text:
Fernanda Pagani/Du amis
Du amis[modifiché]
Denci (diminutiv dë Gaudensi) a l’era ’l nòm dël mè nòno e pròpi dë lu ch’i veuri scriv.
Ël mè nòno l’era mia dë Noara, la me cità, ma a stava int on paes in colina. Sarà stai për ël nòm ch’al portava ma l’era pròpi divòt a San Gaudensi e al diseva ch’l’era sò protetor, ansi, pussè, sò amis in Paradis. Da na trentena d’ani ’l 22 dë gènar, fèsta patronal dë san gaudensi, ël nòno e la nòna i éran mai mancà dë gnì a Noara a trovà la mè mama (la sò fiòla) ch’la stava pròpi visin la Basìlica dël Sant. L’era la vigilia dla Fèsta ’d San Gaudensi dël 1983 quand ël nòno – che ai fonsiôn dël Sant l’era sémpar andai dimparlù – a m’ha ciamà se la matina dòpo i l’avrii compagnà, parchè in tèra al gh’era on cicinin dë fiòca e anca se as sentiva san e ardì ’mè ’n pèss, ij sò 95 ani i éran visin a rivà. Mi im hò sentù onorà e la matina dòpo, pontuala për ij des ori, i seri cà dla mè mama. Ël nòno l’era già pront ch’a më spetava: tut sbarbà, indòss na muda color marôn dë stòfa fina, sota la giaca na camisa bianca a righin noasèt con la croata in tinta. Dasora on paltò color camèl ëscur e in sacògia l’inseparàbila scatolèta dë «Toscanelli», ij sò scigalin preferì; in testa on «Borsalino» on pò datà.
Così in oma anviarà drera al corteo dij Fior, la processiôn ch’la parta dal Comun për rivà in Basìlica, e soma partecipà a tuta la fonsiôn in gesa. Finì la Mëssa in oma miss in fila për rampigà su për la scala drita ch’la pòrta a’ scureu. Dasora, ël nòno l’è fai tuti ij sò divossiôn e dadrera dl’urna a gh’ha dài ai beghini ël capel da fà benedì, peu a s’ha inginugià su d’on banchèt lì visin a pregà con la tèsta int ij man. Soma ’ndai dabass, in gesa, e lì viscà na candela e inveci dë fass ël segn dla cros, a gh’ha faI ciao con la man a San Gaudensi. Mi i sôn pensà ch’l’era colpa dl’età...
’Pena rivà fòra dl’uss dla basìlica, svèlto svèlto ël nòno al tira fòra on scigalin e a la visca, peu am guarda e ’m disa: «Ël pat l’è rinovà». Mi i la guardi stracuntà e igh domandi: «Ma che pat, nòno?!» e lu cont on sorisin malissios: «It la disi manomà con ti: mi tuti j’ani i fò on pat con San Gaudensi... i promèti dë gnì tuti j’ani a troval për la sò fèsta e Lu am protegia për tut l’ann; e për sotascriv ël pat, a Lu igh vischi na candela e a mi on scigalin... così anca për ëst’ann ël pat l’è fai», e mi: «Bravo, nòno!!», peu i n’oma pià da brascèta e i n’oma inviarà vèrs cà; ma prima l’è comprà na bèla fila dë marôn dë cuj bôn. L’ann dòpo l’era ora dë gnì a Noara për ij fèsti ’d San Gaudensi ma la nòna l’eva ciapà na costipassiôn con la fevra e così i hin dovù restà al paes. Passiensa... L’ann ben o mal al passava anca se ij magagni, vista l’età, i cressévan tuti ij di e ’l nòno l’era pròpi pu ardì ’me ’n pèss. për ij fèsti ’d Nadal, ch’i soma passà tuti inséma al paes, la nòna a m’ha ciamà da part e m’ha dì ch’l’era pròpi preocupà për ël nòno, ch’as faseva mia vidé, ma al gh’aveva ’dòss na gruma e na gnòrgna... Prima de partì i sôn saludà ël nòno: «Is vedoma a Noara për San Gaudensi!», e lu: «Ma...?!». I gh’hò fai on basin e i sôn gnù via.
Quand as mèta ël distin... e ël valor d’on pat... La matinà dël 3 dë gènar dël 1985 i sôn ricevù la telefonada dla mè zia – ch’la stava dë cà visin ij nòno – ch’am diseva che ’l nòno a s’heva sentù mal e ël dotor al gh’heva dài pòchi ori dë vita. I sôn partì sùbit, e quand i sôn rivà i sôn ciapà la man dël mè nòno e i gh’hò dì: « Fòrsa nòno». Lu a m’ha fai ancora col sorisin malissios e... l’è rendù l’ànima al Signor. Dòpo ël prim moment dë sconfòrt, la nòna l’è tirà fòra d’l’armoar la muda marôn dë stòfa fina, la camisa bianca a righin noasèt e la croata in tinta e i soma vistì ël nòno për l’ùltim viagg. I sôn duvertù ël tirèt dël cifôn për pià la corona dël rosari da mètagla int ij man e visin... l’era lì: na scatolëtta con la scrita «Toscanelli», denta agh n’era du. Sensa fàm vidé da ninsun igh j’hò cacià in sacògia dla muda e i sôn pensà... che rivà in Paradis, sità su na nìvola bianca lu e San Gaudensi i sarian fumà ij scigalin insèma, come du amis...
Scond premi al Concors ëd Carmagnòla (TO) «Nino e Tomlin Bertalmia» dël 2014
[Noarèis]
Tradussion italian-a: Due amici


c: text/html

text:
Statistica
Las dretgiras regiunalas dal chantun Grischun elavuran mintg'onn in rapport da gestiun (statistica) per mauns da la Dretgira chantunala sco autoritad da surveglianza administrativa. La Dretgira chantunala suttastat en dumondas da la gestiun e da l'administraziun generala a la surveglianza suprema dal Cussegl grond. Ella è obligada da far mintg'onn rapport al parlament davart sia atgna activitad commerziala e quella da las instanzas inferiuras. L'entira glista da las fatschentas da las dretgiras regiunalas sa resulta da mintga rapport annual e cuntegna indicaziuns detagliadas davart il gener e la quantitad da las fatschentas terminadas. Ils rapports annuals pon ins consultar sin la pagina-web da la Dretgira chantunala u retrair da la Centrala chantunala per stampats e material dal Grischun, Planaterrastrasse 16, 7000 Cuira, tel. 081/257 22 60.
Cunquai che la glista da las fatschentas po variar enormamain d'in onn a l'auter, vegn elavurada ina cumparegliaziun da diesch onns per in'evaluaziun expressiva sur in temp pli lung. Questa cumparegliaziun sa preschenta per il mument suandantamain (cifras da tut las dretgiras regiunalas):
2002: 4091
2003: 4057
2004: 4258
2005: 4207
2006: 3772
2007: 3683
2008: 3734
2009: 3709
2010: 3754
2011: 7651

seg_langs: ita_Latn lmo_Latn lmo_Latn unk unk unk unk unk unk unk unk unk unk

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
El haja transcrit ses entir pachet d'aczias a la nova possessura. Las radund 100 plazzas da lavur en la regiun sajan garantidas.
Bulfoni aveva fundà la clinica il 2010. Ella è spezialisada sin cas da «burn-out». La Senevita SA è activa en il sectur da tgira e da l'abitar assistì. Ella occupescha radund 1'800 persunas.
La Senevita SA è enavant part da la gruppa ORPEA, ina firma franzosa che posseda gia clinicas spezialisadas en il sectur da stress. Tenor il CEO da la Senevita SA, Hannes Wittwer han persvadì oravant tut la bun'organisaziun e la cumpetenza professiunala da la Clinica Holistica a Susch. Vegn vitiers ch'il possessur Matthias Bulfoni è en la vegliadetgna da pensiun ed ha tschertgà ina soluziun per l'avegnir.
L'anteriur possessur Matthias Bulfoni resta enavant en il cussegl administrativ da la Clinica Holistica Engiadina a Susch.
RR novitads 06:00


text:
Quai ch'il Passlung da Martina a Scuol è d’enviern, è la cursa da stad da l’Engiadina Bassa durant ils mais pli chauds. Omaduas cursas han ina lunga tradiziun ed èn part da l’onn sportiv en Engiadina Bassa. Sco la cursa da passlung, il Passlung da Martina a Scuol, ha er la cursa da stad da l’Engiadina Bassa stuì ir durant tut quests onns tras auts e bass. Mo ina giada n'ha la cursa dentant betg gì lieu. L’onn passà è la cursa vegnida stritgada pervia da la pandemia da corona.
Corona ha dà temp per midaments
Il temp senza cursa da stad han ils organisaturs duvrà per in qual midament. Nov è uss Sandy Trottmann la presidenta da la cursa, e nov èn per exempel er las cursas nua cha mamma ed uffant, u lura bab ed uffant pon currer ensemen la cursa da stad.
Senza certificat, dentant cun blocs da partenza limitads
Cura ch'ils organisaturs da la cursa da stad da l’Engiadina Bassa han decidi da far la cursa n'eran las reglas da ‘3G’ anc betg uschè derasadas. Vul dir, far part ad in'occurrenza sch'ins è vaccinà, u lura cun in test negativ, u sch'ins è guari da Covid. Perquai han ins decidì da sa tegnair vi dal concept oriund, e da far la cursa cun resguardar las mesiras da segirezza en connex cun Covid. Per la cursa da stad da l’Engiadina Bassa vul quai dir ch'ins po far part senza certificat a la cursa, ins ha dentant da tegnair en la distanza, a la partenza han ins da purtar ina mascra, ed en ils blocs da partenza pon maximalmain 15 curriduras e curridurs esser il medem mument.


text:
Anna Tatišvili
L’Anna Tatišvili (Tbilisi, 3 ad Favràr dal 1990) l'è na tenìsta geurgiàna dvintàda americàna in d'l Avrìl dal 2014. In dla sò caréra l'à vins siē tìtui ITF e l'è rivàda a èsar la nùmar sinquànta dal mónd 'l 8 'd Utóbar dal 2012.
La dróa al bras dèstar e la tira 'l arvèrs a dū maṅ. La stà a Boca Raton (Flòrida). A gh piàś nudàr, védar di film e far dal còmpri.
Caréra
La tenìsta geurgiàna la tasta subìt al mónd dal tènis WTA in dal 2005 a quìnd'ś an quànd a Miami i gh dànan na carta salvàdga. Lē la s fà rispetàr dand un 6-0 a l'Arantxa Parra Santonja (nùmar stanta-siē dal mónd) ma la gh pèrd listés par 3-6 6-0 2-6. 'L an dòp i gh'èṅ atri tri carti salvàdghi par lē a Indian Wells, Miami e a Charleston e lē l'è bòna ad rivàr a 'l secónd tùran in di ùltim dū. In dal 2007 la riva in di utàṿ a Cincinnati mént'r in dal 2008 la riva in semifinàl in di ITF 'd Indian Harbour Beach (2-6 0-6 da la Yanina Wickmayer) e ad Carson (6-7 2-6 da la Mashona Washington). In Śugn e Luj la s pòrta a cà i tìtui ITF 'd El Paso e ad Boston. In Agóst la pèrd a 'l prim tùran da la Sabine Lisicki a Cincinnati par 7-5 5-7 0-6 mént'r in Utóbar la s mét in bisàca 'l ITF ad Troy. La finìs 'l an da nùmar 168 dal mónd.
In dal 2009 i riśultâ i faṅ fadìga a rivàr. La bat un cōlp in Śugn a Kristienhamn in Śvèsia quànd la riva in finàl in 'n ITF da vintsìnc-mila dòlar baténd, fra gl'atri, la Mona Barthel e la Sofia Arvidsson. In Luj la s qualìfica p'r al WTA ad Pòrtrōś baténd l'Angelique Kerber par 6-3 6-2 ma pò la céd a 'l prim tùran a la Stefanie Vögele par 1-6 6-4 3-6. La s qualìfica anc a Quebec City ma anca lè la n fà minga tanta strada, farmànd-as subìt cun la Vania King par 5-7 2-6.
In dal 2010 la pasa 'l qualificasiòṅ a Monterrey pardénd pò a 'l prim tùran da l'Anastasija Pavljučenkova. La gh la cava anc a Pònt Védra Beach (rivànd anc in di utàṿ c'n un sucès cun la Magdaléna Rybáriková) e a Charleston. In Maǵ la pòrta a cà 'n ITF itagliàṅ da vintsìnc-mila dòlar śugâ in sla tèra batùda. In Luj la śōga dū turneo WTA a Praga (quàrt cun la Patty Schnyder) e a Pòrtrōś (prim tùran cun la Sara Errani). In Setémbar la pèrd da la Melanie Oudin a 'l secónd tùran a Quebec City.
L’Anna la taca bèṅ al 2011 qualificànd-as a Brisbane e Acapûlc anc s'la n è minga bòna pò ad pasàr al prim tùran. La gh la cava invéci a Miami in dua la bat l'Ol'ga Govorcova prima ad farmàr-as a 'l secónd tùran cun la María José Martínez Sánchez. A Charleston la fà incóra méj rivànd in di utàṿ dand la paga a la Jelena Dokić e a la Marija Kirilenko prima ad ciapàr-i da la Yanina Wickmayer. Cun chi punt chè muciâ sù in di turnèo americàṅ la pōl śugàr dirèt al Roland Garros e lè la fà vgnir gl'arbgàt a la padròna 'd cà, la Marion Bartoli, ch'la gh'à da dar-ag dèntar dimóndi par bat'r-la 1-6 6-2 6-1. A Wimbledon l'è incóra la Yanina Wickmayer a farmàr-la a 'l secónd tùran c'n al puntéǵ ad 3-6 6-4 6-2. La geurgiàna la s tira sù vinsénd 'l ITF da sènt-mila dòlar ad Cùneo baténd lung la via la Karin Knapp, l'Nastas'sja Jakimava, la Pauline Parmentier, la Stefanie Vögele e l'Arantxa Rus. Dòp dū prim tùr'n a Båstad e a Palèrum, cun la Polona Hercog e la Cvetana Pironkova, la Tatišvili la riva in di quàrt a Baku in dua la pèrd da la Vera Zvonarëva par 5-7 7-6 2-6. A la fiṅ d'l an, dòp un prim tùran cun l'Alberta Brianti in Lussembûrgh, la tōś part a 'l ITF ad Poitiers. Chè l'è bòna ad bàtar l'Alizé Cornet e la Nastassja Burnett prima ad cédar in di quàrt in tri sét a la rusa Regina Kulikova e finìr la stagiòṅ a 'l 87śum pòst.
In dal 2012, a 'l inìsi d'l an, la riva a 'l secónd tùran a gl'Australian Open (1-6 6-7 da la Caroline Wozniacki), a Acapûlc (3-6 1-6 da l'Irina-Camelia Begu), a Miami (5-7 1-6 da la Dominika Cibulková) e a Charleston (5-7 3-6 da la Marina Eraković). A Bùdapest la riva in semifinàl in dua però la vèṅ misa in riga par 2-6 1-6 da la Sara Errani. In Śugn a riva n'atra patnàda par lē in dal secónd tùr'n ad Wimbledon, 3-6 1-6 da la Camila Giorgi. In Luj, c'n al sucès in tri sét cun la Nastassja Burnett, la riva in finàl in d'l ITF ad Bièla ma lè la pèrd par 3-6 4-6 da la Johanna Larsson. In Istâ la fà sù di bèi riśultâ in dl'Amèrica dal Nòrd, qualificànd-as a Montreal e a Cincinnati. Chè la riva anc a 'l secónd tùran baténd par 7-6 7-5 la Klára Koukalová. A gl'US Open la s insfìlsa in di utàṿ pardénd sōl cun la nùmar òṅ dal mónd, la Viktoryja Azaranka. C'n i quàrt a Quebec City (2-6 0-3 bandòṅ cun la Kirsten Flipkens) la fà sù i punt ch'i gh parmét'n ad rivàr pò in Utóbar a 'l sò best ranking al sèmpar, al nùmar sinquànta.
A cal punt lè, invéci 'd andàr avànti incóra da piò, la Tatišvili la s férma. La n s qualìfica mai in di turnèo in dua a gh'iva da far-al (Sydney, Parì a 'l quèrt, Madrid e Róma) e pò la pèrd sèmpar subìt a 'l prim tùran a Brisbane (2-6 6-4 2-6 da l'Angelique Kerber), a Melbourne (3-6 3-6 da l'Ayumi Morita), a Doha (2-6 2-6 da la Sloane Stephens), a Miami (0-6 0-1 bandòṅ da la Kiki Bertens), a Charleston (0-6 0-6 da la Sabine Lisicki in sla tèra batùda!) e a Oeiras (1-6 5-7 da la Yanina Wickmayer). A Straśbûrg la tórna a vìnsar dū incóntar cun la Caroline Garcia e la Monica Niculescu par pò cédar in di quàrt a l'Eugenie Bouchard. La tórna a far prim tùr'n anc a 'l Roland Garros (0-6 1-6 da la Serena Williams), Birmingham (6-2 3-6 6-7 da la Francesca Schiavone), Wimbledon (1-6 6-1 3-6 da la Petra Martić). In Luj la bat la śōvna Belinda Bencic, carta salvàdga, a Båstad prima ad lasàr strada a la Serena Williams. Da lè in avànti la tórna a muciàr sù siē prim tùr'n ad fila tacànd cun la Nastassja Burnett a Baku. La finìs 'l an śugànd sèt turnèo ITF ad fila, vinsénd-an tri e rivànd p'r atri dū vòlti in finàl. In cla manéra chè la clasìfica la s giùsta 'n puchèṅ.
In dal 2014 l’Anna la tórna a vìns'r in dal sircùit ITF a Daytona Beach, p'r al rèst la s qualìfica sōl na vòlta (a Melbourne) su sìnc turnèo WTA śugâ. L'ùltma a dar-ag 'n daspiaśēr l'è la Kimiko Date-Krumm a Miami 4-6 6-2 6-7.


text:
Laboratore de musiga dadoman
Tigní da Stefano Masera.
Che pó pa fá para? Scolares y scolars dla scora de musiga Vivaldi y porsones interessades al laboratore.
Obietifs: chësc laboratore dess insigné a che che fej pert da soné deboriada stromënc desvalis. Al vëgn lauré sön la capazité da ascuté i atri, sön le ritm y l'intonaziun y sön la sozialisaziun.
Öna dles ativités che á caraterisé le laboratore te chisc ultimi agn é stada la manisfestaziun "Musica del cuore", por mirit de chëra che ara é jüda da fá conzerc desvalis tles ciases de palsa y ti ospedai.
Repertore: le repertore é metü adöm da melodies conesciüdes aranjades ad hoc dal personal insegnant por chësta sort de formaziun. An vá dales cianties da Nadé ai tanghi argentini, a val' toch rock y pop.
Al momënt é le grup metü adöm da: n fabló duc sopran, n fabló duc contralt, n fabló, n corn, na mandolina, 2 chitares classiches, 2 chitares acustiches y n contrabas.
Les leziuns dl grup döra 100 menüc y é debann por che che s'á ince scrit ite a n curs de stromënt. Al é preodü ince la poscibilité da se scrí ite ma al laboratore paian chë cuota.
Por tó pert al laboratore vál debojëgn da baié cun le personal insegnant.
Pité da ...
Scora de musiga taliana "A. Vivaldi"
Eté
Dai 8 agn
Test d'amisciun
Sce


text:
Newsletter
Wenn Sie im KonsumentInnenschutz auf dem Laufenden sein wollen, abonnieren Sie kostenlos das Verbrauchertelegramm als Newsletter.
Poscibilités nöies de retüda por les "polizes d'assiguraziun dormiëntes"
Dai 15.06.2020 ai 15.09.2020 pól gní fat domanda ala Consap (Concessionaria servizi assicurativi pubblici) por ciafé en pert derevers les premies di “contrac d'assiguraziun söla vita dormiënc”. Chësc reverda en chësc iade i contrac d'assiguraziun söla vita tomá en prescriziun dan dal 1. de jená dl 2012.
Les posiziuns d'assiguraziun dormiëntes é contrac che é gnüs; insciö por dí; desmentiá: al é contrac d'assiguraziun söla vita olache la porsona assigurada s'á desmentié da incassé le capital che ti spetâ canche ai é tomá o ince contrac d'assiguraziun söla vita olache la porsona assigurada é morta y les porsones che ërpa n'á nia fat avarëi so dërt da ciafé le capital.
Le termo cina chël che al pó gní ghiré le capital é atualmënter de 10 agn. Por i contrac olache la scadënza o la mort dla porsona assigurada é stada danter i 28.10.2007 y i 19.10.2010 vëgnel indere apliché n termo de prescriziun de dui agn.
Do che le termo de prescriziun é tomé mëss la sozieté d'assiguraziun trasferí le capital madorí söl fonds statal dles "posiziuns dormiëntes".
Sëgn á la Consap stabilí na finestra de tëmp te chëra che al pó gní damané por certes polizes d'assiguraziun söla vita na retüda parziala tla mosöra de alplü le 50% dl capital trasferí al fonds.
Informaziuns plü avisa sön la domanda y sön i criters de retüda é da ciafé online sot a: https://www.consumer.bz.it/de/weitere-auszahlungen-bei-schlafenden-versicherungspositionen
A ci él pa da mëta averda sce an á n'alergia al latex?
Söporjö le 2% dla popolaziun totala, mo dal 10 al 17% dl personal sanitar á n'alergia al latex natural. Chësc material vëgn dal süch latejin dl lëgn da cauciuch (Hevea brasiliensis). "Le latex é da ciafé te milesc de ogec", dij Silke Raffeiner, l'esperta d'alimentaziun dla Zentrala di consumadus dl Südtirol, "por les porsones alergiches él dër ri da schivé completamënter le contat impara." Le latex é por ejëmpl danterater te flastri, te manëces da tó n iade su y te manëces da puzené, te produc medics (p.ej. te n cateter), te ciuci, produc de tesciam (p.ej. tl lastich de cialzines, guant da dessot), palons, gumi de auti y madroc.
L'alergia dla sort che vëgn fora atira vëgn gaujada da de plü proteines tl latex natural. Nia ma le contat diret cun le latex mo ince dër de pices particoles che é tl'aria pó fá gní fora l'alergia. Bele do da püc menüc ciafon na reaziun alergica sön la pel (orticaria), na tos iritanta, i slefs inflá, an á dificoltés da trá le fle o ciafa na strüscia alergica, tl caje estrem pón ince ciafé problems ala zircolaziun dl sanch y an pó cinamai avëi n scioch anafilatich. Al é ince n'alergia dla sort tardia: sostanzes suplementares che vëgn injuntades al latex natural fej gní fora do da de plü ores o dis ezems y beca. Le 30 cina 40 % dles porsones interessades svilupëia n'alergia incrujada y á na reaziun nia ma al latex natural mo ince ales bananes y a d'atri früc, dantadöt esotics, a val' sorts de nusc, a soni, poia, pomodori, peperuns y selarí.
Co fejon pa da mantigní la salata frësca plü dî che ara vá?
Les consumadësses y i consumadus che n'á nia n urt mëss avëi la poscibilité da mantigní la salata frësca por n valgügn dis te frescara. Le miú vára sce an se tëgn a chisc consëis:
Do che an á cumpré salata desson poscibilmënter la trasporté atira a ciasa. Dailó dessel gní tut demez dötes les perts rosses. "La salata tëgn plü dî y ne vëgn nia atira flacia sce ara vëgn metüda te contignidus da stlüje o fata ia te folia, te n sföi de cëra de ês, te na peza da ciasadafüch tömia o almanco te n pü' de papier y spo metüda te frescara", sá da dí Silke Raffeiner, l'esperta d'alimentaziun dla Zentrala di consumadus dl Südtirol. Al é da mëte averda che la salata ne vëgnes nia fraciada.
Insciö resta la salata frësca ince por de plü dis. Baldi cun la dorada dla conservaziun ne n'éra nia ma manco crocanta mo al n'é gnanca plü tan de vitamines laite. Por che al romagnes tröpes vitamines y sostanzes minerales tla salata ne desson nia la lascé a bagné, an dess la taié sö impormó do che an l'á lavada y ara dess gní fata jö püch denanco la mangé.
Ci é pa important pro boandes por le sport?
Al é na gran domanda de boandes por le sport. Sce an ti crëi a espertes y esperc de alimentaziun sportiva spo él indere da ciafé sön le marcé ma püc de chisc produc cun na composiziun otimala. Te boandes por le sport comerziales n'él sovënz nia ma carboidrac y sostanzes minerales mo ince vitamines, aromesc y zücri che ne mëss nia ester.
"Les sostanzes d'importanza é pordërt ma püces: ega, sostanzes minerales y carboidrac", alza fora Silke Raffeiner, l'esperta d'alimentaziun dla Zentrala di consumadus dl Südtirol. La composiziun otimala dla boanda depënn spo dal momënt olache ara vëgn tuta ite (dan, tratan o do l'ativité fisica).
Por le sport de condiziun ó chësc concretamënter dí: tl caje de sforc cörc (da 30 a 60 menüc) vëgnel aconsié na boanda a basa de carboidrac, tl caje de sforc plü lunc (da öna cina döes ores) na boanda a basa de carboidrac y eletrolic. Por garantí che l'ega y les sostanzes nudritives vëgnes tutes sö aslöm dess les boandes por le sport tutes ite tratan le sforz fisich ester ipotoniches o isotoniches. Por fá snel da se regeneré do da n sforz fisich lunch vëgnel aconsié na boanda a basa de carboidrac, proteines y eletrolic cun n contignü de zücri relativamënter alt.
"Les boandes por le sport che corespogn a chëstes racomanaziuns pón se fá instësc te na manira scëmpla, debota y zënza dé fora massa scioldi" dij l'esperta d'alimentaziun dla ZCS.
Sön www.consumer.bz.it/de él da ciafé la rezeta por na boanda sportiva fata instësc.
Corona-lockdown
Chertes y abonamënc por sport, cultura, cursc ...: damanede sëgn la retüda
Le prinzip fondamental é: che che á paié n sorvisc y ne l'á nia ciafé, á le dërt da ciafé derevers ci che é gnü paié ite. Chësc vel p.ej. por n abonamënt te palestra o te nodadoia, na cherta sajonala o a punc te n raiun dai schi, n'iscriziun a n curs o ince na cherta por n conzert, sce an ne á nia plü podü s'anuzé de chisc sorvisc deache al é gnü decreté da stlüje döt.
L'aplicaziun de chësc prinzip é gnüda confermada indô danü tl "decreto rilancio"; insciö él gnü confermé le dërt dles consumadësses y di consumadus a na retüda parziala dles prestaziuns che ara ne é nia jüda da d'anuzé. Cun le medemo decret ti él ince gnü dé ai gesturs le dërt da ti pité a süa clientela n voucher, chël ó dí n bon, impede la retüda dla soma corespognënta.
Cun la converjiun dl decret lege "Rilancio" (publiché ai 18 de messé dl 2020 tla Gasëta ofiziala) él spo gnü stabilí che la domanda de retüda dles somes mëss gní fata anter 30 dis. Chësc ó dí: por les prestaziuns bele desdites mëssel gní damané la retüda cina ai 18 d'agost dl 2020, zënza perdon chësc dërt. I gesturs á spo 30 dis de tëmp por pité la retüda di scioldi o fá n bon.
Respostes a domandes che vëgn fates gonot y lëtres model é da ciafé sot a: https://www.consumer.bz.it/de/covid
Vára da "fossené" vitamina D tratan la sajun cialda?
Por la sanité di osc ne vára nia da fá a manco dla vitamina D. Ara regolëia le metabolism dl calzium y dl fosfat y stimolëia ti baroc l'assunziun de calzium dal'alimentaziun.
Chiló da nos é l'iradiaziun de sorëdl da merz a otober sterscia assá por conzede n bun refornimënt de vitamina D formada da nosc corp. Por chësc ne n'ól gnanca ester bagns de sorëdl ezessifs: al basta sté regolarmënter da 15 a 25 menüc a sorëdl o ince jí a spazier tl'aria frësca. "Al vëgn praticamënter aconsié da sté te sorëdl cun le müs, les mans y i brac da dui cina trëi iadi al'edema y ma por n tëmp cört zënza mëte sö crema da sorëdl" sá da dí Silke Raffeiner, l'esperta d'alimentaziun dla ZCS. La pel é bona da prodüje vitamina D ince danmisdé o söl tert domisdé y cinamai te ambria.
Deache la vitamina D é liposolubla (che desfej le gras) y pó gní imagazinada tl fié, tl gras dl corp y tla muscolatöra, vára da ciaré danfora da “fossené” assá vitamina D da d'aisciöda y d'isté ston alaleria y spo da nen gní fora impara tratan döt l'invern.
La formaziun de vitamina D tres le corp instës é tan importanta deache cun l'alimentaziun vára ma da curí na picia pert dl bojëgn, ma incër le 10 cina 20%. Al é ma püc alimënc che contëgn vitamina D: ara se trata dantadöt de pësc de mer grasc sciöche salmun y ringia, le ghel dl ü, le fié y i fonguns salvari.
Mangé tröpa verzöra y ordöra podess daidé cuntra l’astma
L’astma é na maratia cronica che provochëia l'inflamaziun y le restrenjimënt dles vies dl fle. Che che á chësc problem se stënta sovënz da trá le fle, á le fle cört y la tos.
N articul scientifich nü (Alwarith et al.: The role of nutrition in asthma prevention and treatment, Nutrition Reviews 2020, Vol. 0(0):1–11), publiché dan da püch dal Physicians Committee for Responsible Medicine ("Comité medich por na medejina responsabla") di Stac Unis d'America, sintetisëia la situaziun atuala dl'inrescida por ci che reverda les corelaziuns danter alimentaziun y astma: n'aliemtaziun dantadöt vegetala fata de tröpa ordöra, verzöra, produc integrai y früc da cose y püc produc da lat y produc che vëgn dai tiers podess smendrí sides la probabilité da svilupé l'astma pro i mituns y ince pro les porsones adultes, che ince la gravité di sintoms sce an á bele chësta maratia. Pro les porsones che á astma y fej na dieta de chësta sort pél che la funziun di fiá blanc miorëies y che ares ne ais nia plü bria da tó ite tan de medejines.
"Na spëisa dantadöt vegetala á na faziun che arfera l'inflamaziun, les sostanzes da balast pó avëi indiretamënter (tres na mudaziun dla flora dl barot) n influs positif sön le sistem imunitar y les sostanzes vegetales secundares desvalies á bonamënter na faziun de proteziun", spliga Silke Raffeiner, l'esperta d'alimentaziun dla ZCS.
La sconanza dl clima scomëncia tla vita da vigni de: i consëis dl mëis dla ZCS:
Le 2020 é l'ann dla sconanza dl clima. La Zentrala di consumadus dl Südtirol (ZCS) dá vigni mëis consëis de chësc vers, deache la sconanza dl clima scomëncia da de pices cosses.
La sconanza dl clima n'é mai ciamó stada tan importanta co sëgn deache les mudaziuns climatiches vá inant zënza s'archité - ince tl Südtirol. Vignun y vignöna de nos pó dé so contribut personal por sconé le clima.
Le consëi por la sconanza dl clima dla ZCS:
Cuncé impede trá demez y sconé insciö l'ambiënt
Da fá n produt vëgnel adoré energia y al vëgn consumé ressurses. Implü él ince le trasport cina pro le consumadú y n de o l'ater süa desmandrada che adora energia.
Bele canche an cumpra n produt desson porchël se damané sce an á veramënter debojëgn de chël produt. Sce n injiun ne vá nia plü indortöra o s'á rot, desson naota porvé da le cuncé. Le sciuré demez adora energia y gaujëia refodam.
Consëi: Te n valgügn comuns dl Südtirol vëgnel pité i insciödic "Repair Cafès" olache injins y ogec da defet pó gní cunciá. Ince tl cheder de d'atres aziuns da pert dles organisaziuns plü desvalies vëgnel cuncé produc y ogec o ai vëgn adorá por d'atri fins. Chësta é sconanza climatica ativa!
Etichetaziun de alimënc: l'Europa dij de sce al'indicaziun dla provegnënza pro jambun y cern frëida fac cun cern de porcel
La Comisciun europeica n'á fat degöna obieziun al decret presenté dala Talia sön l'oblianza d'indicaziun dla provegnënza dla cern de porcel trasformada, sciöche por ejëmpl jambun y d'atra cern frëida. Al scomenciamënt de messé él tomé le termo por n'obieziun y chësc ó dí che les desposiziuns talianes nöies é gnüdes azetades.
De dezëmber dl 2019 â la Talia lascé alsavëi da orëi mëte sö sön n tru esperimental (cina ai 31.12.2021), aladô dl Regolamënt dl'UE 1169/11, l'oblianza d'indicaziun dla provegnënza dla cern de porcel adorada sciöche ingrediënt (p.ej. te cern frëida, taiessö, cëis rová).
Aladô dl'assoziaziun taliana di paurs "Coldiretti" vëgn la cern, pro 3 sön 4 jambuns venüs tla Talia, da foradecá, dantadöt dales gran mazaries dl'Europa dl nord. Chësc é ince gnü desmostré, aladô de Coldiretti, dan da püch tl caje Thönnies, n fornidú de cern dl Nordrhein-Westfalen che refornësc ince le Südtirol cun cern y che á fat sensaziun porvia dl gran numer de colaboradus resultá positif al Covid 19.
Ci messará pa tl dagní dé dant i produturs te na manira legibla sön les etichëtes?
Paisc de nasciüda: (paisc olache le tier é nasciü)
Paisc de zidlamënt: (paisc olache le tier é gnü zidlé)
Paisc de maza: (paisc olache le tier é gnü tut ia)
Fontana: https://www.mise.gov.it/index.php/it/per-i-media/notizie/it/198-notizie-stampa/2041252-etichetta-mipaaf-mise-e-salute-al-via-origine-obbligatoria-per-carni-suine-trasformate:
De plü detais y informaziuns é a desposiziun sön nosta plata internet.


text:
Cambra di Deputaa (Italia)
La Cambra di Deputaa (Camera dei deputati in italian) l'è vuna di dò camber del Parlament italian che, insemma al Senad de la Republica, la gh'ha el poder legislativ in Italia. Dal 1861 al 1943 l'era ciamada Cambra di Deputaa del Regn d'Italia e dal 1943 al 1946 l'era la Cambra di Fasci e di Corporazion.
Di sò 630 deputaa, 617 hinn elegiuu in Italia cont di list regionai e subregionai: Domà la Val d'Aosta la fa eccezion cont on sistema maggioritari a turn unegh per elegg el sò deputaa. I alter hinn elegiuu di italian a l'estero.
NotModifega
- ↑ respettivament i component de Noi con l'Italia-USEI, Minoranze linguistiche, Civica Popolare-AP-PSI-Area Civica, +Europa-Centro Democratico, MAIE-Movimento Associativo Italiani all'Estero


text:
Verbrauchertelegramm Europa-Ausgabe Merz 2015
Beilage zur ladinischen Europa-Ausgabe Nr. 21 - Redaktion: Europäisches Verbraucherzentrum
E-COMMERCE
Safer Internet Day
Por ći che reverda le problem dles mitans y di mituns cun l'internet é i geniturs dan na gran sfidada, dantadöt canch'ara nen va da acompagné sües mitans y sü mituns che mët man da d'adorè chësc medium y da i eduché a l'anuzé indortöra. Le Safer Internet Day ai 10 de forà é porchël stè na buna ocajiun por tröc geniturs da gnì cosciënć de chësta problematica.
I prighi por mitans y mituns, jones y jogn é dër desvalis y i ćiamps tematics cun chi che la Zentrala di Consumadus Europeica se dà jö é da nia en confrunt, deach'ara nen va pö "ma" ala fin fin de contrać stlüć jö dales mitans y dai mituns cun l'inom di geniturs, de imporć trać jö dala cherta de credit, de plates internet che é trapolades y de jüć da davagné falc. De plü informaziuns
ciafëise sön nosta plata internet.
ZCE
Sport & consumadus
De forà à 35 studënć da 20 paîsc desfarënć tut pert ala "Winter Law School" metüda a jì da ELSA, l'assoziaziun europeica di studënć de dërt, tl'Université da Desproch. La manifestaziun ê dedicada al dërt dl sport. Sciöche referënta él inće gnü invié Monika Nardo, consulënta legala dla ZCE de Balsan. A pröma odlada pêl che le coliamënt danter dërt dl sport y dërt di consumadus sides valgamia dalunc, mo Monika Nardo spliga che la iurisdiziun taliana arata bele da dezenns i atleć sportifs amatoriai sciöche consumadus y da chësc vëgnel conseguënzes importantes. De plü informaziuns ciafëise sön nosta plata internet
.
MEDIAZIUN DE PARTNER
Cörs solitars
Al é feter na tradiziun por la Zentrala di Consumadus Europeica (ZCE) da fà n bilanz, en gaujun dl dé de San Verentin, tl setur dles retlamaziuns por ći che reverda les agenzies de mediaziun de partner. I numeri é consolanć: Les domandes d'informaziun y les retlamaziuns é gnüdes plü rades. Co se lascia pa splighé na reduziun tan drastica? A chësc à dessigü portè pro na mudaziun dl'oferta te chësc setur: aldedaincö abìnon tres plü gonot agenzies online che é normalmënter cotan manco ćeres. Implü él dessigü inće na faziun dl'ativité d'informaziun dla ZCE. A vigni moda ti pîta nosta plata internet
a dötes les porsones che à intenziun da ciafè so partner ideal tres n'agenzia de mediaziun na gran varieté de informaziuns y consëis pratics.
Caje dl mëis
Laûrs de manutenziun straordinara te n'abitaziun porta dagnora pro a n pü' de stres. De chësc â na consumadëssa che â tu la dezijiun da baratè fora dötes les finestres y na porta de sorà de süa abitaziun bëgn tignì cunt. Ara â contatè n rapresentant de na firma austriaca y ti metô sön le cunt na soma nia da püch sciöche acunt. Tl scomenciamënt âl dè ca n valgünes dificoltês por ći che reverda i tëmps de consegnaziun, mo le peso â ćiamò da gnì: les finestres ne gnô nia metüdes ite cun profescionalité, le funz de parchet gnô roviné dai montêrs y le vider dl üsc de sorà gnô sfenü tratan i laûrs d'instalaziun. Sön na tara ti à la consumadëssa atira scrit na lëtra racomanada cun avis de recioiüda, cun laprò inće fotografies di dagns gaujà, ala firma che respognô zënza impormetüdes concretes da orëi refà i dagns. Insciö à la consumadëssa contatè la ZCE de Balsan che ti à menè inant le caje ai colegs dla ZCE Austria. Les tratatives à doré n ann intier, do da chël che al é gnü arjunt resultać positifs: al é gnü refat i dagns pro les finestres, l'üsc de sorà é gnü baratè fora y inće dötes les atres manćianzes é gnüdes tutes y jüdes. Y ćiara madër: al ti é inće gnü menè adalerch döta la documentaziun che la consumadëssa adorâ por podëi damanè por tëmp les alisiraziuns fiscales preodüdes dala lege.


text:
Las Rumantschas ed ils Rumantschs èn derasads per l’entir mund. Radiotelevisiun Svizra Rumantscha (RTR) tschertga dapi il favrer tut ils Rumantschs a l’ester e fin uss avain nus chattà passa 200 persunas. Tgi che fa in clic sin la charta mundiala interactiva sin rtr.ch/dossiers po vesair, tgi che viva nua.
RTR ha organisà dus dis d’acziun nua che las audituras ed ils auditurs han pudì telefonar ed annunziar lur chars che vivan a l’ester. Bleras mammas han raquintà ch’i saja stà grev da laschar ir lur uffants e ch’ellas laschian savens encrescher. Insaquants han er udì dal project ed èn s’annunziads direct tar RTR. En tut ha RTR survegnì var 80 telefons e 50 annunzias per e-mail.


text:
Cunzunt la mancanza da giasts esters e giasts da commerzi hajan chaschunà il regress istoric. Il sectur da giasts svizzers haja cun 9% pertschient dà in regress survesaivel. Durant ils mais da record da fanadur fin october hajan svizras e svizzers pudì cumpensar per part las perditas.
Il rapport menziunescha plinavant l'impurtanza economica. Dapli che la mesadad dals affars d'hotellaria hajan stuì far diever da credits da Covid-19 cun in volumen total da 5 milliardas francs. Durant ils mais mars fin matg 2020 sajan 62% dal persunal da hotellaria stà en lavur curta, durant ils mais november e december 3%. Cunzunt la hotellaria en las citads è pertutgada fermamain da la situaziun. Malgrà ch'il Grischun haja ils pli blers letgs, haja il chantun cun -9% be in relativ pitschen regress en cumparegliaziun cun las regiuns urbanas.


text:
Wakkanai
Wakkanai (稚内市 Wakkanai-shi?, ainu Yam-Wakka-Nay) è ina citad en la sutprefectura da Sōya, Hokkaidō, Giapun. Ella è la sedia administrativa da la sutprefectura da Sōya e la citad il pli al nord dal Giapun. En la vischnanca sa chatta il punct il pli al nord dal Giapun, il cap Sōya, dal qual ins vesa da bun'aura l'insla russa Sachalin.
Num dal lieuEdit
Il num da la citad deriva da l'ainu Yam-Wakka-Nay (ヤムワッカナイ?) che munta „l'aual en il qual curra l'aua fraida“, da yam „fraid (da tutgar)“, wakka „aua (schubra, da baiver)“ e nay „aual, flum(in)“. L'emprim morfem è ì a perder en il num giapunais. Ils kanji (bustabs chinais duvrads per scriver il giapunais) èn vegnids tschernids per lur valur fonetica (pronunzia), els na transportan betg la muntada dal num.
EconomiaEdit
Las industrias las pli impurtantas èn la pestga, l'economia da latgiras e l'agricultura.
Traffic e transportEdit
Wakkanai dispona d'in atgna plazza aviatica e d'in port. Per via terrestra èsi accessibel tras la lingia principala da Sōya da la viafier JR e tras las vias naziunalas 40, 232 e 238.
Citads partenariasEdit
Partenadis existan a l'intern cun Ishigaki, la citad il pli al sid dal Giapun, ed a l'ester cun Juschno-Sachalinsk (Sachalin, Russia) e Anchorage (Alasca, USA).


text:
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus bain avunda. Il mais passà è cumparì il nov fascichel dal Dicziunari Rumantsch Grischun. Fasc... tge?? – In carnet da 128 paginas cun ina nova seria da pleds; l'actuala è quella da MINECLA fin MIRAR. Pleds e pleds, però mintgatant vali la paina da simplamain sfegliar e da sa laschar surprender da la lingua e sias expressiuns. Lain guardar
Text: Silvana Derungs, DRG
Fotografia: En il DRG sa chattan passa milli stgatlas cun cedels che documenteschan l’entir stgazi da pleds rumantschs. La redacziun lavura momentan vi dals pleds che cumenzan cun il bustab M. Ussa pia fin MIRAR. Tgi che vul leger dapli da quest fascichel, al po empustar qua.
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
-
5 bels nums dad umens Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus. E che nums rumantschs èn bels, quai…18 d'avust 2021307 giadas
-
5 giadas sport tranter las lingias Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. E ritga cun opziuns per sa mover è era la…21 da fanadur 2021431 giadas
-
5 bels pajais Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Anc adina, era stgars trais onns suenter l’emprima publicaziun da…16 da zercladur 2021501 giadas
-
5 giadas in chau ed ina cua Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Era durant la primavaira en ils puzs, nua ch’i bricl’e…19 da matg 2021685 giadas


text:
„Laurun deboriada 4 y 5“ é le meso didatich nü por inisigné ladin tla 4ª y 5ª tlassa dla scora elementara. Al se trata de na revijiun completa di „Sföisc de ladin“ por la 4ª y 5ª tlassa dla scora elementara.
N grup de maestri aposta s’un à tut sura de chësc gran laûr, coordinè da Richard Mair y Claudia Rubatscher. Por la verjiun badiota à colaborè Cristina Clara, Patrizia Pedevilla, Edith Trebo, Evelyn Pitscheider, Kerstin Ties, Giuliana Dejaco, Sara Frenes, Ulrike Pedevilla, Judith Winkler y Martin Kostner. Le grup de laûr de Gherdëna ê metü adöm da Andrea Perathoner, Theresia Ploner, Sara Spisser, Marina Holzknecht, Florian Lardschneider y Silvia Pitscheider.
Partezipé ala realisaziun de chësc meso didatich à inće scolars dles döes valades y la maestra Barbara Mühlmann cun sü dessëgns plajors, che porta pro a descedè la ligrëza da imparè y dëida a chësta moda le prozès de aprendimënt.
I modì por chëstes unitês nöies é stà i mesi de laûr por l’insegnamënt dl ladin tla terza tlassa elementara „Laurun deboriada 3“ y „Vare por Vare“ tla scora mesana. Al é insciö gnü laurè fora 12 unitês didatiches por la Val Badia y 15 por Gherdëna, sön tematiches desvalies, che à da nen fà cun le monn, le vire, les esperiënzes di mituns, tignin sambëgn inće cunt dles indicaziuns provinziales por la scora elementara, che mët dant obietifs y competënzes che le scolar dess arjunje.
Le numer dles unitês y la varieté dles tematiches darà a vigni insegnant la poscibilité da se chirì fora ia por l’ann i argomënć plü adatà al momënt y ala tlassa. Por podëi jì plü a funz ćiafarà i maestri, dlungia le material stampè, inće n CD/DVD cun filmać, registraziuns audio y ćianties che passenëia pro l’argomënt.
Le scolar dess podëi laurè autonomamënter, da su o adöm cun compagns, por podëi man man aprofondì na tematica. Por arjunje chësc obietif ti vëgnel dè la poscibilité ai scolars da laurè te na maniera dër desvalia: scrì, lì, depënje, ponsè, baié, ćiantè, pastelné, chirì y ciafè, ascuté sö.
Informaziuns pro:claudia.rubatscher@provinz.bz.it


text:
Gist uss en temp da corona cun la tema per la plazza da lavur dovrian ils lavurants e las lavurantas ina ferma vusch cumpetenta, di la nova presidenta.
Blers hajan da sbatter cunter scursanidas da paja ed i saja er cler, ch’i na dettia il proxim temp nagins augments da paja. Tant pli impurtant saja il cumbat sindical per meglras cundiziuns da lavur.
Igl è in impurtant signal d'avair ina dunna sco presidenta
Edina Annen ha 27 onns è creschida si a Cuira ed ha studegià lavur sociala. Da preschent sa scolescha ella vinavant e studegia giurisprudenza a Friburg.


text:
Services
Pusciblteies de cherdé ju la previjion dl tëmp
N possa se scrì ite y desdì debant l servisc e-mail. Giapëis duta la nfurmazions diretamënter uni dì te vosta mailbox.
App “Wetter Südtirol Meteo Alto Adige”
Les previjiuns dl tëmp é śëgn inće da ciafè tres app sides sön la plataforma IOS co Android. Dlungia düć i sorvisc pità dala verjiun desktop ciàfon inće les temperatöres de un di 116 comuns ajornades vigni 10 minuć y i avisc push tl caje de temporai o segnalaziuns dla proteziun zivila. Desćiariede l’aplicaziun da google.play y Apple App Store können Sie nun die App kostenlos herunter laden.
RSS-Feeds
For la previjion plu nueva sun vosc computer o smartphone, atuel y saurì da se udëi ora.
Servisc de registrazion sun vëta
Sota i numeri de telefonn:
+39 0471 270555 o
+39 0471 271177
pudëis scuté su la previjions dl tëmp dala registrazion sun vëta.
Per Webmaster
Widget
Cun nosc widget dl tëmp pudëis ve ciarië ju la nfurmazions atueles dl tëmp diretamënter sun vosta plata web.
XML-Export
Ai utënc esperc ti pitons nce la puscibltà per l download dla previjions tl format-XML.
Orares d’emiscion
Nosta previjion dl tëmp vën ora 365 dis al ann.
La previjions per l Südtirol vën for atualisedes (lu-sa) dala 7:30 y dala 11:00, de dumënia y n i dis de festa dala 10:00. La previjions per i raions vën ora uni dì dala 9:00.


text:
Viagi söel lach, cumè una musca söel vedru
vo innaanz e indree de Bellag a Bulvedru
e viagi söe i straad e viagi de un pezz
stremissi i dunett de Cadenabia a Tremezz
RIT. Ooh aah, sunt el fantasma del lach (4v.)
Ho vedù la guera, ho vedù i partigian
e quell che hann cupà l’è söe d’Azzan
e viagi nel vent e se grati una ball
stanòcc a durmì, resterò pö giò a Sal
RIT. Ooh aah, sunt el fantasma del lach (4v.)
Sunt mort cent voolt e sunt gnà mò in paas
e me pias cùregh a dree ai tusanett de Dumas
però ogni tant, ogni tant me vè anca ‘l magün
e caragni un pezzett giò giò in riva a Culonn
RIT. Ooh aah, sunt el fantasma del lach (4v.)
E me curen a dree i carbinier de Argegn
i vören saràmm in una cassa de legn
e me curen a dree i finanzier de Nobiall
e me ghe disi de menga rump i ball
E me curen a dree anca i fra de Piona
i m’avran scambià per una quai Madona
e scapi via senza parabrezza
me tuca cambià lach e finìsi söe a Purlezza
RIT. Ooh aah, sunt el fantasma del lach (4v.)


text:
Oraziun
Amè siur Heinrich,
tö as vit danter nos y as incundé cun gran conviziun
la ligra noela de Gejù Crist y l'amur de Dî.
Cun gran fidanza gnunse da tè, deache tö nes as ascutè sö
cun gran paziënza y benevolënza; nes as consolè y encorajè:
sides tö nosc interzessûr pro Chël Bel Dî, nosc Pere!
Dëidesse vire plëgns de speranza tla fede cristiana.
Prëia por dötes les families, ch'ares crësces tl amur y tla fidënza,
tla pêsc y tl'unité.
Ćiara cun benevolënza söi mituns, söla jonëza y sön vignun de nos:
fa che capiunse, ciügn ch'è veramënter i dër valurs y le significat dla vita.
Chërda jö sön nos la proteziun de Dî y l'ispiraziun dl Spirit Sant,
che chiriunse tres ma le bëgn y che sunse bugn da nes mëte cuntra le mal.
Tòlete particolarmënter sura de chi che patësc por gauja de crusc,
de maratia y de surité. Nos gnun da Tè cun nüsc fistidi
y nüsc problems personai y confidun te tüa interzesciun
pro Chël Bel Dî, nosc Signur.
Siur Heinrich Videsott é nasciü ai 03 de messè 1912 a Mantëna todëscia, na picera fraziun dl comun da San Laurënz. Al é gnü consacrè prou a Porsenù l’ann 1937 y à metü man süa misciun da caplan y spo da ploan te deplü cöres dla diozeja da Porsenù. L’ann 1964 él rovè a La Val y é stè dailò famëi spiritual ćina ch’al é jü in ponsiun l’ann 1987.Spo él romagnü a La Val ćina süa mort ai 09.12.1999.Siur Videsott se fajô notè por süa gran disponibilité y süa paziënza da ascutè sö chi che gnô da ël por gnì daidà te sües pices o gran soferënzes dl corp y dl’anima.Sciöche n bun pere, àl dagnëra parores de confort y cun sües oraziuns, so carisma y süa benevolënza êl bun de daidé tröpes porsones, che le chirî cun fiduzia y le periâ do süa interzesciun prò Chël Bel Dî. Süa benedisciun ê dagnëra fontana de grazies y de richëzes spirituales. Al periâ dër tröp y viô na fede scëmpla mo tlera. Al n’ê nia ma conesciü te süa ploania y te nosta valada, mo te döt Südtirol y jö por la Talia. Deache tröc reconësc d’ester gnüs daidà por süa interzesciun, é süa stima ćiamò chersciüda dô süa mort y à arjunt y superé i confins dla Talia.
La Diozeja de Balsan/Porsenú á cernü le mertesc ai 2 de forá, festa de Santa Maria dal Poch, por daurí ofizialmënter le prozes de beatificaziun por le Sorvidú de Dî siur Heinrich Videsott, le prou carismatich conesciü oramai lunc y lerch sura i confins dla valada fora, por sües benedisciuns. En chël dé èle stè le Vësco Ivo Muser che à daurì le prozes, en gaujiun de n at ofizial dales 11.00 tl gran salf dl Zënter Pastoral a Balsan.
le postuladú P. Carlo Calloni OFMCap
le vizepostuladú siur Stephan Astner CR
le "Comité di Amisc de siur Heinrich"


text:
Dad autopurtrets sur maletgs abstracts enfin maletgs cun motivs da la natira – quest onn è la fatschada da la chasa da medias RTR durant il temp d'advent colurada e plain fantasia. Quai grazia a 24 maletgs da las scolaras ed ils scolars da la scola d'art a Cuira ch'els han creà durant lur studi. Mintga maletg è in unicat e signifitga adina insatge auter.
Ils maletgs er online
Enfin ils 31 da december èn ils maletgs da vesair sin las fanestras da la chasa RTR a Cuira. Mintga saira a partir da las 18:00 vegn illuminà.
Per tgi che na po betg guardar ils maletgs persunalmain, po contemplar qua tut las fanestras en la gallaria da fotografias.
RTR giavischa bellas festas da Nadal!


text:
Bortol Belott
El Bortol Belott (Dogn, 26 de agost 1877 - Sonvich, 24 de luj 1944) a l'è staa 'n politegh, storich, poetta e giurista italian, minister de l'agricoltura, commercc e industria del Regn d'Italia del 1921 al 1922 in del governo Bonomi I e voeuna di figur pussee reppresentativ de la Val Brembana in del sò secol e, per estension, de tutta la bergamasca intrega.
Biografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Nassuu a Dogn del Ceser e de la Maria Offredi in d'ona familia de tradizion liberala, l'è iscritt al collegi vescovil a la fin di scoeul elementar e poeu a Licee Sarpi de Bergom, indova che 'l cognoss on alter important letteraa del bergamasch, el Giuseppe Bonandrini, medegh condott in la zona. L'è poeu ammess al Collegi Ghiserli de l'Università di Studi de Pavia e in del 1899 el se laurea in giurisprudenza.
El se trasferiss a Milan e 'l lavora 'me avocatt in del tribunal de la città e 'l scriv di test de giurisprudenza e de dirizz. In del 1907 el tacca a fà politega in del moviment che 'l deventa poeu el Partii Economegh, de destra liberala. L'è elegiuu consiliee comunal a Dogn e in tra el 1909 e 'l 1914 l'è consiliee comunal a Milan.
Del 1913 l'è elegiuu Deputaa a la Cambra e l'ann dopo consiliee de mandament, semper in del collegi de Dogn.
L'ha lavoraa fiss per el desvilupp economegh de la Val Brembana: l'ha vorzuu el slogament de la ferrovia de la Val Brembana finna a Piazza Brembana: rielegiuu in del 1919 del 1921 el deventa minister in del governo de l'Ivanoe Bonomi. Durant del sò mandaa el gh'è el vend de 'n area al Gabriele D'Annunzio che 'l ghe farà su el Vittoriale.
In del menter el se ferma no in la soa attività didattega e 'l scriv on trattaa in sul dirizz turistegh e 'l promoeuv di partii liberai, per poeu entrà definitivament in del Partii Liberal Italian, in di corrent cavourian. In principi moderatament a favor del fascismo, el vota la fiducia al governo Mussolini ma el tacca a criticàll poeu, e l'è donca candidaa puu in di elezion del 1924 e 'l torna donca a fà l'avocatt.
In del 1930 l'è menaa via, formalment perchè 'l voreva dervì 'na rivista cont el Bonomi ma in verità per el sò antifascismo e l'è mandaa al confino a Cava de' Tirreni, indova che 'l resta finna a la Pasqua de l'ann dopo.
El publega in del 1940 vun di liber pussee complett in su la storia de Bergom, la "Storia de Bergom e di Bergamasch", seguida poeu de 'n liber in su la storia de Dogn in del 1942. Cont el borlà del fascismo in del luj del 1943 el torna in contatt cont i omen del liberalismo italian per fà tornà Bergom a la democrazia, ma dopo di event che menen a la Republega Social Italiana l'è obligaa a scappà in Isvizzera, indova che 'l moeur dopo avè faa di event cont di esul compagn del Luigi Einaudi. Pocch mes prima de la mort i bomb di Liaa even destrugaa la soa cà meneghina e donca la soa granda biblioteca.
A la fin de la guerra el sò corp l'è menaa de Lugan a Dogn el 22 de settember 1945, indova che l'ha ricevuu i funerai solenn.
Oeuver[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'è staa 'n autor attiv sia in lombard che in italian.
Italian[Modifega | modifica 'l sorgent]
In italian l'è staa attiv soratutt in di camp de la storia e del dirizz, i sò oeuver principai a hinn:
- La vita di Bartolomeo Colleoni, (1923)
- La parola di Camillo Cavour, (1924)
- Il Dramma di Gerolamo Olgiati, (1929)
- Una sacrilega faida Bergamasca del '500, (1934)
- Studi colleoneschi, (1939)
- Storia di Bergamo e dei Bergamaschi, (1940)
- Storia di Zogno e di alcune terre vicine, (1942)
La storia de Bergom l'è stada publegada cont di ròbb pussee e di foto pussee de 'na voeulta dopo de la soa mort, per vess precis in del 1950 e in del 1990.
Lombard[Modifega | modifica 'l sorgent]
In del sò dialett bergamasch l'ha scrivuu soratutt poesia, regolda in di volumm Poesie della montagna del fiume e della valle, Poesie bergamasche e Val Brembana.
Voeuna di sò poesij pussee famos a l'è "Tèra de Bèrghem", deventaa poeu 'na sorta de inn de facto de la città orobega.
Recognossiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Milan e Bergom gh'hann dedicaa 'na via menter che la nativa Dogn gh'ha faa su ona statova dissegnada del Piero Brolis e del Luigi Angelini.
A Bergom gh'ha dedicaa l'Istitut Tecnegh Commercial e Peritt Aziendai.
Bibliografia[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Per l'inaugurazione del monumento a Bortolo Belotti nel decennale della morte, Bergamo, Stamperia Conti, 1954.
- Giuliana Donati Petténi, Contributo per una più documentata biografia di Bortolo Belotti (Lettere di Bortolo Belotti e Giuliano Donati-Petteni), in Atti dell'Ateneo di Scienze, Lettere ed Arti,Vol. XL, 1976-1978, pp. 269–283;
- Felice Riceputi, Storia della Val Brembana, Corponove editrice, Bergamo 1997;
- Ivano Sonzogni, La casa natale, la villa e il parco di Bortolo Belotti a Zogno, Comune, Zogno 2002;
- Ivano Sonzogni, Bortolo Belotti. Il pensiero e l'azione politica di un liberale nell'Italia del primo Novecento, prefazioni di Roberto Sestini, Achille Marzio Romani, Valerio Zanone e Valter Grossi, Fondazione per la storia economica e sociale di Bergamo, Bergamo 2007.
- Bortolo Belotti, Confinati dal duce. Memorie del mio confino a Cava dei Tirreni 1930-1931, introduzione di Gianluca La Villa e postfazione di Ivano Sonzogni, Verona, Il segno dei Gabrielli, 2011.
Alter progett[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Wikimedia Commons contiene immagini o altri file su Bortolo Belotti
- lmo.wikisource


text:
L'avertura era ordiundamain termindada per l’onn 2018. Problems geologics, problems da segirezza causa crudada da crappa e naiv al pe da la immensa chavorgia da radund 600 meters e finalmain era la midada da la firma da construcziun durant il temp da construcziun han chaschunà il retard sco er in augment da custs da radund 140 milliuns euros.
Ils davos dus onns han ins puspè pudì lavurar en ruaus. Sche tut funcziuna ussa sco planisà è l’avertura previsa per la fin da l'onn 2022.
Tar l’ovra electrica tranter la Svizra e l’Austria sa tracti d’in project cuminaivel tranter las Ovras electricas d’Engiadina OEE e las Ovras electricas dal Tirol TIWAG. Il project vegn a custar radund 600 milliuns euros e producescha forza per radund 100’000 chasadas. Igl è la pli gronda ovra idraulica da flum en il territori da las Alps.


text:
Sora del campanin de Ciaravall
gh’è una ciribiciaccola
con cinqcentcinquantacinq ciribiciaccolitt
var pusse’e la ciribiciaccola che i soo cinqcentcinquantacinq ciribiciaccolitt?
quant i cinqcentcinquantacinq ciribiciaccolitt voeren ciciarà con la ciribiciaccola
la ciribiciaccola
l’è pronta a ciciarà con i cinqcentcinquantacinq ciribiciaccolitt
la ciribiciaccola la ciciara i ciribiciaccolitt ciciaren
ma la ciciarada de la ciribiciaccola l’è pusse’ e lunga de quela de
i cinquecentcinquantacinq ciribiciacolitt.
( Filastrocca popolare )


text:
Oxalis acetosella
Oxalis acetosella (en bresà cunusìda come Alelüja o Erba salìna[1]) l'è 'na spéce de piànta erbàcea che fà part de la famìa botànica de le Oxalidaceae. L'è uriginària de l'Europa e de 'na part de l'Asia. El nòm sapecìfich (acetosella) el se referés al saùr àgher che g'ha le sò fòie.[2]
Descrisiù[Modifega | modifica 'l sorgent]
La fiorés en primaéra, e la fà sö dei fiurilì biànch con de le striadüre culùr ròza, de rar se pöl troàn apò a rós o viòla.
Le fòie i è furmàde de trè fuiulìne a fùrma de cör, condèna piéga 'n mès. El gambì l'è sitìl e l'è de culùr rós / maròn, De nòt, quan che gh'è scür o quan che piöf, le fòie le se piéga 'n dét envèrs el gambì e i fiùr i se 'nturciùla sö compàgn de 'n füs. El fröt l'è 'na càpsula de 4÷10 mm che g'ha 5 cavità e ognöna de chèste le g'ha dét giü o du granì de somésa. La somésa, quan che 'l fröt l'è bèl madür, la vé tràda fò de 'n sistéma elàstich e la pöl rià a 'na bèla distànsa.
'Na ólta se la dopràa per dàga saùr a le 'nsalàte ma semài che se 'n màia tròpa la pöl véser tòsica perchè la g'ha dét l'àcit osàlico che l'è 'ndigèst.
Ambiènt endó la crès[Modifega | modifica 'l sorgent]
Se la tróa perlopiö en zòne schiàde del sul perchè la g'ha bezògn de póca lùce e ömede, compagn dei bósch. Se pöl troàla de la pianüra 'nfìna ai dumìla méter de altésa.
Se la tróa 'n töcc i stàti de l'Euròpa (l'è fàcil de troà en töta l'Italia setentriunàla), ma apò 'n Asia 'n fìna al Giapù e 'n America setentriunàla.
Sinònim[Modifega | modifica 'l sorgent]
- Oxalis alba Steud.
- Oxalis americana Bigelow
- Oxalis americana fo. rhodantha Fernald
- Oxalis longiflora L.
- Oxalis montana fo. rhodantha (Fernald) Churchill
- Oxalis montana Raf.
- Oxalis nemoralis Salisb.
- Oxalis taquetii R.Knuth
- Oxalis vulgaris Gray[3]
Galerìa de foto[Modifega | modifica 'l sorgent]
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Elisa Zersi, Prospetto delle piante vascolari spontaneee o comunemente coltivate nella provincia di Brescia, 1871 - Brescia, in Commentari dell'Ateneo di Brescia, per gli anni 1868 e 1869. (pò a sö google.books)
- ↑ Oxalis acetosella (Vive la Naturaleza)
- ↑ «Oxalis acetosella». Tropicos.org. Missouri Botanical Garden. Consultàt ai 13 de zenér del 2010.
- Neltje Blanchan (2005). Wild Flowers Worth Knowing. Project Gutenberg Literary Archive Foundation.
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]


text:
Maria, mader de Gesü
Maria (in ebraich מרים Miryam, o Myriam, in aramaich Maryām, in grech di Setanta Mapίau, Maríam, o Mapίa, María, in arab: مريم, Maryam; ? - Gerüsalem o Efes, 42/45) a l'è la mader de Gesü.
Tücc i nom de MariaModifega
A l'è cugnussüda anca 'me Santa Maria, Vergin Maria e la Madona.
I catoligh e i urtudoss (che ghe dan el titul de Θeotόkoς, Theotókos) la veneren 'me Santissima Mader de Diu (theotókos el vör dì propi "mader de Diu"); anca la gesa anglicana e di ges prutestant 'me quela Lüterana recugnussen la sò Santità.
A la Madona i gh'hann dedicaa una sura del Curán, anca se in de l'Islam la gh'ha minga el titul de santa.


text:
InterRegio
InterRegio a l'è on servizzi spantegaa in d'on quaj Stat Europee, cont di nòmm different, che 'l va de region a region cont on numer de fermaa minor de quell de on treno regional ma pussee de on InterCity.
Per Stat[Modifega | modifica 'l sorgent]
Belgi[Modifega | modifica 'l sorgent]
In Belgi i treni InterRegio eren a mità in tra i treni locai e i InterCity, al midemm cost. In del dicember 2014 a hinn staa tolt via.
Svizzera[Modifega | modifica 'l sorgent]
In Isvizzera i InterRegio, nassuu in del 1997, a hinn assee spantegaa e esercitaa sia di Ferrovij Federai Svizzer che di àlter compagnij minor.
Germania[Modifega | modifica 'l sorgent]
Dal 1988 al 2003 la Germania la gh'aveva i InterRegio, sostituii in del 2003 cont i InterCity o cont i noeuv Interregio-Express.
Italia[Modifega | modifica 'l sorgent]
In Italia el treno interregionale a l'è staa istituii in del 1993 insemma al treno regional, per toeu dent i treni espress de dì e on quaj treno dirett. In del 2004 a l'è deciduu de sostituij cont i CityExpress, ma poeu a l'è faa no. In del 2007 la pupart di Interregionai a hinn cavaa via e dal 2010 a hinn sostituii di treni regionai velos.
FER[Modifega | modifica 'l sorgent]
I Ferrovie Emilia Romagna han doperaa 'sta classificazion finna a fin 2010 per i treni in su la ferrovia Suzzara-Ferrara che, dònca, rivaven in Lombardia.
Danimarca[Modifega | modifica 'l sorgent]
In Danimarca i InterRegio eren pensaa 'me alternativa sènza prenotazion ai InterCity in di dì festiv e cont men fermaa di InterCity, per gestì i fluss turistich.
Cechia[Modifega | modifica 'l sorgent]
In Cechia i servizzi de InterRegio a hinn garantii di treni Os (regionai, faa cont i RegioPanter) o Rx (espress de volta qualità, faa cont i InterPanter) e vann anca in Austria.
Polonia[Modifega | modifica 'l sorgent]
I InterRegio a hinn mittuu in del 2009 in Polonia de la Przewozy Regionalne. Dal 1 de settember 2015 i unich InterRegio a hinn Łódź - Varsavia e Ełk - Grodno, in Bielorussia, per di motiv econòmich. I àlter a hinn staa trasformaa in espress de la PKP Intercity.
Spagna[Modifega | modifica 'l sorgent]
In Ispagna el roeul de InterRegio a l'è faa de l'InterCity Renfe, che a dispett del nomm el fa on servizzi interregional e mìnga a longa percorrenza.
Ongaria[Modifega | modifica 'l sorgent]
In Ongaria i InterRegio gh'è dal 13 de dicember 2009 e hinn di treni locai pensaa per vèss mittuu in d'on contest statal.


text:
Comarca
In general, öna comarca a l'è öna estensiú de teritore redüida, igaant öna serta ünità doüda a i condissiú natürale, la stòria o i relassiú de vesinàs intra i mönissipe ch'i la furma.
Aj Paes Català, la comarca sa la dröa come furma d'organisassiú teritoriala. Atüalament, ghe n'è quaranta-öna in Catalogna, organisade a partí de la divisiú comarcala de 1936, malgrat ghe síes in proget de fá-nn de piö. Endel Paes Valencià ol nom ofissial di comarche a l'è Delimitacions Territorials Homologades de 2ª Categoria (Delimitassiú Teritoriale omologade de 2ª Categoréa).
A i ísole Baleare, el consèt de comarca apó al è variat. Per esempe, a la ísola de Mallorca, i comarche i è stade redefinide come i Mancomunitats e al n'è stat definit un total. I otre ísole, Menorca e i Pitiüses, i costitüiss in sí öna ünità comarcala.
Apó ghe n'è a la Catalunya Nord (5 comarche), al Paes Valencià (34) i a la Franja de Ponent (4).


text:
News
Coronavirus: Informaziuns ince por ladin
La plata internet dla Proteziun zivila sön le Coronavirus nü á albü cina sëgn prësc un n miliun de azesc. Informaziuns por ladin, todësch y talian
Informaziuns da fontanes sigüdes y zertificades é de gran importanza te situaziuns de emergënza: porchël él la Proteziun zivila che mët a desposiziun adöm al’Aziënda sanitara dl Südtirol informaziuns por ladin, todësch y talian. Sön la plata internet che reverda le Coronavirus nü (www.provinzia.bz.it/coronavirus) arjignada ca aposta, al él insciö da ciafé les regoles d’igiena por se stravardé dal’infeziun, i dac atuai sön le Coronavirus nü tl Südtirol, y te na seziun aposta él ince informaziuns sön la maratia dl Coronavirus te n lingaz saurí.
Por ti splighé les mosöres cuntra le Coronavirus ales mitans y ai mituns él ince gnü fat n video dal’Eurac research, realisé adöm ala Provinzia. Le video é ince gnü traslaté tl ladin. Le video mostra te na manira scëmpla y tlera dötes les informaziuns importantes söl Coronavirus por les mitans y i mituns. Al é da ciafé tlican chiló.
Implü él da ciafé dötes les ordinanzes y comunicaziuns, i documënc y le material informatif dla campagna cuntra le Coronavirus. Sön le medem sit ciafon spo ince le documënt dla autozertificaziun por todësch y talian. La plata por ladin é gnüda realisada tl Ofize Chestiun linguistiches dla Provinzia adöm cun le sostëgn tecnich dla SIAG y dla Ajentöra de stampa dla Provinzia.
Tan importantes che les informaziuns sön les chestiuns desvalies dl Coronavirus é, desmostra ince i numeri sön i azesc ala plata internet che é gnüda vijitada 936.050 iadi da indöt 224.626 utënc. Por amplié l’azes ala plata internet gnarál ince lauré sön l’integraziun de contignüs tl lingaz di sëgns.
USP/USP


text:
La SSR avra ses archivs per las chasas da medias svizras via la plattafurma da Shared Content
La SSR augmenta sia purschida d'archiv per il public svizzer. Ultra dals cuntegns d'archiv offerts fin uss en l'internet ed a las staziuns da consultaziun specificas en bibliotecas ed universitads, pon las schurnalistas ed ils schurnalists da las chasas da medias svizras uss era retschertgar en ils archivs da la SSR e telechargiar videos via la plattafurma da Shared Content per als duvrar sin lur paginas-web.
La SSR fa in ulteriur pass vers l'avertura da ses archivs da radio e televisiun. Sco annunzià vul la chasa da medias publica undrar uschia l'istorgia cuminaivla dal pajais. Las unitads d'interpresa da la SSR (SRF, RTS, RSI e RTR) mettan perquai a disposiziun novs contos da retschertga, controlleschan ils cuntegns selecziunads concernent ils dretgs da terzs che na dastgan betg vegnir violads e dattan silsuenter liber per telechargiar il material giuridicamain verifitgà. En ina dimensiun limitada èsi era pussaivel d'incumbensar ils archivs da far retschertgas. L'export dals videos succeda via la plattafurma da Shared Content (sharedcontent.srgssr.ch), nua che stattan a disposiziun gia oz ils cuntegns da novitads da la SSR. Ils videos èn almain in onn vegls, cumpiglian sequenzas, entiras contribuziuns u emissiuns (senza ina limitaziun da la lunghezza) e na dastgan betg vegnir elavurads. Per motivs da l'economia da lavur vegn il dumber da videos telechargiabels ad esser limità.
Ils dretgs dals cuntegns restan tar la SSR. Las interpresas da medias pon dentant utilisar ils videos en in ambient commerzial.
Sin differentas paginas-web ed installaziuns da las unitads d'interpresa da la SSR e d'instituziuns publicas èn accessiblas gia oz millis uras da cuntegns d'archivs audiovisuals. Dapi il 2017 metta la SSR a disposiziun metadatas d'archivs selecziunads per programmadras e programmaders via in'interfatscha publica. Ultra da quai porscha l'interpresa dapi l'atun 2018 documents d'archiv da la SSR per intents da retschertga. Quels èn accessibels via las staziuns da consultaziun localas d'instituziuns culturalas. Ed ussa survegnan era las chasas da medias privatas material da video istoric da las singulas unitads d'interpresa. La finamira da quest pass è da rinforzar la plazza da medias svizra.
La SSR è en l'entir mund ina da las emprimas chasas da medias che accelerescha la digitalisaziun e l'avertura da ses archivs a moda uschè consequenta.
Post da medias SSR
Francesca Guicciardi: Medienstelle.srg(at)srgssr.ch / tel. 031 350 95 95


text:
Malleray
Malleray a l'è un cumün svizzer del circol aministrativ de Giüra Bernes, in de la part del Canton Berna a magioranza linguistega francòfuna. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 10.35 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 1967 abitant.
El cumün de Malleray al se tröva a una altitüden de 699 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Reconvilier, Loveresse, Pontenet, Souboz, Champoz, Bévilard, Péry.
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
Malleray l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1179 col nom de Malareia.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ligam de föra[Modifega | modifica 'l sorgent]
- http://www.malleray.ch (Franzés)


text:
L'Austriaca Anna Kiesenhofer procura per ina sensaziun en la cursa da velo sin via. Cun gudagnar la medaglia dad aur surpassa Kiesenhofer las favuritas ollandaisas e distanziescha la concurrenza per passa ina minuta e dapli. Argient va a l'Ollandaisa Annemiek van Flöten, bronz a la Taliana Elisa Longo Borghini.
Avant la cursa han tuts discurrì da las favuritas ollandaisas. La naziun da velo che ha fin ussa gudagnà a gieus olimpics quatter da nov medgalias d'aur. Per ina giada n'han las Ollandaisas dentant betg giugà la rolla principala. Lezza ha surpiglià l'Austriaca Anna Kiesenhofer. La ciclista da 30 onns ha attatgà gist a la partenza e furmà ina gruppa da l'emprima tschintg ciclistas, pli tard lura anc trais. Radund 40 km avant la fin ha Kiesenhofer attatgà danovamain e pudì sa deliberar da la Polaca Anna Plichta e l'Israeliana Omer Shapira.
A la fin da sias forzas ha l'Austriaca cuntanschì sco emprima il final suenter 137 km cun tschintg premis da culm.
Reusser spera sin la cursa cunter l'ura
La Svizra Marlen Reusser ha terminà la cursa sin plaz 46 – cun in retard da bunamain 10 minutas. La suletta Svizra en la cursa n'ha gì naginas schanzas. Per la Bernaisa da 29 onns è la cursa cunter l'ura il highlight dals gieus olimpics. En questa disciplina ha ella gudangà l'onn passà la medaglia d'argient al campiunadi mundial.


text:
Tenor Jann Rehm, president da l’uniun da pastoraziun catolica Bernina na tanschia in’ura d’instrucziun ecumenica betg pli per mussar las praticas catolicas als uffants da scola. Perquai ha l’uniun decis da separar puspè las classas primaras tranter catolics e refurmads en las vischnancas da Schlarigna fin e cun S-chanf.
Ecumena vul dir s’avischinar, dentant betg perder l’atgna identitad.
Pauc plaschair tar plaiv refurmada
Nagina chapientscha per l’agir da la plaiv catolica ha il president da la plaiv refurmada d’Engiadin’Ota, Gian Duri Ratti.
Cun separar puspè ils uffants per l’instrucziun, giaja a perder bler. Surtut la cuminanza è in dals puncts ch’ins haja promovì durant ils davos onns.
Cun separar ils uffants va er a perder il spiert ecumenic, quel che vegn pregià er da la baselgia catolica.
Il midament da l’ura da religiun puspè separada en l’instrucziun catolica e refurmada signifitga er per las scolas sez novas circumstanzas. Tenor il manader da scola da Schlarigna, Armon Taisch è il pass inizià da la raspada catolica in pass enavos.
Ins stoppia dentant acceptar questa decisiun, cunquai che l’instrucziun da religiun n’è betg en la responsabladad da la scola.
RR actualitad 17:00


text:
La PBD perda sia pli impurtanta figura d'identificaziun. «Ella sto sa profilar cun agens temas», di il politolog Georg Lutz. «A bleras persunas n’èsi numnadamain betg cler co che la partida sa differenzieschia dad autras partidas dal center.» Na grategia quai betg, lura haja la partida grev da surviver, uschia Lutz.
La partida è vegnida ad in punct critic, quai che pertutga ses avegnir.
Problem da persunal
In auter problem per la PBD saja da recrutar persunal che sa stentia per la partida. Quai funcziunia bain anc en ils chantuns Grischun e Berna, nua che la partida saja francada e derasada bain. «Insatgi cun ambiziuns sin in post executiv elegia en il rest da la Svizra, in'autra partida che la PBD, ina partida pli gronda», di Georg Lutz. «Quai cun la speranza d'avair uschia meglras schanzas.»
PBD perda sia attractivitad
Vul pia dir che la PBD perda zic a zic sia attractivitad. La partida saja vegnida ad in punct critic, quai che pertutgia ses avegnir.
Quai avessia la PBD pudì evitar l'onn passà tras ina reuniun cun la Partida cristiandemocrata (PCD), constatescha il politolog Georg Lutz. Suenter la ruschnada a dretga tar las elecziuns naziunalas e las partidas dal center politic ch'han stuì laschar plimas è el da l'opiniun che las partidas dal center ston baud ni tard reagir e collavurar pli stretg u schizunt fusiunar.
Landolt è optimistic
Il president da la PBD, Martin Landolt ha entant punctuà envers radio SRF che la partida na saja betg senza muntada. En vista a las elecziuns dal 2019 saja impurtant da collavurar anc meglier cun la PCD e tut segund er cun ils verdliberals. La partida vegnia a cumbatter anc pli fitg, uss che la cussegliera federala Eveline Widmer-Schlumpf haja annunzià sia retratga.


text:
Dumengia saira ha la Rega stuì deliberar in um dad in'insla en il Rain - circa 100 meters suenter la punt militara en direcziun Favugn. Il livel da l'aua creschia uschè fitg ch'el na possia betg pli turnar a la riva, ha l'um dà alarm. La Rega haja pudì salvar el, scriva la polizia da la citad da Cuira.
Plirs cas da canera cun autos
Ultra da quai ha la polizia denunzià trais automobilists - dus dad els pervia da disturbis da canera, perquai ch'els han dà uschè fitg gas. In automobilist ha stuì laschar al lieu ses vehichel, damai ch'el ha surpassà la limita da decibels. In'ulteriura persuna era da viadi persula en l'auto, malgrà ch'ella era pir vid emprender d'ir cun auto e na posseda anc nagin permiss.
Plinavant tira la polizia ina bilantscha positiva da da l'acziun dal clima «strike for future» dal venderdi. La demonstraziun cun 300 persunas saja stada paschaivla e las participantas ed ils participants hajan resguardà l'obligatori da purtar mascrina.


text:
Dad Annatina Nay – Tut ei empau auter al festival Buatsch. Atmosfera patschifica sin in bein puril, neginas fuolas, negin stress, ina tuor da siemis e spisas regiunalas. Il festival ei vegnius organisaus dil collectiv Tersnaus e menaus tras ils 2-4 d'uost 2019 sin in bein puril a Tersnaus en Lumnezia. Il festival Buatsch ei part dall’ exposiziun FUTUR - Co lein nus viver ellas muntognas? L’exposiziun ha liug duront in onn en l’entira Val Lumnezia. Davos il project stattan la fundaziun Cultura Lumnezia, la meinagestiun Anne-Louise Joël ed il curatur Michael Hiltbrunner. Differentas artistas e differents artists ord l’entira svizra ed igl exteriur sefatschentan cun la tematica dil futur da vitgs muntagnards. Els porschan ovras d’art en fuorma d’acziuns e scomis cun la populaziun indigena. Puspei viver ellas muntognas – fuss quei insumma in’opziun?
Tier la storscha viers Tersnaus spetgan entgins dil team Buatsch cun in rapid. Quel survescha sco bar e transport da bagascha. In braulio, tschun minutas a pei, in ulteriur caraun e treis muossavias pli tard, arriv’ins sil il bein puril dalla famiglia Albin – il liug dil festival Buatsch.
In festival cul num «Buatsch»?
All’entrada cumpr’ins in bigliet e survegn ina medaglia: in pign buatsch da gep suleraus en aur ch’ins sa pender entuorn culiez. Ei dat prezis directivs – pagar sa mintgin con ch’el ni ella vul. Sin meisa schai il budget dil festival – ei regia transparenza. Per tgi che sedecida dad aunc gidar last minute, dat ei ina gliesta per s’inscriver. Ei dat informaziuns davart il sistem dil festival – tgei ch’ei da far e suandar. Negins stumbels da cigarettas giun plaun sigl areal dil bein puril. Sil cup vegn scret il num, lavar giu la vischala sto mintgin sez, il campadi secatta ordvart sin pastira e la tualetta en nuegl. Tut ei empau auter - il Buatsch celebrescha l’amur el detagl. Igl ei vegniu baghegiau e creau cun engaschi. La tribuna che schai amiez il prau ei in construct rufinau. «Nus vein baghegiau dus dis vidlunder», tradescha in gidonter. Il pli cumplicau seigi ei stau da baghegiar il tetg. La tribuna penda ella preit ed il publicum dil buatsch gauda la pli biala vesta vi sin la Lumnezia su.
Collectiv Tersnaus
Il collectiv ei ina gruppa da giuvnas e giuvens che giogan cul patratg dad inagada vuler viver ellas muntognas. Oz dumbra ella rodund sis entochen diesch persunas. Entschiet hat tut circa avon in onn. L’emprema sentupada cul tema «Viver ellas muntognas» giu liug il zercladur 2018 a Tersnaus. Entochen ussa ha ei dau duas sentupadas a tala moda. La secunda ha giu liug il schaner 2019 ad Uors. Entgins dils participonts e dallas participontas vivan uss gia ellas muntognas, auters habiteschan en marcaus ni ella bassa. Els tuts siemian da forsa saver viver in di els cuolms. In dils iniziants dil project ei Leander Albin. El ei carschius si a Tersnaus sin in bein puril. Leander vesa il grond potenzial da loghens rurals oravontut en connex cul spazi da viver. Siu interess schai ella cumbinaziun dall’agricultura, dalla tradiziun da mistregns vegls e novas fuormas da habitar.
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
Da Romana Ganzoni – Ultimamaing d’eir eu invidada a Tavo per ün talk. La discussiun ha gnü lö in occasiun dal tschöver da duonnas, ün’eivna avant l’evenimaint naziunal chi ha gnü ün success gigantesc. Las duos otras duonnas sül podium sun stattas üna politicra chantunala ed üna politicra regiunala. No eschan stattas d’accord in mincha singul punct. Solidarità. Spass. Empowerment! Tuotta saira.
Eu n’ha quintà tanter oter duos istorgias persunalas chi han gnü ün tschert resun.
1. La roba cul purtret chi s’ha da sai svess
Perche nu daja daplü duonnas illa politica ed ill’economia, perche nu daja daplüs boss feminins? Schmaladi sistem! Schmaladida ideologia! Istorgia! Tradiziun! Supressiun! Scandal! Hai, hai, quai eir. Eu per mia part prouv da schoglier problems svessa. Là ingio cha eu poss agir subit. In möd pragmatic. E schi fa rier: tant meglder. Eu crai vi da l’energia eminentamaing subersiva, creativa e deliberanta da l’umur e dal rier. Ed eu crai (sainza negar l’importanza dad instituziuns e sistems) vi da la forza da l’individuum.
Siand ch’eu d’eira lönch magistra e siand ch’eu n’ha realisà cha las mattas (diligiaintas) vaivan davo mincha examen attachas da panica («id es i mal», «eu n’ha sgüra üna nota na bastanta»), invezza cha’ls mats (ün zich main diligiaints) as vezzaivan cun gloriolas e milli sesers («id es i bainischem», «ingün problem»), siand cha’ls resultats d’eiran tuottafat viceversa, las mattas vaivan (in tendenza) tschintschers e’ls mats (in tendenza) traiers, siand cha las mattas nu’s sentivan amo adüna na meglder («mia media es listess…», «mia sour d’eira megldra»), invezza cha’ls mats d’eira cuntaints sco persics («yeah!»), siand cha quai es stat – eu repet! - üna tendenza (cun exepziuns s’inclegia) n’haja pro üna classa specialmaing adattada (e talentada cun good sense of humour) dit: Basta! Fertig! Schluss!
Mattas, eu nu vögl plü ingün lamentöz, ma gnanc’üna silba, uossa cumanzaivat a lodar sü a vo svessa in möd penibel ed exagierà in mincha lecziun, gnac’üna micla dubis o relativaziuns. E mats, da vo vöglia dubis! Eu vögl dudir da voss problems, mincha lecziun! Larmas! Spiegaziuns perche cha eir üna buna nota muossa cha vo nu d’eirat buns avuonda. Inferiurità!
Quista glieud giuvna d’eira fich per activitads teatralas e tuots e tuottas han partecipà e dramatisà chi d’eira la cana e mez.
Matta Lu. ha per exaimpel dit davo la prosma clausura, ch’ella saja persvasa cha quai saja i talmaing bain, cha ella pendarà sü l’examen sur seis let. Mat Li. invezza ha remarchà, cha el haja tschüf depressiuns daspö ch’el haja scoula pro mai, ma ch’el sapcha cha el nun haja merità meglder, ch’el haja imprais duos eivnas di e not, ma cha quai saja garanti darcheu ün duoar. Loser!, han dit las mattas.
Che rier! Che divertimaint! Ma i nu d’eira apunto be stincals e totlarias, nos psicodrama e l’exageraziun ha muossà exemplaricamaing, che tenutas chi impedischan (tendenzialmaing) a mats ed a mattas da sviluppar lur potenzial. Per ragiundscher cuntantezza esa però fich important dad activar las aignas forzas e da douvrar quellas. La magistra vess perquai eir da promouver adüna be las forzas e na intunar ils problems, ma quai es ün’otra istorgia…
2. La roba culla preparaziun
Mattas e duonnas sun tendenzialmaing ed in media plü diligiaintas e precisas, suvent preparadas (massa!) bain, suvent han però las preschantaziuns dad homens daplü – eu nom quai: Hüftschwung. Nonchalance. Per part eir suveranità. I nu fan in chotscha uschè svelt schi ston improvisar (excepziuns: adüna!). Perche? Ün punct essenzial es sgüra – sco cha üna studia reschnouva ha muossà sü – cha mats vegnan sbragits sü var ot voutas daplü sco mattas dürant l’infanzia. Ils mats imprendan fingià bod: Eu inscuntr impedimaints, na tuots chattan mias acziuns adüna ün hit (e quai sto essere listess), quai da conflicts, tschüf giò pel gnif e vegn inavant be listess. Ed implü….
Quai as quinta la prosma jada
Text: Romana Ganzoni
Fotografia: pexels.com
Suonda LATABLA!
Forsa er insatge per vus:
pinc e provocativ: Cura che ins entra in territori rumantsch na badan ins betg che ins è uss en il territori rumantsch: Ils nums dals lieus ed ils toponims èn...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga, uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas – e da tut sias...
Da Fadrina Hofmann - L’uman es ün chatschader e ramassader. La cumprouva n’haja a chasa in fuorma da duos uffants chi chattan roba da tour e mütschir. Ün insaj? Voilà...
Dad Annatina Nay - Duas figuras en in toc da teater da Samuel Beckett. Estragon e Wladimir sesanflan en in liug buc definau, sin in stradun, sper ina plonta. Els...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Oz datti tschintg bellas...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel quellas influenzadas...
Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga – uschè ritga che nus pudessan atgnamain ans servir pli savens da sias bellezzas e ritgezzas. Per exempel datti bels prenums, nizzaivels betg mo...
Da Fadrina Hofmann - Chi nu cugnuoscha il mumaint da schoc scha’l telefonin es dandettamaing davent? Ed il sentimaint surleivgià cur ch’el cumpara darcheu? Il telefonin es dvanta nos cumpogn...


text:
Cumissiun da cultura
La cumissiun da cultura gida la regenza en connex cun dumondas da la cultura. Ella sa cumpona da persunas spezialisadas da differentas spartas da la cultura e da l'economia che appartegnan tenor pussaivladad a differentas gruppas linguisticas e culturalas.
La cumissiun ademplescha principalmain las suandantas incumbensas:
- Ella giuditgescha projects culturals e fa las propostas a la regenza.
- Ella fa las propostas a la regenza per distribuziuns da premis.
- Ella cusseglia la regenza en dumondas da la cultura.
La cumissiun fa annualmain quatter sesidas e tracta en quest connex bundant 60 dumondas da contribuziun.
Commembers da la cumissiun
Actuara: Laura Caflisch, Uffizi da cultura / Promoziun da la cultura


text:
Las sentupadas en connex cun l’occurrenza «Ilanzer Sommer» en il Museum Regiunal Surselva èn multifaras. Uschia è vegnì discutà per exempel dal luf, mo era da la situaziun en las valladas muntagnardas influenzadas da la depopulaziun e da fusiuns. Il toc ch’è vegnì mussà il 2017 a Cuira ed en auters lieus, tematisescha questa situaziun e vul far visibel las temas che vegnan a la glisch tras in tal pass da fusiun. In exempel saja che persunas hajan laschà prolungar lur charta d’identitad, curt avant la fusiun, per anc pudair mantegnair il lieu da burgais, di Roman Weishaupt, ch'è directur al Teater da la citad da Cuira.
Ilanzer Sommer, cultura da pasch
Las occurrenzas a Glion vulan animar da ponderar sur da fenomens ch’èn datiers ma tuttina ord in’autra vista. I saja impurtant da stgaffir in lieu da sentupada per insumma pudair manar in dialog, manegia Janice Camenisch, dal comité d’organisaziun. Ils resuns sajan fin uss positivs ed ins speria sin gronda participaziun era la sonda saira, a la festa da finiziun.


text:
Elisabeta I
Elisabeta I Tudor (Greenwich, ai 7 de setëmber dl 1533 – Richmond upon Thames, ai 24 de merz dl 1603) é stada regina dl’Inghiltera y dl’Irlanda dal 17 de novëmber dl 1558 cina ala mort. Ara é conesciüda sciöche “la Regina Viria” y ara é la cuinta y ultima regnanta dla dinastia Tudor. Ara á sostigní la Dlijia d’Inghiltera cuntra la Dlijia catolica y cuntra süa jormana Maria Stuarda, che araá lascé saré ia por ca. vint agn y che ara á fat iustizié.
L’inom dla pröma colonia ingleja d’America, la Virginia, vá zoruch ala Regina Viria. Danter les maius personalités dla perioda dl rëgn de Elisabeta I él William Shakespeare.
Wikidata[mudé | muda l codesc]


text:
Le sföi »Grafia nöia - Ladin dla Val Badia« é n ressumé dles regoles dla grafia dl ladin scrit dla Val Badia cun lapró les ultimes mudaziuns. Al dess ester n aiüt pratich por düc chi che scrí tesć por ladin, anfat sce por fins privac o te na forma ofiziala.
Ince sce la grafia dl ladin dla Val Badia nes aparësc incö sciöche valch daldöt de »normal«, ne podunse nia se desmentié che al á orü ester tröc dejenars y nia püc sforc por la lauré fora, la renforzé y la consolidé te sü aspec desvalis. La grafia d’aldedaincö é porchël le resultat de n tru de svilup lunch, olache an á porvé da ciafé i mius compromisc danter mantignimënt dles carateristiches dl lingaz y pratizité tl’adoranza.
Sce la grafia ê tl pröm, porvia dla mancianza de n dër sistem, ciamó scialdi lëdia y arbitrara – vignun scriô n püch sciöche al ti gnô imënt – é incö la chestiun bëgn cotan plü inant y ponüda sön na fondamënta linguistica valgamia frëma. Mo chi che se dá jö plü a funz cun la grafia dl ladin odará defata che la storia de süa normaziun y scemplificaziun n’é dessigü ne nia ciamó stlüta jö daldöt.
La produtivité de tesć scric por ladin é incö tan grana co che ara n’é ciamó mai stada. Le status dl ladin scrit ciafa insciö tres n majer pëis y cun ël aumënta ince le prestisc cultural dla mendranza – internamënter y ince foradecá. Le scrí ladin se damana incö porchël regoles scëmples y tleres y che sides pratiches y economiches tl’aplicaziun. Chësc é ince sté le pinsier de basa che á acompagné y rovenü dal scomenciamënt incá le laur dla comisciun te so impëgn da porté inant la reforma ortografica da püch aprovada y jüda en forza.
Le scrí dërt á te nosta sozieté d’aldedaincö na gran importanza y i fai vëgn interpretá sciöche na deblëza de chël che scrí. La scomenciadia de chësta ultima reforma ortografica é porchël gnüda orüda y inviada ia tl concret dala Scora cun le fin da eduché ince tl ladin a na buna comunicaziun scrita. Cun chësta revijiun dess le sistem grafich dl ladin scrit dla Val Badia gní consolidé y le lingaz instës gní etablé tres deplü sciöche stromënt da adoré te na verjiun le plü unitara che ara vá por la valada intiera.
Les regoles plü scëmples y tleres dess implü ince alisiré le laur dl personal insegnant dles scolines y scores y motivé tl medem tëmp i jogn y i manco jogn da scrí plü ion y porchël ince plü sovënz por ladin.
Les regoles d’ortografia nöies é gnüdes laurades fora en colaboraziun cun de plü rapresentanc dla scora ladina, l’intendënt Roland Verra, les ispeturies Rosmarie Crazzolara, Edith Ploner, la direturia Claudia Canins, le diretur Otto Moling, le diretur Felix Ploner, les insegnantes Magdalena Miribung, Cristina Castlunger y Maria Frenner, le presidënt y le diretur dl Istitut Ladin »Micurá de Rü« Albert Videsott y Leander Moroder, i colauradus dl Istitut Sara Moling y Werner Pescosta, le professur de ladin dl’Université de Balsan Paul Videsott y l’assessur Florian Mussner y é jüda en forza ai 23.03.2015.
Felix Ploner
Diretur dl Ciamp Inovaziun y Consulënza


text:
En la MySports League ha l'EHC Cuira pers ordaifer cunter l'SC Lyss cun 1:2. En l'emprim terz n'han las dus equipas sajettà nagins gols. Suenter manava Lyss adina la partida. Als Grischuns è lura anc gartegià il gol d'onur otg minutas avant la fin. Ed era Arosa sto magunar ina terrada. Il club ha pers a chasa cunter EHC Wiki-Münsingen cun 2:3.
Resultats MySportsLeague
En l’emprima liga ha il HC Partenz-Signuradi pers en l’emprima runda dal campiunadi ordaifer cunter ils Pikes Oberthurgau cun 3:5. Ils Pikes èn ids gia suenter 12 minutas cun l’emprim gol en avantatg. L’emprim gol per ils Partenzers ha Yves Carnot sajettà en la 35avla minuta – cura ch’i steva 4:0 per ils Turgovians. En la 51avla minuta èsi anc gartegià al HC Partenz da scursanir sin 3:4. Suenter han lura dus gols dals Pikes Oberthurgau decis la partida definitivamain.
Resultats 1. liga
Ed era en la segunda liga ha San Murezzan pers ordaifer cunter Bassersdorf cun 4:5. Il gieu per ils Engiadinais ha cumenzà bain cun il gol dad Armon Niggli en la terza minuta. Era en il segund terz era la partida egualisada. Ella è ida a fin cun in 2:2. Anc fina 12 minutas avant la fin dal gieu stevi 4:4. Il gol decisiv ha lura Bassersdorf sajettà en la 49avla minuta. Il gieu tranter il Club da hockey Engiadina e Illnau Effretikon è vegnì interrut cura ch'i steva 1:1.


text:
Ryan Regez va per la segunda giada questa stagiun sin il podest. Il bernais è vegnì a Val Thorens segund. Sulettamain il canadais Reece Howden è stà pli svelt. Per ils ulteriurs svizzers, tranter quels er Alex Fiva, è la cursa stada a la fin suenter ils quartfinals. Il Grischun è la finala vegnì 15avel.
Tar las dunnas è Fanny Smith vegnida tschintgavla suenter ch'ella ha ier anc gudagnà. En il mezfinal ha la Franzosa Jade Grillet Aubert stuschà ella da la pista. Grazia a la victoria en il final pitschen ha Smith pudì defender il timun en il classament general. – Talina Gantenbein è vegnida otgavla. Gudagnà a Val Thorens ha l'Austriaca Katrin Ofner, per ella l'emprima victoria en la cuppa mundiala.


text:
di: Aurelio Barzaghi
E adèss, adèss ve spieghi ‘me la nass ona canzon
e adèss, adèss ve spieghi la canzon la nass cont i al
ie dèrva adasi adasi e la cerca de volà,
adèss, adèss ve spieghi e ve disi ‘me se fa.
La se respira stèss del profumm di tò vint ann ,
la se carèzza me se carèzza i bèi tosann
e la se pensa fin quand in ciel spariss i stèll,
la se colora cont i color de l’acquarèll.
E adèss la musica, la musica che la fa de cornis
anca se el ciel l’è gris amor e fantasia
e la canzon la vola, la vola via.
E adèss la musica, la musica che nass a l’improvvis
la gh’ha de crèss in del coeur
se nò la toa canzon la moeur
la toa canzon la moeur.


text:
Cisà
Cisà (Cisano in Italià) l'è ü cümù de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa sö i culine de la Al San Martì. L'è a meza strada 'ntra Bèrghem e Lèch e per Cisà la pasa e la fà fermada la ferovìa Bèrghem - Lèch.
El g'ha 'na popolasiù de 6 394 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 7,5 km² e 'na densità de popolasiù de 853 ab./km²
Ol paìs l' se tróa a 18 km de la sità e a 268 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Brivi (LC), Cavrì, San Paol (LC), Püntìda, Torr de Bus (LC).
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Cisà l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
De èt[Modifega | modifica 'l sorgent]
Cisà che l'è apröf a l'Ada per sècoi l'è stacc söl cunfì tra la Serenisima e 'l Dücàt de Milà. Per pasà a Brivi gh'éra de navigà 'l fiöm e gh'éra pò ü pórt. In del 1917 l'è stacc realisàt l'avenirìstech, per chèl època, put de cemènto che amò 'ncö l'önés i dù paìs.
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Blòch p
I elemeent chímich del blòch p a inn quèj ca stann in dii grupp dal 13 al 18 de la taula periòdica; in chèll grupp chí i livèj energétich püssee de föra a curispúndenn a urbitàj p. La cunfigürazziun eletrònica per 'sti elemeent l'è ns2npx , (indue x= 1 a 6: 1 per ul grupp del bòor, 2 per ul grupp del carbòni, ..., 6 per i gas nòbil).
Deent in chèll grupp chí g'inn dii elemeent ca preferíssenn pèert un quaj eletrún per svujà ul sò ültimm urbitaal, e na g'inn ca invéci preferíssenn ciapàn per rivà a vèghell pièn.
Grupp del blòch pModifega
- 13 (IIIB,IIIA): Grupp del bòor
- 14 (IVB,IVA): Grupp del carbòni
- 15 (VB,VA): Grupp de l'azòot
- 16 (VIB,VIA): Calcògen
- 17 (VIIB,VIIA): Alògen
- 18 (Grup 0): Gas nòbil


text:
Ils programs da svilup en l'Eritrea eran vegnids sistids avant diesch onns. Er per l'avegnir quinta il cussegl federal ch'ina collavuraziun saja pussaivla mo sut tschertas cundiziuns. Sche l'Eritrea saja pronta per discurs en ina tala direcziun vegnia anc a sa mussar.
L'Eritrea stoppia procurar per meglieraments
Da vart da la regenza valia da sclerir sche las cundiziuns da basa per in program da svilup sappian vegnir realisads. Per il mument giaja be per programs limitads cun in budget da 2 milliuns francs.
La finamira saja da meglierar las perspectivas dals giuvenils en il pajais. Il cussegl federal spetga dentant era pass da l'Eritrea, cunzunt meglierar la situaziun dals dretgs umans e stentas en las spartas migraziun ed economia. Il Cussegl federal è dentant da l'avis ch'i vesi ora bain. La regenza da l'Eritrea haja ils ultims onns dà buns signals.
RR novitads 15:00


text:
Lén
Lén (en Italià: Leno), l'è 'n cümü de 14 387 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]) de la Pruvìncia de Brèsa sitüàt endèla Bàsa Bresàna a 22 km a Sud de la cità de Brèsa.
El teretóre de Lén l'è abitàt amò de l'época dei Romàni e facilmènt prima amò apò a dei Cèlti Cenòmani che i gh'éra ocupàt la pianüra a sud de Brèsa. I nom de le frasiù de Milsanèl e Porsà i fa pensà a nòm asegnàcc quàn che gh'è stat fat la centüriasiù dei teretóre de la Pianüra Padana a dei legionàre de nòm Milicius e Portius.
L'Abasìa de Lén[Modifega | modifica 'l sorgent]
Ai tép dei Longobardi, sö ùrden del re Desiderio, a Lén gh'è stat fat sö 'na abasìa che g'ha ciapàt en póch tép 'na grant emportànsa e che controlàa teré, mìa apéna 'ndèla bàsa bresàna ma apò a 'ndèle pruvìnce e regiù vizìne, 'nfìna al Piemónt, l'Emìlia e la Toscàna (el pas de la Cìsa, per en sèrto perìodo l'è stat controlàt de l'Abasìa de Lén).
Le béghe col Vèscof de Brèsa, i incèndi del 1135 e 1148, e le vicènde de la stória le g'ha fat calà la potènsa che l'Abasìa l'ìa riàda a ciapà, al pónt che 'ndel 1205 i abitàncc de Lén i s'è riultàcc cutra a l'abate per otègner 'n pó piö de autonomìa.
L'abasìa la seghetarà a pèrder emportànsa de menemà e 'ndel sècol XV Bartolomé Averoldi, l'öltem dei abati de Lén, el fenesarà per cidìghela al cardinàl Pietro Foscari en càmbe de la séde vescuvìl de Spàlato.
De ché 'n aànti, l'abasìa la sarà sèmper de piö abandunàda al sò destì 'nfìna a rià a deentà póch de piö de 'na ruìna dirocàda. A la fì, la Repüblica de Venésia la ghe darà mandàt a la faméa Dossi, che l'ìa deentàda padrùna del monastér e de le tère 'ntùren, de sbàter zó apò a chèi quàter mür che gh'ìa restàt. Al dé d'encö, söl sit de l'abasìa se tróa 'na abitasiù fàda sö 'ndèl sècol XIX.
Colegamèncc estèrni[Modifega | modifica 'l sorgent]
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Giàrdia làmblia
La Giàrdia làmblia (nóm sientìfic “Giardia lamblia”, cgnusùda anc cuma “Giardia intestinalis” o “Giardia duodenalis”) l'è 'n protozoo parasìta flagelâ di èsar vertebrâ dla famìja di “Hexamitidae” ch'al viṿ in dl'àqua. In d'l óm al finìs in dal budèli cauśànd un mâł ciamâ giardìaśi ch'al fà vgnir al cagaròt, mâł a la pansa e diśidratasiòṅ. Al s cata da spés anc in di nimài e in dal simi. Al prim ch'l à studiâ al gènar 'l è stâ Antoni van Leeuwenhoek in dal 1681 ch'l iva guardâ a 'l micruscòpi al sò caghét anc se pò al nóm al daśvèṅ da 'l biòlug francéś Alfred Giard.
La vita dla Giàrdia làmblia la gh'à dū stadi, qvél ad cisti cun quàtar nùccleo (11-15 µm x 7-10 µm, dimóndi reśisténta, anc a 'l clôr o a gl'àcid gàstrig) e qvél ad “trufuśòid”, un vegetàł a fórma 'd pir ch'al s taca a 'l butèli cun la pansa par pò ciuciàr via 'l nutrimènt. La Giàrdia làmblia la s multìplica dvindénd-'s in dū.
Minga sèmpar chi gh'à la Giàrdia, ch'la s pōl ciapàr mandànd śò dal magnàr cuntaminâ o anc bvénd dl'àqua cun dal sò cisti dèntar, a gh fà a mènt ma in dal 10% di caś, dòp un perìud 'd incubasiòṅ ad dódas-daśnóṿ dè, a pōl vgnir al cagaròt (i pét i gh'aṅ dla sćiùma adòs parchè pîni 'd gras), ingòsa, câl ad péś e biśógn ad tiràr dal scuréśi. Tgnénd a drē a qvél ch'la diś l'Urganiśasiòṅ Mundiàla par la Salùt, 'l è abàsta ciapàr-an déś p'r èsar sicûr 'd avér-ag la Giardìaśi.
Culegamènt estéran
Àtar prugèt
- Wikiquote contiene citazioni di o su Giàrdia làmblia
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Giàrdia làmblia


text:
Dad Annatina Nay - Fitness ei aunc buc daventau miu niev hobi e probabel vegnin nus mai ad esser megliers amitgs – il fitness ed jeu. Mo jeu serebetschel uss regularmein silmeins ina gada ad jamna ella tauna dil luf, possedel perfin in niev outfit (vul dir caultschas e tschappas novas) e sai tschentar en ed ora mezza il schinumnau „crosser“. Dapi circa dus meins sun jeu part da quei club e stoi conceder: Il center da fitness ei daventaus per mei dapli in liung per far studias socialas che studias sur da miu agen tgierp. Jeu sai, jeu vegnel mai ad haver in sixpac. Quei ei absolutamein ok. Aschia che vegnel era mai a saver trer en in top che cuviera buca il venter. Era quei ei totalmein ok.
La matta cul club mate
In gliendisdis endamaun el center da fitness. Suenter studegiar ditg vi e neu ed insumma, sun jeu semessa sin via el center da maschinas. Entscheiver ina nova jamna en moviment ei bein in bien propiest. Pér da dretg suenter ina fin d’jamna pulit malsanadeivla – empau bia vin, empau bia gervosa, empau bia gin-tonic, empau bia sortida e fetg pauc sien. Uss hai num suar ora las calorias ed ils puccaus.
Jeu semettel sil crosser ed entscheivel a marschar - hoppla hop el ritmus da mia musica. En buc ditg semetta ina matta sil crosser sper mei. Ella porta hotpants ed in top. Sin tgau in pindel da suadetsch pinc ed enta maun ina butteglia da veider cun Club Mate. Ella pren in schluc. Okay ..., tratg’jeu. Mate el center da fitness? Hai jeu munchentau in trend? Forsa vegn quella gie directamein dalla sortida? Tgunsch aunc mess viaden in schuss vodka. Jeu savess gie dumandar sch’jeu astgi è ver in schluc, tratgel jeu e seregrodel vid mia davosa sera cun Club Mate-vodka. En miu tgau in film, e lu aunc in ... mes patratgs scappan en autras sferas. Ed jeu sun naven. Quei schabegia a mi meinsvart duront activitads ton monotonas. Jeu vesel mei da lunsch. Jeu lavurel en ina fabrica vid ina pindella. Dis en, dis ora ils medems moviments. Jeu mettel avon con lungurus che quei ei, con vit entochen ch’jeu vegnel destadada dad in griu. Aaaaahhhh!
Superman
Sil fiat totalmein allerta! Cul tgau anavos el center da fitness. Tgei ei schabegiau? Ha zatgi survegniu ina peisa giu pil pei? Jeu mirel enturon e vesel – el. Miu diu! Superman! Jeu fruschel ils egls e crodel bunamein giu dil crosser. Superman emprova dad alzar ina termenta peisa e dat aunc inagada ora in buorl. Quel va a mi tras pial ed ossa. Superman ha tgau blut, pial stgira e musclas giganticas. El fa tema a mi. Suadetsch daghira da siu frunt sur siu pèz giun plaun. Superman schema sc’in taur tscharva tras l’entira sala e pitescha ad in pitir. Mintgina da sias musclan tremblan. Puspei in griu! Per oz hai jeu avunda. Jeu bandunel ton pli spert il center da fitness, mon sin via a casa aunc spert tiel pasterner. In croissant ed in cappucino take away. Suenter quels strapazs ei quei bein ina pagaglia meritada!
Grazia fitg a tut ils sponsurs da LATABLA:
1000 stgisas
Entgins dis pli tard emprovel da semotivar da puspei ir a fitness. Quei fuss gia la secunda gada en in’jamna – in record persunal. Mo mes patratgs vid Superman e la fina bial’aura fan svanir mia motivaziun avon ch’jeu sai insumma sedecider da pachetar mia tastga.
Alternativas fussen: Ir a cuorer ni a spass. Jeu sedecidel dad ir cun velo tras il marcau e far in pèr cumissiuns. A fitness sai jeu ir in’autra gada. Miu abo vala bein aunc varga diesch meins. Sche quei ei buc stau in’investiziun pil giat! Jeu studegel co jeu savess per in’autra gada investar pli lucrativamein mes daners. Forsa fussen dar lotto ni ina viseta el casino bunas opziuns?!
Text: A. Nay, http://www.annatinanay.ch/
Fotografia: Wikipedia - http://spongebob.wikia.com/wiki/Donald_the_Shark
Suonda LATABLA!
-
Ursina – ina vusch che connectescha corp ed olma Da Benedetto Vigne - La chantautura sursilvana sesenta a Turitg ans surprenda cun ses segund portatun cumplessiv, l’album «When I Let Go».…25 d'avust 2021326 giadas
-
5 bels nums dad umens Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Quai savain nus. E che nums rumantschs èn bels, quai san era…18 d'avust 2021329 giadas
-
5 giadas sport tranter las lingias Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. E ritga cun opziuns per sa mover è era la stad –…21 da fanadur 2021456 giadas
-
5 bels pajais Da Silvana Derungs (DRG) – La lingua rumantscha è ritga. Anc adina, era stgars trais onns suenter l’emprima publicaziun da quest artitgel.…16 da zercladur 2021520 giadas