text:
Cristof Columbus
Cristof Columbus (talian Cristoforo Colombo, spagnol Cristóbal Colón, portugais Cristóvão Colombo, latinisà Christophorus Columbus; * ca. 1451 en la Republica da Genua; † 20 da matg 1506 a Valladolid, curuna da Castiglia) è stà in navigatur en servetsch castilian, il qual ha scuvert il 1492 l’America cura ch’el ha cuntanschì in’insla da las Bahamas.
En concurrenza cun il Portugal per la via maritima vers l’India vuleva Columbus avrir il passadi vers vest. La finamira da ses emprim viadi da scuverta ha furmà ina citad da port en China; en il diever da la lingua da quel temp vegniva quest pajais attribuì a l’‹India›.
Sin ses viadis da scuverta tranter il 1492 ed il 1504 è Columbus surtut viagià vers las Grondas Antillas, tranter auter sin tut ils quatter viadis a Hispaniola (oz Haiti e Republica Dominicana), nua ch’el ha fundà emprimas colonias. Pir sin il quart viadi ha el – a Honduras – tschentà pe sin terra franca americana. Columbus n’aveva betg realisà ch’i sa tractava d’in continent fin qua nunenconuschent. Quest puntg da vista ha pir fatg valair Amerigo Vespucci, tenor il qual il Nov Mund è la finala vegnì numnà ‹America›.
Ils emprims ‹scuvriders› da l’America èn stads ils antenats dals Indians ch’èn immigrads en temps preistorics nà da l’Asia en il continent nua che vivevan avant nagins umans. Ultra da quai è l’America gia vegnida visitada radund 500 onns avant Columbus da Leif Eriksson u d’auters navigaturs islandais. Sche Columbus vegn tuttina considerà fin oz sco scuvrider europeic decisiv da l’America, sch’è quai d’attribuir al fatg che pir ses viadis han manà en temp istoric a la colonisaziun permanenta tras umans d’auters continents.
Vita[modifitgar | modifitgar il code]
Origin e carriera fin il 1480[modifitgar | modifitgar il code]
Columbus scriva ch’el saja naschì a Genua («siendo yo nacido en Genoba», testament dal 1498). Divers cronists conferman questa derivanza da la Republica da Genua; in protocol roial menziunescha sco lieu d’origin supplementarmain Savona.[1] En il decurs dal temp hai però adina puspè dà lungas debattas cuntraversas, er en connex cun la data da naschientscha. Oz è la scienza per gronda part da l’avis che Columbus saja naschì l’onn 1451 a Genua. Ins sa referescha surtut sin in document ch’è vegnì a la glisch l’onn 1904 a Genua e che descriva apparentamain ina dispita giuridica da l’onn 1479. Il cuntegn da quest document stat per part però en cuntradicziun cun diversas autras funtaunas. Perquai èn la data da sia naschientscha e ses curs da la vita avant ils gronds viadis da scuverta contestads fin oz.
Il bab da Columbus è stà il tessunz da launa da Genua Colombo († 1498). Suenter ch’ina revolta cunter ils aderents da la Frantscha e da la Provence aveva gì success, ha el surpiglià l’onn 1447 ensemen cun ses frar Antonio l’administraziun lucrativa da duas turs da la citad. La mamma da Columbus aveva num Suzanna Fontanarossa. Columbus aveva trais frars – Bartolomeo, Giacomo (spagnol Diego) e Giovanni Pellegrino – ed ina sora cun num Bianchinetta.
Tenor agen dir è Columbus gia navigà cun 14 onns. Ch’el haja frequentà in studi da basa a l’Universitad da Pavia, sco che raquinta ses figl, è pussaivel, pertge che Columbus era fitg bain scolà en latin e matematica, quai ch’ha furmà in’impurtanta premissa per sias enconuschientschas da la cosmografia e cartografia da pli tard. L’onn 1461 ha la famiglia Colombo stuì sa domiciliar a Savona; suenter ina sconfitta davant Napoli cunter Fernando d’Aragon eran vegnids stgatschads da Genua ils doges Fregoso e lur aderents – tranter auter ils Colombos – che sustegnevan da quel temp la Frantscha.
Sinaquai è Columbus sez sa participà sco corsar a la guerra da successiun per l’Italia dal Sid. El sez duai avair gì l’incumbensa d’attatgar per il cont da la Provence René d’Anjou ina nav da Fernando d’Aragon (tenor il fragment d’ina brev da Columbus dal 1495). Anc en l’emprima mesadad dals onns 1470 è Columbus navigà en la part orientala da la Mar Mediterrana fin a Chios che furmava ina colonia genuaisa.
L’onn 1476 ha el cuntanschì l’Ocean Atlantic. Ils bastiments èn stads involvids ils 13 d’avust davant il Cap St. Vincent (Portugal) en ina battaglia navala. Columbus è mitschà cun nudar a la costa portugaisa. A partir da l’onn 1477 ha el vivì a Lissabon. Il Portugal furmava da quel temp in center da la navigaziun europeica. Ses frar Bartolomeo viveva a Lissabon sco cartograf; in temp han ils frars lavurà ensemen sco dissegnaders. Il favrer 1477 è Columbus sa participà vi d’in viadi en l’Atlantic dal Nord, il qual al duai avair manà fin 100 miglias nauticas sur Thule ora. Medemamain ha el fatg part d’auters viadis: Il 1482–1483 cun accumpagnar in’expediziun per lung da la costa da l’Africa dal Vest ch’ha manà fin al post da commerzi portugais São Jorge da Mina (oz Elmina a Ghana).
En il Portugal ha el maridà Dona Filipa de Perestrelo e Moniz. Lur figl communabel Diego è naschì enturn l’onn 1480 sin l’insla Porto Santo sper Madeira. Filipa derivava d’ina famiglia portugaisa aristocrata cun perdavants franzos e talians; ses bab Bartolomeu Perestrelo era stà participà a la colonisaziun da Madeira e guvernatur da Porto Santo. Columbus ha sinaquai vivì in temp sin Porto Santo nua ch’el ha studegià chartas maritimas, schurnals da navigaziun ed auters documents or dal relasch da ses sir trapassà. Circa da quest temp sto el avair cumenzà da s’occupar intensivamain cun ina ruta maritima vers l’Asia dal Sid e da l’Ost.
En tge servetschs che Columbus sa chattava da quel temp n’è betg enconuschent. Tenor ses figl Fernando è el pir puspè vegnì activ l’enviern 1484–1485 en il sid dal Portugal, sco corsar en servetsch franzos. Da lez temp era ida a fin la Pasch da Picquigny ch’aveva durà nov onns, quai che para da sustegnair questa pretensiun. L’istoriografia da Genua percunter fa valair che Columbus saja adina be stà en servetsch genuais; el saja s’occupà en il Portugal sco represchentant d’ina chasa commerziala genuaisa cun l’import da zutger da Madeira e Genua. La tesa sa basa sin ina registraziun notariala ch’è vegnida a la glisch l’onn 1904 a Genua e la quala è silsuenter vegnida interpretada a moda intensiva en il senn d’ina stretga relaziun da Columbus cun sia patria (Genovesità).
Plan dal viadi sur l’Atlantic[modifitgar | modifitgar il code]
L’India e l’Imperi da la China eran impurtantas destinaziuns per l’Europa surtut pervi da bains prezius sco saida e spezarias. Ma dapi la mesadad dal 14avel tschientaner s’extendeva adina dapli l’Imperi osmanic tranter l’Europa e l’Ost. Las vias terrestras n’eran betg pli libras, per bains luxurius stuevan vegnir pajadas autas duanas. Ils Portugais han empruvà da guntgir quest problem cun tschertgar ina via maritima vers sidost enturn l’Africa per arrivar en l’India. Uschia han els explorà vastas parts da la costa africana; ed il 1498 èsi propi reussì a Vasco da Gama d’avanzar en questa moda fin en l’India.
Columbus però ha rescuvert per sai vers il 1480 l’idea d’ina ruta vers vest per arrivar en l’Asia da l’Ost. L’origin da las ponderaziuns respectivas sa lascha manar enavos sin Aristoteles. Quel aveva pretendì ch’ins possia traversar l’ocean che sa chattia tranter las Pitgas da Heracles (Gibraltar) e l’Asia entaifer paucs dis. Auters scienziads han cumpartì questa teoria, tranter auter Pierre d’Ailly (1350–1420). Er Roger Bacon era stà da l’avis en il 13avel tschientaner – sa referind a Seneca, Plinius ed Aristoteles – che l’India saja cuntanschibla nà da la Spagna sin la via maritima vers vest.[2] Columbus era en possess d’in exemplar da l’‹Imago Mundi›, in cudesch astronomic e geografic da d’Ailly (1410), il qual el aveva munì cun numerusas remartgas. Il 1474 era el stà en connex cun ses plan en correspundenza cun Paolo dal Pozzo Toscanelli; quel aveva consentì a sias ponderaziuns ed al aveva laschà vegnir tiers ina copia da sia charta. En sia segunda brev scriva Toscanelli areguard il curs vers vest en direcziun da Quinsay en China: «La via numnada n’è betg be pussaivla, mabain vaira e segira.»[3] Ultra da quai possedeva Columbus ina copia dal rapport da viadi ‹Il Milione› da Marco Polo; l’exemplar da Columbus, munì da quel cun numerusas annotaziuns, vegn conservà oz a Sevilla. Sin ses viadis vers nord, per exempel en l’Engalterra[4], aveva Columbus forsa udì dals viadis dals Vikings en l’America dal Nord; fin l’Islanda n’è el però betg viagià. I sa lascha plinavant supponer che Columbus enconuscheva il rapport da viadi mitic ‹Navigatio Sancti Brendani› dal muntg irlandais Brendan che descriva in viadi vers vest ed il qual era popular gia en il temp medieval.
Indizis per l’existenza da terra en il vest da l’Europa devi intgins. Suenter in stemprà ch’aveva manà in chapitani portugais lunsch vers vest, ha quel chattà il toc lain exotic, fitg cotschen (lain brasilian) ch’era apparentamain vegnì elavurà. Ulteriurs lains e plantas estras èn vegnids bittads a la riva a la costa da Madeira e da Porto Santo. En pli cursava la fama ch’ins haja chattà sin l’insla Flores (Azoras) duas baras d’ina cumparsa estra che sajan vegnidas bittadas a la riva nà dal vest. Columbus è vegnì a savair da quai durant ses segiurn a Porto Santo, cur ch’el ha discurrì cun navigaturs ed ha studegià ils documents da ses sir Bartolomeu Perestrelo. En ses relasch sa chattavan er uschenumnads roteiros (cudeschs da navigaziun secrets da navigaturs portugais), ils quals han dà scleriment a Columbus davart ils currents ed ils vents en l’Atlantic, quai ch’al è stà in agid per elavurar ses plan. Columbus ha realisà ch’ins pudeva trair a niz il vent da l’ost en las tropas cun navigar l’emprim vers sid sin las Inslas Canarias e navigar pir lura vers vest. Columbus saveva er dapi ses viadi en l’Engalterra «ch’ils vents dal vest [ils quals eran necessaris per il viadi da return cun las navs a vela da quel temp] suflan l’entir onn en ils grads da latituda pli auts ed èn tuttina fidaivels sco ils vents da l’ost [sin l’autezza da las Canarias], be ch’els suflan or da la direcziun cuntraria.» (inscripziun en il diari da navigaziun dals 25 d’avust 1492).[4] Anc oz partan sin las Canarias navs a vela sin ils fastizs da Columbus en l’America e returnan en grads da latituda situads pli en il nord.
Che la Terra haja la furma d’ina culla, quai ch’era ina premissa per il plan da Columbus, era enconuschent tranter scienziads dapi l’antica, n’era er betg ì en emblidanza durant il temp medieval e na vegniva strusch contestà, er betg da la baselgia catolica. L’imaginaziun d’ina terra en furma da rudella chatt’ins bain er anc en intgins texts; ma quels na vegnan strusch ad avair influenzà da quel temp l’acceptanza da l’idea d’ina ruta vers vest per arrivar en l’Asia da l’Ost. La sfida per realisar il plan da Columbus furmava plitost la gronda distanza: Dapi il scienzià antic Ptolemeus er’ins en general da l’avis che la terra abitada occupia 180° da la latituda da la terra e ch’ils 180° restants sajan pia anc nunenconuschents. D’Ailly percunter ha calculà che l’Eurasia haja in’extensiun da 225° e Columbus ha surpiglià questa cifra; facticamain èn quai però be 130°. Damai ch’el ha ultra da quai calculà per ils grads da longhituda ina cifra memia bassa, è resultada ina distanza da stgars 4500 km tranter las Canarias ed il Giapun – en vardad èn quai bunamain 20 000 km. Uschia sa lascha er chapir daco che Columbus è stà da l’avis pli tard che las inslas ch’el ha scuvert en la Caribica furmian las inslas en il sidost da Cipango (Giapun)[5], situadas davant la terra franca chinaisa. Las inslas sa chattavan pli u main là, nua che er la charta da Toscanelli dal 1474 ch’al era enconuschenta inditgava numerusas inslas en il sidost da Cipango.[6]
En tschertga da sustegn[modifitgar | modifitgar il code]
Per pudair realisar ses plan duvrava Columbus il sustegn d’in stadi u dal chau d’in stadi. L’onn 1484 ha el preschentà al retg portugais João II plans detagliads d’in viadi d’exploraziun. Experts dal retg han però refusà il plan, perquai ch’els eran – correctamain – da l’avis che las distanzas sajan bundant pli grondas ed il plan perquai betg realisabel. Suenter la mort da sia dunna Filipa ha Columbus bandunà l’onn 1485 cun ses figl Diego Lissabon en direcziun da la Spagna, bain er per mitschar da ses crediturs. El ha sperà da pudair gudagnar il pèr regent Fernando II d’Aragon ed Isabella I da Castiglia per ses plans. Quels avevan collià tras lur nozza ils dus reginavels en uniun persunala e sa chattavan en il cumbat cunter ils Maurs.
L’onn 1486 è Columbus arrivà sin invit da regina Isabella l’emprima giada a la curt da Córdoba, nua ch’el è vegnì retschet amiaivlamain ed affidà a la tgira da l’administratur dals bains da la curuna e tresorier da la Santa Hermandad Alonso de Quintanilla. Alonso è svelt daventà in aderent entusiasmà dals plans da Columbus, il qual ha er anc chattà auters amis. Bainbaud ha el emprendì a conuscher Beatriz Enríquez de Arana ch’è daventada la mamma da ses segund figl Fernando. Beatriz è restada durant ses segiurn a Córdoba la cumpogna da vita da Columbus ed è er vegnida resguardada en il testament; maridà n’han els però betg.
In comité ch’ha gì l’incumbensa d’examinar ses plans, ha bain refusà l’idea da Columbus sco nunpratitgabla; ma quel è suandà vinavant la curt da lieu a lieu ed è da temp en temp vegnì sustegnì cun daners roials per evitar ch’el giaja cun ses plan tar in auter chau da stadi europeic. Il cardinal Pedro González de Mendoza che Columbus ha emprendì d’enconuscher e ch’aveva grond’influenza, al ha procurà in’emprima audienza tar la regina Isabella, però senza che quella purtass il success giavischà. Il pèr regent era occupà da quel temp cun la guerra cunter ils Maurs ed era perquai pauc dispost per ils plans ambizius da Columbus.
Suenter esser sa trategnì sur lung temp senza success a la curt roiala, ha Columbus survegnì ils 20 da mars 1488 in invit dal retg portugais João II, per il qual Columbus aveva probablamain sez dumandà. Il pli tard l’atun dal medem onn sa chattava el a Lissabon tar ses frar Bartolomeo; da sa cunvegnir cun il Portugal na dueva però betg reussir. Avant che Columbus è puspè ì en Spagna, è el daventà perditga da l’arrivada da Bartolomeu Diaz a Lissabon, il qual è returnà la fin da december 1488 da ses viadi enturn il piz dal sid da l’Africa, quai ch’ha furmà in ulteriur impurtant pass en tschertga d’ina via maritima vers l’India. A medem temp ha er il frar da Columbus bandunà il Lissabon per tschertgar sustegn en l’Engalterra ed en Frantscha.
Da l’onn 1490 deriva l’uschenumnada charta da Columbus, la quala quel duai avair elavurà ensemen cun ses frar Bartolomeo. Quella consista en l’ost da l’Europa dal Vest e da l’Africa dal Vest – ina charta dal mund en la tradiziun ptolemeica.
L’onn 1491 ha ina cumissiun spagnola danovamain refusà l’idea da Columbus. Il pèr regent al ha mess en vista ch’ins vegnia danovamain a s’occupar da ses plans suenter la guerra cunter Granada che furmava l’ultim principadi mauric sin la Peninsla Iberica. Sinaquai è Columbus sa decidì d’ir cun ses plans en Frantscha. En viadi vers Huelva, nua ch’el vuleva s’embartgar, è el sa fermà en la claustra La Rábida. Là al han tegnì enavos il muntg Juan Pérez, il confessur dad Isabella, ed il medi García Hernández. Pérez ha scrit cun insistenza a la regina ed ha cuntanschì uschia che Columbus vegnia clamà enavos a la curt. Columbus è gist arrivà a temp a Granada per daventar perditga da la capitulaziun dal prinzi maur Muhammad XII (er Boabdil) ils 2 da schaner 1492.
Damai che la guerra cunter ils Maurs era uss a fin, han ins cuntinuà cun las tractativas. Quellas han però fatg naufragi pervi da las pretensiuns surprendentamain autas da Columbus: El vuleva per sai il titel ertavel d’in admiral da l’ocean e dal viceretg da tut ils territoris ch’el dueva scuvrir. Ultra da quai ha el pretendì ch’el vegnia participà ad in dieschavel da las entradas da metals prezius che sa laschavan spetgar. Suenter che sias pretensiuns èn vegnidas refusadas, è el danovamain sa mess sin via en Frantscha, nua ch’ins haja – sco ch’el ha pretendì – fatg ina meglra offerta. Sut insistenza da diversas persunas a la curt, tranter auter dal tresorier Luis de Santángel, è la regina tuttina sa decidida d’acceptar las pretensiuns. In currier ch’è vegnì tramess en tutta prescha, è fruntà sin Columbus en ina distanza da stgars 10 kilometers davent da Granada.
Ils 17 d’avrigl 1492 è vegnida suttascritta l’uschenumnada ‹Capitulaziun da Sante Fe›, in contract tranter ils monarcs e Columbus areguard in’expediziun. Il contract ha stipulà che Columbus duaja tschertgar per la curuna da Castiglia ina via maritima occidentala en l’Asia da l’Ost; da l’aur e las spezarias ch’el manava enavos cun sia dueva el survegnir 10 procent dal profit e daventar ultra da quai administratur dals pajais ch’el chattava e survegnir il titel admiral dals oceans.
Viadis da scuverta[modifitgar | modifitgar il code]
Ils proxims onns ha Columbus fatg per incumbensa da la curuna castiliana quatter viadis da scuverta. Il decurs da l’emprim viadi ha el nudà en in cudesch da navigaziun, il qual exista oz be pli en furma da la copia fatga da Bartolomé de las Casas (cf. sutvart). Las chartas che Cristof Columbus ha duvrà per ses viadi da scuverta n’èn betg sa mantegnidas.[7]
Emprim viadi (avust 1492 fin mars 1493)[modifitgar | modifitgar il code]
L’emprim viadi è vegnì finanzià cun radund 2 milliuns maravedís (stgars 2500 ducatas), quai ch’è ina pitschna summa en congual cun expediziuns da pli tard. La gronda part dals daners (1,4 milliuns maravedís) ha contribuì la Santa Hermandad, in’organisaziun ch’era responsabla per la segirezza publica sin las vias. Administraturs da la cassa per finanziar il viadi èn stads il tresorier Luis de Santángel ed il commerziant d’origin talian Francisco Pinelo. Ils contacts da Pinelo han segirà a l’expediziun ulteriurs 250 000 maravedís che commerziants genuais han inscrit sut il num da Columbus. Tar quests finanziers da l’expediziun sa tractavi d’amis, promoturs ed anteriurs patruns da Columbus.[8]
Columbus è ì a mar ils 3 d’avust 1492[9] cun sia nav principala, la Santa Maria, e las duas caravellas Niña e Pinta, e quai davent dal port da Palos de la Frontera sper Huelva. Las duas caravellas han ils dus frars Martín Alonso (Pinta) e Vicente Yáñez Pinzón (Niña) da Palos mess a disposiziun e cumandà.
In defect vi dal timun da la Pinta e meglieraments vi da la vela principala da la Niña, ch’era stada fin qua la pli plauna da las trais navs, han sfurzà ils exploraturs da sa fermar in mais sin l’Insla Canaria Gomera. La vela triangulara da la Niña han ins remplazzà tras ina vela quadratica, la quala è pli adattada per vents che vegnan da davos. Columbus era pia al current davart ils vents da l’ost che domineschan suenter avair passà las Canarias. E cun raschun era el er persvas che questa midada da la vela haja medemamain avantatgs per il viadi da return, damai ch’el spetgava tenor sias experientschas da pli baud vents dal vest sin grads da latituda pli nordics.[4]
Suenter la reparatura da la Pinta e la midada da la vela vi da la Niña, quai ch’ha augmentà la sveltezza da la furmaziun, han las navs cuntinuà ils 6 da settember lur viadi. En il cudesch da navigaziun da quest emprim viadi ch’è sa mantegnì descriva Columbus il decurs da quel sco ordvart stentus. Pliras giadas ha existì durant il viadi il privel d’ina rebelliun da marinars, ma er d’uffiziers sceptics e fin al chapitani da la Pinta cun sia moda intriganta. Il viadi vers il nunenconuschent ha sveglià grondas temas. Bunamain mintga spectacul da la natira vegniva interpretà sco nausch indizi (p.ex. il nivel da fim dal vulcan Teide a Teneriffa ch’era activ l’onn 1492). La mancanza d’ina costa a l’orizont daventava di per di pli inquietanta.
Ils 13 da settember para la situaziun d’esser stada spezialmain precara, cura che la guglia dal cumpass divergiava adina pli fitg dal nord.[10] Damai che la scienza n’enconuscheva da quel temp anc betg il magnetissem dals dus pols e la declinaziun, ha la squadra interpretà quest fenomen sco cumprova ch’ins penetreschia en ina regiun, en la quala las leschas fundamentalas da la natira na sajan betg pli en vigur. Che schizunt il cumpass na pudeva betg pli gidar da s’orientar, ha fatg vegnir malruassaivels ils navigaturs. Gist cura che la squadra vuleva cuntanscher cun la forza da returnar vers l’Europa, uschia scriva Columbus, saja sa mussà in utschè sur la nav. Sinaquai ha il cumandant insistì da cuntinuar il viadi, damai ch’in utschè na s’allontaneschia mai dapli che 100 miglias da la riva, quai ch’ha la finala persvas ils marinars. Ultra da quai hai dà ils proxims dis adina dapli indizis ch’ins sa chattia en vischinanza da la terra, sco per exempel roma u plantas. Tuttina hai durà anc in entir mais, fin ch’in marinar sin il post d’observaziun ha pudì annunziar d’avair vis terra.
Ils 12 d’october 1492 han las navs cuntanschì il Nov Mund. Columbus è ì a terra sin in’insla da las Bahamas, las qualas ils indigens numnavan Guanahani. El ha dà a quella in num San Salvador (spagnol per ‹sontg salvader›). Tranter scienziads vegn discutà a moda cuntraversa, schebain i sa tracta da l’insla odierna San Salvador, la quala ha survegnì quest num il 1926. Il 1986 ha il magazin ‹National Geographic› calculà da nov la ruta a basa dal schurnal da navigaziun; quai ha manà a la tesa che Columbus saja l’emprim ì a riva sin l’insla Samana Cay. In pau pli tard è questa tesa puspè vegnida refutada faschond diever da models basads sin computers; resguardond en questa calculaziun er il current da la mar è resultà in lieu da sbartgada situà 24 km en il sid da San Salvador.
Sco ch’ins po leger en las endataziuns fatgas da Columbus sin ses emprim viadi, sut la data dals 21 d’october, crajeva el da sa chattar en il sid da Cipango (Giapun) e vuleva cuntanscher sin via directa vers vest la citad Quinsay a la costa da l’ost da la China. El scriva: «Là vegn jau a surdar al grond khan las brevs da vossa maiestad, dumandar per ina resposta e turnar enavos.»[5]
Cuntinuond il viadi ha Columbus er scuvert Cuba e Hispaniola, las pli grondas inslas da las Antillas. Davant Hispaniola, nua che Columbus è vegnì retschet dal retg Guacanagari, è la Santa Maria urtada ils 25 da december sin il fund; da las restanzas da la nav ha Columbus laschà eriger l’emprima fortezza spagnola en il Nov Mund ed ha numnà quella La Navidad (spagnol per ‹Nadal›). La Isla Española, latinisà ad Hispaniola, è daventà l’emprima colonia dal reginavel en il Nov Mund e Columbus il guvernatur e viceretg da quella.
Ils emprims contacts cun il pievel indigen dals Arawak èn stads paschaivels. Tenor il cudesch da navigaziun han ils Arawaks tranter auter offert mangola, la quala ils navigaturs han barattà per curals da vaider ed auter. Columbus descriva ils indigens sco naivs e generus: «Els offran a mintgin da parter [lur rauba].»[11] El als ha da l’entschatta ennà considerà sco ses subdits futurs.
Ils 16 da schaner 1943 è Columbus sa mess en viadi vers l’Europa cun las duas navs restantas. Ina part da sia squadra ha el, pervi dal naufragi, laschà enavos sco abitants da la colonia La Navidad. Quels èn bainbaud vegnids en conflict in cun l’auter. Els èn sa repartids dapertut sin l’insla, han mess en sclavaria e mazzà divers Indios ed en la finala tuts, probablamain pervi da la resistenza dals Indios ed atgnas charplinas, vegnids per la vita. Columbus è vegnì en la regiun da las Azoras en terribels stemprads, en il decurs dals quals el ha pers il contact cun la Pinta, il segund bastiment. El ha cuntanschì cun la Niña ils 4 da mars Lissabon ed ha cuntinuà da là il viadi a Palos. Là è el arrivà ils 15 da mars, per casualitad precis il medem di sco la Pinta.
Columbus è sinaquai vegnì celebrà sin in cortegi triumfal tras la Spagna. Ses privilegis han ins confermà e papa Alexander VI ha affirmà ils dretgs da la Castiglia sin ils territoris scuverts ed anc da scuvrir situads en l’occident dal grad da longhituda da 100 miglias spagnolas en il vest da las Inslas dal Cap Verd. In onn pli tard è questa repartiziun vegnida modifitgada en il Contract da Tordesillas e renconuschida tras il Portugal. Gia curt suenter ses return ha Columbus cumenzà a s’occupar cun las preparativas per ina segunda expediziun, la quala dueva segirar ils territoris scuverts e conquistar per la Castiglia ulteriurs. Surtut vuleva el cuntinuar a tschertgar il pajais dad aur sin il qual ins aveva sperà.
Segund viadi (settember 1493 fin zercladur 1496)[modifitgar | modifitgar il code]
En ses rapport per mauns dals regents spagnols ha Columbus declerà per sbagl ch’el haja scuvert l’Asia (en vardad: Cuba) ed in’insla a la costa da la China (en vardad: Hispaniola). El ha empermess en ses rapport ch’el possia purtar a las maiestads or da quests territoris «tant aur sco che vus duvrais» e «tants sclavs sco che vus dumandais».[12]
La flotta da Columbus è sinaquai vegnida munida cun 17 navs e radund 1500 persunas. Ils 25 da settember 1493 è Columbus partì da Cádiz per ses segund viadi per colonisar ils territoris scuverts e transportar la rauba ed ils sclavs ch’el aveva mess en vista a las maiestads. L’emprim ha la flotta scuvert l’insla Dominica, nua che Columbus n’ha però betg sbartgà. En il decurs da l’ulteriur viadi è Columbus ì a terra sin las inslas Guadeloupe, Montserrat, Antigua e Nevis. El ha prendì en possess questas inslas da las Pitschnas Antillas per il reginavel castilian e las ha battegià.
Il november 1493 è el navigà en direcziun da la colonia La Navidad sin l’insla Hispaniola. La pitschna fortezza ch’ins aveva fundà qua a chaschun da l’emprim viadi era però vegnida destruida tar cumbats cun ils Arawak e tut ils Spagnols eran vegnids mazzads. Sinaquai ha Columbus fundà il december en in auter lieu sin l’insla la colonia La Isabela. Fin l’avrigl 1494 è la flotta restada là, entant che Columbus ha recognoscà la retroterra en tschertga dad aur.
L’avrigl 1494 è el puspè ì a mar, per tschertgar en il vest la terra franca chinaisa, da la quala el supponiva ch’ella sa chattia en vischinanza da l’insla. El ha explorà la costa dal sid da l’insla Cuba ch’el aveva scuvert sin l’emprim viadi – la quala el attribuiva a la terra franca chinaisa – ed ha scuvert Jamaica e Puerto Rico. La terra franca da l’America Latina n’ha el però betg cuntanschì.
Tar ses return en la colonia La Isabela ils 25 da settember 1494 ha el chattà en quella relaziuns caoticas, damai ch’ils colonisaturs eran vegnids en charplina in cun l’auter. Ultra da quai eran ils Indians, ch’eran l’emprim sa mussads amiaivels envers ils colonisaturs, daventads ostils, damai ch’ins als tractava mal. Quai ha intimà Columbus da far ina campagna militara cunter la populaziun indigena; en rom da quella ha el mess en sclavitid 1600 Taíno.[13] Quest proceder steva en cuntradicziun cun la voluntad e las ordinaziuns da la regina Isabella e dal retg Fernando. Quels avevan incumbensà Columbus da tractar ils indigens a moda amiaivla, perquai ch’els vesevan en quels cristians futurs. Tuttina ha Columbus manà cun sai en Spagna 550 sclavs. Sin il viadi è bunamain la mesadad dals Indians morta. Ils survivents èn vegnids laschads libers en Spagna sin cumond dad Isabella e puspè manads enavos en lur patria.
Suenter ch’era arrivada l’october 1495 a La Isabela ina cumissiun d’inquisiziun roiala, ha Columbus bandunà la colonia. El ha laschà enavos ses frar Bartolomeo sco cumandant ed è partì ils 10 da mars 1496 vers la Spagna, per dar rapport al pèr roial. Ils 11 da zercladur ha el cuntanschì la Spagna ed igl è reussì ad el da recuperar il sustegn da Fernando II ed Isabella I. Cuntrari a quai che Columbus aveva mess en vista, n’eri betg reussì a l’expediziun da chattar gronds giaschaments dad aur. E quai dueva er restar uschia, malgrà ch’ins ha engaschà per quest intent sclavs, als quals vegnivan tagliads giu ils mauns sch’els na chattavan nagin aur.[14]
Fin il terz viadi da Columbus en l’America èn, pervi da la mancanza dal success economic da las expediziuns d’enfin qua, passads bunamain dus onns.
Terz viadi (matg 1498 fin november 1500)[modifitgar | modifitgar il code]
Sin ses terz viadi, il qual ha cumenzà ils 30 da matg 1498, ha Columbus elegì ina ruta situada pli en il sid che fin qua. El è navigà sper las Inslas dal Cap Verd ora ed alura vers vest sur l’Atlantic.
Ils 31 da fanadur ha el scuvert l’insla Trinidad ed en l’ulteriur decurs dal viadi l’insla vischina Tobago (la quala er vegnida battegiada dad el Bella Forma). Cuntinuond il viadi ha l’expediziun vis en la regiun d’in dals bratschs da sbuccada settentriunals da l’Orinoco il continent sidamerican ed ha scuvert qua la costa da la nav anora. L’emprim ha Columbus scrit en ses cudesch da navigaziun che quest pajais furmia in Nov Mund, anc dal tuttafatg nunenconuschent en l’Europa. Pli tard è el però puspè stà da l’avis che questa regiun tutgia tar l’Asia.
Suenter esser navigà sper intginas inslas ora vers nord, ha el cuntanschì ils 31 d’avust la citad Santo Domingo che ses frar aveva fundà en il fratemp sin ses cumond a la costa meridiunala da l’insla Hispaniola. Ils colonisaturs dal lieu eran malcuntents e rebellavan cunter ses frar Bartolomeo. Columbus ha empruvà da metter perina las partidas ed è er sa stentà da convertir ils Arawak al cristianissem. A medem temp ha el intensivà la tschertga suenter aur. Ultra da quai ha el cumenzà a reparter terren cultivabel ed ad attribuir Indios als singuls colonisaturs spagnols. Talas distribuziuns da terren han manà a partir dal 1503 al sistem da las Encomiendas, las qualas èn degeneradas en la pratica ad ina furma da sclavaria.
Colonisaturs ch’èn turnads a chasa han accusà Columbus avant la curt spagnola da betg esser patrun da l’administraziun da las colonias. Perquai ha la curt destituì el il matg 1499 sco guvernatur e nominà en ses lieu Francisco de Bobadilla, il qual ha cuntanschì la colonia ils 23 d’avust 1500.
Il nov guvernatur ha fatg manar Columbus e ses frar en chadainas en Spagna. Columbus ha refusà da prender giu las chadainas avant ch’el è sa preschentà davant la regina. Il pèr regent ha danovamain grazià omadus, ma Columbus n’ha betg survegnì enavos ses uffizis e ses bun num è stà ruinà. Ultra da quai aveva Vasco da Gama chattà l’onn 1498 sin la ruta dal sid enturn l’Africa la via maritima desiderada per arrivar en l’India, uschia ch’ils Portugais avevan la finala gudagnà la concurrenza.
Quart viadi (matg 1502 fin november 1504)[modifitgar | modifitgar il code]
Ils 26 da favrer 1502 ha Columbus supplitgà Isabella I da Castiglia e Fernando II d’Aragon per ina flotta, ed ils 14 da mars ha la chasa roiala approvà la nova expediziun.
Ils 9 da matg u tenor autras funtaunas ils 11 da matg 1502 è Columbus partì cun ses figl Fernando nà da la Spagna per ses ultim viadi, il qual el ha numnà El Alto Viaje (‹il viadi aut›).
Cun sia flotta che consistiva da quatter caravellas cun vela gronda traversala ha Columbus explorà la costa da la terra franca da l’America Centrala tranter Honduras e Panama. Ils 14 d’avust 1502 ha el mess sper Cap Honduras l’emprima giada pe sin la terra franca americana. El vuleva cumprovar ch’i dettia là in passagi en la China.
Ina da las navs, la Vizcaína, ha stuì vegnir dada si damai ch’il lain era infizà cun il garlogn da navs. Tar il vrac ch’è vegnì scuvert il 2001 en il Golf da Nombre de Dios sper Portobelo sa tracti probablamain da questa caravella.
Cur che Columbus e sia squadra han fatg naufragi, ha el surtut survivì cun far commerzi cun ils indigens. Engianond però ils Spagnols intgins indigens, han ils insulans smess da far cun els commerzi. Sco astronom versà saveva Columbus ch’i vegnia a dar ils 29 da favrer 1504 ina stgiradetgna da la glina cumpletta. Als indigens ha el ditg che lur cumportament haja fatg vegnir grit ils dieus e che quels als vegnian perquai a rubar la glina. Cur che la stgiradetgna ha propi cumenzà, han ils indigens agitads empermess da reprender il commerzi, sche be la glina als vegnia puspè dada enavos. Columbus è sa mussà generus ed ha ‹terminà› la stgiradetgna.
Suenter cumbats cun ils indigens ed ina rebelliun da vart da sia squadra ha Columbus, perquai ch’i entrava aua en las navs, passentà radund in onn en la fortezza Jamaica avant ch’el – malsaun dals strapazs – è returnà vers la Spagna.
Ils ultims onns[modifitgar | modifitgar il code]
Sin ses quatter viadis ha Columbus pers en tut nov navs. Betg il davos ha quai procurà ch’el ha pers ses mitus sco erox e conquistader. Ils ultims onns da sia vita ha el passentà a moda retratga e nunobservà da la publicitad.
Cumbain che Columbus era relativamain bainstant, è el sa stentà stinadamain da survegnir enavos ils privilegis ch’al eran vegnids empermess en la Capitulaziun da Sante Fe e da far valair sias pretensiuns finanzialas. Regina Isabella, sia sustegnidra principala, era però morta ils 26 da november 1504, pia curt avant il return da Columbus; ed envers retg Fernando II na dueva el betg avair success.
Columbus è mort ils 20 da matg 1506 a Valladolid en la vegliadetgna da ca. 55 onns. La raschun da sia mort n’è betg enconuschenta.
Sia bara è vegnida sepulida a Sevilla, ma manada l’onn 1542 sin giavisch da ses figl Diego a Santo Domingo en la catedrala. Là èn sias restanzas restadas fin il 1795. Da quel temp avevan ils Franzos fatg da l’insla ina da lur colonias. Per quest motiv han ins manà l’ossa supponida da Columbus a Cuba e sepulì en la catedrala da Havanna. L’onn 1898 han ins danovamain prendì sias restanzas or da la fossa e manà enavos a Sevilla. Ina pitschna part da la bara ruaussa oz en la Catedrala da Sevilla.
Fin la fin da sia vita è Columbus stà da l’avis d’avair chattà ina ruta sin la via maritima vers vest tar la part chinaisa da quai ch’ins numnava da quel temp la terra franca indica (las Indias).[15]
Discussiun davart sia derivanza[modifitgar | modifitgar il code]
Radund 400 onns n’hai dà nagin dubi che Columbus derivia da Genua. A chaschun dal giubileum da 400 onns dapi la scuverta da l’America (1892) han però adina dapli citads, l’emprim en l’Italia, pli tard er en Spagna e schizunt en il Portugal, cumenzà a pretender per sai il privilegi d’esser il lieu d’origin da l’exploratur e scuvrider.
Uschia ha er la scienza cumenzà a s’occupar da questa dumonda. Genua sco lieu d’origin inditgescha Columbus sez, en pli resulta quai d’intgins documents e brevs. Da l’autra vart n’è uschiglio enconuschenta nagina famiglia Colombo a Genua, quai che pudess esser indizi che quella era immigrada. Plinavant scriva Columbus er en sias brevs drizzadas a Genuais betg talian mabain per ordinari castilian cun singuls pleds franzos. Er l’auta posiziun sociala ch’el ha cuntanschì en il Portugal e pli tard en Spagna e sia buna furmaziun mettan en dubi ch’el derivia propi d’in tessunz da launa. Ma cunter tut quests arguments datti er cunterarguments: Il talian n’era da quel temp nagina lingua da correspundenza internaziunala, sia posiziun sociala pudess star en connex cun sia lètg e sia furmaziun autodidactica pudess el avair schlargià a la claustra la Rábida.
Daspera existan en il fratemp diversas ulteriuras ipotesas d’ina derivanza da Corsica, da Mallorca, dal Portugal, da la Scozia e da divers auters lieus fin en l’Armenia sco er d’in origin gidieu.
Ils ultims decennis èn ins er sa stentads da sclerir la dumonda a basa d’analisas geneticas. Per quest intent han ins congualà l’ADN da Columbus en la catedrala da Sevilla cun quella da ses figl e d’auters parents e mess quella en cumparegliaziun cun l’ADN da persunas che portan oz la schlattaina Colombo, Colon, Colom ni Coulomb, e quai tant en la regiun da Genua sco er en diversas parts da la Spagna. Ina resposta cuntentaivla n’è fin uss betg resortida da questas stentas; tranter auter han ins constatà ch’i sa chattan a Sevilla be fitg paucas restanzas da skelet, uschia ch’ins suppona che la gronda part da la bara sa chattia anc adina a Santo Domingo. La permissiun d’avrir lezza fossa è però adina puspè vegnida refusada.
[modifitgar | modifitgar il code]
Da ses emprim viadi en l’America è sa mantegnì il schurnal da navigaziun che Columbus ha scrit per il pèr regent spagnol (‹Diario de a bordo del primer viaje de Cristóbal Colón›); l’existenza da quel conferman er divers auturs contemporans. La versiun oriunda dal diari è bain ida a perder; ma igl exista ina copia fatga da Bartolomé de Las Casas (1474–1566).
Suenter il return da ses viadi è Columbus vegnì retschet da Fernando II d’Aragon ed Isabella I da Castiglia cun tuttas onurs. El ha surdà a quels ses diari per pudair preschentar uschia il Nov Mund a moda pli impressiunanta che quai ch’i fiss stà pussaivel a bucca. In scrivant da la curt ha dalunga fatg da quest rapport ina copia, la quala è vegnida surdada a Columbus anc avant che quel partia sin ses segund via.
Or dal diari resorta cleramain l’intent da Columbus da preschentar il potenzial economic dals pajais scuverts ed er il pievel indigen vegn – malgrà l’interess per lur moda da viver – tractà surtut or da questa perspectiva materialistica e sco subdits futurs.
Entant ch’ils fastizs da l’original e da l’emprima copia dal diari da Columbus sa perdan gia en il 16avel tschientaner, ha l’uffizier da marina Martín Fernández de Navarrete rescuvert a la fin dal 18avel tschientaner la copia quasi verbala dal diari fatga (u empustada) a ses temp da Bartolomé de Las Casas, cur che quel era londervi da scriver si’ovra cumplessiva ‹Historia de las Indias›. Il manuscrit da de Las Casas citescha il schurnal da navigaziun a moda cumpletta, per gronda part en parafrasa, intginas parts pled per pled. Uschia èn gist las passaschas decisivas davart la scuverta da l’America sco tala sa mantegnidas en ils pleds da Columbus sez.
Il text da de Las Casas – il qual era dal reminent stà a ses temp in dals gronds accusaders dal colonialissem violent dals conquistadores e defensur dals dretgs dals Indians (cf. sutvart) – è vegnì publitgà l’onn 1825. Tuttas copias e translaziuns dal diari ch’existan ozendi sa basan sin questa versiun rescuverta ed edida da de Navarrete.
La muntada da Columbus per la posteritad[modifitgar | modifitgar il code]
Columbus sco erox contestà[modifitgar | modifitgar il code]
Las prestaziuns da Cristof Columbus vegnan discutadas a moda cuntraversa. D’ina vart al vegn attestà in grond regl d’exploratur ed il curaschi d’avanzar en regiuns ch’eran fin qua dal tuttafatg nunenconuschentas; da l’autra vart han ils Spagnols gia cumenzà da ses temp e sin ses cumond da manar en sclavaria la populaziun indiana ed a commetter atrocitads. Co ch’ils Spagnols han tractà ils Indians durant ils decennis suenter Columbus, resorta da las notizias fatgas dal dominican Bartolomé de Las Casas, il qual ha vivì dal 1512 fin il 1547 en l’America spagnola. Las Casas rapporta en ses pamflet ‹Rapport curt davart la devastaziun da l’India dal Vest› (1542) da mazzacradas, brischadas, violaziuns e mutilaziuns, e quai senza schanegiar uffants, dunnas en speranza e vegls.[16] Schebain Columbus è er sez stà responsabel per talas ovras, n’è betg enconuschent.
Ensemen cun auters motivs, surtut malsognas importadas nà da l’Europa, ha la colonisaziun da las Inslas Caribicas iniziada da Columbus manà ad ina catastrofa demografica. Il dumber da la populaziun da l’insla Hispaniola è crudà da ca 400 000 fin 1 milliun dal temp da l’emprim viadi da scuverta sin ca. 100 000 l’onn 1504.[17] Fin il 1514 è il dumber crudà sin 22 000 e l’onn 1542 eran tenor Las Casas «strusch pli 200» en vita.[18] Il dumber dals abitants en la Caribica ha muntà avant l’arrivada da Columbus fin a 15 milliuns.[19]
Las notizias da Columbus sveglian gronds dubis areguard in agir motivà sulettamain dal regl da scuvrir. Da ses cudeschs da navigaziun e brevs resorta ch’el era surtut en tschertga da giaschaments da metals prezius.[20] En il decurs dals viadis è la probabilitad da fruntar sin bler aur daventada adina pli pitschna; uschia è si’egliada sin ils umans e la natira stà segnà adina dapli da la dumonda da lur utilisabladad e rentabilitad economica. Per finanziar ils enorms custs da viadi eri necessari da laschar cumparair per ils finanziaders las finamiras prendidas en vista uschè interessantas ch’els pudevan er far quint cun in gudogn material.[21]
Tenor l’opiniun che prevala ozendi stevan ils motivs da Columbus en in stretg connex cun ils interess dals conquistadores iberic-catolics che duevan suandar: En il center stevan la pussanza e l’aur, accumpagnà da l’idea da missiunar la populaziun autoctona. Columbus è tut en tut sa cumportà a moda loiala ed orientà a si’incarica. Malgrà quai u gist pervi da quai è Columbus vegnì e vegn anc adina considerà sco erox u almain sco persunalitad da grond’impurtanza. En ils Stadis Unids han ins per exempel commemorà il 1892 il giubileum da si’arrivada en l’America cun grondas festivitads; sur lung temp al han ins considerà là sco emprim American per propi, il qual haja tschentà cun curaschi ed iniziativa il fundament per la colonisaziun.
Ils ultims onns è vegnida lantschada ina discussiun, schebain Columbus stoppia vegnir considerà sco precursur u iniziant d’in genocid envers ils Indios. Questa posiziun vegn represchentada surtut da politichers da pievels indigens, ma per exempel er da l’autur britannic Roger Crowley. Snegada vegn questa tesa però dals istorichers spagnols Borja de Riquer, Carlos Martínez Shaw e Pablo Emilio Pérez-Mallaína sco er da l’istoricher american Steve Hackel. Bain concedan er quests auturs che Columbus haja fatg senza scrupels chatscha sin sclavs; ma d’al vulair metter en connex cun in genocid saja nunexact u exagerà, pertge ch’i haja mancà ad el l’intenziun da vulair extirpar in’entira razza u etnia.[22]
Exempels per l’interess cuntinuant vi da la persuna da Columbus[modifitgar | modifitgar il code]
- Il pajais Columbia (Colombia) è vegnì numnà suenter sia scuverta il 1499 tenor Columbus, e quai cumbain ch’el sez n’è mai stà là.
- Il 1935 è il crater da la glina Colombo vegnì numnà suenter el.
- A Valladolid en Spagna – il lieu da mort da Columbus – han ins avert il 2006 il Museum da Cristof Columbus.
Monuments che regordan a Columbus existan tranter auter a Genua, Barcelona, Madrid, a Cuba en il Portugal, a Madeira (Funchal), Las Palmas de Gran Canaria, ad Ibiza, sin las Azoras ed a Santo Domingo. L’ultim temp hai er dà protestas cunter monuments che regordan a Columbus, perquai che quel saja sa fatg culpant, surtut ord vista dals pievels indigens, da sfruttament e sclavaria. Il 2018 ha in moviment d’indigens cuntanschì che la statua da Columbus en il Grand Park da Los Angeles vegnia allontanada; quella avevan Italoamericans erigì avant 45 onns.
Il tema Cristof Columbus cumpara fin en il temp preschent er en numerusas ovras musicalas, texts litterars e films. Qua ina schelta:
- Alessandro Scarlatti (1660–1725): Il Colombo ovvera L’India scoperta, opera (1690)
- Wilhelm Friedrich Ernst Bach (1759–1845): Columbus oder Die Entdeckung Amerikas, cantata
- Francesco Morlacchi (1784–1841): Colombo, opera (1828)
- Gaetano Donizetti (1797–1848): Cristoforo Colombo, opera
- Johann Joseph Abert (1832–1915): Columbus, op. 31, sinfonia (1864)
- Vincenzo Fabrici: Il Colombo, o La Scoperta delle Indie, opera (1871)
- Theodor Apel: Columbus, gieu da teater (Richard Wagner ha cumponì latiers in’uvertura, WWV 37a).
- Heinrich von Herzogenberg (1843–1900): Columbus, cantata dramatica
- Christoph Columbus, Márton Garas, Germania, film (1922)
- Columbus, Edwin L. Hollywood, USA, film (1923)
- Columbus and Isabella, Bryan Foy, film curt (1924)
- Darius Milhaud: Christophe Colomb, opera en duas parts e 27 maletgs, text da Paul Claudel. Universal Edition, Vienna-Lipsia (1929)
- Walter Hasenclever, Kurt Tucholsky: Christoph Kolumbus oder Die Entdeckung Amerikas. Cumedia en sis maletgs (1932). Ms. Neuer Bühnenverl, Turitg 1935, Das Arsenal, Berlin 1985
- Werner Egk (1901–1983): Columbus, opera (1933)
- N.N.: Ein Mann, der sich Kolumbus nannt, chanzun d’uffants (1936)
- Sir William Walton (1902–1983): Christopher Columbus, suita (1942)
- Christoph Columbus, David MacDonald, Gronda Britannia, film (1949)
- Manuel de Falla (1876–1946): La Atlantida, opera (1962)
- Christoph Kolumbus oder Die Entdeckung Amerikas, producziun televisiva tenor il toc da teater da Kurt Tucholsky (1969)
- 1985: Christopher Columbus, Alberto Lattuada, coproducziun televisiva Italia, Germania, Stadis Unids (1985)
- Bye Bye Columbus, Peter Barnes, film da televisiun (1991)
- Dario Fo: Johan vom Po entdeckt Amerika, toc dramatic (1991)
- Philip Glass: The Voyage, opera (1992)
- 1492 – Conquest of Paradise, Ridley Scott, Gronda Britannia, USA, Frantscha, Spagna, film (1992)
- Christopher Columbus – The Discovery, John Glen, Spagna, USA, Gronda Britannia, film 1992
- Carry on Columbus, Gerald Thomas, Gronda Britannia, film (1992)
- True Adventures of Christopher Columbus, seria televisiva britannica (1992)
- Cristóvão Colombo – O Enigma [Christoph Kolumbus – Das Rätsel], Manoel de Oliveira, film franzos-portugais (2007)
- También la lluvia [Und dann der Regen], Icíar Bollaín, Spagna, Mexico, Frantscha, film (2010)
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Corina Bucher: Christoph Kolumbus, Korsar und Kreuzfahrer. Primus Verlag e WBG 2006, ISBN 3-89678-274-6, p. 13ss. Sche betg nudà autramain derivan er las ulteriuras infurmaziuns biograficas da questa publicaziun. Cf. tar questa publicaziun la pagina d’internet accumpagnanta.
- ↑ Andrew G. Little (ed.): Roger Bacon Essays, contributed by various writers on the occasion of the seventh centenary of his birth. Oxford 1914, p. 180.
- ↑ Gerhard Prause: Niemand hat Kolumbus ausgelacht. Econ Verlag, 3. ed., Düsseldorf, Vienna 1986, p. 66.
- ↑ 4.0 4.1 4.2 Robert H. Fuson (ed.): Das Logbuch des Christoph Kolumbus. Die authentischen Aufzeichnungen des großen Entdeckers. Gustav Lübbe Verlag, Bergisch Gladbach 1989, ISBN 3-404-64089-6, p. 103.
- ↑ 5.0 5.1 Robert H. Fuson (ed.): Das Logbuch des Christoph Kolumbus. Die authentischen Aufzeichnungen des großen Entdeckers. Gustav Lübbe Verlag, Bergisch Gladbach 1989, ISBN 3-404-64089-6, p. 156.
- ↑ Heinrich Pleticha: Christoph Kolumbus. Der Beginn der Neuzeit. Manfred Pawlak Verlagsgesellschaft, Herrsching 1987, p. 130.
- ↑ Peter Mesenburg: Kartometrische Untersuchung und Rekonstruktion der Weltkarte des Piri Re’is (1513). En: Cartographica Helvetica 24 (2001), p. 3–7.
- ↑ Hermann Kellenbenz: Die Finanzierung der spanischen Entdeckungen. En: Vierteljahrschrift der Sozial- und Wirtschaftsgeschichte 69 (1982), p. 155ss.
- ↑ Christoph Columbus. Bordbuch der ersten Fahrt, (PDF) 2002, p. 8.
- ↑ Nadja Podbregar, Dieter Lohmann: Im Fokus. Meereswelten. Reise in die unbekannten Tiefen der Ozeane. Springer, Berlin/Heidelberg 2013, ISBN 978-3-642-37720-4, p. 171.
- ↑ Howard Zinn: A People’s History of the United States. Harper Perennial, 2005, p. 3.
- ↑ Howard Zinn: A People’s History of the United States. Harper Perennial, 2005, p. 3s.
- ↑ Troy Floyd: The Columbus Dynasty in the Caribbean 1492–1526. University of New Mexico Press, Albuquerque 1973; Stuart B. Schwartz: The Iberian Mediterranean and Atlantic Traditions in the Formation of Columbus as a Colonizer. University of Minnesota Press, Minneapolis 1986.
- ↑ Howard Zinn: A People’s History of the United States. Harper Perennial, 2005, p. 4.
- ↑ Robert H. Fuson (ed.): Das Logbuch des Christoph Kolumbus. Die authentischen Aufzeichnungen des großen Entdeckers. Gustav Lübbe Verlag, Bergisch Gladbach 1989, ISBN 3-404-64089-6, p. 56.
- ↑ Sherburn F. Cook, Borah Woodrow: Essays in Population History, Vol. I University of California Press, Berkeley 1971, Kapitel VI; J.B. Thatcher: Christopher Columbus, Vol. 2, Putnam’s Sons Publishers, New York 1903–1904, p. 348ss.
- ↑ Salvador de Madariaga: The Rise of the Spanish American Empire Hollis and Carter Publishers, Londra 1947; William Denevan: The Native Population of the Americas in 1492 University of Wisconsin Press, Madison 1976.
- ↑ Henry Dobyns: Their Numbers Become Thinned: Native American Population Dynamics in Eastern North America University of Tennessee Press, Knoxville 1983; Russell Thornton: American Indian Holocaust and Survival: A Population History Since 1492 University of Oklahoma Press, Norman 1987.
- ↑ Kirkpatrick Sale: The Conquest of Paradise: Christopher Columbus and the Columbian Legacy. Alfred A. Knopf Publishers, New York 1990, p. 155; Bartolomé de las Casas: The Spanish Colonie (Brevísima revacíon). University Microfilms reprint 1966; Bartolomé de las Casas: Historia de las Indias, Vol. 3 Augustin Millares Carlo and Lewis Hanke, Fondo de Cultura Económica, Mexiko-City 1951, chapitel 29.
- ↑ Samuel Eliot Morison: Journals and Other Documents on the Life and Voyages of Christopher Columbus. Heritage Publishers, New York 1963.
- ↑ Joachim Moebus: Über die Bestimmung des Wilden und die Entwicklung des Verwertungsstandpunktes bei Columbus. En: Karl-Heinz Kohl: Mythen der Neuen Welt. Berlin 1982, p. 49ss.
- ↑ Manuel Morales: Fue Colon un genocida? En: El País, 13 da november 2018, p. 27.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Klaus Brinkbäumer, Clemens Höges: Die letzte Reise: Der Fall Christoph Kolumbus. Deutsche Verlagsanstalt, Minca 2004, ISBN 3-421-05823-7.
- Corina Bucher: Christoph Kolumbus. Korsar und Kreuzfahrer. Primus, Darmstadt 2006, ISBN 3-89678-274-6.
- Zvi Dor-Ner: Kolumbus und das Zeitalter der Entdeckungen. vgs, Cologna 1991, ISBN 3-8025-2214-1.
- Oswald Dreyer-Eimbcke: Kolumbus – Entdeckungen und Irrtümer in der deutschen Kartographie. Umschau, Francfurt a.M. 1991, ISBN 3-524-69097-1.
- John Dyson, Peter Christopher: Columbus – Die Entdeckung seiner geheimen Route in die Neue Welt. Droemer Knaur, Minca 1991, ISBN 3-426-26474-9.
- Alfonso Enseñat de Villalonga: Cristóbal Colón. Orígenes, formación y primeros viajes. Ediciones Polifemo, Madrid 2009, ISBN 978-84-96813-21-2.
- S. Fischer-Fabian: Um Gott und Gold – Columbus entdeckt eine neue Welt. Lübbe, Bergisch Gladbach 1991, ISBN 3-7857-0598-0.
- Frauke Gewecke: Christoph Kolumbus. Suhrkamp, Francfurt a.M. 2006, ISBN 3-518-18214-5.
- Hans-Günter Gierloff-Emden: Die erste Entdeckungsreise des Columbus. Nautische und ozeanische Bedingungen. Geobuch, Minca 1994, ISBN 3-925308-79-2.
- Alfred Kohler: Columbus und seine Zeit. Beck, Minca 2006, ISBN 3-406-54212-3.
- Kathleen Loock: Kolumbus in den USA: Vom Nationalhelden zur ethnischen Identifikationsfigur. transcript, Bielefeld 2014, ISBN 978-3-8376-2740-4.
- Martin Ochs: Der Mythos von Christoph Kolumbus in der italienischen Literatur (= Rombach-Wissenschaften, retscha: Cultura, tom 5). Rombach, Freiburg im Breisgau 1999 ISBN 3-7930-9198-8.
- Ulrich Offenberg: Christoph Kolumbus. Der Aufbruch in eine neue Welt. Komplett-Media, Grünwald bei München 2005, ISBN 3-8312-6068-0, (cudesch auditiv).
- Tzvetan Todorov: Die Eroberung Amerikas – Das Problem des Anderen. 6. ed., Suhrkamp, Francfurt a.M. 1993, ISBN 3-518-11213-9.
- Andreas Venzke: Der Entdecker Amerikas – Aufstieg und Fall des Christoph Kolumbus. Aufbau-Taschenbuch-Verlag, Berlin 2006, ISBN 3-7466-2207-7.
- Karl H. Peter: Wie Columbus navigierte. Koehlers Verlagsgesellschaft, Herford 1972, ISBN 3-7822-0062-4.
- Winfried Wehle (ed.): Das Columbus-Projekt. Die Entdeckung Amerikas aus dem Weltbild des Mittelalters. Fink, Minca 1995, ISBN 3-7705-2895-6.


c: text/html

text:
Erizun
L’erizun europeic (er: erizun ordinari, erizun da l’Europa dal Vest u erizun dal vest), en la lingua da mintgadi simplamain erizun (Erinaceus europaeus), è in mammal or da la famiglia dals erizuns (Erinaceidae). Questa spezia è derasada bunamain sur l’entir continent. En la part orientala da l’Europa Centrala, en l’Europa da l’Ost ed en parts da l’Asia dal Vest è percunter l’Erinaceus roumanicus (‹erizun da l’ost›) la spezia la pli derasada. Sco l’erizun dal vest appartegna er quel al gener dals Erinaceus, ils erizuns cun ureglias curtas.
Cumparsa[modifitgar | modifitgar il code]
Grondezza e pais[modifitgar | modifitgar il code]
In erizun creschì da dus onns cuntanscha ina lunghezza dal chau e dal bist da 22 fin 30 centimeters. La cua è circa 2 centimeters lunga. Il pais variescha tut tenor vegliadetgna e stagiun. Suenter l’emprim onn da vita paisan erizuns normalmain tranter 450 e 700 grams. Erizuns che paisan la fin da stad dapli che quai, èn per ordinari pli vegls. Il pais maximal po esser da quel temp passa 1500 grams, damai ch’ils erizuns fan reservas da grass per l’enviern. La primavaira, suenter che questas reservas èn vegnidas consumadas durant il sien d’enviern, paisan er erizuns pli vegls magari be 350 grams.[1]
Las spinas[modifitgar | modifitgar il code]
Il segn distinctiv il pli marcant da l’erizun èn las spinas che cuvran la part sura dal chau ed il dies. Il dumber da las spinas dependa da la grondezza dal corp. Giuvens erizuns ch’èn gist abels da bandunar persuls il gnieu, disponan da bundant 3000 spinas. In erizun creschì che paisa 600 grams ha radund 5000 spinas ed in individi fitg grond fin a 7500 spinas. Tar las spinas sa tracti da chavels modifitgads ch’han ina lunghezza tranter 20 e 30 millimeters ed ina grossezza dad in fin dus millimeters. La ‹durada da vita› d’ina singula spina munta a dudesch fin deschdotg mais, alura croda ella ora ed ina nova crescha suenter.[1] A la ragisch èn las spinas da colur alva fin bescha, en la part centrala brina e vers il piz brin stgira fin bunamain naira.
Magari datti erizuns cun spinas senza la coluraziun brina usitada. Per ordinari sa restrenschan questas spinas alvas u da colur da corn sin ina singula part dal corp. I dat però er erizuns tar ils quals tut las spinas èn alvas u da colur da corn; tar quels na sa tracti betg dad albinos, pertge che la fatscha ed il venter han tuttavia la colur caracteristica grisch brina.
Albinos datti medemamain entaifer las populaziuns dad erizuns. Pervi d’ina mancanza da pigment han quels spinas alvas, in pail alv, pel rosa ed egls cotschens. Damai che erizuns èn activs da notg, è la sensibladad cunter la glisch dals albinos main problematica; medemamain è il privel ch’els dettian en egl pli tgunsch ad inimis reducì da notg. Perquai chatt’ins tranter ils erizuns pli savens albinos che tranter autras spezias d’animals.[2]
Ulteriuras caracteristicas[modifitgar | modifitgar il code]
La membra dals erizuns è generalmain curta; las chommas davos èn in pau pli lungas che quellas davant. Ils pes fineschan mintgamai en tschintg dets-pe ch’èn munids cun griflas. Il segund, terz e quart det-pe èn pli u main tuttina lungs, l’emprim ed il tschintgavel èn pli pitschens ed han er pli pitschnas griflas. Ils erizuns tutgan – sco l’uman – tar ils animals che van sin la planta-pe; els tschentan mintgamai l’entira surfatscha dal pe giun plaun cura ch’els sa movan.
Il chau dals erizuns ha in gnif lung e movibel. Ils erizuns han 36 dents, la furmla dals dents è 3/2-1/1-3/2-3/3. Quai munta ch’els han en mintga mesadad da la missella sura trais dents da morder, in dent chanin, trais premolars e trais molars; e sutvart mintgamai dus dents da morder, in dent chanin, dus premolars e trais molars. Ils dents da morder sa chattan lunsch in ord l’auter, uschia che quels da la missella sut han plaz tranteren. Sco tar blers insectivors è sviluppada ina ferma dentadira.
Ils egls èn radunds e pitschens, las ureglias èn cun ina lunghezza dad in centimeter medemamain pitschnas e quasi zuppadas dal tuttafatg en il pail. La vesida è sviluppada be malamain, ma apparentamain gioga quella er be ina pitschna rolla tar la tschertga da vivonda: Retschertgas telemetricas, tar las qualas èn er vegnids resguardads erizuns tschorvs, han mussà che quels n’avevan strusch in dischavantatg.[1] Erizuns tschorvs han er gia tratg si cun success pitschens.[2] Tar la tschertga da vivonda s’orienteschan erizuns surtut tenor l’odurat; l’organ da Jacobson als gida supplementarmain da savurar preda u inimis. Er l’udida è sviluppada vaira bain.
Ad eruir la schlatta pon servir las suandantas indicaziuns: Omaduas schlattas han tschintg tettels da mintga vart. L’avertura dal penis dals mastgels, en furma da nuf, sa chatta amez la part davos dal corp, circa tschintg centimeters davent da l’anus. Ils testiculs n’èn betg visibels d’ordaifer. L’avertura genitala da las femellas sa chatta betg dapli che dus centimeters davent da l’anus.[1]
Vusch[modifitgar | modifitgar il code]
Cura ch’ils erizuns exploreschan il conturn, è per ordinari d’udir be in lev sgnuflim. Ultra da quai aud’ins savens a scruschir feglia e roma. Ramurs da smagliazzar e sfratgar mussan che l’erizun ha chattà insatge da magliar.
Fruntan ils erizuns, che mainan atgnamain ina vita solitaria, en vischinanza da funtaunas da pavel sin auters members da la medema spezia, averteschan els in l’auter cun sgrignir. Sa chatta in erizun en grond privel, è magari er d’udir in sbragim penetrant; ma quai be en cas excepziunals. Uschiglio auzan ils erizuns la vusch surtut durant il gieu da paregliaziun; questas ramurs regordan ad in runtgim u resgim.
Derasaziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’erizun dal vest viva en la gronda part da l’Europa dal Vest e Centrala, uschia sin las Inslas Britannicas, la Peninsla Iberica, la Frantscha, l’Italia ed intginas inslas da la Mar Mediterrana, la Germania, la Svizra e l’Austria; plinavant en parts dal Balticum, da la Russia dal Nord fin l’Ural, la Finlanda dal Sid e la Scandinavia dal Sid. Las observaziuns ch’èn vegnidas fatgas laschan supponer ch’il territori da derasaziun en la Scandinavia saja s’extendì en il decurs dal 20avel tschientaner. Tras la part orientala da l’Europa Centrala (da la Pologna dal Vest sur la Tschechia ed Austria fin a la costa adriatic taliana, slovena e croata) s’extenda ina sdrima d’ina ladezza da ca. 200 kilometers, en la quala il territori da derasaziun da l’erizun dal vest sa cruscha cun quel da l’erizun da l’ost (Erinaceus roumanicus).[3] In’ulteriura regiun da surposiziun da las duas spezias s’extenda da l’Estonia dal Sid e Lettonia dal Nord sur la Russia dal Nordvest fin en la Russia Centrala (incl. Moscau).
En la Nova Zelanda è la spezia vegnida introducida vers la fin dal 19avel tschientaner ed è sa derasada vaira ferm.
Spazi da viver[modifitgar | modifitgar il code]
L’erizun preferescha ina cultira structurada ritgamain cun saivs vivas, bostgaglia, pastgiras, pitschnas plantas cun laina morta e surfatschas ruderalas. El guntgescha però guauds da guglias, terren agricul senza plantas e chagliom ed abitads memia umids, sco per exempel palids. Bostgaglia, ma er bists da plantas chavortgs e sfessas en la grippa al servan sco lieus da repaus; magari van ils erizuns er a star en taunas bandunadas d’auters mammals. Ozendi chattan ins erizuns surtut sin pradas cun puma sparpagliada, en ierts, parcs e sin santeris sco er en zonas verdas a l’ur da citads e vitgs. La sperdita da lur spazi da viver oriund – numnadamain la cultira structurada ritgamain – han els pudì cumpensar almain per part cun s’installar sco suondacultura adina dapli en vischinanza d’abitadis dals umans.
Nutriment[modifitgar | modifitgar il code]
Las pli impurtantas cumparts dal nutriment[modifitgar | modifitgar il code]
Il nutriment principal da l’erizun sa cumpona surtut d’insects – tranter quels baus sco ils baus curridurs, garlogns e rasulaunas da splers – sco er da millipes e da verms da plievgia. Glimajas na tutgan betg tar ses nutriment preferì; quellas cumportan be in fin tschintg procent dal nutriment.[3] Lindornas maglia l’erizun be darar – sia dentadira al difficultescha da rumper si las chasas da quellas.[1] Pastgiras che vegnan nizzegiadas a moda extensiva da muvel grond e ch’èn cuvertas la damaun cun ruschè paran dad esser per erizuns in territori da chatscha spezialmain redaivel; per part fan els la notg fin ad in kilometer per pudair ir en tals territoris sin tschertga da nutriment.
L’erizun mangia er mammals sco mieurs, misarogns, mieurs-sfuigna e talpas. I sa tracta per ordinari d’animals novnaschids, anc tschorvs, che l’erizun chatta durant sias turas nocturnas. Ni la dentadira ni la spertezza da currer da l’erizun lubeschan a quel da tschiffar animals creschids da las spezias numnadas. L’erizun maglia però er capiergnas, uschia ch’ins al vesa magari a magliar restanzas dals mammals ils pli pitschens.
Ovs e pulschains d’utschels furman durant la stagiun da cuada in’impurtanta cumpart dal nutriment. Ovs da giaglina èn però per regla memia gronds per che l’erizun als vegniss da rumper. Percunter tschiffa el tuttavia pulschains da la giaglina da chasa.[2] Er ils ovs d’utschels che cuan per terra sco muettas, randulinas da mar, lodola, pivets, fasans e pernischs maglia l’erizun. Sin intginas inslas, nua che l’erizun è vegnì introducì, po quel daventar in privel per tschertas spezias d’utschels che cuan per terra; uschiglio vegnan però destruids bundant dapli gnieus tras maschinas agriculas che tras erizuns.[1]
L’atun mangian erizuns magari puma crudada stramadira. Dal nutriment total furma quella però be ina pitschna cumpart. E forsa s’interesseschan ils erizuns er be per ils insects che sa rimnan sin la puma crudada.[1]
Mitus da nutriment[modifitgar | modifitgar il code]
En la litteratura pli veglia fruntan ins anc sin l’indicaziun che erizuns mangian serps en grondas quantitads. L’erizun ch’è activ da notg ha però be darar insumma la pussaivladad da fruntar sin las serps ch’èn activas da di. I para bain propi uschia che erizuns supportan en relaziun tar la grondezza da lur corp ina quantitad da tissi da serps vaira gronda[3]; tuttina na tutgan serps betg tar il spectrum da nutriment usità. Be en cas excepziunals reusseschi ad erizuns da mazzar pitschnas vipras cruschadas. Sumegliant als mammals numnads survart mangia l’erizun però cadavers da serps sin ils quals el frunta per via.
Medemamain en il reginavel da las legendas tutga la pretensiun che l’erizun deponia sias provisiuns sin las spinas. Bain chatt’ins magari feglia u fritgs che pendan vi da las spinas si dies, ma l’animal na sa nutrescha betg da quai. Quest ballast tschiffan ils erizuns senza vulair, per exempel en il gnieu, e na paran silsuenter betg d’avair grond ardiment da sa deliberar da quai.
Ed in’ulteriura legenda èsi che erizuns baivian latg or dals tettels da vatgas che giaschan. I n’è betg be pauc probabel che la vatga acceptass insumma quai; er la bucca da l’erizun è memia pitschna per pudair tschiffar il tettel d’in iver. Ultra da quai n’è latg betg in nutriment adattà per erizuns, mabain maina ad ina ferma diarrea che po esser mortala.
Moda da viver[modifitgar | modifitgar il code]
[modifitgar | modifitgar il code]
Sco tut ils erizuns cun spinas viva er l’erizun dal vest a moda solitaria ed è activ tranter stgir e cler e da notg. Durant il di dorma l’erizun en in gnieu; da la saira fin la damaun va el en tschertga da nutriment. I sa laschan distinguer duas fasas d’activitad principalas: l’emprima tanscha da las 18 fin las 21 uras, la segunda da las 24 fin las 3 uras.
Il territori ch’in mastgel percurra regularmain po cumpigliar 1 km². Femellas percunter sa movan en reviers ch’èn be darar pli gronds che 0,3 km².[2] Erizuns èn da princip fitg fidaivels al lieu. Els tiran a niz entaifer lur revier plirs gnieus da feglia u pastg ch’els frequentan en intervals irregulars. L’erizun dal vest maina ina vita solitaria ed evitescha ordaifer il temp da paregliament il contact cun auters animals da la medema spezia. Els n’enconuschan er nagin cumportament territorial, mabain han reviers che sa cruschan.
Durant lur tschertga da vivonda nocturna fan mastgels en media radund dus fin trais kilometers. Las femellas percurran distanzas in pau pli curtas. Retschertgas telemetricas han mussà che erizuns èn er abels da nudar tras flums; per ordinari marcheschan auas currentas però il cunfin da lur territori.[1]
Spidar sin sasez[modifitgar | modifitgar il code]
Magari po vegnir observà co che erizuns produceschan cun moviments mastegiants grondas quantitads d’ina spida stgimusa e spidan quella sin lur dies, e quai sa sturschend sin tuttas varts. Fin oz n’èsi betg sclerì dal tuttafatg tge ch’è la raschun per quest cumportament e tge effect che duai vegnir cuntanschì cun quel. En tutta cas sa lascha quest fenomen surtut observar cura che l’animal sa chatta en vischinanza d’ina substanza che savura spezialmain mal. I pudess perquai esser ch’il spidar sin sasez serva a schubregiar las cellas dal gust e l’odurat.[2]
Sa rudlar en[modifitgar | modifitgar il code]
Tar las caracteristicas las pli enconuschentas da l’erizun tutgi da savair sa rudlar en sco ina culla da spinas. Per quest intent collavuran numerus musculs a moda cumplexa in cun l’auter, tranter auter il Musculus caudo-dorsalis che tanscha dals spinals da la cua fin il dies e che drizza si las spinas e la musculatura circulara (surtut il Musculus sphincter cuculli) che tegna serrà l’animal e zuppenta las parts dal corp nunprotegidas. Mintga spina è ultra da quai munida cun in agen muscul (Musculus arrector pili) che procura en cas da contracziun che las spinas restan drizzadas dretg si. Betg tar mintga privel sa rodla l’erizun en dal tuttafatg; savens sa cuntenta el a l’entschatta cun trair en il chau resp. cun drizzar si il chapitsch da spinas sin chau.
Sien d’enviern[modifitgar | modifitgar il code]
L’erizun fa in sien d’enviern, il qual po er vegnir interrut. El tutga tar ils animals che fan in sien d’enviern per propi e passenta durant il temp cun pauc nutriment radund tschintg fin sis mais (da l’october u november fin l’avrigl) en in gnieu en furma da cula protegì; sco quartier d’enviern al servan er mantuns da dascha u da feglia. Durant il sien d’enviern èn tut ils process metabolics reducids fermamain. La temperatura dal corp croda da radund 36 grads sin in fin otg grads, la frequenza da la respiraziun munta ad ina fin duas giadas la minuta, il ritmus dal cor croda sin tschintg battidas per minuta. Durant il sien d’enviern perdan ils erizuns tranter 17 e 26 procent da lur pais. Per pudair surviver il sien d’enviern, ston ils animals pasar almain 500 grams. Tar temperaturas externas da sut 15 grads termineschan els il sien d’enviern.
Multiplicaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Paregliaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Il temp da paregliaziun da l’erizun cumenza la fin d’avrigl u il matg e s’extenda fin mez avust. En tschertga da partenarias prontas da sa paregliar, percurran erizuns masculins lungas distanzas. Frunta in mastgel sin ina femella ch’è sexualmain madira, sa mova el cun gronda perseveranza en rudè enturn quella. La femella emprova tut tenor d’al tegnair sin distanza cun sgrignir e cun al stuschar davent. L’andament dals moviments dals dus erizuns è uschè caracteristic ch’ins discurra magari d’in ‹carussel d’erizuns›.[2] In tal ‹carussel d’erizuns› po durar pliras uras. S’avischina in ulteriur mastgel, profitescha la femella savens dal curt cumbat tranter ils dus mastgels per s’allontanar dal plaz da cumbat.
Malgrà las spinas ha la copulaziun sco tala lieu en ina posiziun sco ch’ella è usitada per mammals. Il mastgel descenda la femella da davos. Quella tegna ses corp plat per terra ed er las spinas èn en posiziun da detensiun. Interrutta da pitschnas pausas po la copulaziun durar fin in’ura. Resta il mastgel suenter la copulaziun en vischinanza da la femella, alura al chatscha quella davent avant la naschientscha dals pitschens. Per ordinari tschertga il mastgel però suenter curt temp autras partenarias ch’èn prontas da sa copular.[3]
Animals giuvens[modifitgar | modifitgar il code]
Suenter in temp da purtanza da radund 35 dis parturescha la femella tranter il zercladur ed il settember ses pitschens. Il mais cun las pli bleras naschientschas è l’avust. En l’Europa Centrala naschan 61 procent da tut ils erizuns durant quest mais.[3] Sco gnieu serva in zup pulstrà cun fain setg, feglia e mistgel che la femella prepara ca. in di avant la pagliola. Per il pli sa chattan quels en plantas chavortgas, mantuns da dascha u da laina u er en foras sut remisas. Ils pitschens paisan tar la naschientscha 12 fin 25 grams ed han anc serrà ils egls e las ureglias. Vegn la mamma disturbada durant u curt suenter la naschientscha, banduna ella ses letg u maglia schizunt ils pitschens. Pir pli tard reagescha ella sin disturbis cun purtar ils pitschens en in auter gnieu.[1]
Las mammas laschan tettar durant ca. sis emnas. L’emprim’emna prendan ils pitschens erizuns tiers radund trais grams per di, a partir da la terz’emna radund quatter grams. A la fin dal temp da tettar paisan ils giuvens erizuns radund 200 fin 250 grams. Latg-erizun ha ina fitg auta cumpart da materia sitga e da grass ed ina fitg bassa cumpart da lactosa; el sumeglia uschia il pli fitg il latg-foca. Il grass consista per gronda part d’elements d’acid da grass cun ina fitg auta cumpart d’acids da linol. Er fier e zinc cuntegna il latg en quantitads extraordinarias. Surtut l’auta cumpart da zinc è probabel necessaria per la creschientscha da las spinas; en quellas sa laschan numnadamain cumprovar grondas quantitads da quest oligoelement.[4]
Cura che l’erizun nascha, dispona el da radund 100 spinas[3]; quellas èn a l’entschatta alvas e sparpagliadas sin la pel dal dies da colur rosa. Gia en il decurs da las emprimas duas emnas da vita creschan a l’erizun adina dapli ulteriuras spinas che disponan gia da la da coluraziun tipica cun la part brina amez. A partir d’ina vegliadetgna da 15 dis cumenzan ils egls a s’avrir. A partir dal 21avel di da vita cumparan ils dents da latg. Cun dus fin trais mais vegnan quels remplazzads successivamain tras la dentadira stabla.[3] Cura ch’ils erizuns han trais emnas e mez, bandunan els l’emprima giada il gnieu e sa rendan independentamain en tschertga da nutriment. La madirezza sexuala cuntanschan els cun radund nov mais.
Dumber dals pitschens[modifitgar | modifitgar il code]
En l’Europa Centrala partureschan ils erizuns normalmain be ina giada l’onn. Va l’emprim letg a perder, datti magari in segund che nascha vers la fin da la stad. Quests pitschens han però be ina pitschna schanza da surviver l’enviern; els disponan per ordinari betg da reservas da grass suffizientas per puspè pudair sa svegliar dal sien d’enviern. En regiuns pli chaudas dal territori da derasaziun da l’erizun dal vest èsi però tuttavia usità che las femellas partureschan duas giadas l’onn.
Il dumber dals pitschens che naschan en il medem letg po variar tranter dus e diesch – en media èn quai quatter fin tschintg. Per il pli na dispona la mamma betg da la quantitad da latg che fiss necessaria per trair si dapli che tschintg pitschens. È l’aura memia fraida u memia sitga, uschia che la mamma na chatta betg avunda pavel, è er in letg da grondezza mesauna periclità.[1] En media tira in erizun uschia si dus fin maximal trais pitschens.
Aspectativa da vita, inimis e malsognas[modifitgar | modifitgar il code]
Inimis[modifitgar | modifitgar il code]
Er cun sa rudlar en dal tuttafatg, n’è l’erizun betg protegì dal tuttafatg cunter animals da preda. Inimis natirals èn carnivors sco la fiergna u la vulp. L’evla da la pizza ed il piv grond tutgan cun lur lungas fermas griflas tar las paucas spezias d’animals ch’èn ablas da mazzar in erizun ch’è enrullà dal tuttafatg. Quai vala er per il tais. En l’Europa Centrala èn il piv grond ed il tais perquai ils pli impurtants inimis natirals da l’erizun.[2]
Erizuns malsauns e sutnutrids na disponan savens betg pli da l’energia da s’enrullar dal tuttafatg. Erizuns fomentads van ultra da quai er da di en tschertga da nutriment. Tals erizuns flaivlentads vegnan er tschiffads da fiergnas, telpis u portgs selvadis ed attatgads da corvs e giazlas. Magari èn els er opposts a l’attatga da chauns.
Malsognas[modifitgar | modifitgar il code]
Fitg savens èn erizuns infestads da parasits. A l’intern (endoparasits) èn quai verms plats e verms dal lom; ils ectoparasits ils pli frequents èn pileschs, raischens ed auters chariels. Pli debel ch’il stadi da sanadad da l’erizun è en general e pli tgunsch ch’el vegn infestà da parasits. En il cas che l’erizun è nutrì mal, po el daventar l’unfrenda d’ina tala infestiun.[5]
Tar las malsognas infectusas giogan surtut salmonellas ina rolla. La frenesia sa lascha percunter observar mo fitg darar.
Aspectativa da vita[modifitgar | modifitgar il code]
Per erizuns che vivan en libertad è cumprovada ina vegliadetgna da fin set onns. Tegnids en fermanza pon els tuttavia cuntanscher ina vegliadetgna da diesch onns e dapli. Be ina pitschna part da tut ils erizuns che naschan cuntanscha però in’auta vegliadetgna. Sco che retschertgas han mussà, è la rata da mortalitad fitg auta tar ils animals novnaschids: D’in letg cun tschintg pitschens mora in en media gia avant ch’el possia bandunar l’emprima giada il gnieu. Da diesch erizuns giuvens survivan be in u dus l’emprim onn da vita. Suenter avair terminà l’emprim onn da vita, exista ina schanza da tschuncanta procent d’er pudair cumplenir il segund onn da vita.[3]
Periclitaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
Survistas cumplessivas dals effectivs che vivan en l’Europa Centrala na datti betg. Be en Germania vegnan però mazzads mintg’onn radund in mez milliun erizuns en il traffic sin via – quai lascha supponer che las populaziuns stoppian esser vaira grondas. Tuttina han – per restar tar l’exempel da la Germania – trais stadis federativs classifitgà l’erizun sco spezia periclitada.
Effectivamain furman ils privels che derivan da l’uman la pli gronda periclitaziun per l’erizun. En connex cun il traffic sin via èsi per exempel in dischavantatg da s’enrullar enstagl da fugir; l’erizun che resta sin via senza sa mover po vegnir sut las rodas, entant che l’animal ch’ha il reflex da fugir mitscha tut tenor.
Il fatg che l’uman ha rumì adina dapli bostgaglia e crappa da la prada per pudair utilisar quella a moda industriala, ha destruì ina gronda part dals habitats en ils quals l’erizun sa muveva oriundamain. A medem temp ha quai manà a inslas da populaziun ch’èn isoladas geneticamain ina da l’autra. I po per exempel esser che erizuns vivan en in bel dumber en vischinanza d’in vitg; ma sche quel è circumdà da vias cun bler traffic e da surfatschas agriculas che vegnan cultivadas a moda intensiva ed en furma da monoculturas, alura datti be in pitschen u insumma nagin stgomi cun populaziuns cunfinantas. Populaziuns ch’èn geneticamain isoladas èn en pli grond privel da vegnir eliminadas tras facturs exogens sco per exempel in’epidemia.
Sistematica[modifitgar | modifitgar il code]
Entaifer la famiglia dals erizuns tutga l’erizun dal vest tar la sutfamiglia dals erizuns cun spinas (Erinaceinae) ed appartegna là al gener dals erizuns cun ureglias curtas (Erinaceus). Sper l’erizun dal vest cumpiglia quest gener trais ulteriuras spezias, numnadamain l’Erinaceus concolor (derasà en il sidost dal territori da l’erizun dal vest), l’Erinaceus roumanicus (derasà en il nordost) e l’Erinaceus amurensis u erizun chinais.
Ils erizuns appartegnan a l’urden dals insectivors (popular: maglia-insects), il qual cumpiglia ultra da quai ils misarogns (Soricidae) e las talpas (Talpidae). Ils pli vegls erizuns cun spinas ch’èn cumprovads èn sa sviluppads en l’oligocen; ils emprims erizuns cun spinas moderns dal gener Erinaceus en il miocen mesaun. Las duas spezias da l’erizun da l’ost, dals quals il territori da derasaziun furma la cuntinuaziun orientala da quel da l’erizun dal vest (resp. il qual sa cuvra per part vers nord), resguardavan ins pli baud sco sutspezias da l’erizun dal vest.[6] Ensemen vegnivan questas spezias designadas sco ‹erizun europeic›. Quest puntg da vista na correspunda però betg al stadi actual da la scienza. En il fratemp èsi cumprovà ch’ils temps da glatsch dal pleistocen han manà a populaziuns d’erizuns separadas. In dals territoris da retratga ch’era restà liber da glatsch ha furmà la Frantscha, la Spagna e l’Italia. L’autra part da la populaziun sa chattava en l’Europa dal Sidost. Perquai che questas duas populaziuns èn stadas spartidas ina da l’autra radund 700 000 onns èn sa sviluppadas duas spezias separadas; e tenor las enconuschientschas pli novas vegn differenzià tar l’erizun da l’ost supplementarmain tranter ina spezia settentriunala (Erinaceus roumanicus) ed ina meridiunala (Erinaceus concolor).
Erizun ed uman[modifitgar | modifitgar il code]
L’onn 2008 han ins chattà a chaschun d’exchavaziuns archeologicas en las Alps Svabaisas il fragment d’ina figura fatga d’ivur da mamut che represchenta probablamain in erizun. La figura deriva da l’aurignacien (paleoliticum tardiv) e fa part dal patrimoni mundial da l’Unesco ‹Cuvels ed art dal temp da glatsch en il Giura svabais›.
Pli baud vegniva l’erizun utilisà vastamain en la medischina populara. Tschendra d’erizuns duvravan ins en l’antica sco med per far crescher ils chavels. Er bleras autras utilisaziuns da parts da l’erizun (sang, sunscha, fel, gnirom, spletga e.a.) èn cumprovadas en scrittiras sco ‹De medicamentis› da Marcellus Empiricus ch’era engaschà en Gallia sco uffiziant roman. En Frantscha vegnivan las spinas er duvradas antruras per intgantar la persuna en la quala ins era s’inamurà.
En bleras regiuns da l’Europa han ins en pli tratg a niz pli baud la charn da l’erizun. Quai è per exempel cumprovà tar ils Romans en il 5avel tschientaner ed en l’Engalterra dal 15avel tschientaner. En la Spagna medievala valeva la charn da l’erizun sco spaisa da magher, vul dir ch’ella era admessa durant il temp da giginar. Quai vegniva argumentà cun l’idea sbagliada che l’erizun vivia exclusivamain dad ervas e ragischs. Che bovs e nursas che sa nutreschan per propi be a moda vegetara na dastgavan betg vegnir mangiads durant far gigina na resentiv’ins sco ch’i para betg sco cuntradicziun. En la cultura dals Roma fa l’erizun – qua cun speziala muntada simbolica – magari anc adina part dal nutriment.
En la gronda part dals pajais è l’erizun menziunà oz en la lescha davart la protecziun da la natira sco animal che stat sut protecziun speziala. El na dastga ni vegnir tschiffà, ni blessà ni mazzà.
Paraulas e superstiziun[modifitgar | modifitgar il code]
L’erizun ha da vegl ennà er ina muntada mitica. Tut tenor interpretaziun porta quel fortuna u disfortuna. Per ils Sinti e Roma valeva el sco animal da fortuna. D’in erizun en uigl temevan ils purs percunter che quel chaschunia tar las vatgas ina malsogna da l’iver. En pli vegniva ditg che erizuns raivian sin las vignas e clegian cun lur spinas ivas. Ed en auters lieus vegniva l’erizun mess en connex cun strias.
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ 1.0 1.1 1.2 1.3 1.4 1.5 1.6 1.7 1.8 1.9 Pat Morris: The New Hedgehog Book. Whittet, Londra 2006.
- ↑ 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 Michael Lohmann: Das praktische Igel-Buch. BLV, Minca 2001.
- ↑ 3.0 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7 Monika Neumeier: Das Igel-Praxisbuch. Kosmos, Stuttgart 2006.
- ↑ 4.0 4.1 Elisabeth Landes e.a.: Untersuchungen zur Zusammensetzung der Igelmilch und zur Entwicklung von Igelsäuglingen. En: Kleintierpraxis. Nr. 42, 1997, p. 647–658.
- ↑ Iris Maibaum, Michael Fehr: Der Igel (Erinaceus europaeus) als Wildtierpatient in der Kleintierpraxis. En: Kleintierpraxis 59 (2014), p. 417–428.
- ↑ Don E. Wilson, DeeAnn M. Reeder (ed.): Mammal Species of the World. A taxonomic and geographic Reference. 2 toms. 3. ed., Johns Hopkins University Press, Baltimore MD 2005, ISBN 0-8018-8221-4.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Michael Lohmann: Das praktische Igel-Buch. Verhalten, Nahrung, Krankheiten, Schutz, Hilfe, Pflege, Überwintern. BLV, Minca e.a. 2001, ISBN 3-405-16015-4.
- Pat Morris: The New Hedgehog Book. New edition. Whittet, Londra 2006, ISBN 1-873580-71-1.
- Monika Neumeier: Das Igel-Praxisbuch. Die richtige Pflege, Aufzucht und Unterbringung. Kosmos, Stuttgart 2001, ISBN 3-440-08954-1.
- Monika Neumeier: Igel in unserem Garten. Franckh-Kosmos, Stuttgart 1996, ISBN 3-440-07050-6.
- Hermann Holz, Jochen Niethammer: Erinacaeus europaeus – Braunbrustigel. En: Jochen Niethammer, Franz Krapp (ed.): Handbuch der Säugetiere Europas. Tom 3/1: Insektenfresser, Herrentiere. AULA-Verlag, Wiesbaden 1990, ISBN 3-89104-027-X, p. 26–49.
- Nigel Reeve: Hedgehogs. Poyser, Londra 1994, ISBN 0-85661-081-X.
- Susanne Struck: Die Ernährung des Igels. (Erinaceus europaeus L., 1758). Grundlagen und Praxis. Schlüter, Hannover 1998, ISBN 3-87706-517-1.
- Tanja Wrobbel, Monika Neumeier e.a.: Igel in der Tierarztpraxis. (Retscha Igel Wissen kompakt, ed. Pro Igel e.V.), 6avla ed., Lindau 2015, ISBN 978-3-940377-13-5.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Erizun europeic en la Glista cotschna da las spezias d’animals periclitadas

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ses club da tschep Olympiakos Piräus empresta il giugader d'amez da 24 onns per in onn a Nottingham Forest. En l'Engalterra aveva Kasami gia dà dal 2011 fin il 2014, lura cun Fulham en la Premier League.
Tar Piräus n'ha il success betg mancà
Ils dus onns che Pajtim Kasami è stà tar Olympiakos Piräus ha el dastgà dar regularmain. Cun il club ha el gudagnà duas giadas il campiunadi grec ed ina giada la cuppa. Il nov trenader spagnol Victor Sanchez na veseva dentant nagina rolla pli per Kasami.
Nottingham Forest betg ina top-adressa
Nottingham Forest ha giugà la davosa giada il 1999 en la Premier League. Ils pli gronds success dateschan da la fin dals onns setanta. Dapi il 2012 ha il club englais possessurs dal Kuwait, ed en quest temp èn gia otg trenaders stads responsabels per l’equipa. La davosa stagiun è Nottingham Forest sa rangà la finala sin plazza 16, tranter las 24 equipas da la segunda liga englaisa.
Pliras giadas en la squadra naziunala
Las colurs svizras a Pajtim Kasami purtà fin uss 12 giadas, per il campiunadi europeic n'er el dentant betg vegnì resguardà.
RR novitads 21:00


text:
Per Fanny Smith è quai gia la 15avla victoria ed il 34avel plaz da podest en tut en sia carriera en il skicross.
Sco gia ad Arosa è la dunna da 26 onns sa messa tras cunter la victura da la cuppa mundiala da l'onn passà, la Svedaisa Sandra Näslund. Quai è suenter il 2010 ed il 2013 sia terza victoria ad Innichen. Sia collega da team, Sana Lüdi ha gì discletg en il quartfinal. Sia liadira è s'averta durent ir.
Fiva pli ferm Svizzer dals umens
Meglier Svizzer tar ils umens è stà Alex Fiva sco 5avel. El ha survegnì pervi d'in foul en il duel cunter il Franzos Jean-Frédéric Chapuis in chasti. Perquai ha el stuì cumbatter en il final pitschen empè da pudair defender ses segund rang.
RR novitads 16:00


text:
- Dapi il 2012 investighescha la cumissiun da concurrenza WEKO en chaussa cartel da construcziun en l'Engiadina.
- Suenter ch'ella ha constatà cunzunt en la construcziun auta cas nua che firmas han fatg giu pretschs è il 2019 la construcziun da vias en il focus da la WEKO.
- Il settember 2019 preschenta la WEKO sias davosas inquisiziuns e chastia 12 firmas da construcziun da vias. Il chasti total munta a 11 milliuns francs.
- Il november preschenta la cumissiun d'inquisiziun parlamentara (PUK) ses rapport en connex cun las acziuns da polizia cunter il whistleblower Adam Quadroni ch'aveva mess en moviment las examinaziuns dal cartel. Quel rapport constatescha ch'Adam Quadroni n'è per part betg vegnì tractà correct e che la Polizia chantunala haja fatg sbagls.
- Er l'expert extern Andreas Brunner ha prendì sut la marella las acziuns da polizia en il cas Quadroni, quai sin incumbensa da la regenza. Er el vegn tar la conclusiun ch'i haja dà sbagls e mancos tar la Polizia chantunala.
- En la critica èn sper il schef dal post da polizia al lieu er ils superiurs da quel ed il cumandant Walter Schlegel.
- Il cusseglier guvernativ responsabel per il Departament da polizia, giustia e sanadad Peter Peyer conceda sbagls, stat dentant davos ses collavuraturs – relaschadas na datti naginas. El introducescha dentant in'entira retscha mesiras per megliurar la situaziun.
RR actualitad 08:00


text:
Cai Calpurni Pison
El Cai Calpurni Pison (Caius Calpurnius Piso; ?-65) l'è staa on senator de Roma del primm secol dòpo la vegnuda de Gesù. L'è staa la figura principal de la congiura fada intel 65 contra l'imperador Neron, cognossuda anca comè la Congiura de Pison.
El personagg e la vida[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Pison el faseva part de la nòbil fameja dij Calpurni. Lù l'ha avuu del pader, del qual se sa minga'l nòmm, relazion cont on fracch de famij important de Roma. L'è staa regordaa comè on bon poetta, avocatt e orator, peroo el Tacit el dis che l'era anca on òmm amant de la lusuria. In del 40, el Caligola l'ha cassaa foeura de Roma, per podè ciappà la soa miee, la Livia Orestila.
Congiura e mòrt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Tornaa sòta el regn de Claudi intel 41, l'è diventaa cònsul suffee. Duranta el govern del Neron, l'è staa on senator important e potent. Ma l'amava minga l'imperador, e puu de ona voeulta l'aveva dii aj sò amis che'l Neron l'era dree a ruinà Roma. Intel 65, quand on gran foeugh l'ha tiraa giò ona granda part de la citaa, lù e òlter member del Senaa l'hann deciduu de cassà via l'imperador. El noeuv princip el sarìa diventaa pròpri el Pison. Ma el Milich, on s'ciav del Scevin, vun dij congiuraa, l'ha cuntà tutt a l'imperador. La congiura l'è stada descoverta e'l Pison l'ha deciduu de suicidàss e inscì l'ha faa.


text:
Il matg levan las buccarias or dal sien d’enviern e sgolan da planta per magliar feglia. Ils purs n’han dentant betg uschè grond plaschair da las buccarias. Avant che quellas sgolas vivan ellas numnadamain sco coss en il terratsch e maglian là las ragischs.
Quai è la buccaria Giuanna. Ella ha trais onns e per l’emprima giada vesa ella il sulegl. Enfin oz ha ella vivì sut la terra. Dacurt è ella sa chavada ord la terra e sco emprim sgola ella tar plantas. Là maglia ella fin ch’il venter è plain.
Cun il venter plain sgola Giuanna enturn enfin ch’ella chatta il Giachen. Quel plascha ad ella uschè bain, ch’els sa decidan da fundar ina famiglia.
Uss sgola Giuanna enavos tar il lieu nua ch’ella è naschida. Là chava ella ils ovs en il terratsch.
Èn las buccarias ina giada sa chavadas ord la terra, na vivan ellas ditg. U ch’ellas vegnan magliadas d’in inimi, sco per exempel, in corv, in erizun u forsa in misarogn. Ni ch’ellas ston murir suenter radund in mais.
En il fratemp èn ils ovs da Giuanna en il terratsch, ed ord quels naschan coss.
Durant dus onns vivan quels coss en il terratsch, els maglian ragischs per vegnir gronds e ferms. Quai na plascha betg als purs ed als ortulans, pertge senza ragischs na datti nagin bun pastg. Suenter quels dus onns, sa mumifitgeschan ils coss e restan anc in enviern en il terratsch. La primavaira vegnan las buccarias ord las poppas.
Las 25 buccarias, ils uffants da Giuanna sa chavan ord il terratsch e sgolan tar plantas per sa nutrir. Quellas buccarias fan ussa exact il medem sco quai che la mamma Giuanna ha fatg avant trais onns.


text:
Serra-di-Ferro
Serra-di-Ferro l'è 'n cümü de la Còrsica, endèl teretóre nasiunàl de la Frància. El fa part del cantù de Santa-Maria-Siché, del circondàre (arrondissement) de Ajaccio e del dipartimènt de la Còrsica del Sud. El g'ha 'na popolasiù de 487 abitàncc[1], dato agiurnàt al sginer 2011. El sò teretóre el g'ha 'na superfìce de 32,77 e 'l và de 'na altèsa mìnima de 0 méter a 'na altèsa màsima de 653 méter s.l.m.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Honduras
L' Honduras a l'é un paes del'America centrala.
Al cunfina cunt el Guatemala, El Salvador e'l Nicaragua. L'Ucean Pacifich e l'Ucean Atlantich (Mar di Caraib) bagnen i sò cost.
La capital a l'é Tegucigalpa.
Al gh'ha una süperfiss de 112.492 km² cunt una pupulaziun de quas 7.500.000 abitant.
StoriaModifega
In del sò quart viacc el Cristofur Culumb l'è rivaa ai cost del Honduras.
Urganizaziun pulitigaModifega
L'Honduras (nòm ufizial: Repübliga del Honduras) a l'é una repüblica.
El president a l'é el Juan Orlando Hernández (del 2014).


text:
Mintgatant entaupan ins persunas cun pel stgira sin via a Mustér. E plirs indigens conferman ch’els salidan.
Ils vischins dal center d’asil dian ch’els n'hajan betg gì problems fin uss. Ils requirents d’asil sajan curtaschaivels e servetschaivels e veglian schizunt gidar sch’i dettia ina chaschun.
Marveglias
Il substitut dal manader dal Coop Pauli Steger di ch’ils requirents d’asil vegnian savens a cumprar en. Fin uss n'hajan els gì nagins problems. Quai conferma Lorenz Vincenz ch'è vischin dal hostel Cucagna e che fa part da la gruppa da lavur dal center d’asil. Mo el haja percurschì che la glieud da Mustér giaja uss pli savens tras il quartier – pervia da las marveglias.
Naginas reclamaziuns
Er il president da vischnanca Francestg Cajacob di ch’els n'hajan gì naginas reclamaziuns.
RR actualitad


text:
Divers chantuns, er il Grischun, han anc adina avert las terrassas en il territoris da skis, malgrà ch'il BAG ha pliras giadas fatg attent ils chantuns che quai na saja betg lubì. Uss è la «causa terrassas en territoris da skis» daventada chaussa da scheffa. Anne Lévy, la directura dal BAG, ha anc ina giada infurmà ils chantuns che take-aways dastgan esser averts, ch'i n'è dentant betg lubì da porscher pussaivladads da seser.
Il chantun Grischun na vesa il mument dentant nagin motiv d'agir, quai ha Marcus Caduff ditg sin dumonda da RTR.
Nus prendain per enconuschientscha quai scriver.
La Confederaziun sappia dapi la fin da december ch'il chantun Grischun applitgeschia quai uschia cun las terrassas en il territoris da skis. Uss saja mez favrer ed il BAG haja pir scrit uss.
Ins vegnia er a laschar in zic temp per dar resposta.
Nus vegnin ad ir en dialog cun la confederaziun e lura vesain nus tge che capita.
Marcus Caduff na quinta dentant betg cun consequenzas davart da la Confederaziun.


text:
Pervia dals massa uffants e persunas pli passadas ha la citad da Cuira gì instradà spertadad 30 per ils autos sin in tschancun da la Loestrasse. Quai per in temp limità. Vul dir durant quels onns ch'il nov spital chantunal vegn construì ed il travasch cun l'entir traffic da bajegiar è intensiv.
La regenza grischuna ha uss dentant dà suatientscha a dus recurs. La citad na saja betg sa tegnaida vid las directivas. Entiras zonas da tempo 30 dastgian be vegnir installadas sin vias en territori abità. La zona temporara da 30 tar il spital chantunal saja ina via laterala.
La citad n'ha betg gronda chapientscha, ma accepta la decisiun. La zona 30 vegn allontanada. Il problem cun garantir la segirtad dals pli flaivels e pli pitschens en nossa societad restia. Perquai dovri uss mesiras ad interim e l'entira procedura per installar tempo 30 sin in tschancun empè d'ina entira zona cumenza tar nulla.
RR actualitad 07:00


text:
Las pendicularas da Val S. Pieder èn dapi plirs onns en ina miseria finanziala. Dals quatter models per meglierar quai ha la varianta «All included» plaschì il meglier venderdi saira.
- Model 1: All Included
- Model 2: ir cun skis favuraivel
- Model 3: garanzia da deficit
- Model 4: 1+2 maschadà
All included vul vairamain dir che ils osps ed ils indigens a Val san ir cun skis gratuit. Pajà vegn quella purschida sur la taxa d’osps cun 1’000 francs per letg ad onn da la hotellaria e 500 francs per letg dals possessurs da secundas abitaziuns.
Tar la segunda varianta, ir pli favuraivel cun skis custa la carta da stagiun 333.- e la carta dal di 29.- Ella fiss per la vischnanca la varianta pli favuraivla.
La varianta 3 - dar ina garanzia da deficit e far ina reserva da 300’000 francs per investiziuns - che l’uniun da possessurs da secundas abitaziuns preferiss ella muntass quasi in status quo.
La varianta 4 - ina maschaida tranter varianta 1 e 2 - è strusch vegnida menziunada. Ussa san osps ed indigens eleger en in questiunari online tge varianta che duai vegnir persequitada vinavant.
Quest atun quintan ils da Val ch'i vegnian a votar co ch'els vulan spendrar lur pendicularas.
RR novitads 09:00


text:
Mulìś
Artéccol in dialètt mudnés
Al Mulìś (Molise in Itagliàṅ) l'è na regiòṅ dla Basitàglia ad tarśènt-mila abitànt a 'l incìrca (c'n un 3,4% ad furastēr). La sò capitàla l'è Campbàs méntar Tèrmuli e Iśèrgna (secónd caplōg ad pruìnsa) i èṅ di àtar sènt'r impurtànt ch'i pàs'n i vint-mila abitànt.
Al cunfìna a nòrd cun 'l Abrùs, regiòṅ 'd in dua la s è dastacàda in dal 1963, a òvest c'n al Lasi, a sud cun la Campàgna e la Pùglia, a èst c'n al mâr Adriàtic. La sò còsta, batśàda Còsta di Delfîṅ, l'è lunga trénta-sinc km.
C'n i sò 4438 km² al Mulìś l'è la regiòṅ più pìcula 'd Itàglia a part la Val 'd Aósta ma l'elèś listés dū deputâ e dū senadōr.
Al sò PIL par parsòna al s davśìna a i vint-mila euro 'l an.
Prima 'd unìr-as a 'l Régn 'd Itàglia cal teritòri lè, ch'al s divìd in un 55,3% ad muntàggna e 'n 44,7% ad culìna, al fava part dal Régn dal dū Sicìgli.


text:
Wiscònsin
Al Wiscònsin (a s lèś /wɪsˈkɒnsɪn/ in ingléś, scólta'l chè) 'l è 'n stat dal nòrd di Stat Unî ch'al s cata in dla regiòṅ di Lâg Grànd, ad sóta da 'l Lâg Superiōr e da la bànda sinìstra da 'l Lâg Mìchigan.
Al s è unî a la federasiòṅ in dal 1848 e 'l ciàpa 'l sò nóm da na paròla dgl'indiàṅ Chippewa, «Ouisconsin», ch'a vōl dir „al pòst in du a gh'è dl'èrba“. In dal 1634 al prim európeo ch'al gh'à mis pē 'l è stâ 'l espluradōr francéś Jean Nicolet.
'L è cgnusû c'n al scutmàj ad „Badger State“ (Al stat di tas, bèstia ch'la s cata facilmènt da cal bandi là) o anc „America's Dairyland“ parchè 'l è pîṅ stóp ad caśèi ch'i lavōr'n al lat par far-an dal furmàj esénd a 'l secónd prudutōr di Stat Unî dòp la Califòrgna.
Al cunfìna a nòrd c'n al Mìchigan, a sud cun 'l Illinòis, a sud-òvest cun 'l Iowa e a òvest c'n al Minneśòta. La capitàl l'è Madison, secónda sità dal stat dòp Milwaukee ch'la riva a 'l incìrca a siesènt-mila abitànt. Atri sità impurtànti i èṅ, in d'l órdan, Green Bay, Kenosha, Racine e Appleton. A sò clima 'l è cuntinentàł ùmid, cun di rècord ad cald ad 46 °C e 'd fréd ad -48 °C.
Al Wiscònsin 'l è divìś in stanta-dū cuntèi e in milautsènt-quarànt'òṅ cumùn. Al gh'à na pupulasiòṅ ad sinc migliòṅ e sèt 'd abitànt a 'l incìrca (20śum pòst, cun na persentuàla 'd biànc dal 86,2% e 'd négar dal 6,3% stand a i dat dal 2010) par na superfìsi ad 169.640 km². Al sò mòt 'l è „Forward“ (Avànti).
Al sò guvernadōr, da 'l 2011, 'l è 'l republicàṅ Scott Walker. Dòp sèt elesiòṅ ad fila in du al Wiscònsin 'l à sèmpar vutâ p'r i demucràtic, da 'l 1988 a 'l 2012, in dal 2016 al stat 'l è pasâ da la banda di republicàṅ sarnénd Donald Trump cuma presidènt.
In Wiscònsin a và fòrt al turìśum, specialmènt a 'l nòrd, par via dla sò natùra salvàdga, dimóndi pascadōr e casadōr i pàs'n al vacànsi chè. L'indùstria più impurtànta l'è qvéla dla bira e dal magnàr.


text:
Sin l'entir mund saja in terz dals peschs d'aua dultscha periclità. Il WWF avertescha perquai d'ina muria da peschs e las consequenzas. Tenor in rapport da l'organisaziun da la protecziun d'ambient sajan 80 spezias da peschs d'aua dultscha gia extirpadas – 16 da quellas durant l'onn passà.
Tut en tut sa diminueschia la biodiversitad en flums e lais dubel uschè svelt sco en la mar u en ils guauds. Quai scriva il WWF ensemen cun ulteriuras 16 organisaziuns en ses rapport cun il num «The Worlds Forgotten Fishes».
La situaziun dals peschs è critica er en Svizra
En Svizra èn 58% dals peschs sin la glista cotschna. Gia svanids sajan ils scaruns, salmuns-litgiva, sturiuns atlantics e da la mar mediterrana, lampredas da flum, alosas, fintas ed ils salmuns dal Danubi, scriva il WWF.
Disturbads vegnan ils peschs en Svizra surtut da la construziun d'ovras idraulicas e la negligientscha da flums ed auals. Il WWF pretenda perquai ch'i vegnia uss investì en mesiras che pussibiliteschan la migraziun natirala dals peschs.


text:
La stiva Uorsin a Mustér è ina stizun ed in café. Ella porscha plaz per ils products da la chasa editura Cosa, ma era per blers ulteriurs products. Uschia vul il possessur Giusep Condrau surtut porscher al visitader ina atmosfera empernaivla.
Dretgs sin cartas
La figura da l'Uorsin, creada per il cudesch da Selina Chönz dal artist Alois Carigiet, è enconuschenta a bleras persunas.
Sulet a singuls hai jau stuì declerar tgi che l’Uorsin è.
E la chasa editura Cosa posseda anc ils dretgs da stampar las cartas d’Uorsin. Suenter che la famiglia Condrau ha vendì la chasa editura Desertina e la «Gasetta Romontscha» èn restads ils dretgs sin las cartas, di Giusep Condrau. E sco el accentuescha vegnian bellas cartas d’artists a restar era en futur.
Las bleras cartas vegnan vendidas en l'Engiadina
Sco Giusep Condrau di, sajan ses pli impurtants re-vendiders en l'Engiadina. Perquai saja impurtant da far almain duas giadas ad onn in tur tar tut ils re-vendiders, fin en la regiun da Berna. Uschia hajan ins contact e possia era gist survegnir novas ideas per products, di Giusep Condrau.
RR actualitad 17:00


text:
Archeologia
Ti agn passá él gnü porté inant inrescides archeologiches, metüdes a jí en colaboraziun cun universités y sot ala direziun dla "Suraintendënza ai Bëgns Storics y Artistics", sciöche por ejëmpl sön Plan de Frea o a Sotciastel. Dailó él gnü abiné testemonianzes dla presënza dla porsona che vá zoruch al Mesolitich y al'Eté dl Brom.
Les testemonianzes archeologiches á n'importanza particolara por la Ladinia, ciodí che na certa sort de reperc nes dá de bunes informaziuns en cunt dla Preistoria.
L'archeologia ciafa ciamó na majera importanza dal momënt che al n'é fina sëgn nia ciamó gnü ciafé documënc scric che testemoniëia na presënza stabila tratan döt l'ann tles valades ladines dles Dolomites tl pröm milen dan G.Cr. y resta insciö la sora poscibilité desmostrativa. L'Istitut Ladin ciarará, constatada l'importanza de chësc setur, de promöie ince tl dagní inrescides nöies tl ciamp archeologich.