nella s-chürdün dalla vart schnestra una laungia da naiv. Quaista indicha il lo inua cumainza la semda chi condüa in 25 minuts al refugio.
Arrivos nella chamanna gnins arvschieus scu vegls contschaints da Krause « vulgo Munk », il guardia chamanna chi passainta daspö bgers ans la sted in quaista contredgia solitària, per as retrer d'utuon allas rivas del lej da Constanza. Uena buna tschaina, prepareda da nossa guida serviziaivla, ün per uras da dutsch repos, e darcho ans rechattains in viedi. Arrivos darcho sul vadret, ün per tschient meters dadains il punct ch'avains banduno la saira aunz, traversains quaist in lingia dretta vers nord-vest. In fatscha s'adozza il Cantun, il but da nossa gita. La prüma spuonda ais da principi crappusa e stippa e pü ad ot cuverta da vadret. Quaist ultim pelsolit cuvert da naiv, as preschainta in una corazza da glatsch dur, sul quél niauncha las crapellas nun chattan artegn. Uschè essans oblios da fer s-chelins fin cunter il spelm, que chi occasiunescha una perdita da temp d'un'ura. In taunt pü bunas condiziuns chattains la spelma. Zieva cuorta rampcheda arrivains alla prüma sella, dalla quela as descenda sul vadretin davous. La munteda cumainza da nuov in direcziun vers il Scalino. Laschand quaist a dretta arrivains, cregns da süjur, al pè del prüm Piz. Deliberos dallas crapellas e rinforzos cun una bucheda dains attach alla prüma Crasta. Intuorn chantuns, sur plattas glischas, sur pizs agüzs e craps tagliaints ans maina amih Heinrich cun calma e sgürezza vers l'otezza. Ogni pass ais uschè bain pondero e guarantieu, cha nus al seguins in plaina fiduzia sur tuots ils obstaculs. Quaista traverseda dumanda granda perseveranza e buna tecnica, spordscha però grand giodimaint cun sia gran-duisa variaziun.
Die Alpen — 1937 — Les Alpes.13 Sul gendarm il pu dt ans fermains, e giodains una vista magnifica. Vers sud s'adozza il Torrone occidentale e davous, sün tenitori italiaun as preschainta in tuot sia majested il Monte della Disgrazia, nel vest il Castello cun sia paraid perpendiculera e traunter quaist e'1 Torrone la renomneda Punta Rasica. Da nord-ost ans salüdan la Cima del Largo e'1 Bacun e suot nus in granda profondited gescha la Val Bregaglia.
L'ura avanzeda ans oblia da continuer nossa gita, ans rechattand nus accò be immez la traverseda. Arrivos nella sella chi separa ils duos Pizs, ün intagl stret e spuondiv, ans stovains darcho munir cullas crapellas, siand la seguonda Crasta cuverta da naiv e glatsch. Exposta al Solagl da mezdi, ais quaist'ultima ascenziun sfadiusa, ma spordscha danòvamaing variaziun. Precis all' üna ans salüda l'ultim gendarm, nus essans a destini As tratta però da festiner, perché il viedi ais auncha lung e'ns oblia da descender per la via la pü cuorta. Las pu grandas difficulteds occasiuneschan ils prüms tschient meters. Il spelm suot nus nun do üngün astegn ed imnatscha da's schoglier suot nos pais. Per éviter üna disgrazcha stovains fer il gir intuorn ün gendarm ed arrivos sulla naiv nel chamin crajains dad esser in sgürezza. Ma tuot dandet la persuna d'immez perda l'artegn. Tgnand la sua cuorta e ferm in maun am reuschescha que da frener la caduta ed intaunt as po la guida davaunt asgürer cul zappin. Uschè podains éviter üna schlischeda, chi avess podieu davanter fatela per nus. Uen prievel exista nella possibilted, cha la naiv s-chodeda dal solagl, as podess metter in movimaint ed occa-siuner una lavina. Uen seguond norma una sfessa largia chi's evra in dretta lingia nella profondited.
Quaist'aventura ans algorda alla disgrazcha arriveda duos dis aunz sul Piz Roseg, inua una gruppa da quatter inglais sbrüs-chet our e crudet suringio ün spelm sul vadret da Sella. In simila situaziun ans chattains sulla spuonda stippa del Cantun. La naiv bletscha ho formo burluns traunter ils pizs délias crapellas ed occasiuno la schlischeda. Nella continuaziun della descensiun nun aintran oters obstaculs ed uschè arrivains in cuort temp sul vadret del Castello, cun sias numerusas sfessas, las quelas ans oblian da fer différents deturs. Duos uras ziev'esser partieus dal seguond Piz ans rechattains darcho sul vadret del Forno, poch dalòntsch dal lo da nossa partenza avaunt 11 uras. Da lo davent fin Malò'ggia ais que aunch'una brava sgambatta e'1 solagl aunch'in plaina splendur augmainta la said da möd, eh'una fermata ali'usterietta da Cavloccio ais pü eu indicheda. Uschè vo a fin ün di, chi ans resterò saimper in buna memoria.


text:
Novella IX della Giornata I del Decamerone (Lumbaart)/27
Una nuvela del Bucasc[edit]
Dialet de Grupel (Bassa Lümelina)[edit]
Äv cönti duncä che int i temp däl prim re 'd Cipri, dop la cunquistä che Gutifree 'd Bulión l'ävevä fai dla Terä Säntä, l'è cäpitaa che unä siorä nòblä 'd Guascognä l'è ändai ä piligrinà äl Sänt Sepolcär e che turnändä dä là e ärivändä 'in Cipri l'è stai mälträtaa dä certi bälosson sensä nsün rispet ümän. Lee, avendegh ävüü tänt dispiäsì 'd cust, l'ävevä pinsaa d'ändass ä lümintà däl re. Ma gh'è stai dii che l'erä inütil, perchè lü l'erä tänt un fiacón e dä pòch che non suläment 's vindichévä nò di dispressi fai ai altär, ma äl süportévä äncä si quäi fai ä lü. 'Stä dònä, quand l'ha sentii cust, avendägh nò speransä dlä vindätä, pär cunsulàss un poo däl mal, l'ha pinsaa dä spunz lä viliäcäriä 'd cul re, e ändändä dnäcc a lü, piänzändä, lä gh'ha dii: "O 'l mè car Siur, mì vegni nò dä lü pär fàm fà vindätä dl'ingiüriä che m'han fai, ma pär prigàl d'insegnàm cm'äl fa lü a süportà tüt quäi che senti ä dì ch'ägh fan ä lü, perchè äncä men pössä fà istess dla miä che (äl Siur äl lä sa) mi 'gh regäläriss volonterä, dä già che lü ei j'ha portä insì ben"
Äl re, che fin alórä l'erä stai stai pigär e indorment, cmè ch'äs füss svigiaa äpenä alórä, l'ha cominciaa dl'ingiüriä fai a culä dònä fasendegh giüstisiä, e äl s'è fai ün persecütór tiribil 'd tüti quäi che féven quaicòss conträ l'unur dla sò curunä.
Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 348
Dialet de Murtara (Alta Lümelina)[edit]
Mì 'v cünti dónca cóme int i temp del prim re 'd Cipri, dop che Gütifrè 'd Büglión l'ha vinciüü in Tera Santa, gh'è sücedüü che 'na scióra 'd Guascogna l'ha fai 'l viagg di piligrin fin al Sepólcar. Tornanda da là, l'è arivaa in Cipri, e chì l'ha ricevüü ogni sorta 'd dispressi da di om canaja, Par cust ch' l'era tüta rabiaa e l'ha pinsaa d'andà a lamintàss dal re. Ma gh'è stai dii da quaidün che l'era temp pers, perchè lü l'era tant ün bòn omass e insì da poch che inveci da vindicà da om giüst i ingiüri di altar, 'l soportava da povar cojón tücc i dispressi che 'gh favan a lü; tant l'è vera che se jün gh'aveva quaich dispiasè 'l sfogava la sò passión con fàgh quaicoss a lü. Sintanda insì cla povra dona gh'è cascaa i brass: ma par sfogà 'n poo 'l sò cör, l'ha pinsaa da mincionà cul re; e pianzinda la s'è portaa dadnan a lü e gh'ha dii: "Car 'l mè Sciór, mì vegni nò chì dadnan a tì parchè ta 'm faia giüstisia di ingiüri che m'han fai; ma in paga 't preghi che tì t'abia da mostràm come 't fee a mandà giü tüt cul che senti a dì che 't fan; parchè imparanda da tì pössa anca mì lassà cur tüt cul che m'han fai. E, 'l sa 'l Signór se mì podiss fàl!, volontera 't cedaria i mè dispiasì e magón a tì che 't see insì bòn a mandài giü".
'L re, che fina in óra l'era stai ün dormión, ün pigar, quasi svigiandas tüt int ün bot, comincianda dl'ofesa faia a cula scióra, gh'ha fai giüstisia in regola, e pö l'è divintaa l'om püssee teribil incóntra cui ch'avrian fai quaicoss incontrari a l'onur dla sò curóna.
Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 348-349
Dialet de Vigeven[edit]
A dìla tüta, el dialet de Vigeven l'è cunsideraa quasi un dialet a part. Ma già che Vigeven l'è vöna di cità püssee impurtant de la Lümelina, el metum chì de sota el test in vigevanasch.
Dunca mè digh ca quând j'iva al prim re 'd Cipar, dopo ca Gutifree 'd Bujôn l'ha bvüü guadagnä ra Tera Sânta, j'è capitaa ca 'na nòbla 'd Guascògna l'iva 'ndàcia, vistii da piligrin, al Sapulcar; e 'gnind indree, rivä 'ch l'è stacia a Cipar, serti balussôn 'd brüt vilân a gh'hân facci di scalfüri, ma gross ben. Dopo pö, pina 'd magôn e tüta malincònia gh'è 'gnüü in ment d'andàgra a cüntä al re, gh'è 'gnüü in ment: ma j'è stacc dra buna gent ca gh'hân dicc ch'l'ha risparmiss ra sò strä, perchè 'l re l'iva un mischin insè garganè e ca 'l variva a gnent, ch'inscâmbi 'd jess giüst e da met in parzôn cui ch'i fân 'ma di dispressi ai altar, a 's lassiva sempar fä cun i pee, propi da carògna: ad manera ca quij ch'i ivan dal ghigneôn, s'a 's sfughivan cun dìgan par i pursè, o 'gh fivan ra minee. Quând l'ha sintii insè cula dona là, la siva gnent cuma fä a sburì ra sò rabia, e par sfugäss a gh'è 'gnüü in ment d'andägh a dä 'na mustassä al re. L'è 'ndacia dadnân a lü tüta lürenta e pö gh'ha dicc: "Cär al mè re, mè sun 'gnüü da vü gnent parchè me specia ca vü 'm fii i mè pratansiôn par al mal ca m'hân facc, ma in pagament mè 'v preghi ad dìm cuma fii avèi insè tânta pasiensa par al mal ca 'v fân a vü, par ca pössa anca mè avèin altartânt par al mè ca, 'l sa 'l Signur, sa mè pudiss va 'l dariss par agnent vuluntera, da zà ca vü sii vün ca 'v n'in fa poch o gnent".
Al re, 'ch l'iva stacc fin inlura lòch, e franciss franciss, tüt int un tracc cuma ca sa 's svigiss, cmissipiând dal mal ch'i ivan facc a cula dòna là, ca pö a gh'ha facc ra sò rasôn, s'è miss a dàj adoss, s'è miss, sensa di guarda ca 'd dò, a tücc quij d'urinân i insültivan ra sò curuna.
Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 350-351


text:
Passa 64’000 plazzas da lavur dependan dal grip da curals surtut en il sectur dal turissem. Cun quai saja il Great Barrier Reef in patrun pli grond che bleras interpresas australianas enconuschentas. Sco per exempel la societad aviatica Quantas. Quai ha ditg il responsabel da la fundaziun dal grip da curals.
Il Great Barrier Reef è cun dapli che 344'000 kilometers quadrats pli grond che l’Italia ed il pli grond grip da curals dal mund.
Memia grond per far naufragi.
Sblatgezza da curals
Dapi onns patescha il grip d'ina engrevgianta sblatgezza da curals. La situaziun è anc pli nauscha che quintà. L'onn 2016 èn 29 pertschient dals curals en la zona d'aua bassa murids. Motiv è la midada dal clima ed il stgaudament dals oceans. Ulteriurs donns ha il mars da quest onn il ciclon «Debbie» chaschunà.
RR novitads 12:00


text:
Karačaj-Circassia
La Karačaj-Circassia (Kъapaчaй-Чepkec Pecпyблиka in russ) a l'è una republega de la Russia con caploeugh Čerkessk, in pè del 16 magg 1992. El so governator a l'è Rashid Temrezov e 'l confina con Cabardino-Balcaria, Kraj de Stavropol', Kraj de Krasnodar, Abcasia e Mingrelia-Alta Svanezia.
El gh'ha 465357 abitant e l'è grand 14100 chilometer quadrad.
I lengov parlade oltra al russ inn Lenga Adyghe, Lenga Abaza, Lenga karachay-balkar e Lenga nogai.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikiquote el gh'ha dent citazzion de o su Karačaj-Circassia
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su Karačaj-Circassia


text:
Ils Stadis Unids e la Russia vulan collavurar vinavant en il cumbat cunter la milissa terroristica Stadi Islamic fin che quel è victorisà. Uschia èn sa cunvegnids ils dus presidents Trump e Putin a l'ur da l'inscunter suprem da la communitad economica asiatic-pazifica (APEC) en il Vietnam.
Omadus schefs da stadi han danovamain accentuà da vulair renconuscher la suveranitad, l'independenza e l'integritad territoriala da la Siria. Era èn els persvadids ch'il conflict che cuzza ussa passa 6 onns, na saja betg da schliar a moda militara. Els han appellà a tut las partidas involvidas da sa participar als discurs da pasch da l'ONU a Genevra.
RR novitads 12:00


text:
Piev de Massaja
La piev de Massaja l'è stada vuna di piev religios e ministrativ del Milanes.
El sò patron l'era San Vitor.
La confinava a ovest con la piev de Jaa, a nord-ovest con la Squadra de Nibionn, a nord con la piev de Ogionn, a nord-est con la piev de Garlaa, a est con la piev de Brivi e a sud con quella de Vimercaa
La comprendeva ona muggia de comun, cioè Massaja, Contra, Lomanega, Barzagh, Barzanò, Bestett, Brianzoeula, Cologna, Bulciagh, Cajan, Casanoeuv, Cassagh, Orian, Cassina di Bracch, Cernusch, Cremella, Lomagna, Maress, Montaveggia, Montisell, Casiragh, Nava, Tegnon, Osnagh, Peregh, Bernaga, Rovagnaa, Santa Maria, Scereda, Sirtol, Crippa e Viganò.


text:
Per quels da Sevgein n’è Remo Weishaupt nagin nunenconuschent. Avant 23 onns ha el frequentà ses praticum en la scola a Sevgein. Trais emnas ha el vivì tar la famiglia da Robert e Simonetta Cadalbert a Sevgein. Gugent èn els sa regurdads dals temps passads. E Remo Weishaupt ha concedì ch’el sunava gia lura pli gugent clavazin che preparar las lecziuns da scola.
La sfida per il dirigent da barat: In nov chor ed ina nova chanzun
Flavia Walder ed il dirigent da barat han organisà al telefon l’emprova da chant e tramess las chanzuns per e-mail in a l’auter. Flavia Walder ha dentant era supplitgà Remo Weishaupt d’emprender ina nova chanzun cun il chor. Questa vuless la dirigenta chantar cun il chor da Nadal.
Cunquai ch’i sa tracta d’ina chanzun polacca ha il dirigent laschà davent il text e trenà sulettamain la melodia cun ils divers registers. Remo Weishaupt ed il Chor maschadà Sevgein n'han gnanc duvrà ina mes’ura per emprender la nova chanzun. Il dirigent è stà surstà da la sveltezza dal chor.
Il temp è passà dabot
Al cumenzament hai duvrà in pau temp enfin ch’ils chantadurs e las chantaduras èn sa disads al dirigent ospitant. Dentant èn els stads averts per tut ils exercizis ed èn sa sfadiads da chantar tenor ils exempels da Remo Weishaupt. «Il temp è passà fitg dabot», ha in chantadur dal tenor manegià suenter l’emprova. El ha schizunt fatg la proposta da far dapli da quests barats, lura fissan las emprovas da chant adina uschè variadas. Era per Remo Weishaupt fissi d’avantatg sch’el avess anc in'ulteriura emprova cun il chor da Sevgein. Lura pudess el lavurar anc pli specific vi da tschertas passaschas.
Giavisch da Remo Weishaupt per il proxim barat
Sco proxim surpiglia Flavia Walder per in’emprova la batgetta dal Chor maschadà grischun Turitg. Davart il program da l’emprova ha Weishaupt gia instruì sia collega. Suenter il barat a Sevgein ha il musicist da professiun dentant anc in giavisch a Flavia Walder: El avess gugent ch'ella mussass a ses chor la medema disciplina.
RR actualitad 11:00


text:
En la notg da glindesdi sin mardi han ins en bleras parts da la Svizra mesirà temperaturas sut nulla. E quai savens temperaturas da duas cifras.
Il pli fraid en las muntognas
Zunt fraid èsi stà en las muntognas. En l'Engiadina ha SRF Meteo mesirà minus 30,9 grads sin il Corvatsch. In nov record da fradaglia hai però betg dà là, quel è tar minus 33,3 grads.
Il pli fraid èsi la notg passada stà a Glattalp en il chantun Sviz cun minus 38 grads. Uschè fraidas temperaturas na sajan dentant nagina raritad en la regiun exponida: Tenor statisticas mesiran ins mintga trais fin tschintg onns temperaturas cumparegliablas u perfin pli fraidas.
Sperta midada da temperatura
Il mardi marvegl saja tenor SRF Meteo anc da quintar cun temperaturas bassas. En il decurs dal di spetgan ins dentant in augment da la temperatura andetg: Sin 2'000 meters stoppia ins quintar ch'i dettia ina midada da pli che 20 grads entaifer dus dis. La gievgia posia dentant puspè dar temperaturas enturn nulla.
RR novitads 11:00


text:
La Confederaziun vul ragischar ora neofitas invasivas en Svizra – la strategia na plascha dentant betg a tuts. La Confederaziun prevesa ch'ils parasits vegnian era cumbattids da persunas privatas. Possessurs da terren, da curtins e da guauds na vulan dentant betg surpigliar custs per extirpar neofitas.
Plantas invasivas importadas d'auters pajais fan magari donn a l'agricultura, il guaud e perfin a l'uman. Quellas plantas vul la confederaziun extirpar. Ella pretenda dentant era che proprietaris da terren e da guaud privats destrueschian las neofitas e quai sin agen cust. En tut sa tract d'ina summa da ca. 25 milliuns francs. Tgi che na resguardia betg la lescha stoppia quintar cun in chasti u en il mender cas cun fin a 3 onns praschun.
RR novitads 12:00


text:
Wikipedia:Bainvegni
Bainvegnì tar la Vichipedia, l'enciclopedia libra.
Tge è la Vichipedia?[modifitgar il code]
La Vichipedia è ina enciclopedia che vegn betg redigida d'ina redacziun fixa e pajada, mabain d'auturs voluntaris. Il pled Vichipedia sa cumpona dal pled wiki, il pled hawaian per spert, ed d'enciclopedia. In vichi è ina pagina d'internet nua che mintgin po midar spert e senza grondas experientschas tecnicas il cuntegn cun agid da ses agen browser.
La pagina rumantscha da Vichipedia è be ina da fitg bleras ediziuns da Vichipedia. Cun 3’756 artitgels è ella ina da las pitschnas. Las duas grondas èn l'englaisa cun varga 2'000'000 artitgels e la tudestga cun circa 770'000 artitgels. Qua datti ina glista cun tut las linguas che han ina Vichipedia.
Cuntrari ad enciclopedias convenziunalas è Vichipedia libra. Ella n'è betg be gratuita en l'internet, na, ella po er vegnir copiada da mintgin che inditgescha la funtauna. Per quai procura la Lizenza GNU per documantaziun libra, cun la quala ils auturs publitgeschan lur texts.


text: Il sal n'è betg mo impurtant per la schuppa, mabain era per auters champs professiunals e privats: per sdregliar vias da glatsch, far bogns sterils, lavar premuradamain, ensalar charn u per alimentar muvel vivent – en noss magasins da retratga a Domat ed a Samedan chattais Vus sals per ils pli differents dievers. Sin giavisch tramettain nus Voss products ordinads en il chantun Grischun u en la Val dal Rain Songagliaisa entaifer 24 uras. Empustai Vossa furniziun per telefon, fax u e-mail u la retirai directamain tar nus. Noss magasins da retratga èn averts da glindesdi fin venderdi, da las 7.15 fin las 12.00 e da las 13.30 fin las 17.30.


text:
Südafrica
El Südafrica a l'è un paes de l'Africa meridiunala.
A l'è tacaa a la Namibia, al Botswana, al Zimbabwe, al Muzambich, al Eswatini e al Lesotho e 'l a bagnen l'Ucean Atlantich e l'Ucean Indian.
Al gh'ha trì capitaj: Pretoria, Bloemfontein e Cità del Cap.
Al gh'ha una süperfiss de 1.221.037 km² e una pupulaziun de pressapoch 48 miliun d'abitant.
Storia mudernaModifega
In del secul XVII a hinn rivaa in Südàfrica culon ulandes, i Buer. In del secul XIX a hinn rivaa anca i ingles, che hann tacaa a ucüpaa el tòch de süd del paes.
In di agn 1880-1881 e 1899-1902 a hinn staa cumbatüü dò guer intra i Ingles e i Buer, e a la fin i ingles hann ucüpaa tüt el paes.
In del 1910 a l'è stada fundada l'Üniun Südafricana, che l'era un dominion del Regn Ünì.
In del 1948 el Partii Naziunal (National Party) l'ha vingiüü i eleziun e l'ha tacaa cunt el sistema de Apartheid.
El Südafrica al s'è pruclamaa una repübliga in del 1961 e a l'è sürtii del Commonwealth.
In quij agn chì i Naziun Ünii aveven vutaa un bel poo sanziun cuntra el guern südafrican.
Dopu d'una lota lunga, sota la guida del Nelson Mandela, in del 1994 a l'è finii el sistema de Apartheid.
Lenguv e nomModifega
El Südafrica al gh'ha 11 lenguv ufiziaj e 11 nom ufiziaj:
- Afrikaans: Republiek van Suid-Afrika
- Ingles: Republic of South Africa
- Ndebele: IRiphabliki yeSewula Afrika
- Xhosa: IRiphabliki yaseMzantsi Afrika
- Zulu: IRiphabliki yaseNingizimu Afrika
- Sotho setentriunal: Rephaboliki ya Afrika-Borwa
- Sotho meridiunal: Rephaboliki ya Afrika Borwa
- Tswana: Rephaboliki ya Aforika Borwa
- Swati: IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika
- Venda: Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe
- Tsonga: Riphabliki ra Afrika Dzonga
Urganizaziun pulitigaModifega
El Südafrica a l'è una repübliga.
El president a l'è el Cyril Ramaphosa (del 2018).


text:
André Gerth è fitg interessà en la politica tudestga. E per el èn las elecziuns 2021 ina premiera. Per l'emprima giada dastga l'um da 53 onns ir sez ad eleger. Per el èsi cler: I stoppia dar midadas en Germania. Cun la SPD e la CDU a la testa na crai el betg che quai capitia. L'um oriund da Mustér n'è betg uschè intgantà dad Olaf Scholz (SPD) ed Armin Laschet (CDU). La suletta speranza è per el la candidata dals Verds Annalena Baerbock.
La dunna Baerbock ha pli bia power da veramain metter en moviment inqual chaussa. Tar tschels dus n'hai jau betg questa speranza.
André Gerth giavischass ina midada svelta ed effizienta en la politica dal clima. Tenor stan actual vul la Germania, per exempel extrar da l'energia da charvun (Braunkohle) enfin il 2038. Quai stoppia ir pli svelt, di l'ami da la natira.
Annalena Baerbock saja tranter ils trais candidats per il post da chancelier(a) la suletta persuna che saja autra. Ella saja pli giuvna, haja autras prioritads, autras ideas ed er in auter stil, uschia Gerth. Olaf Scholz ed Armin Laschet èn perencunter dus politichers rutinads e versads. Dus politichers che tschertgan dentant er gugent il cumpromiss e na vulan betg vilentar auters.
Laschet e Scholz n'èn betg pli pronts dad ir en ristgs e na vulan er betg far mal ad insatgi.
Sper ina politica per il clima metta l'um da 53 onns er grond pais sin in engaschi per plazzas da lavur sco er ina politica che gughegia d'ir novas vias. La Germania stoppia vegnir pli moderna ed innovativa sin il sectur da lavur. La finamira stoppia esser da vegnir in lieu da la scienzia e dal svilup digital. Munta era: Vegnir davent dal sectur d'industria e producziun. Cun la CDU e la SPD na crai il Rumantsch dentant betg ch'i dettia midadas.
Anc adina in lieu da catastrofa
Gea, las elecziuns stattan avant porta. Per blera glieud da la regiun dad Ahrweiler en il vest da la Germania nua ch'er André Gerth abitescha, è quai dentant be ina chaussa marginala en il mintgadi. Uschia na dettia er nagin cumbat electoral en la regiun. La catastrofa dal fenadur cun las auas grondas è anc adina fitg vesibla e preschenta. Ina normalitad saja lunsch davent, raquinta André Gerth. El e sia famiglia hajan gì cletg. Lur chasa na saja betg vegnida destruida durant las auas grondas. Els sappian viver pli u main normal. Per la gronda part da la citad da Bad Neuenahr-Ahrweiler èsi dentant anc ina lunga via enavos en in mintgadi normal. Dals 30'000 abitants n'han blers anc adina betg gas per stgaudar u aua currenta.
Gia uss èsi cler che tschertas parts da la citad e da la val n'han betg la pussaivladad da stgaudar durant ils mais d'enviern.
N'er anc betg pussaivel èsi da far cumissiuns en la citad. Butias, mazlarias u pasternarias na dettia betg pli. La rait da telefon na funcziuna betg adina ed er la rait d'electricitad saja instabila. Quai èn tut puncts che fan unfis la populaziun, manegia l'um da 53 onns. Blers n'han er betg pli auto per ir a far cumissiuns en auters lieus. La glieud saja pli e pli fitg frustrada ch'i na giaja betg pli spert vinavant. I dettia adina dapli conflicts tranter la glieud. Uschia è la normalitad en la regiun Ahrweiler anc lunsch davent.


text:
di: L.Carcano - C.Merli
Sòtt on ciel con tanti stèll,
cent ghitar e mandolin,
vos distes de menestrèll...
Pòrta Cicca in pompardina la fa fèsta.
E la canta spensierada
dal Caròbbi ai Trii Ronchètt
per i sògn del primm amor
di tosann che fann pandan coi ròs in fior.
Nostalgich serenad de primavera.
Là sul pont de la Conchètta
i coppiètt al scur de sera,
vardi lì... che fann l'amor!
Pòrta Cicca e la soa gent
coi barconi insognorent,
de Milan l'è on cantonscèll
doe ferma gh'è la stòria che ripòsa.
Tra i cà vègg in sù l'alzaia,
el fossètt di lavandee
che dal ciel l'è illuminaa
tutt d'argent a l'è on tappee bèll de guardà.
Simpatich serenad sù la ringhera.
Per la fèsta de stasera
tucc i strad fann de balera.
Sant Ambroeus el guarda giò!
Romantich serenad de fantasia.
Pòrta Cicca spensierada
la spasseggia per la strada
a brascètt del Meneghin!
Serenada, serenada malandrina.
Serenada, serenada meneghina.
Sòra al Dòmm la Madonina...
la saluda Pòrta Cicca
... al ciar de luna!...


text:
Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els passentan lur temps cun far nuot e cun spitgar sin Godot. Els sez enconuschan buca Godot, els san gnanc sch’ei dat insumma el. En certs muments han els denton speronza che Godot arrivi beinprest. Spitgar sin Godot ei in’activitad senza senn – forsa schizun empau lungurusa. El cumpara numnadamein mai. Il sulet che varga ei il temps. Estragon e Wladimir spetgan.
Muments vits
Per beinenqual ei spitgar in temps nizeivel, per auters ina peina. La veta ei spitgar – ils carstgauns quels che han da spitgar. Mintgin – ti ed jeu. Alla cassa dil Volg, sin posta, alla staziun dil tren ni alla staziun dil bus. Avon il kino, avon il teater, avon la bar. Savens el restaurant. Al runal ni per ir sin tualetta. Sin rispostas, sin persunas, sin muments, sin midadas. La sera en letg sin la sien, la damaun sin ch’il svegliarin scalini. Sin l’amur dalla veta, sin la fin d’ina sesida lungurusa, sin l’entschatta da zatgei interessant, sin ch’il mund mondi sutsu, sin ina naschientscha ni sin la mort. Il temps da spetga para savens vits. El varga pli plaun, el ei liungs – sligiaus dil sentiment da temps. Nus spitgein e sperein sin in mument d’acziun – sin il mument che Godot cumpara.
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
Spitgar ei lungurus
Il temps da spetga ei in temps denter dus temps – en in cert senn ina zona vita, in temps che nus lein savens puspei emblidar, perquei che nuot para da schabegiar. Forsa schizun in temps empau lungurus? Duront spitgar mirein savens viaden el telefonin, scrivin tonnas messadis, repartin likes, tedlein musica e navighein tras la reit digl internet per sepiarder sin paginas infinitas. E lu vesin nus che la persuna che ha recepiu il messadi da whatsapp ha gia legiu el. Ok ... e nus spitgein – sin sia risposta! Tenin strusch ora la tensiun.
Daco ha ella buca gest scret anavos a mi? Ha ella buca temps, ni forsa enzatgei pli perdert da far? Vul ella buca scriver, ni ha ella forsa autras prioritads?
Nus mirein per l'aria – contemplein ils carstgauns entuorn nus, tedlein lur dialogs ni silmeins fragments da quels e fagein apparentamein nuot.
Ti sas buca patertgar nuot
Quei ei nunpusseivel. Estragon e Wladimir fan nuot auter che spitgar sin Godot e patertgar igl entir temps vid quel, schegie ch’els enconuschan buc el. Jeu contemplel la dunna cun il manti tgietschen, fetsch in link tier la persuna ch'jeu hai scret il messadi e sedamondel daco ch'ella ha aunc adina buca rispundiu?
Ok, sch'ella rispunda buca tochen damaun marvegl dun jeu in telefon! Jeu spetgel e fantiseschel – emprovel da sedeclarar la situaziun, enquerel declaraziuns per mei e pil mund. Forsa ha ella veramein buca temps. Jeu spetgel. Jeu stoi tener ora da spitgar. Igl ei buc sempel e perquei forsa insumma buca lungurus, mintgaton schizun empau stentus. Spitgar e schar vargar il temps, senza piarder la pazienzia. Jeu spetgel e sperel che Godot arrivi tuttina aunc e ch'il toc da teater prendi forsa tuttina ina fin da surpresa.
Funtaunas: Becket Samuel, Waiting for Godot, 1952
Text e fotografia A. Nay, http://www.annatinanay.ch/
Suonda LATABLA!


text:
Tramlink (Londra)
El Tramlink a l'è un servizzi de metrotranvia che 'l quata el borgh de Croydon, in la part bassa de Londra. Verta del 2000, a l'è l'unegh servizzi de tram de Londra e vuna di do metrotranvie, insema a la Docklands Light Railway.
L'è fad su de 39 fermade in su 28 km de binari, che poden correr sia in su la strada, sia in su di corsie riservade che in su di vegg binari de la ferrovia, oltra che in d'una trata in comun con la ferrovia. A l'è la quarta "ferrovia linsgera" pussee doperada in del Regn Unid dopo de la DLR, del Manchester Metrolink e del Tyne and Wear Metro.
La flota a l'è fada de 23 Bombardier CR4000 e de 12 Variobahn. A l'è integrad in del sistema tariffari londines.
Alter proget[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons el gh'ha dent imagin o alter archivi su Tramlink


text:
En il Rain a Glion, en l'En a Martina ed en la Plessur a Litzirüti ha il chantun chattà concentraziuns pli autas da la chemicalia d'industria PCB. Quels resultats na fan betg surstar Anita Mazzetta, la manadra dal WWF Grischun. I saja stà da quintar ch'ins na chattia betg mo en il Spöl PCB mabain er en auters lieus.
Alarmant na sajan ils resultats dentant betg, tuttina saja uss impurtant da far ulteriuras mesiraziuns per chattar las funtaunas. Tge che croda numnadamain en egl ad Anita Mazzetta è ch'i ha per exempel en il Rain sut l'ovra idraulica dapli PCB che sur l'ovra.
I saja enconuschent ch'ovras electricas han durant decennis lavurà cun PCB. Dentant na saja anc betg confirmà ch'il PCB vegn da l'ovra. I saja uss da spetgar giu ils resultats da las proximas mesiraziuns ch'il chantun fa.
Consequenzas per natira
Ed era sche las concentraziuns n'èn betg malsegiras per ils carstgauns na dastgian ins betg emblidar la natira. Per ils peschs ni er las ludras che vivan en l'aua haja il PCB numnadamain bain consequenzas. Gia pli baud hajan las ludras patì fitg sut il PCB, uschia Anita Mazzetta.
Consequenzas per entira Svizra
Ils resultats pudessan avair consequenzas per l'entira Svizra, quai di Roger Pfamatter da l'uniun Svizra da l'economia d'aua. El persequitescha cun grond interess las examinaziuns. Sch'i sa mussass uss propi ch'il PCB vegn dad ovras idraulicas, lura avess quei ina muntada per l'entira Svizra. Dentant er el manegia ch'i saja uss ina giada da spetgar giu ils resultats en detagl.
RR actualitad 17:00


text:
Las duas squadras da cricket sa cumponan da gronds nums en la scena dal sport englais. Cunquai che pliras legendas da cricket da l’India, il Pakistan, Sri Lanka, Australia, Nova Zelanda, Africa dal Sid ed Engalterra èn da la partida, spetgan ils organisaturs da l’eveniment er blers fans dal sport a San Murezzan.
Eveniment duai s’etablir
Cunquai ch’il «Amul St. Moritz Ice Cricket» ha lieu durant l’emna, pon ils organisaturs er profitar da l’infrastructura ch'è gia avant maun dal turnier da Polo sin naiv e dal White Turf. Sco ch’ils organisaturs enturn Vijay Singh scrivan, vul ins dar temp a l’eveniment da s’etablir en l'Engiadina e daventar ils proxims 4 fin 5 onns in termin fix en la scena da cricket.
RR novitads 06:00


text:
La lingua da segns
- Sin l'entir mund datti radund 200 differentas linguas da segns.
- Las pli popularas èn la lingua da segns internaziunala e l'americana.
- En Svizra datti trais differentas linguas: «Deutschschweizerische Gebärdensprache (DSGS)», «Langue des Signes Française (LSF)», «Lingua Italiana dei Segni (LIS)». I dat schizunt 12 dialects: Tranter auter quel da Turitg, da Basilea e da Son Gagl.
- Per rumantsch na datti nagina lingua da segns.
- La lingua da segns n'è betg ina translaziun 1:1 da la lingua pledada. Bleras chaussas capitan en il medem mument: Ils segns cun ils mauns, la mimica e la posiziun dal corp.
L'origin da la lingua da segns
- Ils emprims indizis da la lingua da segns chattan ins en l'antica greca. Filosofs enconuschents sco Socrates ed Aristoteles han da lez temp gia menziunà che persunas surdas communitgeschian cun segns. Els n'han dentant betg reconuschì quai sco «in'endretga» lingua.
- Il franzos Charles Michel de l'Epée è stà in dals emprims che ha instruì persunas surdas – e quai avant radund 260 onns. Auter che quels avant el era el da l'opiniun che la lingua da segns saja la furma la pli natirala da communicaziun per persunas cun impediment d'udida.
- La lingua da segns n'è dentant betg adina stada uschè acceptada sco oz. L'onn 1880 – 120 suenter il temp da Charles Michel de l'Epée – hai dà in congress da pedagogs per surds a Milaun. Ils blers dad els n'eran betg surds e tuttina han els decis da scumandar la lingua da segns. Els avevan l'opiniun che quella lingua impedeschia las persunas surdas d'emprender da discurrer.
- Era en Svizra èsi enfin avant circa 40 onns anc stà scumandà - u almain fitg malvesì – d’instuir la lingua da segns en scolas per persunas surdas. Quella lingua vegniva numnada «lingua da schimgias» e per part vegniva schizunt liads ensemen ils mauns per ch'ils surds e las surdas na communitgavan betg en quella moda.
- Oz deploreschan bleras persunas surdas ch'i saja – entras quest scumond – vegnì prendì ad els la pussaivladad da communitgar sin ina moda pli «simpla».
Adattà al tema
Blers discurran duas linguas
La lingua da segns n'è betg la suletta moda per communitgar. Bleras persunas surdas han er emprais da discurrer. I dat differents meds che duain far pli simpel da communitgar.
Sch'in uffant va a scola cun conscolaras che audan – vegn pia integrads en ina scola regulara – datti la pussaivladad da transferir quai che vegn discurrì en la stanza da scola, directamain sin l'apparat d'udida.
Persunas surdas han era la pussaivladad da laschar implantar in CI en la cuppa da la chavazza. Quest implantat da coclea (Hörschnecke) dat giu impuls da tuns ch'il tscharvè enconuscha lura sco lingua. Uschia pon per exempel era persunas ch'èn dal tut surdas chapir quai che vegn discurrì. Plinavant gidi era sche persunas surdas pon leger giu da ils lefs – quai malgrà ch'els chapeschian sin quella moda mo circa 30% da quai ch'i vegn detg.
Politica ha fatg in pass vers dapli egualitad
Cuntrari a la gronda part da l'Europa, na reconuscha la Svizra betg uffizialmain la lingua da segns. Il Cussegl naziunal vul midar quai. L'emprim da zercladur 2022 ha el votà per ina moziun che dumonda la renconuschientscha legala da la lingua da segns cun ina nova lescha. Questa nova lescha duai en pli promover la lingua en differents champs, sco per exempel en il mund da lavur, la cultura e la politica. Il Cussegl dals chantuns sto anc decider davart la lescha.


text:
Oflàga
Oflàga (en Italià: Offlaga), l'è 'n cümü de 4 134 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna a 23 km a Sudòvest de la cità de Brèsa e 30 km a Nordèst de Cremùna.
El teretóre del cümü de Oflàga l'è streersàt de la Mèla e 'l ciàpa dét apò a le frasiù de Faersà e Signà.
El ritroamènt endèi öltem agn d'en insediamènt del neolìtic en località Alù, el testimónia che la zòna l'ìa frequentàda zamò 'ndèla preistória. Dòpo la cunquìsta Romàna l'ìè nit a fa part del municìpio de Manèrbe.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Ils trenaments dal club da la Bundesliga hajan lieu sin il plaz da ballape dal US Schluein Glion. Per quai intent vegn il plaz adattà a las normas internaziunalas.
Dasper la delegaziun dal HSV cun var 60 persunas spetgan ils responsabels da la regiun Flem Laax Falera era plirs tschients fans dal HSV.
L'equipa da la Bundesliga vegn ad absolver ses trenament durant la segund'emna dal fanadur. Sco quai che Peter Knäbel dal HSV ha manegià, speria el che l'equipa chattia en il Grischun la robustadad da l'animal da vopna dal Grischun per la stagiun vegnenta. Tar il HSV giogan era dus ballapedists da l'equipa naziunala svizra, Valon Behrami e Johan Djourou.
RR novitads 15:00


text:
I LADINs Dles DOLOMItes
I Ladins forma na comunità che vif te cinch valèdes dintorn l massif del Sela, te la Dolomites, olache amò anchecondì se rejona n lengaz da la reijes antiches. Enceben che i sie desvalives un da l’auter, i idiomes de Gherdena, Badia, Fascia, Fodom e Ampez raprejenta variantes locales del medemo lengaz, l ladin, che é te na posizion autonoma tel chèder di lengac romans o neolatins.
L ladin dolomitich (o ladin zentral; zirca 30.000 locutores) raprejenta la pèrt zentrala de n sistem linguistich più gran che tol ite ence la pèrt di Grijons (Svizra) olache se rejona l rumanc (o ladin ozidentèl: zirca 40.000 locutors), e la region Friul, con l furlan (o ladin orientèl: passa 700.000 locutors).
Chisc trei raions l’é la pèrt che resta de n teritorie roman più gran che enlouta jìa da la fontènes del Ren enscin a l’Adriatich, che dò se à smendrà e despartì per via de la migrazions de pòpui e de la influenzes linguistiches che vegnìa da la pianura padan-veneta.
L’ordenament de la Region Autonoma Trentin - Sudtirol stravèrda i Ladins desche terz grop linguistich, apede l grop linguistich todesch e chel talian, ma ence la legislazion nazionèla met ite la comunanza ladina anter la mendranzes linguistiches recognosciudes aldò di prinzipies stabilii da l’art. 3 de la Costituzion talièna.
Te la Ladinia dolomitica, enceben che la sie spartida aministrativamenter, la coscienza linguistica e l sentiment de l’identità à sia reijes e sostegn te n gran numer de sociazions, e amò apede, te chisc ùltimes egn, ence te l’òpera de istituzions e zentres de enrescida.


text:
‹Gion Tambur. Vita e lavur d’in impressari grischun› da Christian Christoffel è in raquint istoric ch’è dublamain autentic: per l’ina descriva l’autur la vita ed ovra dal protagonist a basa dals fatgs; per l’autra cumplettescha el quels cun regurdientschas che tanschan enavos en si’atgna uffanza.
Cun publitgar istorgias da la litteratura ed antologias s’etablescha cun il temp in canon dals ‹classichers› ch’ins legia en scola ed a chasa. Tgi che n’ha betg gì la fortuna da vegnir ‹sin il podest› – qua n’èsi betg auter che en il sport – ristga dad ir en emblidanza. In da quests auturs rumantschs dals quals ins sa regorda be a l’ur furma Christian Christoffel. En las ‹Funtaunas. Istorgia da la litteratura rumantscha per scola e pievel› (1987–1993) hai be tanschì per ina remartga a l’ur ed en il ‹Lexicon Istoric Retic› (2010–2012) n’hai insumma betg pli bastà per in artitgel biografic. Tant meglier che la ‹Litteratura dals Rumantschs e Ladins› (1979) al aveva deditgà in pèr lingias. Da quellas resorta il suandant:
Christian Christoffel è naschì a Trin l’onn 1863 sco figl d’in pur. Suenter il seminari da magisters a Cuira è el entrà en servetsch sco magister privat tar la famiglia dal barun von Stempel en Curlandia (oz Lettonia, da lez temp sut domini russ). Suenter è el stà magister ad Andeer ed en l’Italia, il 1888–90 magister secundar a Roveredo ed ils onns 1890–95 a Cuira. Dal 1895 fin il 1929 è el alura stà professer a la Scola chantunala. El è mort a Trin l’onn 1940. Reto R. Bezzola, l’autur da la ‹Litteratura dals Rumantschs e Ladins›, descriva e caracterisescha l’ovra da Christoffel sco suonda: «El ha publitgà ses emprim raquint en il ‹Calender per mintga gi› dal 1922, pia en la vegliadetgna da 61 onns. Avant aveva el dà a las ‹Annalas› be dus studis d’istorgia giuridica e sociala. A l’emprim raquint èn suandads divers auters sco er regurdientschas da la Russia e da sia vita ed er diversas translaziuns dal russ, tudestg e franzos. Sias istorgiettas raquintadas cun vivacitad ed umor evocheschan regurdientschas d’uffanza en l’ambient puril u tips originals da sia vischnanca.»
Tar in da quests tips originals da sia vischnanca che Christoffel ha purtretà tutga Gion Tambur. I sa tracta da l’impressari Gion Caprez (1840–1907), oriund da Trin Digg:
«Ma tgi avess da lezzas uras – tranter ils 15–20 giuvens e vegls da medem num – pudì metter a chasa be uschia in Gion Caprez? Nagin carstgaun, senza ils tants e tants surnums a Trin che mintga galantum purtava e porta anc oz cun pli u main quit e plaschair, e quai da la tgina a la fossa. (…) Perquai è l’entira vischnanca stada levgiada, cura che noss Gion Caprez ha fatg l’onn 1860 sia scola da recrut ed è daventà tambur, quai ch’è lura restà ses surnum per vita duranta.»
Gion Caprez ha pers baud ses bab, ha fatg suenter ils onns da scola il miradur e polier ed ha la finala fundà il 1874 a Tavau la firma Caprez e Co; quella dueva bajegiar in entir dumber da hotels e chasas privatas sco er tschancuns da vias e viafiers. Per part en in tun nostalgic – qua resorta il romantissem da ses temp e forsa in pau la vegliadetgna avanzada da l’autur – raquinta Christian Christoffel la vita dal protagonist. Ma el fa quai en ina moda viva e directa e porscha in raquint munì cun blers detagls, tant davart la vita dal protagonist sco er davart ‹ils buns temps vegls a Trin›.


text:
Atualità
-
Dis pedagogics per l personal nseniant dla scoles y scolines ladines
Cun ncuei se stluj ju i Dis pedagogics metui a jì dala Ntendënza ladina per duta la nseniantes y i nsenianc dla scoles y l’educadëures dla scolines ladines.
-
16 de juni: l fina la scola per 90.500 sculeies y sculées te Südtirol
N duman, ai 16 de juni, iel l ultimo di de scolina o de scola per prësciapuech 80.000 sculeies y sculées. Per i autri 10.000 scumëncia tosc i ejams finei.
-
Iscrizions al curs de spezialisazion universiter per la ntegrazion
L curs de spezialisazion per la ntegrazion de persones cun bujëns particuleres tla scoles y scolines meterà man de autonn. La dumandes de iscrizion ie daviertes nchin ai 5 de mei.
-
Bonus spëises nfurmatiches: retuda per 4,3 milions de euro
Te Südtirol iel 8.899 benefiziac per la soma nchin a 520 euro per la spëises nfurmatiches dl personal dla scoles y dla scolines. I assessëures Vettorato, Achammer y Alfreider se dij cuntënc.
-
Mesuradëures dla cualità dl’aria tla scoles y scolines ladines
Te ades duta la scoles y scolines ladines iel unì partì ora da puech mesuradëures dla CO2 per monitoré la cualità dl’aria tla tlasses.
-
Bonus-IT: Regoles tleres por fá domanda
Cina ai 16 de novëmber él poscibl por le personal dles scores y scolines da fá domanda online por la retüda de cina 520 euro por lac cumpra de produc de hard- o software.
-
Ann de scolina 2022/23: Iscriziuns dai 10 de jená 2022 inant
Les iscriziuns por l’ann de scolina 2022/23 podará gní fates online dai 10 de jená dl 2022 inant.
-
Junta provinziala: Löm vërda por l bonus por la cumpra de mesi digitai
Le personal dles scolines y dles scores ciafa cina 520 euro sciöche retüda por cumpré produc de hard- y software. La Junta á stabilí les modalités dles domandes che pó gní dades jö cina ai 16/11.
-
Scora ladina: Contlujiun dl ann de scora y de scolina
Ai 16 de jügn se röia ofizialmënter l’ann de scolina y scora che é gnü manajé te na situaziun de emergënza y de colaboraziun danter scora y families.
-
Mangé bun, sann y natural te scolina: Publicaziun nöia
Inier mertesc al de jügn él gnü presenté tla Ciasa dla Cultura a La Ila la publicaziun nöia cun criters de cualité sön le mangé sann te scolina.


text:
In'idea da project davart il sa nutrir e products regiunals, han ils giuvens e las giuvnas elavurà per mauns da la regenza grischuna.
Lura hajan els deliberà pliras petiziuns sco il president da la sessiun da giuvenils Nicola Stocker ha ditg envers RTR. Ina pretenda da sustegnair abunaments dal traffic public per giuvenils ch'èn en scolaziun. Ina segunda petiziun repeta la veglia pretensiun, da sbassar la vegliadetgna da votar sin 16 onns da nov dentant collià cun l'idea da meglierar la furmaziun politica.
A la fin da la sessiun dal parlament giuven grischun ha cusseglier guvernativ Jon Domenic Parolini prendì encunter tut las pretensiuns.
RR novitads 06:00


text:
Truccazzan
Truccazzan (Truccazzano in Italian) a l'è on comun de 6000 abitant de la Provincia de Milan, ch'el fa part del Parch Adda Nòrd. On temp ona soa frazion, Cornelian (Cornegliano) l'eva on comun indipendent. El confina con la Provincia de Cremòna e con quèlla de Lòd.
El comun[Modifega | modifica 'l sorgent]
Fànn part de Trucazzan:
- El center
- La frazion de Incugnaa (Incugnate), a Nòrd, in direzion de Pozzoeu.
- La frazion de Albignan (Albignano d'Adda), a nòrd-est, vers Cassan su l'Adda.
- La frazion de Cavajon (Cavaione), a Est, vers Liscaa.
- La frazion de Cornean (Corneliano Bertari), a Sud, vers Comazz (LO)
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Truccazzan l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
Tel Aviv
Tel Aviv (in ebraich: תל אביב-יפו ca la vör dì: Culina dela primavera; arab: تَلْ أَبِيبْ - يَافَا Tal Abīb-Yāfā) l'è na cità israeliana ca la sa tröa sü la costa dal Mar Mediterani. Tel Aviv l'è anca ul center de l'area metrupulitana püsseé granda e pupulada in Israel, che l'è ciamada Gush Dan (Bloc da Dan). L'è ul center ecunomich püssée impurtant da Israel. La giurisdiziun da Tel Aviv-Giaffa l'è da 50,6 km². La densità da pupulaziun l'è da 7.445 abitant per km² in dal setember 2005, quand che la pupulaziun dela cità l'era da 376.700 abitant, e l'è drée a cress d'ün tass dal'1% l'ann. Ul 96,1% dei gent chi viv da là i henn giüdée, e ul 3,0% i henn arab musülman e ul 0,9% i henn arab cristian. I analisi statistich i disan che ga sun 50.000 lavuradur furest ch'i stan a Tel Aviv ma i henn minga regularizàa.


text:
La natira da la dunna è dad esser mamma, pia educar ils uffants, ed esser consorta, pia sustegnair l'um. Dentant per far politica èn las dunnas betg fatgas – ellas n'han gnanc fatg la recruta... Cun quests arguments han umens impedì sur onns che dunnas survegnan il dretg da vuschar en Svizra – er sin livel chantunal e communal. Enfin avant exact 50 onns, il favrer 1971, cur che la Svizra ha sco in dals ultims pajais en Europa finalmain er decidì da considerar dunnas sco politicamain maiorenas. A chaschun da quest giubileum raquintan persunas da tuttas regiuns da lur experientschas cun l'egualitad.
Episoda 1: Anna, Linus e Jodoc Livers
Anna Livers (93) da Trun ha vivì cun ses um ina relaziun fitg eguala, gia en ils onns 70. Ed er ils uffants e biadis han profità da quai. Dentant Trun era insumma in vitg fitg progressiv.
Episoda 2: Rina Steier e Flavia Krüsi
La dunna da Savognin è stada l'emprima dunna surmirana en il Cussegl grond ed ha sco vicepresidenta da l'uniun da dunnas dal Grischun cumbattì per il dretg da vuschar. Ch'ella è ida en la politica ha dentant er da far in zic cun il lai da Marmorera.
Episoda 3: Tona e Natalia Collet
Tona Collet era selvicultur e president da la vischnanca da Riom il 1971. Ed il spezial: A Riom han tuts, gea propi tut ils umens ch’èn ids quel di a votar detg Na al dretg da vuschar per las dunnas.
Episoda 4: Maria ed Annina Sedlacek
Maria Sedlacek abitava l’onn 1971 – pia il temp da la votaziun federala per il dretg da vuschar da las dunnas – a Turitg. Là pudeva ella directamain cumparegliar il cumbat da las dunnas da la citad cun quel da las dunnas en ils culms. E: betg adina eran las Turitgaisas las progressivas.
Episoda 5: Nicoletta Noi Togni
Nicoletta Noi-Togni fa anc cun 80 onns politica – e quai uschè ditg enfin ch’ella chatta ina dunna sco successura per ses sez en il Cussegl grond. Ch’ella daventia insumma politicra han plirs umens en sia vita vulì impedir, tranter auter er l’agen frar.


text:
Las lavurs vid la via da meglieraziun Spezembien (Frust Grond) en il vischinadi da Vrin pon vegnir fatgas. La radunanza communala da la vischnanca Lumnezia ha approvà venderdi saira il project ed il credit necessari da 350'000 francs.
Latiers ha il suveran da Lumnezia ditg Gea a trais rendaquints finals per sanaziuns da vias:
- via da funs Schlareins, Bars (Lumbrein/Vignogn)
- via da guaud Tersnaus, spartgida Cunscharola (Tschamiu)
- via communala Sogn Roc, Trutg / Sur Mulins, Vella
Plinavant han las votants ed ils votants elegì unanimamein e senza abstenziuns Gian Peider Casanova da Vella e Alexa Cavegn da Vella sco commembers da la cumissiun da bajegiar per la vischnanca Lumenzia per la perioda d'uffzi 2021-2024.
Preschents a la radunanza communala eran 48 votantas e votants.
Ord l'archiv
Per 4,8 milliuns francs contribuescha la vischnanca Lumnezia per in svilup da la vischnanca. Uschia dat quai novas stiziuns ed ina nova pratica da medi.


text:
La pitschna vischnanca sa chatta sin la ruta dal San Bernardino dasper la via naziunala A13 e tutga tar la regiun Viamala.
- Ca. 400 abitantas ed abitants (2010: 448 , il 1880: 337 abitantAs)
- Var 70% da la populaziun discurra tudestg e var 30% rumantsch (sutsilvan).
- La vischnanca sa chattà sin 945 meters sur mar (Reschen: 1024)
- Ins ha chattà restanzas or dal temp dals Romans e dals onns 500 s. Cr.
- A Ziràn stevan ina giada 4 chastels. In è vegnì recontruì e restaurà.
- La renomada chavorgia da la Viamala è er sin territori da la vischnanca da Ziràn-Reschen.
Baselgia S. Martin
Ina vaira raritad è la baselgia da S. Martin. La baselgia è enconuschenta sin l'entir mund pervi da ses palantschieu sura picturà, ch'è vegnì fatg en il baud 12avel tschientaner. El consista ord 48 quadrets da l'ur e 105 quadrets da l'intern. Ils quadrets da l'ur mussan sulet scenas cun aua. Tranter auter er monsters da la mar e maletgs cun bastiments. Sper quai ves'ins er maletgs dad anghels ed er scenas da la vita da Jesus.
Er Ziràn ha ina funtauna d'aua termala
Ziràn stgauda ina part da la via chantunala che quella na schela betg. L'aua da la funtauna chauda Avas vegn manada en anzas sin ina lunghezza da 20 meters e stgauda uschia la via. L'idea è vegnida realisada gia avant bunamain 20 onns. Cun questa funtauna vegnan er stgaudadas las chasas a Ziràn. La pussaivladad nizzegian var 90 chasadas. In'idea realisada ils onns 1980. L'aua termala da Ziràn ha ina temperatura da 13-14°C. Per cumparegliar: L'aua termala dad Andeer che vegn era duvrada per il bogn ha ina temperatura da 34 °C.


text:
Entant ha il chantun Genevra retratg sia decisiun da serrar tut ils plazzals. La regenza da Genevra ha adattà sias reglas a l'ordinaziun dal Cussegl federal. Interpresas da construcziun ston dentant far ina dumonda per puspè prender en funcziun plazzals e resguardar cundiziuns severas.
En il chantun Tessin percunter valan las mesiras en vista al coronavirus vinavant. Uschia restan blers manaschis industrials serrads. Sco la regenza tessinaisa ha scrit ier saira beneventan els dentant la voluntad dal Cussegl federal da chattar ensemen cun els ins schliaziun.
Il glindesdi aveva Martin Dummermuth da l'Uffizi federal da giustia prendì posiziun davart las novas reglas ch'il chantun Tessin ha decis areguard la branscha da construcziun. Tenor el cuntrafetschian questas reglas dal chantun Tessin al dretg federal.


text:
En il cumbat davart il budget american ha il president, Donald Trump, segirà ch'el na proclameschia betg uschè svelt il stadi d'urgenza naziunal. Era sche quai fiss ina simpla soluziun. Cun declerar il stadi d'urgenza pudess Trump empruvar da guntgir il congress per sa procurar la summa da milliardas ch'el vul per construir in mir al cunfin cun il Mexico.
Tar ina visita al cunfin cun il Mexico aveva Trump fatg reclama per ses project da mamut dispitaivel e danovamain smanatschà da proclamar il stadi d'urgenza naziunal. Ils democrats han per quest cas gia smanatschà cun opposiziun. Perquai ch'il president insista sin la summa, stat la regenza americana airi dapi quasi 3 emnas.
RR novitads 06:00


text:
La vischnanca vul bajegiar ina chasa da pliras famiglias per indigens ed indigenas a Cons. Cunter quai project hai dà paucas vuschs da las 200 abitantas e abitants a la radunanza communala. Il project prevesa 10 abitaziuns da 4 ed ina mesa stanza, 8 abitaziuns da 3 ed ina mesa stanza ed anc 4 abitaziuns da duas ed ina mesa stanza. Il project è dotà cun 8,8 milliuns francs, esser a fin duaj la chasa da pliras abitaziuns sin l’atun 2024. Ils tschains da locaziun duain esser adequats.
Scumond absolut per fieus artifizials
Cun ina iniziativa avevan radund 160 votantas e votants giavischà in scumond absolut per fieus artifizials sin intschess communal. En ina cuntraproposta da la suprastanza fissan fieus artifizials vinavant stà lubids tar la midada da l’onn e da la festa naziunala dal prim d’avust. Las votantas e votants han decis en favur da l’iniziativa ed uschia scumandà fieus artifizials senza excepziuns.
Fieus artifizials en Grischun
En general vala en Grischun: Tgi che vul brischar fieus artifizials dovra la lubientscha da la vischnanca ubain dal chantun. La responsabladad è definida tenor las suandantas categorias:
- F1: Fieus artifizials cun privel fitg pitschen che pon vegnir duvrads er en chasa. Per quals è mintgin responsabel sez da duvrar. I na dovra nagina lubientscha.
- F2: Fieus artifizials cun privel pitschen che pon vegnir duvrads en il liber er en spazis limitads. Ina lubientscha da la vischnanca è necessaria.
- F3: Fieus artifizials cun privel mediocher che dovran in grond spazi en il liber. Ina lubientscha da la vischnanca è necessaria.
- F4: Fieus artifizials cun privel grond che mo persunas cun expertisa dastgan duvrar. Ina lubientscha da l’Assicuranza d'edifizis dal Grischun è necessaria e la vischnanca decida.
Las vischnancas han differentas prescripziuns. Bleras lubeschan da brischar fieus artifizials il prim d’avust e da Silvester, autras han scumonds generals ubain lubeschan il diever. Ina survista porscha la charta da RTR, per infurmaziuns detagliadas stat l'administraziun communala correspundenta a disposiziun.
Las reglas da segirtad e directivas èn da chattar tar l’Assicuranza d'edifizis dal Grischun.
Revisiun da la planisaziun locala ha dà discussiun
Pervia da las leschas federalas e chantunalas sto ins reveder la planisaziun locala. Uschia è vegni infurmà a la radunanza communala. Ins possia lasuenter nizzegiar las reservas existentas da la zona da construcziun, ma er enzonar ulteriuras parts. Surtut en il quartier da Cons duajan uschia ils proxims onns vegnì bajegiadas ulteriuras chasas d’ina famiglia sco era chasas da pliras abitaziuns.
Cun la revisiun èsi uss pussaivel a la vischnanca da realisar il nov plan da quartier. Tut las premissas sco per exempel l’access pon vegnì regladas. Surtut il fatg che zonas da construcziun ston vegnir surbajegiadas ils proxims 8 onns ha dà da discutar. La finala è la revisiun vegnida approvada cun paucas cuntravuschs.


text:
A Spreitenbach en il chantun Argovia han ins chattà trais morts en in'abitaziun: in uffant da quatter onns ed in pèr maridà. La dunna da 55 e l'um da 77 onns hajan vivì en l'abitaziun, l'uffant era in parent dal pèr.
Tenor la polizia sa tracti d'in act criminal. La polizia chantunala da l'Argovia suppona ch'in dals morts saja probablamain il delinquent. Ins ha chattà in'arma en l'abitaziun. Per sclerir las circumstanzas ha la procura publica da Baden ordinà ina obducziun da las trais baras.
RR novitads 12:00


text:
Gist duas grondas purschidas ha Lai il mument en funcziun. Ina da questas è il guaud magic. Installaziuns da glisch, ina fiera da Nadal amez il guaud e concerts d'artists svizzers. Questa maschaida ha er quest onn procurà per success a Lai.
La segunda purschida gronda è il paradis da glatsch che porscha diversas surfatschas cun differentas tematicas per grond e pitschen. Era sch'ils responsabels quintan cun in deficit da 350 fin 390'000 francs sa paja quest'investiziun, di Bruno Fläcklin, directur da la destinaziun turistica Lai.
RR Telesguard 17:40


text:
In pli curt viadi per ils animals – uschè n'hajan els betg da suffrir avant che vegnir mazzà. Vegnia vitiers che il pur dastgia sez manar ses animals en la mazlaria ed accumpagnar els enfin a la mort.
En la Val Müstair è vegnì fabritgà ina latgaria en il rom dad in project per promover la regiun, curt PRE. Ussa han els era realisà la mazlaria e sco proxim duai seguir in center per elavurar il graun.
Per il president da la societad da la mazlaria e medemamain era president da l’agricultura en la Val Müstair, Rico Lamprecht, èsi impurtant da pudair producir regiunal e dad auta qualitad. Cun quest project vegn la Val Müstair anc pli independenta e po uschia era stgaffir novas plazzas da lavur.
Radund 200 enfin 300 animals ad onn vul ins mazzar en la nova e moderna mazlaria da Müstair. Ultra da quai han ussa era ils chatschaders e las chatschadras indigenas la pussaivladad da manar lur animals sajettads per elavurar confurm a la lescha.


text:
Lavurs
Els exequeschan suandantas lavurs:
En direcziun orticultura e cuntrada
- gidar da bajegiar e tgirar curtins, plazzas da gieus, implants da sport u parcs
- construir vias, plazs, scalas e miraglia
- els lavuran cun maschinas e guaffens, per exempel cun il segapastget, cun la maschina da manizzar laina u raschlar ensemen feglia
En direcziun plantera
- multiplitgar e cultivar plantas decorativas e plantas da niz, per exempel flurs, chaglias u plantas
- tgira da las plantas en ierts sut vaider u en il liber
- lavurar cun maschinas per metter en in vasch, chars per transportar, indrizs da sauar, tagliels da maun, zappas e palas
resguardar las directivas e segirezzas
- purtar guants, protecturs da la fatscha e da l’udida tar lavurs privlusas
Scolaziun
Basa legala
Ordinaziun federala dals 31-10-2011 (versiun dal 1-1-2018)
Durada
2 onns
Direcziuns
- orticultura e cuntrada
- cultivaziun da plantas
Furmaziun en la pratica
En ina interpresa d’orticultura da la direcziun correspundenta
Furmaziun en scola
1 di per emna a la scola professiunala
Roms professiunals
- omaduas direcziuns: preparaziun da furniziun, lavurs da mantegniment dal manaschi, lavurs da plantar e da semnar, nutriment e protecziun da plantas, enconuschientscha e diever da plantas
- tenor direcziun: tgira d’ierts e da spazis verds, orticultura e cuntrada u producziun da plantas, multiplicaziun da plantas
Curs ordaifer il manaschi
Emprender ed exercitar a moda pratica la basa professiunala
Diplom
Attest federal professiunal "ortulan / ortulana AFP"
Premissas
Furmaziun preliminara
- scola populara terminada
Pretensiuns
- plaschair da lavurar en il liber ed en in team
- plaschair da lavurar cun plantas
- mauns inschignus e ferms
- forza e movibilitad
- enclegientscha pratica
- pazienza ed exactadad
- buna sanadad (p. ex. naginas allergias da pollen, resistenza a l’aura)
- enclegientscha tecnica e per lavurs cun maschinas
Furmaziun supplementara
Curs
Purschidas da scolas professiunalas e da scolas d’orticultura sco er da federaziuns (p. ex. JardinSuisse, Associaziun svizra d’orticulturas urbanas ed uffizis d’orticultura VSSG)
Ortulan / Ortulana AFQ
Ortulans / ortulanas AFP pon far ina furmaziun da basa scursanida sco ortulan / ortulana cun attestat federal da qualificaziun (AFQ).
Suenter han els las medemas pussaivladads da furmaziun supplementara sco ortulans / ortulanas AFQ.
Cundiziuns da lavur
Ortulans AFP lavuran en orticulturas, en centers d’orticultura, instituts da retschertga e perscrutaziun e curtins botanics. Ortulans lavuran da tutt’aura ordadora. La chargia da lavur po esser fitg auta. Las cundiziuns d’engaschament èn regladas tras il contract collectiv da lavur (CCL).
Ulteriuras infurmaziuns
JardinSuisse
Unternehmerverband Gärtner Schweiz
Bereich Berufsbildung
Bahnhofstr. 94
5000 Aarau
Tel: 044 388 53 35
URL: www.jardinsuisse.ch


text:
Puntìc
Puntìc (en Italià: Pontevico), l'è 'n cümü de 7 105 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna Centràl a 32 km a Sud de la cità de Brèsa al confì có la pruvìncia de Cremùna.
El teretóre l'è töt pià e l'è streersàt del fiöm Òi. I abitàncc de Puntìc i vif suratöt de atività agrìcole, ma 'na part emportànta de l'economìa del paés l'è reprezentàda apò de la prudusiù de vistìcc e calsècc.
El nòm el vé del latì Pons Vici, cioè del put (pons) del paizì (vicus). Puntìc l'è abitàt zamò de l'antichità e l'è postàt endèna puzisiù stratégica söl Òi, che 'l costetöés el cunfì natüràl co la pruvìncia de Cremùna. Se pènsa che Puntìc l'ìes el portus brixianus, cioè el pòst endóche riàa le mercansìe che vignìa trasportàde dré al Pò, per pò descargàde söla tèra férma e dòpo fàle rià a Brèsa.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Dapli dal PNS
- L'atlas dal PNS , il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser
- Las plantas , il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser
- Ils animals , il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser
- La topografia , il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser
- La populaziun indigena , il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser
- Il svilup istoric , il link avra en ina nova fanestraavrir en il browser
Dapi ch’ils piuniers dal Parc Naziunal Svizzer han prendì a fit la Val Cluozza il 1909 da la vischnanca da Zernez, per far ordlonder in reservat da natira, è la surfatscha dal parc creschida cuntinuadamain. Dad ina surfatscha da 21,7 km² il 1909 è il Parc Naziunal creschì durant ils onns cuntinuadamain sin oz bun 170 km².


text:
Las duas partidas sajan sa cunvegnidas en tut ils puncts. La fin era sulet anc dispitaivel la taxa da la procedura da 15’000 francs. En quest punct ha ussa il tribunal federal administrativ decis a favur da l’uffizi federal per il traffic. Sco quai ch’igl è da leger ord la sentenzia ha il tribunal refusà il plant da la Schatzalp SA.
Pendiculara da la Schatzalp
La pendiculara che manava dal pass dal Strela en il Hauptertäli sin il territori da skis da Parsenn è vegnida construida il 1957. Dapi il 2002 stat ella però airi.
Berghotel Schatzalp SA sto surpigliar ils custs
Cunquai sto la societad acziunara dismetter sin agens custs tut las sugas da la pendiculara che stat dapi onns airi. Quai duai capitar fin mez da quest onn. La suletta pitga da la pendiculara sto davent fin mez october, la staziun da muntogna e quella a val sin il pli tard avant la stagiun d’enviern 2019/20.
RR novitads 16:00


text:
A la radunanza communala da mesemna saira han ils da Malans elegì Harri Kunz sco nov commember da la suprastanza communala. El succeda a Carlo Rainolter che ha demissiunà sin la fin da matg.
Ultra da quai ha la radunanza communala da Malans decidì da dar in credit da 250'000 francs per projectar la sanaziun ed adattaziun da la chasa da scola primara Eschergut. La chasa Escher sin l'areal da la chasa da scola, duai vegnir sanada dal tut. Sper ina abitaziun, duain las structuras dal di, l'administraziun da la scola e la scola da musica vegnir en la chasa. Il spazi che vegn uschia liber en la chasa da scola Eschergut, duai vegnir funcziunà enturn en stanzas da gruppa.
RR novitads 14:00


text:
L'uniun Parcs grischuns survegn ina contribuziun da maximalmain 122'500 francs dal chantun. Quai per realisar il project per ina preschentaziun dals parcs grischuns en l'exposiziun permanenta en il center dal Parc Naziunal Svizzer. Cun l'exposiziun permanenta duain ils parcs grischuns vegnir pli visibels. L'exposiziun permanenta en il Center dal Parc naziunal Svizzer a Zernez vegn concepida da nov ed averta l'onn 2023. Ils custs totals per realisar questa preschentaziun aifer l'exposiziun permanenta importan 177'360 francs.
Infurmaziuns sco era purtrets
Da nov duai vegnir infurmà en l'exposiziun er davart ils parcs natirals grischuns, davart il patrimoni natiral mundial da l'Unesco Arena tectonica Sardona sco er davart il reservat da biosfera da l'Unesco Engiadina Val Müstair. Planisà èsi d'infurmar dal center sur ina paraid da projecziun interactiva. Previsas èn d'ina vart infurmaziuns generalas e da l'autra vart vegnan integrads purtrets dals parcs grischuns.
Ord l'archiv
Ils Cuntrasts han accumpagnà Steivan Luzi en ses prim onn sco guardiaparc en il Parc Naziunal Svizzer.


text:
Il roman ‹Ils viadis da Gulliver› da l’autur irlandais Jonathan Swift (1667–1745) è cumparì il 1726. Betg blers cudeschs pon pretender d’avair delectà tantas generaziuns da lecturas e lecturs giuvenils e creschids. Ed er suenter traitschient onns n’ha l’ovra pers nagut da sia frestgezza.
L’ediziun originala è cumparida sut il titel vaira extendì ‹Travels into Several Remote Nations of the World in Four Parts By Lemuel Gulliver, first a Surgeon, and then a Captain of Several Ships› e sa gruppescha en quatter parts. Quellas correspundan als quatter viadis che mainan Gulliver a Liliput, a Brobdingnag, a Laputa, Balnibarbi, Glubbdubdrib, Luggnagg ed en il Giapun e per finir en ils pajais dals Houyhnhnms e Yahoos.
En si’ovra applitgescha l’autur – ch’era sper si’acitivitad publicistica er preditgant anglican e politicher – ina strategia raffinada per pudair crititgar las relaziuns politicas e socialas da ses temp senza vegnir censurà: El pachetescha sia critica sociala en in’istorgia talmain surprendenta, comica e surreala ch’il lectur percorscha pir a la segunda egliada tge che stat tut scrit tranter las lingias…
Ed a lunga vista n’han alura er betg las parts trais e quatter – che cuntegnan la critica la pli salada – rendì l’autur immortal, mabain las parts in e dus. Quellas mainan Gulliver l’emprim en il pajais dals Liliputans e silsuenter a Brobdingnag, en il pajais dals gigants. En furma levamain adattada – cun mular in pau las passaschas las pli vulgaras e rubiestias – è l’ediziun da questas duas emprimas parts daditg daventada in classicher da la litteratura da giuvenils.
Er en questa furma resorta anc adina il spiert critic da l’autur, per exempel cura ch’el tracta, zuppà sut il vel da la satira, il conflict tranter la Gronda Britannia anglicana e la Frantscha catolica:
«Dapertut vegni renconuschì che la furma oriunda d’avrir ovs saja quella, da rumper u tagliar davent la crosa da la vart lada. Ma il tat da Sia maiestad dad oz era sa taglià sco mattatsch en il det, vulend mangiar en questa moda in ov. Sinaquai ha il bab relaschà ina lescha che scumandava a tuts subdits, sut smanatscha da grevs chastis, d’avrir ils ovs da la vart lada. Questa lescha ha grittentà talmain il pievel, ch’igl èn ruttas ora pliras grondas revoluziuns. In retg ha pers la vita, in auter la curuna. Enturn indeschmilli burgais èn vegnids per la vita, perquai ch’els vulevan pli gugent murir che d’avrir ils ovs da la vart graschla.»
Per part è Jonathan Swift vegnì malchapì sco misantrop (ubain ch’ins al ha stuschà intenziunadamain en quest chantun per discreditar sias ovras). Ma in sguard a si’entira activitad publicistica mussa che questa reproscha n’è betg giustifitgada: Er en numerus auters texts, cumparids per gronda part avant ‹Ils viadis da Gulliver›, applitgescha Swift l’instrument da la satira politica, e quai betg en in senn destructiv, mabain tuttavia a favur dals basegnus resp. per render attent ad incunvegnientschas politicas, socialas e religiusas. Pli correct èsi perquai d’attribuir l’autur a l’illuminissem tempriv, ad in temp pia ch’ils auturs eran anc sfurzads da dosar precautamain lur critica ubain – sco che fa quai Swift a moda maisterila – da preschentar quella a moda indirecta, bain zuppada.


text:
cuntegn
Lexicon A
-
Allergia da pollens
Cura che fluras e plantas flureschan han ils pollens stagiun auta. Per intginas persunas munta quai d'esser cun auras, avair ils egls che brischan.
Cura che bleras fluras e plantas flureschan han ils pollens stagiun auta. Per intginas persunas munta quai d'avair in dafraid, avair egls che brischan ed il flad che va pli vess. Quai èn sintoms tipics per in'allergia da pollens.
Per che la glieud sappia nua ch’ins sto far quint cun blers pollens, datti ils rapports da pollens da Meteo Svizra. Mo, co funcziuna quai insumma da far in rapport da pollens?
Cura èn tge pollens en l'aria?
Na betg tut ils pollens èn en il medem mument en l’aria. La raschun persuenter è che fluras, plantas e chaglias na flureschan betg tuttas en il medem mument. Qua sut chattais ina survista cura che tge plantas e chaglias flureschan.
temp da prosperitad


text:
Vercana
Vercana (inscì anca in Italian) l'è on comun de la Provincia de Còmm che 'l cunta 757 abitant (dato del Dicember 2015[1]), cont ona süperfis de 14,6 km² e ona densità de 52 ab./km².
El paes, che 'l se troeuva longh i spond del Lagh de Còmm settentrional, el confina cont i provincc de Lecch (comun de Còlich) e de Sondri (comun de Samolach).
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer de abitant del comun de Vercana l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitant censüü
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.