text:
Brėst
Brėst (anca conossuda 'me Beras'ce; БpэcT o Бepacbцe in abecee cirilligh; Brześć nad Bugiem in polacch; БpecT/Brest o БpecT-ЛиToBck/Brest Litovsk in russ; Brestas o Lietuvos Brasta in lituan; בריסק/Brisk in yiddish; БepecTя/Berestja in ucrain) l'è ona città de la Bielorussia meridional, cont ona popolazion de circa 300.000 abitant.
Geografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Brest la se troeuva in del voblast' omonim, minga lontan del confin con la Polonia.
La città l'è traversada in sul fiumm Bug, che le divid de la città polacca de Terespol.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La città l'è stada fondada di Slav e l'è voeuna di città pussee vegg de la Bielorussia. L'è stada nominada per la primma voeulta (cont el nomm de Berest'e) in d'ona croniga del 1019, in de la qual se dis che quei de Kiev l'hann tolta via ai Polacch. I Russ e i Polacch se l'hinn combattuda per on bell poo de temp, fina a quand hinn rivaa i Mongol in del 1241, che l'hann trada giò. L'è stada recostruida domà in del 1275; poeu l'ha faa part del Granducaa de Lituania (de quest el vegn el nomm Brest-Litovsk, che 'l voeur dì "Brest Lituana").
In del 1390 l'ha ciappaa i Diritt de Mageburgh, che ghe daven on poo de autonomia rispett al podè central. El sò circondari l'è staa brusaa in Cavalier Teutonigh in del 1379, inscì 'me l'è success anca in del 1500 (però quella voeulta lì hinn staa i Tater de Crimea).
L'è semper partegnuda a l'area polacca e lituana, de la qual l'è stada ona città bella importanta.
L'è stada conquistada di Svedes in del 1657 e in del 1706; in del 1794 l'è stada teater de ona battalia tra i Polacch e i Russ del Suvorov. L'ann dopo l'è finida denter al domini russ, che in del Vottcent hann costruii ona granda fortezza.
In del 1915 l'è stada occupada di Todesch; in del 1918 a Brest l'è stada fada la Pas de Brest-Litovsk, che l'ha viduu sortì foeura de la Prima Guerra Mondial la noeuva Russia bolscevica.
In del 1919 l'è passada a la Polonia, cosa confermada in del Trattaa de Riga del 1921.
In del 1939 l'è stada conquistada di Todesch (battalia de Brest) comandaa de l'Heinz Guderian, per poeu passà al domini sovietigh. In del period de occupazion sovietiga (1939-1941) on fracch de Polacch hinn staa deportaa in Kazakistan.
El 22 de giugn 1941 hinn tornaa i Todesch, che aveven deciaraa guerra a l'URSS; la città l'è crodada dopo ses dì de battalia. Sotta i Todesch, i Giudee de Brest hinn staa coppaa quasi tucc (e lor eren la granda maggioranza de la popolazion: 21.000 sora 50.000 in del 1931). L'Armada Rossa l'è tornada e l'ha liberaa la città el 28 de luj 1944. Restada sotta l'URSS, Brest l'ha vist andàssen via la soa popolazion polacca, dopo 1000 ann de storia, tant che adess ormai de Polacch ghe n'è quasi pù.
Personn nassuu a Brest[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Menachem Begin, primm minister d'Israel quell de ses.
Gemellagg[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Germania:
- Polonia:
- Ucraina:
- Pleven, Bulgaria.
- Russia:
- Botoşani, Romania.
- Coevorden, Paes Bass.
- Xiaogan, Cina.
- Port-sur-Saône, Francia.
- Alepp, Siria.


c: text/html

text:
Villmergen
Villmergen a l'è un cumün svizzer del distret de Bremgarten. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 5 918 abitant e una süperfiss de 10.28 km², e al se tröva a una altitüden de 437 meter sura al livel del mar.
El cumün de Villmergen a l'è tacaa ai cumün de Büttikon, Dintikon, Dottikon, Egliswil, Hendschiken, Hilfikon, Seengen, Wohlen.
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Erur in de la funzion Cite: Marcatore
non valido; non è stato indicato alcun testo per il marcatore
Villmergen

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cästlët
Cästlët (nom ufizial: Castelletto di Branduzzo) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 1 033 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 11,5 km² e ona densità de 90 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Bastida, Bërsana Butarón, La Catisma, Lungavila, Pancaräna, Al Pissà e Vrët.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Castelletto di Branduzzo l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Humulus lupulus
El Humulus lupulus (en Bresà Luertìs, en Insübregh: Lu(v)ertìs[1] [2]), l'è giöna de le trè spéci de piànte del zèner Humulus, de la famìa de le Cannabaceae. Uriginària de Euròpa, Asia ucidentàla e Amèrica setentriunàla.
Caraterìstiche[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La vé de spès cunsideràda 'na piànta rampicànte ma la g'ha mìa gnè barbìs gnè nisü óter aparàt per sta tacàda a 'n qualsiés sostègn, difàti per stà sö drìta la g'ha 'n gamp gaiàrt asé per tignìla sö. Chèsto gamp el g'ha dei pelöm ultàcc en zó. L'è 'na piànta erbàcea perène che la pöl rià 'nfìna a òt méter de altèsa, co le fòie palmàde-lobulàde de 3 a 5 lòbui dentàcc. L'è 'na spéce diòica, che völ dì che i fiùr fèmina e màs•cc i se fà sö 'n piànte diferènte. I fiùr fèmina i vércc ciàr i se reönés en amèncc e i è dopràcc per dàga saùr e per fà dürà de piö la bìra. I fiùr màs•cc, zaldì virdizì, i fùrma 'na panucìna. El fröt l'è 'n achénio.
El luertìs e la bìra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'àcit del luertìs (àcidi a) el g'ha 'n lezér efèt antibiòtic cutra i batéri Gram puzitìf, e 'l favorés l'atività del leàt per la fermentasiù del móst de bìra. Per chèsto üzo se dopèra 'l fiùr fèmina mìa fecondàt. A la bàze de le sò brateöle, gh'è dele ghiàndole che le g'ha dét la lupulìna, che l'è l'ingrediènt che 'l ghe dà a la bìra 'l sò saùr amàr caraterìstic.
Sinònim[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Humulus lupulus var. lupulus L.
- Lupulus scandens Lam.
Colegamèncc estèrni[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- artìcol de l'università de Purdue
- böcc de luertìs Hallertau
- Botanical.com - informasiù sö la piànta del luertìs e i sò üzi antìc e atüài


text:
Berneck
Berneck a l'è un cumün svizzer del distret eletural (Wahlkreis) de Rheintal, in del Canton San Gal. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.629 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 3686 abitant.
El cumün de Berneck al se tröva a una altitüden de 404 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Au, Balgach, Oberegg (AI), Walzenhausen (AR). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Berneck l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 892 col nom de Farniwang. In del ann 1210 l'è menziunaa col nom de Bernanc.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Germeinde Berneck Sit ufizial
- Berneck in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Geulugia
In general[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La geulugia, dal grech Yῆ- (gê-, "tèra") e λoYoς (lógos, "discurs"), l'è la scienza che la stüdia la cumpusiziun, la strutüra, la storia e l'evulüziun del pianeta Tera, a partì da quand al s'è indürii fin al dì d'incö; la geulugia la tegn dunca cünt anca de fenomen fisich, biulogich e chimich. Da la fin del secul XX, la geulugia l'ha cumenciaa a met i man anca in del stüdi di alter pianeta e alter corp del Sistema Sular.
La geulugia l'è, in tüt i möd, dumà una broca di scenz de la tera: i alter scienz ligaa sü stregg cun la geulugia a hin:
- la geufisica, che la varda el dent de la Tera, duperand istrüment metüü in sü la süperfis upür in di puzz fin a poch chilometer suta tera; la geufisica muderna la dupera anca rilevament da satelit;
- la mineralugia, che la stüdia i minerai cuntegnüü in dii prei;
- la paleuntulugia, che la stüdia l'evulüziun di urganismi vivent che han vivüü in sü la Tera;
- l'astrunumia, quand i fenomen geulogich a vegnen da l'interaziun de la Tera cun di alter corp spazziai (per esempi cunt un meteurit).
Broch de la geulugia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La geulugia la pò vess spartida in d'un badalüch de broch diferent, semper dent in del grüp dii scienz de la tera:
- Geulugia general: stüdi di mecanism e di prucess che han faa nass e han mudificaa la Tera;
- Litulugia: la varda, la descriv e la classifica i prei segund i sò carateristich de culur, tessidüra, urganizaziun di sò element (fabric);
- Sedimentulugia: la stüdia i prucess e i ambient ca permeten la furmaziun di prei sedimentari;
- Stratigrafia: a l'è 'l stüdi de l'urganizaziun in del temp e in del spazi dii sücessiun de tipi diferent de prei e de la sua età. Sa sa duperen i fossil, sa va dent in del camp de la biustratigrafia; sa sa cunsidera anca el temp, e sa meten in urdin in sequenza i straa de preia, se lavura in del camp de la cronustratigrafia;
- Geucrunulugia: el stüdi de l'età di prei, in sens assulüt;
- Geulugia tetonica: la stüdia i maner de sturziàss de la crusta de la Tera;
- Geulugia strutüral: la stüdia i maner de sturziàss di préi;
- Geumurfulugia: a l'è 'l stüdi di furm de la süperfiis de la Tera e de tüti i fenòmen che ghe dan urigin;
- Vulcanulugia: la stüdia, uviament, i vülcan;
- Climatulugia: la ciapa in esam el clima, saria a dì i andament de la cumpunent atmusferica de la Tera;
- Idrulugia: la stüdia l'aqua che gh'è nurmalment in natüra, e tüt i sò manifestaziun; (precipitaziun, fald idrich, basitt idrich);
- Pedulugia: la stüdia i teren, cusa hin, cume s'hin furmaa, la sò distribüzziun;
- Geuchimica: la stüdia i distribüziun di element chimich in tüti i cumpart de la Tera.
A gh'hin di alter südivisiun, duperaa per definì el camp de lavurà di geolugh: ghe poden vess la geulugia ürbana, che la varda i ambieent di cità, la geulugia aplicada, che la dupera i cugnussenz geulogich per met a pòost i prublema de l'om, la geulugia marina, per stüdià i mar, la geulugia mineraria, che la varda cunt l'ögg del geolugh i maner de mandà inanz i minier, e.v.i..


text:
Alta Francònia
L'Alta Franconia (en todèsch: Oberfranken; en bavarés: Obafrankn) l'è giü dei sèt distrècc aministratìf (en todèsch: Regierungsbezirk) del Land de la Baviera, 'n Germània. La capital del distret l'è la cità de Bayreuth.
Evulusiù demogràfica[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Andamènt de la popolasiù de l'Alta Francònia:
Südiviziù aministratìve[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El distrèt de l'Alta Francònia l'è dividìt en 9 circondàre (en todèsch: kreise) e 4 cità extra-circondariài (Kreisfreie Städte) che aparté a nisü circondàre.


text:
Ramones
I Ramones eren un grüp american cunsideraa de spess el prim grüp punk.
El grüp el s'è furmaa a Forest Hills, Queens, New York, in del 1974. Tücc i member dupraven el cugnòm "Ramone" 'me suranòm, anca se nissün de lur al se ciamava inscì. In tüta la cariera hann faa 2263 cuncert in 22 agn. In del 1996, dopu d'un tour al festival Lollapalooza, hann desmetüü de sunà. Tüc i member fundadur, el Joey Ramone, el Johnny Ramone e'l Dee Dee Ramone a hinn mort.
I Ramones hin staa i prim a tacà sü a sunà canzun e toch de müsega bei cürt, lungh dumà vün - düü mignüü, trii mignüü al pü. In quij temp lá l'eva in voga sunà toch de müsega che finissen pü, 'ma peresempi, Stairway to Heaven, Bohemian Rhapsody, e.i.v.
Gh'han faa anch un film in del 1979 ciamaa Rock 'n' Roll High School indua gh'è i Ramones che suna.
Anca se hinn staa vün di grüp püssee impurtant e inflüent de semper, hann minga avüü un grant sücess cumercial in di USA: dumà la racolta Ramones Mania l'ha vingiüü el disch dor.
El 18 mars del 2002 i Ramones i hann metüü in de la Rock and Roll Hall of Fame.
Cuntegnüü
Discografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Album[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Videugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Rock 'n' Roll High School (1979)
- Lifestyles of the Ramones (1990)
- We're Outta Here! (1997)
- Ramones - Around the World (1998)
- End of the Century: The Story of the Ramones (2003)
- Ramones: Raw (2004)
- Too Tough to Die: a Tribute to Johnny Ramone (2006)
- It's Alive 1974-1996 (2007)


text:
Zermatt
Zermatt ([parnunsia: [tsɛʀˈmat]; in (Dialet Vales: [ˈtsærmɑt]), ciamada Prât-Borgno, Gèrmate o Dzèrmate in arpitan; Praborgne in frances storich; Pratobornum in latin, a l'è un cumün svizzer del distret de Visp, in del Canton Vales. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 242.67 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 5746 abitant.
El cumün de Zermatt al se tröva a una altitüden de 1608 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Alagna Valsesia (IT-VC), Ayas (IT-AO), Ayer, Bionaz (IT-AO), Evolène, Gressoney-La-Trinité (IT-AO), Macugnaga (IT-VB), Randa, Saas-Almagell, Täsch, Valtournenche (IT-AO).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Swisstopo maps
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Zermatt.ch Sit Ufizial
- Sit web de la Air Zermatt (Todesch)
- Cumün de Zermatt (Todesch)
- Photo gallery (Inglés)


text:
Lo..lo..lo..lo..
I hènn sir che la löena la fa pagüra
i hènn sir de menga taant fiadà
de dree i nostri öcc quaidùn che ghe veed
de dree i nostri öcc quaidùn veed el pianc
l'è sempru püssèe dùr el sàcch in söe la spàla
l'è sempru püssèe scüür de nòcc el sentè
sarà mej mia vusà per nùn, sarà mej sbasass per nùn
sarà mej pregà per nùn, per nùn, per nùn
RIT. Nùn che vèmm de sfroos, de sfroos, de sfroos
Nùn che vèmm de sfroos, de sfroos
Nùn che vèmm de sfroos, de sfroos, de sfroos
Nùn che vèmm de sfroos, de sfroos
I hènn sir che smòrzen tücc i luus
i hènn sir che quaidùn la meten in cruus
de dree i nostri öcc vur mia vedè
de dree i nostri öcc vur mia savè
El paar faa de piumb el còr che g'hemm là
quand anca l'umbrìa se mètt dree a sparà
sarà mej mia vusà per nùn, sarà mej sbasass per nùn
sarà mej pregà per nùn, per nùn, per nùn
RIT. Nùn che vèmm de sfroos, desfroos, de sfroos
Nùn che vèmm de sfroos, de sfroos
Nùn che vèmm de sfroos, de sfroos, de sfroos
Nùn che vèmm de sfroos, de sfroos


text:
Iced Earth
Gl’Iced Earth (Tèra giasàda) i èṅ un grup heavy metal americàṅ nâ a Tampa in dal 1985 p'r òpra dal chitarìsta Jon Schaffer e dal baterìsta Greg Seymour. A 'l inìsi i ìvan sarnî par lōr al nóm ad Purgatory ma pò i 'l aṅ cambiâ in dal 1988.
Biugrafìa
Mis sóta cuntràt da la Century Media, al grup ad Jon Schaffer al fà gnir fóra prima Iced Earth (cun Gene Adams a la vóś) in dal 1990 e pò Night of the Stormrider in dal 1991 cun un cantànt nóṿ ad paca, John Greely. Chi lò però al vèṅ mandâ via dòp un tour cun i Blind Guardian parchè 'l è rasìsta. A 'l sò pòst a vèṅ tòlt al rós ad cavìi Matthew Barlow ch'al taca a dar al sò cuntribùt cun al tèrs lavōr da studi dal grup, Burnt Offerings dal 1995, ch'al gh'à anc dèntar na canta (Dante's Inferno) ch'la tōś ispirasiòṅ da la Divina Cumèdia ad Dante Alighieri.
In dal 1996 l'è la vòlta dal concept album The Dark Saga ch'al dascór dal persunàǵ di fumét Spawn e al grup al s fà cgnósar anc in Europa. Dòp soquànt cambi ad furmasiòṅ, in dal 1999 gl’Iced Earth i faṅ catàr in di negòsi Something Wicked This Way Comes, un disc dimóndi più dûr dal precedènt e cun un stîl thrash metal. Durànt al dati gréchi dal Śnar dal 1999, a vèṅ rigistrâ un disc da 'l viṿ, Alive in Athens.
In dal 2001 al grup al decìd ad far vgnir fóra un disc ch'al dascurìs ad persunàǵ tirâ fóra da di film ad scarésa: a nas acsè Horror Show. L'edisiòṅ speciàla ad cal lavōr chè la gh'à dènt'r anc un pès di Iron Maiden, Transylvania. Al cover i cuntìnuan anc cun Tribute to the Gods dal 2002, un disc cun di braṅ di Kiss, Judas Priest, AC/DC, Iron Maiden, Blue Öyster Cult, Alice Cooper e Black Sabbath, ch'al séggna anc la fiṅ di rapòrt cun qvéi dla Century Media.
Dòp l'atintâ a 'l Tóri Śmèli d'l 11 Setémbar 2011, Barlow al decìd ad dar-'g un taj a la sò vita ad rock star par dar na maṅ in dal mónd ad tut i dè. Al dvénta acsè pulisiòt p'r al Georgetown Police Dept. dal Delaware. A 'l sò pòst a vèṅ tòlt Tim Owens ex cantànt di Judas Priest. A càmbia anc la cà discugràfica. Par la SPV GmbH al grup al dà vita in dal Śnar dal 2004 a The Glorious Burden ch'al dascór ad soquànti guèri. Tri an dòp, sèmpar cun "The Ripper" a la vóś, al grup al pùblica Framing Armageddon (Something Wicked Part I). A la fiṅ d'l an Barlow al tórna in si sò pas a al grup al al tōś incóra in di sò rang. Matt al gh astà però sōl in fiṅ a 'l 2011 quànd 'l è custrét a lasàr par di mutìṿ ad famìja, cantànd acsè in The Crucible of Man (Something Wicked Part II) dal 2008 e pò basta.
Par Dystopia dal 2011 gl’Iced Earth i tōśan Stu Block.
Furmasiòṅ
Quéla 'd adès
- Stu Block vóś (2011-incō)
- Jon Schaffer chitàra e vóś (1984-incō)
- Troy Seele chitàra (2007-incō)
- Luke Appleton bas (2012-incō)
- Brent Smedley baterìa (1996-1999, 2006-incō)
Soquànt di ex-cumpunènt
- Matthew Barlow vóś (1993-2003, 2007-2011)
- Tim Owens vóś (2003-2007)
- Randall Shawver chitàra (1988-1998)
- Dave Abell bas (1987-1996)
- James MacDonough bas (1996-2004)
Discugrafìa
Àlbum in studi
- 1990 - Iced Earth
- 1992 - Night of the Stormrider
- 1995 - Burnt Offerings
- 1996 - The Dark Saga
- 1998 - Something Wicked This Way Comes
- 2001 - Horror Show
- 2002 - Tribute to The Gods
- 2004 - The Glorious Burden
- 2007 - Framing Armageddon (Something Wicked Part I)
- 2008 - The Crucible of Man (Something Wicked Part II)
- 2011 - Dystopia
Àlbum da 'l viṿ
- 1999 - Alive In Athens
- 2011 - Festivals Of The Wicked
Racòlti
- 1997 - Days of Purgatory
- 2002 - Dark Genesis (box set)
- 2004 - The Blessed and the Damned
EP
- 1999 - The Melancholy
- 2003 - The Reckoning
- 2007 - Overture of the Wicked
- 2008 - I Walk Among You


text:
Ypres
Ypres (Ieper in olandes; Yper in fiammingh occidental; Ypern in todesch; Ipro in Italian storigh) l'è ona città del Belgi fiammingh cont ona popolazion de 34.000 personn.
El se troeuva in di Fiander Occidentai.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è stada fada sù in del X secol e l'è vegnuda vun di centri pussee gross de la produzion di tissuu: el Lakenhal (cioè mercaa di tissuu) l'è 'l monument pussee important de la città medieval.
Tra el 1559 e 'l 1801 l'è stada anca sede vescovil.
In de la Prima Guerra Mondial l'è stada teater de ona serie de battali che l'hann fada vegnì famosa (purtropp) in tutt el mond: de fatt l'è staa el loeugh indove per la prima voeulta (1915) hinn staa doperaa i gas chimigh 'me armi. Inoltra duranta la guerra l'è stada trada giò quasi del tutt, anca se poeu l'è stada recostruida.


text:
Ragg atòmich
Ul racc atòmich a l'è la distànza ca g'è dal cénter del nücli fin a l'urbitaal püssee de föra, in d'un àtum isulaa; de sòlit, al sa misüra in picòmeter (1 pm=10-12 m) upüür in Ångström (1 pm=10-10 m).
I partisèj del nücli e i eletrúni a inn partisèj quàntich, e dunca ga ubedíssenn al princípi de indeterminazziun de Heisenberg; inscí i misür dirètt g'ann minga significaa e dunca, per cunvenziun, sa díss ca ul racc atòmich a l'è la metà de la distànza ca g'è tra i cénter de dü àtum ligaa.
A segunda de cum'inn ligaa sü i àtum, sa pödenn catà föra difereent tiip de racc:
- Racc atòmich, ul racc de un àtum isulaa.
- Racc cuvaleent, ul racc dii elemeent minga metàlich;
- Racc metàlich, ul racc dii elemeent metàlich.
- Racc iònich, quèll de un àtum ciapaa deent in d'un ligàmm iònich.
- Racc de Van der Waals, ul racc de una sféra sòlida imaginària, duperàda pe mudelà ul cumpurtameent dii àtum.
I racc atòmich dii elemeent a crèssenn dal vóolt al bass e da la drita a la manzína de la taula periòdica: elemeent cunt püssee eletrúni a inn uviameent püssee graant; invéci, demenemàn ca sa va inver drita in sü la taula, cunt l'istèss livèll energétich a g'inn püssee eletrúni e püssee prutúni, dunca a g'è püssee fòrza de atrazziun: ul racc atòmich al diminüirà dunca cunt l'aümeent del nümer atòmich.


text:
Oberbözberg
Oberbözberg a l'è un cumün svizzer del distret de Brugg. in del Canton Argovia. Al gh’ha pressapoch 499 abitant e una süperfiss de 5.45 km², e al se tröva a una altitüden de 540 meter sura al livel del mar.
El cumün de Oberbözberg a l'è tacaa ai cumün de Effingen, Mönthal, Remigen, Riniken, Unterbözberg.
Oberbözberg is a municipality in the district of Brugg in canton of Aargau in Switzerland.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Oberbözberg l'è menziunaa la prima volta in de l'ann 1189 col nom de Bozeberch.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi sott:[1]


text:
Ceuta
Ceuta (Septa in latin; Setta in italian medieval; سبت/Sebta in arab) a l'è un exclave de la Spagna in sü la costa del Maroch.
la gh'ha una süperfiss de 18,5 km² e una pupulaziun de 75.861 abitant (2006).
Cuntegnüü
Geugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ceuta a l'è in sü la costa africana del Stret de Gibiltera, che'l spartiss el Mar Mediterani e l'Océan Atlàntich.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ceuta l'aveva ucüpada Purtugal in del 1415 e l'è un pussediment de la Spagna del 1580.
Cità gemelaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ceuta a l'è gemelada cun:


text:
California
La Califòrnia a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 410.000 km² e una pupulaziun de 35.893.799 abitant. A l'è el stat püssee pupulaa de tücc i stat amerigan.
A l'è tacada a nord a l'Oregon, a ovest a l'Ucean Pacifigh, a süd al Messich, a est al Nevada e a l'Arizona.
La capital a l'è Sacramento (407.018 abitant); la cità püssee pupulada a l'è Los Angeles (3.798.981 abitant). In sücessiun i alter cità püssee pupulaa a hinn San Diego, San José, San Francisco, Fresno, Long Beach, Oakland, Santa Ana, Anaheim, Bakersfield, Riverside, Stockton, Chula Vista, Modesto, Fremont e Glendale.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Guernadur: Jerry Brown.
La Califòrnia la gh'ha 55 grand eletur per i eleziun presidenziaj de l'Üniun.


text:
Cully (VD)
Cully a l'è staa un cumün svizzer del distret de Lavaux-Oron, in del Canton Vaud. La süperfiss del teritori del cumün l'eva de 2.38 km² e in del 2010 al gh'eva una popolazion de 1785 abitant.
In del mes de mas del 2009 gh'è staa faa un referendum inde che i cumün de Villette, Cully, Epesses, Grandvaux et Riex han acetaa de fundiss per furmà un cumün ünegh ciamaa Bourg-en-Lavaux. La decision le vegnüda efetiva el prim de lüi del 2011[1].
El cumün de Cully al se tröva a una altitüden de 374 meter sura al livel del mar e quand che 'l faseva cumün desperlü, l'eva tacaa ai cumün de Forel, Riex, Epesses e Grandvaux.


text:
Corneli Valerian
El Publi Corneli Licini Valerian, mej conossuu 'me Corneli Valerian (Publius Cornelius Licinius Valerianus in Latin; fl. 250-258) l'è staa on ceser de l'Impero Roman. Ona quai tradizion storiga le ciama Valerian II.
Biografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Corneli Valerian l'era el fioeu maggior de l'imperador roman Gallien e de la Cornelia Salonina, oltra che nevod de l'imperador Valerian. De fatt l'ha ciappaa el nomm Valerian in onor del nonno. Quand in del 255 el sò pà e 'l sò av hinn vegnuu imperador, lù l'ha ciappaa el titol de ceser: inscì i duu imperador voreven fà vengì pussee forta la noeuva dinastia ai oeugg del popol e di soldaa, cosa che l'era molto ricercada ai temp de la crisi del III secol.
Inscì, menter el Gallien l'era a combatt a ovest, el Valerian a est, lù e 'l fradell Corneli Salonin se trovaven a vardà i spond del Danubi, vun di confin de l'Impero Roman. Vist che i duu eren anmò puttost giovin, gh'emm de pensà che insema a lor ghe fudess on tutor (forsi el futur usurpador Ingenov, governador de voeuna di dò provincc pannonigh). La presenza del Corneli Valerian in de la zona l'è testimoniada di iscrizion che parlen de lù 'me vun che 'l faseva sù i pont e i strad e che l'era ciamaa princeps iuventutis, con l'intent ciar de parlà ben de la dinastia valeriana.
I font letterari disen nagott sora la mort del Corneli Valerian. I storigh fann vedè 'me la soa monetazion la finiss in del 258, ann de la rivolta de l'Ingenov: donca quest chì l'avria coppaa el giovin ceser, che inscì el gh'avria avuu ona sort compagna a quella del sò fradell on quai ann dopo in Germania.
Bibliografia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- John Gray, Gallienus, Wakefield Press.


text:
Pastur
Pastur (nom ufizial in italian Pasturo) l'è on comun de la Provincia de Lecch con 2 009 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 22,1 km² e ona densità de 91 ab./km².
L'è tacaa ai comun de Balabi, Barz, Cremen, Isen, Introeubi, Mandell, Premaluna.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Pastur l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
1925
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul matemàtich American d'urígen Ungaresa John von Neumann al enunzia l'assioma da fundazziú.
20 03 - Catalunya: malgraa avé prumetüü a la Lliga Regionalista ch'al faress mia, (in cambi dal sò süpòort), Primo da Rivera al dissöö la Mancomunitat de Catalunya (Ditadüra da Primo da Rivera).
06 06 - Catalunya: ga sa i detegn divèers mémbar da Bandera Negra acüsaa d'un atentaa früstaa cuntra Alfons XIII (complot del Garraf).
17 12 - Barcelona: ul capitan generaal da Catalunya Milans del Bosch al úrdena la saradüra dal caamp da les Corts dal Barça: ul Gamper al presenta la dimissiun irevucàbel cuma presideent dal club.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Quarésma
La Quarésma l'è 'l tép de 40 dé che l' vé prìma de la Pàsqua e che 'l taca col Mercoldé di sènder che l' vé söbet dòpo l'öltem dé de Carneàl, ol martedé gras.
A dìla giösta la Quarésma la düra 'mpó de piö de 40 dé, de fati dal Mercoldé di sènder al Gioedé Sant gh'è 44 dé, in töte i manére la Quarésma la regórda i 40 dé che Nòst Signùr la pasàt in del dezèrt dòpo 'l sò batès in del Giordà. Pròpe per chèsto la Quarésma l'è ü tép dedicàt a la preghiéra, a i penitènse, a i fiorècc per mèi preparàs a la Pàsqua de Nòst Signùr e 'n particolàr i enerdé de Quarésma e 'l Mercoldé di sènder i è ciamàcc dé de màgher e de digiü: de màgher, dezà che gh'è mia de maià la càrne, de digiü dezà che gh'è de maià póch.


text:
Lengua gallo
El Gallo (scrit anca galo, gallou o galot; in frances ciamaa anca gallèse o britto-roman) l'è una lengua rumanza d'oïl parlada in de la Bretagna urientala.
Difüsiun e carateristigh[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Quela lengua chì l'è parlada in di dipartiment de Ille-et-Villaine, Loira Atlantiga, Côtes-d'Armor e Morbihan. La zona l'è ciamada anca Alta Bretagna.
El Gallo, che l'è una lengua d'oïl, el gh'ha 'vüü anca una mota de inflüenz del Bretun, la lengua celtiga parlada in del rest de la Bretagna. El Gallo el s'è difundüü in Bretagna adasi adasi, perchè prima se parlava dumà el Bretun. El furma un continuum cunt el Nurman, el Picard e 'l Pitavin (cui quai dunca el gh'è un poo de intercumprensiun; per esempi cui dialet de Jersey e Guernsey). Inultra el gh'ha fort relaziun cunt i parlà de la Maiena e del Maine (mayennais e manceau/sarthois), tant che un quaivün je cunsidera sò dialet: in 'stu cas, el Gallo el saria parlaa in d'un teritor ben püssee grand de quel de la Bretagna urientala.
In del 2004 la regiun bretun l'ha recugnussüü el Gallo 'me lengua de la Bretagna (insema al Bretun), in de l'ambit de un pian per el bilenguismu regiunal.
In del 2006 el Gallo l'è prupost 'me lengua facultativa a l'esam de la matürità (dumà in Bretagna, uviament).
A l'esist minga vöna sula urtugrafia per scriv el Gallo: se partiss de grafii püssee ligaa al mudel frances e se riva a quei che vurarissen dàgh püssee "indipendenza" rispet a la lengua de Paris.
Variant[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'usservatori lenguistigh Linguasphere el recugnuss cinch varietà de Gallo:
- Malouin (de Saint-Malô).
- Bocage.
- Rennais (de Rennes).
- Châteaubriandais (de Châteaubriand).
- Nantais (de Nantes).
Esempi de lengua[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Le monde vienent tertout librs su la terre e c'ét de méme q'i s'entr-valent en dret e dignitë.


text:
Heilbronn l'è 'na cità todèsca sitüàda 'ndèl Land del Baden-Württemberg, endèl distrèt (Regierungsbezirk) de Stocàrda. La g'ha 117 531 abitàncc (dato del 31. Dic 2013) e l'è übicàda 'ndèl nòrd del sò Land, endèla val del fiöm Neckar che 'l streèrsa la cità.
Panorama
Heilbronn l'è 'na cità extra-circondariàl (kreisfreie Städte) che völ dì che la fà circondàre (Kreis) de per sò cönt. El circondàre de Heilbronn el g'ha la sò séde aminitratìva 'n cità ma 'l teretóre comünàl de la cità del pont de vìsta aministratìf el na fà mìa part.


text:
Stamp:Cité n'arvista
"{{{title}}}".
Contnù
Avis[modìfica | modifiché la sorgiss]
Cost ëstamp-sì a ciama vàire paràmetro che a l'han nòm n'anglèis. Coma dovreje a dovrìa esse ciàir da 'nt l'esempi. A ven-o nen virà an piemontèis përchè al dì d'ancheuj i l'oma pa basta ëd risorse për steje dapress a tut, e sòn a l'é na part dël programa che a podrìa avej dj'evolussion ant lë stàndard antërnassional. An tute le manere, se a l'avèissa dle gran-e a capì chèich-còs che as fasa pa gnun sagrin a contaté n'aministrator e ciameje che a jë spiega lòn che a l'ha dë manca dë savej.
Ambelessì i vë smonoma un cit elench për ij nòm ëd paràmetro che a podrìo fé confusion:
- first ël nòm (për sòlit a son riferì a n'autor)
- last: ël cognòm (për sòlit a son riferì a n'autor)
- accessdate: data dl'ùltim contròl dël test (a serv për coj travaj che a peulo cangé ij sò contnù e deve dij problema con vòstr arferiment, parej i peule dì che a che data d'agiornament che i-j feve arferiment)
Sust[modìfica | modifiché la sorgiss]
Cost ëstamp-sì a serv për fé na citassion normalisà ëd n'articol publicà ant n'arvista. A l'é në stàndard antërnassional dël formà wikipedia, donca a l'é bon deuit dovrelo për fé dle citassion che a resta belfé a dovresse për tùit. Che a ten-a present che dovré costi stamp a l'é nen mach question dë standardisassion, ma ëdcò ëd formé na catalogassion automàtica dle citassion.
Esempi[modìfica | modifiché la sorgiss]
Ën scrivend ant ël quàder ëd modìfica dël test:
{{cité n'arvista| author=Stephen Breyer | authorlink=Stephen Breyer | title=Copyright: A Rejoinder | journal=UCLA Law Review | year=October 1972 | volume=20 | pages=75–83 | url=http://example.org./ }}
ant ël test an consultassion a së s-ciàira: Stephen Breyer (October 1972). "Copyright: A Rejoinder". UCLA Law Review 20: 75–83.
Che a varda ëdcò[modìfica | modifiché la sorgiss]
La categorìa djë Stamp për citassion (a fa mach basta dë sgnacheje ansima a l'anliura ambelessì sota) për trové la lista completa djë stàndard formaj për le citassion.


text:
Imola
Imola (endèla parlàda locàl: Iommla) l'è 'n cümü italià, de la regiù de l'Emìlia Romàgna, en Pruvìncia de Bològna. El g'ha presapóch 64.348 abitàncc e 'l g'ha 'na superfìce de 204,94 km², per 'na densità de 314 ab./km². El cunfìna coi cümü de Argenta (FE), Bagnara di Romagna (RA), Borgo Tossignano, Casalfiumanese, Castel Bolognese (RA), Castel Guelfo di Bologna, Conselice (RA), Dozza, Massa Lombarda (RA), Medicina, Mordano, Riolo Terme (RA), Solarolo.
Imola l'è famùza per vìa de l'autòdromo endóche vé curìde le gàre de Fòrmula Uno.


text:
Nümar àuri
La resú àuria, sezziú àuria u divina prupurziú al è la relazziú intra düü segmeent a e b (u par estensiú, chela intra dò quantitaa a e b) si intra ul total e ul segmeent magjuur a gh’è la istessa relazziú che intra ul segmeent magjuur e ul segmeent minuur, u, in d’otre parole, si ul tütt al è al segmeent magjuur istess che ul magjuur al è al segmeent minuur. Cjamaant a ul segmeent (u nümar) magjuur e b ul minuur, la furmulazziú matemàtega da la definizziú sa la pöö scriif cuma:
Ul quozzieent da cheste dò quantitaa al resülta vess un nümar irazziunaal cugnussüü cuma nümar auri u nümar d'òor, e designaa abitüalameent par la lètera grega Φ (fi majüscula) in unuur al Fídia, scültuur e architett greech dal Partenú:
Le furme definide cun la resú àuria i è stade fisc da spess cunsiderade estéticameent agradàbile in la cültüra d'ucideent, da manera che la prupurziú divina al è stada duvrada da frequeent luungh la Stòria in l'aart e íntal disegn. Uviameent, apó al è staa duvrada la inversa da la resú àuria, da nurmaal representada par la lètera (fi minüscula) dal alfabett greech.
Però la resú àuria apó al è pussíbil la truvá in la natüra. Ul nümar d'òor al gh’a da plüü un bell puu da prupietaa cüriuse e interessante che i a faa inscí che la resú àuria l’àbies diventaa fascinanta par un bell puu da stüdiuus.
Cuntegnüü
- 1 Definizziú e prime prupietaa dal nümar d'òor
- 2 Urígen
- 3 Resú àurie in geumetría
- 4 Ul nümar d'òor
- 5 La resú àuria in le arte
- 6 Ul nümar d'òor in la natüra
- 7 Ligamm da fö
Definizziú e prime prupietaa dal nümar d'òor[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cuma al è staa definii in l'incapsülameent, dò quantitaa a e b (cun a > b) i è in resú àuria si la suva suma al è a la quantitaa magjuur istess che la magjuur al è a la quantitaa minuur, i.e.:
Da manera equivaleent (par vidé l'equivalenza noma al cuventa mültiplicá in cruus e reurdená), dò quantitaa a e b i è in resú àuria si intra la magjuur e la menuur a gh’è la istessa prupurziú che intra la menuur e la suva diferenza, i.e.:
Da la prima equazziú (u apó da la segunda), uperaant sa riva a la seguenta equazziú: , d'indúe sa l uteegn:
indúe la darera igualtaa s'efetua traant fö fatuur cumü da b. Finalameent, si sa dividiss a banda e banda par b (che al è mia nüll), s'i uteegn le dò seguente valuur par :
Ul nümar d'òor al è noma la valuur positiva gja che al gh’a mia sentüü da parlá d'una quantitaa negativa par la resú intra düü segmeent.
Le prime prupietaa dal nümar d'òor i è dò:
- Ul nümar d'òor al è l'ünich reaal pusitiif che al è esattameent una ünitaa par sota dal sò quadraa.
-
- Demustrazziú: Mültiplicaant la prima equazziú da chesta sezziú par a/b (u bé par (a-b)/b la segunda) sa l uteegn:
-
-
- , u bé, feent la süstituzziú
-
-
-
- , Q.E.D.
-
- Ul nümar d'òor al è l'ünich reaal pusitiif che al è una ünitaa par sura dal sò invers.
-
- Demustrazziú: Cuma che Φ al è difereent da zero, sa pöö dividí l'equazziú anteriuur par Φ, da manera che
-
-
- , Q.E.D.
-
Urígen[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Resú fisc pròssime a l'àuria s'i a truvaa in le pusizziú e prupurziú da le piràmide da Giza, inscí che al sembra vess che i primm a duvrá la resú àuria i è staa i andeegh egizzià. Al è mia inscí cjaar si i je duvrava cunscjameent par da le qualitaa estétiche da la resú u si la suva prima aparizziú al è früit d'otre resú u dal asaart.
In l’andega Grecja sa i cugnussea bé vargüne prupietaa geumétriche da la resú àuria, par la suva frequenta aparizziú in geumetría; epüür, al sembra mia ceert che i en pröves la valuur estética. Malgraa tütt, int un bell puu da munümeent, cuma íntal Partenú, sa al pöö ga truvarde le prupurziú divine u fisc pròssime a chela. Al è staa mia pruvaa che cheste relazziú i füdess espressameent cercade, però molta geent la creet che al pöö mia vess ünicameent una questiú d'asaart.
In l'architetüra rumana apó sa i pöö truvá resú àurie, però al è mia staa pruvaa che i füdess espressameent druvade int i diseegn.
Resú àurie in geumetría[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sezziú àuria d'un segmeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Daa un segmeent AB, sa diis che ul puunt S al custitüiss sezziú àuria dal segmeent AB (u al dividiss da furma àuria) si la paart plüü granda al è média geumétrica intra ul segmeent AB e la paart petita. Si la part petita a l’è SB, cuma in la figüra, matemàticameent vargott sa al diis:
Da manera equivalenta vargott al passa cura ca ul segmeent intreegh al è a la part granda cuma la paart granda al è a la petita, e.e.
L'equivalenza intra le definizziú sa la veet par esempi mültiplicaant in cruus la segunda espressiú.
Apó sa la veet l'equivalenza intra cheste definizziú e chela da càpsüla: in efett, si AS al misüra a e SB al gh’a una misüra b (e alura AB al gh’a una misüra a + b) e tütt cheest-chí sa l süstituiss in la segunda espressiú, sa l uteegn
La sezziú àuria dal segmeent int una paart granda e una petita la gh’a da plüü la prupietaa seguenta:
- La part petita al è segmeent auri da la paart granda, e.e.
- u bé
- Demustrazziú: si (par vess AS ul segmeent auri da AB), restaant a banda e banda sa l uteegn che
- Traant fö i fatuur cumü, e tegniint in cüünt che
- .
- Alura, , Q.E.D.
- Demustrazziú: si (par vess AS ul segmeent auri da AB), restaant a banda e banda sa l uteegn che
Custrüzziú da resú àurie cun riga e cumpass[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Divisiú àuria d'un segmeent daa. Una da le custrüzziú plüü sémplis al è la seguenta:
- Trazzée BC, perpendicülaar a AB par B e da lunghezza la metaa da AB.
- Cun céntar a C, traspurtée la distanza CB sura la iputenüsa CA. Sa l uteegn inscí ul puunt D.
- Cun céntar a A, traspurtée la distanza AD sura ul segmeent AB. La intersezziú da cheest aarch cul segmeent AB al definiss ul puunt S cercaa, ch’al custitüiss sezziú àuria d'AB.
- Custrüzziú dal segmeent taal che ul sò segmeent auri al è ul daa. Chesta al è una da le custrüzziú plüü famose cun la resú àuria:
-
- Trazzée SC, perpendicülaar a AS par S e da lunghezza iguala a AS.
- Truvée ul puunt medi M dal segmeent AS (par esempi cun la mediatriu).
- Cun céntar a M, trazzée l'aarch cun radi MC. La intersezziú B da cheest aarch cun la reta süpòort da AS la definiss ul segmeent cercaa AB, ul segmeent auri dal quaal al è AS.
Triàngul d'òor[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I triàngul d'òor i è chij triàngul isòscej i custaa di quaj i è in resú àuria. N'a gh’è da düü tiip: chij che , che i è acutàngul e i che , che i è utusàngul. Chiist darée da spess i è apó numenaa triàngul d'argeent, però i gh’a mia vargott a vidé cul nümar d'argeent (che al gh’a mia vargott a vidé cun φ, l'invers da Φ).
I triàngul d'òor i gh’a düü àngul da 72º e ü da 36º; i triàngul d'argeent i gh’a düü àngul da 36º e ü da 108º. Chiist i è i istess àngul ch’i pariss apó íntal Pentàgon regülaar e ul pentàcul, indúe al è mia surprendeent da retruvá i triàngul d'òor e la resú àuria.
- Demustrazziú: In la figüra da manzina, sa pöö vidé cuma ul triàngul ABD al è símil al triàngul BCA gja che i düü i è isòscej e i gh’a un àngul in cumü. Inscí, i àngul ABD e ACB i è iguaj. La resú da similitüda a l’è, par la custrüzziú di triàngul 1/&Phi. Alura, ul segmeent AD al misüra 1/Φ.
- Cuma che ul nümar d'òor al verifica la igualtaa
- ,
- ul segmeent DC misüra 1, da manera che ul triàngul BCD al è isòscel e i àngul DCB e DBC i è iguaj. Par taant, cuma che DCB e ACB i è iguaj, ABD e DBC i è iguaj e DB al marca la bisetriis dal àngul ABC. Cuma che la suma di àngul d'un triàngul la vaar 180°, le valuur di àngul al è da 36° paj plüü güzz (la quinta part d'un àngul plà) e da 72º paj plüü deerf, (dò quinte paart dal àngul plà u una quinta part d'un àngul cumplett).
Retàngul d'òor[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I retàngul d'òor i è chij retànguj i custaa di quaj i è in resú àuria.
La custrüzziú d'un retàngul d'òor cun cumpass sa la pöö fá fàcilmeent a partí d'un quadraa par la segunda custrüzziú chí-da-sura. Puntaant al céntar d'un di custaa e derveent fí a un di düü àngul upòost, noma al cuventa bassá l'aarch fí al prulungameent dal custaa indúe al è staa puntaa. Vöna da le prupietaa di retàngul d'òor al è che ul retàngul resültaant da l’eliminazziú dal quadraa da custaa b ch’al pöö generá (vidée la figüra), apó al è d'òor. Chesta prupietaa al è devüda al fatt che la resú àuria la cumpiss la prupietaa seguenta, gja vidüda in sezziú da prima:
- .
Ul pentàgon e ul pentalfa regülaar[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ul Pentàgon regülaar e le suve diagunale, che i furma un pentalfa (u pentacle) i suunt un mücc da prupietaa relazziunade cun la resú àuria. Vargü i creet che cheest-chí al pudaress vess ü di mutiif paj quaj cheest símbul al è staa scernii par Pitàgura par la fradelanza che al creaa e presidea: i pitagòrich.
Par tratá-ss da Pentàgon regülaar, s'i identífega dees àngul da 108º, ciinch íntal Pentàgon esteriuur e ciinch plüü íntal interiuur. A partí da chiist dees àngul s'i en pöö truvá ciinch plüü apó da 108º (par àngul upòost pal vèrtes) e dees àngul da 72º (par àngul süplementari. Da chesta manera, s'i identífega ciinch triàngul d'òor, ch’i furma le punte dal pentàcul. Apó s'i identífega 15 triàngul d'argeent (da dò misüre diferente). Noma a gh’è dunca trii tiip d'àngul: da 36º, 72º (ul dobi da 36º) e 108º (ul trípel).
Pal ch’al fa a la lunghezza di segmeent, s'usserva che a ghe n è noma da quàtar lunghezze diferente, però tüte in relazziú àuria cun vargüna otra:
-
- Demustrazziú Par demustrá cadascüna da cheste relazziú, al cuventa noma truvá un triàngul d'òor u d'argeent furmaa par custaa cun le lunghezze curespundeent. I triàngul i è efetivameent d'òor u d'argeent par che l’i pröva i söö àngul e la relazziú a l’è àuria par definizziú da triàngul d'òor u d'argeent.
Spiraj d'òor[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa l pöö custruí, a partí d'una sequenza da retàngul d'òor e quadraa (vidée la figüra), una spirala trazzaant quaart da circumferenza in cada quadraa e tangeent a chel. Chesta spirala l’apròssima la'spirala d'òor, una spirala logarítmica da céntar la intersezziú da le dò diagunale indicade in la figüra e d'equazziú pulara:
Da la istessa manera, sa pöö custruí, a partí d'una sequenza da triàngul d'òor, una spirala aprussimada a la vertadera d'òor triangulara, apó spirala logarítmica però adess d'equazziú pulara:
Àngul d'òor[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sa l nòmina àngul d'òor chel àngul utegnüü par la partizziú d'un círcül (la circumferenza dal quaal al gh’a una lunghezza c) in düü setuur circülaar, ul plüü graant cunt un aarch da lunghezza a e ul minuur, cunt un aarch da lunghezza b, da manera che
e preneent par bú l'àngul petit (ul da lunghezza d'aarch b).
Cuma che sa trata d'una partizziú dal círcul, apó sa al gh’a che , e par taant, (vidée ul paraleliism cun la sezziú àuria d'un segmeent).
- L'àngul d'òor al misüra , u bé in radiaant, .
- Demustrazziú: Da l’equazziú , uperaant sa riva a l'equazziú , d'indúe, resolveent, sa l uteegn:
- Da chí, s'i uteegn le do seguente valuur par :
- Cuma che taant a cuma b i è pusitiif, sa l gh’a che u che . Süstitueent in , e reurdenaant sa l uteegn che:
-
- , d'indúe sa la uteegn la misüra angulara dal àngul: u .
Ul nümar d'òor[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Prupietaa[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Gja che Φ al resülta da la sulüzziú d'una equazziú pulinòmica, al furma part dal cungjuunt di nümar algebràich. Al pöö vess demustraa apó che Φ al è un nümar irazziunaal.
- (vidée le prime 20000 scifre decimale dal nümar d'òor)
Vargüne espressiú cun le putenze da Φ:
Le putenze da Φ apó i cumpiss la seguenta prupietat:
-
- Demustrazziú: La prupietaa anteriuur sa la pöö utegní dal mültiplicá la igualtaa par .
- Inscí, le putenze natürale dal nümar d'òor i cumpiss la relazziú da recurenza da Fibonacci,
- Grazzia a chesta prupietaa, sa i pöö apó scriif espressiú indúe s'usserva la sequenza da Fibonaci:
- ,
- ,
- ,
- ,
- ,
- ,
- ,
- ,
- ,
- ,
- ,
Una otra prupietaa surprendenta relazziunada cun la recurenza da Fibonaci al è che ul quozzieent intra tèrmin cunsecütiif d'una sequenza definida cun chesta recurenza (intra cheste, la sequenza da Fibonaci) al teent al nümar d'òor. In efett, si a l’è una sequenza taal che , alura:
-
- Demustrazziú:
-
-
- Da , mültiplicaant par x, sa riva a:
- , una equazziú quadràtega gja cugnussüda cunt ariis e . La prima ariis a l’è la curespundeent a la part cresseent da la sequenza, Q.E.D. La segunda, al è la coresponeent a una iputética sequenza al indrée (cercaant ul límit .
Cuma che , sa pöö representá Φ in furma da frazziú cuntínua:
Cuma che , Φ sa pöö representá apó cunt una iterazziú infinida d'ariis quadrade:
Ul nümar d'òor al presenta apó prupietaa interessante si s'al dövra cuma basa d'un sistema da nümar (vidée basa d'òor).
In trigunumetría, ul nümar d'òor al è fisc relazziunaa cuj àngul ch’i pariss int un pentacle: (36º, 72º e 108º) e cun le suve metaa: 18º e 54º:
Ul nümar d'òor apó al paris in espressiú cuma
La resú àuria in le arte[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In 1509, Luca Pacioli al püblica Divina Proportione, indúe al tratava mia noma cun le cüriusitaa matemàteghe dal nümar d'òor, ma apó cul sò üüs in l'architetüra. Vargott al prupízzia l'acetazziú da la idea che un bell puu da artiist dal Renassimeent, ga i metess la resú àuria int i söö diseegn. Un bú esempi da chiist miit al è in le pitüre dal Leonardo Da Vinci, indúe, da la istessa manera che íntal Partenú, sa pöö truvar da le relazziú àurie, malgra ga síes mia da le pröve evidente ch’i cunfírmes che i füdess intrudüide espressameent pal istess autur.
Gja íntal sécul XIX, l’architett Svízzer Le Corbusier al püblica Le Modulor, indúe al tratava, intra d’òolt, cun la resú àuria in l’architetüra e suratütt in l’ürbaniism.
La resú àuria al a stada druvada in custrüzziú plüü recente cuma in scale, edifizzi e d’òolt, cuma par esempi in la misüra stàndard da carnet e carte da crédit ch’i s’apròssima a retàngul d’òor. Forsi l’edifizzi plüü emblemàtich al è la sò dal ONU a Növa York, un graant prisma cun vöna da le suve fasce in furma da retàngul d’òor.
La resú àuria apó al a stada druvada apó in müsica, tant par la dürada da le note (par esempi pal cumpusituur Ungarées Bela Bartok e ul francées Olivier Messiaen), cuma par l’urganizazziú da le parte d’un pezz (par esempi in vargüna övra dal cumpusituur Messicà Silvestre Revueltas) u apó in la relazziú intra le frequenze da növe note fö da la scala crumàtega (par esempi in For Ann (rising), da James Tenney).
A gh’è geent ch’a la creet che la resú àuria la gh’a prupietaa estétiche particülare. D’òolt i argümenta che qual-sa-vöör prupurziú cumpresa intra 1,4 e 1,8 en la gh’a.
Ul nümar d'òor in la natüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Resú aprussimadameent d’òor sa i pöö truvá in la ramificazziú da determinade piante u in la dispusizziú di pétal da le dàlie e otre fluur. Apó sa i pöö truvá spirale e àngul d'òor in le pigne d'un pí. Cheste relazziú i pudaress s’esplicá par la presenza da la Sequenza da Fibonacci in chiist fenòmen, però cheest-chí al è un tema debatüü.
Par altra banda, una bona aprussimazziú da la spirala d’òor sa la pöö truvá in la cjosca dal nautilus u de le lümaghe da maar, però vargott sa l pöö mia esplicá sjentíficameent.
Ligamm da fö[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- La sezziú àuria: fi. (Ingles)
- Fi, la sezziú àuria. (Ingles)
- La sezziú àuria. (Ingles)
- Le prime 20000 scifre decimale dal nümar d'òor. (Ingles)
- Fi: la prupurziú divina. (Ingles)


text:
Serbia
La Serbia (Cpбиja in serb) a l'è un paes de l'Europa balcaniga. A l'è tacada a l'Üngheria, a la Rumania, a la Bülgaria, a la Macedonia, al Kosovo, al Muntenegher, a la Bosnia e Erzegovina e a la Cruazia.
La capital a l'è Belgrad.
La gh'ha una süperfiss de 77.474 km² e una pupulaziun de pressapoch 8 miliun d'abitant.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La Serbia (nom ufizial: Peпyблиka Cpбиja / Republika Srbija) a l'è una repübliga.
El president a l'è el Tomislav Nikolić (del 2012).
El Prim Minister a l'è el Aleksandar Vučić (del 2014).


text:
Funema
Int i lengu natüral, un funema l'è l'ünità strutüral püssè picinena che la porta significaa. I funema j'hinn no segment fisich de per lur, ma j'hinn, in sens teuretich, categurisassion de segment.
Un esempi d'un funema i lumbard l'è la /s/ int i parol sura, stiva, e pressia (quand che se fa la trascrission, i funema i se metan tra i parentesi de sbiess, insì /s/).
Qui esempi chi de /s/ j'hinn cunsideraa suta l'istessa categuria, anca se in ogni parola j'hinn pronunciaa in minera non propi inguaa. De suvent, i maderlengua i catan no fö qui diferens chi, perchè el funema el fa da umbrela a di son che j'hinn funetica ment cunsideraa cume ünità distint (qui ünità chi j'hinn ciamaa fon).
Un test ch'u se fa per ved se un son l'è un funema l'è el test di pari minim: sarissa a dì di parol che j'hinn diferent dumà int el son ch'u se interessa. Presempi, in certi variant di zon central e sud de l'Insübria, i parol seri (minga per rid) e zeri (püssè d'un zero) j'hinn parnunziaa /seri/ e /zeri/, e quindi i dimustran che /s/ e /z/ j'hinn dü funema separaa in quej variant chì (ma non in tüt i variant del lumbard, presempi in Ticines). La mancansa d'un cuntrast del gener in talian (la [s] la se veda dumà prima d'una cunsunanta surda menter la [z] dumà prima d'una cunsunanta sunora, presempi [sporko] e [zberla], e la parnonzia de rosa cume [rOza] o [rOsa] la cambia no el significaa) el mustra che i dü son j'hinn no funema separaa, ma alofuni del funema /s/.


text:
Shaolin (comich)
Francisco Jozenilton Veloso, cunusüd cun la scurmagna de Shaolin (Coremas Brasil, vòtt de magg 1971), l'è un còmic e disegnadùr brasilian. L'ha lauràd anca cume disegnadùr per i giunài A Palavra, Jornal da Paraíba e Revista Nordeste e g'ha dài la vùs a Rádio Campina Grande.[1]
Cuntegnüü
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüd a Coremas, in del Stàt del Paraíba, in del 1971, l'ha cumenciàd la sò carièra al Teater Municipal Severino Cabral, de Campina Grande. In del 1994 el se spùsa cun Laudiceia Veloso, e i g'avaràn dü fiöi.
El 19 de genàr 2011 el g'ha vìd un gravìsim incident cun la sò màchina. L'è 'ndài cuntra un camion in sü la strada BR-230 a Campina Grande.[2][3] L'è stài tànt temp in coma. Dal setèmber del 2012 l'è turnàd a cà ma el riess a cumünicà cun i sò amìs e la famiglia apena cun 'i öcc, par mesu d'un arnes fai apòsta par lü.[4][5]
Spetàcui[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Domingão do Faustão
- A Praça è Nossa
- Show do Tom
- Tudo è Possível (Tütt l'è pùsibil) cun Ana Hickmann: el feva le imitasiòn e el tudèva in gìr i persunàgg püsé famùs in Brasil.
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Shaolin: A mundiça continua da A União
- ↑ Top 10: acidentes famosos
- ↑ Humorista Shaolin sofre grave acidente de carro em Campina Grande (PB)
- ↑ Shaolin muda da UTI para quarto para evitar infecção, diz mulher do humorista
- ↑ Após ganhar aparelho que lê movimento dos olhos, Shaolin volta a conversar com a família


text:
Casé
Casé (nom ufizial: Casei Gerola) a l'è un comün italian, de la regiun de la Lombardia, en Pruvincia de Pavia. Al gh'ha 2 545 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 24,8 km² e ona densità de 103 ab./km².
Al cunfìna coi comün de Bastìa, Castelnuovo Scrivia (AL), Al Curnà, Isola Sant'Antonio (AL), La Msäna, Molino dei Torti (AL), Pontecurone (AL), Silvän e Vughera.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del Casè de Pregoeula l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Òvulo (botànica)
En botànica, l'òvulo l'è l'órghen dei vegetài che fà part de la superdiviziù de le Spermatophyta che costetöés la strütüra endóche nas e vé cuntignìt le cèlule de reprüdusiù feminìi.
L'è furmàt de tré parcc:
- el tegüment (o i tegümèncc) che fùrma el stràto piö estèrno,
- la nosèla (chèl che rèsta del megasporangium),
- el gametòfit feminìl derivàt de la spòra al sènter.
El megagametofit (ciàmat apò sach del embriù endèle piànte de fiùr) el fà sö 'na cèlula öf (o divèrse cèlule öf en sèrte grùpi) per la fecondasiù. Dòpo de la fertilizasiù, l'òvulo 'l deenta 'n granì de somésa.


text:
Diocesi ad Lôd
Artìcol in dialët piasintëin
La diocesi ad Lôd (Dioecesis Laudensis in latén) l'è ‘na circuscrisiòn d'la cëisa catòlica italiana, che la dipènd ad’la pruìncia d'la Lumbardìa, da la diocesi metrupulitana ad Milàn e la fa part ad'la Cunferëinsa Episcupàl Italiana.
Ad la diocesi i fann part le cità ad Lôd, un quäl cumoin d'la Pruvìncia ad Milan, d'la Pruvìncia ad Pavia e al cumoin ad Spìn d’Ada, in Pruvìncia ad Cremùna.
In tutäl, 894 kmq e 126 paròchi.
Al vèsc, dal 26 d'agòst 2014 all’e Mons. Maurizio Malvestiti. I dü vèsc emèrti a 'ienn Giüsépp Merisi e Giàcum Capuzzi.


text:
Pumbèj
Chesta paggena 'int'ê variante:
Napulitano litterario - Abbruzzo - Calavria - Lazzio - Mulise - Puglia - [[{{{LUC}}}|Baselecata]]
Pumbèj è në chëmun ë 25.726 përzun ë la prëvingia ë Nápulë.
Pumbèj è štata criata da gl roman, ma në ccon prima ë gl ann 0 fòtt arrabbëlata da la ruzzion ë gl Vesuvië ë gl 79. Essa fòtt štrutta nziem a Erculan e Stabiae. Mo Pumbèj è addëvëndata un ë gl cchiù mburtand ciendr archeològgëchë ë gl munn razzië a gl riešt ë l'andica città romana.
Štòria[càgna | càgna surgente]
Pumbèj tè lë ríggënë andich comm a chell ë Ròma, nfatt la gens Pompeia në vëneva da un ë gl prim pòpëlë itálëchë: gl Osc. Sulamènd òpp la mmëtà ë gl VII sèculë p.C., lë prim përzun zë fërmárënë lòch: macar no pë c'abbëtà, ma cchiùttòšt pë chëmmërcià višt ca la zzòna zë trëvava a gl capëcroc ë tre vië mburtand. Sëccom eva në pòšt ë passagg tra nòrd e sudd, Pumbèj addëvendètt súbbëtë na prèda pë gl pëtiend štat a cunfin, višta la mburtanza chë tëneva comm annud cummërcial e comm puort. Venètt cunguištata na prima vòta da la chëlònia grèca ë Cuma tra gl 525 p.C. e gl 474 p.C.. Štrabon dic ca Pumbèj è štata cunguištata da gl Etrusch, nëtizia ca, chë gl scav archeològgëcë fatt da puoch, addëvènda sèmb cchiù pëssíbbëlë. Gl prim sign ë n'abbëtat ë na cèrta mburtanza suo, a Pumbèj, ë gl VI sèculë p.C.; pur së a štë períëdë la cëttà, angora pëccërèlla, nën par tëné abbësogn ë në pian regulator e gl risultat è në mëndon ë palazzëra miss lòch a cas.
A gl 62 la cëttà trëttëchètt pë còlpa ë në tuarramut bbiegl fòrt.
Gl bbuott ë gl Vësuvië[càgna | càgna surgente]
A gl autunn ë gl 79 gl Vësuvië scrëcchètt në bbuott ca Ddí në líbbëra!. Ngima a Pumbèj chëmënzètt a chiòv cénnërë e lapill (e no lava, comm zë dic spiss) chë, fòrëca në ndërvall ë cacc'ora, cadiérënë sènza zë fërmà e zë rënghëppárënë fin a 10 mètr ávëtë. A gl mëmiend ë gl bbuott ë gl 79 zë štévënë angora a rëchëštruì në muar ë palázzëra chë zë spallárënë a gl tuarramut ë gl 62.
Gl juorn ë gl bbuott gl chënëscem pëbbía ë na lèttëra ë Plinië gl ggion, e èngh gl 24 ë aušt. Ma ciert študius dícënë ca faštima è gl 24 ë sëttiembr.
Gl scav[càgna | càgna surgente]
Dend a la zzòna ë gl scav archeològgëcë è štata schëpèrta la cëttà romana štrutta dòpp a la ruzzion ë gl Vësuvië ë gl 79 d.C.


text:
Beurnevésin
Beurnevésin a l'è un cumün svizzer del distret de Porrentruy, in del Canton Giüra. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 5.1 km² e in del Dicember 2010 al gh'eva una popolazion de 136 abitant.
El cumün de Beurnevésin al se tröva a una altitüden de 422 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Lugnez, Damphreux, Bonfol, Pfetterhouse (F), Réchésy (F).
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ligam de föra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- Beurnevésin in Todesch, Franzes e Italian in ligna al Dizionari Stòrigh da Svízzera.


text:
Marüd
Marüd (Marudo in Italian) l'è un cumün de la Pruìncia de Lod, Lumbardia cun 1 658 abitant (dàto del Dic 2013 [1]) .
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'è stai pruprietà dopu el secul 10° ai Munastér de Santa Cristina de Ollona e pü de San Péder de Lod. Invecem, in del secul 18 l'é stai prupietà de la famiglia Archinto e dopu di Marchés Cusani (1731).
Cultüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
La cesa de San Gervàsi e Prutàsi l'è del 1790 l'hann custrüida sü le rüìne de un uratori.
Ecunumia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Sül teritòri i cultiven el rìs, e gh'è anca tanti alevament de vàche. Gh'è anca un qual artigian; ma el 50% de le persune ienn pendular.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Marüd l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Torgän
Torgan (nom ufizial in italian: Tornaco) a l'è un cumün de la Pruvincia de Nuvara. El gh'ha ona popolaziun de 897 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cunt ona superfis de 13,3 km² e ona densità de popolaziun de 67 ab./km².
El paes el cunfina cun la Pruvincia de Pavia (cumün de Cassö, Gravelona, Zilavegna).
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nümer de abitant del cumün de Torgän l'è mustraa in de la tabela chi de sutta
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Wisconsin
El Wisconsin a l'è un stat federal di Stat Ünii d'America. Al gh'ha una süperfiss de 189.790 km² e una pupulaziun de 5.509.026 abitant.
A l'è tacaa a nord e a est al Michigan, a ovest al Minnesota e a l'Iowa, a süd a l'Illinois.
La capital a l'è Madison (208.054 abitant); la cità püssee pupulada del stat a l'è Milwaukee (596.974 abitant). L'ünega altra cità cun püssee de 100.000 abitant a l'è Green Bay.
Cità[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Wisconsin a l'è staa amiss in de l'Üniun in del 1848.
Urganizaziun pulitiga[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
El Wisconsin al gh'ha 10 grand eletur in di eleziun presidenziaj de l'Üniun. Mudel:Wisconsin


text:
Pasqua
La Pasqua l'è 'l dé che se festègia la ressuressiù de Nòst Signùr Gesü Crést e l'è 'nsèma al Nedàl öna di dò fèste cristiane piö 'mportante.
Gh'è mia ü dè precìs per festegià la Pasqua, de fati se la festègia tra 'l 22 de mars e 'l 25 de avrìl. La Pasqua 'nfati la ghe à dré al calendare lünàr e mia a chèl del sul l'è sèmper de düminica, la prima düminica dòpo la prima löna piéna de primaéra.
La düminica de Pasqua la ria a la fì de la Setimana Santa che l'è l'öltima setimana de la Quarésma che l'è 'l tèp de penitènsa dedicàt a preparàs a la mórt e ressuressiù de Nòst Signùr.
L'è tradissiù la düminica de Pasqua regalà l'öv de Pasqua, de sólet de ciocolàt, consideràt sìmbol de éta, la nöa éta de nòst signùr che l'è risórt.
Ol lönedé de Pasqua, ciamàt Lönedé de 'l Àngel, o pò 'l dé de Pasquèta, l'è tradissiù maià öv e radécc.


text:
La cumissiun per economia, taxas e politica da stadi (CETPS) ha
predeliberà la missiva concernent las revisiuns parzialas da la lescha
da vischnancas e da la lescha davart la gulivaziun da finanzas dal
chantun Grischun en preschientscha da cusseglier guvernativ Hansjörg
Trachsel. La fatschenta vegn tractada dal cussegl grond en la sessiun da
december.
Sco quai che la regenza scriva en sia missiva, han ils dus projects
differents puncts cuminaivels. Els servan a realisar la constituziun
chantunala, la sanaziun da las finanzas ed il program da la regenza. Il
numnader cuminaivel il pli impurtant è la promoziun da la collavuraziun
intercommunala e da fusiuns da vischnancas. Cun mesiras da promoziun
correspundentas e cun l'eliminaziun d'impediments vuless la regenza dar
la direcziun per ina refurma da las structuras territorialas.
En la lescha da vischnancas dal chantun Grischun vegnan actualisadas
las disposiziuns davart la collavuraziun intercommunala e quellas davart
la fusiun da vischnancas. En connex cun la fusiun da vischnancas èn
vegnidas fatgas cumplettaziuns en ils secturs da la promoziun e dal
sforz. Tras la revisiun da la lescha da vischnancas vegn ultra da quai
stgaffida la basa legala per reorganisar las corporaziuns regiunalas.
Tras la nova lescha davart la gulivaziun da finanzas e tras
l'ordinaziun executiva respectiva duain vegnir rinforzads ils impuls per
fusiuns da vischnancas ed eliminads impediments existents. En la missiva
propona la regenza per quest intent in nov model per la gulivaziun da la
forza fiscala ed ina nova regulaziun en connex cun la resalva persunala
per contribuziuns ad ovras publicas.
Entant che la CETPS va d'accord cun tut ils puncts che la regenza
propona en la missiva tar la lescha davart la gulivaziun da finanzas e
tar l'ordinaziun executiva respectiva, fa ella differentas propostas da
midar la lescha da vischnancas. Uschia vuless la CETPS midar ils statuts
da las corporaziuns regiunalas e da las corporaziuns da vischnancas en
quel senn ch'il referendum da las vischnancas sco er da las votantas e
dals votants na duess betg mo esser pussaivel cunter tscherts conclus da
la radunanza da delegadas e da delegads, mabain er cunter conclus da la
radunanza regiunala. Cunquai che mintga vischnanca sto appartegnair ad
ina corporaziun regiunala, vuless la cumissiun plinavant ch'ina
vischnanca duess pudair s'associar mo en cas excepziunals cun in'autra
corporaziun regiunala per ademplir tschertas incumbensas. Ina minoritad
da la cumissiun propona ch'ils statuts da las corporaziuns regiunala
stoppian prevair stringentamain che la suprastanza regiunala vegnia
elegida da la totalitad da las abitantas e dals abitants da la
corporaziun cun dretg da votar. In'autra minoritad da la cumissiun
vuless che l'artitgel che prevesa da pudair far votaziuns consultativas
en il rom da projects e da tractativas davart ina fusiun da vischnancas
vegnia stritgà senza cumpensaziun. Dal rest è la cumissiun suandada per
gronda part las propostas da la regenza ed ha la finala deliberà la
missiva da la regenza per mauns dal cussegl grond.
Gremi: cumissiun per economia, taxas e politica da stadi
Funtauna: rg cumissiun per economia, taxas e politica da stadi


text:
Tarabaj, reguaj, gran catanàj,
l'è una bala che la gira e che se ferma mai,
l'unda la pìca, la bagna la spiàgia,
smàgia de culuu in una tòla de acquaragia,
un urelogg in cràpa per dàtt la svèglia,
te regàlen el büsciòn e porten via la butèglia,
hann blucaa l'apucaliss perchè güga l'Italia
e adèss i fantasmi i enn in giir con la vestaglia....
Spüden la brögna e majen la giànda
tiren fö un fulcèn che l'è un punto de dumanda,
pensiunaa cun scià la spada cume Napulèon
quaand che vann in posta a ritirà la pensiòn,
suldaa che spècen i Marziani in müdanda,
Profeti che i crumpen la Bibbia alla Standa....
Vieni a salvarci Kapitan Kurlash
cui tò ceentmila mann, cui tò ceentmila brasc,
fa desmètt de piööv nel mees de magg,
adess che sèmm'i'stracch de curr pòrtegh in bràsc...
E alùra bòn, tira, mola, messèda,
büta in aria la tua vita cume una munèda,
chissà se vee fö testa, chissà se vee fö cruus,
chissà se la se s'cèpa giò de mèzz cume una nuus...
Quaand che gh'è la malparada tirum fö la pastiglia,
Fata Pagüüra l'ha metüü sö famiglia,
e vörum un Arcangel che sona anca l'arpa,
ghe dèmm una pesciàda e l'è culpa della scarpa...
La sfera del magu l'è piena de grapa
ho dii un'Avemaria e me fa maa ancamò la cràpa,
se pògium al müür cumè sacch de la rüdèra,
vurerissum cagnà tücc ma gh'emm piö gnaa la dencèra
hemm faa tremila giir e adèss che hemm rutt la giustra
adèss... parla piö gnaa el Zarathustra
Vieni a salvarci......
E dopu cùrr, cun un piranha deent nella sacòcia,
e una cuscienza che g'ha de fa la dòcia
e sempru püssée in pressa ma varda te che bèll,
mètum sö el casco ma se tìrum via el cervèll,
amore a microonde con il cuore nel forno
e l'anima saràda in un cinema porno,
chi naviga in crociera nel maar dell'internet,
che nèga in de l'acqua in söl fuund del gabinètt,
e chi che g'ha un bazooka nella bursa della spesa,
chi g'ha el tatuaggio con Madre Teresa,
Mater Sospiriorum Mater Tenebrarum
rusàri, mitra e pö dopu spàrum,
Mater Tenebrarum Mater Sospiriorum
pregum tücc bàsta che i fàghen quell che vörum
basta che i fàghen quell che vörum


text:
Albrecht Dürer
Albrecht Dürer (Nurimbèrga, 21 ed màś dal 1471 - lè, 6 'd avrìl dal 1528) 'l è 'l artìsta piò famóś dl Arnasimèint tudès'c, cgnusû in tùt al mond p'r al só pitùri, disègn, inciśiòun e scrìt ed tiurìa edl'èrt. 'L avrèv influèinsê dimòndi i artìst dal XVI sècul, sìa tudès'c che ulandéś, e 'l tulìva anca l'amirasiòun ed mìster itagliàn cuma dal Rafaêl. El só stampi i avrèven avû na gran difuśiòun e i avrèv'n ispirê dimòndi artìst ch'i vgnìven dòp.
A s è 'rivê, infìn ai noster dè, dimòndi documèint ch' i s ciacàren ed lò, cuma la só curespundèinsa, soquànt só scrìt, i só disègn cun dal só noti precìśi. Tut cal materièl chè al s à jutê a capir dimòndi qualitê dla só ōvra. Dop 'd avér lavurê cun dal rigór e brêvtù in dla pitùra, anc 'l imperadōr Masimiliàṅ I al s interesèva ed lò e al gh cmandèva soquànt artràt. In dla só maturitê, al Dürer 'l era stê impgnê de piò in dla scritùra ed soquànt tratê in sìm' a 'l mśùri e a 'l proporsiòun dal corp edl òm.
Vóś lighèdi
Colegamèint estèren
- (EN) Albrecht-durer.org, Al sît a lò dedichê
- (EN) Al tratê dl Albrecht Dürer: Vier Bücher von menschlicher Proportion
- (EN) Al WebMuseum ed Parì ch' al descòr 'd Albrecht Dürer
Èter prugèt
- Wikimedia Commons contiene file multimediali su Albrecht Dürer


text: 1Rü wüxi ga ngü̃xchigaarü ngunexü̃gu rü Ngechuchu rü norü ngúexü̃gümaã trigunecüwa nachopetü. Rü norü ngúexü̃gü rü inaxĩãcüma yoxocüne trigu nicãũtanü. Rü naxme̱xmaã nanadaxi ga trigu rü nayangṍẽtanü. 2Rü ñuxre ga Parichéugü rü yema ngúexü̃güna nacagü, rü ñanagürügü: —¿Tü̱xcüü̃ ngü̃xchigaarü ngunexü̃gu penabuxu i trigu? Erü ngü̃xchigaarü ngunexü̃gu rü nachu̱xu na texé puracüxü̃ —ñanagürügü. 3Rü Ngechuchu nanangãxü̃, rü ñanagürü: —¿Taguma e̱xna poperawa nüxü̃ pedau ga ṯacü na naxüxü̃ ga nuxcümaü̃cü ga ãẽ̱xgacü ga Dabí ga yexguma nataiyagu ga nüma rü natanüxü̃gü? 4—Rü Tupanapatagu naxücu rü nüxü̃ nadau ga yema pãũ ga üünexü̃ ga yexma nuxü̃. Rü yema pãũ rü nachu̱xu ga ngexerǘxemare na nangṍxü̃, rü paigüca̱xicatama nixĩ. Natürü Dabí nanayaxu ga yema pãũ rü nanangõ̱x, rü natanüxü̃maã rü ta nangau —ñanagürü. 5Rü ñanagürü ta ga Ngechuchu: —Tupana Nane ya duü̃xü̃xü̃ ixĩcü rü namaã inacua̱x i ngü̃xchigaarü ngunexü̃ —ñanagürü. 6Rü wüxi ga to ga ngü̃xchigaarü ngunexü̃gu rü Ngechuchu rü ngutaque̱xepataü̃gu naxücu. Rü inanaxügü ga na nangu̱xẽẽtaexü̃. Rü yéma nayexma ga wüxi ga yatü ga norü tügünewa yumécü. 7Rü yema ngúexẽẽruü̃gü ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃ rü Parichéugü, rü Ngechuchuxü̃ narüdaunü ngoxita ngü̃xchigaarü ngunexü̃gu guma yumécüxü̃ namexẽẽ, yerü naxca̱x nadaugü ga ñuxãcü norü ãẽ̱xgacügüxü̃tawa na ínaxuaxü̃güãxü̃. 8Natürü nüma ga Ngechuchu rü nüxü̃ nacua̱x ga yema naãẽwa nagu naxĩnüẽxü̃ ga yema yatügü. Rü yemaca̱x guma yumécüxü̃ ñanagürü: —¡Írüda rü nuxã ngãxü̃tanügu yachi! —ñanagürü. Rü guma yumécü rü inachi rü norü ngãxü̃tanügu nayachi. 9Rü yexguma ga Ngechuchu rü yema yéma yexmagüxü̃na naca, rü ñanagürü nüxü̃: —¿Namexü̃ i ngü̃xchigaarü ngunexü̃gu na wüxie naxüxü̃ i mexü̃ rü e̱xna chixexü̃? ¿Rü namexü̃ i na namaxẽẽxü̃ rü e̱xna yamáxü̃? —ñanagürü. 10Rü yexguma Ngechuchu nüxü̃ nidaugüãchi ga yema duü̃xü̃gü ga yéma yexmagüxü̃. Rü guma yumécüxü̃ ñanagürü: —¡Iyanawe̱xãchixẽẽ ya cuxme̱x! —ñanagürü. Rü guma yatü rü nügü inayarüwe̱xãchime̱xẽxẽẽ, rü narümeme̱x. 11Natürü yema Parichéugü rü ngúexẽẽruü̃gü ga Moĩchéarü mugüwa ngu̱xẽẽtaegüxü̃, rü poraãcü nanuẽ. Rü nügü nixucu̱xẽgü na ñuxãcü tá Ngechuchuxü̃ na yama̱xgüxü̃. 12Rü yexguma ga Ngechuchu rü dauxchitawa, wüxi ga ma̱xpǘnewa naxũ na yéma yayumüxẽxü̃ca̱x. Rü guxü̃ ga yema chütaxü̃gu rü yéma nayumüxẽ. 13Rü yexguma yangóonegu, rü Ngechuchu norü ngúexü̃güca̱x naca. Rü natanüwa nayadexechi ga 12. Rü yema nixĩ ga yatügü ga Ngechuchu nüxü̃ unetagüxü̃ na tóxnamana nangegüãxü̃ca̱x ga norü ore. 14Rü yema yatügü ga yadexechixü̃ rü Chimáũ ga Pedrugu naxüégaxü̃ nixĩ ga wüxi. Rü to nixĩ ga Aü̃dré ga Chimáũ naẽneẽ, rü Chaü̃tiágu rü Cuáü̃, rü Piripi, rü Baturumé, 15rü Mateu, rü Tumachi, rü Chaü̃tiágu ga Arupéu nane rü Chimáũ ga iporaãẽcüücü, 16rü Yuda ga Chaü̃tiágueneẽ, rü Yuda Icariúte ga yixcama Ngechuchuxü̃ íxuaxü̃xü̃ naẽchita. 17Rü Ngechuchu rü yema yatügü ga yadexechixü̃maã ínarüxĩgü nawa ga guma ma̱xpǘne. Rü wüxi ga nachica ga ínametachinüãnexü̃wa nayachaxãchitanü. Rü yéma nayexmagü ga muxü̃ma ga duü̃xü̃gü ga guxü̃ ga Yudéaanewa ne ĩxü̃, rü Yerucharéü̃wa ne ĩxü̃, rü taxtü ga taxü̃ãnacüwa ga Chidã́ũwa rü Tiruwa ne ĩxü̃. Rü yéma naxĩ yerü Ngechuchuxü̃ naxĩnüẽchaü̃, rü nanaxwa̱xegü ga Ngechuchu na nameẽxẽẽxü̃ ga norü ḏaawegüwa. 18Rü yema duü̃xü̃gü ga chixexü̃ ga naãẽ nawa yexmagüxü̃ rü ta naxca̱x nitaanegü. 19Rü guxü̃ma ga duü̃xü̃gü rü Ngechuchuxü̃ ningõgügüchaü̃, yerü norü poramaã nanameẽxẽẽ. 20Rü yexguma Ngechuchu rü norü ngúexü̃güxü̃ nadawenü, rü ñanagürü nüxü̃: —¡Petaãẽgü i pema ya ingearü ngẽmaxü̃ã̱xgüxe! Rü Tupana ãẽ̱xgacü íixĩxü̃wa rü pema rü tá ta pexãchica. 21—¡Rü petaãẽgü i pema i ñu̱xma taiyaexe! ¡Rü tá meãma pingãxcharaü̃gü! ¡Rü petaãẽgü i pema i ñu̱xma auxexe! Rü yixcama rü tá pecugüe. 22—¡Rü petaãẽgü i pema i ngẽxguma duü̃xü̃gü pexchi aiegu, rü pexü̃ ínawoü̱̃xgu, rü ṯacü pemaã yaxugüegu, rü chaugagu chixri pechiga yadexagügu! 23—Rü ngẽxguma ngẽma pexü̃ üpetügu, rü ¡petaãẽgüama rü tama pexoegaãẽgü! Erü daxũguxü̃ i naãnewa rü tá penayauxgü i wüxi i perü ãmare i mexẽchixü̃. Rü dücax, ñaã duü̃xü̃gü i ñu̱xma pexchi aiexü̃ãrü o̱xigü rü yexgumarüü̃ ta nixĩ ga naxchi na naxaiexü̃ ga nuxcümaü̃güxü̃ ga Tupanaãrü orearü uruü̃gü. 24—Natürü wüxi i ngechaü̃ tá nixĩ i pexca̱x i pema ya muãrü ngẽmaxü̃ã̱xgüxe erü núma ñoma i naãnewa rü marü petaãẽgü. 25—Rü wüxi i ngechaü̃ tá nixĩ i pexca̱x i pema ya marü ingaxcharaü̃güxe erü tá petaiyae. Rü wüxi i ngechaü̃ tá nixĩ i pexca̱x i pema i ñu̱xma marü cugüexe, erü yixcama rü perü ngechaü̃maã tá pexauxe. 26—Rü wüxi i ngechaü̃ tá nixĩ i pexca̱x i ngẽxguma guxü̃ma i duü̃xü̃gü pexü̃ icua̱xüü̃gügu. Erü ngẽma duü̃xü̃gü i ñu̱xma pexü̃ icua̱xüü̃güxü̃ãrü o̱xigü rü yexgumarüü̃ nüxü̃ nicua̱xüü̃gü ga nuxcümaü̃güxü̃ ga orearü uruü̃güneta. 27—Natürü pema i ñu̱xma na choxü̃ pexĩnüẽxü̃ rü pemaã nüxü̃ chixu rü: —¡Nüxü̃ pengechaü̃ i perü uwanügü! ¡Rü meã nüxü̃ perüngü̃xẽẽ̱x i ngẽma pexchi aiexü̃! 28—¡Rü meã nachiga pidexagü rü naxca̱x ípeca i Tupanaãrü ngü̃xẽẽ naxca̱x i ngẽma pemaã guxchigagüxü̃! ¡Rü naxca̱x peyumüxẽgü i ngẽma chixri pechigamaã idexagüxü̃! 29—Rü ngẽxguma texé cumaã nuxgu rü cuxü̃ tapechiwegu rü name nixĩ i tama cuxütanü ega woo curü tochiwewa rü ta cuxü̃ tapechiwegu. Rü ngẽxguma texé cuxü̃ napuarü gáuxü̃chiruã̱xgu, rü name nixĩ i tüxü̃ cungechaü̃ãma ega woo curü daxũ rü ta cuxna tanapuxgu. 30—¡Rü tüxna naxã ya texé ya curü ngẽmaxü̃ca̱x íc̱axe! Rü ngẽxguma texé curü ngẽmaxü̃ cuxna napuxgu, rü tama name i naxca̱x ícuyaca. 31—Rü ngẽma mexü̃ i pema penaxwa̱xexü̃ na togü pemaã naxüxü̃, rü name nixĩ i pema rü ta ngẽmaãcü mexü̃ namaã pexü. 32—Rü ngẽxguma pema rü ngẽma duü̃xü̃gü i pexü̃ ngechaü̃xü̃xü̃xĩcatama pengechaü̃gu, rü ¿ṯacüwa namexü̃ i ngẽma? Erü ngẽma duü̃xü̃gü i tama yaxõgüxü̃ rü ngẽmaãcü nanaxügü. 33—Rü ngẽxguma ngẽma duü̃xü̃gü i cuxü̃ rüngü̃xẽẽxü̃xü̃xĩcatama curüngü̃xẽẽgu, rü ¿ṯacüwa namexü̃ i ngẽma? Erü ngẽma duü̃xü̃gü i tama yaxõgüxü̃ rü ngẽmaãcü nanaxügü. 34—Rü ngẽxguma ngẽma duü̃xü̃gü i ixããrü dĩẽruã́xü̃naxĩcatama cunaxãxgu i curü dĩẽru, rü ¿ṯacüwa namexü̃ i ngẽma? Erü ngẽma duü̃xü̃gü i tama yaxõgüxü̃ rü ngẽmaãcü nanaxügü, erü nüxü̃ nacua̱xgü rü tá nüxü̃́ nanataeguxẽẽ i ngẽma dĩẽru. 35—Natürü pema rü name nixĩ i nüxü̃ pengechaü̃ i perü uwanügü, rü nüxü̃ perüngü̃xẽẽ. Rü ngẽxguma ṯacüca̱x pexna nacaxgu, rü name nixĩ i tama pexoegaãẽãcüma nüxna penaxã ega woo nagu perüxĩnüẽgu na ngürüãchi tãũtáma pexü̃́ nataeguxẽẽãxü̃. Erü ngẽxguma ngẽmaãcü penaxü̱xgu, rü Tupana rü ngẽmaãrü yexera tá poraãcü pexü̃́ nanataeguxẽẽ, rü naxãcügü tá pixĩgü ya yima Tupana ya Poraxüchicü ya nüxü̃ rüngü̃xẽẽcü ta i ngẽma taguma moxẽ nüxna ãgüxü̃ rü ngẽma chixecümagüxü̃. 36—Rü pema rü name nixĩ i pengechaü̃tümüü̃wa̱xegü, ngẽma Penatü ya Tupana ngechaü̃tümüü̃wa̱xexü̃rüü̃. 37—Tama name i togüxü̃ pixu rü penangugü i togüarü maxü̃. Rü ngẽxguma ya Tupana rü tãũtáma nanangugü i perü maxü̃. Rü tama name i poxcu namaã pexuegu i togü. Rü ngẽxguma ya Tupana rü tãũtáma poxcu pemaã naxuegu. ¡Rü togüaxü̃́ nüxü̃ pengechaü̃ i norü chixexü̃gü! Rü ngẽxguma ya Tupana rü tá ta pexü̃́ nüxü̃ nangechaü̃ i perü chixexü̃gü. 38—¡Togüxü̃ perüngü̃xẽẽgü rü namaã pemecümagü! rü Tupana rü tá ta pexü̃ narüngü̃xẽẽ rü tá pemaã namecüma. Rü ñoma wüxi i choca i meãma napaxü̃rüü̃ rü ípoõcuxü̃rüü̃ tá Tupana pemaã namecüma rü pexna nanaxã i ngẽma mexü̃ i penaxwa̱xexü̃ i perü maxü̃ca̱x —ñanagürü. 39Rü ñaã cua̱xruü̃wa duü̃xü̃gümaã nüxü̃ nixu ga Ngechuchu, rü ñanagürü: —¿Ñuxãcü i wüxi i ngexetüxü̃ rü to i ngexetüxü̃xü̃ namaxü̃ nacua̱xẽẽxü̃? Erü ngẽma taxre i ngexetüxü̃ rü wüxi i ãxmaxü̃gu tá nügümaã nayayicu. 40—Rü taxuü̃ma i wüxi i ngúexü̃ rü norü ngúexẽẽruü̃xü̃ narüyexera. Natürü ega aixcüma meã nangu̱xgu rü ngẽmaãcü norü ngúexẽẽruü̃rüü̃ tá nixĩ. 41—¿Rü tü̱xcüü̃ cunangugü i cumücü naxca̱x i ngẽma íraxü̃ i chixexü̃ i naxüxü̃ natürü tama cugütama cungugü naxca̱x i ngẽma chixexü̃ i taxü̃ i cuxüxü̃? 42—Rü ngẽxguma tama nüxna cucua̱xãchigu i ngẽma chixexü̃ i taxü̃ i cumatama cuxüxü̃, rü ¿ñuxũcürüwa i nagu curüxĩnüxü̃ na cunamexẽẽxü̃ i ngẽma cumücüarü chixexü̃ i íraxü̃? Pa Duü̃xü̃ i Meã Maxnetaxü̃x, name nixĩ i cuxira nüxü̃ curüxo i ngẽma chixexü̃ i taxü̃ i cumatama cuxüxü̃, rü ngẽxguma tá cume na nüxü̃ curüngü̃xẽẽxü̃ca̱x i cumücü na nüxü̃ naxoxü̃ca̱x i ngẽma chixexü̃ i íraxü̃ i naxüxü̃. 43—Nataxuma i nanetü i mexü̃ i chixearü oóxü̃. Rü nataxuma i nanetü i chixexü̃ i meãrü oóxü̃. 44—Rü wüxichigü i nanetü rü norü owa nixĩ i nüxü̃ icuáxü̃. Rü wüxi i torawa rü taxucürüwama wüxi i ori̱x i imúxü̃ tayaxu. Rü wüxi i chuxchuxü̃wa rü taxucürüwa uba tayaxu. 45—Rü wüxi ya mecü ya yatü rü mexü̃ i orexü̃ nixu, erü naãẽwa rü aixcüma mexü̃gu narüxĩnü. Natürü wüxi i yatü i chixecümaxü̃ rü chixexü̃ i orexü̃ nixu, erü chixexü̃gu narüxĩnü. Rü ngẽma naãẽwa nagu naxĩnüxü̃ nixĩ i nüxü̃ yaxuxü̃. 46—¿Tü̱xcüü̃ i pema rü: “Pa Torü Corix” ñaperügü choxü̃, natürü tama penaxü i ngẽma pemaã nüxü̃ chixuxü̃? 47—Rü ñu̱xma tá pemaã nüxü̃ chixu na ñuxãcü tiĩxü̃ ya yíxema chowe rüxũxẽ rü choxü̃ ĩnüxẽ rü naxǘxe i ngẽma tümamaã nüxü̃ chixuxü̃. 48—Rü tüma rü wüxi ga yatü ga üpatacü rü yama̱xmaü̃cü ga norü caxta ñu̱xmata nutawa nangucürüü̃ tixĩ. Rü yexguma nama̱xgu ga taxtü rü yabaixü̃gu ga napata, rü woo ga na naporaü̃chiüxü̃, rü tama niwa̱xtaü̃, yerü meãma inapugüarü caxtaã̱x ga guma ĩ. 49—Natürü yíxema nüxü̃ ĩnümarexe i chorü ore natürü tama naxǘxe i ngẽma tümamaã nüxü̃ chixuxü̃, rü wüxi ga yatü ga naxnücüétügumare üpatacürüü̃ tixĩ. Rü yexguma nama̱xgu ga taxtü, rü nibaixü̃ ga napata, rü naporaü̃chiü. Rü niwa̱xtaü̃ ga napata, rü yexma nayarüxo ga guma ĩ.


text:
Giuánn Batista Scalabrini
Giuánn Batista Scalabrini (Fin Mornasch, 8 de lüi 1839 – Piasensa 1 de giügn 1905) l'è stái vésc católic de Piasensa dal 1876 al 1905. L'é beát de la césa católica.
Biugrafia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nasüd a Fin (pruincia de Cum) el 8 de lüi 1839, lé stái urdiná pret el 30 de mágg 1863, quant ch'el gh'aveva namó cumpìd 24 ann. Fin al 1870 l'é stai prufesùr in Seminari, e dopu l'é diventá prevóst a San Bartulumé a Cum.
Papa Piu IX l'ha cunsacrá vesc de Piasensa el 30 de genár 1876. In del 1887 l'ha fundáa la Cungregasión di Misunári de San Carl; in del 1895 el funda la cumpagnia de le Misiunarie de San Carl. La Cungregasión la deva asistensa a tütt i emigranti chi partìven a l'Ester.
In del 1901 l'é andái in America e in del 1905 in Brasil.
L'é mort a Piasensa el 1 de giügn 1905. El sò corp el riposa in de la Catedral de la citáa, in d'una casa che la vegnn dervida a véder per i grand ucasión, cume el centenari de la só nascita.
L'é stái pruclamá beát da Papa Giuánn Paul II in del 1997


text:
Grömèl
Grömèl del Mut l'è 'n cümü de la pruinsa de Bèrghem nè la Al Calèpe nè l'ólta pianüra, pròpe ai pè doi còi e apröf a la ria drécia del Òi.
El g'ha 'na popolasiù de 7 337 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 9,8 km² e 'na densità de popolasiù de 749 ab./km².
Ol paìs al sa tróa a 19 km de la sità e a 208 méter söl lièl del mar. El cunfìna coi cümü de Caròbe, Calèpe, Ciüdü, Gandòss, Palasöl (BS), Telgàt.
Per Grömèl el pasa e 'l sà ferma ol tréno Bèrghem - Brèsa e ghè pò 'l casèl de l'autostrada A4 Grömèl - Telgàt.
De èt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol castèl medioeàl e l'insèma agrìcol e naturalìstech doi còi quase töcc cultivàcc a óa; Grömèl l'è 'nfati nol comprensòre dol Valcalèpio DOC.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Grömèl l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Ol sit del cümü[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
http://www.comune.grumellodelmonte.bg.it/
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Nors antich
El Nors Antich l'è la lengua germanica del Nord parlaa da la gent che la stava in Scandinavia e da la gent scandinava int i so culoni al temp de l'età vichinga fin asquas al 1300.
El Pader Noster in Nors[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Cià chì una recostrüssion dal Pader Noster in Nors:
Faþer vár es ert a himnom,
verði nafn þitt hæilagt
Til kome ríke þitt,
værði vili þin
sva a iarðu sem í himnum.
Gef oss ok hværn dag brauð vort dagligt
Ok fyr gefþu oss synþer órar,
sem vér fyr gefom þeim er viþ oss hafa misgert
Leiðd oss eigi í freistni,
heldr leys þv oss fra illo.
(font:[1])


text:
Bràlu ad Preigöra
El Brall de Pregoeula (Bràlu ad Preigöra in de la parlada lucal, Brallo di Pregola in Italian,) l'è on comun de la Provincia de Pavia. Al gh'ha 638 abitant (dato del Dicember 2013[1]), cont ona süperfis de 46,4 km² e ona densità de 14 ab./km².
L'è vun dij comun pussee meridionai de l'Oltrepò paves. Là vesin se troeuva anca el Mont Lesima, el pussee alt de la zòna (1724 meder). Fina al 1859 el Brall se trovava in del Piemont, poeu, in del 1958 l'ha giontaa al sò nòmm anca quèll de Pregoeula, come se ciamava l'antich paes ch'el dava el nòmm al territòri. El nòmm el vegn de Prea Groa che l'era el nòmm di prej tenc che caratterizzen el sitt. El sò territòri el fa part, per la coltura, de la zònna di Quatter Provinz. El confina con la Provincia de Piasenza.
Evoluzion demografega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del numer de abitant del comun de Brall de Pregoeula l'è mustraa in de la tabela chi de sota
Nümer de abitant
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
Niederweningen
Niederweningen a l'è un cumün svizzer del distret (en todèsch: Bezirk) de Dielsdorf, in del Canton Zürigh. La süperfiss del teritori del cumün l'è de 6.88 km² e in del Dicember 2011 al gh'eva una popolazion de 2 758 abitant.
El cumün de Niederweningen al se tröva a una altitüden de 505 meter sura al livel del mar e l'è tacaa ai cumün de Otelfingen, Schleinikon, Schneisingen (AG), Siglistorf (AG), Unterehrendingen (AG), Wettingen (AG). La popolaziun l'è in magioranza de lengua todesca.
Storia[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Niederweningen is first mentioned between 1096 and 1111 col nom de Waningen. In del 1269 l'eva menzionaa col nom de Nidirunweningin.[1]
L'andament storegh de la popolazion l'è indicaa in de la tabela chi de sotta:[1]


text:
832
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Nassimeent legendari da la bandera da Scozzia
Sa la crea la scöla da tradütuur da Bagdad, che la recupera teest da tüti i cültüür e la i richiss cun di cumentari
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.
Mudel:Calendari00


text:
Viola (strümènt)
Una viola l'è un strüment müsegal ch'al sömeja al viulin e al viulun. La viola la gh'ha un son püssee bass de un viulin, ma püssee volt de un viulun. Al gh'ha quater cord, el do, el sol, el re e 'l la, propi 'me el viulun, ma de l'utava de sura. La viola la ven sunada cunt un arch, tegnüü cunt la man destra. Quajvölta i cord i pöden vess spizegaa (pizzicato).
Quand che la gent la ved la viola, de spess la pensa che la sia un viulin. Quest perchè la viola l'è dumà un toch püssee granda de un viulin, e 'me 'l viulin, la viola la se ten in su la spala sinistra del müsicista. La pö granda differenza tra una viola e un viulin l'è el son diffarent.
Chel lü che'l suna la viola al se ciama "violista", menter chel che la fa sö e la mett a post l'è el liüter. I cumpositur i druven la viola per sunà i not de l'armonìa. L'è vön di strümencc principaj ind un quartett de arch, insema a dü viulin e un viulun.


text:
Promoziun da projects – qualitad e solidaritad
Pro Patria sustegna projects sin il sectur da la tgira da la cultura, dal maletg dal lieu, da la cuntrada e da monuments. Plinavant dispona ella d'in fond per agid social intenziunà. La fundaziun Pro Patria surdat las contribuziuns tenor criteris definids precisamain. Mintga dumonda vegn examinada areguard sia qualitad. Sche necessari vegnan consultads ils posts spezialisads cumpetents dals chantuns u da la Confederaziun.
Per eleger ils projects che vegnan promovids vegn dà bada ch'els sajan d'interess general e destinads ad ina gronda part da la populaziun.
Contribuziuns che servan exclusivamain ad interess da persunas singulas na vegnan betg concedidas. Ultra da la qualitad d'in project è d'impurtanza era la solidaritad da collecta en la regiun favurisada. Regiuns che participeschan activamain a las collectas da Pro Patria vegnan perquai resguardadas privilegiadamain.


text:
1994
Avenimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
31 01 - Barcelona: un incendi al trà gjü el Gran Teàtar del Liceu.
01 03 - Europa: la nass l'Europa di Quíndas: Svézzia, Àustria e Finlàndia s'incorporen coma nööf soci de la Üniun Europea.
04 03 - Vitòria (Àlaba, el Paees Baasch): el münicipi de la citaa al derva el primm registru al Staa Spagnöö de para de fatt (eterosessüaal e omosessüaal).
15 03 - i Staa Ünii e Rüssia: sti düü paées a rívan a un acordi par permett la süpervisiun mütua del desmantelameent del armameent nücleaar.
25 03 - Somàlia: i ültim soldaa Noort-american destacaa al paées al bandónen l'indoman de la firma d'un trataa de paas intra líder guerrijée.
12 04 - Palestina: Israel e l'ULP a fan sü al Cairu l'acordi sura la polizzía Palestinesa che sa despiegarà a Gaza e Gérich seguunt el quaal la cüntarà 9.000 efetiif.
27 04 - Süüt-àfrica: dopu mezz sécul de razziism d'istitüzziun (apartheid), Nelson Mandela al veenc i primm elezziun indóe a pòden participá tücc i citadin, senza dipendenza di söö tratt razziaal.
25 10 - la Citaa del Vatican (Roma): la Santa Sée la núnzia el stablissmeent de relazziun ufizziaal cun l'OLP, senza caràter pienament diplomàtich || Tegucigalpa (Honduras): i presideent Centroamerican e el primm miníster de Belize, a aprövan una declarazziun sura la paas e el svilüpp a la regjun.
Nassimeent[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrulogi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
14 01 - Tolosa de Lenguadoc, (Francja): Frederica Montseny, dirigenta anarchista (n. 1905).
21 07 - Barcelona: Pere Calders, scrituur Catalan (n. 1912).
15 01 - Los Angeles (Califòrnia (SÜA): Harry Edward Nelson cognossüü coma Harry Nilsson, müsich Noort-american (n. 1941).
04 03 - Durango (esat de Durango, Mèssich): John Candy, atuur còmich Canadées (n. 1950).
05 04 - Seattle (staa de Washington): Kurt Donald Cobain, cognossüü coma Kurt Cobain, cantaant de Nirvana, int un possíbil süicidi (n. 1967).
22 04 - Növa York (Staa de Növa York, SÜA): Richard Nixon, presideent di Staa Ünii (n. 1913).
29 05 - Santiago de Cili (Cili): Erich Honecker, pulítegh Tudeesch, presideent de la RDT (n. 1912).
14 06 - Los Angeles (Califòrnia (SÜA): Enrico Nicola Mancini, cognossüü coma Henry Mancini, cumpusituur de müsica par cínema (n. 1924).
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Karl Graf von Spreti
Ol cónte Karl Graf von Spreti, nasìt ol 21 de Mas del 1907 in del castèl de Kapfing di bande de Landshut in Baviera da öna famèa de nòbei e mórt asasinàt ol 5 de Avrìl del 1970 a Sità del Guatemala, l’è stacc ün òm pulìtech todèsch de méla e nöf (1900).
Ol sò ‘mpègn pulìtech[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L’ s’è laüreàt ‘n architetüra e ‘nsèma al sò mestér de architèt l’ s’è, fin de zùen, impegnàt in pulìtica in del Partìt Popular Bavarés fina a quando i Nazisti i l’ là mia vietàt.
Al tép de la Segónda Guèra Mondiàl l’è stacc arestàt e i Nazisti i l' l'à metìt in galéra; finìda la guèra l’è stacc ü di fondadùr del la CSU, ‘l partìt Cristiàn Sociàl de la Baviera, aleàt de la CDU, e l’è dientàt depütàt del Bundestag dal 1949 al 1965.
De l’è ‘n pòi l’è stacc ambasciadùr de la Repüblica Federàla Todèsca in del Lüsenbürgh dal 1956 al 1960, a Cüba dal 1960 al 1963, ‘n Giurdania dal 1963 al 1966 e in Guatemala dal 1966 al 1970.
Ol rapimènt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Pròpe in Guatemala l’è stai rapìt ol lönedé 31 de Mars del 1970 sö l’Avenida de las Amèrica, in del cör de la capitàl del Guatemala, Cità del Guatemala, da sés òmegn di Far, Fuerzas armadas revolucionarias che i combàtia cóntra la ditatüra di militàr.
Gnà l’intervènt del mons Girolamo Pigione, nùnsio apostòlech, gnà ‘l l’iniviàt del ministér di èsteri de Bonn, Herr Hoppe i gh’è riàcc a salvàga la pèl e ‘l sò còrp con d'öna balòtola ‘n del có l’è stacc troàt in d’öna capàna sö la stràda che da la capitàl la mèna a la sità de San Pedro Ayampuc.
Referènse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Ol giurnalésta polàch Ryszard Kapuściński l’à scricc ü lìber söl rapimènt del cónte Karl Graf von Spreti öna quach mis dòpo che l’è stai copàt intitulàt Perché l’è mórt Karl von Spreti – Guatemala 1970.


text:
Green Jellÿ
I Green Jellÿ (a ś lèś green jello) 'l è 'n grup hard rock americàṅ ch'al fà dla mùśica demensiàla par rìdar. I s èṅ furmâ intóran a 'l 1981 e i aṅ cambiâ nóm da Green Jellö par di prubléma legài cun al marc Jell-O dla Kraft (l'è na gelatìna vérda). In Itâglia e in dal mónd i s èṅ fat cgnósar par la canta Three Little Pigs.
Biugrafìa
I Green Jellÿ i nàsan, par vulér ad Bill Manspeaker e Joe Cannizzaro, cuma Green Jellö in dal 1981 a Kenmore in dal stat ad New York cuma 'n quartét ch'al fàva dal punk cun dla cretinìśia adòs. La sò idéa in tèsta l'éra quéla ad dvintàr la "banda pèś ch'a gh fus in dal mónd".
Quand i aṅ pò tacâ a sunàr davśèṅ a Buffalo, i fàvan i bufòṅ in sal palc cun di putòć lè dintóran. I n éra briśa bòṅ gnanc ad sunàr, difàti Cannizzaro, ch'al sunàva in alóra al bas, al druàva di culōr difarènt par tgnir-'s in a mènt al linìi ad bas ch'al gh'iva da far.
Dòp soquànt an ad gavéta, in dal 1984 i rigìstran Let It Be (Lasa ch’a sia), un EP cun 8 braṅ dèntar, fra i quài a gh'è anc 'l in Green Theme Jellö Song e I’ve Got Poo-Poo On My Shoe (A gh'ò dla pò-pò in dla mè scarpa, in séguit la dventarà Misadventures of Shitman). La cupertìna l'è na tòlta in gir ad quéla ad Let it be di Beatles. Al disc al vèṅ fóra in sōli sincsènt còpi, par quéi dal pòst.
In séguit al grup al sarìs par lōr di persunàǵ nóṿ da far, Shitman (un móstar gigànt ambulànt fat ad mèrda ad furmintòṅ), Cowgod (al Dio vaca), Rock n'Roll Pumpkin (la suca Rock) e Satan's Ham (al parsùt ad Sàtana). I cuncèrt dal grup i dvèntan quèl ad spetaculàr, cun vint cumpunènt a la vòlta in sal palc a far i àśan!
In dal 1989 i Green Jellö i faṅ gnir fóra un secónd disc, Triple Live Möther Gööse at Budokan, rigistrâ al vōl in un garàǵ ma cun un sòṅ dimóndi definî. Insém a 'l disc i faṅ anc na VHS cun di vìddeo par tut i braṅ.
In cal mèntar al grup al taca a muciàr sù di muśicìsta: al baterìsta Danny Carey (in séguit al sunarà p'r i Tool), al basìsta Bill Tutton (King Dot), i chitarìsta Marc Levinthal (Pippi Rockstocking), Steven Shenar (Sven Seven), C.J. Buscaglia (Jesus Quisp) e Bernie Peaks (Bernie Vicious). Al grup al mét insém anc siē cantànt: Bill Manspeaker (Moronic Dictator, Shitman, Marshall "Duh" Staxxx), Joe Cannizzaro (Dunderhead), Keith Matherne (Keni Logginz), Gary Helsinger (Hotsy Menshot, Piñata Head), Greg Raynard (Reason Clean, Toucan Son of Sam) e Maynard James Keenan (Billy Bob), più dū dóni a i côr.
In dal 1991, al grup al s preśénta a l'etichéta Zoo Entertainment (figliàla dla BMG) faghénd inténdar 'd èsar la prima vìddeo-banda dal mónd e prumiténd ad cavàr-gh-la a far tut (mùśichi, vìddeo, gràfica, etc...) cun sōl 50.000 dòlar. A n éra minga véra ma, cun al cuntràt in maṅ, al grup al còmpra na caméra, soquànt materiàl, dal légn e dal luś, e i tàcan a dar-as da far girànd i vìddeo prumìs dal sò cansòṅ.
A la fiṅ dal 1992 la caséta Cereal Killer l'è na ròba fata e acsè la pōl èsar dada a i negòsi da véndar. Piàn piâṅ la caséta la 'l fà, specialmènt in dal gir underground, ma l'è pò mèrit dna ràddio ad Seattle, cla traśmét la canta Three Little Pigs par schèrs, ch'al grup al fà 'l bòt.
Tut i la ciàman e la Zoo Entertainment l'è custréta a far gnir fóra 'l EP Green Jellö SUXX cun dèntar quàtar cansòṅ ad Cereal Killer. Tut i vōlan védar la cansòṅ di tri ninét a la TV via caṿ The Box. Quand pò a 'l inìsi dal 1993 anc MTV la traśmét al vìddeo in dla sò traśmisiòṅ Headbanger's Ball, al disc di cereài al pōl finalmènt gnir fóra cun tuti al canti dèntar: a sém in d'l Avril dal 1993 e Cereal Killer Soundtrack al s fà catàr in di negòsi.
Dèntar al disc, i pès più bèi i gh'èṅ tut da Obey the Cowgod (sunàda a la manéra di Motorhead) a Anarchy in the U.K. (na cover di Sex Pistols ma chè al cantànt al n vōl minga dvintàr 'n aràrchic ma Fred Flinstone!), da House me teenage rave a Trippin' on XTC (i pàran i Red Hot Chili Peppers), da Misadventures of Shitman a Rock-n-roll Pumpkin, e pò i sìngui Three little pigs e Electric Harley House (of love) (la sòna cuma un pès di Kiss). Cla canta chè la gh'à dâ dimóndi prubléma parchè dèntar a s cata un riff cumpàgn a quél 'd Enter Sandman di Metallica e chi lōr i gh'aṅ fat càuśa, dimustrànd 'd avér pòc sèns d'l umurìśum, diversamènt da Paul Stanley e Gene Simmons di Kiss ch'i aṅ fat na cumparsàda in dal vìddeo.
Cereal Killer Soundtrack album al dvènta disc 'd òr in di Stat Unî, Cànada e in dla Śelànda Nóva e ad plàtin in Austrâglia, vindénd da piò ad dū migliòṅ e mèś ad còpi in tut al mónd.
Sèmpar in c'l an lè a vèṅ fóra un braṅ fat insém a 'l campiòṅ ad Wresling Hulk Hogan: I'm the Leader of the Gang (I Am). La cansòṅ la riva al 40śum pòst dla clasìfica di sìngui dal Régn Unî.
In dal 1994 i regìstran al quàrt àlbum 333, un disc misć cun di braṅ metal, grunge e dance. Par via ad prubléma cun la cà discugràfica e sénsa far dla prumusiòṅ, al lavōr al n vénd briśa. Gnanc al sìngul The bear song, mis anc dèntar a la culòna sunóra dal film Scemo e più scemo di fradèi Farrelly, al n gh la cava minga a 'ndàr in clasìfica. In dal disc a gh'è anc un braṅ dicicâ a 'l nemìg stòric ad 'l Óm ragn, Carnage (Carnage Rules).
In dal 1995 i Green Jellÿ i rigìstran dal materiàl nóṿ ma al rèsta lè parchè la cà discugràfica, par via dla fiàsc ad 333, la gh'iva di prubléma. Quatórd'ś an dòp però chi braṅ lè i saràṅ catâ sù incóra par dar vita a 'l àlbum Musick to Insult Your Intelligence By (Mùśica p'r insultàr la vòstra inteligìnsa) dal 2009.
In cal mèntar però i dànan na cover ad Born to Be Wild a la culóna sunóra dal film umònim.
In dal 1996 i èṅ stâ numinâ p'r un Grammy Awards p'r al mijór vìddeo muśicàl (333) ma 'l prèmi al 'l à vins Peter Gabriel cun al sò Secret World Live.
Anc se al grup al n s è mai divìś uficialmènt da la fiṅ di an Nuànta i cumpunènt i èṅ pò andâ da par lōr.
I s métan incóra insém in dal 2008 par dar vita a di cuncèrt in du i véndan, sōl là, i vìddeo-àlbum ad Cereal Killer e 333. A la fiṅ 'd Agóst dal 2009, la banda la fà savér da la sò paǵna ad Myspace ch'i arévan tacâ 'n àtar tor in Aṿtòṅ.
Al 25 ad Mars dal 2010 al grup al partìs p'r al Parental Advisory Tour insém a i Nashville Pussy e a i Psychostick, cun 'n ùltim cuncèrt tgnû a Phoenix (in dl'Ariśòna) al 30 ad Maǵ.
Discugrafìa
Àlbum
- Triple Live Möther Gööse at Budokan 1989
- Cereal Killer 1991
- Cereal Killer Soundtrack 1993
- 333 1994
- Musick to Insult Your Intelligence By 2009
EP
- Let It Be 1984
- Green Jellö SUXX 1993
- Three Little Pigs – The Remixes 1993
Sìngui
- Three Little Pigs 1992
- Anarchy in the U.K. 1993
- Electric Harley House (Of Love) 1992
- House Me Teenage Rave 1993
- Three Little Pigs 1993 arfàta
- The Bear Song 1994
- Slave Boy 1994
- I'm the Leader of the Gang (I Am) 1995
Culegamènt estéran
- (EN) Al sit uficiàl
- (EN) Al vìddeo ad Three little pigs in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd Electric Harley House (of love) in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd Orange Krunch in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd Obey To The Cowgod in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Trippin' On XTC in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Slave Boy in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd House Me Teenage Rave in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Super Elastic in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Misadventures of Shitman in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Carnage Rules in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Fight in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Eat Satan's Ham in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Bear Song in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd Anarchy In Bedrock in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Flight of the Skajaquada in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Green Jello Theme Song in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Nightmare on Sesame Street in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Cereal Killer in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Fixation in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Jump in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo ad Rock 'n' Roll Pumpkin in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo 'd Anthem in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo da 'l viṿ ad Kill Yourself in sal Youtube
- (EN) Al vìddeo da 'l viṿ ad Piñata Hed in sal Youtube


text:
Imbìer
Imbiér (nòm uficiàl en italià: Ambivere) l'è ü cümü de la pruinsa de Bèrghem e l'se tróa a 12 km de la sità e a 261 méter söl lièl del mar. L'è 'n de l’ólta pianüra de l’Ìsola bergamasca, a i pé de l’Cat.
El g'ha 'na popolasiù de 2 372 abitàncc (dàto del Dicember 2013[1]), cond'öna süperfìce de 3,2 km² e 'na densità de popolasiù de 741 ab./km²
El cunfìna coi cümü de Mapèl, Palasàch, Puntìda, Sóta 'l Mut.
Pèr Imbìer la pàsa la ferovìa Bèrghem-Lèch e la Strada Briantea.
Céze e santöàre[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Imbìer gh'è 'l Santöàre de la Madóna del Castèl o Santöàre de la Madóna de Imbìer.
Bèrghem Baghèt[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
A Imbìer gh'è nasìt in del 2006 la Bèrghem Baghèt, che l’è la prima e l’önega bànda de baghèt al mónt.
Evulusiù demogràfega[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
L'andament del nömer dei abitàncc del cümü de Imbìer l'è mostràt in de la tabela ché sóta
Abitàncc censìcc
Riferiment[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
- ↑ Statìstiche demogràfiche ISTAT. Statìstiche sö la popolasiù del Istitùto Nasiunàl de Statìstica relatìve al 31 de Dezember 2013.


text:
09 04
Ol dé 9 de bril l'è 'l 99 ( 100 si l'an al è biseest ) dé de l'an del calendare gregorià; manca 267 dé a finí l'an.
Ul dí 9 de bril al è ul dí da pòost 99 ( 100 si l'an al è biseest ) dal an dal calendari gregurian; i manca 267 dí a finí l'an.
Nom del dé in diferenc dialecc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Aenimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1977 - Spagna: a sorpresa (al era ol sàbet sant), ol goèrn al legalisa ol PCE.
2003 - Bagdad (Iraq): i tröpe di Stacc Ünicc i tö ol control de la sità e i insita ol pòpol a abatí, con la sò aida, öna colossala stàtua del Saddam Hussein.
Nassimenc[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Necrolòse[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
1938 - Burgos (Casteia-Leù): Manuel Carrasco e Formiguera, polítegh Català, sassinat per i franchés·c.
Feste[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
Vuriif realizá vargüna apurtazziun al Calendari d'avenimeent u a le Taule anüale? Va racumàndum da cunsültá previameent ul Líbar da stiil, par cunseguí una cuerenza intra töcc i Wikipediis·c.


text:
Pruteina
I pruteinn a hinn macrumulecul faa de cadenn de aminuacid ligaa intra de lur cunt un ligam ciamaa ligam peptidigh. A hinn biomulecul de strütüra cumplessa e massa muleculara elevada.
Un aminuacid a l'è faa d'un atum de carboni (C) central ligaa a un grüp carbussiligh -COOH, un grüp amminigh -NH2 e un grüp R che'l pö cambià e che'l carateriza l'aminuacid. El ligam peptidigh a l'è el prudot de la cundensaziun di grüp NH2 e COOH de dü diferent aminuacid per furmà un ligam CO-NH (ligam dubi C=O al resta un grüp carbuniligh, intanta che'l ligam peptidigh a l'è el ligam culuraa de blö in de la figüra): in quela manera chì dü aminuacid a hinn saldaa insema per furmà un "dipeptid". Cun quel prucediment chì se fann sü di cadenn che poden vess de poch aminuacid, ciamaa "oligopeptid", ma anca d'un nümer propi grand, i "polipeptid". I polipeptid se poden cunsideraa di pulimer e i aminuacid di monomer.
Cuntegnüü
Strütüra[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I pruteinn presenten quater diferent nivej de strütüra, a partì de l'urden di aminuacid in d'una cadena fina a rivà a la strütüra 3D de pruteinn cumpless, che la dipend propi di aminuacid che gh'è in de la cadena e del so urden.
- Strütüra primaria:
A l'è la sequenza lineara di aminuacid giuntaa insema cunt el ligam peptidigh.
- Strütüra segundaria
A hinn i prim particular cunfurmaziun spaziaj che poden ciapà i cadenn per efet de la furmaziun de ligam a idrogen. A hinn per esempi furm carateristigh 'me la "alfa eliga" e'l "beta fujet", o anca furm globülar.
- Strütüra terziaria
A l'è la furma definitiva dìun ünità peptidiga (cumpagn de dì una pruteina deperlee) che l'è el resültaa de l'interaziun de tüt i cadenn de la strütüra segundaria e - a bun cünt - propi de tücc i aminuacid de la pruteina. La strütüra terziaria a l'è fada de domini, che hinn toch carateristigh e distinguibel de la pruteina, despess cunt una funziun biuchimiga specifega.
- Strütüra quaternaria
A l'è el resültaa de l'assuciaziun de dü o püssee sub-ünità peptidigh per ligam fiach in manera propi specifega (e di völt i punt disulfür).
Se ciama "pruteina cuniugada" una pruteina che la gh'ha anca un grüp minga polipeptidigh ('me un jun metaligh), ciamaa grüp prustetigh.
Funziun[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
I pruteinn i gh'hann diferent funziun, per esempi:
- Strütürala (es. cheratina)
- Reguladris(es. Insülina e urmon in general).
- Traspurtadris (es. Emoglobina)
- Defensiva (es. i imünoglobülin)
- Enzimatega.
Sintesi[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]
In di urganism vivent i pruteinn se sintetizen cunt un prucess ciamaa sintesi pruteiga per mezz de l'infurmaziun che la gh'è dent in del DNA.
In del laburatori, i straa a hinn dò:
- la sintesi del Merrifield (o in fas solida): i polipeptid se sintetizen in sü un süport solid pulimerigh induè che vegnen ligaa vün a la völta i aminuacid. Se taca cunt el prim che l'è faa aposta per ligass mej a la resina e per destacass minga düranta la sintesi e pöö cunt i alter.
- la sintesi enzimatiga: se dupren di enzim aposta per furmà o s'cepà ligam peptidigh (chimotripsina, tripsina, elastasi, pepsina, etc.).
Varda anca[Mudifega | mudìfica 'l sorgènt]