text:
jeudi 26 novembre 2009
LIKAMBO YA BOKOKO EZALI KOTUNGISA , PONA NINI?
Motuna oyo ya koyeba , po na nini likambo ya bokoko esuwaka ? Ezali solo motuna ya tina mingi na tango oyo. To mipesi lelo ndingisa ya kokamata ma kanisi na biso , kotiya yango na esika moko , mpe komeka ko pesa eyano na motuna oyo natina ya kopesa mwa mwanga ya boyebi epayi ya bandeko na biso nyionso oyo bakutani na tango oyo na libanda ya mboka Kongo , ba oyo to bengi bandeko ya diaspora . Likambo ya boyebi, mpe bonzogeli bokoko ya ba yindo ezali likambo oyo ezali kokoma na tango oyo ; na loboko ya mobali , lokola likonga mpo na kolonga mpongi ya kotelema oyo moyindo a milalela na ye . Kasi na loboko ya mwasi ezali na bato bayike oyo bazali kosepela te na lolenge bokoko ezali katelemisa bayindo . Bango bami pesi mosala ya kotelemela yango na ndenge ya kosakana te. Solo nyionso wana ezali kaka na tina ete moto moyindo akoka ata soki moke te kolamuka na mpongi ya liwa oyo azali na yango.Mpngi solo oyo ememi mokili na ye na buzoba mpe na pai ya liwa . Na ba ndeko oyo , to zali komituna soki bazali kosala mosala wana kaka na tina ya bozangi koyeba ? Na tina ya motema mabe? To mpe bazali yasolo kosala yango na tina ete na esikaba telemi na likambo oyo ezali malamupo na bango ete mabunga na biso ezala obele bongo ? Lokola lisusu totuni , soki bazali kosalela yango mpo bayebi nzela mosusu te ? Lokola Mundele alakisa bango kaka nzela moko wana ya ko boma kibobango??
To zali kotuna motuna na bosolo nyionso na ba oyo bazali kobundisa bokoko. Ba oyo ba zali kobundisa na mino , mansaka , na ba kamo , na makila na bango lokola; na ko luka kopekisa bayindo bakoka kotala lolenge kani bakoki koluka libiki na likama oyo ekutani na mabele na bango na bokimeli na boyebi na bwanyia oyo bato na kala bazalaki kosalela? Mpe na sima na yango kosangisa na oyo ya lelo na tna ete ebota mbuma ya sika !!
Soki to tuni ba oyo nyionso ba zali kobundisa likanisi oyo ; motuna ya koyeba na solo eloko nini ezali kotinda bango na etumba wana ?
Mpo solo likanisi ya kozongela bokoko na bayindo ezali koya lelo oyo lokola mopepe ya makasi oyo ememaka sango ya mbula ya ba kake . Ezali koya lokola moto ya zamba oyo ekimisaka ba nyiama nionso. Mopepe oyo ezali kobeta na tango oyo ya bilaka, na tina ya kolamusa mwana Kongo mpe bayindo na kotelema mpe kozwa bokonzi ya mabele na bango, bango moko.
Bandeko soki to tuni bato oyo na bosembo nyionso ndenge tolobelaki yango mwa sima . Yasolo na kati na biyano na bango to zali kaka komona bozangi mayele ya kopesa mpwasa na makanisi oyo ba zali kobimisa. Mbala ebele , ezali kaka maloba ya kolinga kokima bosolo nde ba zali kobimisa ( ba excuse). Ba mosusu ba koloba ete , bazali kobundisa likanisi oyo na tina ete baaye bazali kotelemela yango , ba pesa nanu te bososoli ya solo ya likanisi ena . Misusu ba koloba ete likanisi ya bokoko ezali kolakisa na mpwasa nyioso te mibeko ya solo ya boyebi ( scientifique). Tango mosusu tozali komona ete ezali nde makanisi oyo ezanga moto na makolo nde ezali kolanda. Neti , bazali koloba ete , bakoko na biso ba tikala kosala eloko moko te ya malonga na evandeli na biso ya mikolo oyo to la vie moderne , to mpe la civilisation moderne.
Soki to tali malamu , malamu tokoki koloba boye ete ezali epayi ya bayike nde kozanga bososoli ya koloba ete bokoko na bayindo ezali nde nzela na bondoki ezali eloko ya mabe , ezali misala na Satana oyo lokola kaka bo Ndimi ya ba paya oyo ba ndimela etangisa bango.
Ezali solo ete ba mbeba ebele esalema na kombo ya bokoko na kati ya mabele na biso , mpe na mabota ya bayindo. Solo kokamwa te, soki bilenge bayike bakoma kokima likanisi nyioso oyo ezali komema bango na nzela ya bokoko. Lisusu mpe lokola , na nzela ya kelasi mingi mingi batangisa bato ete bokoko ezali eloko moko ya bozongi sima , ya bosoni , ya bonyiama . Kokomwa te lisusu, soki bana ya mikolo oyo ba zali kokima yango , mpe kobwaka bobiso ! Na tina ete kozanga koyeba ezali liwa ya ndambu te kasi liaya mobimba .
Eloko esengeli to beta sete lisusu awa , ezali ete bokoko ya bayindo na lolenge to ye kozwela yango na tango oyo, ezwua mpe ma bungi mingi uta na Ma fua ya colonisation . Kokonzama ya tango molayi na bamindele! Solo esengeli to zalaka na soni te ya kotatola ete . Yasolo kokonzama na ba mindele ebebisi bizaleli na lolenge na biso ebele . Lisusu ekomisa biso lokola bato moko oyo bazali komisolola lisusu te. Ebele na bobiso ekoma komona kaka lokola ya mabe ata soki ete na libandeli ezalaka penza bongo te!
Yango wana na botali matata nyionso oyo ezali kokomisa bososoli ya bokoko na biso pasi , mpe lokola bato bayike bazali kotuna biso mikolo nyionso soki bokoko na biso ezali solo koloba eloko nini? to monaki ete ya solo tango ebelemi , tango ekoki na tina ete tobanda ko tiya na makomi tina ya solo ya bokoko na biso bayindo.
Na kosukisa lokasa oyo esengeli lisusu ko benda matoyi ete ezali na bokeseni makasi na kati ya liloba oyo to lobi BOKOKO na BAKOKO.
Malembe na esika oyo , Bakoko ezali ba bokulaka , batu ya yambo oyo to zali bakiteli na bango . Kasi bakoko ezali lisusu ba oyo bakozala ba kiteli na biso.
Bokoko ezali lisanga ya mibeko , bwanyia , mayele na boyebi ya botambuisi bomoyi na biso , mabota na biso , na ekolo na biso oyo BAkoko na biso batikelaki biso lokola libonsa .
Mokonzi LEOPOLD WA BA BALE
Ekokamwisa bato ba ike, ba konituna tina nini na ma solo ya bokoko na biso tobandi lisusu kolobela Leopold wa babale oyo zala na ye koko na bisote ? Solo ba ndeko balandi ezali mpeza na tina tolobela likombo ya tata oyo.
Kasi liboso ya kolobela na mozindo tina na yango mpe kolakisa soki bokoko na biso ezali nini . To meka nanu kotala esika nini solo moyindo azali ya kobunga lelo oyo !, lisusu lmpe lokola soki mabnga na ye ezali nini?
Solo yango nde ekotinda biso tolobela likambo oyo etali mbela (discours) oyo mokonzi ya belejika Leopold II a salaka na nkoto moko kama mwambe zomi na mwambe na mine (1884) na tango oyo azalaki kotinda ba Nganga Nzambe,na ba missioni , na mabele na Kongo . Solo soki to zongeli Mbela wana malamu na eteni na yango ya songolo. Tata oyo, Leopold wa babale, apesaki mitindo na ba Nganga Nzambe na ba missioni na tina ya kotangisa ba Nyingalakata ya bayindo ko kanga boyebi , na boNzambe na bango kaka. kasi kozala na bososoli na yango te. Ezai malamu kokanga boyebi lokola chaku ( ndeke ) kasi kososola te lokola batu.
Papa Nkusu Nzalampanda na Ngola oyo azali moko ya ba songia nzila ya bayindo na tango oyo . Amemaka biso na bososoli tango nyioso oyo azalaka na masolo na biso na tina ete, kososola esika kani pasi na biso ehuti ezali na bosenga ya kososola likanisi ya mokonzi ya ba beleji Leopold wa babale, oyo azalaki kotambola na kolanda matabe ya bakoko na ye . Leopold II , solo a tunaki mituna mpe azwaki eyano na Lolenge kani esengelaki kosala na tina na kokanga bayindo na bohumbu ya libela.Na tina ete bazala kaka kosalela ba ndeko mindele na libela .Moyindo na nzela ya kelasi , ba Mindele ba tangisami mingi mingi te kososola makambo kasi kaka ko kanga ya ngo okola chaku na ndenge bapeselelaki ye yango to mpe ko boya yango soki ezali na llenge ya ba mindele te . Mpe lisusu Leopold wa babale na kati kaka na mbela na ye alobaki na ba Nganga Nzambe, na ba Missioni ba sala nyionso mpo ete ba bosamisa ba yindo bokoko na bakoko bango nyionso na botangisi bango kaka kobelela: ba santu maria , ba yesu oyo bazali bakoko na bango te mpe bakoki koyoka bango soki moke te.
Ata soki omoni moyindo azali kobeta tolo ete :"ngai na tanga mingi . Na zali na boyebi". Yebaka kaka ete akanga kanga makambu oyo ba pesa ye ndingisa(permission) ya ko kanga epayi ya ba Mindele na nzela ya kelasi . Lokola kaka chaku , lokola kaka kinga akanga yango. Na botali kaka mbela ya Leopold wa babale tokoki komona ete ya solo mbela na ye elandemaki na bokebi nyionso kino mokolo ya lelo . Yango wana solo tokoki komona ete lelo oyo mwana Kongo a koma mbundeli monene ya bo Nzambe ya ba paya, na ndenge ya ndakisa . Na kanisi na kati ya lilita na ye sorodiongo oyo ya leopold wa ba bale azali kosepela mpe kobeta maboko, na koganga ete : "ya solo ba ningalakata oyo balandi likanisi na ngai na bokebi nyionso. "Tokoloba wana na ndenge ya kolakisa ete yasolo mabe ayo ya kokanga kanga mpe kozanga bososoli ezali mbeba oyo ebomi biso makasi na moyi mwa lelo na mabele ya Katiopa (Afrique ) mobiba . Tala esika to bungisi bomoto na biso nyionso to komi lokola bato bazali na tina lususu te na mokili oyo ya batu . Kasi esengeli ba ndeko tangi bolanda biso na bokebi nyionso . Pamba te , tozali koloba te , bana ya katiopa esengeli ba tanga kelasi ya mundele te . Kasi to zali kokebisa awa ete , lolenge ya kozwa boyebi na biso na katiopa esengeli ebongwa na tina ete ekoka kobota bato oyo bazali na bomoto nakati na bango na tango oyo bazali kokanga ba mayele mosusu oyo tozalaka na yango te . Bato oyo bakoki kosalela mito na bango na tango nyionso, na esika ya bato oyo bazali kaka bindima ndima , bikanga kanga . Ya solo to yebi tina ya kelasi ezali ya motuya kasi esengeli ebogwana . Na tina ete mbuma na yango ezala bokende liboso ya Katiopa. Ata awa na poto soki otoli malamu kelasi ya ba chaku ezali . Lolenge bazali kotangisa bana na bango oko mona ete mingi mingi ezali kaka lolenge wana na tina ete ezali malamu mpona kokonza batu ya bongo bazanga bososoli. Ezali malamu ya kokonza bato bazala lokola ba chaku . Pamba te bo sosoli ya solo ezali kotangisama kaka na ba ecole mystique na bango to boyebi ya lokutu na ba oyo ba ponami mpo na kokonza ba misusu to la classe elite .
To zongela Katiopa mpo yengo nde solo etali biso. Tosi tolobelaki yango bato ya mayele ya Katiopa (Afrique ) ba tangisaka bango mingi mingi te lolenge ya ko zala na boyebi ya solo . Ezali kaka tango mosusu na bokasi ya basusu nde bakomaka na bososoli wana to mpe ba botamaka lokola bana ya bilembo. Awa to koki kotanga ndakisa ya bato lokola Papa na biso Okitasombo Lumumba oyo ayebani mingi na kongo ya Patrice Emery Lumumba oyo atangaki na ye ba univerisite te ,kasi azalaki solo mwana ya bilembo.
Bato ya kelasi ya chaku mingi basepela kaka kosalela ba mindele na tina ete bango nde basalaka bomoto na ba oyo na nzela ya kelasi . Ezali kokamwa te soki mingi ya baye tobengi bato ya mayele ba sepelaka na bango kaka kosalela ba mindele mpe na tongo ba mindele bazalaka lisusu na posa na bango te ba bwakama libanda lokola bibwele lokola ndakisa ya ba Empereur Bokasa , Marechal Mobutu , Idiami dada mpe bongo na bongo . kasi mpo na nini tozwaka mayele te ?
Na kati ya mpitakani wana , ezali solo na bana mosusu ya Katiopa oyo ba zali kobunda mpe kotelema na tina ya kozongisa bandeko na bango na nzela . Na kati ya boyebi ya kelasi oyo to bengi domaine scientifique .Tokopesa awa matondo epayi ya ndeko na biso Professeur Kalele Kabila oyo azalaka ko kangisa na universite ya Lubumbashi na tina ete ye asosola ki mpe akomaki kotangisa na bayekoli na ete:" lisolo ya solo (Scientifique ) ezali lisolo oyo ezali kokokana na ndenge likambo ezali . Lisolo ya solo (scientifique) ezali oyo babeti yango na ndenge ezalelaki.Lisolo oyo bayanoli yanga kaka na ndeka ezalaki " kasi lisolo oyo ezali kaka kotosa mibeko ya kokoma na lolengeyaba mindele te . .. Na esika oyo ye aboyaki kolanda nzela ya balakisi na ye ya kala ( ba mindele ) oyo balobi ete na tina ete lisolo ezala ya solo mpenza (scientifique ), esengeli elanda mibeko oyo mondele atelemisa lokola esengeli lisolo wana ezala na bozwi ba temoin ya bamindele to oyo bamindele bandimela. Elingi koloba lisolo tina ezala solo esengeli esimbeli na yango efanda na kosimbisi ya koko ya basusu . lokola ete soki na lobi bongo , ( ndkisa yalisolo) ezali kola koko songolo to mpakala ya mundele alobaki. Ya solo tosali kozongela awa te makanisi ya ndeko na biso Mbuta Kalele , kasi ya solo alakisi biso ete , na tina ete moto abanda kobimisa makanisi ya sika esengeli azala na bososoli ya solo mpe bomoto na ye na esika na yango . bososoli oyo eyaka na sima ya botuni solo nyioso mutu na tina ya likambo wana . Pamba te soki bososoli ezali te to koki kobimisa makanisi ya sika te ! Tokoki kozala ba boti makanisi te . Omona wapi chaku a bongola likanisi na ye? To abimisa likanisi ya sika? Yango mpe nde ekosala ete tokoka kotombola boyebi oyo ekobikisa mboka mobimba , na tina ete baloba ete" soki ozali kokanisa ; nde ozali . "
Na kati ya mabunga nyionso oyo . Bana ya mboka ebele ba komi fongola miso , kotelema mpe koluka lolenge kani ya kokanisa, kasi mingi koluka ndenge ya kosala mpo na kobongisa , kopesa lisungi na kolakisa kaka lolenge ya kolongwa na kati ya pasi oyo.
Na kati ya bato ya bwanyia oyo , ezali na baye bakanisi ete esengeli kotelemisa lisusu Kimoya ya bayindo , kozongisa bomoto na bango, oyo esi ekufa ,na sika na yango. Kozongisa bomoto ya bayindo ezali lokola mbotama ya sika . Pamba te moto azali elimu ( kimoya ) oyo alati nzoto oyo zali na esika naye, elingi ko loba ekolo. Nakati ya botelemisi kimoya , bomoto ya ba yindo to mpe lisusu mbotama yasika , likanisi epesamelami mingi na kopesa lokumu na bokoko na bato na bato.
Solo likanisi oyo epesama nango na tango na kala na ba mobu nkoto moko na zomi na sambo (1970) na ba bato ya bwania ebele ya KAtiopa (Afrique) . Nakolanda kaka likanisi wana ya ngo eloba na ngo malamu Mkumu Cheik Anta Diop :"Mpo na kobinisa lisusu moto na kati ya mokoli na pasi oyo a mikotela . esengeli azonga kobwaka liso na ye na kati ya mboka ya EKA PHTA oyo to bengi Eki Pata (Egypte pharaonique) . Na tina ete Kuna na nde esika Bobiso ya solo etikala ."
Kasi likanisi wana esengeli esalema te na lolenge oyo Nkondo Marchele Mobutu Sese Seko ya kongo amemelaka yango . Natina ete loyenge ya Nkondo Mobutu ezalaki kaka Nzela ya moyibi na bonyiama oyo epesakaye ndingisa ya ko wanda na ebonga ya moto ya mboka mpo na mikolo ebele , na tango oyo Mboka esalaki kokufa na ndenge moko yakosakana te. Nakanisi lolenge ya moyibi ya ndenge wana ezali solo oyo bokoko ezali kotelemela te . Bato mosusu ya minoko mabe ba zali kolinga kosalela mabunga ya Nkondo Mobutu mpo na kolinga koloba ete bokoko ezali mabe . ezali bongo te. Kasi ezali mawa yakomona ete ba oyo ba zali kolobela kaka mabe ya bokoko ba zali komemela biso eyano mosusu te mpo tosikola bomoyi ya bayindo soki te kaka ba eyano oyo eboma bobiso mpe mema biso na se ya bato nyionso ya mokili , lelo soki ba mbula kama na kama .
Likanisi ya bokoko ezali nzela ya bosolo mpo na kosongisa bomoto ya bayindo. ezali nzela ya mbotama ya sika ya Katiopa mobimba na tina ya kozala lisusu bato na bomoto. Umutu Wa bantu eloba bandeko na biso ba Zulu, Solo likanisi oyo lokola tolobelaki yango ezali koya lokola mopepe ya makasi oyo epesaka sango ya mbula ya ba kake , lisusu lokola moto ya zamba oyo ekimisaka ba nyiama nyionso na zamba! Ezali koya kolamusa , kosekwisa , mwana Kongo oyo akoma komikanisela lo kola moto na mayele na tango oyo ye akoma solo bolole na kati ya mokili mobimba.
Yango wana lokola boyebi ya bosolo ( la science) , bokoko esengeli ezala na biteni ebele to( Plurie disciplinaire), pamba te ezali kotiya likolo na mesa mutuna ya motuya mpenza , kobimisa bososoli na yango mpe kosalela ya ngo. Ezali kozala ata na mawa soki moke te natina ya koluka bosolo . kasi mingi mingi ezali kobanda na kati na bobiso , oyo toyebaki , oyo tozali mpe kobimisa yango na mpwasa.
To pesa awa ba ndakisa ya biteni oyo bokoko esengeli ezala na yango.
1. Na ngambo ya oyo etali ma ye maleka na mabele na biso to mpe histoire .
Likanisi ya bokoko ezali kosenga natina ete mosala esalema makasi pamba aye maleka ya solo na mokili na biso ekoka ko komama mpe koteyama na biso moko mpe epayi ya bana na bakoko na biso . Nkondo Patrice Lumumba alobaka :" Bomoyi ya Kongo ekokomama malamu malamu kaka na bana ya Kongo bango moko."
Likanisi oyo etali bokoko ezali kopesa longonya makasi na baluki boyebi ya bakoko na biso uta Ekipata (chercheurs)na tina etali ma ye maleka . Ba yika mpiko na tina yakoluka ko koma yango na sembo mpe semba nyionso. Lisusu kosala mosala malamu na botie pembeni ba lokuta oyo etangisa ba mindele lokola. Mboka na Ekipata ezalaki na ngambo ya Asia occidentale mpe ezalaki ya ba mindele oyo bazalaki na mposo moyindo !!! to mpe ezalaki ya ba mindele. Ndenge ezali na kati ya dictionaire ya oxford university ne ndenge ya ndakisa . Kasi kolakisa ete solo Ekipata ezalaki ya bayindo oyo sikoyo bakitaki na kati ya katiopa mobimba mpe na moyi mwa lelo bazali kowanda ko banda likolo ya katiopa ti na se , na ba mboka nyionso oyo ba yindo ba kutani. Ba lokuta lokola Diego Cao ezali moto ya yambo oyo a komaki na esika oyo mayi ya ebale ya Nzadi ekwayaka na Kalunga (ocean) cad Embouchire na 1482 Nkoto moko na kama mine na zomi na mwambe na mibale , lokola bakoko na biso bazalaka bango nyionso ba kufamiso kaka yamoko nde akokoki komona yango?
Sphinx na Pyramide ya KUFU(KUFWA)
Ma ye ma biso ya kala na Ekipata esengeli ebetama na lolenge esengeli . Na tina ete ezali biso bayindo nde tozali bakitali ya Ekipata mboka mpe bakoko na biso ba bengaka Kemet (K-M) elingi koloba mboka ya bayindo oyo eyaki kobota Mboka oyo to bengi Kongo (K-N) solo na botali malami tomoni ete bakomo mibale wana ezalaki koloba kaka eloko moko bokoki kotanga yango na( discussion Wikipedia Kongo).
Ezali kombo ya Eki Pata oyo elingi koloba" awa molimo ya Tata azali" to mpe "Awa kimoya ya Tata ". Yango nde ba geleki (grec ) ba bongolaki na monoko na bango Egypte. Maye ma solo ya Ekipata , Napata , Monopata , Kanana , Mpungwe , esengeli ebetama epayi ya biso na bana na biso epayi ya bato moyindo oyo ba zali kolanda masolo yango mpe oyo bazali kososola bobiso. Masolo ya Kongo , ya Mali ,Ba Kuba , BaLuba , Bena Zulu, ya Ba songe, Songye na ya bokonzi nyionso etelema na Katiopa esengeli ebetama na mozindo mpe na sembo nyioso....
Baluki Maye maleka , na ba beti Masese (historiens) na biso bana ya Katiopa lokola Tata COOVIS GOMEZ, Tata Obenga , Tata Sthimpaka , Tata Bwemba , Tata Onotunde esengeli bayika mpiko na mosala kitoko oyo bazali kosala na kolanda matambe ya Mfumu Cheik Anatadiop . Awa mpe tokobosana te tata Ne Mwanda Nsemi yo azali longi ya kongo na mosala kitoko oyo azali kosala na kokoma masolo na biso uta na se ya katiopa na ndenge to mata na likolo lelo oyo.
Na tina ete misala na bango ezali mayi ya bomoyi mpo na biso bayindo! Na bososoli maye maleka wana tokoki koyeba esika nini bokoko nabiso basalaki mosala malamu mpe esika nini bango ba kwayaki na motambo ya bapaya . Pambate esengeli toyeba yango malamu. Na tina ya kososola maye mazali kokomela biso lelo oyo, esengeli to yeba oyo ma lekaki lobi ; lisusu na boyebi lelo nde eko mema biso na koyeba oyo to koki kosala mpo na lobi kuna .
2.Na likambo oyo etali Bo Nzambe ,
bato oyo batelemili mpo na bokoko na biso , balobi ete lokola losambo, bo Nzambe ezali eloko moko ya motuya na likombo etali bomoto ya bato . Esengeli mosala ya makasi esalema sa nzela wana na tina ya koluka mpe kozongisa bokoko na biso na makambo etali losambo na lolenge bakoko na biso batambwisaki ya ngo na EKI PATA . Tozongela ko belela bakulu na biso oyo balonga na Bisimbi . Mosala ezalama na bososoli ya balokota na biso na tina ete mwanga epesama na makambo etali boyebi to etalieli na biso ya mokili ya molimo to mpe lisusu yamozindo ya mokili . Nzambi ezali nini ? elingi koloba nini ? Nzambia mpungu Tulendo ezali nini? Molongo na biso ezali lolenge kani?
Mpe bakombo nyionso oyo ya bokeli eyebani na yango na kati ya Katiopa(Afrique ) mobimba . Lisusu bakotiya molende natina ete bana ya Katiopa ba tika ko landa bokoko ya baninga mpe bazongela bokoko na bango moko , bo Nzambe na bango moko. Likanisi ya bokoko elinga elakisa na mpwasa nyionso esika nini lolenge ya bapaya ekotisaki biso na bobungi na mikanda na bango misantu. Basokolaka , mpe kolamba mbisi kaka na mayi oyo kakangelaki ya na yango.
3. Na likambo oyo etali ba nkota(Langues).
Likanisi ya bokoko ezali kolendisa bato na bozongeli bosaleli ya ba nkota na bango na kati na misala nyionso. likanisi oyo elingi kalongola lolenge ya mabe yakokanisa ete soki moto azali koloba nkota ya bapaya , ba mindele elingi koloba ki francais , ki anglais to bongo na bongo, elingi ezali kolakisa ete azali na mayele ! Mpo kozala ma mayele elingi loba kozala na lolenge ya bososoli makambu mpe botali makambu na tina ete emema bokendi liboso ya mokili na yo. Esengeli mikanda na biso ezala kokomamema ba bankota na biso . tina likombo oyo olobi malamu esengeli ososola yango malamu.
4. Nalikambo oyo etali bososoli ya lolenge ya kokamba bato (science politique, ) mpe boyebi mosusu lokola Medecine , pharmacie ...
Eyebana mokili mobimba ete, kolongola likabo ya motuya oyo Katiopa apesa na mokili ; elingi koloba moto ye moko na tina ete moto ya liboso na mokili abotama na Katiopa ,esengeli toyeba yango ete boyebi mpe yaliboso ebota maka kaka na Katiopa . na tina ete moto oyo abotamaka na katiopa na botuni mituna kili kili ya ngo nde etindaka asosola lolenge ya komibikisa na mikakatano lolenge na lolenge . Na ndakisa soki azali kobela ye moko azalaki komilukela kisi, na kobota ba mayele lolenge na lolenga ya komibikisa (medecine na pharmacie.) , na tango esngelaki a tonga ba ndako ya ngo wana Architecture ebotamaki ,esengeleki azala na mboka , yango mpe mbotama ya politiki, socioligie , commerce , finance etc.. amitunaki mituna na tina yakoyeba soki akomaki na mokili ndenge nini na mokili ? azali kosala awa nini ? mpe akokende wapi soki akufi yango mpo ebotaki bo Nzambi to la spiritualite .
Tala lisusu esika oyo likanisi ya bokoko ezali kosenga ete noyindo abanda lisusu konitunaka mituna ya mozindo mpe ayeba kotelemisa mikano kani ya kotia makanisi na ye na kati ya makomi to travail scientifique. na bosaleli biloko ya yemoko oyo ayebi malamu.
Na politiki lolenge ye akokamba mboka na ye esengeli atalelaka bokoko na ye ! azala na bososoli ya tina ya bokonzi. Eloko nini elingi koloba kokamba bato oyo ye akela te . Ezala kaka te lolenge ekoma nayango sikoyo ya kokamba mboka na koboma , kobangisa mpe koyiba nkita(richesse) epayi ba bato mike oyo ba zali na moto ya ekolo!
Mokonzi esengeli ayaba yango malamu ete azali na mosala makasi (responsabilite') na miso ya batu , ya bawe, ya bakulu mpe ya Nzambi. Likanisi ya bokoko ezali kosenga ko sthiopa makanisi lisusu na tina ya kibokonzi. Lolenge kani moto okoki kokamata mpe kosalela bokonzi ya mboka , kasi ezala na ndenge ya kibobiso .
Na tango ya kala na Ekipata Mfumu FE AA to FELALA (Paharaon) azalaki Tata ya ndako pamba te tina ya kombo oyo pharaon yango wana Tata Ya ndeko. Na esika wana azalaki kotalela makambo nyionso oyo etali ndeko na ye azalaki lisusu mokambi na Nzela ya molimu. Soki na ndakisa , na kati ya libota biloko yakolia ezangi .Esengeli bongo na moto ya yambo tata ebeta moto tina aleyisa libota na nye .Kasi soki ya solo biloko ezangi esolo ye bongo moto ya liboso esengeli akanga libumu bana balia. lokola ya lelo te oyo mikonzi bango bazali ko zala lokola bazali na lola na esika oyo bato nyionso ya mboka bazali na lifelo... Ndakisa oyo ya bokonzi esengeli ezala bongo na esika nyionso oyo bokonzi ekutami.
Mokonzi esengeli atiya ma mayele naye na kati ya bokoko na ye natina ete azalaka mohumbu ya mayele ya bato mosusu . Azala muhumbu ya mayele ya ba franc macon , ba rose croix ya ba paya oyo ekotiya ye kaka na kati ya boloko na molimu na tina ete akoka kozala na kati na bomoko na ba oyo ya ye.
KAKA IMHOTEP
Awa tokolobela lisusu mwa muke likambo etali bakisi . esengeli to yeba ete lokola tolobelaki yango mwa liboso ezali nde na mboka Ekipata esika likambo oyo etali kobikisa bato na bokono na nzela ya bakisi ebandaki ( medecine na pharmacie ) epayi ya koko na biso IMHOTEP oyo azalaka kuna na mobu 2200 ans liboso ya mbotama ya YESUS. Ye solo nde azali tata ya Medicine oyo ba mindele ba zali kosalela na moyi mwa lelo oyo. Tina ete Hyppocrate oyo azali tata ya medecine kolanda na bamindele ye akendaki na ekipata esika atangaki epayi ya bayokoli ya Imhotep boyebi nyionso wana . Solo na kati na mboka ya Ekipata na sima ya liwa na KAKA IMHOTEP oyo kombo elingi koloba IM na kati na ye , Hotep elingi koloba kimia ; bakoko na biso ba pesaka ye lokumu nakomatisa ye na molongo ya bakulu balunga to (Saint ou les dieux) esika bazalaki kobelela ye soki basali na likama ya bokono oyo bazali kokate. Soki totali yango malamu ata na bankota na biso kombo wana etikala : MUCHIMA ,MOTEMA ,MTIMA, TIMA . na tina ya kokumisa ye. Elingi koloba ete likanisi ya bokoko ezali kolinga kozongosa lisusu lokumu na ba kisi na biso . Kolinga mpe kotalela epayi ya bamindele lolenge kani ba bongisa yango soki tokoki mpe koyekola oyo babongi sa yasika .
Koyikisa mpiko na koluka na tina ete tokoma na bakisi na biso to tika kozalaka kaka na sima yabakisi ya ba midele lokola tozali na banzete te na mboka na biso . koluka ko quantifier , mpe koluka dosage na oyo ya biso moko . Yango wana na kolanda matambe ya Kaka Imhotep , esengeli ete boyebi ya bakisi esala kotangisama na tina ete tokoka kozala na yango etambolaka elongo na medecin ya ba mindele .
Likanisi ya bokoko ezali kosenga na bakonzi bakoka kotia ordre na esika wana pe kosala ba hopitaux esika boyebi na bakisi na biso ekoki kosala mosala na yango. Mpo tokoki kotikala bahumbu ya bakisi ya bamindele te mpo na libela na likambo oyo etali bakisi .
5. Na makambo oyo etalikotonga ba Ndako
Awa to lakisi na nko bilili mibale oyo mpo na komosisa ete mpo na ba oyo nyionso balobaka ete ba tango na kala bakoko na biso bazalaki na bandako te to mpe bazalaki kolala likolo na ba nzete . oyo nyionso ezali lelo toyekolaki nde koyekola epayi ya ba mindele . To kanisi ezali lolenge yakolakisa ete solo toniyebi te . Solo moto moyindo oyo alobaka ndenge wana azali ata na likanisi mokote ya oyo azali. Mpo bandako yakitoko ezalaka epayi na biso kobanda tango na Ekipata , Kanana , Napata , MOnomopata , Mali mpe bongo na bongo . Ba mboka kitoko ezalaka mpe na etongeli na biso moko.
Botala Ndako oyo kitoko ( en etage) na tonga na Empire du Mali na 12eme siecle na NDJENE.
kino mikolo myia liko ezali.
Mboka ya Napata
Likanisi ya bokoko ezali kosenga mpe kolendisa bayindo na totelemisa lolenge ya kotonga na bobwaki miso na lolenge bakoko ba tonga. na tina ya kolakisa ete to zalaka na boyebi ya kotonga ya makasi mpe ba ndako kitoko .
Solo likanisi ya bokoko ezali koloba ete , ata ba bamboka na biso esengeli te kaka to tongaka yango lolenge ya bikolo ya ba mindele ?ezala lokola copie to caricature ya ba mbokaka nabango ? Lokola bayindo to yebite tina to lolenge ya eloko kitoko te! Mpo na kolakisa yango ezengili kaka to tala ndenge batongaka ba Mbanza ya Ekipata ya Monomopata , ya ba KWAZULU ba ndako ya cercle mpe ya carre' ya kitoko.
Na mokuse to koloba boye pamba te mingi ya koloba mpe kokoma ezali kasi esengeli to yeba ete , biso bayindo to tika komilela kasi to banda nde kosala mosala . Mosala ya makasi esengeli ebanda kosalema mpo te biso mpe to lakisa na mokili bwanyia oyo Nzambi atia na kati na biso. Likanisi ya bokoko ezali kosenga moyindo azongela bokoko na ye mpe ayekola komiyeba na tina ete ba loba :"linga omiyeba nanu yomoko liboso ete oyeba baninga, linga omilinga yo moko liboso olinga baninga."
Na Ndenge ya bosukisi ma solo oyo tokoloba nini?
Likanisi ya Bokoko ezali mopepe oyo ezali koya ko sekwisa bayindo oyo bakufa na kati na molimo na bango. Ya ngo ezali kosala ete ba yindo ba koka lisusu te ko zala na makanisi ya solo na sembo yionso mpe makanisi ya bango moko yo ngo to bengi bobiso.
Mopepe oyo ya likanisi ya bokoko ezali na ba biteni ebale oyo ekosimba misala na banzela ebele. mingi na boyebi ya solo to Science . awa to lingi koloba likanisi oyo ezwaka boyebi na botali makombo na kati ya biloko ya mokili mpe bososoli mikono , bwania nini ezali na kati ,ya ndenge biloko esalemaka ,kasi mingi kobinisa lolenge kani tokoki ko zongela kosala biloko oyo ne lolenge to lingi mpe epesa biso litomba .
Awa na koki kozwa ndakisa ya Mbula lolenge ebeta ka . Koyeba soki mayi wana ehutaka wapi ( na ebale) ekonaka na mopepe ndenge nini ( soki moyi ebeti ya ngo) mpe esongelaka biso lokola mbula ndenge nini ( soki mopepe ekindiki yango na esinga oyo ezali malili) sima ya kososola ete ezali moto ya moyi tango ebetaka mayi yango nde tina ya mbula to yeba kosalela yango na litomba na biso moko.
bokoko ekotelemela mpe bozongisi ya bobiso na ndenge etali bonzambe na biso. Na koyemba nini to nani NZAMBI mpe mokili ezali lolenge kani ? mpe etambolaka lolenge kani?
Lisusu kotelemisa makambo na kala , masese makala , na tina ete soki toyebi lisusute oyo maye maleka kala, tokoki tososola maye mazali kosalema sikoyo te. Natango tozali kososola oyo ya lelo te tokoki koyeba maye makoya lobite.
Ezali lisusu ko zongisa ngala ya ba kisi na biso ya bokoko kasi ezali kosenga ete toluka lolenge ya kotambwisa yango elongo na bakisi ya ba mindele oyo esi ezwi mwa liboso na oyo ya biso na bisika mususu lokola mpya biso ezali na mwaliboso na bisika mpakala . Natina ete tokoki kotikala ba humbu yabakisi ya bamindele mpo na libela te.
Likanisi ya bokoko elingi koloba te kozonga sima kasi ezali nde kokende liboso na komiyeba biso moko . Bayindo esengeli balongwa na esika oyo ya komilela lelaka mpe babanda kosala mpe kotambwisa mokili na bango na ndenge ba moni ete ekoki. Oyo nyionso na botali mingi mingi lolenge kani ba oyo baye liboso na biso bazalaki kosa. To zali koloba te ete bandeko batika kotinda bana na kelasi ya banindele . Kasi tozali nde koluka lolenge kani kelesi ekoki kozonga ebundeli oyo ezali kalamusa bana nabiso , libaso ya maye esengeli basalaka mpo na mokili na bango na bobosani te bobiso . Ba longwa na boyekoli ya chaku elingi koloba kokanga makambo kaka mpo na kozwa ba pont kasi ba zala kozwa mateya ya bososoli biloko ma tina ete mitu ebanda kasala mpe bomoto ezonga. Likanisi ya bokoko ezali bolobi na biso. Yango nde ezali Ndoto na biso bayindo ya kozala na mokili oyo mpe kozala ko sala elongo na ba ninga ya mikili misusu mpo na kosunga mabele oyo.
1 commentaire:


c: text/html

text:
Likémba
Likémba (Na boyíké makémba) lizali etabé ya molaí mpé ya makási, ya kokémba. Lizalí ndímo tɛ́, kasi elíyamaka lokóla kwánga, fufú tǒ mpé mbálá. Esengelí kotɔkisa yangó ná mái, o nsima batúta yango litúmá tǒ tɛ́. Bakokí lisúsu kokálinga yangó na mafúta ma mbíla, nguba tǒ ndiká. Bakoki mpé kolisalela masanga ya makási maye makoki kolángwisa bato.
Tálá mpé[kokoma]
O libándá[kokoma]
- Bokómisi bǎna ya makémba ebelé na ntángo mokɛ́, REAFOR
- Kokóma moto óyo ayángelaka bitabé ya bonzéngá, REAFOR

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
L’historique des services de renseignements en RDC sous Mobutu
L’historique des services de renseignements en RDC sous Mobutu
A l’occasion du décès de l’ambassadeur Atenda, un des anciens responsables des services de renseignements en RDC, nous reproduisons le récit sur l’historique de ces services, que notre mémoire vivante, Emmanuel Kandolo, avait publié en 2019 sur notre blog, en réponse à la question que le mbokatier « Willy » lui avait posée sur le parcours de Seti Yale.
Nous retracer le parcours et aussi évoquer un peu les souvenirs d un monsieur qui mieux que tout le monde a réussi a rester dans l ombre alors qu il aura joue un rôle clé sous le régime de mobutu : Monsieur Seti yale.
Jean Seti yale abotami le 21 juillet 1943 na secteur ya Yakoma, na territoire ya Yakoma, na district ya nord Ubangi, na Province ya Equateur. Asali ba kelasi na ye na Molegbe epayi ya ba sango Scheutistes na ba Capucins na Molegbe. Tango asilisi kuna, akeyi kotanga na université ya Lovanium ya Kinshasa. Kuna abimi licencie en sociologie ya faculté des sciences sociales na 1969. Pendant que azali étudiant, Jean Seti, azalaki mpe membre ya parlement ya ba étudiants ndenge ebandaki kosalema à l’époque na Lovanium mpe azalaki membre ya Association générale des étudiants de Lovanium (A.G.E.L.). Moninga na ye Edouard Mokolo wa Mpombo azalaki élu en 1967 président ya Congrès ya Association générale des étudiants de Lovanium (A.G.E.L.) na 1967. Tango wana, mingi bayebaki te que Edouard Mokolo azali leki ya papa Molegbe, époux ya mama Molegbe, meilleur amie ya mama Antoinette Mobutu. Mama Molegbe nde akolisi Edouard Mokolo. Donc, ndenge azalaki na Lovanium wana azalaka déjà recruter na sureté nationale comme informateur en Chef sur l’universite. Yende abandaki ko superviser ba informateurs banso ya Lovanium. Na cadre wana nde a recrutaki ami na ye Jean Seti. Kuna on retrouver mingi mingi batu ya Equateur. Mokolo na Seti bazalaki proches kasi bazalaki na différence monene na kelasi : Mokolo azalaki très brillant par contre, Seti azalaki un etudiant passable. D’ailleurs, elobamaka mingi que Seti doit son (mémoire) travail de fin d’études à Mokolo mpo asungaki ye mingi.
Avant kutu Jean Seti asilisa université, ayebaki malamu que akosala carrière na ye na sûreté nationale. Tango asilisi université, mbala moko akomi kosala na présidence de la République en qualité ya conseiller. Kuna na présidence azalaki na Sûreté nationale mpo banda novembre 1965, Président Mobutu atiaki Sûreté nationale na responsabilité directe na ye, conformément na décret présidentiel nº 5 du 29 novembre 1965. Yango wana ezalaki na présidence de la République. Kuna nde Jean Seti na ba collègues na ye mosusu bakeyi formation na ba pays occidentaux mpo nayekola gestion, organisation mpe fonctionnement ya services de renseignements. Sima ya kokende na ba formations na mikili , azongi na pays mpo na ko occuper ba fonctions ya responsabilités en tant que agent secret.
Yambo totala etamboli ya Seti, esengeli toyeba que kobanda tango Président azui pouvoir le 24 novembre 1965.
Le 29 novembre 1965, Colonel Alexandre Singa (général d’armée Alexandre Singa Boyende Mosambayi) akomaki Administrateur en Chef ya Sûreté nationale. A remplacaki Victor Nendaka Bika. Ye akomaki Ministre ya Transports et communications. A partir ya Novembre 1965, Sûreté nationale ekomaki administrer na ba militaires. Nawuti kotanga Colonel Singa. Le 7 janvier 1969, Lieutenant-colonel Pierre Efomi akomi Admnistrateur en Chef ya sûreté nationale en remplacement ya Colonel Singa. Ye akomaki ambassadeur na Nairobi, yambo akende ko continuer ba études supérieures ya gendarmerie na Académie Royale militaire ya Belgique. Na nomination ya Colonel Efomi, Sûreté nationale ekomi kobengama Centre National de Documentation. Sima ya Efomi, Colonel Albert Tuzuku (Général Albert Tukuzu Gusu Wo), Colonel Tukuzu asalakai moins d’une année wana.
Le 27 janvier 1971, ordonnance nº 71/014 fixant les attribution et organisation du C.N.D. ebongoli makambo. Kobanda wana nde C.N.D. eyaki kokabuana na départements mibale : Département ya documentation intérieure (C.N.D.-D.D.I.) na Administrateur général Colonel Raymond Omba mpe Département documentation extérieure (C.N.D.-D.D.E.) na Edouard Mokolo comme Administrateur général. Kobanda awa, nde ba universitaires oyo bazui formation requise na matière ya sécurité et renseignements bakomi kozua ba postes ya haute responsabilité.
Ba attributions ya Département ya documentation intérieure ezalaki boye selon texte ya loi :
1. Recherche, interprétation na diffusion ya ba renseignements politiques, économiques, sociaux, culturels na nionso oyo ezali ko intéresser sûreté de l’Etat
2. Recherche na constitution ya ba infractions contre la sûreté de l’Etat, surveillance ya batu suspect oyo bakoki ko exercer activité de nature ya ko porter atteinte na sécurité de l’Etat
3. Identification dactyloscopique (I.D.) ya ba congolais, l’émigration.
4. Police des frontières
5. Exécution na mabele ya Congo ya ba lois na règlements oyo etali immigration na émigration
6. Application an liaison na ministère ya Affaires étrangères ya législation na réglementation ya ba conditions de séjours ya ba étrangers na Congo
7. Recherche ya ba malfaiteurs signales na organisation internationale ya police (Interpol)
Département ya documentation intérieure ezalaki na Secrétariat générale ba directions 6.
Direction ya contrôle des nationaux, direction ya ba services spéciaux, direction ya exploitation, direction chargée ya ba provinces « Prodoc » Documentation province.
Na 1973 nde Jean Seti ayaki kokoma Administrateur général ya département documentation intérieure en remplacement ya Colonel Omba, nommé secrétaire particulier ya Chef de l’Etat. Avant wana, azalaki Secrétaries général ya (C.N.D.-D.D.I.)
Tango Jean Seti akomi wana, lutte ya influence ekomi makasi na Edouard Mokolo bien que ba départements na bango ezalaki autonomes mpe esengelaki esala mosala en collaboration. Suka suka, Seti ayaki kolonga mpe le 18 octobre 1976, Ba départements nionso mibale ya D.D.I. Na D.D.E. esangani na eloko moko : Centre national d’Intelligence (C.N.I.) na Seti Yale comme Administrateur général. Mokol wa Mpombo akeyi na Abidjan en tant que ambassadeur ya Zaïre kuna.
Na C.N.I. nde Seti asengaki na ba juristes na ye projet ya ordonnance ya création ya Conseil National ya sécurité. Yango esalemaki sima ya ba guerre ya Shaba oyo e relevaki faiblesse ya renseignements ya Zaïre. Suite na yango nde ba reformes ya minene esengelaki esalema. Mpe ba reformes yango eyaki kosalema na impulsion ya Seti yale.
De g à dr: Seti Yale, Vundwawe TM et Kpama Baramoto
Le 6 mars 1979, Conseil National de sécurité (C.N.S.) eye kosalema mpe Président a nommer Seti Yale comme conseiller spécial à la présidence en matière de sécurité. Mpe ordonnance nº 79-055 eye kosala C.N.D nouvelle formule na Administrateur général Mokolo wa Mpombo assisté de deux administrateurs délégués na documentation intérieure : Nkema Iloo mpe na documentation extérieure Atenda.
En sa qualité ya conseiller spécial na présidence en matière de sécurité Seti Yale akomaki très proche collaborateur ya Chef de l’Etat et Président de la République. Na yango, esika wana ezali esika ya mutu oyo azali na confiance munene ya Président de la République mpe mutu oyo ayebi malamu ndenge systeme ya service de sécurité ya ekolo ezali mpe na lolenge etambolaka mpe esalaka. En tant que Principal conseiller (conseiller spécial ou « spécial ») na matière ya sécurité Seti akomaki automatiquement personnage important ya régime compte tenu ya fonction stratégique et politique abandaki ko occuper. Na yango a contribuer directement na indirectement na régime ya dictature mpe ya terreur ya Maréchal Mobutu. En tant que conseiller spécial, na ebandeli, Seti azalaki na rang ya ministre, Sima aye kokoma na oyo ya vice-Premier ministre. Conseiller spécial azali mpe Secrétaire général ya Conseil national de sécurité. Seti azalaki na pouvoir ebele mpe azalaki incontournable na makambo mannso ya République du Zaïre. Azalaki na droit na accès na informations mpe dossiers nionso mpe na niveau nionso ya l’Etat sans exception aucune. Azalaki na centre ya nionso : ba décisions importantes oyo etali ekolo, ba nominations na ba révocations nionso, ba questions militaires, stratégiques, diplomatique, économiques , financières, politiques et administratives, etc., nionso, makambo ya vie privée ya Président de la République, makambo ya ba nganga, ba kisi na basi na ba makango ya Président nionso tee na ya ba corruptions na échelon nionso. Makambo ya logistique, kosomba ba immeubles ya president mpe kotongisa ba ndaku ya Président, intendance, etc. Eloko ata moko te ebandaki ko échapper na contrôle na ye.
Conseil national de sécurité ezali composer na : Président de la République, premier Commissaire d’Etat, commissaire d’Etat na Affaires étrangères, Commissaire d’Etat na administration du territoire, na Secrétaire d’Etat na defense (Président étant ye moko ministre ya défense), Conseiller spécial na présidence en matière de sécurité, Chef d’Etat major ya F.A.Z., Chef d’Etat major ya Gendarmerie, na administrateurs général ya C.N.D.
Sima ya ba mbula tango ba Commandements Division spéciale présidentielle (D.S.P.) na ya Service d’action et de renseignements militaires (SARM) na Président General ya garde civile, tango esalemi, bakoti na kati kosalema
Na 1986, Seti ayaki kotika ebonga na ye na Nkema Iloo. Akomaki secrétaire particulier ya Président mpe influence na ye etikalaki kaka makasi mpo abandaki ko agir na cadre ya ba missions ebele ya Président mpe ye nde mutu asimbaki makambo yana ye mingi : exécuteur testamentaire ya Président, ye mutu akendaki koluka ba mercenaires na ex-Yougoslavie, ye nde ayebi ba secrets nionso ya Président na domaines nionso mpe ye nde mutu abandaki kosalela ye makambo mpe asimbaki carnet d’adresse na ba relations minene na mokili oyo.
Seti azali un homme d’affaires mpe azali na tête ya ba compagnies ebele : SICOTRA, AEROLEASING, etc. A investir esika nionso amoni que mbongo ekoki kobota mbuma.
Seti azali na muasi na ye ya ndaku mpe azali na bana ebele dont Bienvenu Seti. Ye moko abandi kosala politique mpe azali na M.L.C.
Seti alingaka kaka ba nzele ya vierges. Soki azui muasi, abotisi, apesi ye nionso alingi. Sima akosimba ye lisusu te mpe abuakisi ye. Ye azali na bilanga ebele.
Azali très proche ya Léon Kengo mpe akomaki asangisaki Jeannot Bemba na Léon Kengo tango babandaki koyokana te
Azali tres discret mpe ouvert na milieu privé. Asalisa batu ebele mpe asimba famille na ye élargie na ndenge ya muke te. Seti azali na force na sens nionso ya terme. Awa na poto azali na ba relations makasi na milieu politique, ya services secrets mpe ya finances na affaires.
Na ba dossiers oyo ye a géra : coup d’Etat manqué ya 1975, procès du siècle na 1978 (procès des terroristes), attaque na guerre ya Shaba I na Shaba II, massacre ya Idiofa, etc.
Nabanzi que nayanoli mua moke na mituna mia yo mibale.
Patriotiquement,
Emmanuel Kandolo
.


text:
Les voeux d'Emmanuel Kandolo
Ndeko Messager,
Mua contribution na ngai yango wana mpo na suka ya mbula. Natombeli yo moko mpe baye banso bazali na motema mua yo mbula ya sika. Yango mpe ezala bongo mpo na Mbokamosika.
Patriotiquement,
Emmanuel Kandolo
Ndeko Gullaume Bayama,
Na lisolo obeti, tika nameka kolobela château rouge na oyo etali petite histoire na yango, ndenge tomonaki yango na bomuana mpe ndenge Zaïrois abandi kosala makambo kuna.
Château rouge na bosolo ebengamaka place du château rouge mpo kala (selon histoire ya Paris) esika wana ezalaka na château moko etongamaka na ba briques ya rouge. Château iye, ebandaki kobengama château rouge mpo na couleur na yango ya rouge. Tango Ville de Paris ebandi kotonga métro vers fin ya 19ième siècle na début ya 20ième siècle, eyaki kosala ligne numéro 4 oyo ezali ko relier ba portes mibale ya Paris : porte de Clignancourt na porte d’Orléans, mpe parmi ba stations na yango moko oyo ezali na nse ya esika château rouge ezalaki. Yango wana ebengami na kombo ya métro château rouge. Kasi na likolo, esika wana ezali kobengama place du château rouge. Place iye ezali justement na boulevard Barbès na esika ezali na croissement ya ba rues Poulet na Custine na 18ième arrondissement ya Paris.
Biso tango tozalaka bana, mingi mingi ba week end ba parents ba biso babandaki kotambusa biso na kati ya Paris. Mbala ya liboso tokomaka na place château rouge ezalaka na été 1959, towutaka visite na Butte Montmartre mpe toya makolo tee na place ya château rouge. Wana nde toyaki lisusu ko découvrir marché De Jean oyo ezali na même avenue portant le nom De Jean. A l’époque, tomonaka eloko moko te ya Afrique noire (bilamba, biloko ya koliya, mayaka, etc.), absolument rien. Wana ezalaki nde ba immigrés ya Maghreb nde babandaki kosala ba courses na bango wana (bazalaki na ba petites boulangeries na confiseries, boucheries, poissonneries, etc.) mpe batu mosusu bazalaki na boulevard Barbès. Na période wana, il était difficile kokutana na mutu moindo na nzela. Kasi nazali koyeba lisusu que quelques Sénégalais babandaki kotelengana devant ba magasins ya Barbès mpe misusu koteka biloko mike mike na nse ya tour Gustave Eiffel.
Ndenge nini Zaïrois aye ko se retrouver na château rouge ? Avant ya ko répondre na motuna oyo, tika naloba que kala ezalaki très difficile mpo na kozua biloko ya koliya ya mboka na biso. Bon, na famille na biso tozalaki vraiment na problème te dans la mesure où ravitaillement ezalaki kosalema na ba voyages na pays ou soki batindeli biso par fret. Sabena mpe sima Air Congo na Air Zaïre ebandaki koya na ba malles ya biloko ya koliya sans problème atako tango wana trajet ezalaki ya 14 heures de vol na ba escales ebele tee eyaki kokoma ya 08 heures sans escale. Nazali koyeba lisusu que magasin ya liboso oyo ebandaki koteka biloko ya Afrique, na 1976, ezalaki na métro Trocadéro. Yango ezalaki magasin ya ba Chinois. Kuna nde ngolo ebandaki kotekama. Esika ya liboso oyo ebandaki kobenda ba rares Africains ya France mpe ya Belgique. Sima ya wana eyaki kokoma na métro Alesia. Na sima ya magasin oyo, ba Chinois mosusu mpe babandi ba activités na château rouge na magasin Rama. Yango ebotaki ba magasins mosusu kaka na nzinga nzinga ya rue De Jean wana. Zaïrois aye na château rouge na nzela ya Tati (un des grands magasins parisiens oyo etekaka biloko na prix discount). Ba jeunes filles oyo bawutaki na Bruxelles, bamemaki moyibi ya bilamba na Paris mpo bango bayebaki ndenge bayibaka na ba magasins ya Belgique. Tango wana surveillance ezalaka na ba boutiques na ba magasins neti lele oyo te. Soki bayibi biloko na magasin Tati ya Barbès, baye kotanda yango na mabele na wenze ya De Jean. Esika wana nde lisolo ya château rouge ebandaki epayi ya Zaïrois. Na yango, batu bakomaki koya wana kosala ba courses epayi ya ba Chinois, kosomba biloko ya moyibi oyo etandami na nse mpe au passage mua coop. ya chaussures moko eyibamaki, wana moyibi amemi yo na ndaku na ye, boyeki kosolola. Biloko wana eye kokumba batu na masolo ya carte orange, nzela ya métro République na gare du nord, makambu ekomi kosalema na métro Laumière, etc.
Sika na oyo etali Robert « Bob » Masua w.w.w, ngai nakoyebisa yo kaka que luka oyeba malamu mpona nini Bob azali kokoka lisusu te ? Bob ayaki na Paris en tant qu’étudiant, kasi makambu na ye ezalaki clair te, il paraît même que azalaka na diplôme d’Etat te mpe amekaka kozua inscription na diplôme ya ndeko na ye Jules, na Paris VIII, mpe esimbaki te. Sima, aye ko se lancer na ba cailloux tee na ndenge ayaka kokoma producteur ya Koffi. Ko produire Koffi na komela batu mbongo nde eyaki kosala que ba moyens ekomi komata. Loyenge na kolawuka ya mbongo ebebisaki ye moto tee na ndenge makambo na Koffi ebandaki lisusu kotambola malamu te mpo na ba raisons ebele. Aye kofongola boutique na château rouge, en se calcant sur initiative ya sœur na ye Véronique, une boîte à fric ya contrefaçons et autres VHS vidéos piratées ya théâtres de chez-nous produit na Tshitenge N’sana mpe diffuser na Télé Zaïre. Kutu, Tshitenge akanaki à porter pleine contre ye kasi maladie eyaki komema ye. Bob azali mutu ya liboso oyo abandaki exploitation sauvage ya ba sketches na ba émissions misusu ya variété musicale ya mboka na biso. Akanisaki que ezali « droit » na ye de se permettre de faire des bénéfices pécuniaires na ba œuvres ya batu mususu en les piratant, volant, bafouant, etc. tout en flouant à ses pieds ba droits d’auteurs ya ba Zaïrois. Ye nde abanda kosala bosoto na misala ya baninga jusqu’ à ce que ayaki kokota en conflit ouvert na Doudou Ngafura. Kasi ayaki ko corrompre Doudou mpe alembisa likambo wana.
Kokweya ya Bob ezali conséquence logique ya culture ya gestion à la zaïroise : mbongo ya boutique esangani na mbongo ya poche na ye, kolinga basi na kobala partout, kosala ba dépenses à la folie de grandeur, koboya kofuta ba niongo na ba factures, ba conflits permanents mpo na kofuta ba salaires ya batu oyo basali koteka na boutique, kozanga ko respecter ba engagements na batu azali kosala na bango makambu, etc. lelo oyo, ye wana akoma koteka oyo akoki koteka na boutique ya château rouge mpo mbongo ezali lisusu te, moyen ba marchandises ya malonga ekota ezali te. Akoma kolala na boutique na ye ya château rouge mpo azali na ndaku te awa na France. Donc, akoma na ye sans avenir!
Joël Mbetenge, effectivement azalaki na boutique na ye mpe na château rouge. Yango ekueya mpo na mauvaise gestion na le fait ya ko se « spécialiser » na songi songi. Au lieu ya ko utiliser art na ye ya photographie na nzela malamu, akomaki nde ko utiliser yango mpo na kotia songi songi na mabala ya batu, na ba relations ya batu, bref désordre totale. Sima ya boutique asalaki nganda, kasi ba sales habitudes na ye ekimisaki ba clients nionso tee na ndenge aye ko se retrouver mitelengano. Sika faute ya nani ?
Ngai nayebisa Joël que talant oyo azali na yango esengeli asalela yango na ndenge ya mayele. Esengelaki akota kelasi ya photographie npo e crédibiliser koyeba na ye. En même temps a profiter abongisa français na ye mpe ayekola anglais na bon usage ya communication. Na sima alingaki abanda kokola na musala mua ye. Au lieu alandaka ba clients na ye na ba photos akangi bango na ba nganda, terrains, concerts, fêtes, manifestations, etc. alingaki afungola studio ya photo. Kuna alingaki mpe abanda kosala ba repartages, montages na ba cérémonies ebele tout en cherchant kofungola nzela na ba communautés africaines mosusu. Na pembeni akokaki koluka kosala ba portages na oyo etali makambu ya ba communautés en collaboration na ba journaux na ba revues communautaires, mpe koluka ndenge akoki kozua accréditation oyo ekoki kofongelela ye ba portes na ba manifestations culturelles ya ndenge na ndenge. Na yango, akobanda kotekisa ba photos na ye, kosala ba reportages mpo na compte na ye ou ya batu oyo bakotinda ye, etc. Mais, mutu alingi na ye komona mosika te mpe azali kobebisa boyebi bua ye na photographie kaka boye !!!
Botemba azali mpe na même problème ya mauvaise gestion mpe ya absence ya notion ya pilotage ya un petit commerce ! Totika koluka ba faux-fouillants! Likambo ezali nde na kozanga koyeba mpe ko se lancer na ba activités oyo ezali kosenga discipline na koyeba mosala. Neti bango bazali na yango te, ekoki kosimba te.
Ba ndeko, ekozala lokuta soki tokanisi que biso nde tosimbaka château rouge ou encore que ba Chinois baye nde sima na biso na château rouge. Bango na ba ndibu baya esika wana avant biso. Ba ndigari bango bazalaka kaka sima ya batu oyo mpona kosalela bango misala ya manutention sans plus. Ba Chinois na ba ndibu, contrairement na biso, babandaki na magasin moko, sima eye kobota mosusu mpe ezali kaka kokola. Biso, tozali nde na confusion mingi mpo toyebi te ndenge nini ya kosala commerce mpe na lolenge ya kobalola mbongo. Wango wana tozali kotika château rouge na ba oyo ba comprena ndenge nini petit commerce etambolaka. Boni na château rouge bazali na ba boutiques oyo ebotami wuta babanda ?
Patriotiquement,
Emmanuel Kandolo
Ba ndeko Bellak, Lelo, na ya Théo,
Je crois que tolobela caractère ya Vicky na Congo 2000 na ba ndeko mosusu kuna. Kasi tika na bakisa en disant que mayele na maturité ya Vicky esalaki que abanda ko comprendre musukusuku ya Franco. Vicky azalaki mutu moko azalaki kowelisa te mpo abotamaka na famille ya bien, bakolisa ye na ba conditions malamu mpe azuaki éducation ya malonga mpe abandaki ko mener vie na ye dignement et d’une manière ordonnée. Yango wana azalaki nduliste ya liboso na Congo oyo asalaka mariage religieux na 1958, une grande première à l’epoque. Mayele ya Vicky ! Il suffit koyoka na ba nzembo na ye mpona ko comprendre elobeli na ye na ndenge ezali kolekisa maloba ma ye. Asala mingi mpona O.K. Jazz, ye azalaki véritablement le maître artistique ya O.K. Jazz. Kasi nionso oyo au lieu esepelisa Franco, rien ! Au contraire, ebandaki kotiya ye na ba jalousie. Déjà, le fait ya koloba français mpe koyeba mukanda ebandaki ko complexer ye, pire encore, voyage ya Bruxelles na 1959, ebebisaki motema mua ye. Na ba zuwa wana a détourna Bomboko, mais il ne pouvait pas grand-chose sans Vicky jusqu’à ce que salut eyaki na 1966, na ba garanties financières à vie oyo président Mobutu a prometaki ye en échange ya dévouement illimité et sans borne na ye mpona président Mobutu, nde Franco ayaki komona que cette fois-ci, akomi le seul maître à bord. Mais avant wana, il fallait koluka ba sili na mutu : ko violer ba ententes oyo bazalaki na yango na oyo etali ba contrats ya distribution ya ba nzembo ya ba musciens ya O.K. Jazz na ba Editions na bango : Vicklong mpo na Vicky, Franco na Epanza makita na Boma bango. Wana ezalaki lidusu ya kobimela. Yango wana tango bakabuani, Franco abandi mbokela na biloba loba. Kasi Vicky ayaki kozongisela ye nzembo moko très mature na kombo ya Conseil d’ami. Bolero kitoko, une chanson poignante, émouvante, pénible, mélancolique etonda maloba ma buania mpe mayele esangani na ba regrets en forme ya dégoût na ingratitude ya Franco mpe na kokita na ye na bas fond.
Par ailleurs, Invocation ezali vraiment kotiya eloko na eloko na esika na yango. Art ma polémique basalaka libala te ! Na oyo etali likambo ya ba journalistes en général mpe ya ba journaliste ya musique en particulier, mawa mingi. Parmi ba exemples, nakotanga avec déception Zacharie Bababaswe. Ye abandaki vraiment malamu mpe lelo oyo alingaki azala incontestablement mokitani ya ba kulutu ba ye : Benoît Lukunku (actuellement ambassadeur na Lisbonne), Kalonji Ngoy, Lutu Mabangu, Bijoux Mbiye Vanga, Lukezo Luansi, Jean Ntambwe Mushapata, Manda Tshebua, etc. Liste ezali mulayi… kasi abebisi nzela na ye na makambo ya polémique stérile. Zacharie asala ba reportages na ye ya bien na Kin na musique mpe na makambu mosusu neti na aide mama Bobi apesaki na F.A.Z. pendant la guerre de libération, atuna général Bakambala, commendant logistique, mituna, akende na délégation tee na Goma atuna ba soda mituna. Asala eloko mususu ya bien na major Ngani ya DSP, asala musala emonana même soki mua ba amélioration esengelaki eyaka bipayi na bipayi en tout cas na ba initiatives akomaki kokola mpe avec le temps alingaki asala musala ya kitoko. Brusquement, amibuaki na polémique ebotaka mbuma te mpe kobunga nzela nionso wana. Na suka awa, ayebisi biso que awuti na Quebec na Canada na sommet ya francophonie, il était, selon ye, le seul journaliste Congolais kuna pendant que R.T.N.C. mpe etindaki batu oyo bakendeki na délégation officielle, Top congo mpe ezalaki na kunzi na yango Christian Lusakueno. Au lieu aloba makambo ya francophonie na ya R.D.Congo na perspective ya sommet ekosalisa, ye alobeli makambo ya popol Mukelenge na muasi na ye, sans rapport na présence na ye na Quebec. Donc, mutu na nse mpe makolo likolo ! Malheureusement, nzela oyo nde ezali ko risquer e guider musique na biso na baye bazali kosala yango.
Mpona kosukisa, Franco ayaki kozua mayele na sima kasi ekomaki trop tard. Alingaki Vicky makasi ata soki abungaki na ba provocations na ye. Asala tout mpo à sauver Vicky, atinda ye na poto à ses frais, asala nionso akokaki kosala mpe asimba makambo nionso dignement sans arrières pensées et en toute sincérité oyo ezalaki na hauteur ya ba vrais amitiés na bango. Kasi ngonga esi elekaki mpe yango eyaki kobakisama likolo ya ebandeli ya bokono Franco azalaki na yango. A vrai dire, liwa ya Vicky ezalaka choc makasi mpo na Franco.
Vicky, azalaki très sympa papa wana. Personnellement, nazua ba occasions mingi ya kokutana mpe kosolola na ye. Abandaki ko répondre volontier na mituna mpe koloba que porte ya lopango na ye ekangamaka te. Effectivement, soki azali na lopango na ye toujours propre mpe lopango kitoko, peto, langi ya pembe esika nionso, lokola motema na ye ya un artiste qui connaissait l’universalité ya musala na ye na kosangisa na yango. Eloba ye moko : « N’est pas musicien, celui qui le veut ! ».
Musicalement,
Emmanuel kandolo
Ndeko Guillaume,
Ngai nakobakisa kaka que mutu ata moko te akoki kolongola José Roger Nyoka Longo Mvula « Jossart » esika azalaki na ebandeli ya Zaiko mpe esika azali sika sika awa na Zaiko. Jossart azali parmi ba musiciens ya premières heures mpe ya premier jour ya Zaiko. Bien que famille na ye esilaki kolongua na Dendal, abandaki kowuta N’djili et ensuite Kimbaseke mpo na koya kobeta na Zaiko. Le seul oyo abandaki kowuta mosika na bango nionso. Il est également le seul oyo abeta ba concerts, asala ba enregistrements, a participa na ndule mingi, mpe asala ba voyages nionso ya Zaiko. Jossart atikala ko trahir Zaiko te. Fidélité na régularité na ye emonana butu na moyi ; na tango ya bisengo na ya mpasi ; mbula na moyi ; na tongo mpe na mpokua na Zaiko. Jossart azali makila ya Zaiko : abanda na Belguide, ancêtre ya Zaiko tee na lelo oyo azali kokoba na Zaiko. Donc, un pur sang. Jossart atikala kobeta na orchestre mosusu te en tant que nduliste régulier ya groupe mosusu autre que Zaiko ! Azui oyo musicien azuaka na carrière na ye na Zaiko. Alors, moko te akoki kobongola masolo. C’est vrai, ba contradictions ekoki kozala na kobunga, kasi bendele ya Zaiko, ezali kopela grâce na Jossart. Na yango ensengeli azua lokumu mpe ko reconnaître yango.
Ba oyo bakende mpona ba raisons diverses, lelo basuki wapi ? Misusu kati na bango balobaki que bakosala koleka Zaiko, basuka wapi ? Bawela ki président, basuka wapi ? Ba declarations ya Pépé Félix Manuaku Waku tango mosusu asalaka ngai mawa puisque alingaka akaba kolongua na ye na Zaiko ba batu mosusu. Asalaka époque na ye, azalaka le grand chef oyo abandaki ko diriger bilombe nionso. A dirigeaka Zaiko na compétence nionso. Bilili mususu emonisa tango Dieudonné Nzolatima « mbuta Mashakado » na ndule ya RE.NA.PEC na 1976, na ba provocations sur André Bimi Ombale. Na nzembo ya Eboza ya Ilo Pablo, Mbuta akata André kwanga na micro ya première voix. André ayaki ko se rabattre na mopanzi mpe ayemba nzembo wana sans ayokana tout en demandant na Likinga « Redo » amata na esika na ye. Na bouchez, azonga sima epayi ya pépé Félix Manuaku na Teddy Sukami mpo asenga na Manuaku que abendana. Manuaku apesaki ye autorisation na honchant la tête.
Pépé Félix ayaka kosala erreur ya vie na ye en croyant que soki alongue ba oyo ayokanaki na bango na kiyanda, bango nionso bakolanda ye. Toyebi ba nani bayanganaka ye mpe baye balandaki ye. En plus, mutu te abengana ye na Zaiko. Abendana ye moko. D’ailleurs, Roxy Tshimpaka abanda ko répéter répertoire ya Zaiko pendant que ye azali naino na Zaiko. Tango amonaka Roxy na vis-à-vis nde ayaka kokima Zaiko de lui-même. Soki azali na mémoire, akoyeba que alobaka yango ye moko na émission ya liboso asalaki na César Ngadi. Apesa même ndakisa ya Bongania seul mutu abandaki kokumisa ye devant effervescence na encouragement ya batu ebele mpo na Roxy. Manuaku ebongi a s’en prendre na ye moko na famille Tangi oyo balakaki ye ba merveilles. Ba Tangi na ba amours oyo ezalaki na kati nde ebebisela ye makambo na Marceline mpe na Zaiko. Réalité ezali wana !!!
Tango Manuaku akomaki na ye par terre, mpe après départ ya batu bakendeki kosala familia Dei, Zaiko eyaki ko sollicité ye mpo aya ko renforcer mouvement neti ezalaki na mobulu makasi. Kasi ye azuaki yango neti occassion ya revenche mpe na ba conditions apesaki, moko ezalakai insalamable : en plus na ye moko, aya na six musiciens ya Grand Zaiko Wawa na Zaiko Langa Langa, ekoma neti fusion ya deux orchestres. Wana ezalaki intolérable mpe suréaliste. 100% ya batu ya Zaiko oyo basololaka na Jossart en priver na bakonzi ya Zaiko bango moko baboyaki boule wana. Na kanda wana nde akoma koloba oyo abanda koloba wana. Abosani que souvent babengisaka ye, tango abandaki kobaluka baluka na mikili sans ambition, abandaki mpe koya kobeta na ba concerts soki Zaiko eye mikili, mais abosana nionso wana. C’est vraiment dommage!
Antoine, ndenge Anaclet ayebisi yo, Zaiko ebimaka na Bar Hawaï oyo eyaka kokoma ciné Bongolo.
Guillaume, merci na yo ndeko mpe tozali kaka kokoba na blog na biso oyo.
Musicalement,
Emmanuel Kandolo
Ba ndeko,
Lisolo ya valentine Mansanga ezali vraiment na contradiction mpe ezali kotelema malamu te. Joe Nolo atindi sango na Kinshasa tee na Congo « Soki bomoni muasi akongenga lokola solei, boyebaka que ye wana ngai nalingi… ngai nakobala...». « Batu ba confirmer que Mansanga azali leki ya lucifere » mpo azali kosalisa ba accidents mingi soki batu bakotala ye. Kasi tango Mansanga aye na ndaku ya baboti ya Joe Nolo, à la grande surprise kongala na ye lokola solei elobami te. Ekoko ebendi attention ya batu ezali parfum ya solo ya jardin d’Eden oyo nzambe akabelaki ye tango abimaki miss na paradis. Or, biso nionso toyebi ndenge lisolo ya jardin d’Eden esukela. Toyebi lisusu que moko te akota paradis mpo tee lelo oyo jugement dernier esalemi naino te mpe tribunal wana ekosalema na surprise générale, ndenge eko siéger eyebani te, loi oyo yango ekosambisela batu endimaka présence ya avocat te, elingaka enquête te, mpe elingaka kotuna mituna te, etc. Ata moyibi oyo Yesu alakaki jour babaraki bango akota paradis te mpo mibeko elobi qu’il faut au préalable jugement dernier avant mutu amona mpe akota paradis. Alors, ndenge nini ba élections miss ou élection miss esalemaki kuna mpe Valentine Mansanga alonga yango en étant plébliciter miss ?
Musicalement,
Emmanuel Kandolo
Ba ndeko,
Na mituna ba ndeko Messager, ya Moti na Dodo bakomi, esengeli tomeka kokabola mpo na komeka koyanola na motuna oyo esangisi mitunia minso : Comment aider efficacement nos familles restées en Afrique?"
Yambo ya ko aider ebongi mutu ayeba soki azali ko aider na objectif nini ? Aide oyo ekowumela ngonga boni, mbula boni ? Tee wapi a ko continuer ko aider ? Ba familles nionso na R.D.Congo ezali ndenge moko te mpe nionso ezelaka aide ya libanda te mpo makoki na mikumba mikeseni. Na oyo etali aide na famille, ba cas d’espèce ezali ebele mpe ba lolenge ya ko aider ezali miyike : ko financer ba études na famille, ko financer corruption mpona kozua misala, koleyisa famille, kosunga na ba cas ya maladi, matanga, feti, kobalisa ndeko na nionso oyo ezali kolanda, kobongisa quotidien ya famille na esika famille ezali kofanda, transport, factures ya energie, etc. Ba familles mosusu basalaka yango te mpo bakoka : ba ndaku ebele efandi polele, baboti bazali na situation mpe bazuami na mikili na compte na bango, bana bazali na misala efutaka très bien, ba misusu bazali na affaires mpe bazali komona clair, etc.
Kasi likambo munene oyo ezali ko compliquer situation ezali nde kozanga ko kanisa na lolenge ya ko orienter aide mpo yango e rendre batu autome et non dépendant. Or, dans la plupart des cas ya ba aides oyo ezali kokende na ba famille ezali ko rendre batu dépendant mpe improductif. Ba causes na yango ezali kaka na origines ya ba aides wana mpe na notion oyo batu bazali kotinda aide bazali kosala na aide. Na ngambo ezali mpe na ba éléments extérieurs oyo ezali kosala que mutu a comprendre vraiment te pourquoi azali kozua aide wana mpe nini esengeli na ye esala an aide yango, tout comme interprétation ya rapport entre rareté ya circulation ya liquidité oyo ezali kowuta na ba faibles revenus voir kozanga kofuta batu na mbongo oyo ezali kowuta libanda mpo na kosalisa batu.
1. Mentalité
Na mboka na biso likambo ya mentalité ezali ko bloquer évolution ya mutu mpo a comprendre makambo ebele. Soki to observer société na biso kobanda likolo tee na nse, démesure na luxe elati batu makasi. Il suffit totala baye bazali na pouvoir lelo, lobi bazalaki ndenge nini ? Lelo bakomi ndenge nini ? Kosenga mbongo na ba montant minene ya kokaba pamba boye ezali kokamuisa, facilité ezua esika ya musala mpe batu balingi intervention ya l’Etat défaillant na nionso tee na kokata matiti oyo eboti liboso ya lopango na bango. Tee na camp militaire, soda akoma na bolembu bua bokati matiti oyo ezali kobota esika ye afandi. Azali kozela chef d’état major général ya armée aya kokatela ye yango mpe ministre ya défense akongola yango mpe akende kobuakela ye yango na fulu. Soki totali na balabala batu mingi balingi kaka kolata bilamba ezali na kombo ya couturier ya luxe, peu importe origine ya eloko, seul le paraître compte. Le fait ya kolata griffe ezali kosala mutu, tout comme kosolola na portable batu bamona que oyebani, kotambola na voiture ya marque ata esala ba kilomètres milayi mpe elemba na yango, esala rien soki ezali gros cylindré, bozui ya mutu ezali nombre ya basi bazali kolanda ye, ndenge bazali koyemba mpe kobuaka ye, kozua diplôme ya université sans bagage na mutu, l’essentiel ezali que nasilisa, etc.
Ba oyo bazali mpe kowuta mpoto, eloko ezali ko intéresser bango ezali nini bakoloba soki bamoni ngai boye ? Equipe epola te, esengeli nasimba ba petits makasi na ba formes ya solo ba griffes ya somo, esengeli ba convaincre selon ba critères ya réussite oyo mboka na biso ezali ko reconnaître réussite. Nini towutaka na yango ya malonga na mikili yango towutaka ? Bo mutu na biso bokomaka ndenge nini ? Observation ya malonga ya kokabola na baye batikali na mboka ezalaka nini ? Ndenge nini tokoki kofandisa bizaleli malamu ya poto na oyo ya malamu ya mboka ezalaka na makanisi ma biso ? Est-ce que kobonga ya mutu ezali kaka na mbongo ? Buania, mayele ya kelasi, bizaleli bia bonkoko ba remplaceaka yango na ba biens matériels ? Le fait ya kokita na mboka na makanisi etengama mpe ekemba te, yango wana tozali komona ba investissements bidons neti ba soi-disant flat-hôtels, ba taxis bus na ba taxi ezali kobota mbuma te. Mutu alingi bamona ye que atambusaka, soki azali na voiture a sentir que amati échelon, soki akeyi na R.D.Congo mpo ye azali na mukanda amoni que a avancer par rapport na mutu oyo azali na mukanda te, soki asombi ndako na R.D.C, mokili mobimba esengeli eyeba, etc. Nionso oyo parce que projet ezali te. Ou soki ezali, esalemi ndenge esengeli te mpe ba évaluations ya risque na succès esalemi malamu te. Nzela wana ekeyi tee na ba oyo bazali kosala politique. Bazali batu ya liboso oyo bazali kosalela mibeko ya mboka oyo bango moko basali mpe ba voter te. Bazali ko entretenir corruption, moyibi, na ko continuer na maye manso mabebisi mboka.
Pona kobongola mentalité na oyo etali ba ndeko na biso oyo bazali na R.D.Congo mpe oyo bazali ko recevoir aide ya libanda esengeli diaspora ezua likanisi ya kosala ba associations ya changement ya mentalité oyo ekoki ko accompagner utilisation ya aide wana, awa na mikili neti na France par exemple mpe na R.D.Congo. Ba associations oyo e jouer rôle ya sensibilisation ya batu sur sens ya responsabilité ya mutu na gestion ya vie na ye, na valeur ya kopesa na mbongo en insistant sur la valeur financière et économique na yango mpe na ndenge ezali kosimba économie ya mboka. Mbongo ezali eloko ya kosakana na yango te mpe kosimba yango, kozua yango na ko dépenser yango ezali kosenga boyebi ata ya moke. Ndenge nini kobotisa mbongo na makambo ya solo, ndenge nini ko limiter ba dépenses mpe ndenge nini baye bazali kotinda yango bazali ko se sacrifier na botindi yango, etc.
Aide esengeli esalema na programme, sinon te, résultat na yango ekozala nul. Awa na mikili tango mutu akomi esengeli association eyamba ye mpe eyebisa ye ndenge elekelaka : na insertion sociale, qualification na musala, kofuta ba impôts indirects na directs, ko déclarer ba revenus, mpe ko gérer malamu. Na moment oyo mutu azali ko aider ezali une partie ya mbongo ya retraite, épargne, assurance ya vie na ye ezali kokende, etc. yango wana esengeli ebota mbuma, ekende esika esengeli ekende. Soki ba associations oyo ezali kosala musala na yango malamu peut-être makambo ekobonguana mua moke.
Kasi diaspora ye moko lisusu azali komitiya na mobulu puisque à travers mabanga oyo azuaka na banzembo, toyokaka que kozua ezali facile, nionso eyaka yango moko, na ba imaginations oyo ezali mosika na makambo ya solo. Ebongi lisusu mutu atika ko s’identifier na musicien mpe atika kokanisa que vie na ye esengeli ekende ndenge un irresponsable azali komema vie na support ya produit ya musala na ye : clips, publicités, D.V.D., C.D., mabanga, bilamba, kindumba, etc. Est-ce que soki batangi kombo na yo na Maxi, Pululu, ou Amour voir Samy nde e changer nini ? Mbongo ya mabanga ekoki ko servir na eloko mosusu te ? Soki oboyi kokende miziki na Zénith ekosala nini ? Soki pendant séjour na yo olingi fille ou garçon na R.D.Congo te eko changer nini ? Soki mpe tango okitaki mutu akiaki yo cas te, oko perdre nini ? Nionso oyo lifuta na yango ezali nini concrètement ? Wana nde mituna esengeli diaspora amitunaka tango mosusu !
2. Projet ya bien communautaire
Coopérative ya bana mikili esengeli ebotama. Lolenge ya malamu ya ko aider ba ndeko ezali na ba projets ya intérêt commun neti kosalisa bibliothèque na quartier, ko lancer projet ya ko déboucher ba canaux d’évacuations en incitant ba jeunes na volontariat, projet ya ko retaper école ya quartier ou ya commune, kotongisa dispensaire na chaque quartier ya commune, kosala projet ya recyclage ya ba sachets en collaboration na ba artisanats, ko monter fanfare par exemple mpo na encadrement ya jeunesse na musique, kotongisa mua salle ya gymnastique oyo ekoki kopesa ba volontaires na sport ba encadrer bilenge, salle oyo ekoki mpe ko servir na ba pièces ya théatre ou ba opérettes na but ya changement ya mentalité na ba réunions ya club culturelle na quartier, etc. Nionso oyo ekoki kosalema soki diaspora ayebi ndenge nini ya ko canaliser makanisi. Il suffit par exemple batu ya chaque commune bayokana en association ou na coopérative, neti bana Matonge, bana ya Immo-congo, bana Yolo, bana Kimbangu. Soki basangani boye, bakoki kosala ba projets neti oyo natangi likolo. Sima bakoki lisusu kosangana na cadre ya ba communes tee na district mpo ba organiser transport public na kati na yango neti district ya Funa par exemple, en utilisant moto gizi ou petita pona transport ya batu. Yango ezali na faible consommation mpe ekoki kokota na ba zela ya mike. Na oyo etali neti transport ya marchandises basali ba pusu oyo ekobanda kaka ko desservir batu ya commune ou distrcit concerné. Soki mayele ebandi na makambo ya mike, mpe sensibilisation na oyo etali utilisation, kobatela bien communautaire na ko gérer yango malamu, yango ekoki komatisa activité économique na kati ya district mobimba mpe ko rendre jeunuesse responsable mpe autonome. Wana coopérative ekoki koluka banzela ya sika ya kosunga communauté.
3. Vision
Kotinda mbongo, ba pourcentages Western Union azali kozua ezali mbongo oyo Congolais na gouvernement na ye azali ko perdre. Mbala na mbala nasolola na bakonzi misusu na likanisi ya kosala banque oyo ekoki ko faciliter ba transactions wana na mboka na biso ou encore na ba opérateurs économiques bakoki koyokana basala banque oyo ekoki kodefisa baye bazali na mbongo mingi te mpo ba se lancer na mua activité kasi rien kaka.
Ngai nazali kokamua te soki batu na mboka na biso bazali komona makambo mosusu te. Boni babima na Kinshasa mpo na kokende kotambola na intérieur? Ou encore boni na intérieur babimaka na ba provinces na bango mpo bakende na ba provinces mosusu ? Wana ezali ebandeli ya ignorance mpe kozanga koyeba mboka na yo. Nani apekisaki ou apekisaka Congolais akende vacance na intérieur? Ba misusu bakenda kelasi na Bandundu, Bas Congo kasi bayebi koloba kikongo te. Ba misusu basala université na Lubumbashi na Kisangani kasi bayebi koloba Swahili te. Ba misusu bawutaki intérieur baye kotanga na Kinshasa mpe batikala koloba lingala te ! Misusu bakende Ecole de formation des Officiers (E.F.O) na Kananga, balobaka Tshiluba te. Ba misusu bakende ba mutations ya ndenge na ndenge kasi balobaka lokota ata moko te ya ba mboka bakende kosala misala. Nionso oyo ezali kolakisa degré ya manque ya intérêt ya mutu. Congo ezali na bomengo ya ndenge na ndenge. Na côté ya Nganza na Nord Ubangi ba campagnes ya masangu ekotisela batu mbongo. Biloko na talo moke. Bumba, Kisangani, Goma, kananga moyen ya kosala makambu ezali ebele. Nzela ya Ndola na Lubumbashi ba Kinois boni bayebi yango ? Mbisi ya Océan atlantique na ba fruits de mer ba hôtels nini na capitale eboyaka kosomba yango ? Sol ou ba crevettes etekamaka sans problème ! Kivu eleyisaka batu boni ? Ba ndakala (fretins) na Tanganyika. Nzela ya Bandundu na Idiofa na Ngungu, mafuta na fufu. Bas Zaire kutu koloba te. Ngai nayebi mboka na ngai malamu yango wana nayebi nini nazali koloba. Esengeli nde kofongola miso. Kinshasa ezali capitale e produisaka eloko te. Mosala na yango ezali kaka ya consommation.
Makambo ya Moti alobi, ebandakala, lolendo na ngoigoi nde ezali kozongisa Kinois sima mpe na ba oyo nionso balingi kolanda lokolo na ye.
A suivre…
Patriotiquement,
Emmanuel Kandolo
P.S. Ya Moti, esengo kotanga yo lisusu na kati ya famille na biso oyo ya Mbokamosika. Bozongi bolamu !


text:
Antoine Wendo Kolosoy
Antoine Wendo Kolosoy (abótámá ó mokɔlɔ mwa 25 apríli 1925; akúfá ó mokɔlɔ mwa 28 yúli 2008) azaláká moyémbi mpé mokeli wa nzémbo wa Kongó-Kinsásá. -Ye ayebaná mingi lokóla Papa Wendo - amonɔnɔ ó molɔ́ngɔ́ mobimba lokóla "Tatá" wa Mizíkí ya Kongó-Kinsásá, lolenge la mizíkí luye luzalí kosangisa rumba, beguine, waltz, tango mpé cha-cha.
Etápe
Bomɔi bwa mòtò[kokoma]
Bomwána[kokoma]
Wendo abótámá na mobú mwa 1925 na engúmba ya Mushie na etúká ya Maí-ndombe na ekólo Kongó-Kinsásá ntángo yangó ezaláká na nsé ya mbúlamatáli ya koloni ya ekólo Beleziki. Ntángo yě azaláká naíno mwána wa mibú nsambo, tatá wa ye akufáká, ntángo mokɛ́ nsima ya liwâ lya tatá wa yě, mamá wa yě óyo azaláká mpé moyémbi akufáká lokóla. Ekomáká ye mwána etíké, bamumpɛ́ ba lingómbá lya bamumpɛ́ ya Afrika (Société des missionaires en Afrique) bamokamatáká mpó na komobokɔlɔ na ndáko ya bǎna bitíké. Yě abokolomɔ́kɔ́ na ndáko eye wâná kobanda liwâ lya babótí ba yě téé na mbúla (mvúla) zómi na ibalé to isáto ntángo basángó bomobenganáká likoló lya maloba ma nzémbo ya yě maye masepelisáká bangó sɔ́kɔ́ mokɛ́ tɛ́. Wendo abandáká kobɛ́tɛ lindánda mpé koyémba mpó nakosepelisa batò na mibú zomí na moko.
Marie-Louise (loba Mali-Loyisa)[kokoma]
Marie Louise ezalí loyémbo la ye ya yambo eye ezwáká ngɛngɛ makási mpé nkɛ́mbɔ ó molɔ́ngɔ́ mobimba na mobú mwa 1948. Loyémbo luye lukomamáká elɔngɔ́ na mobɛ́ti guitare Henri Bowane. Bopanzaní nsango (publicité) ya "Radio Congolia" mpé nungu nungu iye ibótamáká nsima ya loyémbo luye ipesáká lango sɔ̂lɔ́ eposa ya kompanzana makasi na Afrika mingi mpenzá na Afrika ya wesita. Ngɛngɛ eye ememáká mpé kpɔ́kɔ́sɔ́: bakambi ba nsambela ya mumpɛ́ balobáká éte loyémbo luye luzalí na nguyá ya satána. Masoló na eleko eye wâná malobáká éte loyémbo luye sɔ́kɔ lusambelamí na káti káti ya butú mpenzá (ngonga zeló tǒ minuit), lukosekwisa bakufi. Wendo asilikáká mingi mpé kánda emomemáká mosíká ya engúmba Kinsásá mpé amosukáká na bokangami na Kisangani (ntángo êná Stanleyville) mpó na ntángo mokɛ́ na bolɔ́kɔ epáí ya bakonzi ba mbúlamatáli ya koloni ya Beleziki mpé bamumpɛ́ bamobóyeláká kosangana na nsambela ya bangó.
Nkúfa[kokoma]
Moyémbi Wendo Kolosoy akotɔ́kɔ́ ó lopitálo la clinique Ngaliéma mpó na koluka libíki na bokɔnɔ kasi azongisáká molímo na ngonga ya zómi na mwambe minúti ntúkú isáto nsima ya nzángá ó mokɔlɔ mwa ntúkú ibalé na mwambe, sánzá ya nsámbo mobú mwa nkóto ibalé na mwambe na lopitálo la Ngaliéma, ntángo yě azaláká na mibú ntúkú mwambe na misáto.
Diski[kokoma]
- Nani akolela Wendo? (1993)
- Marie Louise (1997) -- Indigo LBLC 2561 (2001)
- Amba (1999) -- Marimbi 46801.2 (2002) -- World Village 468012 (2003)
- On The Rumba River (Soundtrack) Marabi/Harmonia Mundi 46822.2 (2007)
- Banaya Papa Wendo IglooMondo (2007)
Compilations[kokoma]
- Ngoma: The Early Years, 1948-1960 Popular African Music (1996). Includes the original recording of "Marie-Louise", 1948 (Antoine Kolosoy "Wendo" / Henri Bowane)
- The Very Best of Congolese Rumba - The Kinshasa-Abjijan Sessions (2007) Marabi Productions
- The Rough Guide to Congo Gold -- World Music Network 1200 (2008)
- Beginners Guide To Africa -- Nascente BX13 (2006)


text:
Mársi (monzɔ́tɔ)
Mársi ezalí monzɔ́tɔ mwa mínéi mwa malíli o molɔ́ngɔ mwa minzɔ́tɔ mya Mói.
Nkómbó eútí nzámbe ya Baroma ya kala babéngaka Mársi, nzámbe óyo azalákí nzámbe ya bitumba, ntína monzɔ́tɔ Mársi ezalaka lángi ngóla tǒ motáne lokóla makilá.
Mársi ezalí na sánzá íbalé ya mokɛ́-mokɛ́, Fobos (Phobos) mpé Deimos.
Monzɔ́tɔ Mársi motóngamaka na mabelé ma likɛ́lɛ. Mabelé ya yangó ezalí motáné mpɔ̂ na makosa (likɛ́lɛ liye ligugákí). Mársi elekí Mabelé (Mokili) na malíli mpɔ̂ na ezalí o mosíká ya Mói.
Mársi ezalí na mái o etando tɛ́. Kasi banzébi bakanísí ’te ezalákí na mái ntángo ya kala. Ndé ezalí na galási, loléngé la mái malíli koleka, o nsɔ́ngɛ́ ya Nola mpé Sudi.


text:
Sango Malamu ya Matié
Sango Malámu ya Matié (Matayo) (tǒ Sango Malámu Ndenge Bakòmá na Matié tǒ Evanjile ya Matié) ezalí búku ya Sango Malámu ya Biblíya (Bibiliya).
Matié (Matayo) alandi makambo nyonso oyo Marko (Malako) akòmaki.
- Mateya ya Yoane Mobatisi; batisimo ya Yésu; zabalo amekaki Yésu na esobe. (3,1–4,11)
- Mosala ya Yésu na Galilé; azalaki koteya bato, pe kobakikisa bato ya maladi. Abandi koyebisa bayekoli na ye ndenge akofua pe akosekwa; bongo alongwe na Galilé akei Yerusalemi. (4,12–20,34)
- Na Yerusalemi, Yésu asalaki kaka poso moko. Tango asekwaki, amimonisaki na bayekoli, na Galilé. (21–28)
Kosi mokanda ya Matié ekeseni pe mingi ná oyo ya Marko.
- Na ebandeli ya mokanda na ye, ayebisi makambo mingi oyo etali bakoko ya Yésu. mbotama pe bomwana na ye (1–2); yango elakisi tè Nzámbe akokisi bilaka oyo apesaká na bileko eleká: Yésu azali Mokonzi oyo bazalaki kozela po ábikisa ekolo na ye; azali «Emanuel», elakisi Nzámbe azali na biso.
- Matié asangisi maloba ya Yésu na masolo mitano ya milai:
- Mateya na likolo ya ngomba: yango ezali kolakisa ndenge bato basengeli kondima kokonzi ya Nzámbe. (5–7)
- Ndenge bayekoli basengeli kosakola sango ya kokonzi ya Nzámbe. (10)
- Sekelé ya bokonzi ya Nzaámbe: epesami na masapo sambo oyo ezali kolakisa tè bokonzi yango elingi koya, kutu esi ekómi, atako ezalaki komomnana nau té. (13)
- Bizaleli oyo ebongi na Mboka ya Nzámbe. (18)
- Ndenge basengeli kozela bokonzi ya Nzámbe. (24–25)
Nyonso wana ezali kolakisa tè Yésu azali Mokonzi oyo amememli bato na ye bokonzi ya Nzámbe; azali pe Moteyi oyo apesi bango batoli po bákóma bato ya Mboka ya Nzámbe, pe bákoka kopanza sango na yango epai ya bato nyonso.
Tala mpé[kokoma]


text:
Batísimo
Batísimo ezalí elembo ya mbótama ya sika na baye bandimela klísto lokóla nkóló mpé mobikisi. Ekosalema loléngé ndéngé na ndéngé engɛ́bɛ́nɛ́ na motindo mwa boyambi, ekoki kosálama na mbótama tǒ na bokóló mpé ekoki kosálama na bosopeli moto (mwana tɔ̌ mokóló) mái na motó tǒ na bozindisaka mobimba mwa moto o mái.
Bamumpɛ́ babatisaka bǎna mpé bakóló na kobasopelaka mái o motó kasi bamisíoni míngi babatisaka bǎna tɛ́ kaka bakóló baye bazalí na mayɛlɛ mpé makoki ma kozwa mokanó ya kolanda Masiya lokóla Mokonzi mpé mobikisi, nsima ya kondimela Yésu Masiya bangó bakolakisa mbótama ya bangó ya sika na batisimo mpé batisimo epái ya bamisíoni epɛ́sɛmɛkɛ na bozindisi nzóto mobimba ya moto o mái. Elembo êná elingi kolakisa nkúfa ya bomoto bwa motó na loléngé la yě mɔ̌kɔ́ mpé mbótama ya bomoto bwa sika na loléngé la Klisto.


text:
Ekeléziya katolike
Ekeléziya katolike ezalí eyamba ya bato baye bandimelá Yésu Klisto mpé bakambamaka na Pápa.
Ekeléziya katolike ndé ekelézia mpé koloba moto óyo andimelá Yésu-Klísto engɛ́bɛ́nɛ́ na matéya ma bondimi bwa eyamba ya bamumpɛ́. Ekelézia yangó ezalí na balandi bilioni 1,2 o mokili mobimba. Mpó na kokóma mumpɛ́ ekosengela 'te moto azwa batísimo, alanda katékisimo mpé nsima ya kolanda katékisimo, yě akokúla mpé akopɛ́sɛmɛ eposá ya koliya ostíya mpé nsima akolanda matéya ma *confirmation.


c: application/xml

text:
LISAKOLI YA MOLƆ́NGƆ́ YA MAKOKÍ YA MOTO
MALOBA YA YAMBO
Na botáláká ’te kondima limɛmya ya bato nyɔ́nsɔ ya molɔ́ngɔ́ mpé makokí ma bangó óyo ezalí ndéngé mɔ̌kɔ́ mpé bakokí kopímela moto tɛ́ ezalí ntína ya bonsɔ́mí, bosémbo mpé kímyá káti ya molɔ́ngɔ́. Na botáláká ’te komɔ́na mpámba mpé kobóya kotósa esengeli ya moto ebátelama na bokonzi ya bosémbo mpɔ̂ ’te, na sima yangó, moto ákóma na botɔmbɔki esóngó na minyɔ́kɔli tɛ́,
Na botáláká ’te esengélí koléndisa boyókani na káti ya bikólo,
Na botáláká ’te na káti ya Mokandá ya Mibéko ya Lisangá ya Bikólo ya Molɔ́ngɔ́, bato ya molɔ́ngɔ́ bayébísí lisúsu loléngé bandimí malɔki ya ntína ya moto, limɛmya mpé lokúmú ya moto, bokokani ya makokí ya bǎsí mpé babáli mpé na botáláká ’te bangó bayébísí ’te bazwí mokáno ya kobɔngisa ezalélí ya moto mpé kosála ’te moto azwa bomɔi malámu mpenzá na káti ya bonsɔ́mí ya monɛ́nɛ mpenzá,
Na botáláká ’te kozala bato nyɔ́nsɔ na makanisi ndéngé mɔ̌kɔ́ mpɔ̂ na makokí mpé bonsɔ́mí yangó, ezalí na ntína monɛ́nɛ mpɔ̂ ’te óyo bakáni elónga,
Likita monɛ́nɛ ezalí koyébisa Lisakoli ya molɔ́ngɔ́ óyo ya makoki ya moto lokóla elɔ́kɔ óyo bato mpé bikólo nyɔ́nsɔ balingí bazwa, mpɔ̂ ’te bato mpé mangómbá nyɔ́nsɔ, na bobátelaka ntángo nyɔ́nsɔ Lisakoli yangó na motéma, basála makási na botéyi mpé bokólísí bwányá, mpɔ̂ ’te makokí mpé bonsɔ́mí yangó etósama mpé basála ’te bandima mpé basálélí yangó na bosɔ̂lɔ́ mpenzá na molɔ́ngɔ́ mobimba, ezala na káti ya bato ya Bikólo ya Lisangá bangó mɔ̌kɔ́ tǒ na káti ya ekólo mpé molɔ́ngɔ́ mobimba.
ETÉNI YAMBO (1)
Bato nyɔ́nsɔ na mbótama bazalí nsɔ́mí mpé bakókání na limɛmya mpé makokí. Bazalí na mayɛ́lɛ mpé basengélí kovánda na bondeko o káti na bangó.
ETÉNI YA 2
Moto nyɔ́nsɔ azalí na makokí mpé bonsɔ́mí nyɔ́nsɔ óyo elimbólámí na káti ya Lisakoli óyo, bokɛsɛni atá mokɛ́ tɛ́, na mambí matálí lomposo ya nzóto, bomwǎsí tǒ bobáli, lokóta, lingómba ya nzámbe, makanisi ya politiki tǒ ya ndéngé mosúsu, ekólo tǒ lingómba ya bato, bokulaka, mbótama tǒ makambo mosúsu.
Epái mosúsu, na botálaka elɔ́kɔ ya moto, epikísámí kosála bokɛsɛni na mambí matálí mibéko ya politiki, mibéko ya bosámbisi tǒ ya boyókani na mikili mosúsu, ezala ekólo tǒ mabelé ya nsɔ́mí tǒ óyo eyángélémání na baúta, tǒ óyo ezwí bonsɔ́mí ya síkísíkí tɛ́.
ETÉNI YA 3
Moto nyɔ́nsɔ azalí na likokí ya kozala na bomɔi, na kozala nsɔ́mí mpé kozala motéma nsɛi na bomoto na yě.
ETÉNI YA 4
Moto atá mokɛ́ tɛ́ asengélí kozala moúmbu; boúmbu mpé botɛ́ki baúmbu epikísámí na ndéngé nyɔ́nsɔ.
ETÉNI YA 5
Moto atá mokɛ́ tɛ́ asengélí konyɔ́kama mpé kosalelama makambo ya bonyama mpé óyo ezanga bomoto na lokúmú.
ETÉNI YA 6
Moto nyɔ́nsɔ azalí na likokí ’te bayéba makokí na yě bipái nyɔ́nsɔ.
ETÉNI YA 7
Bato nyɔ́nsɔ bakokání libosó ya mobéko mpé bazalí na likokí ya kobátelama na mobéko sé ndéngé mɔ̌kɔ́. Bánsɔ bazalí na likokí ya kobátelama sé ndéngé mɔ̌kɔ́ esóngó na bikelá nyɔ́nsɔ ya bokɛsɛnisi elongobani tɛ́ na Lisakoli óyo mpé esóngó na bikelá nyɔ́nsɔ óyo ekobota bokɛsɛnisi yangó.
ETÉNI YA 8
Moto nyɔ́nsɔ azalí na likokí ya koluka lisálisi ya nsɔ́lɔ́ mpenzá na libosó ya mangómbá ya bosámbisi ya ekólo óyo ezalí na bwányá esóngó na bikelá óyo ekotángola malɔki ya ntína endimámí na mibéko mpɔ̂ na yě.
ETÉNI YA 9
Moto mɔ̌kɔ́ tɛ́ akokí kokangama tǒ kobengisama ntína tɛ́.
ETÉNI YA 10
Moto nyɔ́nsɔ azalí na likokí ’te likambo na yě lokóla ya bato nyɔ́nsɔ, esámbisama na bosémbo mpé na mǐso ya bato nyɔ́nsɔ na esámbiselo ya nsɔ́mi mpé ya epái mɔ̌kɔ́ tɛ́, óyo ekozwa mikáno ɛngɛ́bɛ́nɛ́ na makokí mpé masɛ́nginyá yě tǒ ɛngɛ́bɛ́nɛ́ na bosɔ̂lɔ́ ya likambo yě afúndámí.
ETÉNI YA 11
Moto nyɔ́nsɔ óyo afúndámí na likambo azalí naíno mabɔ́kɔ mpɛ́mbɛ́ téé ntángo bakotatola ɛngɛ́bɛ́nɛ́ na mobéko, mabé yě asálí, na libánza óyo ekosalama na mǐso ya bato nyɔ́nsɔ, epái wápi mánsɔ esengélí kosalama mpɔ̂ te mofúndami azwa na yě.
Moto atá mɔ̌kɔ́ tɛ́ asengélí kozwa etúmbu mpɔ̂ na makambo tǒ botíki óyo, ntángo esálámákí, ezalákí naíno mbéba tɛ́, ɛngɛ́bɛ́nɛ́ na mibéko ya ekólo tǒ ya molɔ́ngɔ́. Soo loléngé yangó, bakokí tɛ́ kopɛ́sa moto etúmbu koleka óyo ezalaka kopɛ́sama na ntángo likambo esalámákí.
ETÉNI YA 12
Moto atâ mɔ̌kɔ́ tɛ̂ akokí kokɔ́ta mpámba na makambo etálí ezaleli, libótá, ndáko mpé mikandá ya nganda tǒ mpé kobébisa lokúmú na yě. Moto nyɔ́nsɔ azalí na likokí ya kobátelama na mobéko esóngó na bikɔ́ta‐kɔ́ta yangó.
ETÉNI YA 13
Moto nyɔ́nsɔ azalí na makokí ya kotámbola ndéngé alingí mpé kopɔna esíká ya kovánda káti ya ekólo.
Moto nyɔ́nsɔ azalí na makokí ya kotíka ekólo nyɔ́nsɔ atá ya yě mɔ̌kɔ́ mpɔ̂ na kokɛnda na ekólo mosúsu; yě akokí mpé kozónga na ekólo na yě.
ETÉNI YA 14
Na libosó ya monyɔ́kɔli, moto nyɔ́nsɔ azalí na likokí ya koluka mpé kozwa esíká ya kobómba nzóto na bikólo mosúsu.
Likokí yangó likopɛ́sama tɛ́ na moto afúndámí na likambo ya makási tǒ na bikelá óyo elongobani tɛ́ na mibéko ya Lisangá ya Bikólo ya Molɔ́ngɔ́.
ETÉNI YA 15
Moto nyɔ́nsɔ azalí na likokí ya koyébana mosí‐ekólo.
Bakokí tɛ́ kopímela moto likokí ya kozala mosí‐ekólo tǒ ya kokóma moto ya ekólo mosúsu.
ETÉNI YA 16
Sɔ́kí mobú ya kobálana ekokí, mobali mpé mwâsí bakokí kokwêlana mpé kotónga libóta mpé masímbisi ezala tɛ́ na makambo etálí lomposo, ekólo tǒ lingómba ya nzámbe. Bangó bazalí na makokí sé ndéngé mɔ̌kɔ́ na makambo etálí makwéla, ezala ntángo ya makwéla tǒ ntángo ya bokabwani.
Libála ekokí kosalama sé sɔ́kí mwâsí na mobali bangó méi bandimi na motéma mɔ̌kɔ́.
Libála ezalí longómba ya ntína mpɔ̂ na bato mpé ezalí na likokí ya kobátelama na bato mpé Lɛ́ta.
ETÉNI YA 17
Moto nyɔ́nsɔ azala yě mɔ̌kɔ́ tǒ na káti ya lisangá, azalí na likokí ya mokóló‐ekólo.
Bakokí atá mokɛ́ tɛ́ kopímela tǒ kobɔ́tɔla moto elɔ́kɔ na yě sɔ́kí ntína ezalí tɛ́.
ETÉNI YA 18
Moto nyɔ́nsɔ azalí na likokí, ya kozala na makanisi na yě, mayɛ́lɛ na yě ya motéma mpé lingómba na yě ya nzámbe; likokí yangó ekopɛ́sa yě ndingisa ya kopɔna lingómba ya nzámbe tǒ kobóngola makanisi na yě, yě mɔ̌kɔ́ tǒ elongo na baníngá, ezala na mǐso ya bato ya mɛi; na botéyi, na bikelá, na bokúmisi nzámbe mpé milúlú.
ETÉNI YA 19
Moto nyɔ́nsɔ azalí na likokí ya bokanisi mpé bolobi; yangó ekopɛ́sa yě ndingisa ya kozala na bomɔi na motéma tɛ́ likoló ya makanisi na yě ndingisa ya koluka, kozwa mpé kopanza mayébisi na makanisi esíká na esíká, na ndéngé alingí koyébisa yangó.
ETÉNI YA 20
Moto nyɔ́nsɔ azalí na likokí ya kozala na likita mpé lingómbá óyo ezalí na kímyá.
Ekokí tɛ́ kosengama na makási tɛ́ moto akɔ́ta na lingómbá.
ETÉNI YA 21
Moto nyɔ́nsɔ azalí na likokí ya kotíya mabɔ́kɔ na bokambi misálá ya ekólo na yě ezala yě mɔ̌kɔ́ tǒ na batóma yě mɔ̌kɔ́ apɔní.
Moto nyɔ́nsɔ azalí na likokí, lokóla baníngá nyɔ́nsɔ ya kosála misálá ya Lɛ́ta.
Bolingi yangó esengélí komɔ́nana na mapɔni ya sémbo óyo esengélí kosalama mbala na mbala, na lipɔ́neli ya bato nyɔ́nsɔ mpé na bopɔni ya Lingómbá tǒ na ndéngé mosúsu ekokani na yangó mpé ekosála ’te bato bapɔna na bonsɔ́mí nyɔ́nsɔ.
ETÉNI YA 22
Moto nyɔ́nsɔ, lokóla azalí mɔ̌kɔ́ ya lingómbá, azalí na likokí ya kozwa lisálisi ya esálelo‐lisungi, oyo ezalí na ndingisa ya kopɛ́sa moto makokí ya yě ya mosólo, ya bomɔi mpé ezaleli, mpɔ̂ na lokúmú mpé bokóli malámu ya bomoto na yě, na lisálisi ya bokási ya ekólo mpé ya boyókani ya mikili na mikili, ɛngɛ́bɛ́nɛ́ na mwangó mpé bokulaka ya ekólo na ekólo.
ETÉNI YA 23
Moto nyɔ́nsɔ azalí na likokí ya kozwa mosálá, ya kopɔna mosálá yě alingí, na ndéngé ya sémbo elongobani na mosálá, mpé basengélí kobátela ya esóngó na bosɔmɛ́lɛ.
Bato nyɔ́nsɔ bazalí na likokí, bokɛsɛni atá tɛ́, ya kozwa lifúta ekokani mpɔ̂ na mosálá ekokani.
Moto nyɔ́nsɔ akosála, azalí na likokí ya kozwa lifúta ya sémbo mpé elongobani, oyo ekosála tɛ́ yě na libóta na yě bazwa bomɔi elongobani na lokúmú ya moto, mpé ekokí kobɔngisama lisúsu na ndéngé nyɔ́nsɔ ya bobáteli bomɔi.
Moto nyɔ́nsɔ azalí na likokí ya kokela basɛndiká elongo na baníngá mpé kokɔ́ta na basɛndiká mpɔ̂ na kokɛ́ngɛla maloki na yě.
ETÉNI YA 24
Moto nyɔ́nsɔ azalí na likokí ya bopémisi mpé bopémisi nzóto, míngi ya bozwi eleko ya sémbo ya boúmélí na mosálá mpé na bozwi lifúta na bakonzi ya mbala na mbala.
ETÉNI YA 25
Moto nyɔ́nsɔ azalí na likokí ya kobíkela na ndéngé elongobani mpɔ̂ ’te azwa bokɔ́lɔ́ngɔ́nú, bozala malámu ya yě mpé ya libóta na yě epúsí na makambo etálí kolíya, koláta, kovánda, kosálisa nzóto mpé kosungama na ndéngé esengélí ; yě azalí na likokí ya kosálisama na ntángo ya bosɔmɛ́lɛ, bokɔnɔ, bosɛ́lɛ́, bozéngé, bobangé tǒ na ntángo mosúsu yě akozánga mosólo ya kobíkela na sima ya makambo esálámí na bolinga na yě tɛ́.
Bomamá mpé bomwǎna ezalí na likokí ya kosungama na ndéngé elongobani. Mwǎna nyɔ́nsɔ abótama káti ya makwéla tǒ na libándá asengélí kobátelama tǒ ndéngé mɔ̌kɔ́.
ETÉNI YA 26
Moto nyɔ́nsɔ azalí na likokí ya bokólísi bwányá mpé mayɛ́lɛ. Matéya esengélí kopɛ́sama mpámba, mosólo tɛ́, atá na bakelási ya mabandela. Matéya ya mabandela esengéní kopɛ́sama na moto nyɔ́nsɔ. Matéya ya tekniki mpé ya mosálá esengélí kopɛ́sama bipái nyɔ́nsɔ; eposá ya kozwa matéya ya kelási ya minɛ́nɛ esengélí kopɛ́sama na bato nyɔ́nsɔ, sé ndéngé mɔ̌kɔ́, ɛngɛ́bɛ́nɛ́ na mayɛ́lɛ na bangó.
Bokólísi bwányá mpé mayɛ́lɛ esengélí kosála tɛ́ moto akóla na ndéngé nyɔ́nsɔ mpé atósa malámu mpenzá makokí mpé bonsɔ́mí ya ntína na moto. Yangó esengélí komɛma boyókani, bobóto, bolingo káti ya bikólo mpé mangómbá ya bato oyo lomposo mpé boyambi ekɛsɛni; yangó mpé esengélí kobɔngisa misálá ya Lisangá ya Bikólo ya Molɔ́ngɔ́ mpɔ̂ na bobáteli kímyá.
Babóti bazalí na likokí ya yambo, ya bopɔni ndéngé ya matéya esengélí kopɛ́sama na bǎna na bangó.
ETÉNI YA 27
Moto nyɔ́nsɔ azalí na likokí ya kotíya mabɔ́kɔ ndéngé alingí na misálá ya bokólísi bwányá ya lingómbá, kopɛ́sɛla na nkoti, mpé kotíya mabɔ́kɔ na botómboli nzébi mpé bolámu ya yangó.
Moto nyɔ́nsɔ azalí na likokí ’te matómba ya misálá ya yě ya nzébi, ya bokómi mpé ya nkoti ebátelama.
ETÉNI YA 28
Moto nyɔ́nsɔ azalí na likokí ’te káti ya bato mpé bikólo, nyɔ́nsɔ ebóngá mpɔ̂ te makokí mpé bonsɔ́mí oyo ekomámí káti ya Lisakoli oyo elónga.
ETÉNI YA 29
Moto azalí na mikúmba epái ya lingómbá oyo ekopɛ́sa yě eposá ya bokólísi bomoto na yě na ndéngé elongobani.
Moto nyɔ́nsɔ, na botálaka makokí mpé bonsɔ́mí na yě, asengélí kosála sé mikúmba oyo eyébání na mobéko sé mpɔ̂ ’te bayéba mpé bakúmisa maloki mpé bonsɔ́mí ya baníngá, mpé mpɔ̂ na kotósa mibéko ya sémbo ya ezalela kímyá ya bato mpé bozali malámu káti ya lingómbá ya boyángeli lisangá.
Makokí mpé bonsɔ́mí yangó makokí, atâ mokɛ́ tɛ̂, kozala esóngó na masɛ́ngi ya Lisangá ya Bikólo ya Molɔ́ngɔ́.
ETÉNI YA 30
Mobéko atá mɔ̌kɔ́ tɛ́ ya Lisangá óyo ekokí kozala mpɔ̂ na Lɛ́ta, na lisangá ya bato, tǒ na moto, likokí ya kosála likambo óyo ekonyata makokí mpé bonsɔ́mí áwa.


text:
ARCHIVED Pan-African Glossary on Women and Development - Acknowledgements
Archived Content
Information identified as archived is provided for reference, research or recordkeeping purposes. It is not subject to the Government of Canada Web Standards and has not been altered or updated since it was archived. Please contact us to request a format other than those available.
Maloba ma Afríka matálí mwǎsí mpé ntómbwáná
Matɔ́ndi
Biló ya bobóngoli minkandá na nkóta isúsu ya guvɛ́nɛ́ma ya Kanada ezali kotɔ́ndɔ botɔ́ndi Dikisyó ya lokóta lifalasé, ntɔ́ki ndéngé na ndéngé mpé zébi nkóta ya Lingómbá lya molɔ́ngɔ́ mpô na boyókani káti ya bikóló bya lokóta lifalasé, mpé lokóla bakonzi ba bikóló bitáno bindimáki kosála na yangó elɔngɔ́ mpô na lisálisi lya byángo na mwángo Boyókani Boyékoli maloba na masíni – Afrika: ntómbwáná ya nkóta ya Afríka mpé keleyɔ́lɛ (mwángo CTA). Mosálá moye mokambémí na mwángo moye. Ezalí mpé kopésa matɔ́ndi ma yangó na Dikisyó ya mambí ma boyókani káti ya bikólo bya lokóta lifalasé ya ministɛ́lɛ ya mambí ma bapaya ya Kanadá, míngi mpenza na bantómá ba yangó pɛnɛ ya Ambasade ya Kanadá na Paris, mpô na tolí mpé lisungí ya motúyá bapésí mpô makambo maye masálema. Búku eye ekokákí kobima tɛ̂ sɔ́kí bakambi ba bikípi bya bikólo na basálisi ba bangó bamípésákí tɛ̂.
Maloba ma libandela
Maloba maye masálísákí mpô na kosála búku eye maútí na Lexique de la femme et du développement mosálémí na Line Paradis mpé mobimísámí na Biló ya bobóngoli minkandá na nkóta isúsu ya guvɛnɛmá ya Kanadá mpô ya bopanzi mangó ntangó ya likita lya molɔ́ngɔ́ litálí bǎsí na 1995.
Boponi malobapɛ́ mpé bokúnisi : bikípi CTA bya bikólo bisálisi (Giné, Mali, Repibliki demokratíki ya Kongó, Senegále mpé Seyisɛ́li).
Bikípi bya bikólo
Afríka ya nsé – Keleyɔ́le
Bakambi ba ekólo
- Penda Sapi, Ndáko-zébi ya keleyɔ́le, Seyisɛ́li
- Erica Fanchete, Ndáko-zébi ya keleyɔ́le, Seyisɛ́li
Afríka ya ntéi – Lingála, swahili
Bakambi ba bikípi bya ekólo
- Crispin Maalu-Bungi, Ndáko-zébi ya boyékoli nkóta, Repibliki demokratíki ya Kongó
- Jean-Pierre Donzo, Ndáko-zébi ya boyékoli nkóta, Repibliki demokratíki ya Kongó
Afríka ya eloli – Fulufudé, mandénge
Bakambi ba ekípi ya ekólo – Giné
- Mohamed Lamine Sano, Ndáko-zébi ya nduka itálí nkóta
- Alifa Umar Dyalo, Ndako-zébi ya nduka itálí nkóta
Bakambi ba ekípi ya ekólo – Malí
- Mousa Dyabi, Ndáko ya ekólo mpɔ̂ na boyékoli kotánga mpé kokoma
- Bréhima Doumbya, Ministɛ́lɛ ya bitéyelo bya ntéi bya likólo mpé bya boluki bwa zébi
Bakambi ba ekípi ya ekólo – Senegále
- Fary Silate Ka, Ministɛ́lɛ ya ntɔ́ki, ya Lisangó lya bokóló, ya nkóta ya ekólo mpé ya Boyókani káti ya bikólo bya lokóta lifalasé
- N'Diabou Séga Touré, Mosálisi wa libándá abandémí na labó la litelatíli, nkóta mpé bopenzá ya Afríka eíndo ya Centre national de recherche scientifique (LLACAN-CNRS), Falási.
Bayángeli
Biló ya bobóngoli minkandá na nkóta isúsu ya guvɛnɛmá ya Kanadá
- Gabriel Huard, dikitɛ́lɛ wa Bosémboli ndobapɛ́
- Nicole Sévigny, dikitɛ́lɛ wa Mwángo CTA
- Éric Charette, mokambi wa Teleminotíki
Basálisi
- Jean Charbonneau
- Ghislain Dionne
- Shally Gachuruzi
- Julie Legault
- Ouafa Nour El Alaoui
- Date modified:


text:
Nganga-Nkísi
Nganga-Nkísi ezalí moto óyo akokí bobíkisa moto na nkísi ya bonkɔ́nkɔ (matíti mpé bilɔ́kɔ bisúsu bya *nature) tǒ mpé moto óyo azalí na makoki ma kokɔtɔ na *contact na bilíma mpɔ́ na kobóngola nzelá ya makambo. Nganga-nkísi ya loléngé la mibalé óyo akokí kosolola na bilíma, akokí kotiya bilakeli malámu (*good fortune) tô mabé (*bad fortune) na bomɔi bwa moto. Bilakeli mabé lokóla koboma, kobébisa mosálá, libóta mpé bôngó na bôngó, bilakela malámu lokóla bozwi, bolingo, lobíko na bokɔnɔ buye ekoki kobíkisama na mayɛ́lɛ ma minkandá (mónganga) tǒ ya banganga baye basálelaka matíti tɛ́ mpé bôngó na bôngó. Ɛngɛ́bɛ́nɛ na maloba ma bato, bangó bakokí bobíkisa bokɔnɔ buna, buye buzangi nkínsi ya mindɛ́lɛ́ tǒ ya bonkɔ́nkɔ (matíti mpé/tǒ *nature).
Bokɛsɛni Mónganga na Nganga[kokoma]
Na Lingála mónganga azalí moto óyo abíkisaka bokɔnɔ na mayɛ́lɛ ma minkandá mpé azwi lipɔlɔ́mi liye lipɛsi yě eposá ya kosála misálá mîna. Nganga azalí moto óyo abíkisaka bokɔnɔ na mayɛ́lɛ ma bonkɔ́nkɔ eye azwi na kokitanaka ya bankɔ́nkɔ ba yě, mpé yě akosálela nkísi esálami na matíti tǒ na bilɔ́kɔ bisúsu bya *nature. Nganga ekɛsɛni na biténi bibalé, nganga óyo asálelaka matíti mpé bilɔ́kɔ bisúsu bya *nature mpó na kobíkisa mpé nganga mosúsu óyo asálelaka nguyá eye ebómbama mpé asololaka na bilíma mpó na kobíkisa bokɔnɔ tǒ mpé lisúsu mpó na kotiya bilakeli mabé tǒ malámu na bomɔi bwa bato.
Nkísi epái ya banganga-nkísi[kokoma]
Nkísi ezalí elɔ́kɔ nyɔ́nsɔ epɛ́sɛmi na moluki lobíko mpó na komosunga, ekokí kozala nkísi eye esálemi na matíti, mafúta ma nzói, tǒ mpé lisúsu bilɔ́kɔ bisúsu bya mokili. Ekokí mpé kozala *fetiche, *talisman eye elátisami nguyá eúti na bilíma.