text:
Il chantun adattescha las prescripziuns en connex cun occurrenzas. Vinavant scumandadas èn occurrenzas cun passa 1'000 persunas. Quai tenor las reglas da la Confederaziun.
Occurrenzas cun pli pauc che 1'000 persunas èn en il suandants cas lubidas senza in'analisa da risico dal chantun:
- pli pauc che 150 persunas
- las stanzas porschan sutgas per pli pauc che 300 persunas
- sche mintga persuna en la stanza ha dapli che 4 meters quadrat spazi
- en il liber pli pauc che 500 persunas
Quai munta pia che occurrenzas enfin 150 persunas èn da raschun tuttas lubidas. Da quellas cun dapli che 150 persunas ch'èn dadens èn lubidas mo sch'i ha sutgas per maximalmain 300 persunas. Sch'il local n'ha betg sutgas, lura dovri per persuna quatter meters quadrat spazi. Occurrenzas en il liber èn lubidas senza in'analisa da risico dal chantun fin a 500 persunas.
Diagram d'occurrenzas
La situaziun sa mida permanentamain
Entras il sistem federalistic en Svizra dettia er da chantun tar chantun differentas mesiras, ha ditg il minister da sanadad Peter Peyer. A la conferenza dals ministers da sanadad haja el vis che mintga chantun ha differents basegns. Impurtant è per Peyer: il manaschi da scola cuntinueschia sco enfin qua. Quai fetschia senn, uschia hajan els sut controlla ils uffants e pudessan reagir sch'i dess in cas.
11 persunas infectadas
La media chantunala Marina Jamnicki ha dà ina survista dals cas en il Grischun:
- Actualmain èn 11 persunas infectadas cun il coronavirus (uffants, dunnas ed umens). Tuttas persunas sajan en l’Engiadin’Ota e hajan ina relaziun cun l'Italia. Ellas sajan da buna sanadad.
- Las emprimas 6 persunas infectadas en l’Engiadin’Ota èn pli u main puspè saunas e pon bandunar questa fin d’emna la quarantina.
- En tut èn 210 persunas vegnidas testadas en il Grischun – 8 resultats èn anc pendents.
Marina Jamnicki ha repetì las mesiras da prevenziun:
- Mascras n’èn betg per persunas saunas, quellas fan be senn per persunas infectadas.
Gruppas da risico
Il chantun Grischun vul surtut proteger gruppas da risico dal coronavirus. Tar quellas tutgan persunas sur 65 onns e persunas cun malsognas sco
- pressiun dal sang auta
- diabetes
- malsognas dal cor e da la circulaziun
- cancer
- malsognas che indebleschan il sistem d’immunitad
«Cun 150 persunas n'èsi betg pli pussaivel da proseguir in cas»
Cun occurrenzas d'in dumber critic da 150 persunas na saja quai betg pli pussaivel d'eruir danunder ch'ina infecziun eventuala vegn, ha ditg Rudolf Leuthold, il manader da l'Uffizi chantunal da sanadad. Perquai saja tant pli impurtant da tegnair distanza ed evitar contacts.
Sustegn en ospitals e dapli communicaziun
Da nov sustegna la protecziun civila era ospitals, actualmain l’Ospital chantunal a Cuira e l’ospital en l’Engiadin’Ota. Els repartian surtut artitgels d’igiena e mascras, ha declerà il schef dal stab directiv Martin Bühler.
Plinavant dettia adina dapli dumondas da medias, vischnancas e scolas. Perquai ha il chantun organisà a partir da glindesdi in post da communicaziun per respunder tut las dumondas en connex cun il coronavirus.
Infurmaziuns per la populaziun
- I, il link avra en ina nova fanestranfoline davart vaccinaziuns 058 377 88 92
(mintga di 06:00 – 23:00)
- Infoline per dumondas frequentas - betg medicinalas 058 463 00 00
(mintga di 06:00 – 23:00)
- Infoline per persunas che viageschan en Svizra 058 464 44 88
(mintga di 06:00 – 23:00)
Ulteriuras infurmaziuns:
- Pagina d'internet dal chantun:
www.gr.ch/coronavirus, il link avra en ina nova fanestra
- Pagina d'internet da la Confederaziun:
www.bag-coronavirus.ch, il link avra en ina nova fanestra
RTR novitads 12:00


c: text/html

text:
Paraula
Paraulas èn texts da prosa che raquintan d’eveniments miraculus. Las paraulas èn in impurtant e fitg vegl gener da texts entaifer la tradiziun orala, il qual cumpara en tut ils tschertgels culturals. Il pendant tar las paraulas popularas, ch’èn vegnidas tradidas a bucca ed a moda anonima, furman las paraulas d’art; quellas èn in product dal temp modern (surtut a partir dal 19avel tschientaner) e sa laschan mintgamai attribuir ad in autur ch’è enconuschent. En l’Europa Centrala (ed en l’entir mund occidental) è il gener da las paraulas collià surtut cun la collecziun da paraulas tudestgas dals frars Grimm.
Cuntrari a la ditga ed a la legenda sa tracti tar las paraulas da raquints inventads libramain; lur acziun na sa lascha fixar ni localmain ni temporalmain. I dat però ina midada fluctuanta tranter la paraula e la ditga mitologica, dus geners ch’èn parentads stretgamain in cun l’auter.
Ina da las caracteristicas da las paraulas è la preschientscha d’elements fantastics en furma d’animals che discurran ed ageschan sco umans, da striegn cun agid da strias e striuns, da gigants e nanins, spierts ed animals fabulus (unicorns, drags e.a.). Suenter che las paraulas popularas èn vegnidas fixadas en scrit, ha inizià ina diversificaziun mediala (maletgs, illustraziuns, translaziuns, repetiziuns, parodias, dramatisaziuns, films, gieus auditivs e.a.) ch’ha remplazzà successivamain la tradiziun orala. Il ‹salvament› da las paraulas tras collecziuns sco quella dals frars Grimm è d’ina vart da beneventar; da l’autra vart han quellas mess ina fin andetga a la monomedialitad orala che furmava oriundamain in segn caracteristic da quest gener.
Perscrutaziun da paraulas[modifitgar | modifitgar il code]
La perscrutaziun da paraulas cumparatistica è vegnida iniziada dals frars Grimm e cuntinuada pli tard da Theodor Benfey. L’onn 1910 ha Antti Aarne categorisà las paraulas a basa da lur cuntegns narrativs; da quai è resultà l’index dad Aarne-Thompson (scursanì: AaTh) che vegn duvrà fin oz en la perscrutaziun da la prosa populara internaziunala. Il filolog russ Wladimir Jakowlewitsch Propp ha contribuì essenzialmain a la perscrutaziun da las paraulas ord vista da la scienza litterara (cun sias retschertgas structuralisticas davart la morfologia da las paraulas). A quai ha agiuntà Eleasar Meletinsky impurtantas enconuschientschas che servan a cunfinar la paraula dal mitus.[1]
Independentamain da lur cuntegn, sa basan tut las paraulas sin ina structura d’acziun fixa. Questa structura ademplescha tschertas funcziuns ch’èn colliadas cun acturs ‹archetipics› (erox, adversari, gidanter e.a.) e ch’èn gia da chattar en l’antica.[2]
Dapi il 20avel tschientaner vegnan paraulas er perscrutadas cun agid d’auters access teoretics, sco la psicanalisa (Sigmund Freund, C.G. Jung), l’antropologia e l’oral history.
En las paraulas vegn separà cleramain il bun dal mal, per ordinari en furma da bunas u nauschas figuras. En il center stat in erox ch’ha da dumagnar confruntaziuns cun forzas bunas e nauschas, natiralas e surnatiralas. Savens è l’erox ina figura apparentamain flaivla sco in uffant u il figl il pli giuven. Ed a la fin da la paraula vegn il bun recumpensa extremamain ed il nausch punì tuttina ferm. Quai illustreschan ils dus suandants exempels da duas enconuschentas paraulas dals frars Grimm:
«Ella ha tratg or sia chamischa ed ha surdà quella a l’uffant. Ussa steva ella qua tut niva. Ma tuttenina giada èn las stailas sa midadas en marenghins ed èn crudadas giu da tschiel. E malgrà ch’ella aveva gist dà davent sia chamischa, aveva ella en uss ina nova ch’era tessida or dal pli fin glin. La mattetta ha ramassà tut ils marenghins ed ha vivì bainstantamain per vita duranta.»
«Cura che las nozzas dal prinzi èn vegnidas annunziadas, èn las soras vegnidas ed han fatg cumpliments a Tschendrina per era far part da sia ventira. En baselgia è la veglia ida a dretga e la giuvna a sanestra da la spusa. Qua han las columbas piclà or in egl a mintgina. Cura ch’ellas èn vegnidas or da baselgia, era la figlia veglia da maun sanester e la giuvna da maun dretg da la spusa. Ussa han las columbas piclà or a mintgina l’auter egl. E dapi lura èn ellas stadas tschorvas per vita duranta pervi da lur nauschadad.»
Origin ed emprima textificaziun da las paraulas[modifitgar | modifitgar il code]
Il gener da las paraulas è fitg vegl e tanscha enavos pli lunsch en l’istorgia da l’umanitad che tut las autras furmas litteraras. Ins po classifitgar las paraulas tenor divers tips u empruvar da las attribuir a divers temps. A las pli veglias paraulas appartegnan las paraulas da striegn. Quellas èn caracterisadas d’ina structura narrativa ch’è parentada cun quella dals raquints mitologics da l’antica greca e latina (ditgas da dieus e d’eroxs). Il material da questas paraulas e ditgas originaras tanscha enavos lunsch en il temp avant che la scrittira è vegnida en diever.
Per part sa laschan er mussar colliaziuns concretas tranter la ditga mitologica e la paraula. In enconuschent exempel è la paraula Rosaspina, la quala po vegnir legida sco versiun da la ditga da Brünnhilde (or dal conturn da la ditga dals Nibelungs), ma neutralisada in pau cun agid da l’instrumentari da la paraula. Suandond questa interpretaziun vegn la waberlohe mitigiada en furma da la saiv da rosas e las nornas vegnan minimisadas a dialas.
Tesas memia simplifitgantas, sco quella da Benfey che las paraulas europeicas sajan d’origin indic, valan oz sco antiquadas. Il cuntrari vegni renconuschì che motivs da paraulas identics èn sa sviluppads en culturas ch’èn situadas lunsch ina ord l’autra e ch’èn dal tuttafatg estras ina a l’autra. Quest fatg furma gist ina da las observaziuns las pli fascinantas entaifer la perscrutaziun da las paraulas. Carl Gustav Jung ha empruvà d’explitgar quest fenomen cun presumar ina ‹subschientscha collectiva› da l’umanitad.
Sco emprim grond collecziunader e raquintader da paraulas popularas europeicas vala il Talian Giambattista Basile; sia collecziun ‹Il Pentamerone› è cumparida en l’emprima mesadad dal 17avel tschientaner. Numerus motivs da sias paraulas cumparan er en las paraulas da Grimm. Il medem vala per l’emprima pli gronda collecziun da paraulas en lingua franzosa che Charles Perrault ha edì l’onn 1697 sut il titel ‹Histoires ou contes du temps passé, avec des moralités: contes de ma Mère l’Oye›. Las paraulas en omaduas collecziuns (e surtut en quella da Perrault) èn però vegnidas surlavuradas fermamain tras lur editurs. Ma er las paraulas popularas dals frars Grimm e tut las ulteriuras ediziuns da paraulas ch’èn vegnidas instradadas en lur successiun èn vegnidas adattadas linguisticamain.
Versiuns da paraulas che sa basan exclusivamain sin la tradiziun orala, senza adattar l’oralitad a la lingua scritta, existan pir dapi il 20avel tschientaner. Ma tut la lavur da collecziunar paraulas apparentamain ‹originaras› sto resguardar il fatg che quellas pon esser vegnidas influenzadas indirectamain tras ediziuns pli veglias cumparidas en linguas u regiuns lontanas (cf. las expectoraziuns correspundentas qua sutvart). Quai vala dal reminent er per la paraula rumantscha ch’è influenzada fermamain d’emigrants e randulins ch’han purtà en il territori alpin influenzas tudestgas, franzosas, talianas e d’autras regiuns e tradiziuns.
Paraulas popularas[modifitgar | modifitgar il code]
Introducziun[modifitgar | modifitgar il code]
Tar paraulas popularas na sa lascha inditgar nagin origin u autur definì. L’oralitad è stada sur lung temp la furma exclusiva e vala fin oz sco la furma ‹natirala› per tradir paraulas. Malgrà quai ha la tradiziun scritta influenzà da vegl ennà la moda da raquintar a bucca, pertge che gia dapi il temp medieval èn paraulas vegnidas integradas en litteratura scritta. Quai vala tant pli per il temp a partir dal 15avel tschientaner, cura che la stampa da cudeschs ha pussibilità ina vasta derasaziun da texts scrits. Pervi da la tradiziun da raquintar orala cumparan las paraulas popularas en bleras variantas che divergeschan per part considerablamain ina da l’autra. En general pon ins constatar che las paraulas cun las pli bleras variantas furman las pli veglias e las pli derasadas. Da l’autra vart mussan però er paraulas fitg differentas ch’èn sa sviluppadas independentamain ina da l’autra en fitg differentas culturas e linguas savens sumeglientschas frappantas areguard ils singuls motivs d’acziun. Questas duas constataziuns han manà a l’index dad Aarne-Thompson che sa cumpona d’ina vart d’ina glista cumplessiva da tips da paraulas e da l’autra vart d’ina cataloghisaziun sistematica da las unitads d’acziun.
Tar la paraula sa tracti pia (sco quai è per exempel er il cas tar la chanzun populara) d’ina furma litterara entaifer la quala ins na po betg differenziar tranter originals ed imitaziuns. Schizunt il term ‹midament› na sa lascha betg applitgar a moda adequata a las paraulas: il gener litterar da las paraulas popularas vegn guidà en sia totalitad da la permutaziun d’unitads d’acziun; nagina paraula x è ‹dependenta› d’ina concreta paraula y, sco che quai è savens il cas en la litteratura tradida en furma scritta. In exempel: En si’ovra poetica ‹Faust› sa referescha Goethe evidentamain al gieu da poppas dal ‹Doktor Faust›. Ma la paraula araba ‹Il pestgader ed il spiert› na furma betg la basa per la paraula populara tudestga ‹Il spiert en la buttiglia›; omaduas paraulas sa basan be sin in’unitad d’acziun centrala ch’è identica.
Caracteristicas dal gener[modifitgar | modifitgar il code]
Cuntegn[modifitgar | modifitgar il code]
Cuntrari a la ditga u la legenda è la paraula be localisada a moda fitg generala (in guaud, in chastè...). Er l’indicaziun dal temp («igl era ina giada…») na lubescha betg d’attribuir la paraula ad in’epoca istorica concreta.
En paraulas san animals e plantas savens discurrer e sa mettan en contact cun l’erox. Plinavant cumparan creatiras mirvegliusas sco gigants u nanins, dialas, nixas, cobolds, strias e striuns u er animals da fantasia sco drags u unicorns.
In’ulteriura caracteristica furman eveniments e chaussas fantasticas ch’entran en il mintgadi: in crap che sa transfurma en aur, ina muntogna che s’avra e dat liber in stgazi, ina chasa da pizieuta che stat nunspetgadamain en in enclar.
Tipic per paraulas è er la structura repetitiva: l’erox sto per exempel schliar trais pensums u che trais frars emprovan in suenter l’auter da scuvrir in misteri.
L’erox che stat en il center da las paraulas sa chatta a l’entschatta savens en ina situaziun dischavantagiusa (el è in figliaster, il pli giuven dals fragliuns, il pli tup etc.). En il decurs dal raquint sa liberescha el (u vegn liberà) da ses handicap e cuntanscha fortuna e bainstanza. Il punct da partenza furma per ordinari ina miseria, in’incumbensa u in desideri. In pensum po consister en quai da chattar in object custaivel, da schliar in engiavin u da spendrar ina persuna striunada; per pudair reussir sto l’erox savens metter en privel sia vita. Sper l’erox datti er autras figuras tipicas che cumparan en fitg bleras paraulas: l’adversari, il gidanter, il malscuidus, il cussegliader, la persuna ch’è da spendrar e.a. En il decurs dal raquint pon adina puspè cumparair elements magics u surnatirals.
Paraulas èn er caracterisadas fermamain dal cuntrasts tranter bun e nausch; per ordinari vegn il bun remunerà ed il nausch chastia. Savens cuntegnan las paraulas elements fitg crudaivels e violents, surtut cura ch’i sa tracta da punir ils malfatschents. L’effect da las paraulas sin uffants è perquai contestà.
Stil[modifitgar | modifitgar il code]
Paraulas popularas èn simplas da chapir, han ina structura clera ed in stil plastic. Perquai èn ellas er accessiblas a l’imaginaziun dals uffants, cumbain ch’ellas n’eran oriundamain tuttavia betg mo pensadas per uffants.
Tar las caracteristicas stilisticas da las paraulas tutgan cumenzaments e finiziuns en furma stereotipa («Igl era ina giada...» «...e sch’els n’èn betg morts, vivan els anc adina.»). Quests elements repetitivs marcheschan il gener e gidan l’auditur u il lectur a distinguer la paraula sco tala.
Ils eveniments che vegnan descrits han lieu en in mund che sa chatta lunsch davent da la realitad. Ils motivs che cumparan en las paraulas derivan bain dal mund real; tras elements magics e mitics vegn il lieu d’acziun però localisà ordaifer il mund real. Tras il fatg che quest ambient fictiv sa chatta ordaifer pajais e culturas concretas, pledenta e cumpiglia la paraula però a medem temp l’entir mund.
Quest mund e l’auter mund èn colliads in cun l’auter a moda unidimensiunala: la persuna che deriva da quest mund na s’imaginescha betg da sa chattar en l’auter mund en ina dimensiun dal tuttafatg differenta; ils dus munds fan anzi part da la medema chapientscha da la realitad.
Las figuras che cumparan en las paraulas vegnan savens descrittas be a moda fitg generala (tipologisada), senza entrar en caracteristicas corporalas u spiertalas (abstrahà d’atgnadads generalas sco forza corporala u inschigns spezials).
Paraulas popularas èn cumponidas en in stil abstract: ellas consistan da singuls elements che vegnan agiuntads in suenter l’auter. Il punct da vista narrativ è adina quel da l’erox; i vegnan preschentadas be las persunas las pli impurtantas.
In’autra caracteristica da las paraulas popularas è il fatg che l’erox è en viadi sulet. Questa isolaziun al lubescha però a medem temp d’esser collià cun tut e tuts.
Savens cumpara en paraulas er ina simbolica da cifras. La pli impurtanta cifra en quest connex è il da trais. Quel correspunda al ritmus da la vita e dal discurs e gida a memorisar singulas passaschas dal text en furma da rimas, ma er sco element repetitiv: savens sto l’erox far trais giadas in’acziun per arrivar a la finamira. Ulteriuras cifras ch’èn normalmain colliadas en las paraulas cun ina muntada simbolica èn il da set ed il da tredesch.
La simpatia da vart da l’auditur u lectur vegn per ordinari dirigida vers ils povers, tups, fomentads, flaivels, pli giuvens. Els cumparan a la fin da la paraula savens sco ils victurs ch’han superà tut ils privels e cuntanschì lur fortuna.
Tipologia da la paraula populara[modifitgar | modifitgar il code]
Sco noziun generica è il term ‹paraula populara› daventà enconuschent tras ils frars Jacob e Wilhelm Grimm. Tenor els datti trais tips da paraulas popularas. L’emprim furma la paraula d’animals, en la quala cumparan animals engraziaivels e servetschaivels. (Cuntrari a la fabla n’è quest gener betg necessariamain da caracter instructiv e moralisant). In segund tip furman paraulas burlescas, en las qualas ils elements comics e leghers stattan en il center. Il terz tip da paraulas popularas èn las ‹paraulas per propi›. Quellas sa differenzieschan dals emprims dus tips tras lur structuraziun en pliras parts e sa laschan medemamain sutdivider en trais furmas:
- paraulas cun caracter da legenda u novella,
- paraulas da striegn u da miraculs che mettan en il center eveniments fantastics e
- paraulas da gigants e diavels tgutgs.
In tip spezial furma la paraula da dialas. Dialas èn dunnas bainvulentas u nauschas che derivan d’in reginavel surnatiral e ch’entran en contact cun ils umans. Per ordinari sa tracti tar questas dunnas da striunas u ch’ellas èn concepidas tenor spierts da la natira ni dieuas dal destin. Savens ha la diala er la funcziun d’ina ‹madritscha›. Paraulas da dialas derivan da la tradiziun dals raquints da magia da l’Egipta e da l’India sco er da paraulas da spierts (Persia) resp. da demunis (Arabia/Orient). Dapi il temp da las cruschadas (12avel tschientaner) èn quests raquints s’unids cun ideas e tradiziuns europeicas, surtut er celticas e da la mitologia nordica (Elfen, Alben, Elben).
Motivs[modifitgar | modifitgar il code]
Ils motivs da las paraulas popularas (che duevan er influenzar fermamain las paraulas d’autur) derivan da fitg differentas tradiziuns. Bleras dad ellas èn d’origin oriental ed èn arrivadas en l’Europa cun ils cruschaders. Daspera èn er vegnids elavurads surtut mitus celtics e germans. La paraula germana ‹Dunna Holla› sa lascha probablamain deducir d’ina divinitad precristiana. Sumeglientschas da motivs existan er cun l’epos eroic e la fabla d’animals.
La cumparatistica internaziunala mussa ch’il medem motiv cumpara en pajais e culturas fitg differentas. Per part sa lascha quai explitgar cun l’influenza vicendaivla usitada. Ma i dat blers cas en ils quals in tal contact na para pauc probabel (p.ex. sch’igl èn cumprovadas naginas relaziuns tranter dus pievels dal temp d’origin da las paraulas). En quests cas vegn savens recurrì als archetips tenor Carl Gustav Jung. Tenor questa teoria dispona l’umanitad d’in subconscient collectiv che cuntegna in fundus d’ideas e maletgs communabel. In’autra explicaziun è quella che tschertas paraulas descrivan en furma alienada il ritus d’iniziaziun ch’è medemamain derasà en tut il mund.
Enconuschents motivs da paraulas èn:
- Uffants bandunads (‹Gionin e Grettina›)
- Orfens (‹Las stailas-marenghin›)
- Fragliuns che sa delibereschan (‹Ils dudesch frars›, ‹Ils set corvs›)
- Fragliuns scuidus (‹Dunna Holla›)
- La bella matta che dorma (‹Rosaspina›)
- La madrastra scuidusa (‹Alvetta›, ‹Frarin e sorina›, ‹Tschendrina›)
- Il prinzi ritg marida la matta povra (‹Tschendrina›, ‹Alvetta e Rosetta›)
- Il pover mat marida la figlia dal retg (‹Il giat cun stivals›)
- Periclitaziun tras animals selvadis (‹Chapitscha cotschna›, ‹Il luf ed ils set ansiels›)
- Puniziun da giuvnas dunnas superbias (‹Il retg Barbatursch›)
- Cumportament en situaziuns desperadas (‹La cumar Mort›)
Istorgia da la publicaziun[modifitgar | modifitgar il code]
Fin l’invenziun da la stampa da cudeschs sa tractavi tar paraulas popularas per ordinari da raquints en prosa tradids a bucca. Oriundamain vegnivan las paraulas (e vegnan per part anc adina, surtut en l’Orient) raquintadas d’in narratur davant in auditori; quai succediva per il pli a moda professiunala, vul dir en in linguatg e cun ina gestica e mimica scolada. Savens devi er en famiglia raquintaders da paraulas che devan vinavant quest bain cultural a las proximas generaziuns. Il public en mira n’eran (e n’èn) però tuttavia betg mo uffants.
Las pli veglias collecziuns da paraulas popularas europeicas derivan da Giovanni Francesco Straparola (‹Le piacevoli notti›, 1550), Giovanni Battista Basile (‹Pentameron›, 1634) e Charles Perrault (1696/97). La publicaziun da paraulas en lingua tudestga cumenza en il 17avel tschientaner cun Johannes Praetorius.
Paraulas tudestgas[modifitgar | modifitgar il code]
En Germania (ed en il territori da lingua tudestga en general) vegn il term ‹paraulas› surtut associà cun la collecziun da paraulas popularas ‹Kinder- und Hausmärchen› dals frars Grimm dal 1812. I dat però numerusas ulteriuras collecziuns da paraulas popularas en lingua tudestga (p.ex. er svizras).
Paraulas franzosas[modifitgar | modifitgar il code]
En Frantscha è vegnida cumpigliada l’emprima collecziun da paraulas il 1697 da Charles Perrault: ‹Histoires ou Contes du temps passé avec des moralités›. En quest connex è er vegnì creà il term contes de fée (istorgias da dialas), dal qual deriva la denominaziun englaisa fairy tales ch’è sa mantegnida fin oz per ‹paraulas›. L’element dal magic e fabulus cumpara qua gia en il num; ma i n’èn betg be creatiras miraculusas (d’origin divin u diabolic) che fan cumparair il mund da paraulas uschè fantastic, mabain er objects cun effect magic ch’èn da grond niz per ils eroxs da las paraulas u la transfurmaziun en animals u plantas che porscha bler spazi a l’interpretaziun simbolica. Auters elements sco la petrificaziun d’ina vart u la liberaziun tras las larmas d’in uman empatic da l’autra vart sa laschan analisar cun agid da l’instrumentari da la psicologia dal subconscient.
Ulteriurs exempels per paraulas europeicas[modifitgar | modifitgar il code]
Ulteriuras enconuschentas collecziuns èn las paraulas popularas russas dad Alexander Nikolajewitsch Afanassjew, las paraulas englaisas da Joseph Jacobs e las paraulas norvegiaisas da Peter Christen Asbjørnsen. La scriptura tscheca Božena Němcová (1820–1862) ha medemamain rimnà paraulas popularas ch’èn vegnidas enconuschentas lunsch enturn (ediziun americana il 1921). Daspera ha ella sezza scrit paraulas ch’èn daventadas fitg popularas, surtut er en furma da films da paraulas (p.ex. ‹Drei Haselnüsse für Aschenbrödel›).
Paraulas da l’India[modifitgar | modifitgar il code]
Las paraulas indicas èn segnadas d’ina tradiziun fitg veglia e fitg multifara. Ina da las pli impurtantas collecziuns furma la ‹Panchatantra› ch’è radund 2000 onns veglia. L’indolog Johannes Hertel ha contribuì a l’entschatta dal 20avel tschientaner in’impurtanta lavur d’ediziun scientifica da la ‹Panchatantra›. Per part duai questa collecziun avair influenzà la collecziun da ‹Las milli ed ina notgs›.
‹Las milli ed ina notgs›[modifitgar | modifitgar il code]
Vers l’onn 500, uschia suppon’ins, è il coc indic da questa collecziun da paraulas vegnì transponì en il persian e cumplettà tras paraulas da la cultura da la Persia (l’Iran odiern). En il decurs da l’otgavel tschientaner han ils Arabs conquistà la Persia; sinaquai è la collecziun vegnida transponida en l’arab ed enritgida cun elements da l’islam. La versiun scritta la pli veglia ch’è sa mantegnida fin oz deriva dal 15avel tschientaner.
Raquintaders da paraulas[modifitgar | modifitgar il code]
Als raquintaders da paraulas pon tranter auter vegnir attribuids ils bards ch’han da lur vart cuntinuà cun ina cultura da raquintar ch’era gia avant maun en il territori linguistic e cultural indogerman.
Ina furma speziala dal raquintader da paraulas furma il raquintader viagiant resp. il chantadur ambulant. Quels han fatg part dal pievel viagiant enfin vers ils onns 1930. E tar tscherts pievels, sco tranter auter tar ils Berbs en l’Africa dal Nord, è la tradiziun da raquintar sa mantegnida fin oz sco part impurtanta dal patrimoni cultural immaterial.
Ma er en ils pajais industrialisads è naschì ils davos decennis in nov moviment che s’engascha per il mantegniment e la tradiziun dal raquintar (cf. p.ex. la Societad europeica da paraulas u er la Societad svizra da paraulas).[3]
Collecziunaders da paraulas[modifitgar | modifitgar il code]
Raquintaders da paraulas maisterils che rimnavan er paraulas datti probablamain dapi ch’i dat paraulas. Els han contribuì essenzialmain a la naschientscha e la tradiziun da paraulas e da collecziuns da paraulas.
Tar ils pli enconuschents rimnaders da paraulas – ch’èn per part gia vegnids menziunads survart – tutgan il Talian Giambattista Basile (1575–1632), il Franzos Charles Perrault (1628–1703), ils Tudestgs Johann Karl August Musäus (1735–1787), Benedikte Naubert (1756–1819), ils frars Grimm (1785–1863)/(1786–1859), Ernst Moritz Arndt (1769–1860), Ludwig Bechstein (1801–1860), il Norvegiais Peter Christen Asbjørnsen (1812–1871), il Russ Aleksandr Nikolajewitsch Afanassjew (1826–1871) sco er il pedagog svizzer Otto Sutermeister (1832–1901). Las paraulas da ‹Las milli ed ina notgs› furman in’impurtanta collecziun da paraulas orientalas. Ed ina survista da paraulas da tut il mund porscha la retscha ‹Die Märchen der Weltliteratur› ch’è vegnida fundada da Friedrich von der Leyen (1873–1966).
Collecziuns da paraulas rumantschas[modifitgar | modifitgar il code]
Il temp da raquintar paraulas en la cuminanza dal vitg eran las lungas sairas d’atun e d’enviern. La rimnada da paraulas en il territori alpin ha cumenzà pir avant ca. 100 onns. Dapi lura èn dentant vegnidas rimnadas e documentadas passa 500 paraulas rumantschas e passa 1000 ditgas or da la Rumantschia. En il territori rumantsch han raquintadras e raquintaders profilads pudì vegnir registrads anc en il 20avel tschientaner.[4]
Parodias da paraulas[modifitgar | modifitgar il code]
Tar parodias da paraulas sa tracti d’adattaziuns parodisticas da las paraulas las pli enconuschentas (resp. d’elements stilistics da paraulas). Il cuntegn po sa tegnair ferm a l’original u er variar fitg. Medemamain po ina parodia sa referir ad ina singula paraula u a pliras a medem temp. Talas parodias èn er daventadas popularas en furma da film.
Paraulas d’art[modifitgar | modifitgar il code]
Introducziun[modifitgar | modifitgar il code]
Tar paraulas d’art sa tracti da creaziuns sapientivas da vart da poets e scripturs; ellas vegnan perquai er numnadas en autras linguas ‹paraulas scrittas› u ‹paraulas d’autur›. Per part sa refereschan questas paraulas a motivs da la tradiziun da las paraulas popularas; il pli savens vegnan però inventadas novas istorgias fantasticas. Cun las paraulas popularas restan quellas tuttina colliadas tras lur aspects miraculus ed irreals. Lur cuntegn vegn surtut determinà da la concepziun dal mund e da las ideas d’ina persuna individuala; daspera èn paraulas d’art er suttamessas a las tendenzas generalas dal temp e dals moviments litterars correspundents. En il decurs da la romantica ha la paraula d’art cuntanschì in’emprima culminaziun ed ha er survegnì impuls che duevan esser decisivs per ses ulteriur svilup. En la romantica tempriva empruvavan ils auturs da sviluppar creaziuns artisticas genuinas che surmuntavan ils cunfins da las paraulas tradiziunalas. Tras quai na sa laschan lur cuntegn e lur muntada betg eruir be uschia. Quai è sa midà tar ils auturs da la romantica tardiva ch’han puspè preferì il tun da paraula pli simpel e popular.
L’autur da paraulas d’art ch’è vegnì recepì il pli ferm en il 19avel tschientaner è stà Wilhelm Hauff (1802–1827). Ses cudeschs da paraulas ‹Die Karawane›, ‹Der Scheich von Alexandria› e ‹Das Wirtshaus im Spessart› èn cumparids durant trais onns successivs. Ils emprims dus giogan en l’orient, il terz en il nord pli criv. Tut las paraulas da Hauff èn segnadas da l’aspect d’aventura che sa lascha declerar tras la fascinaziun da l’autur sez per la scuverta dal nov e nunenconuschent.
In dals auturs da paraulas d’art ils pli populars è il Danais Hans Christian Andersen (1805–1875) ch’è vegnì influenzà dals frars Grimm e da las paraulas d’art tudestgas. Sias emprimas ovras èn anc tegnidas en in tun popular, ma bainprest ha el sviluppà in stil tut agen. Cuntrari a las paraulas popularas che giogan en in lieu betg determinà, descriva el detagliadamain il lieu d’acziun da sias istorgias e sa stenta da restar en sia moda da raquintar datiers al mund dals uffants. Ses raquints èn segnads d’ina lingua simpla e natirala ed èn tegnids en in tun da raquintar insistent. Andersen vuleva laschar entrar en la realitad da la vita da mintgadi elements miraculus, ma senza crear ina discrepanza tranter quests dus munds, sco quai ch’igl era savens il cas tar ils romantichers. Tant en il Danemarc sco er en Germania èn ils raquints dad Andersen surtut vegnids recepids sco paraulas per uffants. Tenor l’autur sa drizza si’ovra percunter a tut las vegliadetgnas.
Las paraulas dad Oscar Wilde (1854–1900) èn segnadas da critica sociala. Confurm a l’idea da la romantica sviluppescha el maletgs ideals, metta quels però en cuntrast cun realitads crudaivlas; ubain ch’el crititgescha or da la perspectiva da la persuna che vegn nizzegiada ora l’egoissem e la superfizialitad dals regents.
Edith Nesbit (1858–1924) maina ses lecturs en in mund miraculus ed a la fin puspè enavos en la realitad. Cun sia davosa ovra ‹Wet Magic› ha l’autura er persequità intents da la pedagogia da pasch. En il medem stil è tegnida l’ovra ‹Peterchens Mondfahrt› (rumantsch: ‹Pederin sgola sin la glina›) da Gerdt von Bassewitz (1878–1923). Quella maina ils lecturs da la chombra d’uffants en in mund celestial cun caracter da fantasy. Impressiunantas èn surtut la balladas da bainvegni dals spierts da la natira allegorics en il chastè da la diala da la notg.
Per ses roman en furma da paraula ‹Nils Holgerssons underbara resa genom Sverige› ha Selma Lagerlöf (1858–1940) retschet il Premi da Nobel per litteratura (1909). In cuntegn cumparegliabel han las aventuras da Pinocchio da Carlo Collodi (1826–1890): en omaduas istorgias da cuntinuaziun vegn in uffant maltratg educà tras experientschas dolurusas.
Sper las numerusas paraulas pli novas che s’orienteschan a las paraulas orientalas, paraulas da Grimm u paraulas d’art dal 19avel tschientaner sa laschan er las istorgias da fantasy actualas attribuir en in tschert senn a las paraulas d’art. Er qua ed en retschas da films sco ‹Star Wars› cumparan caracteristicas ch’èn tipicas per las paraulas, sco per exempel indicaziuns dal temp e dal lieu vaira diffusas u il happy end.
Caracteristicas dal gener[modifitgar | modifitgar il code]
Cuntrari a las paraulas popularas sa tracti tar paraulas d’art da la creaziun d’in scriptur concret. Savens surpiglian las paraulas d’art stil, temas ed elements da las paraulas popularas; ellas n’èn però ni caracterisadas d’ina furma da raquintar unidimensiunala ni d’abstracziuns stereotipas dal temp, dal lieu e da las persunas ch’ageschan. Medemamain vegnan psicologisadas las figuras e lur problems; i vegn pia rut cun il schema en alv e nair ed er betg preschentà explicitamain ina morala. Paraulas d’art han savens ina structura enchastrada (paraula en la paraula); ellas sa differenzieschan er en quest reguard fermamain da las paraulas popularas cun lur structura simpla e lineara.
Paraulas d’art èn pia per ordinari pli vastas e concepidas litterarmain a moda pli pretensiusa, ellas lavuran savens cun metafras e porschan descripziuns detagliadas tant da las persunas sco er dals eveniments. Cuntrari a las paraulas popularas na fineschan ellas er betg necessariamain a moda ventiraivla (cf. p.ex. ‹La pitschna sirena› dad Andersen). Sco ulteriura caracteristica sa drizzan paraulas d’art vaira ferm ad in public creschì, quai che sa mussa savens en il nivel linguistic elevà. En l’introducziun dal roman cun caracter da paraula ‹Il Pitschen Prinzi› dad Antoine De Saint-Exupéry vegn per exempel accentuà explicitamain ch’il cudesch sa drizzia tant ad uffants sco er a creschids.
Istorgia[modifitgar | modifitgar il code]
Paraulas d’art èn derasadas dapi l’antica (p.ex. Apuleius: ‹Amor e Psica›, segund tschientaner s.C.). Las emprimas paraulas d’art dal temp modern èn da chattar en la collecziun ‹Le piacevoli notti› da l’autur talian Straparola. Las paraulas da dialas dal rococo franzos èn er vegnidas recepidas en il territori da lingua tudestga dal temp da la classica da Weimar, surtut tras Christoph Martin Wieland en la collecziun ‹Dschinnistan›. La paraula ‹Lulu oder die Zauberflöte› ha inspirà Emanuel Schikaneder al libretto da l’opera ‹Die Zauberflöte› da Wolfgang Amadeus Mozart. Johann Wolfgang Goethe ha scrit trais paraulas d’art: ‹Das Märchen› (en ‹Unterhaltungen deutscher Ausgewanderten›), ‹Der neue Paris› (en ‹Dichtung und Wahrheit›) e ‹Die neue Melusine› (en ‹Wilhelm Meisters Wanderjahre›).
Impurtants auturs da la paraula d’art a partir dal 19avel tschientaner èn gia vegnids menziunads en la part introductiva. I suonda qua ina survista dals svilups dals dus davos tschientaners en furma concisa: Paraulas d’art han scrit blers auturs da la romantica, en Germania tranter auter Ludwig Tieck (‹Der blonde Eckbert›, 1797), Novalis (las paraulas en il raquint ‹Die Lehrlinge zu Sais› da 1798–1799 ed en il fragment dal roman ‹Heinrich von Ofterdingen› dal 1800), Friedrich de la Motte Fouqué (‹Undine›, 1811), E.T.A. Hoffmann ch’ha tematisà l’opposiziun tranter la realitad poetica da las paraulas e la realitad da la vita da mintgadi prosaica (‹Der goldne Topf›, 1814), Adelbert von Chamisso (‹Peter Schlemihls wundersame Geschichte›, 1813; rumantsch: ‹L’um ch’ha pers sia sumbriva. L’istorgia mirvegliusa da Peter Schlemihl›) e Clemens Brentano (‹Gockel, Hinkel und Gackeleia›, 1838). Sumegliantamain stgaffeschan las paraulas plain fantasia dal romanticher franzos Charles Nodier in mund che cuntrastescha il bizar ed il mirveglius.
Er la litteratura da l’epoca da la restauraziun (1815–48) è ritga da paraulas d’art. Bleras dad ellas han cuntanschì la popularitad da paraulas popularas. En la Germania dal temp dal Biedermeier vala quai surtut per las paraulas da Wilhelm Hauff ‹Die Geschichte von Kalif Storch›, ‹Der Zwerg Nase›, ‹Die Geschichte von dem kleinen Muck› e per la ‹Historie von der schönen Lau› dad Eduard Mörike. En il Danemarc ha Hans Christian Andersen scrit in grond dumber da paraulas d’art ch’appartegnan ozendi a la litteratura mundiala (t.a. ‹Ils novs vestgids da l’imperatur›, ‹La pitschna sirena›, ‹L’andina trida› u ‹La regina da la naiv›).
Er poets che vegnan attribuids al realissem han scrit paraulas d’art, en il territori tudestg per exempel Theodor Storm (‹Die Regentrude›) e Gottfried Keller (‹Spiegel, das Kätzchen›). Vers la fin dal 19avel tschientaner, durant l’epoca da la neoromantica, ha Oscar Wilde stgaffì en l’Engalterra sias ovras poeticas en furma da paraula (t.a. ‹Il prinzi ventiraivel ed autras paraulas› ed ‹A House of Pomegranates›).
Il gener da la paraula d’art è er sa mantegnì durant l’entir 20avel tschientaner e fin il di dad oz. Manfred Kyber è vegnì enconuschent tras sias paraulas d’animals; remartgablas èn er las paraulas grotescas e fantasticas da Richard Hughes. Medemamain ha Hermann Hesse scrit intginas paraulas satiricas ed J.R.R. Tolkien paraulas d’art plain umor.
Cun volver apparentamain il dies a la realitad exteriura èsi pussaivel da transportar en la paraula d’art cuntegns ch’intendan ina critica sociala. Quai è per exempel il cas en las paraulas da Goethe dal 1795 che crititgeschan a moda simbolica las relaziuns socialas en Frantscha dal temp suenter la Revoluziun. In auter exempel furman las paraulas da Gerhart Hauptmann (1941) che cuntegnan ina critica zuppada envers l’igiena da razza naziunalsocialistica e l’uschenumnada eutanasia.
La paraula d’art po er crescher a furmas pli vastas sco il roman da paraula, il drama da paraula u l’opera da paraula. Questas furmas pli lungas èn surtut sa sviluppadas dapi la popularisaziun da la litteratura da fantasy ad in gener derasà vastamain. Sper divers exempels gia menziunads fan er part da questas furmas da transiziun ed adaptaziun ils suandants classichers da la litteratura: William Shakespeare: ‹The Winter’s Tale› (1623), Jonathan Swift: ‹Ils viadis da Gulliver› (1726), Charles Dickens: ‹A Christmas Carol› (1843), Lewis Carroll: ‹Alice’s Adventures in Wonderland› (1865), Michael Ende: ‹Die unendliche Geschichte› (1979).
Annotaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- ↑ Almut-Barbara Renger: Zwischen Märchen und Mythos: die Abenteuer des Odysseus und andere Geschichten von Homer bis Walter Benjamin. Eine gattungstheoretische Studie. Metzler, Stuttgart e.a. 2006, p. 106–128.
- ↑ Ibid., p. 106–128 e 145–248.
- ↑ Pagina d’internet da la Societad svizra da paraulas
- ↑ Tenor Gion Deplazes: Funtaunas, istorgia da la litteratura rumantscha per scola e pievel, tom 1, Lia rumantscha, Cuira, 1993, p. 28.
Litteratura[modifitgar | modifitgar il code]
- Kurt Ranke, Rolf Wilhelm Brednich, Hermann Bausinger (ed.): Enzyklopädie des Märchens. Handwörterbuch zur historischen und vergleichenden Erzählforschung. de Gruyter, Berlin e.a. 1977–, (enfin il 2010: 13 toms), ISBN 3-11-005805-7.
- Helga Arend, André Barz (ed.): Märchen – Kunst oder Pädagogik? (= Schriftenreihe Ringvorlesungen der Märchen-Stiftung Walter Kahn, 9). Schneider Verlag Hohengehren, Baltmannsweiler 2009, ISBN 978-3-8340-0569-4
- Hanns Bächtold-Stäubli (ed.): Handwörterbuch des deutschen Aberglaubens. 10 toms. Verlag de Gruyter, Berlin e.a. 1927–1942 (Reproducziun 1987, ISBN 3-11-011194-2).
- Bruno Bettelheim: Kinder brauchen Märchen. (= dtv. Dialog und Praxis. 35028). 20. ed. Deutscher Taschenbuch-Verlag, Frankfurt am Main 1997, ISBN 3-423-35028-8.
- Rudolf Erbler (Rudi alias ‹Das letzte Einhorn?›): Märchen – Gut oder schlecht für Kinder? (PDF; 109 kB) 2006.
- Michael Küttner: Vom Geist aus der Flasche. Psychedelische Handlungselemente in den Märchen der Gebrüder Grimm. Pieper's MedienXperimente, Löhrbach 1999, ISBN 3-930442-42-6 (Edition RauschKunde). (A medem temp: Gießen, Univ., 1993: Psychedelische Handlungselemente in den Märchen der Brüder Grimm).
- Günter Lange (ed.): Märchen – Märchenforschung – Märchendidaktik. (= Schriftenreihe Ringvorlesungen der Märchen-Stiftung Walter Kahn, 2). 2. ed., Schneider Verlag Hohengehren, Baltmannsweiler 2007, ISBN 978-3-89676-939-8.
- Max Lüthi: Das europäische Volksmärchen. Form und Wesen. (1947). 11. ed., UTB/Francke, Tübingen/Basilea 1997, ISBN 978-3-8252-0312-2.
- Max Lüthi: Märchen. (= Sammlung Metzler 16). Elavurà da Heinz Rölleke. 9. ed. cumplettada. Metzler, Stuttgart e.a. 1996, ISBN 3-476-19016-1.
- Doris Mauthe-Schonig, Bruno Schonig, Mechthild Speichert: Mit Kindern lesen im ersten Schuljahr. Anfangsunterricht mit den Geschichten von der kleinen weißen Ente. (= Beltz-Praxis). 4. ed. Beltz, Weinheim e.a. 1993, ISBN 3-407-62305-4.
- Doris Mauthe-Schonig: ‹Die kleine weiße Ente hat einen Traum...›. Psychoanalytische Anmerkungen zu einem Grundschulunterricht, in dem regelmäßig Geschichten erzählt werden. En: Jahrbuch für Psychoanalytische Pädagogik. 7, 1995, p. 13–32.
- Burkhard Meyer-Sickendiek: Die Angst im Märchen. En: Burkhard Meyer-Sickendiek: Affektpoetik. Eine Kulturgeschichte literarischer Emotionen. Königshausen & Neumann, Würzburg 2005, ISBN 3-8260-3065-6, p. 287–318.
- Stefan Neuhaus: Märchen. (= UTB 2693). Francke, Tübingen e.a. 2005, ISBN 3-8252-2693-X.
- Almut-Barbara Renger: Zwischen Märchen und Mythos. Die Abenteuer des Odysseus und andere Geschichten von Homer bis Walter Benjamin. Eine gattungstheoretische Studie. Metzler, Stuttgart e.a. 2006, ISBN 3-476-01986-1. (A medem temp: Heidelberg, Univ., Diss. 2000).
- Walter Scherf: Märchenlexikon. (= Digitale Bibliothek, tom 90). Directmedia Publishing, Berlin 2004, ISBN 3-89853-490-1.
- Rosemarie Tüpker: Musik im Märchen, Reichert-Verlag, Wiesbaden 2011, ISBN 978-3-89500-839-9.
- Joachim Vaross: Achim, der Märchenkönig erzählt. Neue Märchen zur Winter- und Weihnachtszeit. Oculus-Verlag, Lipsia 2010, ISBN 978-3-942567-01-5.
- Oskar Ruf: Die esoterische Bedeutung der Märchen. Knaur, Minca 1992, ISBN 3-426-86007-4.
- Michael Maar: Hexengewisper. Warum Märchen unsterblich sind. Berenberg Verlag, Berlin 2012, ISBN 978-3-937834-53-5.
- Frederik Hetmann: Märchen und Märchendeutung. Erleben & Verstehen. Königs Furt Verlag, Klein Königsförde/Krummwisch 1999, ISBN 3-933939-02-X.
- Hans-Jörg Uther (ed.): Handbuch zu den ‹Kinder- und Hausmärchen› der Brüder Grimm. Entstehung – Wirkung – Interpretation. De Gruyter Verlag, Berlin 2013, ISBN 978-3-11-031743-5.
- Thomas Post: Volksmärchen, Märchen, Fantastik. E-Publi. Berlin 2015, ISBN 3-737-54003-9.
- Friedmar Apel: Die Zaubergärten der Phantasie. Zur Theorie und Geschichte des Kunstmärchens. Carl Winter, Heidelberg 1987, ISBN 3-533-02748-1 (Reihe Siegen 13).
- Volker Klotz: Das europäische Kunstmärchen. Fünfundzwanzig Kapitel seiner Geschichte von der Renaissance bis zur Moderne. Deutscher Taschenbuchverlag, Minca 1987, ISBN 3-423-04467-5 (dtv 4467).
- Mathias Mayer, Jens Tismar: Kunstmärchen. 4. ed., Metzler, Stuttgart e.a. 2003, ISBN 3-476-14155-1, (Sammlung Metzler. Gattungen 155).
- Wührl, Paul-Wolfgang: Das deutsche Kunstmärchen. 3. ed., Schneider Verlag, Hohengehren 2012, ISBN 978-3-834-01061-2.
Colliaziuns[modifitgar | modifitgar il code]
- Collecziun da paraulas
- Collecziun da paraulas tar Woxikon, enumeradas tenor autur
- Basar da paraulas
- Fundaziun da paraulas svizra

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La regenza grischuna è da l'avis che la nova structura da tariffas da Tarmed ha dapli dischavantatgs che avantatgs per il chantun Grischun. Perquai refusa ella questa revisiun. La revisiun prevesa ina structura da tariffas unitara per l'entira Svizra. I dovra ina nova structura perquai che la veglia, Tarmed, vala be pli enfin la fin da quest onn.
La regenza grischuna crai che la nova tariffa na persvadia betg medis da chasa da sa chasar en la periferia. Plinavant muntass la midada da la tariffa da medis Tarmed ch'ils ospitals grischuns perdessan var 11 milliuns francs entradas. Ed i saja da quintar cun custs da sanadad pli auts.
Vinavant pretenda la regenza, che quels custs che vegnissan spargnads cun agid da la nova tariffa stoppian vegnir investids per rinforzar il provediment medicinal da vasa en las regiuns urbanas, sco era en la periferia.
RR novitads 14:00


text:
Il tschains da referenza per ipotecas vegn mintgamai arrundà sin in quart pertschient. Damai ch'il tschains da media è sa sbassà sin 1,64% dapi il quartal precedent, resta il tschains da referenza arrundà sin 1,75%. Sch'il tschains da media fiss sa sbassa be per pauc dapli, sin 1,63% avess il tschains da referenza stuì vegnir sbassà sin arrundà 1,5%.
Tschains da locataris restan cun quai era tuttina
Cunquai ch'il tschains da referenza per ipotecas n'è betg sa midà dapi il quartal passà n'han ils locataris nagin dretg sin ina reducziun dals tschains. Quest dretg han els mo, sch'il tschains da locaziun n'è betg actual, vul dir sch'el sa referescha sin in tschains da referenza pli aut e sch'il locatur profitescha entras quai d'in gudogn exagerà.
Dapi ch'il tschains da referenza per ipotecas è vegnì introducì il 2008 è el adina mo ì a bass. A l'entschatta era quel anc tar 3,5%. Dapi lu è il tschains adina sa sbassà pli e pli fitg. Dapi il zercladur 2015 è el ussa tar 1,75%.


text:
Tar l’avertura da l’autostrada da sviament da Bienna aveva la signalisaziun monolingua tudestga procurà per critica en la citad bilingua. Ord protest n’era il cusseglier da citad romand Cédric Némitz la fin finala betg ì a las festivitads d’avertura.
Cussegl federal: Nums dubels pon esser in privel da segirezza
Tenor las autoritads federalas e chantunalas saja la signalisaziun monolingua, quella che vegnia duvrada sin tut la rait da vias naziunalas. Nums memia lungs possian influenzar la segirezza en il traffic, scriva il Cussegl federal en sia resposta al moziunari e cusseglier naziunal Manfred Bühler (PPS/BE).
Auter che sin autostradas èn signalisaziuns bilinguas da chattar savens
La moziun Bühler avess pretendì da duvrar signalisaziuns bilinguas tar lieus, nua che la gruppa linguistica pli pitschna è pli gronda che 30% da la populaziun – quai che fiss stà il cas a Bienna.
Auter che sin la rait da las vias naziunalas è questa soluziun ina che vegn pratitgada en tut la Svizra.
RR novitads 15:00


text:
Glucosa
La glucosa l'è un zœqer semplex cond formula molecolara C6H12O6, qe vœl dir qe l'è faita sœ de ses atom de carbone, dodes atom de idrojen e ses atom de ossijen. La glucosa la circola ind el sang dei anemai, e la misura de qella quantità qé la se ciama glicemia. La glucosa la ven faita sœ ind la fotosintesis clorofilliana de l'aiva e l'anidrid carbonega, e l'enerjia qe la serv per far-la sœ le piante i la ciapa de la lus del sol. L'è la sortia de enerjia plœ importanta per la respirazion cellulara; la glucosa l'è stipada 'me polimer, ind le piante 'me amid e ind i anemai 'me glicojen. Cond i so ses atom de carbone, la ven classifegada 'me una exosa, una sotacategoria de monosacarids. La D-glucosa l'è vœna dei sedes isomer de qella molecola qé; la D-glucosa, qe la se ciama anca destrosa, l'è qella qe se trœva in natura, menter la forma L-glucosa se la cata miga mai ind natura. La glucosa la se pœl otegner de l'idrolisis dei carboidrads, 'me el zœqel del lait (latosa), el zœqer de cana (sacarosa), maltosa, cellulosa, glicojen, etc.


text:
Il studi constatescha che regiuns ch'han il sentiment ch'i giaja gia bain cun ellas, han plitost ditg na, constatescha Norman Backhaus da l'universitad da Turitg.
I dat betg ina raschun ch'ha manà al Na dal parc Adula. I dat pliras raschuns.
In'autra raschun encunter il Parc Adula è stada ch'ils adversaris avevan il sentiment che questa idea saja dictada da Berna e betg creschida en la regiun. Il studi che cumpara proximamain duai mussa las raschuns daco che la glieud era per u cunter il parc.
Dumandà tut las vischnancas pertutgadas
Il studi na duai betg esser in recept da cuschinar per tals projects, manegia Norman Backhaus. Tuttina possian ins emprender co far meglier ed evitar sbagls. Il studi è vegnì fatg avant in onn cun in questiunari en las 17 vischnancas sin l’intschess dal Parc Adula. Passa 1’400 persunas han respundì las dumondas, ultra da quai ha l'universitad era fatg passa 40 intervistas cun persunas responsablas. Il november 2016 avevan 8 da las 17 vischnancas refusà l'idea dal Parc Adula che fiss lura stà il segund parc naziunal en Svizra.
RR novitads 17:00


text:
Nebraska
El Nebraska a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una sürfassa de 200.520 km² e una pupulaziun de 1.747.214 abitant.
A l'è tacaa a nord al Dakota del Süd, a ovest al Colorado e al Wyoming, a süd al Colorado e al Kansas, a est al Missouri e a l'Iowa.
La capital a l'è Lincoln (225.581 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Omaha (390.007 abitant).
Storia[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Nebraska a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1867.
Urganizaziun pulitiga[Modifega | modifica 'l sorgent]
El Nebraska al gh'ha 5 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:Nebraska


text:
Berna ha ier annunzià diversas mesiras da schluccar il shutdown, ils chantuns pon uss durant la consultaziun prender posiziun tar quellas. Per la regenza dal Grischun è cler tge pretensiun ch'ella trametta a Berna: Il Grischun cun sia strategia da testar che haja purtà buns resultats saja ì ina via da piunier e duai er vegnir remunerà da la Confederaziun per sias stentas. Il pli gugent cun dapli autonomia per prender atgnas decisiuns quai che pertutga schluccar il lockdown.
«I na vegn betg a vegnir simpel»
Il president da la regenza Mario Cavigelli di dentant er, che quai na saja betg simpel da survegnir ina reacziun positiva da la Confederaziun sin las pretensiuns or dal Grischun: «La chapientscha per nossas pretensiuns n'è betg uschè gronda tar la Confederaziun perquai ch'ella sto er guardar sin ils chantuns che n'èn betg en ina situaziun uschè favuraivla sco nus, dentant igl è da mussar musclas», di el en l'intervista. Far quai vul la regenza cun represchentar ina clera posiziun e cun ina brev che pretenda tscherts pass.
Uschia schluccass il Grischun
Mario Cavigelli po er gist far propostas concretas sco el faschess ils proxims pass da schluccar. «Pass per pass dessan nus gugent er als ustiers en las regiuns ed en las citads la pussaivladad d'avrir las terrassas, lura puspè lubir occurenzas dad enfin 50 persunas ubain avrir ils museums, quai dess enavos in zic libertad a la populaziun». Sch'il Cussegl federal n'acceptia betg las pretensiuns, na saja la strategia da testar dentant tuttina betg per il giat, perquai che «noss resultats fan schon impressiun ed i dat er gia auters chantuns che preparan la medema strategia.»
Quai che mudregia in zic il president da la regenza è, che la Confederaziun na vul betg metter enturn la strategia dal Grischun per l'entira Svizra. El giavischass dapli curaschi da la Confederaziun.


text:
Ruschein
Ruschein era tochen ils 31. da december 2013 ina vischnaunca politica en la Surselva el cantun Grischun. El 1. da schener 2014 ha Ruschein fusionau cun las anteriuras vischnauncas: Castrisch, Duvin, Glion, Ladir, Luven, Pigniu, Pitasch, Riein, Rueun, Schnaus, Sevgein, Siat tier la nova vischnaunca Ilanz/Glion.
Geografia Ruschein schai sin ina terassa el nord da glion sin la vart seniastra dil Reinanteriur ed ha ina altezia da tochen 1900 meters sur mar. Sur il vitg Ruschein schai Ladir omisduas vischnauncas han parts dil gletscher da Voralp.
Geografia[modifitgar | modifitgar il code]
Il vitg da Ruschein sesanfla sin ina terrassa dalla vart sulegliva dalla Foppa, gest 450m sur Glion. La baselgia da Ruschein secatta sin in punct culminont da Ruschein che porscha ina survesta sur ina gronda part dalla Surselva.
Etimologia dil num[modifitgar | modifitgar il code]
Il vitg da Ruschein vegn menziunaus l’emprema gada sut il num Rucene el testament digl uestg Tello che datescha digl onn 765. La fuorma actuala Ruschein secatta per l'emprema gada en in document digl onn 1629 e deriva pli probabel dil num latin Rosius.
Barschaments[modifitgar | modifitgar il code]
Tschun gadas ei il vitg da Ruschein daventaus unfrenda da barschaments. Il pli grond fiug ei sederasaus ils 22 da settember 1629. En connex cun quei incendi ein 80 baghetgs vegni devastai enteifer treis uras. Ils 2 d’uost 1783 ei la mattatscha dalla calustra vegnida per la veta ella tuor baselgia che era venida tucca dil cametg. Igl onn 1931 brischan ina casa ed in clavau agl ur da Ruschein. Sunter il barschament dils 9 da novmber 1939 amiez il vitg, ein 27 persunas stadas senza tetg. Quei di ein era la caplutta da sogn Antoni e la scola vegni destrui. Il settember 1973 ein, medemamein tier in fiug amiez vitg, ina casa ed in clavau daventai unfrenda dallas flommas.


text:
La dumonda per il mandat da protecziun è vegnida dals Stadis Unids. Er la Venezuela po dumandar per in mandat, scriva il departament da l'exteriur. Ina tala dumonda na saja dentant anc betg vegnida.
Deescalar e stabilisar
Il minister da l'exteriur Ignazio Cassis ha ditg che la Svizra na piglia betg partida per ils Stadis Unids cun surpigliar il mandat. La Svizra metta a disposiziun il servetsch sco stadi neutral che porscha la schanza per deescalar las tensiuns tranter ils dus stadis e per contribuir a la stabilitad en la regiun.
Il servetsch porscha la Svizra sche dus stadis interrumpan per part u dal tut lur relaziuns. Il president da la Venezuela Nicolas Maduro ha interrut il schaner las relaziuns diplomaticas cun ils Stadis Unids. Quai suenter che l’USA avevan declerà lur sustegn per l'adversari da Maduro, Juan Guaidò, che sa numna president ad interim. La Russia e la China sustegnan percunter a Nicolas Maduro.
RR novitads 18:00


text:
Radund 400 persunas han vulì sa laschar infurmar en la sala da gimnastica dal vitg che dumbra 700 abitants. La cussegliera guvernativa Barbara Bär (PLD), represchentants dal chantun e da la Crusch cotschna han vulì orientar la populaziun davart il center per requirents planisà. Gia l'entschatta è Bär vegnida interrutta d'ina adversaria.
«Uschia betg»
La pledadra d'ina cuminanza d'interess cunter il center d'asil ha rinfatschà a la cussegliera guvernativa mancanza da respect e maniera. La vischnanca saja vegnida mess avant fatgs accumplids. Cun sia giagliardia politica haja ella semnà discordia en l'entira vischnanca.
La vischnanca da Seelisberg cun 700 abitants na possia betg supportar 60 requirents d’asil, uschia han ditg pliras persunas.
Rut giu suenter in'ura
La cussegliera guvernativa Barbara Bär ha empruvà pliras giadas da cuntinuar cun ses referat dentant senza success. Ella è sa mussada trumpada da l'opposiziun vehementa da la vischnanca ed ha crititgà che represchentants da la vischnanca hajan anc sustegnì l'opposiziun enstagl da mitigiar la situaziun. Suenter radund in'ura è l'occurrenza vegnida rutta giu, sin proposta dal president communal.
Barbara Bär ha declerà suenter l’occurrenza ch’ella veglia tuttina realisar quest center d’asil e ch’ella vegnia a clamar ad ina maisa radunda.
RR novitads 06:00


text:
Limuśèṅ
Al Limuśèṅ (Limousin in Francéś, a s lèś [limuzɛ̃] dagnóra cumpàgn a 'l emigliàn) l'è na regiòṅ dla Frància ch'la s cata in dal sèntar dal paéś (in qvéla che na vòlta l'éra Ucitàgna e difàti lè a s dascór incóra 'l Ucitàn). La sò capitàla l'è Limoges cun Brive-la-Gaillarde e Tulle àtar sènt'r impurtànt (a s fà par dir parchè Tulle 'l è più pìcul 'd La Cuncòrdia).
La mét insém tri dipartimènt: Corrèze (19), Creuse (23) e Vienne Élta (87). Ad dèntar la gh'à òt arrondissement, sènt-siē cantòṅ e 747 cumùṅ.
In tut la gh'à 738.633 abitànt (dat dal 2012, la secónda regiòṅ abitàda manc dòp la Còrsica) e na superfìsi ad 16.942 km². L'è famóśa p'r al sò purslàni e par la vaca dla rasa limuśìna ad culōr rós/maròṅ. A gh'è anc l'industrìa dla carta e dal scarpi.
Al presidènt dal cunsìli regiunàl 'l è 'l Gérard Vandenbroucke dal partî sucialìsta.


text:
Aadorf
Aadorf a l'è un cumün svizzer del Canton Türgovia. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 20.0 km² e in del Dicember 2012 al gh'eva una popolazion de 8418 abitant.
El cumün de Aadorf al se tröva a una altitüden de 517 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Bichelsee-Balterswil, Frauenfeld, Hofstetten bei Elgg (ZH), Elgg (ZH), Hagenbuch (ZH), Matzingen, Turbenthal (ZH), Wängi.
Ligam de föraModifega
- Sit ufizial of Aadorf (Todesch)
- Aadorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Aawangen in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Ettenhausen TG in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Website of Ettenhausen (Todesch)
- Guntershausen bei Aadorf in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.
- Website of Guntershausen (Todesch)
- Website of Wittenwil (Todesch)


text:
Militello Rosmarino
Militello Rosmarino l'è 'n cümü italià, de la regiù de la Sicilia, en Pruvìncia de Messina.
El g'ha 1 330 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), condena superfìce de 29,7 km² e 'na densità de popolasiù de 45 ab./km².
Militello Rosmarino el cunfìna coi cümü de San Marco d'Alunzio, Sant'Agata di Militello, Torrenova, Capri Leone, Alcara Li Fusi, San Fratello, Capo d'Orlando e Cesarò.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andamènt del nömer de abitàncc del cümü de Militello Rosmarino l'è ilüstràt endèla tabèla ché sóta (dati ISTAT):
Gráfica poblacional
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
En la segunda runda da qualificaziun gioga YB ordaifer 0:0 cunter il campiun slovac Slovan Bratislava. Igl è stà ina partida senza grondas schanzas. Omaduas equipas han sulettamain sajettà ina giada entaifer 90 minutas sin il gol.
Ils Bernais èn bain stads pli ferms durant l'emprima mesadad – schanzas per YB n'hai dentant strusch dà. Suenter la pausa è la partida alura stada pli egualisada. En las ultimas minutas da la partida avess Marvin Spielmann gì il 1:0 per Berna sin il pe, ha dentant manchentà be per centimeters il gol.
Il gieu da return a Berna ha lieu l'autra mesemna a las 20.15.


text:
Loading...
Differents studis demuossan che la vegliadetgna stat en in stretg connex cul svilup dallas strategias d’emprender. Quei munta ch’ils scolars e las scolaras sviluppeschan ed approfundeschan adina dapli lur repertori da strategias d’emprender, naven dalla scola primara, ella scola superiura e suenter en scolas cuntinuontas. L’elavuraziun d’in bien repertori da strategias d’emprender ei denton biaras gadas plitost in process stentus e vegn pil pli buca semplamein iniziaus da sez ni entras la madiraziun.
Igl ei grev da dir cura ch’ils affons sviluppeschan exact las singulas strategias d’emprender. Per l’ina dependa ei dalla sort e cumplexitad dalla strategia. Per l’autra ein las circumstanzias dalla situaziun d’emprender decisivas. Mo tuttina selai igl entir svilup dallas strategias d’emprender parter en treis differents stadis d’emprender.
Egl emprem stadi san ils affons aunc buca far diever a moda spontana dallas strategias d’emprender, perquei che las premissas cognitivas mauncan aunc. Quei munta ch’els ein aunc buca capavels da reproducir ina strategia d’emprender en atgna reschia. Era in bien model respectivamein ina buna demonstraziun gida cheu buca vinavon ils affons. Els san era buca trer a nez ina strategia d’emprender, sch’els vegnan supplicai da far quei. En quella fasa sesanflan denton per regla mo affons fetg giuvens.
El secund stadi san ils affons aunc adina buca far diever a moda spontana dallas strategias d’emprender. Els ein denton habels, suenter in’explicaziun ed in'introducziun detagliada dalla persuna d’instrucziun, da realisar e trer a nez ina strategia d’emprender concreta. Quei ei pusseivel, perquei ch’ils scolars e las scolaras possedan en quei stadi las premissas cognitivas. Cun imitar han els denton aunc adina miserias. Quei munta ch’els dismettan ed emblidan la strategia d’emprender, sche negin pretenda dad els da far diever dad ella. Il motiv ei ch’ils affons ein aunc adina buca propi perschuadi dil nez dallas strategias d’emprender. Els vesan l’utilisaziun dallas strategias d’emprender sco in pensum supplementar e buca sco in levgiament.
El tierz stadi san ils affons lu finalmein far diever a moda autonoma e spontana da singulas strategias d’emprender. Els vesan denton aunc adina buca propi lur avantatgs. Per quella inefficienza dallas strategias d’emprender dat ei duas raschuns. D’ina vart ein las singulas strategias d’emprender aunc buc automatisadas avunda. Da l’autra vart san ils scolars e las scolaras aunc buca propi cura che tgei strategia fa senn. Quei munta ch’ils scolars e las scolaras drovan aunc dabia energia per exequir la strategia e san aschia buca propi profitar dad ella. Plinavon maunca ad els quella energia per quei ch’els havessen d’emprender effectivamein.
Quei ha per consequenza ch’ei sa dar gronds conflicts da motivaziun en connex cun las strategias d’emprender. Las empremas experientschas cun las strategias d’emprender ein numnadamein stentusas e pil pli inefficientas. Detg cuort: all’entschatta ei il sforz gronds ed il success plitost pigns. Quella perioda difficila ston ils scolars e las scolaras all’entschatta surmuntar cun exercitar, exercitar ed aunc inagada exercitar. Quei entir process d’emprender, la zona da bassa motivaziun e la curva dalla prestaziun d’emprender illustrescha la grafica sutvart fetg bein.
Per quei motiv eis ei impurtont ch'ils affons vesan adina il senn en quei ch'els han d'emprender en scola e che las tematicas ein relevantas per els. Sch'ils scolars e las scolaras vesan numnadamein buc il senn en quei ch'els han da far, porta tutta premura negin fretg. Il medem vala per las strategias d'emprender. Ils scolars e las scolaras ein pér promts da remplazzar meins bunas strategias cun meglieras, sch'els ein perschuadi dil nez supplementar dalla nova strategia. Per quei motiv sto la persuna d'instrucziun dar als singuls affons avunda temps per exercitar ed automatisar novas strategias d'emprender.


text:
La runda da discussiun en la bar e local da cultura Werkstatt en la citad veglia da Cuira è stada il punct culminant da l'entir project. Cumenzà aveva quel cun la purschida che giuvenils interessads han pudì empustar in pachet cun tut las ingredienzas per ina buna pasta e latiers hai dà sets da maisa cun patratgs per discutar surlonder.
Verd per quai che plascha ...
A la fin dal di en la Werkstatt a Cuira eran las paraids plainas cun placats e cedels. D'ina vart cun verds per la chaussas ch'ils giuvenils chattan bunas vid la baselgia sco per exempel:
- la cuminanza
- structuras e sustegn
- lavur da giuventetgna cun champs, viadis e servetschs divins spezials
- la baselgia sco lieu per vegnir a ruaus
... ed oransch per quai che na plascha betg tant
Da l'autra vart eran ils cedels oranschs. Là han ils 14 giuvens e giuvnas da sisum la Surselva fin a Landquart notà giavischs, spetgas e chaussas che na plaschan betg – sco per exempel:
- pudair cun-discurrer e vegnir udids da la baselgia
- sinceradad, star tar sbagls e lavurar si ils cas d'abus
- meglierar l'instrucziun da religiun
- rumper tabus, per exempel en connex cun l'omosexualitad
- predis lungurus
- communitgar en las medias socialas
- modernisar las messas cun musica actuala, visualisaziuns u er glischs spezialas
Baselgia vul prender serius ils giavischs e restar en dialog
Ils giuvenils han er preschentà lur ideas, spetgas e giavischs a divers represchentants da la baselgia. Tranter auter er a Thomas Bergamin, president da la cumissiun da gestiun da la Baselgia catolica dal chantun Grischun.
En in emprim pass vul el endrizzar ina plattafurma per in barat regular cun la giuventetgna. In'idea concreta co far quai n'ha el anc betg.
Però vesa el er ch'i na basta betg sch'il plevon communitgescha giu da la scantschala u sch'i vegn communitgà en il figl uffizial da la plaiv. Quai na sajan betg ils chanals che vegnan vis da la giuventetgna.
«Pertge betg far in servetsch divin per omosexuals...»
Il manader dal di da discussiun e lavurer da giuventetgna da la baselgia catolica, Claude Bachmann, è stà impressiunà da l'engaschament e da l'avertadad da la gruppa. I na saja betg pussaivel da realisar tut immediatamain, ma ins possia er dar in segn en tge direcziun ch'i duess ir en la lavur locala.
Per exempel tar il tema omosexualitad: Tenor el pudessan ins simplamain ina giada far in servetsch divin per omo- e bisexuals ed uschia mussar ch'er els sajan la baselgia.
Plinavant vul Claude Bachmann guardar a ses schefs tar la baselgia sin la detta e far attent ch'els hajan udì e survegnì ils giavischs e las spetgas. E ch'i saja uss da pigliar serius quai e realisar tschertas chaussas sche la baselgia veglia esser autentica ed avair in avegnir. Ils giuvenils stoppian sentir ch'els vegnian prendids serius e ch'i marschia insatge.
RR actualitad 08:00


text:
Zibid
Zibid (Zibido San Giacomo) l'è on comun de la Provincia de Milan che 'l gh'ha 6517 abitant che ghe viven dent.
Zibid l'è situada a sud-òvest de Milan, in direzion de la Provincia de Pavia.
La formazion del comun[Modifega | modifica 'l sorgent]
El paes l'è staa semper dividuu in duu borgh distint: Zibid e San Giacom. Oltra a quij duu sitt chì, el comun el ghìha alter quatter frazion: San Peder Cusich, San Noeuv, Badil e Moiragh.
El somiglia che Zibid el ciappa el sò nòmm de la tribù longobarda di Gepid, che viveven in la zòna in del Medioev.
Bòna part del territòri comunal del dì d'incoeu on temp l'era spartii in tanti comun piscinitt, anca se on quaj de lor despess l'era compòst domà de on para de cassinn. In del 1757 el catast voruu de l'imperadris austriaca Maria Teresa el cuntava in la zòna circa quindes comun: Zibid, San Giacom, San Noeuv, San Peder, Cusich, Vigonzin, Badil, Cassina Pelucca, Moiragh, Pioltin, Femegher e Vian.
In del 1844 i comun eren staa redòtt a quatter: Zibid, San Noeuv, San Peder Cusich e Vigonzin.
In del 1870 San Noeuv, San Peder e Vigonzin vegen taccaa i moeud definitiv a Zibid.
Evoluzion demografega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del numer di abitant del comun de Zibid l'è mostraa in la tabella chi de sotta:
Abitàncc censìcc


text:
Seit dem Tod seiner Mutter lebt der zwölfjährige Valentin mit seinem Bauernvater allein auf dem Hof. Der Junge verbringt im Sommer die meiste Zeit mit Oscar, ihrem Imkernachbarn. Eines Tages trifft Oscar über das Internet Félicie. Doch eines Nachts überrascht er sie in den Armen seines Vaters. Er ist verzweifelt und kann nicht akzeptieren, dass sein Freund Oscar auf diese Weise verraten wird...
Frédéric Mermoud
RTS
SAGA Production
Hamster Production
France 2
Lydie Ferran
Bruno Todeschini
Carole Richert
Nicolas Marais
Rufus
Qua chattais Vus ils megliers films e las meglras serias e docus – senza custs supplementars. L'entira purschida da films e serias en la versiun originala cun suttitels u sincronisada, propostas persunalisadas per films, serias e collecziuns spezialas. Tut quai che Vus duvrais è in login.
Play Suisse As porscha il meglier da las producziuns e coproducziuns da SRF, RTS, RSI e RTR. Damai che Play Suisse vegn finanzià via la SSR, na resultan nagins custs supplementars per utilisar la purschida.
Tuttina sche Vus preferis la televisiun (Swisscom blue TV – disponibel sin la Swisscom Box e la TV-Box (UHD), Apple TV, Android TV), il smartfon u il computer: Play Suisse pudais Vus utilisar dapertut. Quai vul dir: midar senza interrupziun tranter differents apparats e guardar vinavant là, nua che Vus avais chalà, far glistas da favurits che Vus vulais guardar pli tard, crear cuntegns persunalisads ed anc bler auter pli.
Novitads, gronds success ed il meglier da noss archivs. Tut en la versiun originala suttitulada u sincronisada en tudestg, franzos, talian e mintgatant er en rumantsch.


text:
Ranzanìch
Ranzanìch (endèl dialèt locàl: [ranha'nik][1]; nòm uficiàl en italià: Ranzanico) l'è ü cümü de la Pruinsa de Bèrghem e l' se tróa 'n de la Al Caàlina a 719 méter söl lièl del mar. El g'ha 1 207 abitàncc (dàto del Dicember 2015[2]), 'na superfìce de 7,04 km² e 'na densità de 171 ab./km². L'è tacàt ai cümü de Biansà, Énden Gaià, Gandì, Monestaröl, Pèa, Spinù.
De èt[Modifega | modifica 'l sorgent]
La céza de San Bernardì de Siena sö la stràda ègia che la menàa a Énden.
Evulusiù demogràfica[Modifega | modifica 'l sorgent]
Abitàncc censìcc
Riferimèncc[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Primo Zambetti, Die Mundart von Valmaggiore in der Valle Cavallina (Bergamo), Università de Berna, 1952.
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Camillo Olivetti
El Samuel David Camillo Olivetti, cognossuu 'me Camillo Olivetti [1] (Ivrea, 13 de agost del 1868 - Biella, 4 de dicember del 1943 [2]) l'è staa on ingegner e imprenditor italian, fondator de la Olivetti. [2]
BiografiaModifega
L'Olivetti el nass a Ivrea in ona famiglia ebrea.[1]
El sò pader el moeur quand el gh'ha on ann, e 'l vegn cresuu da la mader, che la fa cognoss al Camillo la lengua inglesa.
El Camillo el va a scoeura a Milan, al liceo dei Calchi Taeggi, indova el va ben sossenn. [1]
El se laurea in ingegneria elettrotecnega in del 1891 cont el jutt del Galileo Ferraris, cont el vot 90/100. [1]
Despoeu de la laurea el va in di Stat Unii, indova el cognoss el Thomas Edison e l'insegna la sò materia per ses mes. [1]
El torna a Ivrea in del 1894, e aderìss al socialism. Riess anca a conoss el fondador del Partii socialista, el Filippo Turati.
ImprenditoriaModifega
La sò prima industria l'è stada la C.G.S [2], che la faseva prodott elettrigh. I sò dipendent i eren contadin, che seguiven on cors organizzaa dal Olivetti in de la soa cà. [3]
In quei cors el cognoss el Domenico Burzio, che el divegn on sò fidaa collaborator. [3]
Quand l'azienda la diventa granda la sara su, el voreva minga ona granda azienda e fa i debit cont i banch. [1]
OlivettiModifega
Ma quand el torna a Ivrea el voeur fa ona macchina minga spantegada in Itàlia ma cognossuda in di Stat Unii, la macchina de scriv. Vist che i part de la macchina i eren brevetaa, lu el crea di noeuv meccanism che droven minga i brevett di american. [1] [3]
In del 1907 el progett l'era complet e l'Olivetti l'era convint de la sò bontà. Va de noeuv in America per vedè i fabrich pussee impurtant e in del 1908 el torna in Itàlia, indova scriv a la so mije ona lettera. [1]
El 29 de otober del 1908 la nass la Ing. C. Olivetti & C.. La se stabilìss in de la vegia fabrica della C.G.S. [1]
El Olivetti el punta fin de subit in su la produzzion in serie, e in del 1911 la nass la prima machina de scriv Olivetti, la M1 [2]
In del 1912 derva la prima sed foeura dal Canaves, a Milan, in de la Piazza de la Scala. [1]
Lung la Prima guera mondial la sò azienda la produss i tocch per i soldaa, ma appena la finìss la guerra scomincen de noeuv a fa el mestèe normal. [2]
In del 1926 i nassen i "Officine Meccaniche Olivetti" che fan i tocch per fa su i machin de scriv [2], e poch agn dòp derva ona sed in Spagna.[2]
In del 1938 el lassa la presidenza al fioeu Adriano, e quand l'Italia la firma l'Armistizzi del 8 de setember 1943, scappa via a Biella, perché i soldaa nazista i eren arent a Ivrea. [2]
El Camillo Olivetti el moeur el 4 de dicember del 1943 a Biella e i operari del Olivetti sfiden i todesch e van al so funeral. [1] [2]
Vita privadaModifega
El Camillo Olivetti el se sposa cun la sciora Luisa Revel, la tosa del pastor valdes. I gh'hàn ses fioeui: [2]
- Adriano Olivetti
- Dino Olivetti
- Lalla Olivetti
- Massimo Olivetti
- Silvia Olivetti
- Elena Olivetti
Legg raziai e nazismoModifega
Quand el governo fascista, dopo de quel nazista todesch, el scriv i legg raziaj, l'Olivetti l'era minga denter per i sò meriti per la Patria, ma el preferìss lascià la presidenza al Adriano. [1]
Quand vien su la Republega Sociala Taleana e i soldati de la Wehrmacht i eren giàmo a Ivrea, diss ai sò operai de:
Catee su i arm, per difende i voster cà, i voster famili, i voster machin
(IT) - Prendere le armi, per difendere le vostre case, le vostre famiglie, le vostre macchine
Per quest el vien ricercàa, ma el se scond a Biella, indova che 'l moeur. [1]
RiferimentModifega
- ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 (IT) http://www.treccani.it/enciclopedia/camillo-olivetti_%28Dizionario-Biografico%29/
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 2,8 2,9 (IT) http://www.fondazioneadrianolivetti.it/lafondazione_speciali.php?id_speciali=13
- ↑ 3,0 3,1 3,2 (IT) http://www.storiaolivetti.it/percorso.asp?idPercorso=605


text:
Il concern chinais stgaffescha novas plazzas en ses lieu da producziun a Frauenfeld. Aifer ils proxims dus onn dai il dumber da persunal vegnir augmentà per 30%. Tut las buttiglias d'aluminium e plastic duain vinavant vegnir producidas per tschient pertschient en Svizra, communitgescha la SIGG.
Vendita sco i para succedida
L'october 2015 eri vegnì enconuschent che la firma chinaisa Hears veglia cumprar SIGG. Il favrer 2016 ha l'emissiun da televisiun «Schweiz aktuell» rapportà ch'ils collavuraturs da SIGG sajan vegnids infurmads davart la vendita. Il pretsch da cumpra per la SIGG muntia a 16,1 milliuns francs. Uffizialmain n'ha il concern dentant betg confermà la cumpra. Uss pari dentant d'esser accumplì. La communicaziun dad oz è l'emprima che numna uffizialmain Hears sco nov possessur.
RR novitads 15:00


text:
Sco quai che l'Uffizi federal per energia communitgescha derivia la gronda part da l'energia d'implants idraulics, numnadamain 51%. Dapli electricitad derivia però er d'energia dal vent e dal sulegl. Qua hai da ils ultims 2 onns in augment da 2,2% sin 3,8%. Da resguardar è che na betg tut l’energia regenerabla deriva da la Svizra.
Fukuschima ha laschà fastizs
Che la dumonda suenter energias regenerablas crescha è tenor l'Uffizi federal per energia surtut d'attribuir a la catastrofa atomara a Fukushima l'onn 2011; la cumpart d’energia atomara è sa sbassada sin 30%.
RR novitads 14:00


text:
La Svizra da 32 onns è siglida en l'emprima emprova sur 4 meters e 70. Silsuenter n’ha Nicole Büchler dentant betg gì success sin las autezzas da 4,80 meters (in’emprova betg gartegiada) e da 4,85 meters (duas emprovas betg gartegiadas).
Frenada d'ina blessura
Cun ses resultat als gieus olimpics è Nicole Büchler fitg cuntenta. Anc la fin zercladur era ella sa blessada vid la coissa durant ina concurrenza en la Finlanda. Perquai aveva ella era stuì desister dal campiunadi europeic. Quest resultat n’haja ella insumma betg spetgà, a ditg Büchler.
Aur va en la Grezia
Campiunessa olimpica en il siglir cun l'asta daventa la Greca Ekaterini Stefanidi, cun surmuntar in’autezza da 4,85 meters. Argient va a l’Americana Sandi Morris, e bronz a Eliza McCartney da la Nova Zelanda.
RR novitads 06:00


text:
Dapi Nadalnotg enfin la mesemna saira han las crews da la Rega fatg passa 110 servetschs per persunas en miseria, ferm malsaunas u blessadas. En passa la mesadad dals cas è la Rega stada en acziun pervi d'accidents da sportists d'enviern. La mesemna, ils 26 da december, è stà il di il pli intensiv cun passa 50 sgols, scriva la Rega en sia communicaziun. Ils 25 da december ha la Rega gidà 40 pazients ed ils 24 da december 20 persunas.
Stuì sgular il pli savens han las equipas en la Part Sura Bernaisa ed en il Grischun. Pervi da la bell'aura che carmala er dapli glieud sin pista, quinta la Rega da stuair sgular er ils proxims dis pli savens.
RR novitads 18:00


text:
Il turnier da tennis internaziunal da dunnas a Hongkong è vegnì spustà pervia da las demonstraziuns che cuntinueschan. Quai han communitgà la federaziun da tennis da Hongkong ed il sindicat dal tennis da dunnas WTA. Ina nova data per il turnier n'è betg vegnì numnà.
Il turnier da las dunnas fiss oriundamain stà planisà dals 5 fin ils 13 d'october. Quai è be curt suenter il di da la festa naziunala da la China, il 1. d'october. Per il 70avel anniversari da republica populara da la China, vegnan spetgads gronds protests a Hongkong. A Peking percunter vegnan quel di ad avair lieu ina enorma parada da militar ed ulteriuras festivitads.
Damain turists pervi da demonstraziuns
Ils protests cunter la regenza e l'influenza da la China han entant tutgà grevamain il turissem ed il commerzi en detagl en la regiun d'administraziun speziala HongKong. Sulet l'avust sajan vegnids 45% damain turists, ha ditg il ministeri da commerzi.
Ord l'archiv:
RR novitads 08:00


text:
Persunas pli veglias n’èn betg pli savens dischoccupadas che persunas giuvnas. Dentant, perdan ellas lur plazza, han ellas pli grev da puspè chattar ina. Quai mussan era las cifras ch'il SECO, il Secretariat da stadi per l'economia, ha preschentà l’emna passada.
Sustegn per persunas en crisas
Il Cussegl federal e parlament vulan perquai gidar. Ina persuna che perda sia lavur e croda suenter ses 60avel onn da naschientscha era anc ord la cassa da dischoccupaziun, duai pudair profitar da prestaziuns transitoricas. Quai vul dir ch’ella duai survegnir in sustegn finanzial enfin ch'ella cuntanscha la vegliadetgna da pensiun. Pertutgadas sajan tranter 5’000 e 6’000 persunas ed ils custs annuals sajan da quantifitgar sin 270 milliuns francs.
Mo i giaja qua per dapli che cifras bluttas, di la cussegliera naziunala cristiandemocrata Ruth Humbel. «Quai èn carstgauns che han durant dus onns scrit nundumbraivlas annunzias per plazzas da lavur». Gist per persunas che perdian curt avant la pensiun lur plazza da lavur, muntia quai savens in privel da crudar en la paupradad.
Lavur e betg renta
Ch'i dettia qua in problem il qual ins stoppia ussa prender per mauns conceda era Albert Rösti, il president da la Partida populara svizra. «Mo da trametter questas persunas en la renta enstagl da dar ad els ina lavur, quai n’è betg la dretga soluziun.»
Quella glieud veglia lavurar e betg retschaiver almosnas. Ins stoppia perquai tschappar il problem a la ragisch, e lez saja la libra circulaziun da persunas cun l'UE. La Svizra stoppia puspè sezza prender enta maun las mastrinas. Quella pussaivladad dettia lur iniziativa da limitaziun davart la quala il suveran possia decider ils 17 da matg, agiunta ses collega da partida, Thomas Aeschi: «Sche vus laschais als patruns l’access a 500 milliuns cussadents da l’UE lura prendan quels natiralmain la persuna la pli favuraivla. Sche vus restrenschais quest access, lura vegnis vus a sfurzar ils patruns svizzers d’investir en las Svizras ed en il Svizzers.»
Attatga cunter mesiras accumpagnantas
Quai saja mo la mesa vardad, di la cussegliera naziunala Katharina Prelicz-Huber dals Verds. Cun ils contingents che la PPS veglia puspè introducir, vegnian vinavant lavurers da l’exteriur en Svizra. Il problem vesa ella plitost tar la mancanza da scolaziun e furmaziun per ils emploiads indigens pli vegls. Là stoppia vegnir fatg dapli da vart dals patruns.
Ultra da quai hajan las mesiras accumpagnantas che sajan vegnidas introducidas cun la libra circulaziun gidà da proteger las plazzas da lavur indigenas. «Gist cun vossa iniziativa fiss tut quai davent. Naginas mesiras accumpagnantas, persuenter dumping da pajas per ils lavurers da l’exteriur e la fin finala era per ils lavurers indigens.» La proposta da la PPS na funcziunia betg.
Clera maioritad per sustegn
Ch'i dovria uss mesiras per sustegnair persunas dischoccupadas pli veglias e ch'ins stoppia perquai era debattar las prestaziuns transitoricas che sajan ussa sin maisa, da quella opiniun eran auter che la PPS tut tschellas partidas en il Cussegl naziunal. Cun 140 cunter 56 vuschs han els decidì d’entrar en materia.
RTR actualitad 12:00


text:
L’organisaziun mundiala da sanadad WHO ha declerà il stadi d’urgenza da sanadad en consequenza da l’epidemia d’ebola sco terminà. La decisiun ha communitgà la directura generala da la WHO Margaret Chan a Genevra.
Malgrà singuls novs cas da l’epidemia saja la situaziun per la gronda part sut controlla. La WHO è uschia suandada ad ina recumandaziun d’experts internaziunalas. Il medem di avevan lezs discutà davart il decurs da l’epidemia ch’era rutta or il december 2013 en l’Africa dal Vest.
Ils experts sajan vegnids a la conclusiun che tuttas restricziuns dal traffic da viadi internaziunal en connex cun la tema d’ebola possian vegnir abolidas, ha ditg Chan.
42 dis senza novs cas
Il comité d’experts ha declerà che la chadaina d’infecziun saja cunzunt interrutta en la Guinea, la Liberia e la Sierra Leone. Quests pajais èn stads pertutgads il pli fitg da l’epidemia.
Il temp da 42 dis – quai è il dubel dal temp d’incubaziun maximal – saja vegnì terminà senza novs cas da la malsogna, uschia ils experts.
Lung temp senz'acziun cunter epidemia
Il motiv per ils ultims cas d’ebola en la Guinea èn tenor il comité stads survivents che purtavan anc il virus. Talas infecziuns sajan er vinavant pussaivlas, schebain ch’ellas giajan enavos marcantamain.
La WHO aveva proclamà il stadi d’urgenza da sanadad l’avust 2014, quai pir suenter pliras emnas senz’acziun. Totalmain èn mortas da l’epidemia 11’300 persunas, dapli che 28’000 eran s’infectadas.
RR novitads 06:00


text:
Nino Schurter ha gudagnà a Montsevelier en la Val Terbi la cursa cun 13 secundas avantatg sin Mathias Flückiger. Bronz ha Florian Vogel da la Svizra Orientala gudagnà.
Plaz da podest per Jolanda Neff
Tar las dunnas gudogna Jolanda Neff cun 2,15 secundas avantatg sin Linda Indergand dal chantun Uri. Suenter 2014 e 2016 ha Jolanda Neff dal chantun Son Gagl gudagnà cun questa victoria ses titel da campiun. Sin plaz 3 è Corina Gantenbein dal chantun Grischun.
En duas emnas ha lieu il campiunadi europeic da Cross-Country a Darfo Boario Terme en l'Italia dal Nord.
RR novitads 20:00


text:
Fagot
Can pón pa mëte man da imparé da soné chësc stromënt?
Cun le fagot da mituns pón mëte man cun 8 agn y cun le fagot de regola cun 11 agn, aladô dla grandëza.
De ci vál pa debojëgn por imparé da soné chësc stromënt?
Al vá dantadöt debojëgn de ligrëza por le sonn dl fagot y dla desponibilité da se dé jö regolarmënter cun n stromënt. De regola pón mëte man da soné le stromënt te scora de musiga, mo i aconsiun da fá denant ince n ater curs, sciöche por ejëmpl educaziun musicala bunoroida, cianté, fabló o fagottino.
Ci poscibilités pîta pa chësc stromënt?
Le fagot é n stromënt fondamental dl'orchestra sinfonica y de stromënc a fle. Cun le fagot pón soné te formaziuns de musiga da ciamëna desvalies. Implü él ince tröpa leteratöra por solisć.
Pité da ...
Scores de musiga todësces y ladines
Eté
Dai 11 agn
Test d'amisciun
Nou
Sëntes dl curs
- SM Balsan (Gries, Altstadt, Jenesien)
- SM Porsenú (Vandoies, Mühlbach)
- SM Bornech
- SM Tlüses/Suc (Funes)
- SM Maran/Passeier
- SM Sterzing
Personal insegnantScriesse ite
Scora de musiga taliana "A. Vivaldi"
Eté
Dai 8 agn
Test d'amisciun
Nou
Sënta dl curs
Personal insegnant
Dötes les porsones che ó, pó se scrí ite al curs de fagot. Por i mituns y les mitans dai 8 agn insö él preodü l'adoranza de n pice stromënt, pian ia dai 10-11 agn pón soné le fagot tradizional. Ince i gragn y che che ó mioré la tecnica stromentala ince do i stüdi academics pó se scrí ite. La scora á a desposiziun n cer numer de stromënc. A pert le curs de fagot singul pîta la scora la poscibilité da soné te ensemble da ciamena y grups d'orchestra desvalis, olache le fagot á n rode important y á na gran lerch.


text:
Las organisaziuns d'agid na duajan betg sustegnair las activitads da cuntrabandists da persunas cun salvar ils migrants adina pli datiers da la costa libiana. Quai ha ditg il schef da la Frontex Fabrice Leggeri envers la gasetta «Die Welt».
Questa strategia fetschia mo ch’ils traffitgants dad umans empleneschian lur bartgas falombras cun adina dapli persunas e quai senza avunda aua u carburant.
Frontex na vegn betg pli en contact cun infurmaziuns
Las davosas emnas hajan las organisaziuns d'agid fatg 40 pertschient da las acziuns per salvar migrants. La critica è drizzada directamain a quellas organisaziuns ch’opereschan davant la costa da la Libia. La Frontex salva da strusch da l’Italia ed en la mar egeica da strusch da la Grezia, ma na betg en vischinanza da la costa libiana.
En pli saja la collavuraziun cun las organisaziuns betg buna. Lur intervenziuns rendian pli difficil da survegnir infurmaziuns davart las raits dals traffitgants e da coordinar las acziuns cunter els.
RR novitads 10:00+


text:
Il Cussegl federal prefereschia autras mesiras: per exempel dad evitar plastic, da reducir il diever e da reutilisar plastic. Uschia respunda il Cussegl federal en scrit ina dumonda dal Cussegl naziunal. En quel fa Leuthard attent a las mesiras facultativas da l'economia, sco per exempel la cunvegna davart ils satgets da plastic.
Nagina problematica en Svizra
Tenor la Cussegliera federala Leuthard na pericliteschia plastic en Svizra betg las auas. Littering vegnia cumbattì cun differentas mesiras. Il dumber da microplastic en las auas svizras saja fitg pitschen. L'Uffizi federal d'ambient sclereschia il mument danunder che quel vegnia. In studi da l'UE mussia che quel vegnia cunzunt da pneus isads, surtratgas da colur e fibras textilas.
Scumond en l'UE
L'uniun europeica vul scumandar diesch products da plastic da bittar davent. Tranter auter bastunets da vatta, bavrolas, pusada e vaschella. Products ch'i na dat anc betg en ina varianta cun material alternativ, na duajan betg vegnids duvrads uschè savens. Fin il 2025 duain buttiglias da bittar vegnir reutilisadas per gronda part.
RR novitads 06:00


text:
El haja annunzià quest'emna a la partida populara dal chantun Turitg sias ambiziuns ha Christoph Mörgeli confermà envers la gasetta da la dumengia.
Il 2015 aveva il schurnalist da la Weltwoche ed anteriur docent a l'universitad da Turitg, manchentà la reelecziun en il Cussegl naziunal. Sia decisiun da puspè vulair candidar argumentescha Mörgeli cun la trumpada per la PPS turitgaisa tar las davosas elecziuns chantunalas.
Ils 21 da matg discutescha la suprastanza da la partida davart ils candidats. In'emna pli tard po lura la radunanza da delegads decider davart ils canidats.
RR novitads 12:00


text:
Cun differentas mesiras duai vegnir rinforzada la cumpetitivitad da singulas regiuns e duai vegnir augmentada la valurisaziun da talas, scriva il chantun. Ensemen cun ils chantuns Tessin, Uri e Vallais ha il chantun Grischun elavurà in program da realisaziun per il territori dal Gottard, il link avra en ina nova fanestra. En il center da quest program stat il turissem.
Confederaziun paja 38 milliuns francs
Grazia a las activitads da la politica regiunala da fin uss, en spezial pervia da la stretga collavuraziun d’Andermatt-Sedrun-Mustér (tranter auter cun la colliaziun dal territori da skis) sa manifesteschian impuls economics impurtants per la regiun Surselva.
La Confederaziun sa participescha cun 38 milliuns francs vid il program San Gottardo, ils chantuns pajan en total 14,2 milliuns francs. Il Grischun contribuescha 4,1 milliuns.
RR novitads 09:00


text:
The Washington Post
Al Washington Post 'l è 'n giurnàł americàṅ, al più antìg e 'l più difùś dla capitàla, Washington. L'è stâ fundâ in dal 1877 e la sò tiradùra la pasa 'l quatarsènt-sinquantamìla còpi a 'l dè, a part la dméndga in du l'è bòna 'd rivàr a gl'utsènt-mila o anc da piò. Al sò diretōr, da 'l 2013, 'l è Martin Baron.
'L è vindû sōl in dla còsta èst di Stat Unî.
In di an Stanta 'l à purtâ avànti n'inchièsta dimóndi famóśa, qvéla dal Watergate, ch'l'à inciuldâ 'l presidènt republicàṅ Richard Nixon faghénd-al dimétar.


text:
Selvì
Selvì l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem che l' se tróa sö sö ün altipià tra la Al Seriana e la Al Serina che l'è öna lateràl de la Al Brembana.
El g'ha 'na popolasiù de 2 010 abitàncc (dàto del Dicember 2015[1]), cond'öna süperfìce de 6,4 km² e 'na densità de popolasiù de 314 ab./km².
Ol paìs l' se tróa a 21 km de la sità e a 926 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Albì, Àlgua, Aviàdech e Nèmber.
Per Selvì la pasàa la Strada Mercatorum che la 'ndàa da Bèrghem sö fina 'n de la Al Telina. La Strada Mercatorum l'è pò stàcia bandunàda a partì dal 1592/1593 quàndo i à dervìt fò la Strada Priula.
Evulusiù demogràfega[Modifega | modifica 'l sorgent]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Selvì l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Modifega | modifica 'l sorgent]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2015.


text:
Tenor il re-assicurader Swiss Re muntan ils donns economics da terratrembels, orcans, inundaziuns ed incendis sin l'entir mund a 175 milliardas dollars. Quai è prest il dubel da l'onn avant.
Millis da persunas mortas
Prest 330 catastrofas han chaschunà radund 11'000 morts. Quai perencunter è massivamain pli bass che l'onn precedent, nua che 26'000 persunas eran mortas pervi da catastrofas.
Sco cas singul era il hurcian Matthew cun 700 morts ina catastrofa cun ils pli bers morts.
Sco ils davos quatter onns era l'Asia pertugada il pli fitg. Il pli grond donn total ha il terratrembel da l'avrigl 2016 sin l'insla Kyushu en il Giapun chaschunà. E quai cun in donn en l'autezzia da var 25 fin 30 milliardas dollars.
RR novitads 12:00