text:
Na botambwisi na yo, baye ozali kokamba bakozala na makoki ya komona, kolinga, mpe kondima ete bakoki kokokisa makoki na bango nyonso mpo na kosala na bokonzi ya Nzambe.
Nazali na botondi mpenza mpo na libaku oyo ya kozala na liyangani ya bonganganzambe, ya koyoka liteya mpe litatoli ya kafukafu. Etindaki ngai nakanisa makambo oyo namonaka ngai mei. Penepene ya makambo nyonso oyo nakokisa lokola momemi bongangambe ezali mpo ete bato oyo bayebi ngai bamonaki makambo kati na ngai oyo ngai nakokaki komona te.
Lokola elenge tata nasambelaki mpo na koyeba mosala nini bana na ngai bakokaki kosala na bokonzi ya Nkolo. Mpo na bana mibali, nayebaki bakokaki kozala na mabaku ya bonganganzambe. Mpo na bana basi, nayebaki balingaki kopesa lisalisi lokola bantoma ya Nkolo. Banso balingaki kosala mosala na Ye. Nayebaki ete moko na moko azalaki moto se moko, mpe yango wana, Nkolo alingaki kopesa moko na moko na bango makabo songolo mpo na kosalela na mosala na Ye.
Sikawa nakoki te koloba na tata nyonso mpe moyangeli nyonso ya bilenge makambo mike mike na koyebaka nini ezali malamu mingi mpo na bino bosala. Kasi nakoki kolaka bino ete bokopambola bango soki bosalisi bango bayeba makabo ya molimo babotamaki na yango. Moto nyonso azali na likabo ekeseni. Moko te atindami mpo na kokweya. Ntango bozali koluka bobimisi mpo na komona makabo Nzambe azali komona na baye ozali kokamba na bonganganzambe—mingimingi bilenge—bokopambolama mpo na kokamba bango na mosala bakoki kosala. Na botambwisi na yo, baye ozali kokamba bakozala na makoki ya komona, kolinga, mpe kondima ete bakoki kokokisa makoki na bango nyonso mpo na kosala na bokonzi ya Nzambe.
Elongo na bana na biso moko, nasambelaki mpo na bobimisi mpo na koyeba boniboni nakokaki kosalisa moko moko na bango bamilengela mpo na mabaku songolo mpo na kosalela Nzambe. Mpe nsima namekaki kosalisa bango bamona na makanisi, balikia, mpe basala mosala mpo na nsima. Nakataki libaya moko mpo na mwana mobali moko na moko na litangi moko uta na makomi oyo elimboli makabo ya kafukafu mpe elili oyo elakisi likabo yango. Na nse ya elili mpe nkoma, nakataki mokolo ya libatisi mpe nkotisa na kati ya misala ya banganganzambe ya mwana mobali moko na moko, kokomaka molai na ye na molai na mokolo ya likambo moko na moko.
Nakolakisa bitando ya mabaya nakataki mpo na moko na moko mpo na kosalisa ye amona likabo na ye ya molimo mpe nini akoki kosala na mosala ya Nkolo. Bokoki kofulama mpo na koyeba, lokola nasalaki, makabo ya kafukatu mpe makabo songolo mpe se moko mpo na moko na moko ya bilenge bolingimpe bokambi.
Ntango mwana na ngai ya mobali ya nkulutu akomaki diakona mpe Eagle Scout, elili moko ya engondo eyaki na makanisi na ngai ntango nakanisaki na ye mpe na bomoi na ye ya nsima. Tozalaki kovanda na Idaho penepene na nganda ya ngomba ya South Teton, wapi tokandeki kotambola elongo mpe totalaki engondo kopumbwa. Elili wana na makanisi na ngai epesaki ngai liyoki ya maloba ma Yesaya:
“Akopesa nguya epai na ye oyo alembi; epai na ye oyo ajangi makasi, akobakisa nguya.
“Ata bilenge bakosenjwa, bakolemba, mpe bilenge bakokweya mpenza:
“Kasi baye batia motema na Nkolo bakozongisama makasi; bakomata na mapapu lokola engombo; bakokima; mpe bakolemba te; mpe bakotambola, mpe kokweya te.”1
Ya solo, elongo na mwana mobali ya mokolo koleka banso, totikaki kotambola na South Teton mpamba te mwana na ngai ya mobali alembaki. Alingaki totika. Alobaki, “Ekozala ngai ntango inso na mawa ete tokokaki te kokoma na nsonge? Tata, yo koba—nalingi kolembisa yo te.”
Nazongisaki maloba, “Nakotikala soki moke kozala na soni, mpe okomitungisa soki moke te. Tokotikala se komikundola ete tomataki awa biso mibale.” Na nsonge ya likolo ya ngomba nayemaki mpongo moko mpe nakomaki nkoma “Na Mapapu ya Mpongo.”
Mibu milekaki mwana na ngai ya mobali amataki lokola misionele likolo mingi koleka nakanisaka na elikya ngai ya kitoko mingi koleka. Na mikakatano ya elanga ya misio, mwa oyo ye akutanaki na yango emonanaki kozala mosika na kokoka. Mpo na mwana mobali ozali kosalisa, ekoki kozala, lokola mpo na mwana na ngai ya mobali, ete Nkolo amatisaki ye likolo mingi na koteyaka nsango malamu na monoko ya mpasi mingi koleka nakanisaka ekokaki kosalema. Soki okomeka na elenge mobali nyonso mpo na koyoka makoki na ye ya bonganganzambe, nalaki bino Nkolo akoyebisa bino mingi lokola bozali na mposa. Mwana mobali azali na nguya kutu koleka nini Nkolo akolakisa yo. Salisa ye alanda ntina ya likolo.
Mwana mobali ozali kolendisa akoki komonana lokola nsoninsoni mpo na kozala mosali ya nguya ya bonganganzambe. Mosusu ya bana mibali na ngai azalaki nsoninsoni mingi lokola mwana mobali ya moke ete alingaki te kokota na magazini mpe koloba na kalaka. Abangaki mingi mabe ete namitungisaki ntango nazalaki kosambela mpo na bonganganzambe na ye ya nsima mikolo. Nakanisaki na ntina na ye kati na elanga ya misio—oyo eyokanaki mabe. Nakambamaki na makomi moko na Masese: “Moto na nkuna akimi ntango moto ya kolanda ye azali te, kasi basembo bazali na mpiko lokola nkosi.”2
Nakataki “Mpiko lokola nkosi” na etando, na nse elili ya moto ya nkosi kogangaka. Na misio na ye mpe na mibu elandaki, akokisaki elikya na bokati na ngai. Mwana na ngai ya mobali kala ya nsoninsoni ateyaki nsango malamu na bondimi monene mpe akutanaki na makama na mpiko mpenza. Akumisamaki na mikumba na ye mpo na kolakisa Nkolo.
Yango ekoki kokoma mpo na elenge mobali ozali kokamba. Osengeli kotonga bondimi na ye ete Nkolo akoki kobongola ye na mosali moko ya mpiko mingi koleka mwana mabali ya nsoninsoni omoni sikawa.
Toyebi Nkolo akomisaka basala na ye mpiko. Elenge mwana mobali Joseph oyo amonaki Nzambe Tata mpe Mwana na Ye, Yesu Klisto, na zamba ya banzete abongwanaki na engambe ya molimo. Parley P. Pratt amonaki yango ntango Profeta Joseph Smith apamelaki mokengeli ya mabe oyo akangaki bango. Mpaka Pratt akomaki:
“Na mbalakaka atelemaki na makolo na ye, mpe alobaki na mongongo ya nkake, to lokola bogangi ya nkosi, kosakaka, maloba maye:
“‘KIMIA, bino bazabolo ya libulu ya lifelo. Na nkombo ya Yesu Klisto napameli bino, mpe natindo bozala kimia; nakowumela miniti moko lisusu te mpe koyoka mangala ya boye. Bosukisa elobeli ya boye, to bino to ngai tokufa NA NGONGA OYO!’”
Etali likambo wana, Mpaka Pratt akomaki, “Bolongobani mpe bonkumu namona mbala moko, lokola etelembaki na miniololo na katikati ya butu, na boloko na mwa mboka moko ya Missouri.”3
Nkolo akopesa basali na Ye ya bosembo mabaku mpo na kozala mpiko lokola nkosi ntango balobi na nkombo Na Ye mpe lokola banzeneneke na bonganganzambe na Ye.
Mwana mobali mosusu, kutu ntango azalaki mwa mwana, azalaki na liboke ya baninga oyo balukaki kozala elongo na ye. Asalaki kimoninga na pete o ntei ya bato. Lokola nasambelaki mpenamekaki kotali liboso esalema mosala na ye na bokonzi ya Nzambe, nayokaki ete alingi kozala na nguya ya kobenda bato elongo na bolingo mpe bomoko.
Yango ememi ngai na nsango na Doctrine and Covenants oyo elimboli makasi ya bampaka ya bonganganzambe mpo na kotonga Siona na Missouri na bokumisi ya banzelu oyo bamonaki babokasi na bango mpe misala na bango. Yango esengi libonza monene. Libimisi na Doctrine et Alliances elobi “Nzokande, opambolami, mpo na litatoli oyo opesi ekomami na lola mpo na banzelu batalele; mpe basepeli mpo na yo, mpe masumu nay o elimbisami.”4
Na etando ya bosenda ya mwana na ngai ya mobali, nakataki “Banzelu Basepeli likolo na Yo.”
Bokoki monene ya mwana na ngai mpo na kosangisa mpe kozala na nguya na bato ekendeki mosika koleka mibu na ye ya kelasi. Na bamemi bonganganzambe, abongisaki milulu ya likonzi oyo epesaki bilenge na etuka na ye bondimi ya kotia molende mpe kutu kolonga na ezalela ya kpokoso. Ntango atongaki bondimi na bilenge mibali mpe basi oyo, asalisaki kotonda esika ya Siona na bingumba ya sika ya Amerika. Na kokataka, nasalaki banzelu kobetaka kelelo, oyo ezalaki te mpenza boniboni basalaki yango, kasi ezalaki pete mingi kokata kelolo koleka koganga.
Banzelu basepeli lokola bayangeli na mokili mobimba batongi Siona na bapalwasi, makonzi, bamisio na bango. Mpe bakosepela na bilenge mibali mpe basi bokosalisa kotonga Siona wapi bazali mpe na ezalela nini bakoki kozala. Siona ezali mbano ya bato bakangani na boyokani mpe bolingo. Nabengisi bino kosalisa bilenge mpo na kosangana.
Mpo na moko ya bana na ngai ya mibali, natindamaki kokata moi moko—oyo ezali, moi ya likolo—mpe maloba uta na Losambo mpo na bato ya Mobikisi: “Eye ezali Bimoi ya Seko.” Penepene na nsuka ya mosala na ye na bokufi, Mobikisi asambelaki na Tata wa Ye:
“Mpe oyo ezali bomoi ya seko, ete bakoka koyeba yo Nzambe se moko ya solo, mpe Yesu Klisto, oyo yo otindi.
“Nakembisi yo na mabele: nasilisi mosala oyo yo opesaki ngai.”5
Mwana na ngai ya mobali asalaki mosala na mokili misato kasi oyo eleki na motuya na ndako na ye mpe na kati ya libota na ye. Atongi bomoi na ye nzinganzinga na yango: Asali penepene na ndako, mpe mbala mingi azongi mpo na kosangana na mwasi wa ye mpe bana na ye ya bilenge na ngonga ya kolia. Libota na ye evandaki mpembeni ya Ndeko mwasi Eyring mpe ngai. Bazali kobatela libanda na biso lokola soki ezalaki ya bango mpenza. Mwana oyo ya mobali azali kowumela kaka mpo na komikokisa mpo na bomoi ya seko te kasi lisusu mpo na kowumela azingami seko na ba ye libota na ye ya botondi oyo azali kosangisaka nzinganzinga na ye.
Bomoi ya seko ezali kovanda na bomoko, na libota, elongo na Tata, Mwana, mpe Molimo Mosantu. Bomoi ya seko ekoki kosalema bobele na lisalisi ya bafungola ya bonganganzambe ya Nzambe, oyo ezongisami na nzela ya Profeta Joseph Smith. Kozalaka na lotomo wana ya seko liboso ya bilenge bokambi ezali likabo ya monene bokoki kopesa bango. Bokosala yango yambo na ndakisa na libota na bino moko. Baye boyangeli bakoki kozanga libota na Eklezia, kasi nabeti mondenge na bino mpo na bosalisa bango bayoka mpe balinga bolingo ya libota na ngambo mibale ya elamba.
Etando ya bosanda nalimboli ezali kaka lolenge moko ya kosalisa bilenge komona bonene Nzambe amoni na bango mpe mikolo mikoya na bango mpe mosala se moko Ye elengeli bango bapesa. Ye akosalisa bango bamona boniboni kosala mpo na bana na bino to mpo na bilenge misuse bozali kokamba. Kasi lokola boluki na losambo komema oyo ekoya mpo na binomei mpe bolobeli yango na bilenge bato moko na moko, bokoya koyeba ete Nzambe alingi moko na moko ya bana na Ye moto na moto mpe amoni makabo minene mpe se moko na moko na moko na bango.
Lokola tata napambolamaki mpo na komona oyo ekoya na bokonzi ya Nzambe mpo na bana na ngai ya basi mpe mibali lokola. Ntango nalukaki na losambo kokambama, namonakisamaki nzela moko mpo na kosalisa bana na ngai ya basi bayaba elikya Nzambe atiaka na bango lokola basali oyo bakokaki kotonga bokonzi na Ye.
Ntango bana na ngai ya basi bazalaki bilenge, namonaki ete tokokaki kosalisa basusu bayoka bolingo ya baye bazali na ngambo mosusu ya elamba, na bankola. Nayebi ete bolingo ewuti na mosala mpe efuli elikya ya bomoi ya seko.
Yango wana tokataki etando ya kokatela mapa na yango totiaki lipa moko esalama na ndako mpe tokendeki elongo kopesa likabo na bakufela mibali mpe bakufela basi, mpe maboti. Nkoma nakataki na bitando ya mapa moko na moko elobi, “J’aime et J’espere,” lifalase ya “Nalingi mpe nalikii”. Bosolo ya makabo se moko ya molimo emonani kaka te likolo ya bitando nakataki kasi mingi na polele lokola tokabolaki yango na baye bazalaki na mposa, na katikati ya mpasi to bobungisi, bolakisi lisusu na ntembe te ete bolingo ya Mobikisi mpe Bomikabi na Ye ekoki kopesa kongenga ebonga mpenza ya elikya. Oyo ezali bomoi ya seko mpo na mwana mwasi na ngai mpe mpo moko moko na biso.
Sikawa, bokoki kokanisa, “Ndeko Eyring, ozali koloba ete nasengeli koyekola ndenge nini kokata?” Eyano ezali te. Nayekolaki kokata bobele na lisalisi ya moteyi ya malamu, oyo azalaki Mpaka Boyd K. Packer. Mwa mosala nasalaki ezalaki na ntina ya likabo na ye ya monene lokola mokati mpe bompikiliki na ye lokola moteyi. Kaka lola ekoki kopesa moteyi ya bongo lokola Mokambi Parcker. Kasi ezali na nzela mingi bokoki kobongisa mitema ya bana na bino ata na bitando ya mabaya ekatama te mpo na bango.
Ndakisa, bamasini ya bosololi ya sika epesi nzela ya kokabola bondimi mpe elikya na mosika ya bakilometele oyo ekaboli biso, na mbalakaka mpe na mbongo moke to te. Mwasi wa ngai asalisaka ngai mpo na kosala yango. Tobandaka na koloba na telefoni na bana ya bana to bana na biso ntango tokoki kosala yango. Totunaka bango bakabola masolo ya elonga ya moto na moto na bango mpe misala na bango basali. Tobengisaka lisusu bango batinda foto ya milulu wana. Tosalelaka bafoto wana mpo na kolakisa mwa liboke ya nkoma. Tobakisaka moko to mibale ya manzela uta na Buku ya Mormon. Ntango mosusu Nefi mpe Mormon balingaki kotutama na bolamu ya molimo ya oyo ezali na yango to mwa makasi esengeli mpo na kokela oyo tobengi “Zulunali ya Libota: Mwa Palaki.” Kasi Ndeko mwasi Eyring mpe ngai topambolami na makasi na biso. Toyokaka tofulami na koponaka matangi ya makomi mpe basango ya mokuse ya litatoli tozali kokoma. Mpe tomoni bosolo na bomoi na bango ya mitema kozalaka kobaluka epai na biso mpe epai ya Mobikisi mpe likolo.
Ezali na banzela misusu mpo na kosalisa; bosili kosala na mingi ya yango. Mimesano ya losambo ya libota mpe botangi makoma ekokela makundola ekowumela mpe mbongwana ya motema mingi koleka bokoki kosala sikawa. Ata na milulu ya mokili, lokola likambo ya masano to kotalaka filime, ekoki kobongisa motema ya mwana. Molulu kani ezali na ntina te kasi mayoki oyo eyei ntango bosali yango. Nasosoli bomeki ya malamu mpo na koyeba milulu elongo na nguya mpo na kosala bokesani na bomoi ya elenge. Ezali ete epesi likanisi na libanda ya litomba bayoki eyei na bango lokola likabo uta na Nzambe. Nayebi ete ekoki kosalema uta na mayele na ngai moko.
Ntango nakomaki diakona na mibu 12, navandaki na New Jersey, 80 km uta New York City. Nazalaki na ndoto ya kozala mobeti baseball. Tata wa ngai andimaki kokamata ngai komona lisano moko na Yankee Stadium ya kala mpe eyebana, na Bronx. Nakoki lisusu komona ntango Joe DiMaggio abetaki mongete mpo na kokima na katikati ya libanda ya lisano elongo na tata na ngai avandi penepene na ngai, ntango bobele moko tokenda na lisano monene ya baseball elongo.
Kasi mokolo mosusu elongo na tata na ngai ebongisaki bomoi na ngai libela. Akamataki ngai uta na New Jersey na ndako ya mopamboli moko na Salt Lake City. Namonaka moto yango mokolo moko te liboso.Tata na ngai atikaki ngai na monoko ya ndako. Mopamboli akambaki ngai na kiti moko, atiaki maboko na moto na ngai, mpe asakolaki lipamboli moko lokola likabo uta na nzambe oyo ezali na lisakoli moko ya mposa monene ya motema na ngai.
Ye alobaki ete nazalaki moko ya baoyo elobamaka, “Bapambolami baye bapesi kimia.”6Nasutukaki mingi ete mompaya moko abonga nie akokaki koyeba motema na ngai ete nafungolaki miso na ngai mpo na kotala kisuku wapi likamwisi ya boye ekomaki. Lipamboli wana ya mabaku ebongisaki bomoi na ngai, libala na ngai, mpe mosala na ngai ya bonganganzambe.
Uta na likambo wana mpe oyo elandi yango, nakoki kotatola, “Mpo banso bazali na likabo nyonso te epesameli bango; mpo ezali na makabo mingi, mpe na moto nyonso epesami likabo moko na Molimo ya Nzambe.”7
Na Nkolo kobimisaka na ngai likabo moko, nakoki koyeba mpe komilengala mpo na mabaku ya kosalela yango na bopamboli ya baye nakolinga mpe nakosalisa.
Nzambe ayebi makabo na biso. Mondenge na ngai mpo na bino mpe mpo na ngai ezali kosambela mpo na koyeba mapamboli topesami, mpo na koyeba boniboni kokolisa yango, mpe mpo na koyeba mabaku ya kosalisa basusu oyo Nzambe apesi biso. Kasi na nyonso mingi koleka, nasambeli ete bokofulama mpo na kosalisa basusu kososola makabo na bango maleki malamu uta na Nzambe mpo na kosalisa.
Nalaki ete soki bosengi, bokopambolama mpo na kosalisa mpe kotombola bosusu na nguya na bango mobimba mpo na lisalisi ya baye bango bazali kokamba mpe kolinga. Natatoli na bino ete Nzambe azali na bomnoi, Yesu azali Klisto, oyo ezali bonganganzambe ya Nzambe, oyo tosimbi, mpe Nzambe alengelaki bison a makabo ya ndenge mpo na kosela Ye koleka babolikii na biso ya makasi. Na nkombo ya Yesu Klisto, amene.
Show References
-
1. Yisaya 40:29–31.
-
2. Masese 28:1.
-
3. Autobiography of Parley P. Pratt, ed. Parley P. Pratt Jr. (1938), 211.
-
-
5. Yoane 17:3–4.
-
6. Matai 5:9.
-


c: text/html

text:
Joseph Kasa-Vubu
Joseph Kasa-Vubu, azalí Mokambi-Ekólo wa libosó wa Kongó-Kinsásá. Yě afándaka na kiti ya bokonzi bandá mokɔlɔ mwa 1, sánzá ya nsambo mobú mwa 1960 tíí mokɔlɔ mwa 24, sánzá ya zómí na mɔ̌kɔ́ mobú mwa 1965. Mokambi mbúlamatáli ya yě wa yambo ezaláká Patrice Lumumba.
Bomɔi bwa moto[kokoma]
Abotamá na Dizi pɛmbɛ́ni ya Tshela na Mayombe (Bas-Congo), mokɔlɔ mwa yě mwa mbótama eyébani malámu tɛ́. Kozánga kozwa batísimo na mbótama esáláká 'te mokɔlɔ mwa yě mwa mbótama ekomama tɛ́ na mikanda mya lɛ́ta. Engɛ́bɛ́nɛ́ na maloba ma baníngá ba yě ba kelási mpé bamumpɛ́ ba lingómbá lya Scheut baye bayébaka yě lokóla moyékoli, mobú mwa mbótama ya yě mokoki kozala nzínganzínga ya mobú mwa 1915, kasi na 1913 tɛ́ engɛ́bɛ́nɛ́ na makomi maye mazalí kotála bomɔi bwa yě. Moyékoli na kelási ya bónganga Nzámbe o Mbata-Kiela, bamumpɛ́ bamɔnɔ́kɔ́ na lombango 'te yě azalí na nsɔ́mí míngi eye elongobani tɛ́ na mosálá mwa bónganga Nzámbe. Bomoyíbisáká 'te ékosɛ́ngɛlɛ alanda kelási ya bato bansɔ, mpé akɛndɛ́kɛ́ (akotɔ́kɔ́) kelási ya bato bansɔ mpé ayékoláká makambo matáli bokanisi (philosophie).
Nsima ya bosilisi kelási ya yě, yě akómáká molakisi kasi amɔnɔ́kɔ́ 'te lifuta lya yě lokóla molakisi ekokanáká sɔ́kɔ́ mokɛ́ tɛ́ na kelási iye yě akɔtɔ́kɔ́. Akotíka mosálá mwa molakisi, mpé akɛndɛ́kɛ́ kosála na lingómbá lya mombɔ́ngɔ ya mabáyá liye libêngami Agrifor mpé nsima ya kosála na lingómbá lîná , asáláká lokóla mosungi *comptable na mbulamatari ya koloni na *departement eye etáli makambo ma mosɔ́lɔ. Ekomi yě na Léopoldville_nkómbó ya kala ya kinsásá, akozwa *infuence ya makanisi ndéngé na ndéngé ma lisangá lya bato baye babêngi bakaláka baye baútaka na bingúmba ndéngé na ndéngé ya ekólo Kongó-Kinsásá.
Yě, ayébanáká míngi o miso mya bato lokóla mokambi mwa lingómbá lya politíki liye ebêngami Boyókani bwa bakɔ́ngɔ, na lokóta la lifalansé balibêngi "Alliance des Bakɔ́ngɔ", ABAKO na bokúsé.
Na mobú mwa 1958, akómaka bugumési ya komíni ya Dendale eye ekóma lɛlɔ́ komíni Kasa-Vubu
Na mobú mwa 1965, mɔ̌kɔ́ wa basɔ́dá ba yě na nkómbó ya Mobutu akobakola yě mpé moyangeli wa yě ya yambo na kiti ya bokonzi na loléngé luye babêngi na lifalansé coup d'etat, mpé Mobutu akokóma mokonzi wa ekólo mpé akopɛsɛ ndingisa 'te Kasa-vubu afánda o ndáko ya yě lokóla moto wa bɔlɔ́kɔ mpé abimaka tɛ́. Bamozóngisáká o mbóka wa yě na Bóma o engúmba Bas-congo mpé ndako eye azaláká kofánda ekengelamáká bútu mpé mói mpó na komopekisa kobima, Na mobú mwa 1969, azwaka bokɔnɔ kasi lokóla bamopekisáká kobima libándá lya mbóka ya yě o Kisundi, yě akufáká na bozángi *soins (malako) ma mongángá.
Kasa-vubu abaláká ....mpé azaláká tatá wa bǎna.....
Mosálá mwa politíki[kokoma]
Ntángo Kongó-Kinsásá ezwǎká bonsɔ́mí (lipandá) na mobú mwa 1960, Kasa-vubu apɔ́nɔmɔ́kɔ́ na *assembly ya sika ya Kongó-Kinsásá lokóla mokonzi ekólo mpé afándadaka na kiti ya bokonzi na mokɔlɔ mwa ntúkú mísáto, sánzá ya motóbá, mobú mwa 1960.
Ntángo ekɛ́ nsima ya mbotámá ya repubiliki ya sika, yangó ekutanáká na mikakátano míngi, ngámbo mɔ̌kɔ́ ezaláká na mikakátano mya politíki mpé ngámbo esúsu, mikakátano na mapinga ma basɔ́dá mpé ngámbo esúsu bitumba bya bokaboli mbóka o biténi na Katanga. Na ntángo ya matatá mâná, mbúlamatáli ezaláká kotambwisama malámu tɛ́ mpó na bozángi boyókani eye ezaláká na kati ya mokonzi-ekólo Kasa-vubu mpé moyangeli wa yě wa yambo Patrice Lumumba. Tála Matatá na Kongó nsima ya lipandá.
Na mokɔlɔ mwa mitáno sánzá ya libwa, Kasa-Vubu alongoli Lumumba na kiti ya Moyangeli wa Yambo kasi Lumumba aboyi kolongwa na kiti ya Moyangeli wa Yambo mpé yě _Lumumba_ asokoli 'te alongoli Kasa-Vubu na kiti ya bokonzi mpé amisakoláká mokambi wa ekólo, likambo liye lisáláká 'te misálá mya mbúlamatáli ézaláká kotambwisama lisúsu malámu tɛ́ mpé matatá maye masukáká o mokɔlɔ mwa zómi na mínei ntángo komanda mɔ̌kɔ́ ya mapinga ma basɔ́dá na nkómbó ya Joseph Mobutu Sese Seko abɔ́tɔlɔ́kɔ́ bokonzi epái ya Kasa-Vubu mpé akangáká Lumbumba na bɔlɔ́kɔ. Lumumba apɛ́sɛmɛ́kɛ́ na mabɔ́kɔ ma bakaboli ba nsé ya engúmba ya Katanga mpé basiláká komoboma na lisálisi mpé lipamboli lya bikólo bisúsu bya molɔ́ngɔ́. Nzóto ya yě etiyamaka na tono ya *acide mpé Mbúlamatáli ekambamáká na lingómba lyɔ̌kɔ́ lya bayékoli ba bobɔ́ngɔ bwa Kongó mpé nsima ya mwa ntángo Kasa-Vubu azongeláká bokonzi bwa yě.
Mibú mitano miye milandáká, Kasa-vubu akambáká ekólo na mbúlamatáli iye izánga nguyá. Na sánzá ya sambo ya mobú mwa 1964, yě apɔnɔ́kɔ́ mokonzi wa lingómba lya bokaboli na nkómbó ya Moise Tshombe lokóla Moyangeli wa Yambo mpé apɛ́sɛ́kɛ́i nzéla 'te babundi ba mbóka isúsu míngi mpenzá babundi ba erópa babunda bitumba biye kongó ezaláká na yangó na batɔmbɔki baye bazaláká na Kisangani mpé bakambamáká na Pierre Mulele.  Mobutu akobɔ́tɔlɔ bokonzi mbala ya íbalé na mokɔlɔ mwa ntúkú míbalé na mínei sánzá ya zómi na mɔ̌kɔ́ mobú mwa 1965, kasi ntángo eye akofándisa Kasa-vubu pɛmbɛ́ni mpé akomisákola Mokambi-ekólo.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Demokrasi
Demokrasi eútí na maloba mábalé ma ligresi : δήuoς demos elingí koloba bǎna ba ekólo mpé kpάtoς kratos elingí koloba bokonzi. Demokrasi elingí bôngó koloba bokonzi o mabɔ́kɔ ma bǎna mbóka mpé mpɔ̂ na bolámu bwa bangó.
Baye bazalí na bokonzi bazwí bwangó na mabɔ́kɔ ma bato ba ekólo, mpé bokonzi bwangó bozalí mobimba o mabɔ́kó ma moto mɔ̌kɔ́ tǒ mwa libóké lya bato tɛ́.
Demokrasi ezalí bobɛ́lɛ́ loléngé ya koyángela tɛ́, kasi mpé mabɔngí mánsɔ maye makosálí 'te tokoka koyángela na loléngé la demokrasi. Tokotánga mabɔngí manɛ́nɛ mánei, maye tokotála lokóla makonzi ma demokrasi : bomípɛ́si bwa bato bánsɔ, botáli bato bánsɔ loléngé mɔ̌kɔ́, bonsɔ́mí mpé boluki bolámu bwa bato bánsɔ.
Tála mpé[kokoma]
- Mpundu, P.: Demokrasi. Kinshasa: Éditions d'Esperance.
Mokango[kokoma]


text:
Ngɛmbo
Ngɛmbo (na boyike nyama ngɛmbo, moto bangɛmbo)
- Ezali nyama ya mikúwa mpé ya mabɛ́lɛ. Nzóto ya yangó ezalí lokóla mpóko kasi ezalí na mapapú mpé epumbwaka lokóla ndɛkɛ. Ebimaka o mokili sɔ́kí bútu eyingeli, mpé elálaka o mói mpé ezókanga o esíká ya yangó ya kofánda sɔ́kí ntɔ́ngɔ́ elíngi kotána. Efándaka o ntéi ya mabúlú masálámá o ngómbá tǒ o likoló lya ndáko.
- Moto óyo alandadaka tǒ akúmisaka lingómbá lya miziki tǒ mangómbá ndéngé na ndéngé mpé akendɛkɛ kolitála ntángo lizali kobɔngisa mayangani ma yangó tǒ kobima ya lyangó o mǐso mya bato, tǒ mpé lisúsu moto óyo ayeí o limpáti tǒ o esíká bato bazalí koyangana kasi akɔ́ti na kati tɛ́ mpé azalí kolanda manso sé o libándá mpó yě azalí na masengeli tǒ makoki ya kokota tɛ́ (Masengeli makoki kozala mbɔ́ngɔ tǒ elɔ́kɔ esúsu).


text:
Soki tokomipesa mingi na kolukaka bosantu mpe esengo, tokozala moke mpenza na nzela ya mawa.
Ya Mawa
Mokambi Monson, tolingi yo. Topesi yo botondi mpo na liyebisi efulami mpe ya kobosana te oyo etali botongi ya batempelo ya sika mpe mosala ya misio. Na ntina na yango, nandimi solo ete mapamboli manene ekozala likolo na biso mpe na bankola mingi ya mikolo mikoya nsima.
Bandeko na ngai ya bolingo mibali mpe basi, baninga na ngai ya bolingo! Tozali banso bato ya kufa. Nalikii oyo eyaka lokola likambo ya kosutuka na moto moko te.
Moko te akowumela na mabele ntango molai mpenza. Tozali na motango ya mibu ya ntango oyo, na emoneli ya seko, ekoki kutu komekama na bofini ya liso.
Mpe nsima tolongwi. Milimo na biso “mizongisami epai ya Nzambe oyo apesaki [biso] bomoi.”1 Totii nzoto na biso na nse mpe totiki makambo ya mokili oyo nsima wana ezali biso kokende epai ya efandeli elandi ya bomoi na biso.
Ntango tozali bilenge, emonanaka lokola tokozala na bomoi libela. Tokanisaka ete moi ekotikala se kobima na kozangaka ndelo, mpe lobi emonanaka epai na biso lokola nzela moko ebukana te etandami na kozangaka nsuka liboso na biso.
Nzokande, mingi ezali biso kokola, mingi tolukaka kotala nsima mpe kokamwa boniboni mokuse nzela wana ezali mpenza. Tokamwaka lolenge nini mibu ekokaki koleka nokinoki boye. Mpe tobandaka kokanisa na ntina ya maponi tosalaki mpe makambo tosili kosala. Na nsima, tomikundoli bantango ya kitoko mingi oyo epesaka mwa molunge na milimo mpe esengo na mitema na biso. Kasi tomikundolaka mpe mawa—makambo totombeli tokokaki kozongela mpe kobongola.
Mwasi monganga moko oyo asalisaka bakoni bakomi na nsuka ya bomoi na bango alobaki ete mbala mingi atunaka motuna moko ya pete na bakoni na ye wana ezali bango komilengele mpo na kolongwa na bomoi oyo.
“Ozali na mawa moko boye?” azalaki kotuna bango.2
Kozala bongo penepene na mokolo wana ya nsuka ekomisaka mingi makanisi polele mpe epesaka bwania mpe emoneli ya mosika. Yango wana ntango ntango atunaka bato oyo na ntina ya mawa na bango, bafungolaka mitema na bango. Bakanisaka na ntina ya oyo bakokaki kobongola soki bakokaki kozongisa makonga ya ngonga nsima.
Ntango natalaki oyo balobaki, ekamwisaki ngai lolenge nini mibeko ya ntina ya nsango malamu ya Yesu klisto ekoki kosimba nzela ya bomoi na biso mpo na malamu, soki kaka tosaleli yango.
Ezali na eloko moko te lokola mobombamo na ntina ya mibeko ya nsango malamu. Toyekoli yango na makomi, tokaboli yango na Eteyelo ya Eyenga, mpe toyoki yango uta na ebaelo mbala mingi. Mibeko mpe makambo ya motuya ya bonzambe ezali pete mpe polele; ezali ya kitoko, ya mozindo, mpe ya nguya; mpe ekoki mpenza kosalisa biso mpo na koboya mawa ya mikolo mikoya nsima.
Soki Nakokaka Kolekisa Ntango Mingi Elongo na Bato Nalingaka
Ntango mosusu mawa eyebani mingi koleka oyo elobama na bakoni oyo bazali kokufa ezali soki bakokaka kolekisa ntango mingi elongo na bato oyo balingaka.
Mingimingi mibali nde bayembaka eleli oyo eyebana mokili mobimba: bango “Bayokaki mawa makasi na kolekisaka mingi ya bomoi na bango na momeseno [ya mokolo na mokolo] ya … mosala.”3 Mingi babungisaki mpenza makundoli eleki malamu oyo eyaka na kolekisaka ntango elongo na libota mpe baninga. Bazangi kokolisaka mokangano makasi elongo na baoyo bazali na ntina koleka nyonso mpo na bango.
Ezali solo te ete tozali mbala mingi na mosala mingi? Mpe, mawa mpo na koloba, tozali kutu kolata ekomeli ya mosala na biso lokola elembo ya lokumu, lokola soki kozala na mosala mingi, na yangomei, ezalaki kokokisa eloko ya monene to elembo ya bomoi moko ya likolo.
Ezali bongo?
Nakanisi Nkolo mpe Ndakisa na biso, Yesu Klisto, mpe bomoi na Ye ya mokuse na katikati ya bato ya Galilea mpe Yelusaleme. Nameki kokanisa Ye kosalaka katikati ya mayangani mpe ya misala ebele mpo na kozwa molongo ya makambo ya kosala noki.
Nakoki komona yango te.
Na esika wana nazali komona Mwana ya Nzambe ya mawa mpe ya mobateli kotambwisaka bomoi na ntina mokolo na mokolo. Ntango azalaki kosolola elongo na baye zingazinga na Ye, bamiyokaki ete bazali bato ya motuya mpe balingami. Ye ayebaki motuya monene ya bato Ye akutanaki na bango. Ye apambolaki bango, asalaki na bango. Ye atombolaki bango, abikisaki bango. Ye apesaki bango likabo ya ntalo ya ntango na Ye.
Na ntango na biso ezali pete na kosala kaka lokola kolekisaka ntango elongo na basusu. Na bofini ya mpuku ya ordinatele, tokoki “kokangana” elongo na bankoto ya “baninga” kozangaka ata koluka kokutana na moko na bango. Tekinolozi ekoki kozala eloko ya kokamwa, mpe ezali na ntina mpenza ntango tokoki kozala penepene ya moko na balingami na biso. Mwasi na ngai mpe ngai tofandi mosika na baye ya motuya na libota; Toyebi boniboni yango ezali. Nzokande, nalikii ete tozali kokende na nzela malamu te, lokola moto moko to lokola lisanga ya bato banso, ntango tokangani na libota to baninga mingimingi na kotiaka bafoto ya kosekisa, kokabolanaka makambo ezanga ntina, to kokangisaka boko balingami na biso na Interneti. Nabanzi ezali na esika mpo na mosala ya boye, kasi ntango boni ezali biso kolinga kolekisa na ntina na yango? Soki tozangi kopesa ya bisomei ya malamu mingi koleka mpe ntango mobimba na baoyo bazali solo na motuya na biso, mokolo moko tokoyoka mawa mpo na yango.
Tika tozwa mokano ya kolinga baye tolingaka na kolekisaka ntango ya motuya elongo na bango, kosalaka makambo na lisanga, mpe kokolisaka makundoli ya bolingo.
Soki Nakoka Kosalela Makoki na Ngai
Mawa mosusu bato babimisaka ezali ete bazangaki kokoma moto oyo bamiyokaki bakokaki mpe basengelaki kozala. Ntango batalaki nsima kati na bomoi na bango, basosolaki ete batambwisaki mokolo moko te bomoi engebene na likoki na bango, ete banzembo mingi etikalaki ya koyembama te.
Nazali te awa koloba na ntina ya komata bibutelo ya elonga na misala na biso ya kilikili. Bibutelo wana, atako boniboni molai ekoki komonana na mabele oyo, ekoki mpenza te kokokana na eteni moko na mobembo monene ya seko oyo ezali kozela biso.
Kasi, nazali kolobela na ntina ya kokomaka moto oyo Nzambe, Tata wa biso na Lola, alingi biso kozala.
Toyei na mokili oyo, lokola mokomi ya ntoki alobaki, “kobendaka mapata ya nkembo”4 uta na mokili ya yambo na kufa.
Tata wa biso na Lola amonaka makoki na biso ya solo. Ye ayebi makambo matali biso oyo toyebi te bisomei. Ye atindika biso na bomoi na biso mpo na kokokisa lomeko ya bokelami na biso, kozala na bomoi malamu, mpe kozonga na miso na Ye.
Mpo na nini, sikawa, topesaka ntango mpe bokasi na biso mingi na makambo ya ntango moko, ezanga mbano mpenza, mpe ya likololikolo mpenza? Ekoboya biso komona liboma na kolukaka oyo ezanga ntina mpe ekoleka?
Ekozala bwania te mpo na [bisomei] “komibombela biloko na motuya kuna na likolo, wana lomboli mpe mbanga ikoliaka te mpe wana bayibi bakokotaka te mpe bakobotola te”?5
Lolenge nini tosalaka yango? Na kolandaka ndakisa ya Mobikisi, na kokotisaka mateya na Ye na bamoi na biso ya mokolo na mokolo, na kolingaka solo Nzambe mpe mozalani na biso.
Tokoki ya solo kosala yango te na kobendeka makolo na biso, kotalaka ntango na biso, komilelaka wana ezali biso kopusana na kozala moyekoli.
Ntango ekomaka ya kosalela nsango malamu, tosengeli te kozala lokola elenge mobali oyo azindisaki mosapi ya makolo na ye na mai mpe nsima alobaki ete akendeki kosokola. Lokola bana mibali mpe bana basi ya Tata na biso na Lola, tozali na makoki ya kosala mingi koleka. Mpo na yango, makanisi malamu ekoki te. Tosengeli kosala. Kutu ya motuya koleka, tosengeli kokoma oyo Tata na biso na alingi biso tokoma.
Kopesa litatoli na biso ezali malamu, kasi kozala ndakisa na bomoi ya nsango malamu ezongisami ezali malamu mingi koleka. Kotombelaka kozala ya botongono mingi na mayokani na biso ezali malamu; solo mpenza kozala botongono na mayokani ya bule—lokola kotambwisa bomoi ya malamu, kofuta moko na zomi mpe mabonza na biso, kobatela Liloba ya Bwania, mpe kosalisa baye bakeleli—ezali malamu mingi koleka. Koyebisa ete tokopesa ntango mingi mpo na losambo ya libota, koyekola makomi, mpe milulu malamu ya libota ezali malamu; kasi kosala makambo manso maye na solo mpenza ekomema mapamboli ya lola na bomoi na biso.
Kozala moyekoli elakisi koluka bosantu mpe esengo. Ezali nzela komemaka na bolamu mpe esengo koleka nyonso ya biso moko.
Tika kozwa mokano ya kolanda Mobikisi mpe tosala na etingia mpo na kokoma moto oyo totangamaki kokoma. Tika toyoka mpe totosa bitinda ya Molimo Mosantu. Ntango tozali kosala bongo, Tata na lola akobimisa na biso makambo toyebaki ata moke te oyo etali biso. Ye akongengisa nzela oyo ezali liboso mpe akofungola miso na biso mpo na komona batalanta na biso oyo toyebi te mpe ntango mosusu oyo takonisaka te.
Soki tokomipesa mingi na koluka bosantu mpe esengo, moke tokozala na nzela ya mawa. Ntango toyekami mingi na ngolu ya Mobikisi, tokoyoka mingi ete tozali na nzela oyo Tata wa biso na Lola akani mpo na biso.
Soki Namitikaki Kozala na Esengo Mingi
Mawa mosusu ya baoyo bayebaki ete bazalaki kokufa ekoki na lolenge moko kokamwisa. Soki bamitikaki kozala bato ya esengo mingi.
Mbala mingi tokangamaka na likanisi ya mpamba ete ezali na likambo moko tozangi kososola oyo ekomemela biso esengo: kozala na libota ya malamu mingi, kozala na mosolo ekoki, to nsuka ya momekano ya mpasi.
Mingi ezali biso kokoma mibange, mingi totalaka nsima mpe tososolaka ete esengo na biso etali mpenza makambo nzinga nzinga na biso te.
Biso nde tozali likambo.Esengo na bison de etali biso moko.
Bino mpe ngai tozali mpenza na mokumba ya esengo na bisomei.
Mwasi na ngai, Harriet, mpe ngai tolingaka kokumba bavelo na biso. Ezali kitoko mingi kobima mpe kosepela na kitoko ya mokili. Tozali na banzela moko tolingaka mpo na kotambwisa velo, kasi tosalaka angele mingi te boniboni mosika tozali kokende to boniboni mbangu tozali kotambola na bokeseni ya bakumbi mosusu.
Nzokande, ntango mosusu nakanisi tosengeli kotia mwa momekano mingi. Kutu nakanisi tokokaki kozala na esengo mingi to kotambwisa mbango mingi koleka soki kaka tomitindikaki mwa mingi. Mpe nde ntango mosusu nasalaki kutu mbeba makasi ya koyebisaka likanisi oyo na mwasi na ngai ya kitoko.
Eyano na ye moko na makanisi na ngai ya lolenge oyo ezalaka ntango nyonso ya boboto mpenza, polele mpenza, mpe samba mpenza. Asekaka mpe alobaka ete, “Dieter, ezali lisano ya mbango te; ezali mobembo. Sepela na ngonga oyo.”
Azali koloba solo mpenza!
Ntango mosusu na bomoi totalaka mingi ndelo ya nsuka ete tozangaka komona bosepeli na mobembo. Nakendaka kokumba velo elongo na mwasi na ngai mpo nasepelaka na kosukisa yango te. Nakendaka mpamba te oyo nayokaka ntango tozali elongo na ye ezali kitoko mpe ya kosepelisa.
Ezali yango te komonana bozoba ete obebisa makambo ya kitoko mpe ya bosepeli mpo tozali ntango yango kotalaka ngonga liboso ntango makosuka?
Ekoyoka biso miziki ya kitoko kozelaka ebeteli ya nsuka eleka liboso tomipesa nzela ya kosepela na yango ya solo? Te. Toyokaka mpe tokangamaka na bambongwana ya loyembo, ya lokito, mpe boyokani na etamboli ya miziki.
Elobaka biso nsambo na biso kaka na “amene” to nsuka na makanisi? Bongo te. Tosambelaka mpo na kozala penepene na Tata na biso na Lola, mpo na kozwa Molimo Mosantu mpe koyoka bolingo na Ye.
Tosengeli te kozela tozala na esengo kino tokoma na esika moko nsima, bobele mpo na kososola ete esengo ezalaki kala wana—ntango nyonso! Bomoi esalemi te mpo na kolula bobele oyo eleka. “Oyo ejali mokolo mosalami na Yawe … ,” mokomi nzembo akomaki. “Tosepela mpe tojala na esengo kati na yango.”6
Bandeko babali mpe basi, ezalela na biso ezali na ntina te, mikakatano to mimekani na biso ezali na ntina te, ezali na likambo moko na mokolo moko na moko ya koyamba mpe ya kolinga. Ezali na likambo moko na mokolo moko na moko oyo ekoki komema botondi mpe bosepeli soki kaka tokomona mpe tokolula yango.
Ntango mosusu tosengeli kozala koluka moke na miso na biso mpe mingi na mitema na biso. Nalingaka maloba oyo elobi: “Moto amonaka polele bobele na motema. Eloko nyonso ya mozindo emonanaka na miso te.”7
Totindami “kopesa matondi na makambo manso.”8 Ezali yango wana malamu mingi te komona na miso mpe na mitema na biso ata makambo ya mike oyo tokoki kozongisela matondi, na esika ya kokomisaka monene mabe kati na ezalela na biso ya sikawa?
Nkolo alaki ete, “Ye oyo azwi makambo manso na bozongisi matondi akokembisama; mpe makambo ya mabele oyo ekobakisama na bango, kutu balopango nkama ya bameme.”9
Bandeko babali mpe basi, na mapamboli ebele ya Tata wa biso na Lola, mwango na Ye ya likabo ya lobiko, babosolo eluti ya nsango malamu ezongisami, mpe bakitoko mingi ya mobembo ya kufa, “ezali biso na ntina ya kosepela te?”10
Tika tozwa mokano ya kozala na esengo, na kotalaka te ezalela na biso.
Ya Mikano
Mokolo moko tokotia litambe wana baboyaka te mpe tokokatisa uta na mokili ya kufa mpo na kokota na esika elandi. Mokolo moko tokotala nsima na babomoi na biso mpe tokokamwa soki tokokaki kozala malamu mingi, kozwa mikano ya malamu mingi, to kosalela ntango na biso na bwania mingi.
Mpo na koboya boko bamawa ya mozindo ya bomoi, ekozala bwania kozwa boko mikano lelo. Yango wana, tika:
- •
Tozwa mokano ya kolekisa ntango mingi na baye tolingaka.
- •
Tozwa mokano ya kobunda makasi mpo na kokoma moto oyo Nzambe alingi biso tokoma.
- •
Tozwa mokano ya kozwa esengo, na kotalaka te ezalela na biso.
Ezali litatoli na ngai ete mawa mingi ya mozindo mingi koleka ya lobi ekoki kopekisama na kolandaka Mobikisi lelo. Soki tosali lisumu to tosali libungi—soki tosalaki maponi oyo sikawa epesi biso mawa—ezali na likabo ya ntalo ya Bomikabi ya Klisto, na nzela na yango tokoki kolimbisama. Tokoki te kozonga nsima na ntango mpe kobongola makambo ya kala, kasi tokoki koyambola. Nkolo akoki kopangusa bampizoli na biso ya mawa 11 mpe kolongola mokumba ya masumu na biso.12 Bomikabi na Ye epesi biso ndingisa ya kotika makambo ya kala nsima mpe kokende liboso na maboko ya kosokwama, motema moko ya peto,13 mpe na mokano ya kosala malamu mingi mpe mingimingi kokoma malamu mingi.
Iyo, bomoi oyo ezali kolekaka mbangumbangu; mikolo na biso ezali lokola kosila nokinoki; mpe ntango mosusu liwa ezali lokola kobangisaka. Nzokande, molimo na biso ekokoba kozala mpe mokolo moko ekosangana elongo na nzoto na biso ya kosekwa mpo na kozwa nkembo ezanga kufa. Napesi litatoli ya lokumu ete mpo na Klisto atonda na ngolu, tokozala lisusu na bomoi mpe mpo na libela. Na ntina ya Mobikisi mpe Mosikoli na biso, mokolo moko tokososola mpe tokosepela ya solo na ndimbola ya maloba “esweli ya liwa emelami nie na Klisto.”14
Nzela oyo ememaka na bokokisi ya maye ekoya na snuka na biso ya bonzambe lokola bana mibali mpe bana basi ya Nzambe ezali ya seko. Bandeko ba bolingo mibali mpe basi, baninga ya bolingo, tosengeli kobanda kotambola na nzela wana ya seko lelo; tokoki kotala yango mpamba ata mokolo moko te. Nasambeli ete tokozela te kino tokomi penepene ya kokufa liboso ya koyekola ya solo kobika. Na nkombo ya bule ya Yesu Klisto, amene.
Show References
-
1. Alama 40:11.
-
2. Tala Susie Steiner, “Top Five Regrets of the Dying,” Guardian, sanza ya mibale 1, 2012, www.guardian.co.uk/lifeandstyle/2012/feb/01/top-five-regrets-of-the-dying.
-
3. Bronnie Ware, na Steiner, “Top Five Regrets of the Dying.”
-
4. “Ode: Intimations of Immortality from Recollections of Early Childhood,” The Complete Poetical Works of William Wordsworth (1924), 359.
-
5. Matai 6:20.
-
6. Nzembo 118:24.
-
7. Antoine de Saint-Exupéry, The Little Prince, trans. Richard Howard (2000), 63.
-
8. Moziya 26:39; tala lisusu Doctrine et Alliances 59:7.
-
-
10. Alma 26:35.
-
11. Tala Emoniseli7:17.
-
12. Tala Matai 11:28–30.
-
13. See Nzembo 24:4.
-
14. Moziya 16:8; tala lisusu 1 Bakolinti 15:54.


text:
Tosengeli kozala ya kolamuka na mokumba na biso mpe kokoba na bondimi wana ezali biso kobendana na nguya ya Bomikabi oyo ebondisaka , elendisaka, ekokisaka, mpe ebikisaka.
Nsima ya libiangi na ngai na bokambi ya Lingomba ya Bamama Basungi, nayokaki mposa ya koyeba mingi mpo na oyo etali basi baye basalaki liboso na ngai na libiangi oyo ya bule. Nafulamaki na mateya ya Ndeko mwasi Zina D. Young, oyo asalaki lokola mosungi ya yambo na bokambi monene ya Lingomba ya Bamama Basungi. Alobaki, “Bandeko basi, ezali mpo na biso kolamuka na mikumba na biso.”1 Namaniolaki maloba kolamuka mpe mokumbampe nasalaki mwa boluki ya kobakisa na makomi.
Na Boyokani ya Sika, Paulo ateyaki Basantu ya mikolo na ye ete:
“Bososola ntango ete ejali ntango na kolongwa na mpongi. Mpo ete kobika ebelemi na biso sasaipi, koleka . …”
Butu eumeli ntango molai …tolata bilamba na basoda ya moi.”2
Na Buku ya Mormon, Alma ateyaki bato ba ye mikumba ya bule ya baye bakoti na boyokani elongo na Nzambe:
“Mpe sikawa lokola bozali na mposa ya kokota o kati ya etonga ya Nzambe, mpe kobiangama bato ba ye, mpe bozali kondima komeme mikumba mya bino na bino, ete mikoka kozala polele;
“Iyo, mpe bozali kondima kolela elongo na baye bakolela; iyo, mpe kobondisa baye batelemi na mposa ya libondisi, mpe kotelema lokola banzeneneke ba Nzambe o ntango inso mpe o makambo manso, mpe o bisika binso ete bokoka kozala. …
“Sikawa nakoloba epai ya bino, soko eye ezali mposa ya mitema mya bino, nini ekopekisa bino bobatisama o nkombo ya Nkolo, lokola litatoli liboso lya ye ete bokoti o kati ya boyokani elongo na ye, ete bokosalela ye mpe bokobatela mitindo mya ye, ete akoka kosopa libanda molimo mwa ye mingi koleka likolo lya bino?
“Mpe sikawa, eyokaka bato maloba maye, babetaki maboko ma bango mpo ya bosepeli, mpe bagangaki: Eye ezali mposa ya mitema mya biso.”3
Liloba ya Ndeko mwasi mpe makomi esalaki ete namaniola “mikumba” na yango tosengeli kolamuka na mokolo mwa biso.
Ntango tobatisami, tokoti na boyokani moko. Mpaka Robert D. Hales ateyaki, “Ntango tosali mpe tobateli mayokani, tozali kobima libanda ya mokili mpe tozali kotota na kati ya bokonzi ya Nzambe.”4
Tobongwami. Tokomi ya kokesana, mpe tosali na bokesani. Makambo toyoki mpe totangi mpe tolobi ezali ya bokesani, mpe nini tolati ezali ya bokesani mpamba te tokomi bana basi ba Nzambe bakangami na Ye na boyokani.
Ntango tokotisami tozwi likabo ya Molimo Mosantu, likoki mpo na kozala ntango inso na nguya ya moto moko ya Bonzambe mpo na kokamba biso, kobondisa biso, mpe kobatela biso. Ye akokebisa biso ntango tosenginiami kotambola mosika ya mayokani ma biso mpe kozonga na mokili. Mokambi Boyd K. Packer ateyi ete moko te na biso “akosala ata mokolo moko te mbeba na kozanga kokebisama na botindiki ya Molimo Mosantu.”5
Mpo na kozwa likabo oyo mpe ntango nyonso kozala na Molimo Mosantu elongo na biso, tosengeli kozala tolongobani mpe na bokengi etali kososolaka ezalela ya motema na biso. Motema na biso ezali pete? Tozali na motema ya komikitisa, motema ya koteyama, motema ya boboto? To motema na biso ekomi malembemalembe mpe mokemoke ya makasi ntango tokangi matoyi na biso na botindiki ya boboto oyo na ntembe te ewuti na Molimo? Ntango mosusu matoyi na biso ezalaki ya kofugwama, kasi topesaki ndingisa na makelele mingi ya mokili na kati mpe tokomaki mosika na liyoki ya maloba ya mongongo moke mwa kimia.
Ntango tobatisamaki, mitema na biso ebongwanaki mpe elamukaki na Nzambe. Ntango totamboli na mobembo ya bokufi, tosengeli mbala na mbala komituna, “ Soko [na]yoki mbongwana ekasi eye o mitema …soki [na]koki koyoka yango sikawa?”6 Mpe, soki te, nde ntina nini te?
Basantu mingi ya ebandeli “bayokaki mbongwana eye na mitema [na bango].”7 Elamusaki bango mpo na kozwa mapamboli ma tempelo mpo na kolendisa bango na kosala mikumba na bango. Basantu ba ebandeli na Nauvoo bakendeki “na tempelo mokolo mobimba mpe ntango molai na butu”8 mpo na kozwa makuli mpe kosala mayokani ma kobakisa liboso babanda mobembo na bongo epai ya westi.
Sarah Rich, ndeko mwasi ya Lingomba ya Bamama Basungi na Nauvoo, alobaki boye: “Mingi ezalaki mapamboli tozwaka na ndako ya Nkolo, oyo esalaki biso esengo mpe libondi na kati ya mawa mpe ekokisaki biso tozala na bondimi na Nzambe, koyebaka Ye alingaki kokamba biso mpe kosunga biso na mobembo ya koyeba te oyo ezalaki liboso na biso.”9
Na mitema mibongwana na nzela ya bondimi na Mobikisi, bayekamaki na nguya ya bolendisi mpe bokokisi ya Bomikabi na Ye. Balamusamaki mpo na kosala. Bayebaki mpe basosolaki na mozindo ya mitema na bango ete ezalaki na moko—Mobikisi—oyo asosolaki bokeseni na bangomei mpamba te Ye ayokaki mpasi na yango mpo na bango na Bilanga ya Getesemane mpe na ekulusu. Ye ayokaki bobangi na bango, ntembe na bango, mpasi na bango, mpe bomoko na bango. Ye ayokaki mpasi ya mawa na bango, monioko na bango, nzala na bango, bolembu na bango, mpe bozangi na bango. Mpe mpamba te Ye ayokaki makambo mana manso, Ye akokaki koloba na bango, “Boya liboso na ngai, bino yonso bojali kolemba na mosala, mpe bokumba bojito mpe nakopemisa bino.”10
Mpe bayaki. Balikiaki mpe balandaki profeta. Bayebaki mobembo elingaki kozala molai, mokumba na bango mpasi. Bayebaki ete libonza elingaki kosengama, kasi kosungamaka na bondimi na bango mpe kokangamaka na mayokani basalaka, balengelamaki na molimo.
Yambo ya kotika Nauvoo, liboke ya Basantu bakomaki nsango na efelo ya ndako ya Makita na tempelo basengelaki kotika na makasi. Ekomi, “Nkolo amoni libonza na biso: boya nsima na biso.”11
Kala te nasalaki elongo na botamboli moko ya bapionie elongo na bilenge mibali mpe bilenge basi na palwasi na biso. Ntongo na ntongo namitunaki, “Nini ezali libonza na ngai, Boniboni nakoya nsima na bango?”
Na mokolo ya mibale ya botamboli, tobendaki makalo na biso 13 km ntango tokomaki na esika moko ya nzela ebengemi “bobendi ya basi”. Na nse ya mwa ngomba, mibali mpe basi bakabwanaki mpe mibali bakendeki liboso likolo ya mwa ngomba. Ntango tobandaki kobenda makalo natalaki likolo mpe namonaki bandeko mibali ya bonganganzambe na biso, bilenge mpe bakolo, na molongo na ngambo mibale na nzela, bikoti balongolaki na limemia mpo na basi.
Nzela ezalaki pete na ebandeli, kasi noki tokomaki na zelo ya mozindo, mpe mwa ngomba ekomaki ya komata mpenza. Nakitisaki moto na nse mpe nazalaki kopusa na makasi na ngai nyonso ntango nayokaki bobendi na likalo mpe natalaki likolo mpo na kotala Lexi, moko ya bilenge basi mpe moto ya mpembeni na ngai. Atindikaki likalo na ye tii na nsonge mpe, komonaka mposa na biso mpo na lisalisi, akimaki nsima epai na biso. Tobundaki tii na nsonge mpe tobwakaki libaku. Nalingaki mingi mpenza kokima nsima mpo na kosalisa baye bazalaki kolanda ngai, kasi nayokaki mpema kilo, mpe motema na ngai ezalaki kebeta makasi mpenza, malobalikama ya mpasi ya motema ekotaki na motema na ngai mbala mingi koleka moko! Natalaki na botondi lokola bilenge basi babwakaki makalu na bango mpe bakimaki mpo na kosalisa basusu.
Esilisaki moto nyonso kokoma na nsonge, tokamataki mwa minuti mpo na kokoma mayoki na zulunale. Nakomaki: “Namilengelaki te malamu na nzoto yango wana nazalaki te na makasi mpo na kosalisa baye balandaki ngai. Nakokoka lisusu mokolo moko te kobenda likalo, kasi nalingi ata moke te kotika bandeko na ngai na molimo, ata moke te!”
Ezalaki likambo ya bule eye esalaki ngai nalamuka na molimo na mikumba na ngai oyo nazali na yango mpo na libota na ngai mpe basusu. Lokola nakobi na mobembo, namanioli nini nayekolaki mpe natalaki mpo na kosalela yango.
Yambo nakanisi bandeko ba ngai ya basi, bayebabandaka kobenda mpe baye bakobi lelo kobenda makalo na bango bango moko. Penepene na 23 na mokama ya basi na lingomba ya likako bazalaki bango moko. Boko babalaki te; basusu bazalaki bamama bazanga to basi bakufela mibali, kasi boko bakabwanaki mwa ntango na mibali na bango.12Babendaki banso elongo—bana basi ba boyokani, bilenge mpe mibange, na ezalela ya bomoi ya bokesani, na nzela se moko, na ntina se moko.
Baye bakimaki mpo na kosalisa bandeko ba bango basi na mposa bakundolisi ngai na ntina ya babikisi, ya komonana mpe ya komonana te lokola, baye bazali mbangu mpo na kotala, komona bozangi, mpe kosalisa.
Nakanisi maloba ma Nkolo: “Nakozala liboso ya elongi na yo. Nakozala na loboko na yo na mobali mpe na loboko na yo ya mwasi, mpe Molimo na ngai ekozala na motema na yo, mpe banzelu na ngai nzinganzinga na yo, mpo na komeme yo.”13
Na molongo na ngambo mibale ya nzela ezalaki mibali ya botongono, ya botosi, ya kobatela boyokani. Nguya na bango ya bonganganzambe—nguya ya Nzambe esalelami mpo na kopambola bana banso ba Ye—kotombola, kolendisa, mpe kosunga biso. Bazalaki likundoli ya kolakisa na miso ete tozali ata moke te. Tokoki kozala na nguya oyo elongo na biso ntango nyonso ntango Tobateli mayokani na biso.
Nakanisi mibali oyo bakabwanaki na mobembo na mabota na bango, kotikaka bango kobenda makalo bango moko. Mibali mingi bakufaki na nzela. Ndambo ya bana mibali batikalaki nsima mpo na kosala misio na mabele na bangomei. Basusu bakendeki liboso liboso mpo na kolengela bokomi ya mabota na bango na Salt Lake Valley. Ndambo ya mibali bazalaki te na bolingi na bangomei, lokola baponaki te kobatela mayokani na bango.
Lokola baye bakendekI liboso, mingi bazali lelo na bizalela oyo ezali na nse ya oyo esengeli. Tokobi koteya mpe kobunda mpo na oyo esengeli mpamba te toyebi ete kokobaka na kobunda ekobatela biso na kokende liboso o ntaka ya nzela mpe ekolengela biso mpo mabaku makoya nsima mpo na kozwa mapamboli manso malakelami lokola tozali “kozela Nkolo.”14
Moko na moko ya biso azali mpe akokoba kozala na bokesani na bomoi na ye. Bomoi oyo ya kufa ezali ntango ya momekano, mpe tokokoba kozala na mabaku ya kosalela nguya na biso ya kopona nini tokoyekola na bokesani oyo ekoya na ntembe te.
Lokola bana basi ya Nzambe, tokobi na nzela na bondimi, mpamba te tondimi lokola Mokambi Thomas Monson ateyaki: “Makuli ma lobiko mazwami na tempelo oyo epesi biso nzela mpo na mokolo moko kozonga na Tata wa biso ya Lola na mokangano moko ya libota ya seko mpe mpo na kopambolama na mapamboli mpe nguya uta na likolo esengeli mpo na libonza nyonso mpe bokasi nyonso.”15
Ekoki te kaka kozala na mobembo; tosengeli kolamuka na mokumba na biso mpe kokoba na bondimi lokola toyekami likolo ya nguya ya Bomikabi oyo ekobondisa, ekolendisa, ekokokisa, mpe ekobikisi.
Bandeko basi ba bolingo, nalingi bino. Nayebi te mingi ya bino moko na moko, kasi nayebi nani bozali! Tozali bana basi babateli boyokani na bokonzi na Ye, mpe tolatisami na nguya na nzela na mayokani, tolengelami mpo na kosala mokumba na biso.
Lingomba ya Bamama Basungi ekolengela basi mpo na mapamboli ya bomoi ya seko na kolamusaka biso na molimo mpo na kokolisa bondimi mpe bosembo ya moto na moto. Tika tobanda na bisomei. Tika tobanda lelo. Ntango tolamuki na molimo, tokokoka malamu mingi kolendisa mabota mpe ndako na biso mpe kosalisa basusu.
Oyo ezali mosala ya lobiko, mpe nguya ya Bomikabi oyo ekolendisaka mpe ekokokisaka esalalaka ete nyonso esalema. Tolamuka toyeba nani tozali. Tolamuka na mokumba na biso. Tozali bana basi ba Tata wa biso ya lola, oyo alingi biso. Ya yango natatoli o nkombo ya Yesu Klisto, amene.
Show References
-
1. Zina D. H. Young , in Woman’s Exponent, sanza ya zomi 15, 1877, 74.
-
-
3. Moziya 18:8–11.
-
4. Robert D. Hales, “Modesty: Reverence for the Lord,” Liahona, sanza ya mwmbe 2008, 21
; Ensign, sanza ya mwambe 2008, 36.
-
5. Boyd K. Packer, “How to Survive in Enemy Territory,” Liahona, Sanza ya zomi2012, 35
; New Era, Sanza ya minei2012, 3.
-
6. Alma 5:26.
-
7. Alma 5:14.
-
8. Daughters in My Kingdom: The History and Work of Relief Society (2011), 29.
-
9. Sarah Rich, na Daughters in My Kingdom, 30.
-
10. Matai 11:28.
-
11. Na Daughters in My Kingdom, 30.
-
12. Boluki ekambami na Jolene S. Allphin, uta na masolo mpe bitando ya kompani; tala Tell My Story, Too, 8th ed. (2012).
-
-
14. Yisaya 40:31.
-
15 Thomas S. Monson, “The Holy Temple—a Beacon to the World,” Liahona
mpe Ensign, sanza ya mitano 2011, 92.
Matangi
Official Web site of The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints
© 2015 Intellectual Reserve, Inc. All Rights Reserved


text:
Ntángawisi
Ntángawisi (Zingiber officinale) izali monsisá ya mweté mwa ntángawisi. Mweté eúta o mikili mya Azia mpé mya Afrika ya esita, mpé epɛ́sɛkɛ bokénzú. Baesalelaka masanga ya komɛlɛ maye mapɛ́sɛkɛ nzóto bokási mpé kɔ́lɔ́ngɔ́nú
Lisapo[kokoma]
Bato ba mombɔ́ngɔ ya arabe baíbengáká zenj, nkómbó eye ezaláká kolakisa bato baye bazaláká kofándaka na Afrika ya esita epái nkómbó "Zanzibar" ; esíká ba-arabe bazaláká kokɛndɛ koluka Ntángawisi, eúta.
Il était dénommé zenj par les marchands arabes, mot par lequel ils désignaient aussi les habitants de la côte est de l'Afrique et d'où vient le nom de "Zanzibar", où les Arabes allaient chercher le gingembre.


text:
Antoine Gizenga
Antoine Gizenga Funji azalí moto wa politíki. Azalákí Ministɛlɛ mwa yambo ya Guvenemá ya Kongó-Kinsásá.
Gizenga abótámí o Mushiko, mokɔlɔ 5, sánzá ya zómi o mobú 1925. Azalákí Ministɛlɛ mwa yambo ya Guvenemá ya Kongó-Lipopo (Kongó-Kinsásá ya kala) o 1960, 1961-62, mpé Prezidá ya botɔmbɔki o 1961. Guvenemá ya yě, na Stanleyville lokolá mbóka-mokonzi, ezalákí na limɛmya lya bisé 21 bya Afríka, Azía mpé Erópa ya Ɛ́sita o sánzá ya míbalé, 1961. Azalákí o bɔlɔ́kɔ útá sánzá ya yambo, 1962, tíí sánzá ya nsambo, 1964, mpé mbála esúsu útá sánzá ya zómi, 1964, tíí sánzá ya zómi na mɔ̌kɔ́, 1965. Azalákí mopaya útá 1965 tíí 1992.
O 2006, azalákí kandidá na mapɔnami ya Prezidá ya Kongó-Kinsásá. Azwákí 13,06 % ya vɔ́ti na mbála ya yambo. Azwákí ebóngá ya Ministɛlɛ ya yambo na Prezidá Joseph Kabila


text:
Tokopambolama ntango toyoki botondi mpo na Bomikabi ya Yesu Klisto, tozongisi sika mayokani na biso ya libatisi, toyoki bolimbisi mpe tozwi bofuli uta na Molimo Mosantu.
Nakolaki na Rexburg, Idaho, esika wapi nazwaki nguya mpe nateyamaki na libota, baninga, bateyi, mpe bakambi ya malamu. Ezali na makambo ya ndenge na babomoi na biso banso oyo esimbi milimo na biso mpe esalaka makambo ekesena mpo na libela. Moko ya makambo ya boye esalamaki na bolenge na ngai.
Nazalaki ntango nyonso na mosala kati na Eklezia mpe na kolaki na nzela ya Bonganganzambe ya Alona. Ntango nazalaki elenge, Ndeko mobali Jacobs, moteyi na ngai, asengaki biso tokoma likolo ya kalati moko oyo tozalaka kokanisa na eleko ya elambo. Nazwaki kalati na ngai mpe nabandaki kokoma. Ya yambo na listen a ngai ezalaki lisano ya ndembo ya kitunga oyo tolongaka na butu ya lobi. Mpe nsima eyaki mokolo moko nsima ya lisano mpe bongo na bongo. Elongolamaki mpenza mpe solo na nkoma ya minene te ezalaki nkombo ya Yesu.
Eyenga moko na moko kalati ezalaki kotondisama. Mpo na elenge mosimbi ya Bonganganzambe ya Alona, elambo mpe liyangani ya elambo ezwaki ndimbola ya sika,ya monene, mpe ya molimo. Nazalaki kokozela na motema molai baeyenga mpe mabaku ya kolia elambo, lokola kososolaka Bomikabi ya Yesu ezalaki kobongwanisa ngai. Eyenga moko na moko kino lelo, wana ezali ngai kolia elambo, nazali komona kalati na ngai mpe nazali kotala lisusu baliste na ngai. Ntango nyonso na listen a ngai sikawa, ya liboso na nyonso, ezali Mobikisi ya bato.
Na Kondimana na Sika totangi na ntina ya ntango oyo Mobikisi mpe Bapostolo na Ye bakutanaki na elambo ya mpokwa na lisuku ya likolo mpo na Elambo na Elekeli
“Akamataki kwanga, atondaki, mpe abukaki yango mpe apesaki na bango, mpe alobaki ete, Oyo ezjali njoto na ngai esili kopesama mpo na bino: Sala boye mpo na ekaniseli na ngai.
“Bobele bongo akamataki Kopo na nsima na kolia, mpe alobaki ete, Kopo oyo ejali kondimana na sika na makila na ngai masili kosopana mp[o na bino.”1
Yesu lisusu akotisaki likuli ya elambo ntango ya batali na Ye na Bafite.2 Nasili koyeba motuya ya makambo mibale oyo.
Mokambi David O. McKay alobaki, “Nazwi liyoki mpo na kobeta sete ete Nkolo aponaki liyangani ya motuya koleka nyonso na Eklezia, mpe yango ezali liyangani ya elambo.”3 Soki tomilengeli malamu mpo na elambo, tokoki kobongola bamoi na biso. Nakolinga kopesa likanisi ya mibeko mitano oyo ekoki kopambola babomoi wana ezali biso kolia elambo na bolongobani.
I. Zala na Liyoki ya matondi mpo na Bomikabi ya Yesu Klisto
Mobeko ya yambo ezali kozala na liyoki ya matondi na Tata na Lola na ntango ya elambo mpo na Bomikabi ya ya Mwana na Ye. Lisolo oyo elandi ebetami na ntina ya bolekisi elambo:
“Elambo etikala mokolo moko te kolobela ngai mingi tii na eyenga oyo nakulisamaki diakona. Sima na nzanga wana nalekisaki elambo mpo na mbala ya yambo. Yambo tombanda liyangani, moko ya badiakona akebisaki ngai ete, ‘Sala keba mpo na Ndeko mobali Schmidt. Ekoki kosenga yo olamusa ye!’ Na nsuka ntango eyaki mpo na ngai ya kosala elongo na kolekisaka elambo.Nasalaki na milongo motoba ya yambo na malamu. Bana mpe baboti baliaka limpa kozanga komona likanisi to likambo. Nsima nakomaki na molongo ya sambo, molongo wapi Ndeko Schmidt azalaki kofanda ntango nyonso. Kasi nakamoisamaki. Esika ete azala ya kolala azalaki ya kolamuka. Na bokeseni na basusu mingi oyo nasalisaka, azwaki lipa na oyo emonanaki lokola likanisi ya limemia.
“Mwa minuti nsima namikutaki lisus ya kobelemaka na molongo sambo na mai. Ntango oyo moninga na ngai azalaki malamu. Ndeko mobali Schmidt afandaki na moto ya kongumbama mpe miso na ye ya minene ya kokangama. Amonanaki lokola azalaki kolala. Nini ekokaki ngai kosala? Natalaki na mwa ntango na mbunsu na ye, efinana mpe elembi uta na mosala mpe bomipimi ya mibu ebele. Asanganaka na Eklezia lokola elenge mpe azwaka minioko na engumba moke ya Allemagne. Nasilaki koyoka lisolo yango mbala mingi na liyangani ya litatoli. Nakanaki na nsuka ya beta mwa na lipeka na ye na elikia ya kolamusaka ye. Ntango nayaki kosala bongo, moto na ye malembemalembe etombolamaki. Ezalaki na main a miso kokitaka na nse ya matama na ye mpe etalaki ngai na miso na ye namonaki bolingo mpe bosepeli. Asembolaki loboko na malembe mpe azwaki mai. Atako nazalaki mibi zomi na mibale na ntango wana, nakoki lisusu komikundola na polele liyoki nazwaki ntango nazalaki kotala mobange atonda mandefu oyo kolia elambo. Nayebaki na ntembe te ete azalaki koyoka eloko moko na ntina ya elambo oyo nayokaki mokolo moko te. Nazwaki mokano nde ete nalingaki koyoka mayoki wana kaka.”4
Ndeko mobali Schmidt Asololaka na lola, mpe lola esololaka na ye.
II. Mikundola Ete Tozali Kozongisaka Sika Mayokani ya Libatisi
Mobeko ya mibale ezali komikundola ete tozali kozongisa sika mayokani na biso ya Libatisi wana ezali biso kolia elambo. Ndambo ya bilaka tosalaka, lokola ekomami na ma makomi, ikwi:
“Bokota na etonga ya Nzambe, mpe kobiaangema bato ba ye, … mpe bozali kondima komeme mikumba mya bino, … kolela elongo na baye bakolela … , kotelemeke lokola banzeneneke ya Nzambe.”5
“Baya na mitema mibukana mpe milimo ya mawa, … kolingaka kozwa likolo na bango nkombo ya Yesu Klisto, kozwaka mokano ya kosalela ye kino nsuka,” 6 mpe kobatela mitindo mpe ntango nyonso komikundolaka Ye.7
Nsambo ya elambo ezali bokundoli ya mayokani maye. Ntango tozali kolia elambo tozali kozongisa sika bomipesi na biso mpo na kobatela mayokani maye. Nandimi ete ekozala malamu kokanga nsambo ya elambo na mayele na biso mpe mitma na biso. Oyo ekosalisa biso tokangama na kozongisaka sika mayokani na biso ya libatisi. Ata soki tozali mibu 8 to 80 ntango tobatisami, nalikii ete tokobosana ata moke te mokolo wana mpe mayokani tosalaki.
III. Na Ntango ya Elambo Tokoki Komiyoka ya Kolimbisama na Masumu na biso
Ya misato, na ntango ya elambo tokoki komiyoka ya kolimbisama na masumu na biso. Soki tobebisi ntango yambo ya liyangani ya elambo koyambolaka masumu na biso, tokolongwa na liyangani ya elambo koyokaka ya kosokwama mpe peto. Mokambi Boyd K. Packer alobaki: “Elambo ezongisaka sika nzela ya bolimbisi. Eyenga nyonso ntango elambo epesami, wana ezali molulu ya kozongisa sika nzela ya bolimbisi. ... Eyenga nyonso misokola, mpo ete, na ntango esengeli, ntango okokufa molimo na yo ekosokwama.”8 Bolei elambo na bolongobani ekoki kosalisa biso toyoka toyoka bato ya Mokonzi Benyamina, oyo “batondisamaki na bosepeli, kozwakabolimbisi boko bwa masumu ma bango, Mpe kozalaka na kimia na motemawere.”9
IV. Tokoki Kozwa Bofuli mpo na Biyano na Bakpokoso na Biso
Mobeko ya minei ezali ete tokoki kozwa bofuli mpo na biyano na bakpokoso na biso na ntango ya liyangani ya elambo. Ntango nazalaki Mokambi ya Misio na Bolivie, Mary Anne mpe ngai tozwaki lipamboli ya kokendeke na seminele ya bakambi ya misio elongo Mokambi Eyring. Na liyangani wana ateyaki ete ezali na banzela misato ya motuya ya komilengela mpo na kozwa litomba uta na liyangani moko. Tosengeli koya na bakpokoso na biso, na bosawa lokola bana,na bolingi ya koyekola, mpe na mposa ya kosalisa bana ya Nzambe.
Wana ezali biso koya na bosawa na liyangani ya elambo, tokoki kopambolama na kozwa mayoki mpo na biyano bakpokoso na biso ya mikolo nyonso. Tosengeli koya ya kolengelama, na bolingi ya koyoka, mpe ya kobenda makanisi libanda te. Na makomi totangi ete, “Kasi, tala, nalobi na bino, ete bosengelikoyekola yango na molimo na bino; nde bosengeli kotuna ngai soki ezali malamu, mpe soki ezali malamu nakosala ete nsopo na yo etumbama kati na yo; yango wana, okoyoka ete wana ezali malamu.”10 Tokoki koyeba nini tosengeli kosala mpo na kosilisa bakpokoso na biso.
V. Koliaka elambo na Bolongobani Ekosalisaa Biso Totonda na Molimo Mosantu
Mobeko ya mitano ezali, koliaka elambo na bolongobani, ekosalisa biso totonda na Molimo mosantu. Na kokotisaka elambo na ntango ya botali na Ye epai ya Banefite, Yesu alobaki ete, “Ye oyo alei limpa eye alei nzoto ya ngai mpo ya molimo mwa ye; mpe ye oyo ameli vino eye ameli makila ma ngai mpo ya molimo mwa ye; Mpe molimo mwa ye mokoyoka mokolo moko te nzala mpe mposa ya mai kasi mokotondisama.”11 Balakelamaki ete soki bayoki nzala mpe mposa ya mai nsima ya bosembo, bakotondisama na Molimo Mosantu. Losambo ya elambo elaki ete soki tobateli mayokani na biso, tokozwa ntango nyonso Molimo na Ye mpo na kozala elongo na biso.12
Mpaka Melvin J. Ballard alobaki: “Nazali nzeneneke ete ezali na molimo kozalaka na mosala ya elambo oyo eniangoisaka molimo uta na moto tii na makolo; okoyoka bampota ya molimo kobikisamaka, mpe bozito kotombolamaka. Boleendisi mpe esengo eyakela molimo oyo ezali ya kolongobana mpe solo na mposa ya kolia blei ya oyo ya molimo.”13
Tokopambolama ntango toyoki botondi mpo na Bomikabi ya Yesu Klisto, tozongisi sika mayokani na biso ya libatisi, toyoki bolimbisi mpe tozwi bofuli uta na Molimo Mosantu ntango tokaboli elambo eyenga nyonso. Ekozala ntango nyonso liyangani monene ya elambo soki elambo ezali na katikati ya losambo nabiso. Napesi matondi na ngai mpo na Bomikabi ya Yesu Klisto. Nayebi ete Azali na bomoi. Na nkombo ya Yesu Klisto, amene.
Show References
-
1. Luka 22:19–20; mongwa biso nde tobakisi.
-
2. Tala 3 Nephi 18.
-
3. David O. McKay, na Conference Report, Sanza ya zomi. 1929, 11.
-
4. Book of Mormon Student Manual (Church Educational System manual, 1979), 417.
-
5. Moziya 18:8–9.
-
-
7. Tala Doctrine and Covenants 20:77.
-
8. Boyd K. Packer, Mine Errand from the Lord (2008), 196.
-
9. Moziya 4:3; mongwa biso nde tobakisi.
-
10. TalaDoctrine and Covenants 9:8; mongwa biso nde tobakisi.
-
11. 3 Nefi 20:8.
-
12. Tala Doctrine and Covenants 20:77.
-
13. Melvin J. Ballard, in Bryant S. Hinckley, Sermons and Missionary Services of Melvin Joseph Ballard (1949), 149.
Official Web site of The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints
© 2015 Intellectual Reserve, Inc. All Rights Reserved


text:
jeudi 26 novembre 2009
LIKAMBO YA BOKOKO EZALI KOTUNGISA , PONA NINI?
Motuna oyo ya koyeba , po na nini likambo ya bokoko esuwaka ? Ezali solo motuna ya tina mingi na tango oyo. To mipesi lelo ndingisa ya kokamata ma kanisi na biso , kotiya yango na esika moko , mpe komeka ko pesa eyano na motuna oyo natina ya kopesa mwa mwanga ya boyebi epayi ya bandeko na biso nyionso oyo bakutani na tango oyo na libanda ya mboka Kongo , ba oyo to bengi bandeko ya diaspora . Likambo ya boyebi, mpe bonzogeli bokoko ya ba yindo ezali likambo oyo ezali kokoma na tango oyo ; na loboko ya mobali , lokola likonga mpo na kolonga mpongi ya kotelema oyo moyindo a milalela na ye . Kasi na loboko ya mwasi ezali na bato bayike oyo bazali kosepela te na lolenge bokoko ezali katelemisa bayindo . Bango bami pesi mosala ya kotelemela yango na ndenge ya kosakana te. Solo nyionso wana ezali kaka na tina ete moto moyindo akoka ata soki moke te kolamuka na mpongi ya liwa oyo azali na yango.Mpngi solo oyo ememi mokili na ye na buzoba mpe na pai ya liwa . Na ba ndeko oyo , to zali komituna soki bazali kosala mosala wana kaka na tina ya bozangi koyeba ? Na tina ya motema mabe? To mpe bazali yasolo kosala yango na tina ete na esikaba telemi na likambo oyo ezali malamupo na bango ete mabunga na biso ezala obele bongo ? Lokola lisusu totuni , soki bazali kosalela yango mpo bayebi nzela mosusu te ? Lokola Mundele alakisa bango kaka nzela moko wana ya ko boma kibobango??
To zali kotuna motuna na bosolo nyionso na ba oyo bazali kobundisa bokoko. Ba oyo ba zali kobundisa na mino , mansaka , na ba kamo , na makila na bango lokola; na ko luka kopekisa bayindo bakoka kotala lolenge kani bakoki koluka libiki na likama oyo ekutani na mabele na bango na bokimeli na boyebi na bwanyia oyo bato na kala bazalaki kosalela? Mpe na sima na yango kosangisa na oyo ya lelo na tna ete ebota mbuma ya sika !!
Soki to tuni ba oyo nyionso ba zali kobundisa likanisi oyo ; motuna ya koyeba na solo eloko nini ezali kotinda bango na etumba wana ?
Mpo solo likanisi ya kozongela bokoko na bayindo ezali koya lelo oyo lokola mopepe ya makasi oyo ememaka sango ya mbula ya ba kake . Ezali koya lokola moto ya zamba oyo ekimisaka ba nyiama nionso. Mopepe oyo ezali kobeta na tango oyo ya bilaka, na tina ya kolamusa mwana Kongo mpe bayindo na kotelema mpe kozwa bokonzi ya mabele na bango, bango moko.
Bandeko soki to tuni bato oyo na bosembo nyionso ndenge tolobelaki yango mwa sima . Yasolo na kati na biyano na bango to zali kaka komona bozangi mayele ya kopesa mpwasa na makanisi oyo ba zali kobimisa. Mbala ebele , ezali kaka maloba ya kolinga kokima bosolo nde ba zali kobimisa ( ba excuse). Ba mosusu ba koloba ete , bazali kobundisa likanisi oyo na tina ete baaye bazali kotelemela yango , ba pesa nanu te bososoli ya solo ya likanisi ena . Misusu ba koloba ete likanisi ya bokoko ezali kolakisa na mpwasa nyioso te mibeko ya solo ya boyebi ( scientifique). Tango mosusu tozali komona ete ezali nde makanisi oyo ezanga moto na makolo nde ezali kolanda. Neti , bazali koloba ete , bakoko na biso ba tikala kosala eloko moko te ya malonga na evandeli na biso ya mikolo oyo to la vie moderne , to mpe la civilisation moderne.
Soki to tali malamu , malamu tokoki koloba boye ete ezali epayi ya bayike nde kozanga bososoli ya koloba ete bokoko na bayindo ezali nde nzela na bondoki ezali eloko ya mabe , ezali misala na Satana oyo lokola kaka bo Ndimi ya ba paya oyo ba ndimela etangisa bango.
Ezali solo ete ba mbeba ebele esalema na kombo ya bokoko na kati ya mabele na biso , mpe na mabota ya bayindo. Solo kokamwa te, soki bilenge bayike bakoma kokima likanisi nyioso oyo ezali komema bango na nzela ya bokoko. Lisusu mpe lokola , na nzela ya kelasi mingi mingi batangisa bato ete bokoko ezali eloko moko ya bozongi sima , ya bosoni , ya bonyiama . Kokomwa te lisusu, soki bana ya mikolo oyo ba zali kokima yango , mpe kobwaka bobiso ! Na tina ete kozanga koyeba ezali liwa ya ndambu te kasi liaya mobimba .
Eloko esengeli to beta sete lisusu awa , ezali ete bokoko ya bayindo na lolenge to ye kozwela yango na tango oyo, ezwua mpe ma bungi mingi uta na Ma fua ya colonisation . Kokonzama ya tango molayi na bamindele! Solo esengeli to zalaka na soni te ya kotatola ete . Yasolo kokonzama na ba mindele ebebisi bizaleli na lolenge na biso ebele . Lisusu ekomisa biso lokola bato moko oyo bazali komisolola lisusu te. Ebele na bobiso ekoma komona kaka lokola ya mabe ata soki ete na libandeli ezalaka penza bongo te!
Yango wana na botali matata nyionso oyo ezali kokomisa bososoli ya bokoko na biso pasi , mpe lokola bato bayike bazali kotuna biso mikolo nyionso soki bokoko na biso ezali solo koloba eloko nini? to monaki ete ya solo tango ebelemi , tango ekoki na tina ete tobanda ko tiya na makomi tina ya solo ya bokoko na biso bayindo.
Na kosukisa lokasa oyo esengeli lisusu ko benda matoyi ete ezali na bokeseni makasi na kati ya liloba oyo to lobi BOKOKO na BAKOKO.
Malembe na esika oyo , Bakoko ezali ba bokulaka , batu ya yambo oyo to zali bakiteli na bango . Kasi bakoko ezali lisusu ba oyo bakozala ba kiteli na biso.
Bokoko ezali lisanga ya mibeko , bwanyia , mayele na boyebi ya botambuisi bomoyi na biso , mabota na biso , na ekolo na biso oyo BAkoko na biso batikelaki biso lokola libonsa .
Mokonzi LEOPOLD WA BA BALE
Ekokamwisa bato ba ike, ba konituna tina nini na ma solo ya bokoko na biso tobandi lisusu kolobela Leopold wa babale oyo zala na ye koko na bisote ? Solo ba ndeko balandi ezali mpeza na tina tolobela likombo ya tata oyo.
Kasi liboso ya kolobela na mozindo tina na yango mpe kolakisa soki bokoko na biso ezali nini . To meka nanu kotala esika nini solo moyindo azali ya kobunga lelo oyo !, lisusu lmpe lokola soki mabnga na ye ezali nini?
Solo yango nde ekotinda biso tolobela likambo oyo etali mbela (discours) oyo mokonzi ya belejika Leopold II a salaka na nkoto moko kama mwambe zomi na mwambe na mine (1884) na tango oyo azalaki kotinda ba Nganga Nzambe,na ba missioni , na mabele na Kongo . Solo soki to zongeli Mbela wana malamu na eteni na yango ya songolo. Tata oyo, Leopold wa babale, apesaki mitindo na ba Nganga Nzambe na ba missioni na tina ya kotangisa ba Nyingalakata ya bayindo ko kanga boyebi , na boNzambe na bango kaka. kasi kozala na bososoli na yango te. Ezai malamu kokanga boyebi lokola chaku ( ndeke ) kasi kososola te lokola batu.
Papa Nkusu Nzalampanda na Ngola oyo azali moko ya ba songia nzila ya bayindo na tango oyo . Amemaka biso na bososoli tango nyioso oyo azalaka na masolo na biso na tina ete, kososola esika kani pasi na biso ehuti ezali na bosenga ya kososola likanisi ya mokonzi ya ba beleji Leopold wa babale, oyo azalaki kotambola na kolanda matabe ya bakoko na ye . Leopold II , solo a tunaki mituna mpe azwaki eyano na Lolenge kani esengelaki kosala na tina na kokanga bayindo na bohumbu ya libela.Na tina ete bazala kaka kosalela ba ndeko mindele na libela .Moyindo na nzela ya kelasi , ba Mindele ba tangisami mingi mingi te kososola makambo kasi kaka ko kanga ya ngo okola chaku na ndenge bapeselelaki ye yango to mpe ko boya yango soki ezali na llenge ya ba mindele te . Mpe lisusu Leopold wa babale na kati kaka na mbela na ye alobaki na ba Nganga Nzambe, na ba Missioni ba sala nyionso mpo ete ba bosamisa ba yindo bokoko na bakoko bango nyionso na botangisi bango kaka kobelela: ba santu maria , ba yesu oyo bazali bakoko na bango te mpe bakoki koyoka bango soki moke te.
Ata soki omoni moyindo azali kobeta tolo ete :"ngai na tanga mingi . Na zali na boyebi". Yebaka kaka ete akanga kanga makambu oyo ba pesa ye ndingisa(permission) ya ko kanga epayi ya ba Mindele na nzela ya kelasi . Lokola kaka chaku , lokola kaka kinga akanga yango. Na botali kaka mbela ya Leopold wa babale tokoki komona ete ya solo mbela na ye elandemaki na bokebi nyionso kino mokolo ya lelo . Yango wana solo tokoki komona ete lelo oyo mwana Kongo a koma mbundeli monene ya bo Nzambe ya ba paya, na ndenge ya ndakisa . Na kanisi na kati ya lilita na ye sorodiongo oyo ya leopold wa ba bale azali kosepela mpe kobeta maboko, na koganga ete : "ya solo ba ningalakata oyo balandi likanisi na ngai na bokebi nyionso. "Tokoloba wana na ndenge ya kolakisa ete yasolo mabe ayo ya kokanga kanga mpe kozanga bososoli ezali mbeba oyo ebomi biso makasi na moyi mwa lelo na mabele ya Katiopa (Afrique ) mobiba . Tala esika to bungisi bomoto na biso nyionso to komi lokola bato bazali na tina lususu te na mokili oyo ya batu . Kasi esengeli ba ndeko tangi bolanda biso na bokebi nyionso . Pamba te , tozali koloba te , bana ya katiopa esengeli ba tanga kelasi ya mundele te . Kasi to zali kokebisa awa ete , lolenge ya kozwa boyebi na biso na katiopa esengeli ebongwa na tina ete ekoka kobota bato oyo bazali na bomoto nakati na bango na tango oyo bazali kokanga ba mayele mosusu oyo tozalaka na yango te . Bato oyo bakoki kosalela mito na bango na tango nyionso, na esika ya bato oyo bazali kaka bindima ndima , bikanga kanga . Ya solo to yebi tina ya kelasi ezali ya motuya kasi esengeli ebogwana . Na tina ete mbuma na yango ezala bokende liboso ya Katiopa. Ata awa na poto soki otoli malamu kelasi ya ba chaku ezali . Lolenge bazali kotangisa bana na bango oko mona ete mingi mingi ezali kaka lolenge wana na tina ete ezali malamu mpona kokonza batu ya bongo bazanga bososoli. Ezali malamu ya kokonza bato bazala lokola ba chaku . Pamba te bo sosoli ya solo ezali kotangisama kaka na ba ecole mystique na bango to boyebi ya lokutu na ba oyo ba ponami mpo na kokonza ba misusu to la classe elite .
To zongela Katiopa mpo yengo nde solo etali biso. Tosi tolobelaki yango bato ya mayele ya Katiopa (Afrique ) ba tangisaka bango mingi mingi te lolenge ya ko zala na boyebi ya solo . Ezali kaka tango mosusu na bokasi ya basusu nde bakomaka na bososoli wana to mpe ba botamaka lokola bana ya bilembo. Awa to koki kotanga ndakisa ya bato lokola Papa na biso Okitasombo Lumumba oyo ayebani mingi na kongo ya Patrice Emery Lumumba oyo atangaki na ye ba univerisite te ,kasi azalaki solo mwana ya bilembo.
Bato ya kelasi ya chaku mingi basepela kaka kosalela ba mindele na tina ete bango nde basalaka bomoto na ba oyo na nzela ya kelasi . Ezali kokamwa te soki mingi ya baye tobengi bato ya mayele ba sepelaka na bango kaka kosalela ba mindele mpe na tongo ba mindele bazalaka lisusu na posa na bango te ba bwakama libanda lokola bibwele lokola ndakisa ya ba Empereur Bokasa , Marechal Mobutu , Idiami dada mpe bongo na bongo . kasi mpo na nini tozwaka mayele te ?
Na kati ya mpitakani wana , ezali solo na bana mosusu ya Katiopa oyo ba zali kobunda mpe kotelema na tina ya kozongisa bandeko na bango na nzela . Na kati ya boyebi ya kelasi oyo to bengi domaine scientifique .Tokopesa awa matondo epayi ya ndeko na biso Professeur Kalele Kabila oyo azalaka ko kangisa na universite ya Lubumbashi na tina ete ye asosola ki mpe akomaki kotangisa na bayekoli na ete:" lisolo ya solo (Scientifique ) ezali lisolo oyo ezali kokokana na ndenge likambo ezali . Lisolo ya solo (scientifique) ezali oyo babeti yango na ndenge ezalelaki.Lisolo oyo bayanoli yanga kaka na ndeka ezalaki " kasi lisolo oyo ezali kaka kotosa mibeko ya kokoma na lolengeyaba mindele te . .. Na esika oyo ye aboyaki kolanda nzela ya balakisi na ye ya kala ( ba mindele ) oyo balobi ete na tina ete lisolo ezala ya solo mpenza (scientifique ), esengeli elanda mibeko oyo mondele atelemisa lokola esengeli lisolo wana ezala na bozwi ba temoin ya bamindele to oyo bamindele bandimela. Elingi koloba lisolo tina ezala solo esengeli esimbeli na yango efanda na kosimbisi ya koko ya basusu . lokola ete soki na lobi bongo , ( ndkisa yalisolo) ezali kola koko songolo to mpakala ya mundele alobaki. Ya solo tosali kozongela awa te makanisi ya ndeko na biso Mbuta Kalele , kasi ya solo alakisi biso ete , na tina ete moto abanda kobimisa makanisi ya sika esengeli azala na bososoli ya solo mpe bomoto na ye na esika na yango . bososoli oyo eyaka na sima ya botuni solo nyioso mutu na tina ya likambo wana . Pamba te soki bososoli ezali te to koki kobimisa makanisi ya sika te ! Tokoki kozala ba boti makanisi te . Omona wapi chaku a bongola likanisi na ye? To abimisa likanisi ya sika? Yango mpe nde ekosala ete tokoka kotombola boyebi oyo ekobikisa mboka mobimba , na tina ete baloba ete" soki ozali kokanisa ; nde ozali . "
Na kati ya mabunga nyionso oyo . Bana ya mboka ebele ba komi fongola miso , kotelema mpe koluka lolenge kani ya kokanisa, kasi mingi koluka ndenge ya kosala mpo na kobongisa , kopesa lisungi na kolakisa kaka lolenge ya kolongwa na kati ya pasi oyo.
Na kati ya bato ya bwanyia oyo , ezali na baye bakanisi ete esengeli kotelemisa lisusu Kimoya ya bayindo , kozongisa bomoto na bango, oyo esi ekufa ,na sika na yango. Kozongisa bomoto ya bayindo ezali lokola mbotama ya sika . Pamba te moto azali elimu ( kimoya ) oyo alati nzoto oyo zali na esika naye, elingi ko loba ekolo. Nakati ya botelemisi kimoya , bomoto ya ba yindo to mpe lisusu mbotama yasika , likanisi epesamelami mingi na kopesa lokumu na bokoko na bato na bato.
Solo likanisi oyo epesama nango na tango na kala na ba mobu nkoto moko na zomi na sambo (1970) na ba bato ya bwania ebele ya KAtiopa (Afrique) . Nakolanda kaka likanisi wana ya ngo eloba na ngo malamu Mkumu Cheik Anta Diop :"Mpo na kobinisa lisusu moto na kati ya mokoli na pasi oyo a mikotela . esengeli azonga kobwaka liso na ye na kati ya mboka ya EKA PHTA oyo to bengi Eki Pata (Egypte pharaonique) . Na tina ete Kuna na nde esika Bobiso ya solo etikala ."
Kasi likanisi wana esengeli esalema te na lolenge oyo Nkondo Marchele Mobutu Sese Seko ya kongo amemelaka yango . Natina ete loyenge ya Nkondo Mobutu ezalaki kaka Nzela ya moyibi na bonyiama oyo epesakaye ndingisa ya ko wanda na ebonga ya moto ya mboka mpo na mikolo ebele , na tango oyo Mboka esalaki kokufa na ndenge moko yakosakana te. Nakanisi lolenge ya moyibi ya ndenge wana ezali solo oyo bokoko ezali kotelemela te . Bato mosusu ya minoko mabe ba zali kolinga kosalela mabunga ya Nkondo Mobutu mpo na kolinga koloba ete bokoko ezali mabe . ezali bongo te. Kasi ezali mawa yakomona ete ba oyo ba zali kolobela kaka mabe ya bokoko ba zali komemela biso eyano mosusu te mpo tosikola bomoyi ya bayindo soki te kaka ba eyano oyo eboma bobiso mpe mema biso na se ya bato nyionso ya mokili , lelo soki ba mbula kama na kama .
Likanisi ya bokoko ezali nzela ya bosolo mpo na kosongisa bomoto ya bayindo. ezali nzela ya mbotama ya sika ya Katiopa mobimba na tina ya kozala lisusu bato na bomoto. Umutu Wa bantu eloba bandeko na biso ba Zulu, Solo likanisi oyo lokola tolobelaki yango ezali koya lokola mopepe ya makasi oyo epesaka sango ya mbula ya ba kake , lisusu lokola moto ya zamba oyo ekimisaka ba nyiama nyionso na zamba! Ezali koya kolamusa , kosekwisa , mwana Kongo oyo akoma komikanisela lo kola moto na mayele na tango oyo ye akoma solo bolole na kati ya mokili mobimba.
Yango wana lokola boyebi ya bosolo ( la science) , bokoko esengeli ezala na biteni ebele to( Plurie disciplinaire), pamba te ezali kotiya likolo na mesa mutuna ya motuya mpenza , kobimisa bososoli na yango mpe kosalela ya ngo. Ezali kozala ata na mawa soki moke te natina ya koluka bosolo . kasi mingi mingi ezali kobanda na kati na bobiso , oyo toyebaki , oyo tozali mpe kobimisa yango na mpwasa.
To pesa awa ba ndakisa ya biteni oyo bokoko esengeli ezala na yango.
1. Na ngambo ya oyo etali ma ye maleka na mabele na biso to mpe histoire .
Likanisi ya bokoko ezali kosenga natina ete mosala esalema makasi pamba aye maleka ya solo na mokili na biso ekoka ko komama mpe koteyama na biso moko mpe epayi ya bana na bakoko na biso . Nkondo Patrice Lumumba alobaka :" Bomoyi ya Kongo ekokomama malamu malamu kaka na bana ya Kongo bango moko."
Likanisi oyo etali bokoko ezali kopesa longonya makasi na baluki boyebi ya bakoko na biso uta Ekipata (chercheurs)na tina etali ma ye maleka . Ba yika mpiko na tina yakoluka ko koma yango na sembo mpe semba nyionso. Lisusu kosala mosala malamu na botie pembeni ba lokuta oyo etangisa ba mindele lokola. Mboka na Ekipata ezalaki na ngambo ya Asia occidentale mpe ezalaki ya ba mindele oyo bazalaki na mposo moyindo !!! to mpe ezalaki ya ba mindele. Ndenge ezali na kati ya dictionaire ya oxford university ne ndenge ya ndakisa . Kasi kolakisa ete solo Ekipata ezalaki ya bayindo oyo sikoyo bakitaki na kati ya katiopa mobimba mpe na moyi mwa lelo bazali kowanda ko banda likolo ya katiopa ti na se , na ba mboka nyionso oyo ba yindo ba kutani. Ba lokuta lokola Diego Cao ezali moto ya yambo oyo a komaki na esika oyo mayi ya ebale ya Nzadi ekwayaka na Kalunga (ocean) cad Embouchire na 1482 Nkoto moko na kama mine na zomi na mwambe na mibale , lokola bakoko na biso bazalaka bango nyionso ba kufamiso kaka yamoko nde akokoki komona yango?
Sphinx na Pyramide ya KUFU(KUFWA)
Ma ye ma biso ya kala na Ekipata esengeli ebetama na lolenge esengeli . Na tina ete ezali biso bayindo nde tozali bakitali ya Ekipata mboka mpe bakoko na biso ba bengaka Kemet (K-M) elingi koloba mboka ya bayindo oyo eyaki kobota Mboka oyo to bengi Kongo (K-N) solo na botali malami tomoni ete bakomo mibale wana ezalaki koloba kaka eloko moko bokoki kotanga yango na( discussion Wikipedia Kongo).
Ezali kombo ya Eki Pata oyo elingi koloba" awa molimo ya Tata azali" to mpe "Awa kimoya ya Tata ". Yango nde ba geleki (grec ) ba bongolaki na monoko na bango Egypte. Maye ma solo ya Ekipata , Napata , Monopata , Kanana , Mpungwe , esengeli ebetama epayi ya biso na bana na biso epayi ya bato moyindo oyo ba zali kolanda masolo yango mpe oyo bazali kososola bobiso. Masolo ya Kongo , ya Mali ,Ba Kuba , BaLuba , Bena Zulu, ya Ba songe, Songye na ya bokonzi nyionso etelema na Katiopa esengeli ebetama na mozindo mpe na sembo nyioso....
Baluki Maye maleka , na ba beti Masese (historiens) na biso bana ya Katiopa lokola Tata COOVIS GOMEZ, Tata Obenga , Tata Sthimpaka , Tata Bwemba , Tata Onotunde esengeli bayika mpiko na mosala kitoko oyo bazali kosala na kolanda matambe ya Mfumu Cheik Anatadiop . Awa mpe tokobosana te tata Ne Mwanda Nsemi yo azali longi ya kongo na mosala kitoko oyo azali kosala na kokoma masolo na biso uta na se ya katiopa na ndenge to mata na likolo lelo oyo.
Na tina ete misala na bango ezali mayi ya bomoyi mpo na biso bayindo! Na bososoli maye maleka wana tokoki koyeba esika nini bokoko nabiso basalaki mosala malamu mpe esika nini bango ba kwayaki na motambo ya bapaya . Pambate esengeli toyeba yango malamu. Na tina ya kososola maye mazali kokomela biso lelo oyo, esengeli to yeba oyo ma lekaki lobi ; lisusu na boyebi lelo nde eko mema biso na koyeba oyo to koki kosala mpo na lobi kuna .
2.Na likambo oyo etali Bo Nzambe ,
bato oyo batelemili mpo na bokoko na biso , balobi ete lokola losambo, bo Nzambe ezali eloko moko ya motuya na likombo etali bomoto ya bato . Esengeli mosala ya makasi esalema sa nzela wana na tina ya koluka mpe kozongisa bokoko na biso na makambo etali losambo na lolenge bakoko na biso batambwisaki ya ngo na EKI PATA . Tozongela ko belela bakulu na biso oyo balonga na Bisimbi . Mosala ezalama na bososoli ya balokota na biso na tina ete mwanga epesama na makambo etali boyebi to etalieli na biso ya mokili ya molimo to mpe lisusu yamozindo ya mokili . Nzambi ezali nini ? elingi koloba nini ? Nzambia mpungu Tulendo ezali nini? Molongo na biso ezali lolenge kani?
Mpe bakombo nyionso oyo ya bokeli eyebani na yango na kati ya Katiopa(Afrique ) mobimba . Lisusu bakotiya molende natina ete bana ya Katiopa ba tika ko landa bokoko ya baninga mpe bazongela bokoko na bango moko , bo Nzambe na bango moko. Likanisi ya bokoko elinga elakisa na mpwasa nyionso esika nini lolenge ya bapaya ekotisaki biso na bobungi na mikanda na bango misantu. Basokolaka , mpe kolamba mbisi kaka na mayi oyo kakangelaki ya na yango.
3. Na likambo oyo etali ba nkota(Langues).
Likanisi ya bokoko ezali kolendisa bato na bozongeli bosaleli ya ba nkota na bango na kati na misala nyionso. likanisi oyo elingi kalongola lolenge ya mabe yakokanisa ete soki moto azali koloba nkota ya bapaya , ba mindele elingi koloba ki francais , ki anglais to bongo na bongo, elingi ezali kolakisa ete azali na mayele ! Mpo kozala ma mayele elingi loba kozala na lolenge ya bososoli makambu mpe botali makambu na tina ete emema bokendi liboso ya mokili na yo. Esengeli mikanda na biso ezala kokomamema ba bankota na biso . tina likombo oyo olobi malamu esengeli ososola yango malamu.
4. Nalikambo oyo etali bososoli ya lolenge ya kokamba bato (science politique, ) mpe boyebi mosusu lokola Medecine , pharmacie ...
Eyebana mokili mobimba ete, kolongola likabo ya motuya oyo Katiopa apesa na mokili ; elingi koloba moto ye moko na tina ete moto ya liboso na mokili abotama na Katiopa ,esengeli toyeba yango ete boyebi mpe yaliboso ebota maka kaka na Katiopa . na tina ete moto oyo abotamaka na katiopa na botuni mituna kili kili ya ngo nde etindaka asosola lolenge ya komibikisa na mikakatano lolenge na lolenge . Na ndakisa soki azali kobela ye moko azalaki komilukela kisi, na kobota ba mayele lolenge na lolenga ya komibikisa (medecine na pharmacie.) , na tango esngelaki a tonga ba ndako ya ngo wana Architecture ebotamaki ,esengeleki azala na mboka , yango mpe mbotama ya politiki, socioligie , commerce , finance etc.. amitunaki mituna na tina yakoyeba soki akomaki na mokili ndenge nini na mokili ? azali kosala awa nini ? mpe akokende wapi soki akufi yango mpo ebotaki bo Nzambi to la spiritualite .
Tala lisusu esika oyo likanisi ya bokoko ezali kosenga ete noyindo abanda lisusu konitunaka mituna ya mozindo mpe ayeba kotelemisa mikano kani ya kotia makanisi na ye na kati ya makomi to travail scientifique. na bosaleli biloko ya yemoko oyo ayebi malamu.
Na politiki lolenge ye akokamba mboka na ye esengeli atalelaka bokoko na ye ! azala na bososoli ya tina ya bokonzi. Eloko nini elingi koloba kokamba bato oyo ye akela te . Ezala kaka te lolenge ekoma nayango sikoyo ya kokamba mboka na koboma , kobangisa mpe koyiba nkita(richesse) epayi ba bato mike oyo ba zali na moto ya ekolo!
Mokonzi esengeli ayaba yango malamu ete azali na mosala makasi (responsabilite') na miso ya batu , ya bawe, ya bakulu mpe ya Nzambi. Likanisi ya bokoko ezali kosenga ko sthiopa makanisi lisusu na tina ya kibokonzi. Lolenge kani moto okoki kokamata mpe kosalela bokonzi ya mboka , kasi ezala na ndenge ya kibobiso .
Na tango ya kala na Ekipata Mfumu FE AA to FELALA (Paharaon) azalaki Tata ya ndako pamba te tina ya kombo oyo pharaon yango wana Tata Ya ndeko. Na esika wana azalaki kotalela makambo nyionso oyo etali ndeko na ye azalaki lisusu mokambi na Nzela ya molimu. Soki na ndakisa , na kati ya libota biloko yakolia ezangi .Esengeli bongo na moto ya yambo tata ebeta moto tina aleyisa libota na nye .Kasi soki ya solo biloko ezangi esolo ye bongo moto ya liboso esengeli akanga libumu bana balia. lokola ya lelo te oyo mikonzi bango bazali ko zala lokola bazali na lola na esika oyo bato nyionso ya mboka bazali na lifelo... Ndakisa oyo ya bokonzi esengeli ezala bongo na esika nyionso oyo bokonzi ekutami.
Mokonzi esengeli atiya ma mayele naye na kati ya bokoko na ye natina ete azalaka mohumbu ya mayele ya bato mosusu . Azala muhumbu ya mayele ya ba franc macon , ba rose croix ya ba paya oyo ekotiya ye kaka na kati ya boloko na molimu na tina ete akoka kozala na kati na bomoko na ba oyo ya ye.
KAKA IMHOTEP
Awa tokolobela lisusu mwa muke likambo etali bakisi . esengeli to yeba ete lokola tolobelaki yango mwa liboso ezali nde na mboka Ekipata esika likambo oyo etali kobikisa bato na bokono na nzela ya bakisi ebandaki ( medecine na pharmacie ) epayi ya koko na biso IMHOTEP oyo azalaka kuna na mobu 2200 ans liboso ya mbotama ya YESUS. Ye solo nde azali tata ya Medicine oyo ba mindele ba zali kosalela na moyi mwa lelo oyo. Tina ete Hyppocrate oyo azali tata ya medecine kolanda na bamindele ye akendaki na ekipata esika atangaki epayi ya bayokoli ya Imhotep boyebi nyionso wana . Solo na kati na mboka ya Ekipata na sima ya liwa na KAKA IMHOTEP oyo kombo elingi koloba IM na kati na ye , Hotep elingi koloba kimia ; bakoko na biso ba pesaka ye lokumu nakomatisa ye na molongo ya bakulu balunga to (Saint ou les dieux) esika bazalaki kobelela ye soki basali na likama ya bokono oyo bazali kokate. Soki totali yango malamu ata na bankota na biso kombo wana etikala : MUCHIMA ,MOTEMA ,MTIMA, TIMA . na tina ya kokumisa ye. Elingi koloba ete likanisi ya bokoko ezali kolinga kozongosa lisusu lokumu na ba kisi na biso . Kolinga mpe kotalela epayi ya bamindele lolenge kani ba bongisa yango soki tokoki mpe koyekola oyo babongi sa yasika .
Koyikisa mpiko na koluka na tina ete tokoma na bakisi na biso to tika kozalaka kaka na sima yabakisi ya ba midele lokola tozali na banzete te na mboka na biso . koluka ko quantifier , mpe koluka dosage na oyo ya biso moko . Yango wana na kolanda matambe ya Kaka Imhotep , esengeli ete boyebi ya bakisi esala kotangisama na tina ete tokoka kozala na yango etambolaka elongo na medecin ya ba mindele .
Likanisi ya bokoko ezali kosenga na bakonzi bakoka kotia ordre na esika wana pe kosala ba hopitaux esika boyebi na bakisi na biso ekoki kosala mosala na yango. Mpo tokoki kotikala bahumbu ya bakisi ya bamindele te mpo na libela na likambo oyo etali bakisi .
5. Na makambo oyo etalikotonga ba Ndako
Awa to lakisi na nko bilili mibale oyo mpo na komosisa ete mpo na ba oyo nyionso balobaka ete ba tango na kala bakoko na biso bazalaki na bandako te to mpe bazalaki kolala likolo na ba nzete . oyo nyionso ezali lelo toyekolaki nde koyekola epayi ya ba mindele . To kanisi ezali lolenge yakolakisa ete solo toniyebi te . Solo moto moyindo oyo alobaka ndenge wana azali ata na likanisi mokote ya oyo azali. Mpo bandako yakitoko ezalaka epayi na biso kobanda tango na Ekipata , Kanana , Napata , MOnomopata , Mali mpe bongo na bongo . Ba mboka kitoko ezalaka mpe na etongeli na biso moko.
Botala Ndako oyo kitoko ( en etage) na tonga na Empire du Mali na 12eme siecle na NDJENE.
kino mikolo myia liko ezali.
Mboka ya Napata
Likanisi ya bokoko ezali kosenga mpe kolendisa bayindo na totelemisa lolenge ya kotonga na bobwaki miso na lolenge bakoko ba tonga. na tina ya kolakisa ete to zalaka na boyebi ya kotonga ya makasi mpe ba ndako kitoko .
Solo likanisi ya bokoko ezali koloba ete , ata ba bamboka na biso esengeli te kaka to tongaka yango lolenge ya bikolo ya ba mindele ?ezala lokola copie to caricature ya ba mbokaka nabango ? Lokola bayindo to yebite tina to lolenge ya eloko kitoko te! Mpo na kolakisa yango ezengili kaka to tala ndenge batongaka ba Mbanza ya Ekipata ya Monomopata , ya ba KWAZULU ba ndako ya cercle mpe ya carre' ya kitoko.
Na mokuse to koloba boye pamba te mingi ya koloba mpe kokoma ezali kasi esengeli to yeba ete , biso bayindo to tika komilela kasi to banda nde kosala mosala . Mosala ya makasi esengeli ebanda kosalema mpo te biso mpe to lakisa na mokili bwanyia oyo Nzambi atia na kati na biso. Likanisi ya bokoko ezali kosenga moyindo azongela bokoko na ye mpe ayekola komiyeba na tina ete ba loba :"linga omiyeba nanu yomoko liboso ete oyeba baninga, linga omilinga yo moko liboso olinga baninga."
Na Ndenge ya bosukisi ma solo oyo tokoloba nini?
Likanisi ya Bokoko ezali mopepe oyo ezali koya ko sekwisa bayindo oyo bakufa na kati na molimo na bango. Ya ngo ezali kosala ete ba yindo ba koka lisusu te ko zala na makanisi ya solo na sembo yionso mpe makanisi ya bango moko yo ngo to bengi bobiso.
Mopepe oyo ya likanisi ya bokoko ezali na ba biteni ebale oyo ekosimba misala na banzela ebele. mingi na boyebi ya solo to Science . awa to lingi koloba likanisi oyo ezwaka boyebi na botali makombo na kati ya biloko ya mokili mpe bososoli mikono , bwania nini ezali na kati ,ya ndenge biloko esalemaka ,kasi mingi kobinisa lolenge kani tokoki ko zongela kosala biloko oyo ne lolenge to lingi mpe epesa biso litomba .
Awa na koki kozwa ndakisa ya Mbula lolenge ebeta ka . Koyeba soki mayi wana ehutaka wapi ( na ebale) ekonaka na mopepe ndenge nini ( soki moyi ebeti ya ngo) mpe esongelaka biso lokola mbula ndenge nini ( soki mopepe ekindiki yango na esinga oyo ezali malili) sima ya kososola ete ezali moto ya moyi tango ebetaka mayi yango nde tina ya mbula to yeba kosalela yango na litomba na biso moko.
bokoko ekotelemela mpe bozongisi ya bobiso na ndenge etali bonzambe na biso. Na koyemba nini to nani NZAMBI mpe mokili ezali lolenge kani ? mpe etambolaka lolenge kani?
Lisusu kotelemisa makambo na kala , masese makala , na tina ete soki toyebi lisusute oyo maye maleka kala, tokoki tososola maye mazali kosalema sikoyo te. Natango tozali kososola oyo ya lelo te tokoki koyeba maye makoya lobite.
Ezali lisusu ko zongisa ngala ya ba kisi na biso ya bokoko kasi ezali kosenga ete toluka lolenge ya kotambwisa yango elongo na bakisi ya ba mindele oyo esi ezwi mwa liboso na oyo ya biso na bisika mususu lokola mpya biso ezali na mwaliboso na bisika mpakala . Natina ete tokoki kotikala ba humbu yabakisi ya bamindele mpo na libela te.
Likanisi ya bokoko elingi koloba te kozonga sima kasi ezali nde kokende liboso na komiyeba biso moko . Bayindo esengeli balongwa na esika oyo ya komilela lelaka mpe babanda kosala mpe kotambwisa mokili na bango na ndenge ba moni ete ekoki. Oyo nyionso na botali mingi mingi lolenge kani ba oyo baye liboso na biso bazalaki kosa. To zali koloba te ete bandeko batika kotinda bana na kelasi ya banindele . Kasi tozali nde koluka lolenge kani kelesi ekoki kozonga ebundeli oyo ezali kalamusa bana nabiso , libaso ya maye esengeli basalaka mpo na mokili na bango na bobosani te bobiso . Ba longwa na boyekoli ya chaku elingi koloba kokanga makambo kaka mpo na kozwa ba pont kasi ba zala kozwa mateya ya bososoli biloko ma tina ete mitu ebanda kasala mpe bomoto ezonga. Likanisi ya bokoko ezali bolobi na biso. Yango nde ezali Ndoto na biso bayindo ya kozala na mokili oyo mpe kozala ko sala elongo na ba ninga ya mikili misusu mpo na kosunga mabele oyo.
1 commentaire:


text: 1Wuná njóñ, yo yeti kimóte nde, äuëya äomó ká njoka yun äáêki ná hál teëya äásó yasi na, káto wuná duwaã nde, wusá äotu äete äe teëye äásó yasi äaka, jósi te yusu ta äá ëetinate ká mbómbu Njambiyá kwaã yan. 2Yo nde, wusá äomó háná ká jósiëye ká mánje äuëyate. Ñgá mumó ti jósiëye ká yasi te yi nyá ëiki lápó káà, yite nyá mó te á ná njololo. A yakama äiye temó ká máyasi háná te yi nyá kelá káà. 3Ñgá wusá nyá suñ ká numbu äeyañga nde, náà äo wokuna ná wusá, yite wusá ká kándó ná ndiñgálá yotu yan háná. 4Wuná paêñ äáñá sendi nyañgwá mákuka. Ko äákó nde, yo nyañgwáte, ko äákó sendi nde, yo nyañgwá ëetina mápupó kelá nde, yo káê kándó, yasi wátá, yo mónó wuló ná mbát teëye yo nje yïù káè nó komá mó ëukunate kwaëyá káà. 5Ëete sendi, ëyem, yo mónó doku yotu, ma ko äákó ëete, a yakama ëuñgwá äeti ká nyañgwá máyasi máte yi nyá kelá káà. Wuná paêñ äáñá nde, yo ndi mónó mbulma ëitá ná mbát loëyá ndiñgálá nyañgwá lóã ná sákáp. 6Ëyem ndi sendi nda ëitá. Kótu mákele máte yi äotu äe mánáti maka kelá káà ëïùy háná ká ëyem. Ká njoka mádoku má yotu su ëyem káte. Ëyem ká äekiëye ndiñgálá yotu mumó, a ká ndambiëye ëitá ká ndiñgálá joñgwá mumó. Ëitá te yi nyá ndambiëye káà wuàla ká nyañgwá ëitá te yi ti ëïùm káà. 7Mumó ná ëeti te yi äiye kwaló äenyamó äe likó háná kusá, ko äenón ko äenyamó háná äe ëulma ëulmañgwá ná móy, ko äenyamó äete äe joñna ká ëuku, mumó sima si äiye äo kusá háná. 8Yasi wátá, ko mumó ti yaka äiye ëyem kusá wátá yesó na. Ëyem yiña äeya yasi te yi mumó ti yaka ndaëyá na. A ná mada te yi yakama wo mumó. 9Ná kiya ëyem ká, wusá ká lukse Baba Mbokó te Da, ma ndi ná kiya ëyem te, wusá ká kita ná äotu äete äe Njambiyá kusuma äoñna ná nyá äaka. 10Nyána mákombila náè lápina yawo puàndu ndi ká kiya numbu. Wuná njóñ, yo tïî kelnañgwá ëete na. 11'Kiya njámbi ñgáã wátá yakama punjá ka kimó móróku, punjá sendi jona móróku? 12Wuná njóñ, 'njuku mañgolo yakama wumó ka mbumó fiya? Ho nde, njuku baña yakama wumó ka mbumó mañgolo? Ëete sendi, ñgáã te yi punjá sañga soñgo móróku káà ti yaka punjá sendi kimó móróku na. 13Nda ká njoka yun ná ëyanó, duwá sendi máyasi kimó duwaãte kó? Ñgá äá nde, mbaña ná ëyanó, duwá sendi máyasi ëete, a paêñ pa teëye yo ká kimó wáyna joñgwá, yite nde, ká kelna kimó mákele. A paêñ pa teëye sendi yo ëete ná nje piëya yotu, náà äomó äáñ gbate nde, a ná ëyanó. 14Yasi wátá, ñgá wuná kelá äeya temó ná hakaka suñgwá ná äásó, suñna máyasi wuàná äo, yite wuná tïî gwaki lukse yotu yun nde, wuná ná ëyanó na. Ma ëete, wuná tïî kel jaã suñgwá ná gbakasi na. 15Ëyanó te yite ti wuàla pálá kwey, pálá yi Njambiyá na. Yo wuàla ká mánáti maka, ká äeya mátaká má äomó náè ká yi äeya másisiñ. 16Káto ká mbáy komá äomó kelá äeya temó suñgwá ná äásó suñna máyasi äená äo, komáte, äomó keàl máyasi ná kpalak kpalak, keló sendi kwaló äeya mákele háná. 17Yasi wátá, ëyanó te yi wulá pálá kwey ká yi Njambiyá káà dálá. Yo ëáñ pupunate. Sendi, yo saàñ nde, äomó joêñnañgwá ná tá tandá yan, keló nde, mumó joêñañgwá kiná saã wów na. Yo keàl nde, mumó táêkwá to suñgwá ná äásó, keló nde, mumó gwaêki ñgwátá jakósó. Ëyanó te keàl nde, mumó keêl kimó mákele, keló sendi nde, mumó tïî kel yasi äeñgwá tári mumó na. Yo keàl nde, mumó keêl yasi kiná likisi na. 18Äotu äete äe kelá nde, äomó joêñnañgwá ná tá äaka keàl ëete, káto mátemó man ná tá. Ma yasi te yi äo ta nje kweëya ká másay máte yi äo kelá káà ta äá ná ñgbeñ ká mbómbu Njambiyá.