c: application/epub+zip

text:
Etanda ya makambo ezali na kati
© 2014 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
LOKASA 3 • NZEMBO: 33, 133
Omonaka “Moto oyo amonanaka te”?
LOKASA 8 • NZEMBO: 81, 132
Moto moko te akoki kosalela bankolo mibale
LOKASA 17 • NZEMBO: 62, 106
Zalá na mpiko—Yehova azali Mosungi na yo!
LOKASA 22 • NZEMBO: 22, 95
Osepelaka ndenge Yehova atalatalaka biso na bolingo?
LOKASA 27 • NZEMBO: 69, 120
▪ Mekolá kondima ya Moize
▪ Omonaka “Moto oyo amonanaka te”?
Na kondima, Moize amonaki mosika koleka makambo oyo miso na ye ezalaki komona. Masolo oyo ekolobela ndenge tokoki komonisa kondima lokola Moize mpe ‘kotikala ngwi lokola nde tozali komona Moto oyo amonanaka te.’—Ebr. 11:27.
▪ Moto moko te akoki kosalela bankolo mibale
▪ Zalá na mpiko—Yehova azali Mosungi na yo!
Bamilio ya bato bazali kokende na mikili mosusu mpo na koluka misala. Mingi bazali kotika balongani mpe bana na bango. Masolo oyo ekosalisa biso tóyeba ndenge Yehova alingi tótalela mikumba ya libota mpe ndenge asalisaka biso mpo tókokisa yango.
▪ Osepelaka ndenge Yehova atalatalaka biso na bolingo?
Ntango tozali kotánga ete “miso ya Yehova ezalaka na esika nyonso,” bamosusu kati na biso bakoki kokanisa ete Nzambe alukaka kaka kotinda biso na makasi ete tótosa mibeko na ye, oyo ekoki kutu kotinda biso tókóma kobanga ye na ndenge ya mabe. (Mas. 15:3) Kasi, lisolo oyo ekomonisa biso lolenge mitano oyo tokoki kozwa litomba na libateli ya bolingo ya Yehova.
13 Epai mosala ya ntango nyonso ememaki ngai
EZIPELI: Na Istanbul, ndeko moko azali kopesa litatoli ya libaku malamu epai ya moto oyo azali kokata ye nsuki; azali kopesa ye mwa buku Nsango malamu
75 627 384
2 312
1 632
Kobanda mobu 2004 motángo ya babongisi-nzela ya sanza na sanza emati tii na 165%
“Na kondima Moize, ntango akolaki, aboyaki kobengama mwana ya mwana mwasi ya Farao.”—EBR. 11:24.
1, 2. (a) Ekateli nini Moize azwaki ntango azalaki na mbula 40? (Talá elilingi ya ebandeli.) (b) Mpo na nini Moize aponaki konyokwama ná basaleli ya Nzambe?
MOIZE ayebaki makambo oyo Ezipito elingaki kopesa ye. Amonaki bandako ya mineneminene ya bato ya bomɛngo. Azalaki na kati ya libota ya mokonzi. “Ateyamaki na bwanya nyonso ya Baezipito,” ekoki kozala ete ayekolaki mateya ya ntɔki, makambo etali minzoto, matematiki, mpe basiansi mosusu. (Mis. 7:22) Akokaki kokóma na bomɛngo, nguya mpe mokumba mosusu, biloko oyo Baezipito mingi bazalaki kolɔtela yango ndɔtɔ!
2 Kasi, ntango akómaki na mbula 40, Moize azwaki ekateli moko oyo epesaki libota ya mokonzi oyo babɔkɔlaki ye mpasi. Kutu, na esika ya kopona bomoi ya “malamu” oyo Baezipito mingi bazalaki na yango, kasi aponaki nde kozala moombo elongo na Bayisraele! Mpo na nini? Moize azalaki na kondima. (Tángá Baebre 11:24-26.) Na kondima, Moize amonaki mosika mpenza koleka mokili oyo ezalaki zingazinga na ye. Lokola azalaki moto ya elimo, Moize azalaki na kondima epai ya Yehova, “Moto oyo amonanaka te,” mpe na kokokisama ya bilaka ya Nzambe.—Ebr. 11:27.
3. Mituna nini misato tokoyanola na lisolo oyo?
3 Biso mpe tosengeli komona mosika mpenza koleka makambo oyo miso na biso ezali komona. Tosengeli kozala “bato oyo bazali na kondima.” (Ebr. 10:38, 39) Mpo tólendisa kondima na biso, tótalela makambo oyo Baebre 11:24-26 elobeli na ntina na Moize. Wana tozali kotalela yango, luká biyano na mituna oyo: Ndenge nini kondima epesaki Moize makasi ya koboya bamposa ya mosuni? Ntango atyolamaki, ndenge nini kondima esalisaki ye asepela na mikumba oyo Nzambe apesaki ye? Mpe mpo na nini Moize azalaki kotala na “likebi mpenza epai mbano ekofutama”?
4. Likambo nini Moize ayebaki na oyo etali ‘esengo oyo euti na lisumu’?
4 Na miso ya kondima, Moize ayebaki ete ‘esengo oyo euti na lisumu’ ezalaki mpo na ntango mokuse. Ekoki kozala ete bato mosusu balobaki ete atako Ezipito etondaki na losambo ya bikeko mpe bilimo mabe, kasi ekolaki mpe ekómaki nguya ya mokili mobimba, na ntango oyo basaleli ya Yehova bazalaki baombo! Kasi, Moize ayebaki ete Nzambe akoki kobongola makambo. Atako emonanaki lokola bato oyo balukaka kaka matomba na bango moko bazali kofuluka, Moize azalaki na kondima ete bato yango bakolongolama. Yango wana, abendamaki te “na esengo ya ntango mokuse oyo euti na lisumu.”
5. Nini ekosalisa biso tóboya “esengo ya ntango mokuse oyo euti na lisumu”?
5 Ndenge nini okoki koboya “esengo ya ntango mokuse oyo euti na lisumu”? Tosengeli soki moke te kobosana ete esengo oyo eutaka na lisumu ezalaka mpo na ntango mokuse. Na miso ya kondima, moná ete “mokili ezali koleka ndenge moko mpe mposa na yango.” (1 Yoa. 2:15-17) Kanisá makambo oyo ekokómela basumuki oyo bakobongola motema te. Batyami “na mabele ya mosɛlu . . . basilisami!” (Nz. 73:18, 19) Ntango omekami mpo osala lisumu, omituna boye, ‘Nalingi bomoi na ngai na mikolo ezali koya ezala ndenge nini?’
6. (a) Mpo na nini Moize aboyaki “kobengama mwana ya mwana mwasi ya Farao”? (b) Mpo na nini okanisi ete Moize azwaki ekateli ya malamu?
6 Kondima esalisaki mpe Moize apona malamu likambo oyo akosala na bomoi na ye. “Na kondima Moize, ntango akolaki, aboyaki kobengama mwana ya mwana mwasi ya Farao.” (Ebr. 11:24) Moize akanisaki te ete akokaki kosalela Nzambe na kati ya lopango ya mokonzi Farao mpe na nsima asalela bomɛngo mpe mosala na ye mpo na kosalisa bandeko na ye Bayisraele. Kasi, Moize azalaki nde na ekateli ya kolinga Yehova na motema, molimo mpe makasi na ye nyonso. (Mib. 6:5) Ekateli ya Moize ebatelaki ye mpo ete atungisama mingi te na motema. Eumelaki te, Bayisraele bapunzaki ebele ya bozwi ya Baezipito oyo ye aboyaki kolanda! (Kob. 12:35, 36) Farao asambwaki mpe abomamaki. (Nz. 136:15) Kasi, Nzambe abatelaki Moize mpe asalelaki ye mpo na komema ekólo mobimba na esika ya libateli. Bomoi na ye ezalaki mpenza na ntina.
7. (a) Na kotalela Matai 6:19-21, mpo na nini tosengeli komona mosika koleka bomoi ya lelo? (b) Lobelá ndakisa moko oyo emonisi bokeseni oyo ezali kati na bomɛngo ya mosuni mpe ya elimo.
7 Soki ozali mosaleli ya Yehova oyo azali naino elenge, ndenge nini kondima ekoki kosalisa yo opona makambo oyo okosala na bomoi na yo? Okomonisa mpenza bwanya soki oponi makambo oyo okosala na mikolo ezali koya. Kasi kondima na bilaka ya Nzambe etindaka yo omibombela biloko ya motuya mpo na bomoi ya ntango mokuse to mpo na bomoi ya seko? (Tángá Matai 6:19-21.) Mwasi moko na nkombo Sophie oyo ayebaki kobina malamu mpenza akutanaki na likambo yango. Bibongiseli ya États-Unis oyo etalelaka makambo ya kobina, endimaki kofutela ye mbongo mpe kotya ye moto monene na bibongiseli yango. Alobi ete: “Ezalaki esengo makasi ntango bazalaki kokumisa ngai. Kutu, nazalaki komimona ete naleki baninga na ngai. Kasi, nazalaki na esengo te.” Na nsima, Sophie atalaki video oyo ezali na motó ya likambo ete Les jeunes s’interrogent— Que vais-je faire de ma vie? Alobi lisusu boye: “Namonaki ete mokili epesaki ngai lokumu mpe nakómaki na bafana ebele; mpe mpo na yango nazalaki te kosambela Yehova na motema mobimba. Nabondelaki ye na motema mobimba. Na nsima natikaki mosala na ngai ya kobina.” Ayokaka ndenge nini na ekateli wana oyo azwaki? “Bomoi na ngai ya kala epesaki ngai esengo te. Lelo, nazali na esengo mɛkɛ. Ngai ná mobali na ngai tozali babongisi-nzela. Tozali bavɛdɛti te, mpe tozali na mbongo mingi te. Kasi tozali na Yehova, bato oyo toyekolaka na bango Biblia mpe mikano ya elimo. Nazali koyoka mawa ata moke te.”
8. Toli nini ya Biblia ekoki kosalisa elenge azwa ekateli ya koyeba soki akosala nini na bomoi na ye?
8 Yehova ayebi oyo ezali malamu mpo na yo. Moize alobaki ete: “Eloko nini Yehova Nzambe na yo azali kosɛnga yo soki ezali te kaka kobanga Yehova Nzambe na yo, elingi koloba, otambola na banzela na ye nyonso mpe olinga ye mpe osalela Yehova Nzambe na yo na motema na yo mobimba mpe na molimo na yo mobimba; obatela mitindo ya Yehova mpe mibeko na ye oyo nazali kopesa yo lelo, mpo na bolamu na yo?” (Mib. 10:12, 13) Lokola ozali naino elenge, poná bomoi oyo ekosalisa yo olinga Yehova mpe osalela ye “na motema na yo mobimba mpe na molimo na yo mobimba.” Okoki kozala na elikya ete bomoi yango ekozala “mpo na litomba na yo moko.”
9. Limbolá mpo na nini ekokaki kozala mpasi mpo Moize akokisa mokumba na ye.
9 Moize “atalelaki nsɔni ya Kristo lokola bomɛngo ya monene koleka biloko ya motuya ya Ezipito.” (Ebr. 11:26) Moize azwaki mokumba lokola “Kristo,” to “Moto oyo atyami mafuta na elimo,” na ndenge Yehova aponaki ye mpo abimisa Bayisraele na Ezipito. Moize ayebaki ete kokokisa mokumba yango ekozala mpasi, ata mpe “nsɔni.” Liboso, moko ya bana ya Yisraele alobaki na ye na lityo nyonso ete: “Nani atye yo mokonzi mpe mosambisi na biso?” (Kob. 2:13, 14) Na nsima, Moize atunaki Yehova: “Farao akoyokela ngai ndenge nini?” (Kob. 6:12) Mpo na komibongisa mpe kolonga nsɔni, Moize ayebisaki Yehova ntina ya kobanga na ye mpe makambo oyo ezalaki kotungisa ye. Ndenge nini Yehova asalisaki Moize akokisa mokumba na ye wana ya mpasi?
10. Ndenge nini Yehova apesaki Moize makoki ya kokokisa mokumba na ye?
10 Ya liboso, Yehova ayebisaki Moize ete: “Nakozala elongo na yo.” (Kob. 3:12) Ya mibale, Yehova akitisaki Moize motema na ndenge apesaki ye ndimbola ya nkombo na ye ete: ‘Nakokóma oyo nalingi kokóma.’* (Kob. 3:14) Ya misato, Yehova apesaki Moize nguya ya kosala makamwisi mpe yango emonisaki ete Nzambe nde atindaki ye. (Kob. 4:2-5) Ya minei, mpo Moize akokisa mokumba na ye, Yehova apesaki ye Arona mpo asala elongo na ye mpe azala molobeli na ye. (Kob. 4:14-16) Na nsuka ya bomoi na ye, Moize andimisamaki ete Nzambe apesaka basaleli na ye makoki ya kokokisa ata mokumba nini, yango wana amonisaki polele epai ya mokitani na ye Yosua ete: “Yehova nde azali kotambola liboso na yo. Ye moko akokoba kozala elongo na yo. Akosundola yo te mpe akotika yo soki moke te. Kobanga te mpe kozala na nsɔmɔ te.”—Mib. 31:8.
11. Mpo na nini Moize azwaki mokumba na ye na motuya mingi?
11 Na lisalisi ya Yehova, Moize asepelaki mingi na mokumba na ye atako ezalaki mpasi, mpe atalelaki yango lokola “bomɛngo ya monene koleka biloko ya motuya ya Ezipito.” Kosalela Farao elingaki mpenza kokokana na kosalela Nzambe Mozwi-ya-Nguya-Nyonso? Kozala mwana ya mokonzi na Ezipito ezalaki na valɛrɛ ndenge moko na kozala “Kristo,” to moto ya Yehova oyo atyami mafuta? Moize apambolamaki mpo azalaki kosepela na mosala na ye. Azalaki mpenza na boyokani malamu elongo na Yehova, mpe yango esalisaki ye azala na “nguya nyonso” ntango azalaki kotambwisa Bayisraele mpo bákɔta na Mokili ya Ndaka.—Mib. 34:10-12.
12. Mikumba nini oyo Yehova apesaka biso oyo tosengeli kozwaka yango na motuya?
12 Biso mpe tozali na mokumba. Na nzela ya mwana na ye, Yehova apesi biso mosala moko, ndenge apesaki ntoma Paulo mpe basusu. (Tángá 1 Timote 1:12-14.) Biso nyonso tozali na mokumba ya kosakola nsango malamu. (Mat. 24:14; 28:19, 20) Basusu bazali na mosala ya ntango nyonso. Bandeko mibali oyo bakɔmeli bazali bankulutu mpe basaleli na misala na masangá. Kasi, bato ya libota oyo bazali Batatoli te mpe bato mosusu bakoki komona te valɛrɛ ya mikumba yango ata mpe koloba mabe ndenge ozali komipesa na mosala ya Yehova. (Mat. 10:34-37) Soki balɛmbisi yo, okoki mbala mosusu kobanda komituna soki ezali mpenza na ntina omipesa na mosala ya Nzambe ndenge ozali kosala to soki okokokisa mpenza mokumba na yo. Soki likambo ya boye ekómeli yo, ndenge nini kondima ekosalisa yo okoba koyika mpiko?
13. Ndenge nini Yehova abongisaka biso mpo tókokisa mikumba ya teokrasi?
13 Na kondima nyonso, bondelá Yehova asalisa yo. Yebisá ye makambo oyo ezali kobangisa yo mpe kotungisa yo. Lokola Yehova nde apesi yo mosala yango, akosalisa yo olonga. Ndenge nini? Ndenge kaka asalisaki Moize. Ya liboso, Yehova alobi na yo boye: “Nakopesa yo makasi. Nakosalisa yo mpenza. Nakosimba yo mpenza na lobɔkɔ na ngai ya mobali ya boyengebene.” (Yis. 41:10) Ya mibale, ayebisi yo ete esengeli kotyela bilaka na ye motema: “Nalobi yango; nakokokisa yango. Nabongisi mokano yango, nakosala mpe yango.” (Yis. 46:11) Ya misato, Yehova apesaka yo “nguya oyo eleki makasi” mpo na kokokisa mosala na yo. (2 Ko. 4:7) Ya minei, mpo na kosalisa yo okoba na mosala na yo, tata na biso ya bolingo apesi yo bandeko ya mokili mobimba ya basambeli ya solo mpo “bókoba kobɔndisana mpe kolendisana.” (1 Tes. 5:11) Wana Yehova azali kobongisa yo mpo okokisa mikumba na yo, kondima na yo epai na ye ekokola mpe okomona ete mikumba oyo ozali kokokisa na mosala na ye ezali na motuya mingi koleka biloko nyonso ya motuya oyo ezali awa na mabele.
14. Mpo na nini Moize andimisamaki ete akozwa mbano?
14 Moize “azalaki kotala na likebi mpenza epai mbano ekofutama.” (Ebr. 11:26) Ya solo, Moize atikaki ete boyebi oyo azalaki na yango ya mikolo ezali koya, atako ezalaki na ndelo, esalisa ye atalela avenire na ndenge ebongi. Na ndakisa ya nkɔkɔ na ye Abrahama, Moize azalaki na kondima ete Yehova akosekwisa bakufi. (Luka 20:37, 38; Ebr. 11:17-19) Elikya oyo Moize azalaki na yango ete akozwa mapamboli esalisaki ye mpo atalela te mbula 40 oyo alekisaki na bomoi ya kokimakima mpe mbula 40 na esobe lokola nde abebisi bomoi na ye kaka boye. Atako ayebaki te na bosikisiki ndenge bilaka ya Nzambe ekokokisama, kasi na miso na ye ya kondima amonaki mbano oyo ezalaki komonana te.
15, 16. (a) Mpo na nini tosengeli kotya motema mobimba na mbano na biso? (b) Mapamboli nini oyo ekozala na nse ya Bokonzi ozali kozela na motema likoló?
15 Yo mpe ‘otalaka na likebi mpenza epai mbano na yo ekofutama?’ Lokola Moize, biso mpe toyebi te makambo nyonso oyo etali bilaka ya Nzambe. Na ndakisa, ‘toyebi te mokolo nini ntango oyo etyamá’ mpo na bolɔzi monene ekokoka. (Mrk. 13:32, 33) Kasi biso toyebi makambo mingi oyo etali Paradiso koleka Moize. Atako toyebi makambo nyonso te, tozali na bilaka mingi ya Nzambe oyo emonisi ndenge bomoi ekozala na nse ya Bokonzi ya Nzambe, mpe tosengeli ‘kotalaka yango na likebi.’ Komonaka polele na makanisi ndenge mokili ya sika ekozala ekotinda biso tóluka liboso Bokonzi. Ndenge nini? Tózwa ndakisa: Okondima kosomba lopango moko soki oyebi yango malamu te? Soki moke te! Ndenge moko, tokolinga te kosalela bomoi na biso na makambo oyo ezangi elikya. Na kondima, tosengeli komonaka polele na makanisi ndenge bomoi ekozala na nse ya Bokonzi ya Nzambe.
16 Mpo na kokoba kobatela na makanisi Bokonzi ya Nzambe, ‘taláká na likebi’ ndenge bomoi na yo ekozala na Paradiso. Saleláká makoki na yo ya kokanisa. Na ndakisa, ntango ozali kotánga masolo ya basaleli ya Yehova ya ntango ya kala na Biblia, kanisá na makambo oyo okotuna bango ntango bakosekwa. Kanisá na mituna oyo bakoki kotuna yo na ndenge olekisaki bomoi na yo na boumeli ya mikolo ya nsuka. Moná na makanisi esengo oyo okozala na yango ntango okokutana na bankɔkɔ na yo oyo bakufá eleki basiɛklɛ mpe ndenge okoteya bango makambo nyonso oyo Nzambe asali mpo na bango. Meká komona na makanisi ndenge okofanda na esika ya kimya mpe ozali kotala ebele ya banyama ya nkanza. Kanisá ndenge okopusana mpenza penepene na Yehova mpe okokóma mokemoke na ezaleli ya kokoka.
17. Ndenge nini komona na makanisi mbano esalisaka biso lelo oyo?
17 Komona polele na makanisi mapamboli oyo ezali liboso na biso ezali kosalisa biso tókoba kaka, tózala na esengo, mpe tózwa bikateli oyo ekosalisa biso ete tózala na bomoi ya seko na mikolo ezali koya. Ntoma Paulo akomelaki bakristo oyo batyami mafuta na elimo ete: “Soki tozali kotyela eloko oyo tozali komona te elikya, tokozela yango na ezaleli ya koyika mpiko.” (Rom. 8:25) Toli oyo ebongi mpo na bakristo nyonso oyo bazali na elikya ya bomoi ya seko. Atako tozwi naino te mbano na biso, kondima na biso ezali makasi mpe tozali kokoba kozela na motema molai ndenge “mbano ekofutama.” Na ndakisa ya Moize, tosengeli te kotalela bambula oyo tolekisi na mosala ya Yehova lokola tobomi ntango mpamba. Kutu, tondimisami ete “biloko oyo emonanaka ezali ya ntango mokuse, kasi biloko oyo emonanaka te ezali ya seko.”—Tángá 2 Bakorinti 4:16-18.
18, 19. (a) Mpo na nini tosengeli kobunda mpo tóbatela kondima na biso? (b) Tokolobela nini na lisolo oyo elandi?
18 Kondima esalisaka biso tómona “elembeteli oyo ezali komonisa bosolo ya makambo atako ezali komonana te.” (Ebr. 11:1) Moto ya mosuni amonaka te ete kosalela Yehova ezali na valɛrɛ mingi. Mpo na moto yango, bomɛngo ya elimo “ezali bozoba.” (1 Ko. 2:14) Nzokande biso, tozali na elikya ya komona bomoi ya seko mpe lisekwa, makambo oyo mokili emonaka te. Lokola bato ya filozofi ya eleko ya ntoma Paulo babengaki ye “esopa” moko oyo ayebi eloko te, bato mingi lelo bakanisaka ete elikya oyo tosakolaka ezali makambo ezangá ntina.—Mis. 17:18.
19 Lokola tofandi na mokili oyo kondima ezali te, tosengeli kobunda mpo tóbatela kondima na biso. Tóbondela Yehova mpo ‘kondima na biso elɛmba te.’ (Luka 22:32) Kobá kofungola miso mpo na komona makama oyo masumu ekoki komema, matomba oyo eutaka na kosalela Yehova, mpe elikya ya kozala na bomoi ya seko. Kondima ya Moize esalisaki ye amona mosika koleka makambo wana. Na lisolo oyo elandi, tokotalela ndenge kondima esalisaki Moize amona “Moto oyo amonanaka te.”—Ebr. 11:27.
^ par. 10 Mpo na maloba ya Nzambe oyo ezali na Kobima 3:14, moto moko ya mayele oyo alimbolaka maloba ya Biblia akomaki ete: “Eloko moko te ekoki kopekisa ye akokisa mokano na ye . . . Nkombo wana [Yehova] ezalaki esika makasi mpo Bayisraele bámibombaka, ndako moko monene ya elikya mpe ya kobɔndisa mingi.”
“Atikalaki ngwi lokola nde azalaki komona Moto oyo amonanaka te.”—EBR. 11:27.
1, 2. (a) Monisá ntina oyo Moize akokaki kozala na likama. (Talá elilingi ya ebandeli.) (b) Mpo na nini Moize abangaki te nkanda ya mokonzi?
MPO na Baezipito Farao azalaki mokonzi moko monene mpenza mpe nzambe ya bomoi. Buku moko (When Egypt Ruled the East) elobi ete na miso na bango Farao “alekaki bato nyonso na bwanya mpe nguya.” Mpo na kobangisa bato na ye, Farao azalaki kolata motole oyo ezalaki na elilingi ya nyoka babengi kobra oyo ezalaki pene na koswa; yango ezalaki mpe kokundwela moto nyonso ete mosika te banguna ya mokonzi bakobomama. Kasi, kanisá ndenge Moize ayokaki ntango Yehova alobaki na ye ete: ‘Nakotinda yo epai ya Farao, mpe obimisa bato na ngai bana ya Yisraele na Ezipito.’—Kob. 3:10.
2 Moize akendaki na Ezipito, kosakola nsango ya Nzambe, mpe yango ematisaki nkanda ya Farao. Ntango bolɔzi ya libwa ebɛtaki na Ezipito, Farao akebisaki Moize: “Koluka komona elongi na ngai lisusu te, mpamba te mokolo okomona elongi na ngai okokufa.” (Kob. 10:28) Liboso Moize alongwa liboso ya Farao, asakolaki ete mwana ya liboso ya Farao ya mobali akokufa. (Kob. 11:4-8) Nsukansuka, Moize ayebisaki libota mokomoko ya Yisraele ete báboma mpate to ntaba—nyama oyo bazalaki kopesa mbeka epai ya Ra, nzambe ya Ezipito—mpe basengelaki kopakola makila na yango na makonzí ya baporte na bango. (Kob. 12:5-7) Farao akosala nini? Moize abangaki te. Mpo na nini? Na kondima atosaki Yehova, “abangaki nkanda ya mokonzi te, mpo atikalaki ngwi lokola nde azalaki komona Moto oyo amonanaka te.”—Tángá Baebre 11:27, 28.
3. Tokotalela nini na ndenge Moize amonisaki kondima epai ya “Moto oyo amonanaka te”?
3 Kondima na yo ezali makasi mpe ezalaka lokola ozali ‘komona Nzambe’? (Mat. 5:8) Mpo na kosalisa biso tótalela makambo ndenge ebongi mpo ete tókoka komona “Moto oyo amonanaka te,” tótalela ndakisa ya Moize. Ndenge nini kondima na ye epai ya Yehova ebatelaki ye mpo abanga moto te? Na ndenge nini amonisaki kondima na bilaka ya Nzambe? Mpe ndenge nini likoki ya Moize ya komona “Moto oyo amonanaka te” epesaki ye mpe Bayisraele mosusu makasi ntango bomoi na bango ekómaki na likama?
4. Na miso ya bomoto, tokoloba nini soki tokokanisi Moize ná Farao?
4 Soki totali na ndenge ya bomoto, Farao alekaki Moize mosika. Emonanaki lokola ete bomoi ya Moize mpe makambo na ye mosusu mingi ezalaki na mabɔkɔ ya Farao. Moize atunaki Yehova boye: “Ngai nazali nani mpo nakende epai ya Farao mpe mpo nabimisa bana ya Yisraele na Ezipito?” (Kob. 3:11) Mbula soki 40 liboso, Moize alongwaki na Ezipito mpe akómaki na bomoi ya kokimakima. Ekoki kozala ete amitunaki, ‘Ekozala mpenza likambo ya bwanya mpo na ngai kozonga lisusu na Ezipito mpe nasilikisa mokonzi?’
5, 6. Nini esalisaki Moize abanga nde Yehova, kasi Farao te?
5 Liboso Moize azonga na Ezipito, Nzambe ateyaki ye etinda moko ya ntina mingi, mpe na nsima Moize akomaki etinda yango na mokanda ya Yobo: “Kobanga Yehova nde bwanya.” (Yobo 28:28) Mpo na kosalisa Moize akóma na bobangi ya ndenge wana mpe asalaka makambo na bwanya, Yehova alobelaki bokeseni oyo ezali kati na Nzambe Mozwi-ya-Nguya-Nyonso mpe bato. Atunaki ete: “Nani asalá monɔkɔ mpo na moto to nani asalaka moto oyo alobaka te to moto oyo akufá matoi to moto oyo amonaka to moto oyo akufá miso? Ezali ngai Yehova te?”—Kob. 4:11.
6 Liteya ezalaki nini? Moize asengelaki kobanga te. Yehova nde atindaki ye, mpe asengelaki kopesa Moize nyonso oyo asengelaki na yango mpo ayebisa nsango ya Nzambe epai ya Farao. Longola yango, Yehova alekaki Farao mosika. Kutu, wana ezalaki te mbala ya liboso oyo basaleli ya Nzambe bazalaki na likama na boyangeli ya Ezipito. Mbala mosusu Moize akanisaki na ndenge Yehova abatelaki Abrahama, Yozefe, ata mpe ye moko Moize na boyangeli ya Bafarao mosusu. (Eba. 12:17-19; 41:14, 39-41; Kob. 1:22–2:10) Lokola azalaki na kondima epai ya Yehova, “Moto oyo amonanaka te,” Moize amonanaki na mpiko nyonso liboso ya Farao mpe asakolaki liloba nyonso oyo Yehova atindaki ye aloba.
7. Ndenge nini kondima epai ya Yehova ebatelaki ndeko mwasi moko?
7 Kondima epai na Yehova ebatelaki mpe ndeko mwasi moko na nkombo Ella mpo akwea te na motambo ya kobanga bato. Na mobu 1949, basoda ya KGB bakangaki ndeko Ella na Estonie, batikaki ye bolumbu, mpe mwa basoda ya bilenge bazalaki kotala ye na miso mabe. Alobi ete “nasambwaki. Kasi, nsima ya kobondela Yehova, nayokaki mpenza kimya na motema.” Na nsima, batyaki ye na mwa eteni ya bolɔkɔ kaka ye moko na boumeli ya mikolo misato. Abakisi boye: “Bakonzi ya basoda bagangaki ete: ‘Tokosala nyonso mpo nkombo ya Yehova ebunga libela na Estonie! Okokende na kaa, mpe bamosusu bakokende na Sibérie!’ Na lityo nyonso, batunaki ete, ‘Yehova na yo azali wapi?’” Ndeko Ella akobanga bato to akotyela Yehova motema? Ntango bazalaki kosambisa ye, kozanga kobanga, ayebisaki bato wana oyo bazalaki konyokola ye ete: “Nakanisi mingi na likambo oyo, mpe nakosepela kotikala na bolɔkɔ mpe nabatela boyokani na ngai elongo na Nzambe na esika nabima, kasi nabebisi boyokani ná ye.” Mpo na Ella, Yehova azalaki moto mpenza koleka bato oyo bazalaki liboso na ye. Kondima na ye esalisaki ye atikala sembo.
8, 9. (a) Wapi nkisi mpo na kolonga ezaleli ya kobanga bato? (b) Soki omekami mpo na kokwea na motambo ya kobanga bato, osengeli kotalela nani?
8 Kondima epai ya Yehova ekosalisa yo olongola kobanga. Soki bakonzi baluki kopekisa biso kosambela Nzambe, ekoki komonana nde lokola bomoi mpe makambo na biso mosusu ezali na mabɔkɔ ya bato. Okoki mbala mosusu komituna soki ezali na ntina kokoba kosalela Yehova mpe kosilikisa bakonzi. Kobosana te: Nkisi mpo na kolongola ezaleli ya kobanga bato ezali kozala na kondima epai ya Nzambe. (Tángá Masese 29:25.) Yehova atuni boye: “Yo nani mpo obanga moto mowei mpamba oyo akokufa, mpe mwana ya bato oyo akokóma lokola matiti mpamba ya mobesu?”—Yis. 51:12, 13.
9 Tyá likebi na yo mobimba epai ya Yehova, tata oyo azali Mozwi-ya-Nguya-Nyonso. Amonaka makambo oyo bakonzi ya mabe basalaka bato, amityaka na esika na bango, mpe asungaka bato yango. (Mib. 3:7-10) Ata soki osengeli kolobela bindimeli na yo liboso ya bakonzi, ‘komitungisa te mpo na ndenge oyo okoloba to makambo oyo okoloba; mpo bakopesa yo oyo okoloba kaka na ngonga wana.’ (Mat. 10:18-20) Yehova aleki mosika bakonzi ya Leta to ya mokili. Soki okómisi kondima na yo makasi uta sikoyo, okomona Yehova lokola moto mpenza oyo azali na mposa makasi ya kosalisa yo.
10. (a) Malako nini Yehova apesaki Bayisraele na sanza ya Nisana ya mobu 1513 L.T.B.? (b) Mpo na nini Moize atosaki malako oyo Nzambe apesaki?
10 Na sanza ya Nisana na mobu 1513 L.T.B., Yehova ayebisaki Moize mpe Arona báyebisa Bayisraele malako oyo ya ntina ete: Bópona mpate to ntaba ya mobali oyo ezali na litɔnɔ te, bóboma yango, mpe bópakola makila na yango na makonzí ya baporte na bino. (Kob. 12:3-7) Moize asalaki nini? Na nsima, ntoma Paulo akomaki na ntina na ye ete: “Na kondima asalaki elekeli mpe apakolaki makila na makonzí ya porte, mpo mobomi asimba bana na bango ya liboso te.” (Ebr. 11:28) Moize ayebaki ete esengeli kotyela Yehova motema, mpe azalaki na kondima ete Yehova akokokisa elaka na ye ya koboma bana mibali ya liboso ya Ezipito.
11. Mpo na nini Moize akebisaki basusu?
11 Ekoki kozala ete bana ya Moize bazalaki na Midiane, mosika mpenza na ‘mobomi.’* (Kob. 18:1-6) Kasi, atosaki mpe ayebisaki mabota mosusu ya Yisraele oyo bana mibali na bango ya liboso bazalaki na likama, makambo oyo Yehova ayebisaki ye. Bomoi ya bato ezalaki na likama, mpe Moize azalaki mpenza na bolingo ya Bayisraele mosusu. Biblia elobi ete “nokinoki Moize abengaki mikóló nyonso ya Yisraele mpe alobaki na bango ete: . . . ‘Bóboma nyama ya elekeli.’”—Kob. 12:21.
12. Yehova apesi biso etinda ya koyebisa nsango nini ya ntina?
12 Na litambwisi ya baanzelu, basaleli ya Yehova bazali koyebisa bato nsango oyo ya ntina ete: “Bóbanga Nzambe mpe bókumisa ye, mpo ngonga na ye ya kosambisa eyei, yango wana bósambela oyo asalá likoló, ná mabele, ná mbu, ná maziba ya mai.” (Em. 14:7) Sikoyo nde ntango ya kosakola nsango yango. Tosengeli kokebisa bazalani na biso ete bábima na Babilone Monene, mpo bázwa te “ndambo ya malɔzi na ye.” (Em. 18:4) “Bampate mosusu” basangani ná bakristo oyo batyami mafuta na elimo mpo na kobenga bato oyo bámitangoli na Nzambe mpo ‘bázonga na boyokani’ ná ye.—Yoa. 10:16; 2 Ko. 5:20.
13. Nini ekokolisa mposa na biso ya kosakola nsango malamu?
13 Tondimisami mpenza ete “ngonga ya kosambisa” eyei. Tondimisami mpe ete Yehova azali kolekisa ndelo te ndenge azali kosɛnga biso ete tósala mosala ya kosakola mpe ya kokómisa bato bayekoli na lombangu. Na emonaneli moko, ntoma Yoane ‘amonaki baanzelu minei batɛlɛmi na nsuka minei ya mabele, basimbi makasi mipɛpɛ minei ya mabele.’ (Em. 7:1) Na miso ya kondima, ozali komona ndenge baanzelu yango batɛlɛmi mpo na kofungola mipɛpɛ mabe ya bolɔzi monene na mokili oyo? Soki ozali komona baanzelu yango na miso ya kondima, okozala na likoki ya kosakola nsango malamu na motema mobimba.
14. Nini etindaka biso ‘tókebisa’ moto mabe mpo alongwa na nzela na ye ya mabe?
14 Bakristo ya solo bazali na boyokani malamu elongo na Yehova mpe bazali na elikya ya bomoi ya seko. Toyebi mpenza ete ezali mokumba na biso ya “kokebisa moto mabe” mpo alongwa na nzela na ye ya mabe mpe atikala na bomoi. (Tángá Ezekiele 3:17-19.) Na ntembe te, tosakolaka te kaka mpo na koboya ngambo ya makila. Kasi mpo tolingaka Yehova mpe tolingaka bazalani na biso. Yesu amonisaki ndimbola mpenza ya bolingo na ndakisa oyo apesaki ya Mosamaria moko ya boboto. Tosengeli komituna boye, ‘Motema mawa lokola Mosamaria etindaka ngai nápesa litatoli?’ Mpo na koloba solo, tokolinga soki moke te kozala lokola nganga-nzambe mpe Molevi ya ndakisa ya Yesu, koluka kaka komilongisa to na maloba mosusu ‘koleka ngámbo mosusu.’ (Luka 10:25-37) Kondima na bilaka ya Nzambe mpe bolingo mpo na bazalani ekotinda biso tómipesa na mosala ya kosakola liboso ete makambo nyonso esuka.
15. Mpo na nini Bayisraele bamonaki lokola basuki?
15 Kondima ya Moize epai ya “Moto oyo amonanaka te” esalisaki ye ntango Bayisraele bakómaki na likama nsima ya kotika Ezipito. Biblia elobi ete: “Bana ya Yisraele babandaki kotombola miso na bango mpe talá Baezipito bazali koya nsima na bango; mpe bana ya Yisraele babangaki mingi mpe babandaki kobelela Yehova.” (Kob. 14:10-12) Likambo yango ekokaki kokamwisa bango? Te. Yehova alobaki ete: “Nakotika mpenza motema ya Farao ekóma makasi, mpe akolanda mpenza bango na nsima mpe nakozwa nkembo na makambo oyo nakosala Farao ná mampinga ya basoda na ye nyonso; mpe Baezipito bakoyeba mpenza ete nazali Yehova.” (Kob. 14:4) Kasi, Bayisraele bazalaki komona kaka makambo oyo ezalaki komonana na miso na bango—Mbu Motane ezalaki liboso na bango, makalo ya Farao oyo emesanaki na bitumba ezalaki nsima na bango, mpe moto ya mbula 80 azalaki kokamba bango! Bamonaki mpenza ete basuki.
16. Ndenge nini kondima epesaki Moize makasi na Mbu Motane?
16 Kasi, Moize atɛngatɛngaki te. Mpo na nini? Mpo miso na ye ya kondima ezalaki komona eloko moko ya nguya koleka mosika mpenza mai ya mbu to limpinga ya basoda. Azalaki “komona lobiko ya Yehova,” mpe ayebaki ete Yehova akobunda mpo na Bayisraele. (Tángá Kobima 14:13, 14.) Kondima ya Moize epesaki Bayisraele makasi. Biblia elobi ete “Na kondima bakatisaki Mbu Motane lokola nde na mabele oyo ekauki, kasi Baezipito bamɛlamaki ntango bamekaki kokatisa yango.” (Ebr. 11:29) Na nsima, “bato babandaki kobanga Yehova mpe kondimela [ye] mpe Moize mosaleli na ye.”—Kob. 14:31.
17. Likambo nini ekosalema na mikolo ezali koya oyo ekotya kondima na biso na komekama?
17 Mosika te, ekomonana lokola ete bomoi na biso ekómi na likama. Na bolɔzi monene, baguvɛrnema ya mokili oyo, ekobebisa mpe ekosilisa nyɛɛ mangomba ya minene mpe oyo ezali na bandimi koleka biso mosika. (Em. 17:16) Na maloba ya esakweli, Yehova akokanisi biso na ‘mokili ya mboka oyo ezangi bifelo . . . , ekangiseli, to baporte.’ (Ezk. 38:10-12, 14-16) Na miso na biso ya bomoto, ekomonana lokola ete tokobika te. Okosala nini?
18. Monisá ntina oyo tosengeli kotɛngatɛnga te na bolɔzi monene.
18 Tosengeli te kotɛngatɛnga mpe kobanga. Mpo na nini? Mpamba te Yehova asakolaki ete bato bakoluka kosala basaleli na ye mabe. Kasi asakolaki mpe ndenge makambo ekosuka. Alobaki boye: “‘Ekosalema mpenza boye na mokolo oyo Goge akoyela mabele ya Yisraele,’ yango nde liloba ya Yehova Nkolo Mokonzi-Oyo-Aleki-Nyonso, ‘nkɛlɛ na ngai ekomata na zolo na ngai. Mpe na molende na ngai, na mɔtɔ ya nkɛlɛ na ngai, nakoloba mpenza.’” (Ezk. 38:18-23) Na nsima, Nzambe akoboma baoyo nyonso oyo bakolinga kosala basaleli na ye mabe. Soki ozali na kondima na makambo oyo “mokolo monene mpe ya nsɔmɔ ya Yehova” ekosala, yango ekosalisa yo “omona lobiko ya Yehova” mpe obatela bosembo na yo.—Yoe. 2:31, 32.
19. (a) Boyokani ya ndenge nini Yehova mpe Moize bazalaki na yango? (b) Soki ozali kotalela Yehova na banzela na yo nyonso, mapamboli nini okozwa?
19 Omibongisa mpo na makambo wana ya ntina mingi uta sikoyo mpe kobá “kotikala ngwi lokola nde ozali komona Moto oyo amonanaka te”! Yekoláká mbala na mbala mpe bondeláká mpo na kobongisa boyokani na yo ná Yehova Nzambe. Moize azalaki mpenza na boyokani ya ndenge wana elongo na Yehova mpe Yehova asalelaki ye na ndenge ya kokamwa mpe na ndenge yango Biblia elobi ete Yehova ayebaki Moize “mpenza boye na elongi.” (Mib. 34:10) Moize azalaki mosakoli moko monene. Yango wana, na kondima, yo mpe okoki koyeba Yehova lokola moninga mpenza mpe ekoki kokóma lokola nde ozali komona ye na miso. Soki ozali ntango nyonso kotalela ye “na banzela na yo nyonso,” ndenge Liloba ya Nzambe ezali kolendisa yo osala, boye “akosembola banzela na yo.”—Mas. 3:6.
^ par. 11 Yehova atindaki baanzelu bápesa bitumbu na Ezipito.—Nz. 78:49-51.
LISOLO YA BOMOI
Soki nakanisi mbula 65 oyo nalekisi na mosala ya ntango nyonso, nakoki mpenza koloba ete nalekisi mikolo ya esengo mingi. Yango elingi te koloba ete mikolo ya mawa mpe ya kolɛmba nzoto ezangaki. (Nz. 34:12; 94:19) Kasi na nyonso, nazwi mpenza lipamboli monene mpe bomoi na ngai ezali mpenza na ntina!
NA MOKOLO ya 07/09/1950, nakómaki mosangani ya libota ya Betele ya Brooklyn. Na ntango wana, libota mobimba ya Betele ezalaki na bato 355 oyo bautaki na bikólo ndenge na ndenge mpe bambula ya kobotama ezalaki kobanda na 19 tii 80. Mingi na bango bazalaki bakristo oyo batyami mafuta na elimo.
Nayekolaki kosalela ‘Nzambe na biso ya esengo’ epai ya mama. (1 Tim. 1:11) Abandaki kosalela Yehova ntango ngai nazalaki naino mwana mpenza. Na mokolo ya 01/07/1939, ntango nakómaki na mbula zomi, nazwaki batisimo na liyangani ya zone (lelo oyo liyangani ya zongazonga) na engumba Columbus, Nebraska, na États-Unis. Bato soki nkama moko kati na biso toyanganaki na esika moko ya kofutela mpo na koyoka diskur ya ndeko Joseph Rutherford oyo batyaki na kasɛti. Diskur yango ezalaki na motó ya likambo ete “Fascisme ou liberté.” Ntango diskur yango ekómaki na katikati, etuluku moko ya bato ebele eyanganaki libándá ya mwa ndako moko oyo biso tozalaki. Bakɔtaki na kati, babebisaki makita na biso mpe babenganaki biso mosika na vile. Toyanganaki na ferme ya ndeko moko oyo ezalaki mosika te na vile mpe tolandaki programɛ oyo etikalaki. Ndenge bokoki komona yango, nabosanaka soki moke te mokolo oyo nazwaki batisimo!
Mama asalaki nyonso abɔkɔla ngai kati na solo. Atako papa azalaki moto malamu mpe papa moko malamu, kasi azalaki mpenza te kokipe makambo ya Nzambe to kosalisa ngai nalanda nzela ya Nzambe. Mama ná Batatoli mosusu ya lisangá ya Omaha balendisaki ngai mingi.
Ntango nalingaki nasilisa kelasi, esengelaki nazwa ekateli mpo na koyeba nini nakosala na bomoi na ngai. Na konje, nazalaki kosala lokola mobongisi nzela ya konje (lelo oyo mobongisi-nzela mosungi), ná bilenge mosusu ya mbula na ngai.
Bandeko mibali mibale ya bilenge oyo bazalaki minzemba, bautaki kokɔta eteyelo ya mbala ya nsambo ya Gileadi. Bandeko yango ezalaki John Chimiklis mpe Theodore Jaracz. Batindaki bango bakɛngɛli ya zongazonga epai biso tozalaki. Nakamwaki ntango nayebaki ete bazalaki kaka na mbula soki 20. Na ntango wana ngai nazalaki na mbula 18 mpe nalingaki nasilisa kelasi. Nabosanaka te mokolo ndeko Chimiklis atunaki ngai soki nakosala nini na bomoi na ngai. Ntango nayebisaki ye, alendisaki ngai ete: “Longonya, bandá mbala moko mosala ya ntango nyonso. Oyebi te epai ekomema yo.” Toli wana mpe ndakisa ya bandeko yango esepelisaki ngai mingi mpenza. Na yango, nsima ya kosilisa kelasi, nabandaki mosala ya mobongisi-nzela na mobu 1948.
Na sanza ya nsambo na mobu 1950, ngai ná baboti na ngai tokendeki na liyangani oyo esangisaki bato ya mikili ndenge na ndenge. Liyangani yango esalemaki na Yankee Stadium na engumba New York. Ntango tozalaki na liyangani yango, nakɔtaki na likita ya bato oyo balingi kosala na Betele. Nakomaki mokanda mpe namonisaki ete nasepeli kosala kuna.
Atako papa aboyaki te ete nasala mosala ya mobongisi-nzela mpe nazala epai na biso, akanisaki ete esengeli nafutaka mwa mbongo mpo na shambrɛ na ngai mpe mpo na biloko ya kolya. Yango wana mokolo moko, na ebandeli ya sanza ya mwambe, ntango nazalaki kokende koluka mosala, nakendeki naino na posita mpo na koyeba soki batindeli ngai mokanda. Nakutaki mokanda euti na Brooklyn. Ndeko Nathan Knorr nde atyaki mabɔkɔ na mokanda yango. Akomaki boye: “Nazwaki mokanda otindaki mpo na kosala na Betele. Namoni ete ondimi kotikala na Betele tii ntango Nkolo akozwa yo. Nakosepela okóma na Betele oyo ezali na 124 Columbia Heights, Brooklyn, New York, mokolo ya 07/09/1950.”
Ntango papa autaki mosala mokolo wana, nayebisaki ye ete nazwi mosala. Alobaki, “Malamu, kasi okosala wapi?” Nayebisaki ye ete na “Betele ya Brooklyn, mpe nakobanda kozwa dolare 10 na sanza.” Likambo yango esalaki ye mpasi, kasi alobaki ete soki yango nde likambo oyo naponi kosala, nasengeli kosala makasi elonga. Mwa moke na nsima, na liyangani oyo esangisaki bato ya mikili ndenge na ndenge na Yankee Stadium na mobu 1953, azwaki batisimo!
Likambo ya esengo, babengaki mpe Alfred Nussrallah, moninga na ngai ya mobongisi-nzela na Betele kaka ntango babengaki ngai mpe tokendeki elongo. Na nsima, ye abalaki, mpe ye ná mwasi na ye Joan bakɔtaki Eteyelo ya mbala ya 35 ya Gileadi, bakómaki bamisionɛrɛ na Liban mpe bazongaki na États-Unis kosala lokola bakɛngɛli batamboli.
Mosala na ngai ya liboso na Betele ezalaki ya kosangisa babuku (reliure). Mokanda ya liboso oyo nasalaki ezalaki buku (La religion a-t-elle servi l’humanité?) Nsima ya kolekisa sanza soki mwambe na reliure, batindaki ngai na Departema ya mosala ya kosakola mpe ndeko Thomas Sullivan nde azalaki kotambwisa makambo kuna. Ezalaki esengo kosala na ye mpe kozwa bwanya mpe bososoli oyo ye azwaki na boumeli ya bambula ebele na ebongiseli ya Yehova.
Nsima ya kosala mbula soki misato na Departema ya mosala, ndeko Max Larson, oyo azalaki kokamba imprimeri ayebisaki ngai ete ndeko Knorr azali na mposa na ngai. Namitunaki soki nasali likambo moko ya mabe. Motema ekitaki ntango ndeko Knorr atunaki ngai soki nazali kokana kolongwa na Betele na mikolo ezali koya. Azalaki na mposa ya moto moko mpo asala na biro na ye mpo na mwa ntango mpe alingaki atala soki nakokoka mosala yango. Nayebisaki ye ete nazali kokana te kolongwa na Betele. Nazwaki libaku ya kosala na biro na ye na boumeli ya mbula 20 oyo elandaki.
Nazalaki ntango nyonso koloba ete nakokoka te kofuta bandeko Sullivan, Knorr mpe bandeko mosusu ya Betele lokola Milton Henschel, Klaus Jensen, Max Larson, Hugo Riemer mpe Grant Suiter mpo na formasyo oyo nazwi ndenge nasalaki ná bango na Betele.*
Bandeko oyo nasalaki na bango, basalaki makambo na molɔngɔ mpenza mpo ebongiseli ya Yehova ekende liboso. Ndeko Knorr azalaki mpenza mosali ya molende oyo azalaki kolinga ete matomba ya Bokonzi ekende mpenza liboso. Bandeko oyo bazalaki kosala ná ye, bamonaki ye moto moko oyo azalaki kosolola malamu na bato. Ata ntango makanisi na biso ezalaki kokesana, tozalaki kosolola polele mpe azalaki kaka kotyela biso motema.
Mokolo moko, ndeko Knorr ayebisaki ngai nabandaka kokipe mwa makambo mosusu ya mikemike. Ayebisaki ngai ete ntango azalaki mokambi ya imprimerie, ndeko Rutherford azalaki kobenga ye na telefone mpe koyebisa ye ete: “Ndeko Knorr, ntango okoya kolya na midi, memelá ngai mwa bagome. Nasengeli na yango na biro na ngai.” Ndeko Knorr alobaki ete eloko ya liboso azalaki kosala, ezalaki kokende na magazini mpe kozwa bagome yango mpe azalaki kotya yango na libenga. Na nsima azalaki komemela yango ndeko Rutherford na biro na ye na midi. Ezalaki na yango likambo ya moke, kasi ezalaki na ntina mpo na ndeko Rutherford. Na nsima ndeko Knorr alobaki na ngai boye: “Nakozala na mposa ya bakrɛyo oyo batye mino na biro na ngai ntɔngɔ nyonso.” Na boumeli ya bambula ebele, nazalaki kosala makasi ete namemelaka ye bakrɛyo yango.
Ndeko Knorr azalaki mbala mingi koloba ete ezali na ntina koyoka na likebi soki basɛngi biso tósala mosala moko boye. Mokolo moko, ayebisaki ngai nasala likambo moko mpe apesaki ngai malako ya sikisiki, kasi ngai nalandaki malako yango na likebi te. Likambo yango esalaki ye mpasi mingi. Nayokaki mawa, mpe nakomaki mokanda ya mokuse mpo na komonisa ete nayoki mawa mingi mpo na likambo oyo nasali mpe nakanisi ete ekozala malamu bálongola ngai na biro na ye mpe bátinda ngai epai mosusu. Mwa moke na nsima kaka na ntɔngɔ wana, ndeko Knorr ayaki na biro na ngai. Alobaki na ngai ete: “Robert! Namoni mokanda na yo. Osali foti. Nalobi na yo mpo na yango, mpe nakanisi ete okozala ekɛngɛ na mikolo ezali koya. Sikoyo, tózonga na mosala.” Nasepelaki mingi mpenza ndenge apesaki ngai kilo.
Nsima ya kosala na Betele na boumeli ya mbula mwambe, mokano na ngai ezalaki nakoba kaka. Kasi mbongwana esalemaki. Ntango liyangani oyo esangisaki bato ya mikili ndenge na ndenge esalamaki na Yankee Stadium mpe na Polo Grounds na mobu 1958, namonaki Lorraine Brookes, oyo nakutanaki na ye na mobu 1955 ntango azalaki mobongisi-nzela na Montréal, na Canada. Nasepelaki mingi na ezaleli oyo azalaki na yango mpo na mosala ya ntango nyonso mpe ndenge azaIaki kondima kokende epai nyonso oyo ebongiseli ya Yehova ekotinda ye. Lorraine azalaki na mokano ya kokɔta Eteyelo ya Gileadi. Ntango akómaki na mbula 22, babengaki ye na eteyelo ya mbala ya 27 na mobu 1956. Ntango basilisaki, batindaki ye misionɛrɛ na Brésil. Ngai ná Lorraine tozongelaki boninga na biso na mobu 1958, mpe andimaki ntango nasɛngaki ye ete tóbalana. Toyokanaki tóbalana na mbula oyo elandaki mpe tozalaki na elikya ete tósala mosala ya misionɛrɛ biso nyonso mibale.
Ntango nayebisaki ndeko Knorr makanisi na ngai wana, ayebisaki ngai ete tózela naino lisusu mbula misato, na nsima tóbalana, mpe tokosala na Betele ya Brooklyn. Na ntango wana, mpo bato oyo babalani bátikala na Betele, moko na bango asengelaki kosala mbula zomi to koleka mpe oyo mosusu asengelaki kosala mbula soki misato. Na yango, Lorraine andimaki asala mbula mibale na Betele ya Brésil mpe na nsima mbula moko na Betele ya Brooklyn liboso tóbalana.
Mpo na kosolola na boumeli ya mbula mibale ya ebandeli oyo tolinganaki, tozalaki kaka kotindelana mikanda. Kobenga na telefone ezalaki motuya makasi, mpe Internet ezalaki te na ntango wana mpo na kotindelana bamesaje! Ntango tobalanaki mokolo ya 16/09/1961, tozalaki mpenza na libaku malamu mpo moto asalaki diskur na biso ya libala ezalaki ndeko Knorr. Ya solo, mwa bambula wana oyo tozelaki emonanaki lokola ezali mingi. Kasi sikoyo, ntango tozali kotala nsima na esengo na boumeli ya mbula 50 oyo tosali na libala, tondimi ete ntango wana oyo tozelaki ezalaki ya mpamba te!
Na mobu 1964, nazwaki libaku ya kokende kotala bikólo mosusu lokola mokɛngɛli ya zone. Na ntango wana, basi bazalaki kokende te ná mibali na bango na mibembo yango. Na mobu 1977 balongolaki mobeko yango mpe basi bakómaki kokende ná mibali na bango. Na mbula wana, ngai ná Lorraine tokendeki ná Grant mpe Edith Suiter kotala bafiliale ya Allemagne, Australie, Grèce, Chypre, Turquie mpe Israël. Na nyonso, natali bikólo soki 70 na mokili mobimba.
Na vizite moko oyo tokendaki na Brésil na mobu 1980, tokómaki tii na Belém, engumba moko ya équateur, epai Lorraine asalaki lokola misionɛrɛ. Totalaki mpe bandeko ya Manaus. Na diskur moko oyo esalemaki na stade, tomonaki etuluku moko ya bandeko bafandi esika moko mpe bazalaki kosala te ndenge bato ya Brésil basalaka: basi bapesanaka bizi na matama mpe bandeko mibali bapesanaka mbote bazali koningisana mabɔkɔ. Mpo na nini?
Ezalaki bandeko na biso Batatoli oyo bazalaki na maladi ya maba, oyo bautaki mosika mpenza na bazamba ya Amazonie. Mpo bápesa bato mosusu maladi yango te, bamonaki malamu báfanda na esika na bango moko. Atako bongo, basimbaki mpenza mitema na biso, mpe tokobosana ata moke te esengo oyo ezalaki komonana na bilongi na bango! Likambo yango emonisi bosolo ya maloba oyo ya Yisaya ete: “Basaleli na ngai bakoganga na esengo na ndenge bakoyoka malamu ya motema.”—Yis. 65:14.
Ngai ná Lorraine tokanisaka ntango nyonso na mbula koleka 60 oyo tolekisi na mosala ya Yehova. Tozali mpenza na esengo na mapamboli oyo tozwi mpe ndenge tomitikaki ete Yehova atambwisa biso na nzela ya ebongiseli na ye. Atako nazali lisusu te kokoka kosala mibembo ndenge nasali na bambula oyo eleki, kasi nazali kokoba kosala mokolo na mokolo lokola mosungi ya Lisangani ya Mikóló-Bakambi, nasalaka na Komite ya Batambwisi mpe na Komite ya Mosala. Nazali na botɔndi mingi ndenge nazali kopesa mabɔkɔ ata moke mpo na kosunga bandeko ya mokili mobimba. Totikalaka monɔkɔ polele ntango tomonaka ndenge ebele ya bilenge bazali kosala mosala ya ntango nyonso mpe bazali na makanisi ndenge moko na Yisaya, oyo alobaki ete: “Ngai oyo! Tindá ngai.” (Yis. 6:8) Ebele ya bandeko wana bazali kokokisa bosolo ya maloba ya mokɛngɛli moko ya zongazonga, oyo alobaki na ngai eleki sikoyo bambula ebele ete: “Bandá mbala moko mosala ya ntango nyonso. Oyebi te epai ekomema yo.”
^ par. 20 Mpo na masolo ya bomoi ya bandeko yango mosusu, talá banimero oyo ya Linɔ́ngi ya Mosɛnzɛli: Thomas J. Sullivan (15/08/1965, na Lingelesi); Klaus Jensen (01/09/1971, na Lifalanse); Max Larson na Lifalanse); Hugo Riemer (15/09/1964, na Lingelesi) mpe Grant Suiter (01/12/1983, na Lifalanse).
“Moto moko te akoki kozala moombo ya bankolo mibale. . . . Bokoki te kozala baombo ya Nzambe mpe ya bomɛngo.”—MAT. 6:24.
1-3. (a) Mikakatano nini ya mbongo bato mingi bazali na yango, mpe bamosusu basalaka nini mpo na kosilisa yango? (Talá elilingi ya ebandeli.) (b) Nini ebimisaka mikakatano na likambo etali kobɔkɔla bana?
MWASI moko na nkombo Marilyn* alobi boye: “Mobali na ngai James, azalaki kozonga ndako mikolo nyonso alɛmbi makasi, kasi lifuti oyo bazalaki kopesa ye na mosala, ezalaki kokokisa kaka moke mpenza bamposa na biso ya mokolo na mokolo. Nazalaki na mposa nasalisa ye mpe nasombela mwana na biso ya mobali Jimmy biloko mosusu ya kitoko oyo baninga na ye ya kelasi bazalaki na yango.” Marilyn azalaki mpe na mposa ya kosalisa bato mosusu ya libota na bango mpe kobomba mwa eloko mpo na mikolo ezali koya. Baninga na ngai mingi bakendeki na mikili mosusu mpo na koluka mbongo. Kasi ntango atalelaki likambo yango, abandaki komituna: nakende to nakende te? Mpo na nini?
2 Marilyn azalaki kobanga kotika libota na ye oyo azalaki kolinga mingi mpe mimeseno ya losambo kati na libota oyo bazalaki na yango. Kasi, alobaki ete bato mosusu bakendá na mikili mosusu mpo na mwa ntango mpe mabota na bango ezali malamu na elimo. Kasi amitunaki ndenge nini akoki kobɔkɔla mwana na ye Jimmy na mosika. Akolonga mpenza kobɔkɔla ye “na disiplini mpe na makebisi ya Yehova” na nzela ya Internet?—Ef. 6:4.
3 Marilyn alukaki lisalisi. Mobali na ye aboyaki ete akende, atako ayebisaki ye ete akokanga ye na makasi te. Bankulutu ná bandeko mosusu ya lisangá bapesaki ye toli akende te, kasi bandeko basi mingi na lisangá balendisaki ye akende kaka. Balobaki na ye boye: “Soki olingaka libota na yo, okokende; mpe okokoba kosalela Yehova.” Atako ayebaki ete libota na ye ekozanga ye, Marilyn ayambaki James ná Jimmy, apesaki bango bizi mpe akendaki koluka mosala na mboka mopaya mpe ayebisaki bango ete akoumela te.”
4. Mpo na nini bato mingi bakendeke na mikili ya bapaya, kasi mbala mingi banani babɔkɔlaka bana ya bato yango?
4 Yehova alingaka te ete basaleli na ye bázala babola ya nsuka mpenza, mpe kokende na mikili ya bapaya ezali moko ya mimeseno ya kala mpenza oyo bato basalaka mpo na kosilisa bobola. (Nz. 37:25; Mas. 30:8) Mpo bákufa nzala te, Yakobo atindaki bana na ye na Ezipito mpo bákende kosomba biloko ya kolya.* (Eba. 42:1, 2) Lelo oyo, bato mingi oyo bakendeke na mboka ya bapaya, batikaka bamboka na bango te mpo bazali kokufa nzala. Ekoki kozala ete balukaka kosala mingi mpo báfuta ebele ya banyongo oyo bazali na yango. Basusu balingaka kaka ete bomoi ya mabota na bango ezala mwa likoló. Mpo na kokokisa mikano na bango na bisika oyo nkita ya mboka ezali ya kokita, bato mingi bakabwanaka na mabota na bango, mbala mosusu bakendeke mosika na kati ya ekólo na bango to bakendeke na mikili mosusu. Mbala mingi, batikaka bana na bango ya mike na mabɔkɔ ya moboti moko, ndeko moko ya mokóló, bankɔkɔ, bandeko mosusu to baninga. Atako bato oyo bakendaka koluka na mikili ya bapaya bayokaka mpasi ndenge batiki basi to bana na bango, kasi mingi bamonaka ete bazali na lolenge mosusu te ya kosala.
5, 6. (a) Yesu ateyaki nini na likambo etali kozwa esengo mpe kimya? (b) Yesu ateyaki bayekoli na ye bábondelaka mpo na biloko nini ya mosuni? (c) Ndenge nini Yehova apambolaka biso?
5 Na mikolo ya Yesu, bato mingi mpe bazalaki babola mpe na bomoi ya mpasi, mpe ekoki kozala bakanisaki ete mpo na kozala na bomoi ya esengo mpe ya kimya esengeli kaka bázala na mbongo mingi. (Mrk. 14:7) Kasi Yesu alingaki ete bato batya elikya na bango na likambo mosusu. Alingaki batya elikya epai ya Yehova, mopesi ya bomɛngo oyo eumelaka. Na lisolo na ye likoló ya ngomba, Yesu amonisaki ete esengo ya solosolo eutaka te na biloko ya mosuni, to mpe na milende na biso moko, kasi nde soki tozali na boyokani ya malamu elongo na tata na biso ya likoló.
6 Na libondeli ya ndakisa, Yesu ateyaki biso tobondelaka te mpo na kozala na mbongo mingi, kasi nde mpo na bamposa na biso ya mokolo na mokolo, elingi koloba mpo Yehova apesa biso “bilei na biso mpo na mokolo oyo.” Ayebisaki bayoki na ye polele ete: “Bótika komibombela biloko ya motuya na mabele. . . . Nzokande, bómibombela biloko ya motuya na likoló.” (Mat. 6:9, 11, 19, 20) Tokoki kotya motema ete Yehova akopambola biso ndenge alaki. Soki Nzambe apamboli biso ezali te kaka elembo ete tondimami na ye; ezali nde mposa makasi oyo azalaka na yango ya kopesa biso biloko oyo tosengeli mpenza na yango. Yango wana, lolenge kaka moko ya kozwa esengo ya solosolo mpe kimya ezali ya kotya motema na mbongo te kasi epai ya Yehova, tata na biso oyo akokisaka bamposa na biso.—Tángá Matai 6:24, 25, 31-34.
7. (a) Yehova apesi banani mokumba ya kobɔkɔla bana? (b) Mpo na nini tata ná mama basengeli mpenza kopesana mabɔkɔ mpo na kobɔkɔla bana na bango?
7 ‘Koluka liboso boyengebene ya Nzambe’ elimboli mpe kotalela mikumba ya libota ndenge Yehova atalelaka yango. Mobeko ya Moize ezali na etinda oyo ebongi mpe mpo na bakristo: Baboti basengeli bango moko kolakisaka bana na bango mateya ya Yehova. (Tángá Kolimbola Mibeko 6:6, 7.) Nzambe apesi mokumba wana epai ya baboti, kasi te epai ya bankɔkɔ to bato mosusu. Mokonzi Salomo alobaki ete: “Mwana na ngai, yoká disiplini ya tata na yo, mpe kotika mobeko ya mama na yo te.” (Mas. 1:8) Makanisi ya Yehova ezali ete tata mpe mama bázala elongo mpo bapesanaka mabɔkɔ mpo na kotambwisa mpe koteya bana na bango. (Mas. 31:10, 27, 28) Makambo mingi oyo bana bayekolaka epai ya baboti na bango, mingimingi makambo ya elimo, eutaka na masolo oyo bayokaka baboti na bango bazali kobɛta mokolo na mokolo na ntina na Yehova mpe ntango batalaka ndakisa ya baboti na bango.
8, 9. (a) Bambongwana nini ekɔtaka mbala mingi na libota soki moboti moko azali te? (b) Ndenge nini kotika libota ekoki kobebisa bizaleli ya libota mpe boyokani na yango ná Yehova?
8 Liboso ya kokende na mikili ya bapaya, bato mosusu batalelaka malamu mpe mabe ya kokende kuna mpe makambo mosusu oyo ekosɛnga komipimela mpo na yango, kasi kaka bato moke nde bamonaka mosika makama ya kotika mabota na bango. (Mas. 22:3)* Ntango kaka Marilyn akendaki, abandaki koyoka mpasi ndenge akabwanaki na libota na ye. Mobali na ye ná mwana na bango bayokaki mpe mpasi. Jimmy azalaki ntango nyonso kotuna ye, “Mpo na nini otiki ngai?” Mpe lokola basanza oyo Marilyn abongisaki mpo na kozonga esilaki mpe ekómaki bambula, amonaki ete mobulu ekɔtaki na libota na ye. Jimmy azalaki kolinga kolobisa ye lisusu te mpe akómaki mosika na ye na makanisi. Na mawa nyonso alobi ete, “abandaki kolinga ngai lisusu te.”
9 Ntango baboti ná bana bazali te kofanda esika moko, bakoki kotungisama na makanisi mpe bizaleli ya bato mosusu ya libota ekoki kobeba.* Soki bana bazali mpenza mike mpe bakabwani na baboti ntango molai, mpasi ekozala mpe makasi. Marilyn ayebisaki Jimmy ete azali koboma nzoto mpo na ye. Kasi Jimmy amonaki ete mama na ye asundoli ye. Na ebandeli, asilikaki ndenge mama na ye azalaki te. Kasi na nsima, ntango ayaki kotala bango, Jimmy ayokaki nkanda ntango amonaki ye. Ndenge bana oyo basundolá bango basalaka, Jimmy mpe amiyokaki ete likambo oyo mama na ye asalaki nde esalaki ete atosa ye te mpe alinga ye lisusu te.—Tángá Masese 29:15.
10. (a) Kotindela bana bakado na esika ya kozala elongo na bango, ekoki kobebisa bango na nini? (b) Eloko nini ezangaka moboti oyo azali koluka kobɔkɔla mwana to bana na ye na mosika?
10 Atako Marilyn azalaki koluka komisomba ndenge azalaki kotinda mbongo mpe bakado, kasi amonaki ete azalaki kokóma mosika na mwana na ye mpe kozanga koyeba azalaki kolakisa ye nde ete atyaka biloko ya mosuni liboso ya matomba ya elimo mpe boyokani elongo na libota. (Mas. 22:6) Jimmy akokaki koloba na ye: “Kozonga te, tindáká kaka biloko.” Marilyn ayaki komona ete akobɔkɔla te mwana na ye na nzela ya mikanda, telefone, to na Internet. Alobi ete, “Na nzela ya Internet, okoki te koyamba mwana na yo, kopesa ye bizi liboso alala.”
11. (a) Ndenge nini kokende kosala na mboka mopaya ekoki kobebisa libala? (b) Ndenge nini ndeko mwasi moko ayaki komona ete esengeli azongela libota na ye?
11 Boyokani ya Marilyn elongo na Yehova mpe mobali na ye James mpe ekómaki kotɛngatɛnga. Koyangana na makita mpe kobima na mosala ya kosakola ekómaki kaka mbala moko na pɔsɔ to mbala mosusu mpe te, mpe asengelaki kotɛmɛla maloba ya kolɛngola ya patrɔ na ye oyo azalaki koluka kosangisa na ye nzoto. Lokola bango nyonso mibale bazalaki elongo te mpo na kosalisana na ntango ya mikakatano, Marilyn mpe James bakómaki na makanisi epai ya bato mosusu mpe etikalaki moke bákwea na ekobo. Marilyn ayaki komona ete atako ye ná mobali na ye basalaki ekobo te, kasi lokola bazalaki elongo te, bakokaki te kosalela toli ya Biblia oyo ezali kosɛnga na mobali ná mwasi ete balinganaka mpe bakokisaka bamposa na bango ya kosangisa nzoto. Bakokaki te kopesana makanisi nokinoki soki likambo ebimi, bakokaki te kobwakelana mwa liso ya bolingo, komungamunga, kosimbana na lobɔkɔ, kopesana bizi na litama to koyambana; makambo oyo babalani basengeli kosala to kopesana. (Loy. 1:2; 1 Ko. 7:3, 5) Mpe bakokaki te kosambela Yehova malamumalamu elongo na mwana na bango. Marilyn alobi boye: “Ntango nayokaki na liyangani moko ya etúká ete kosala losambo na kati ya libota mbala na mbala ezali na ntina mpo tóbika na mokolo monene ya Yehova, namonaki ete esengeli nazonga ndako. Esengelaki nabanda lisusu kobongisa boyokani na ngai ná Yehova mpe nabongisa bomoi ya libota na ngai.”
12. Toli nini ya Biblia esengeli kopesa bato oyo bakei mosika na mabota na bango?
12 Ntango Marilyn azwaki ekateli ya kozonga ndako, bato mosusu basepelaki mpe bamosusu basepelaki te. Bankulutu ya lisangá oyo azalaki kuna, bapesaki ye longonya mpo na kondima na ye mpe mpiko oyo amonisaki. Kasi bato mosusu oyo bazalaki mpe mosika na balongani na bango ná mabota na bango basepelaki te. Na esika ya kolanda ndakisa na ye malamu, balukaki nde kopekisa ye. Balobaki ete: “Ekoumela te okozonga lisusu. Okozwa mbongo ya kobikela ndenge nini soki ozongi ndako?” Na esika ya koloba makambo ya mabe ya ndenge wana, bakristo basengeli kopesa bilenge basi toli “bálinga mibali na bango, bálinga bana na bango, bázala . . . basali misala na ndako,” na ndako na bango moko, “mpo liloba ya Nzambe efingama te.”—Tángá Tito 2:3-5.
13, 14. Mpo na nini esɛngaka kozala na kondima mpo na kotya Yehova liboso na makambo oyo bato ya libota balingaka mingi? Pesá ndakisa.
13 Bandeko mingi oyo bakendá koluka na mikili ya bapaya, bakolá na bisika oyo mimeseno mingi esɛngaka bápesa mikumba epai ya libota, mingimingi epai ya baboti. Mpo mokristo aboya kolanda momeseno oyo bato nyonso basalaka to oyo bato ya libota balingaka mpo na kosepelisa Yehova, esɛngaka mpenza kozala na kondima.
14 Tótalela lisolo ya Carin: “Ntango mwana na biso Don abotamaki, ngai ná mobali na ngai tozalaki kosala na mokili ya bapaya, mpe eumelaki te nabandaki koyekola Biblia. Moto nyonso na kati ya libota azalaki kozela ete nazongisa mwana mpo baboti na ngai bábɔkɔla ye tii ntango biso tokokóma na mbongo mingi.” Ntango Carin atingamaki ete ye moko abɔkɔla mwana na ye, bandeko mpe mobali na ye babengaki ye zoba mpe basɛkaki ye. Carin alobi ete: “Mpo na koloba solo, na ntango wana, nayebaki mpenza te soki mabe ezali wapi kotika Don na mabɔkɔ ya baboti na ngai mpo na mwa bambula. Kasi nayebaki ete Yehova apesi mokumba ya kobɔkɔla Don epai ya biso baboti na ye.” Ntango Carin akumbaki zemi lisusu, lokola mobali na ye azalaki Motatoli te, asɛngaki ye alongola yango. Ekateli ya malamu oyo Carin azwaki liboso elendisaki kondima na ye, mpe atikalaki lisusu sembo epai ya Yehova. Lelo oyo, ye ná mobali na ye mpe bana na bango bazali na esengo mpo ete bazali elongo. Soki Carin atindaka mwana moko to nyonso mibale mpo bato mosusu bábɔkɔla bango, makambo ekokaki kozala ndenge mosusu mpenza.
15, 16. (a) Lobelá ndakisa ya ndeko mwasi moko oyo akolaki epai ya bankɔkɔ na ye. (b) Mpo na nini amonaki malamu abɔkɔla mwana na ye ya mwasi ye moko?
15 Ndeko moko ya mwasi na nkombo Vicky alobi boye: “Nkɔkɔ na ngai ya mwasi abɔkɔlaki ngai na boumeli ya mwa bambula, mpe baboti na biso batikalaki ná leki na ngai ya mwasi. Ntango nazongaki epai na bango, lolenge oyo ngai ná bango tozalaki liboso ebongwanaki. Leki na ngai azalaki kosolola na bango na pɛtɛɛ nyonso, azalaki koyamba bango mpe azalaki koyokana na bango malamu. Nabandaki kozala mosika na bango, ata ntango nakómaki mokóló, ezalaki mpasi nayebisa bango mpenza makambo na ngai ya motema. Ngai ná leki ngai toyebisaki baboti na biso ete tokobatela bango ntango bakokóma mibange. Kasi nakobanda kosala yango kaka mpo nasala, nzokande leki na ngai akobanda kosala yango na bolingo mpenza.
16 Vicky abakisi ete: “Sikoyo mama alingi ete natindela ye mwana na ngai ya mwasi mpo abɔkɔla ye, ndenge kaka ye mpe atindaká ngai epai ya nkɔkɔ na biso ya mwasi. Naboyaki na mayele mpenza. Ngai ná mobali na ngai tozali na mposa ya kobɔkɔla mwana na biso na banzela ya Yehova. Mpe nalingi te kobebisa boyokani na ngai ya lobi ná mwana na ngai ya mwasi.” Vicky ayaki komona ete lolenge kaka moko ya kolonga na bomoi ezali ya kotya Yehova mpe mitinda na ye liboso ya mbongo mpe makambo mosusu oyo libota elingaka tósala. Yesu alobaki polele ete: “Moto moko te akoki kozala moombo ya bankolo mibale,” elingi koloba Nzambe mpe bomɛngo.—Mat. 6:24; Kob. 23:2.
17, 18. (a) Na likambo nini bakristo basengeli ntango nyonso kopona? (b) Mituna nini tokotalela na lisolo oyo elandi?
17 Tata na biso Yehova alaki ete akosalisa biso tózwa biloko oyo tosengeli mpenza na yango soki totye Bokonzi mpe boyengebene na ye na esika ya liboso na bomoi na biso. (Mat. 6:33) Yango wana, bakristo basengeli ntango nyonso kopona. Yehova alaki ete akobongisa “nzela ya kobima” oyo ekosɛnga te kobuka mitinda ya Biblia, ezala tokutani na mikakatano nini. (Tángá 1 Bakorinti 10:13.) Ntango tozali ‘kozela Yehova na mposa makasi,’ mpe ntango tozali ‘kotalela ye’ mpe tozali kobondela ye mpo apesa biso bwanya mpe atambwisa biso, mpe soki tozali kolanda mibeko mpe kosalela mitinda na ye, ‘akozanga te kosala.’ (Nz. 37:5, 7) Akopambola mpenza milende na biso soki tosaleli kaka ye mpo azali nkolo ya solosolo. Soki totye ye na esika ya liboso, akosala ete bomoi na biso elonga.—Talá mpe Ebandeli 39:3.
18 Esengeli kosala nini mpo na kobongisa mikakatano oyo kokabwana na libota ebimisaki? Makambo nini tokoki kosala mpo tókokisa bamposa ya mabota na biso kozanga ete tókende mosika na bango? Mpe ndenge nini tokoki kolendisa basusu bázwa bikateli ya malamu na likambo yango? Lisolo oyo elandi ekopesa biyano na mituna yango.
^ par. 1 Bankombo mosusu topesi bango kopesa.
^ par. 4 Na mobembo mokomoko oyo basalaki mpo na kokende na Ezipito, ekoki kozala ete bana ya Yakobo basalaki pɔsɔ mibale na ndambo to misato mosika na mabota na bango. Ntango Yakobo mpe bana na ye bakendeki na Ezipito, bakendeki nzela moko ná basi mpe bana na bango.—Eba. 46:6, 7.
^ par. 8 Talá lisolo “Kokende na mboka mopaya: Oyo bato bakanisaka mpe oyo bakutanaka na yango mpenza” na Lamuká! ya 03/2013.
^ par. 9 Balapolo oyo euti na bikólo ndenge na ndenge emonisi ete kotika molongani to bana mpo na kokende kosala na mikili mosusu nde esali ete bato mosusu bákwea na masumu ya minene. Mobali to mwasi to bango nyonso mibale bakweaki na ekobo, basusu basangisaki nzoto mibali na mibali to basi na basi, to ná moto moko ya libota, mpe bana bakómaki na bizaleli mabe, bakutanaki na mikakatano na bainiversite, babebisaki bamosusu, bakómaki na basusi, batungisamaki na makanisi, to bakómaki na makanisi ya komiboma.
‘Zalá na mpiko mpenza mpe lobá: “Yehova azali mosungi na ngai.”’—EBR. 13:6.
1, 2. Mikakatano nini bato mingi oyo bakendeki na mikili ya bapaya bakutanaka na yango ntango bazongi epai na bango? (Talá elilingi ya ebandeli.)
EDUARDO* alobi boye: “Ntango nazalaki kosala na mokili ya bapaya, nazalaki na mosala ya malamu mpe nazwaki mbongo mingi. Kasi, ntango Batatoli ya Yehova babandaki koyekola na ngai Biblia, nayaki komona ete nazali na mokumba moko ya ntina mingi, kokokisa bamposa ya libota na ngai na mosuni mpe na elimo. Yango wana, namonaki malamu nazongela bango.”—Ef. 6:4.
2 Eduardo ayebaki ete soki azongeli libota na ye, akosepelisa Yehova. Kasi, na ndakisa ya Marilyn oyo tolobeli na lisolo oyo eleki, Eduardo asengelaki kolekisa ntango molai mpo abongisa boyokani elongo na bato ya libota na ye. Akutanaki mpe na mokakatano ya kosunga mwasi ná bana na ye na mboka oyo nkita ezalaki ya kobeba. Ndenge nini akokaki kozwa mwa limpa mpo na libota na ye? Akanisaki ete bandeko ya lisangá bakokaki kosalisa ye na nini?
3. Bana bayokaka ndenge nini ntango tata to mama atiki bango?
3 Eduardo alobi boye: “Nayaki komona ete nasundolaki bana na ngai ntango oyo bazalaki mpenza na mposa ete natambwisa bango mpe namonisa ete nalingaka bango. Nazalaki wana te mpo na kotángela bango masolo ya Biblia, kobondela elongo na bango, koyamba bango mpe kosakana ná bango.” (Mib. 6:7) Mwana na ye ya mokóló na nkombo Anna alobi ete: “Ntango tata azalaki te, nazalaki mpenza kotungisama mingi na makanisi. Ntango azongaki, toyebaki ye kaka na elongi mpe mongongo na ye. Namiyokaki mabe mpenza ntango ayambaki ngai.”
4. Ndenge nini tata oyo atiki libota na ye akoki kokoka te kokokisa mokumba na ye?
4 Soki tata azali te elongo na libota, akokoka te kokokisa mokumba na ye ya tata. Ruby, mwasi ya Eduardo alobi boye: “Nazalaki kobundana na mikumba mibale: ya tata ná mama, mpe nazalaki kozwa bikateli mingi ya libota ngai moko. Ntango Eduardo azongaki na ndako, nasengelaki koyekola ndenge ya komonisa limemya oyo ebongi na mwasi mokristo. Ata tii sikoyo, esengelaka ntango mosusu namikundolaka ete mobali na ngai azali.” (Ef. 5:22, 23) Eduardo abakisi ete: “Bana ya basi bazalaki kokende epai ya mama na bango kosɛnga nzela soki balingi básala likambo moko. Kasi, ngai ná mama na bango, tosengelaki komonisa bango ete tozali na bomoko mpe nasengelaki koyekola ndenge ya kotambwisa makambo na ndenge oyo ebongi na mokristo.”
5. Ndenge nini tata moko abandaki kobongisa makambo mabe oyo esalemaki nsima na ye, mpe matomba nini emonanaki?
5 Eduardo azalaki na ekateli ya kosala nyonso mpo na kobongisa boyokani ná libota na ye mpe kosalisa bango bákóma makasi na elimo. “Mokano na ngai ezalaki ya kofandisa solo epai ya bana na ngai na maloba mpe na ndakisa, kasi te kaka koloba ete nalingaka Yehova kasi komonisa yango.” (1 Yoa. 3:18) Yehova apambolaki misala ya kondima oyo Eduardo amonisaki? Anna apesi eyano oyo: “Komona milende nyonso oyo asalaki mpo na kozala tata ya malamu mpe kopusana penepene na biso lisusu esalisaki mingi. Ntango tomonaki ye azali koluka kokokisa masɛngami mpo na kozwa mikumba na lisangá, etindaki biso tósepela na ye mingi. Mokili ezalaki mpenza koluka kotangola biso mosika na Yehova. Kasi tozalaki komona baboti na biso bazali kokangama na solo, biso mpe tosalaki makasi tósala bongo. Tata alakaki ete akotika biso lisusu te, mpe akokisaki maloba na ye. Soki asalaki yango lisusu, nalingaki te kozala na kati ya ebongiseli ya Yehova lelo.”
6. Liteya nini baboti mosusu bazwaki na ntango ya etumba?
6 Makambo mosusu oyo esalemaki, emonisi ete ntango etumba ezalaki na mikili ya Balkans, bana ya batatoli ya Yehova ya bamboka yango, bazalaki na esengo mingi atako bomoi ezalaki mpasi mpenza. Mpo na nini? Baboti oyo bazalaki kokoka te kokende mosala, bazalaki kotikala na ndako mpe bazalaki koyekola, kosakana mpe kosolola ná bana na bango. Liteya nini baboti bakoki kozwa? Longola mbongo to bakado, bana balingaka nde ete baboti na bango bázala ná bango elongo. Ya solo, ndenge Liloba ya Nzambe emonisi yango, bana bakokola malamu soki baboti bazali kotyela bango likebi mpe bazali kobongisa bango.—Mas. 22:6.
7, 8. (a) Likambo nini ya mabe baboti mosusu oyo bazongá ndako basalaka? (b) Ndenge nini baboti bakoki kosalisa bana na bango bálongola makanisi mabe?
7 Likambo ya mawa, ntango baboti mosusu oyo bazongelaki mabota na bango bakutanaki na makambo oyo bana na bango bapesaki bango nkanda to basalaki makambo mosusu ya mabe, balobaki boye, “Makambo nyonso oyo nasali mpo na bino, ezali kolobela bino eloko moko te?” Nzokande, ntango mosusu bana bakoki komonisa ezaleli wana mpo na ndenge moboti atikaki bango ntango molai. Ndenge nini moboti akoki kosala mpo abongisa boyokani yango?
8 Sɛngá Yehova asalisa yo omitya mingi mpenza koleka na esika ya bato ya libota na yo. Na nsima, ntango ozali kosolola elongo na bato ya libota na yo, ndimá ete soki makambo ezali ndenge wana, yo nde oluki yango. Kosɛnga bolimbisi ya solosolo ekoki kosalisa. Ntango molongani na yo mpe bana bazali komona ete ozali kosala nyonso osembola makambo, bakomona ete ozali mpenza na mposa ya kobongisa makambo. Soki ozali na ekateli mpe motema molai, mokemoke, bato ya libota na yo bakobanda kolinga yo mpe komemya yo.
9. Mpo na nini esengeli te koboma nzoto na koluka bomɛngo mpo na ‘kopesa bato ya libota’ oyo basengeli na yango?
9 Ntoma Paulo alobaki ete ntango bakristo oyo bakómi mibange bazali kokoka te kokokisa bamposa na bango, bana mpe bankɔkɔ na bango, basengeli “kozongisela baboti na bango ná bankɔkɔ na bango bolamu oyo basengeli kozongisela bango.” Kasi, ntoma Paulo alendisaki bakristo nyonso ete básepela na biloko lokola bilei, bilamba mpe esika ya kolala; biloko oyo bato bazalaka na yango mposa mokolo na mokolo. Tosengeli te koboma nzoto mpo na koluka kozala na bomoi oyo eleki kitoko mingi to mpo tóbomba mbongo mingi mpo na lobi. (Tángá 1 Timote 5:4, 8; 6:6-10.) Mpo mokristo ‘apesa bato na ye’ oyo basengeli na yango, asengeli te koluka bomɛngo na mokili oyo ekoleka mosika te. (1 Yoa. 2:15-17) Tosengeli te kotika ete “nguya ya bokosi ya bomɛngo” to “mitungisi ya bomoi” ebebisa ekateli oyo libota ezali na yango ya ‘kosimba makasi bomoi ya solosolo’ na mokili ya sika ya boyengebene oyo Nzambe alaki.—Mrk. 4:19; Luka 21:34-36; 1 Tim. 6:19.
10. Ndenge nini tokoki komonisa bwanya na likambo etali kokɔta banyongo tii na motó?
10 Yehova ayebaka ete tosengeli na mwa mbongo. Kasi mbongo ekoki soki moke te kobatela mpe kosunga biso ndenge bwanya ya Nzambe ekoki kosala. (Mos. 7:12; Luka 12:15) Bato mingi bamonaka mpenza te makama ya kokende kosala na mboka mopaya, mpe eloko moko te emonisaka ete soki bato bakei kuna, bakozwa kaka mbongo. Kutu, makama minene nde ezalaka. Bato yango bazongaka kutu na banyongo tii na motó. Na esika bázala na bonsomi mpo na kosalela Nzambe, bakómaka nde kosalela bato oyo badefisaki bango mbongo. (Tángá Masese 22:7.) Likambo ya ntina ezali: kowela te kokɔta banyongo.
11. Ndenge nini kosala bakalkile ekoki kosalisa mabota bábebisaka mbongo te?
11 Eduardo amonaki ete mpo ekateli oyo azwaki ya kotikala esika moko ná libota na ye esimba, asengelaki koyeba kosalela mbongo. Ye ná mwasi na ye basalaki bakalkile mpo na koyeba biloko nini bazali na yango mpenza mposa. Bakalkile oyo basalaki, esalisaki bango bátika kosomba biloko mingi oyo bazalaki kosomba liboso. Kasi, bango nyonso batosaki ebongiseli wana mpe babebisaki mbongo te na makambo ezangá ntina.* Eduardo alobi ete, “Na ndakisa nalongolaki bana na ngai na biteyelo ya mbongo mingi mpe nakomisaki bango na biteyelo ya Leta oyo batángisaka malamu.” Ye ná libota na ye babondelaki ete azwa mosala moko oyo ekosalisa ye abebisa te programɛ na bango ya makambo ya elimo. Ndenge nini Yehova ayanolaki na mabondeli na bango?
12, 13. Makambo nini tata moko asalaki mpo na kosunga libota na ye, mpe ndenge nini Yehova apambolaki ekateli na ye ya kokóma na bomoi ya pɛpɛlɛ?
12 Eduardo alobi ete: “Mpo na bambula mibale ya liboso, tozalaki mpenza na bomoi ya malonga te. Makoki oyo nazalaki na yango ekitaki makasi, mwa lifuta oyo bazalaki kopesa ngai ezalaki te kokokisa bamposa na biso, mpe nakómaki mpenza kolɛmba. Kasi tozalaki koyangana na makita nyonso mpe kobima na mosala ya kosakola elongo.” Eduardo azwaki mpenza ekateli makasi ya komeka kutu te lisusu kozwa mosala oyo ekotinda ye azala mosika na libota na ye mpo na basanza to bambula. Abakisi boye: “Na esika ya kosala bongo, nayekolaki misala ndenge na ndenge mpo soki moko ekosimba te, nakoka kosala mosusu.”
13 Lokola Eduardo asengelaki kofuta banyongo na ye mokemoke, asengelaki kofuta matabisi mingi na mbongo oyo adefaki. Kasi amonaki ete kofuta yango ata mokemoke ekosalisa ye ná libota na ye básalela Yehova. Eduardo alobi ete: “Mbongo oyo nazali kozwa sikoyo ezali mpenza moke soki nakokanisi yango na oyo nazalaki kozwa na mboka ya bapaya, kasi tolalaka nzala te. ‘Lobɔkɔ ya Yehova ezali mokuse te.’ Kutu, tozwaki ekateli ya kokóma babongisi-nzela. Likambo ya esengo, ntango nkita ya mboka ebongaki mwa moke, kozwa biloko ya kobikela ekómaki pɛtɛɛ.”—Yis. 59:1.
14, 15. Mabota ya bokristo ekoki kosala nini soki bandeko na bango balingi ete bátya mbongo liboso ya losambo ya Yehova, mpe makambo ekoki kosuka ndenge nini soki topesi ndakisa malamu?
14 Na bisika mingi, bato bazalaka na mokumba ya kopesa bandeko mpe baninga na bango mbongo mpe bakado. Eduardo alobi lisusu boye: “Ezalaka bongo banda bankɔkɔ na biso mpe tosepelaka kopesa. Kasi kopesa ezalaka na ndelo. Nayebisaka bandeko na ngai mosusu ya libota ete nakoki kopesa oyo nakoki kozanga ete natya bamposa ya elimo mpe makambo mosusu ya mwasi mpe bana na ngai na likama.”
15 Soki bato ya libota bamoni moto oyo batalelaka lokola likonzí ya libota ayei kozonga mboka to aboyi kotika libota na ye mpo na kokende koluka na mikili ya bapaya, mbala mingi bayokaka nkanda, batyolaka ye mpe balɛmbaka nzoto. Bato mosusu kutu balobaka na ye ete azali motema mabe. (Mas. 19:6, 7) Anna, mwana ya Eduardo ya mwasi alobi ete: “Ntango toboyi kosundola matomba ya elimo mpo na biloko ya mosuni, bato mosusu ya libota bakoki komona ete totyaka Yehova mpenza na esika ya liboso. Soki tosali bongo te, bakoyeba mpe te ete totyaka Yehova na esika ya liboso.—Talá mpe 1 Petro 3:1, 2.
16. (a) Ndenge nini moto akoki ‘komikosa na makanisi ya lokuta’? (Yak. 1:22) (b) Yehova apambolaka bikateli ya lolenge nini?
16 Ndeko mwasi moko oyo abalá akendeki na ekólo moko oyo nkita efandá. Atikaki mobali ná bana na ye, kasi ntango akómaki kuna, ayebisaki bankulutu ete: “Esengelaki tómipimela makambo ebele mpo naya awa. Mobali na ngai kutu atikaki mosala ya nkulutu na lisangá. Nakanisi mpenza ete Yehova akopambola mobembo oyo.” Yehova apambolaka ntango nyonso bikateli oyo emonisaka ete tozali na kondima epai na ye, kasi ndenge nini akoki kopambola ekateli oyo eyokani te na mokano na ye, mingimingi soki esɛngi moto atika mikumba ya lisangá kaka mpamba boye?—Tángá Baebre 11:6; 1 Yoane 5:13-15.
17. Mpo na nini tosengeli koluka litambwisi ya Yehova liboso ya kozwa bikateli, mpe ndenge nini tokoki kosala yango?
17 Lukáká litambwisi ya Yehova liboso ya kozwa bikateli mpe kondima likambo moko, kasi te na nsima. Bondeláká ye apesa yo elimo santu, bwanya mpe litambwisi. (2 Tim. 1:7) Omituna boye: ‘Na makambo nini nakolinga kotosa Yehova? Nakosala yango ata na ntango ya minyoko?’ Soki ezali bongo, okondima kotosa ye soki esɛngi okómisa bomoi na yo pɛpɛlɛ? (Luka 14:33) Sɛngá bankulutu bápesa yo toli ya Biblia, mpe monisá ete ozali na kondima mpe tyá motema ete Yehova akokokisa elaka na ye ya kosalisa yo soki olandi toli na ye. Bankulutu bakoki te kozwa bikateli na esika na yo, kasi bakoki kosalisa yo ozwa bikateli oyo ekomemela yo esengo na nsima.—2 Ko. 1:24.
18. Nani azali na mokumba ya kokokisa bamposa ya libota, kasi makambo nini ekoki kopesa bandeko libaku ya kosalisa basusu?
18 Mposa ya Yehova ezali ete batata ya mabota bákokisaka bamposa ya mabota na bango ntango nyonso. Tosengeli mpenza kopesa longonya mpe kobondela mpo na baoyo bazali kokokisa mokumba yango kozanga ete bátika balongani to bana na bango, atako bato basalaka bango mosukusuku to bango moko bamekamaka mpo na kosala yango. Makambo oyo ebimaka mbalakaka, na ndakisa koningana ya mabele to mipɛpɛ makasi to kosalisa nokinoki moto moko oyo abɛli, epesaka biso libaku mpo na komonisa ete tolinganaka mpe tomityaka na esika ya basusu. (Gal. 6:2, 5; 1 Pe. 3:8) Tokoki kopesa bandeko yango biloko oyo basengeli na yango nokinoki to kosalisa bango bázwa mosala epai na bango? Soki tosali bongo, tokoki kokitisa ata mwa moke mbamba oyo bazali kotya bango to mposa oyo bakoki kozala na yango ya kokende koluka mosala epai mosusu.—Mas. 3:27, 28; 1 Yoa. 3:17.
19, 20. Mpo na nini bakristo bakoki kosepela na koyeba ete Yehova akosunga bango?
19 Makomami elendisi biso ete: “Bomoi na bino ezala na bolingo ya mbongo te, bósepela na biloko oyo bozali na yango sikoyo. Mpo [Nzambe] alobaki ete: ‘Nakotika yo soki moke te mpe nakosundola yo ata moke te.’ Mpo tózala na mpiko mpenza mpe tóloba: ‘Yehova azali mosungi na ngai; nakobanga te. Moto akoki kosala ngai nini?’” (Ebr. 13:5, 6) Ndenge nini likambo yango emonanaka?
20 Nkulutu moko oyo aumeli mingi na mosala yango, oyo afandaka na ekólo moko ya bobola alobi ete: “Mbala mingi bato balobelaka ntina oyo Batatoli ya Yehova bazalaka bato ya esengo. Bamonaki mpe ete ata Batatoli oyo bazali babola, balataka ntango nyonso kitoko mpe bamonanaka kitoko koleka bato mosusu.” Yango eyokani mpenza na elaka oyo Yesu apesaki mpo na baoyo batyaka Bokonzi ya Nzambe na esika ya liboso. (Mat. 6:28-30, 33) Ya solo, Yehova, Tata na yo ya likoló, alingaka yo mpe alukaka kaka bolamu na yo mpe ya bana na yo. “Mpo na Yehova, miso na ye ezali kotambolatambola na mabele mobimba mpo na komonisa makasi na ye mpo na bolamu ya baoyo motema na bango ezali mobimba epai na ye.” (2 Nt. 16:9) Apesi biso mibeko na ye, mpe mibeko yango elobeli mpe makambo etali bomoi ya libota mpe bamposa ya mosuni; nyonso wana mpo na bolamu na biso. Soki tozali kolanda yango, tozali komonisa ete tolingaka ye mpe totyelaka ye motema. “Bolingo ya Nzambe elakisi boye: ete tótosaka mibeko na ye; kutu mibeko na ye ezali kilo te.”—1 Yoa. 5:3.
21, 22. Mpo na nini ozwi ekateli ya kotyela Yehova motema?
21 Eduardo alobi ete: “Nayebi ete ntango oyo nalekisaki mosika na mwasi mpe bana na ngai ekozonga lisusu te, kasi nakanisakanisaka yango ntango nyonso te. Baninga na ngai mingi ya kala bazali na bozwi kasi bazali na esengo te. Mabota na bango ezali na mikakatano ya makasi. Kasi, libota na biso ezali na esengo! Mpe ekamwisaka ngai komona ndenge bandeko mosusu ya ekólo oyo, ata mpe baoyo bazali babola, bazali kokoba kotya matomba ya elimo na esika ya liboso na bomoi na bango. Biso nyonso tozali mpenza komona bosolo ya elaka oyo Yesu apesaki.”—Tángá Matai 6:33.
22 Zalá na mpiko! Poná kotosa Yehova mpe kotyela ye motema. Tiká bolingo na yo mpo na Nzambe, molongani mpe bana na yo etinda yo okokisa mokumba na yo ya tata ya libota. Soki osali bongo, okomona mpenza ete ‘Yehova azali Mosungi na yo.’
^ par. 1 Bankombo mosusu topesi bango kopesa.
^ par. 11 Talá masolo “Comment gérer votre argent” na Lamuká! ya 09/2011 na Lifalanse.
“Miso ya Yehova ezalaka na esika nyonso, ezali kotalatala bato mabe ná bato malamu.”—MAS. 15:3.
1, 2. Ndenge nini lolenge oyo Yehova atalatalaka biso ekeseni na ndenge oyo bakamera esalaka?
NA MIKILI mingi, bato bazali kosalela bakamera mpo na kotala ndenge mituka ezali kotambola mpe mpo na kozwa bililingi ntango makama esalemi. Soki kamera ezwi bililingi ya sofɛlɛ moko oyo asalaki aksida mpe akimi, bililingi yango ekoki kosalisa bakonzi báluka sofɛlɛ yango mpe bákanga ye. Ya solo, lokola bakamera ekómi bisika mingi, yango ezali kosalisa mpo ete bato oyo basali aksida to likambo moko ya mabe bázanga te kozwa bitumbu.
2 Kasi, ndenge oyo bakamera etondi na mokili mpo na kokɛngɛla esengeli kotinda biso tóbosana te mosala oyo Yehova, tata na biso ya bolingo asalaka, boye te? Biblia elobaka ete miso na ye “ezalaka esika nyonso.” (Mas. 15:3) Kasi yango elingi nde koloba ete alandelaka makambo nyonso oyo tosalaka lokola polisi? Nzambe atalatalaka biso kaka mpo tótosa na makasi mibeko na ye, to mpo apesa biso etumbu? (Yir. 16:17; Ebr. 4:13) Ezali bongo te! Yehova atalatalaka biso libosoliboso mpo alingaka biso mpe alukaka bolamu na biso.—1 Pe. 3:12.
3. Makambo nini mitano tokotalela oyo emonisi ete Nzambe alingaka biso?
3 Nini ekosalisa biso tósepela ete Nzambe atalatalaka biso mpo alingaka biso? Tótalela lolenge oyo asalaka yango. Asalaka yango na ndenge (1) akebisaka biso ntango tobandi komonisa makanisi mabe, (2) asembolaka biso ntango tokómi na etamboli ya mabe, (3) atambwisaka biso na mitinda oyo ezali na Liloba na ye, (4) asalisaka biso ntango tokutani na mikakatano ya ndenge na ndenge, mpe (5) apambolaka biso ntango amoni likambo ya malamu.
4. Likanisi ya Yehova ezalaki nini ntango akebisaki Kaina ete lisumu ‘ebatami na monɔkɔ ya ndako na ye’?
4 Ya liboso, tótalela ndenge Nzambe akebisaka biso ntango tobandi komonisa makanisi mabe. (1 Nt. 28:9) Mpo na komona ete Nzambe atalatalaka biso mpo na kokebisa ntango makanisi mabe ebandi, tótala naino ndenge asalaki mpo na Kaina, oyo “ayokaki nkanda makasi” ntango Nzambe aboyaki ye. (Tángá Ebandeli 4:3-7.) Yehova alendisaki Kaina ‘abanda kosala makambo ya malamu.’ Soki asali yango te, Yehova akebisaki ye ete, lisumu ‘ebatamaki na monɔkɔ ya ndako na ye.’ Nzambe atunaki ye boye: “Yo, okokoka kolonga yango?” Alingaki ete Kaina ayoka likebisi wana mpo ‘andimama.’ Kondimama na Nzambe elingaki kosalisa ye abatela boyokani malamu elongo na ye.
5. Wapi balolenge oyo Yehova akebisaka biso na makinisi ya mabe?
5 Tokoloba nini mpo na biso lelo? Miso ya Yehova emonaka tii na motema na biso; yango wana makanisi mpe makambo nyonso oyo tolingi tósala ezali bolumbu na miso na ye. Tata na biso ya bolingo alingaka tólanda banzela ya boyengebene; kasi atindaka biso na makasi te mpo tótika ezaleli moko oyo tozali na yango. Na lisalisi ya Liloba na ye Biblia, akebisaka biso ntango tozali kokende na nzela mabe. Ndenge nini? Na botángi na biso ya Biblia mokolo na mokolo, mbala mingi tokómaka na vɛrsɛ moko oyo esalisaka biso tólongola makanisi mabe. Longola yango, mikanda na biso ekoki kolimbola mokakatano oyo tozali kobunda na yango mpe komonisa biso ndenge tokoki kosala mpo na kolonga yango. Mpe na makita na biso ya lisangá, biso nyonso tozwaka toli oyo eyaka na ntango mpenza oyo ebongi!
6, 7. (a) Mpo na nini tokoki koloba ete mateya oyo ebongisamaka mpo na bamilio ya bato emonisaka ete Nzambe alingaka biso? (b) Osengeli kosala nini mpo ozwa litomba na ndenge Yehova atyelaka moto na moto likebi?
6 Makebisi wana nyonso emonisaka ete Yehova alingaka biso, mpe alukaka kobatela mokomoko na biso. Ya solo, Biblia ekomamá esili koleka basiɛklɛ mingi, mikanda oyo ebongiseli ya Yehova ebimisaka ezali mpo na bamilio ya bato, mpe toli oyo epesamaka na makita ezali mpo na lisangá mobimba. Kasi, na bibongiseli oyo nyonso, Yehova azali kobenda likebi na biso na Liloba na ye mpo tóbongola makanisi na biso. Bibongiseli oyo nyonso emonisaka ete Yehova alingaka mokomoko na biso mpe amibanzabanzaka mpo na ye.
7 Mpo tózwela makebisi ya Nzambe litomba, tosengeli liboso koyeba ete amibanzabanzaka mpenza mpo na biso. Na nsima tosengeli kondima na motema moko toli ya Liloba na ye, kosala makasi tólongola makanisi nyonso oyo esepelisaka Nzambe te. (Tángá Yisaya 55:6, 7.) Soki tozali koyoka makebisi oyo ezali kopesama, tokomibatela na makama mosusu. Sikoyo kanisá ete okwei na makanisi mabe, lisalisi nini tata na biso ya bolingo apesaka?
8, 9. Ndenge nini toli oyo Yehova apesaka na nzela ya basaleli na ye emonisi ete alingaka biso mingi? Pesá ndakisa.
8 Tokoki mbala mosusu komona ete Yehova alingaka biso ntango asemboli biso. (Tángá Baebre 12:5, 6.) Mpo na koloba solo, toli nyonso to disiplini ezalaka likambo ya esengo te. (Ebr. 12:11) Kasi, tosengeli kokanisa na makambo moto oyo azali kopesa biso toli asengeli kotalela. Asengeli koyeba ete likambo oyo tozali kosala ekoki kobebisa boyokani na biso ná Yehova Nzambe, asengeli kotalela ndenge tozali komiyoka, mpe asengeli kozwa ntango mpe kosala milende oyo esengeli mpo na komonisa biso na Biblia ndenge tokoki kobongisa makanisi na biso mpo tósepelisa Nzambe. Tosengeli mpenza kotyela Yehova motema mpo ye nde liziba ya batoli oyo tozwaka.
9 Tólobela likambo moko oyo ekomonisa ete toli oyo bato bapesaka ekoki komonisa ndenge Nzambe amibanzabanzaka mpo na biso. Ndeko mobali moko azalaki kotala pornografi mingi liboso ayeba solo, kasi atikaki ezaleli yango. Kasi, makanisi wana ya kala ezalaki naino kotoka na kati na ye lokola mɔtɔ. Ntango azwaki telefone ya sika, bamposa na ye ya mabe ezongaki lisusu. (Yak. 1:14, 15) Azalaki kosalela telefone yango mpo na kotala pornografi na Internet. Mokolo moko, adefisaki nkulutu moko telefone na ye; mpe ntango nkulutu yango abandaki kosalela telefone wana, basite ya mabe ebimaki. Yango esalisaki mpenza ndeko na biso wana oyo akómaki na likama monene. Azwaki toli na ntango oyo ebongi, disiplini oyo azwaki esalisaki ye, mpe atikaki ezaleli wana mabe. Tokoki mpenza kozala na botɔndi epai ya tata na biso ya likoló mpe ya bolingo, oyo amonaka ata masumu na biso oyo ebatamá mpe asembolaka biso liboso ete tókende mosika mpenza!
10, 11. (a) Na ndenge nini okoki koluka litambwisi epai ya Nzambe? (b) Ndenge nini libota moko emonaki ntina ya kolanda litambwisi ya Yehova?
10 Mokomi moko ya nzembo ayembelaki Yehova ete: “Okokamba ngai na toli na yo.” (Nz. 73:24) Ntango nyonso oyo tozali na mposa ya litambwisi, tokoki “kokanisa” Yehova soki tozali kotalela Liloba na ye mpo na koyeba lolenge oyo ye atalelaka makambo. Kosalela mitinda ya Biblia ekoki komemela biso matomba na elimo mpe ekoki mbala mosusu kosalisa biso tókokisa bamposa na biso ya mosuni.—Mas. 3:6.
11 Ndakisa oyo emonisi ndenge Yehova atambwisaki bato mosusu, ezali ya ndeko mobali moko ná mwasi na ye oyo bazalaki kofutela na ferme moko na bangombangomba ya Masbate, na ekólo Philippines. Ndeko yango ná mwasi na ye bazalaki babongisi-nzela atako bazalaki na bana mingi. Mokolo moko, batungisamaki makasi ntango bazwaki mwa mokanda ya nkolo ferme ete bálongwa wana. Ezalaki mpo na nini? Bakoselaki bango makambo ete bazali na bizaleli mabe. Atako ndeko mobali yango azalaki komitungisa soki akozwa esika wapi mpo na libota na ye, alobaki ete: “Yehova akosunga. Ata ndenge nini akokokisa bamposa na biso.” Ndeko wana amikosaki te. Mwa mikolo na nsima, motema ya bato ya libota yango ekitaki mpo bazwaki nsango ete bakolongwa lisusu te. Likambo nini esalemaki? Nkolo ferme wana amonaki ete atako bafundaki libota yango, kasi lokola bazalaki kotambwisama na mitinda ya Biblia, bakobaki komonisa botosi mpe ezaleli ya kimya. Ezaleli na bango ekamwisaki ye mpe alobaki na bango bákende lisusu te, kutu abakiselaki bango ndambo mosusu ya mabele mpo bálonaka. (Tángá 1 Petro 2:12.) Ya solo, Yehova atambwisaka biso na nzela ya Liloba na ye mpo tólonga mikakatano ya bomoi.
12, 13. Makambo nini ekoki kotinda bato bámituna soki Nzambe amonaka mpenza bampasi na bango?
12 Ntango mosusu, tozali na mokakatano moko oyo ezali kosila te. Ekoki kozala ete tozali kotungisama na maladi moko mabe, na botɛmɛli ya bato ya libota na biso, to na minyoko oyo ezali kosila te. Mpe tokoloba nini mpo na kowelana oyo tokutanaka na yango mbala mosusu na bandeko ya lisangá?
13 Na ndakisa, balobaki na yo likambo moko oyo omonaki ete elobamaki na boboto te mpe esalaki yo mpasi na motema. Okoki mbala mosusu koloba: ‘Likambo ya boye esengeli te kosalema na ebongiseli ya Nzambe!’ Kutu, ndeko oyo alobaki na yo maloba wana azwi mikumba mosusu na lisangá mpe ezali komonana ete bandeko mosusu bazali kosepela na ye. Okoki komituna boye: ‘Ndenge nini likambo ya boye ekoki kosalema? Yehova azali komona te? Akosala eloko te?’—Nz. 13:1, 2; Hab. 1:2, 3.
14. Ekoki kozala mpo na bantina nini Nzambe asilisaka mbala moko te mikakatano mosusu oyo tokutanaka na yango?
14 Ekoki kozala na bantina oyo Yehova azali naino kotika likambo yango. Na ndakisa, ntango yo ozali komona ete ndeko wana nde azali na foti monene, Nzambe akoki kotalela makambo bongo te. Na lolenge na ye ya kotalela makambo, ekoki kozala ete yo nde ozali na ebakata ya foti. Ekoki kozala ete maloba oyo yo omonaki ete ezokisi yo, ezalaki mpenza toli oyo esengelaki otyela yango likebi. Na lisolo ya bomoi na ye, ndeko Karl Klein, oyo asalaki na Lisangani ya Mikóló-Bakambi, alobeli mokolo moko oyo ndeko Joseph Rutherford apesaki ye toli moko ya makasi. Mwa moke na nsima, ndeko Rutherford apesaki ndeko Klein mbote na esengo; alobaki na ye, “Mbote, Karl!” Kasi, ndeko Klein, azalaki kaka na nkanda mpo na toli wana oyo azwaki, azongisaki mwa mbote moko ya malili mpe na mongongo ya nse. Lokola amonaki ete ndeko Klein azali na nkanda makasi, ndeko Rutherford akebisaki ye ete akóma te eloko oyo Zabolo akoki kolya. Na nsima ndeko Klein akomaki ete: “Soki tokangeli ndeko moko nkanda na motema, mpo alobi na biso likambo moko oyo azali na lotomo ya koloba yango mpo ezali mokumba na ye, tozali biso moko komitika na mitambo ya Zabolo.”*
15. Likambo nini ekosalisa yo ozala motema likolólikoló te wana ozali kozela ete Yehova asalisa yo na ntango ya mokakatano moko?
15 Ntango mosusu, tokoki kokóma motema likolólikoló mpo ezali komonana lokola mokakatano na biso ezali kosila te. Ndenge nini tokoki kosala? Kanisá ete ozali kotambwisa motuka na balabala monene mpe okangami esika mituka ezali ebele. Oyebi te ntango nini nzela ekofungwama. Soki osiliki mpe oluki kozwa nzela mosusu, okoki mbala mosusu kobunga. Okoki mpe kolekisa ntango mingi mpo na kokóma na esika ozali kokende koleka soki ozalaki motema molai mpe otikalaki kaka na molɔngɔ. Ndenge moko, soki otikali kaka na banzela oyo Liloba ya Nzambe elakisi, nsukansuka okokóma epai ozali kokende.
16. Wapi ntina mosusu, oyo ekoki mbala mosusu kosala ete Yehova atika bampasi na biso eumela?
16 Yehova akoki mbala mosusu kotika bampasi na biso eumela mpo alingi ete tózwa formasyo oyo esengeli. (Tángá 1 Petro 5:6-10.) Kasi, Nzambe abimiselaka biso bampasi te. (Yak. 1:13) ‘Monguna na biso, Zabolo,’ nde azali kobimisa bampasi ya ndenge na ndenge. Kasi, Nzambe akoki kosalela mokakatano moko mpo na kosalisa biso tókola na elimo. Amonaka mpasi na biso, mpe ‘atyelaka biso likebi,’ akosala ete ekoba kaka mpo na “mwa ntango.” Osepelaka na lolenge oyo Yehova atyelaka yo likebi na ntango ya minyoko, mpe otyaka motema ete akolakisa yo nzela ya kobima?—2 Ko. 4:7-9.
17. Yehova alukaka nani mpe mpo na nini?
17 Ya nsuka, Nzambe atalatalaka biso mpo na likambo mosusu ya ntina mingi. Na nzela ya Hanani momoni-makambo, Nzambe ayebisaki mokonzi Asa ete: “Miso na ye [Yehova] ezali kotambolatambola na mabele mobimba mpo na komonisa makasi na ye mpo na bolamu ya baoyo motema na bango ezali mobimba epai na ye.” (2 Nt. 16:9) Atako Nzambe amonaki ete motema ya Asa ezalaki mobimba te, ‘akomonisa makasi na ye’ epai na yo soki okobi kosala oyo ezali malamu.
18. Ntango ozali komona lokola ete bato balingaka yo te, osengeli kobosana te likambo nini na ntina na Yehova? (Talá elilingi ya ebandeli.)
18 Nzambe alingi ete ‘tóluka oyo ezali malamu,’ ‘tólinga oyo ezali malamu,’ mpe ‘tósala oyo ezali malamu’ mpo akoka komonisela biso “boboto.” (Amo. 5:14, 15; 1 Pe. 3:11, 12) Yehova amonaka bato ya boyengebene mpe apambolaka bango. (Nz. 34:15) Na ndakisa, kanisá na basi babotisi ya Baebre na nkombo Shifara mpe Pua. Ntango Bayisraele bazalaki na boombo na Ezipito, basi yango babangaki Nzambe koleka Farao, oyo apesaki bango mobeko báboma bana nyonso ya mibali ya Baebre ntango bazali kobotama. Ya solo, lisosoli na bango ya malamu etindaki bango báboma te babebe wana. Na nsima, Yehova apesaki Shifara ná Pua ‘mabota na bango moko.’ (Kob. 1:15-17, 20, 21) Miso ya Yehova oyo etalatalaka esika nyonso, emonaki misala na bango ya malamu. Ntango mosusu, tokoki kokanisa ete ata moto moko te amonaka makambo ya malamu oyo tosalaka. Kasi Yehova atyaka likebi. Amonaka misala nyonso ya malamu oyo tosalaka, mpe akopesa biso mbano.—Mat. 6:4, 6; 1 Tim. 5:25; Ebr. 6:10.
19. Ndenge nini ndeko mwasi moko amonaki ete Yehova azangaka te komona misala ya malamu?
19 Ndeko mwasi moko na Autriche andimaki ete Nzambe azali komona mosala makasi oyo azali kosala. Lokola azalaki moto ya Hongrie, azwaki adrɛsi ya moto moko oyo alobaka monɔkɔ ya Hongrois mpo akende kotala ye na mosala ya kosakola. Mbala moko akendeki na adrɛsi yango, kasi moto azalaki te na ndako. Asalaki yango mbala ebele. Na ntango mosusu, azalaki koyoka lokola moto azali na kati, kasi moto moko te azalaki kondima. Atikaki babuku mpe bazulunalo, akomelaki ye mikanda, atikelaki ye nimero ya telefone, mpe bongo na bongo. Nsima ya kozongela ye na boumeli ya mbula moko na ndambo, nsukansuka porte efungwamaki! Mwasi moko abimaki, apesaki ndeko mwasi wana mbote na esengo mpe alobaki na ye ete: “Kɔtá. Natángi mikanda nyonso oyo otikaki mpe nazalaki kozela yo.” Mwasi yango azalaki kozwa lisalisi ya minganga mpo azalaki kobɛla makasi mpe yango wana azalaki kokutana te na bato. Boyekoli ya Biblia ebandaki. Ya solo, Nzambe apesaki ndeko mwasi wana mbano mpo na milende na ye!
20. Oyoki ndenge nini sikoyo lokola oyebi ete Yehova atalatalaka biso na bolingo?
20 Yehova amonaka nyonso oyo ozali kosala mpe akofuta yo. Soki Nzambe azali kotalatala yo, kokanisa te ete batyeli yo kamera ezwaka makambo nyonso, ata ya mikemike oyo ozali kosala. Na esika ya kokanisa bongo, pusaná nde penepene ya Nzambe oyo atyelaka yo mpenza likebi mpe amibanzabanzaka mpo na yo!
^ par. 14 Lisolo ya bomoi ya ndeko Klein ebimá na Linɔ́ngi ya Mosɛnzɛli ya 01/05/1985, na Lifalanse.
MAKOMAMI elobeli masolo ya bato mingi oyo bapasolaki bilamba na bango. Likambo yango ekoki kokamwisa batángi mingi ya Biblia lelo oyo, kasi mpo na Bayuda likambo yango ezalaki komonisa ete moto ayoki mpasi mingi na motema, azali na mawa to mpo ayoki nkanda.
Na ndakisa Rubene “apasolaki bilamba na ye” ntango amonaki ete likanisi na ye ya kobikisa leki na ye Yozefe esimbaki te mpo bandeko na ye batɛkaki ye na boombo. Tata na bango Yakobo, “apasolaki bilamba na ye” ntango akanisaki ete nyama mabe moko ya zamba ebomi Yozefe. (Eba. 37:18-35) Yobo ‘apasolaki elamba na ye’ ntango bayebisaki ye ete bana na ye nyonso bakufi. (Yobo 1:18-20) Momemi-nsango moko oyo azalaki na ‘bilamba epasukapasuka’ atɛlɛmaki liboso ya Eliya, nganga-nzambe monene mpo na koyebisa ye ete Bayisraele balongaki te na etumba, bana na ye mibale ya mibali babomamaki, mpe babɔtɔlaki sanduku ya kondimana. (1 Sa. 4:12-17) Ntango mokonzi Yosiya ayokaki maloba ya mibeko oyo batángelaki ye mpe amonaki mabunga oyo bato na ye basalaki, “apasolaki bilamba na ye.”—2 Bak. 22:8-13.
Ntango bazalaki kosambisa Yesu, nganga-nzambe monene Kaifa “apasolaki bilamba na ye ya likoló” ntango ayokaki maloba oyo ye amonaki ete ezali kofinga. (Mat. 26:59-66) Masolo ya kala ya Barabi elobaki ete moto nyonso oyo ayoki bazali kofinga nkombo ya Nzambe asengeli kopasola bilamba na ye. Nzokande, mikanda na bango mosusu oyo ebimaki nsima ya kobebisama ya tempelo ya Yerusaleme elobaki ete “moto nyonso oyo ayoki bazali kofinga nkombo ya Nzambe na mikolo na biso asengeli te kopasola bilamba na ye, mpo soki asali yango, bilamba na ye ekokóma mikemike.”
Kasi, kopasola bilamba ezalaki mpenza na ntina na miso ya Nzambe kaka soki moto oyo asali bongo amonisi mawa ya solosolo. Yango wana, Yehova ayebisaki bato na ye ‘bápasola mitema na bango, kasi bilamba na bango te; mpe bázongela ye.’—Yoe. 2:13.
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32
^ ***sn loyembo 33 Bóbanga bango te!***
Loyembo 33
Bóbanga bango te!
(Matai 10:28)
1. Bókende, bato na ngai, Kosakola Bokonzi.
Bóbanga monguna te. Bóyebisa bandimi:
Kristo akómi Mokonzi, Ye abwaki Zabolo,
Akotya ye na bolɔkɔ, Akosikola bato.
(Mondimo)
2. Ata banguna ebele Bazali kobangisa,
Ata baza’ kosɛka Mpo bino bókosama,
Bózala na bobangi te, Ata minyok’engali,
Nakobatela basembwi Tii mpenza na bolongi.
(Mondimo)
3. Nakosundola bino te; Ngai nde nguya mpe nguba.
Ata soki bokufi, Liwa ekotosa nga’.
Bato babomaka nzoto, Nzokande molimo te.
Bózala sembo tii nsuka; Bokozanga mbano te!
(MONDIMO)
Bato na ngai, bóbanga te,
Makaneli na bango.
Nakobatela basembwi
Lokola mbum’a liso.
(Talá mpe Mib. 32:10; Neh. 4:14; Nz. 59:1; 83:2, 3.)
^ ***sn loyembo 133 Bóluka Nzambe mpo bóbika***
Loyembo 133
Bóluka Nzambe mpo bóbika
(Sefania 2:3)
1. Bato basangani,
Mwan’a Yah batɛmɛli.
Boyangeli oy’a bato
Solo Nzamb’asukisi.
Bakonzi basuki;
Bokonzi’a Yah ezali.
Kristo akoboma banguna.
Moko te atikali.
(Mondimo)
2. Nsango ya bokonzi,
Bato na nse bandimi.
Topesi bango libaku
Bandimi to baboyi.
Atako bampasi,
Toza’ te na bobangi.
Yehova aza’ mobateli;
Azali mpe mosungi.
(Mondimo)
(MONDIMO)
Bóluka Yah mpo bóbika,
Ee, bótyela ye motema.
Bóluka Nzambe,
Bótika mabe,
Bóndima bokonzi na ye.
Boye’akobikisa bino
Na nguya na ye.
(Talá mpe 1 Sam. 2:9; Nz. 2:2, 3, 9; Mas. 2:8; Mat. 6:33.)
^ ***sn loyembo 81 “Bakiselá biso kondima”***
Loyembo 81
“Bakiselá biso kondima”
(Luka 17:5)
1. Mpo tozangi kokoka, Ee Yehova,
Motema na biso eza’ mabe.
Lisumu moko ekangaka biso—
Kozanga mpenza kondima Nzambe.
(Mondimo)
2. Na kondima, tokosepelisa yo.
Kondima na biso’ekofutama
Lokola nguba, kondim’esungaka.
Toz’otala liboso n’elikya.
(MONDIMO)
Bakiselá biso kondima, Ee Yah.
Tobondeli yo, sungá mpe biso.
Bakiselá biso kondima mingi,
Boye tokokumisa yo seko.
(Talá mpe Eba. 8:21; Ebr. 11:6; 12:1.)
^ ***sn loyembo 132 Loyembo ya bolongi***
Loyembo 132
Loyembo ya bolongi
(Kobima 15:1)
1. Tóyembela Yah. Nkombo na ye ekumisami.
Abomi banguna, Na mbu abwaki bango.
Sanzolá Nkolo; Longola ye mosusu’aza’ te.
Yehova nkombo n’e, Alongi’etumba solo.
(Mondimo)
2. Talá bikólo Batɛmɛli Yehova Nzambe.
Lokola Farao, Bakoyoka mpe nsɔni.
Bakozwa mpasi; Bakokufa n’Armagedone.
Bato bakoyeba Yehova aza’ nani.
(MONDIMO)
Yehova Nzambe, atombwamá,
Abongwanaka te banda kala,
Banguna na yo bakobomama
Nkombo n’o okosantisa.
(Talá mpe Nz. 2:2, 9; 92:8; Mal. 3:6; Em. 16:16.)
^ ***sn loyembo 62 Tozali bato ya nani?***
Loyembo 62
Tozali bato ya nani?
(Baroma 14:8)
1. Oza’ moto’a nani?
Nzambe nani’otosaka?
Oyo yo ofukamelaka.
Ye Nzambe n’o; oy’ondimá.
Lingá kaka moko;
Banzambe mibale te
Noki motema ekokabwana.
Kangamá na moko nde.
2. Oza’ moto’a nani?
Nzambe nani’otosaka?
Mpo kaka moko aza’ solo,
Boye poná; etali yo.
Ezali Kaisala
Nde yo okosambela?
To okotosa Nzambe ya solo
Mpe kosalela se Yah?
3. Naza’ moto’a nani?
Yehova nakotosa.
Ye Tata na ngai ya likoló;
Nakokokisa bilako.
Ye asombaki ngai;
Nakokangama na ye.
Liwa ya Mwana na ye, lisiko;
Nakokumisa se Ye.
(Talá mpe Yos. 24:15; Nz. 116:14, 18; 2 Tim. 2:19.)
^ ***sn loyembo 106 Tózala baninga ya Yehova***
Loyembo 106
Tózala baninga ya Yehova
(Nzembo 15)
1. Ee Yehova, nani?
Aza’ moninga n’o?
Nani otyelaka motema?
Nani ayebi yo?
Oy’azwi Liloba,
Oy’andimeli yo,
Oy’aza’ sembo mpe alima,
Atosaka solo.
2. Ee Yehova, nani?
Moto oy’oyambi?
Nani asepelisaka yo?
Moto oy’oyebi?
Oy’akumisi yo,
Oy’atosaka yo,
Moto oyo azali sembo
Na makambo nyonso.
3. Tótika bampasi
Na mabɔkɔ na yo,
Ozali pene, Okosunga,
Otondi bolingo,
Toza’ baninga n’o.
Tólingana seko.
Boninga elongo na Nzambe,
Nde boning’a solo.
(Talá mpe Nz. 139:1; 1 Pe. 5:6, 7.)
^ ***sn loyembo 22 “Yehova azali Mobateli na ngai”***
Loyembo 22
“Yehova azali Mobateli na ngai”
(Nzembo 23)
1. Yah nde Mobateli na ngai.
Nabanga mpo na nini?
Asungaka bampate na ye,
Mpe moko te abungi.
Ateyi ngai nzela na ye,
Apamboli ngai solo.
Yah azali kokamba ngai
Na nzela ya bosembo.
Yah azali kokamba ngai
Na nzela ya bosembo.
2. Ata kati na molili,
Nakobang’eloko te.
Nzambe azali pene na ngai;
Ye akotika ngai te.
Nzambe atye ngai mafuta.
Kɔpɔ na ngai etondi.
Boboto na y’ekolanda ngai,
Ndako na ye nalingi.
Boboto na y’ekolanda ngai,
Ndako na ye nalingi.
3. Yehova aza’ bolingo!
Tiká nayembela ye!
Epai ya bampate na ye,
Namema nsango na ye!
Natosi Liloba na ye,
Mpe nakozala sembo.
Kosalela ye ntango nyonso,
Eza’ esengo, nkembo.
Kosalela ye ntango nyonso,
Eza’ esengo, nkembo.
(Talá mpe Nz. 28:9; 80:1.)
^ ***sn loyembo 95 ‘Bómeka mpe bómona malamu ya Yehova’***
Loyembo 95
‘Bómeka mpe bómona malamu ya Yehova’
(Nzembo 34:8)
1. Mosal’a Nzambe tólinga;
Kosakol’eza’ elɛngi.
Tósomba ntango ya kosakola,
Mpo mpos’eza’ naino mingi.
(Mondimo)
2. Mosala ya ntango nyonso,
Epesaka mapamboli.
Nzamb’akokisi mposa na biso,
Tósepela n’oyo tozwi.
(Mondimo)
(MONDIMO)
Nzambe alobi: ‘Meká, moná—
Malamu ya Yehova.’
Koyeba Nzambe eza’ bomoi,
Salelá ye mosala.
(Talá mpe Mrk. 14:8; Luka 21:2; 1 Tim. 1:12; 6:6.)
^ ***sn loyembo 69 Salá ete nayeba banzela na yo***
Loyembo 69
Salá ete nayeba banzela na yo
(Nzembo 25:4)
1. Toyangani awa, Nzambe Yehova,
Mpe libyangi na yo tondimi.
Liloba na yo mwinda ya kongɛnga,
Epai mateya n’o euti.
(Mondimo)
1. Bwanya ya Nzambe etombwani mpenza;
Bikateli na yo kitoko.
Liloba na yo esengo monene;
Maloba na yo eza’ seko.
(MONDIMO)
Banzela na yo teyá ngai yango;
Yokisá litoi na ngai mibeko.
Tambwisá ngai na nzela ya solo,
Esengo na ngai mibeko na yo.
(Talá mpe Kob. 33:13; Nz. 1:2; 119:27, 35, 73, 105.)
^ ***sn loyembo 120 Yoká, tosá mpe pambwamá***
Loyembo 120
Yoká, tosá mpe pambwamá
(Luka 11:28)
1. Tómonis’ete tótosaka Kristo.
Mateya na ye mwinda mpe nzela.
Tósepela mpenza koyoka yango,
Tótos’ango mpe tokopambwama.
(Mondimo)
2. Etamboli na biso’ebatelaka
Lokola ndak’oy’epikami ngwi.
Soki matey’a Yesu tokolanda,
Tokozala na bomoi y’elɛngi.
(Mondimo)
3. Ndenge kaka nzete pembeni ya mai
Ebotaka mbuma mbula nyonso,
Soki mpenza tomonisi botosi,
Boye tokozwa bomoi ya seko.
(MONDIMO)
Yoká, tosá, pambwamá
Soki oyoki Nzambe.
Mpo okɔta na kopema na ye,
Yoká, tosá, pambwamá.
(Talá mpe Mib. 28:2; Nz. 1:3; Mas. 10:22; Mat. 7:24-27.)
^ par. 6 (Kob. 1:22-2:10) Nsukansuka Farao apesaki bato na ye nyonso etinda ete: “Mwana mobali nyonso oyo abotami sika, bokobwaka ye na ebale Nile, kasi mwana mwasi nyonso, bokotika ye na bomoi.”
2 Na ntango yango, mobali moko ya ndako ya Levi akendaki kozwa mwana mwasi moko ya Levi. 2 Mpe mwasi yango azwaki zemi mpe abotaki mwana mobali. Ntango amonaki ete mwana yango azali kitoko mingi, abombaki ye sanza misato. 3 Ntango akokaki lisusu kobomba ye te, azwelaki ye kitunga ya papirisi mpe apakolaki yango gudrɔ ná mpaka mpe atyaki mwana na kati na yango mpe atyaki yango na matiti ya ebale pembeni ya Nile. 4 Lisusu, ndeko na ye ya mwasi atɛlɛmaki mwa mosika mpo na komona nini bakosala ye. 5 Nsima ya mwa ntango, mwana mwasi ya Farao akitaki mpo na kosukola na Ebale Nile, mpe basaleli na ye ya basi bazalaki kotambola pembenipembeni ya Ebale Nile. Mpe amonaki kitunga na matiti ya ebale. Na mbala moko, atindaki moombo na ye ya mwasi azwa yango. 6 Ntango afungolaki yango amonaki mwana, mpe talá mwana mobali yango azalaki kolela. Na yango, atako alobaki ete: “Oyo azali moko ya bana ya Baebre,” ayokelaki ye mawa. 7 Bongo ndeko mwasi ya mwana yango alobaki na mwana mwasi ya Farao ete: “Olingi nakende kobengela yo mpenza mwasi moko oyo azali komɛlisa mabɛlɛ kati na basi Baebre mpo amɛlisela yo mwana yango mabɛlɛ?” 8 Na yango, mwana mwasi ya Farao alobaki na ye ete: “Kende!” Na mbala moko, elenge mwasi yango akendaki kobenga mama ya mwana yango. 9 Bongo mwana mwasi ya Farao alobaki na ye ete: “Zwá mwana oyo azala na yo elongo mpe mɛliselá ngai ye mabɛlɛ, mpe ngai moko nakopesa yo lifuti na yo.” Bongo mwasi yango azwaki mwana mpe amɛlisaki ye mabɛlɛ. 10 Mpe mwana yango akolaki. Na nsima amemaki ye epai ya mwana mwasi ya Farao, bongo akómaki mwana na ye; mpe apesaki ye nkombo Moize mpe alobaki ete: “Mpo nalongolaki ye na mai.”
^ par. 14 (Luk. 10:25-37) Nzokande, talá! moto moko oyo ayebaki Mibeko malamumalamu atɛlɛmaki mpo ameka ye, mpe alobaki ete: “Moteyi, nasala nini mpo nazwa libula ya bomoi ya seko?” 26 Alobaki na ye ete: “Bakomá nini na Mibeko? Otángaka nini?” 27 Ye azongisaki ete: “‘Osengeli kolinga Yehova Nzambe na yo na motema na yo mobimba mpe na molimo na yo mobimba mpe na makasi na yo nyonso mpe na makanisi na yo nyonso,’ mpe, ‘mozalani na yo lokola yo moko.’” 28 Alobaki na ye ete: “Oyanoli malamu; ‘kobá kosala bongo mpe okozwa bomoi.’” 29 Kasi lokola moto yango alingaki komimonisa moyengebene, alobaki na Yesu ete: “Nani mpenza azali mozalani na ngai?” 30 Yesu azongisaki ete: “Moto moko autaki na Yerusaleme azali kokita na Yeriko mpe akutanaki na miyibi, babɔtɔlaki ye biloko nyonso, babɛtibɛti ye, bakei batiki ye pene na liwa. 31 Nzokande nganga-nzambe moko azalaki kokita na nzela yango kaka boye, mpe ntango amonaki ye, alekaki na ngámbo mosusu. 32 Ndenge moko mpe, ntango Molevi moko akitaki na esika yango mpe amonaki ye, ye mpe alekaki na ngámbo mosusu. 33 Kasi Mosamaria moko azalaki koleka na nzela yango akómaki pene na ye mpe, ntango amonaki ye, ayokaki mawa. 34 Bongo apusanaki pene na ye, akangi bampota na ye mpe asopeli yango mafuta ná vinyo. Na nsima, amatisaki ye na nyama na ye mpe amemaki ye na ndako oyo bapaya bazalaki kolala mpe asalisaki ye. 35 Mpe na mokolo oyo elandaki abimisaki denari mibale, apesaki yango mobateli ya ndako oyo bapaya bazalaki kolala, mpe alobaki ete: ‘Salisá ye, mpe nyonso oyo okobimisa likoló ya oyo, nakozongisela yo yango ntango nakozonga awa.’ 36 Mpo na yo, nani na kati na bango misato amonisi ete azali mozalani ya moto oyo akutanaki na miyibi?” 37 Ye alobaki ete: “Oyo amoniselaki ye motema mawa.” Bongo Yesu alobaki na ye: “Kende mpe yo moko salá se bongo.”
^ ***g 3/13 nk. 6-9 Kokende mboka mopaya: Oyo bato bakanisaka mpe oyo bakutanaka na yango mpenza***
ELOBELI TITRE YA EZIPELI
Kokende mboka mopaya: Oyo bato bakanisaka mpe oyo bakutanaka na yango mpenza
Koluka bomoi ya malamu
GEORGE amonaki ete asuki. Azalaki kokoka koleisa libota na ye malamu te. Na ngambo mosusu, bato ya kartye na ye bazalaki kobɛla, mpe basusu bazalaki kokufa nzala. Kasi George ayebaki ete na ekólo mosusu ya pembeni, bato bazalaki na bomoi ya malamu. Yango wana, azwaki likanisi ya kokende koluka mosala na mboka mopaya mpo na nsima abengisa libota na ye.
Patricia mpe azalaki kolɔta bomoi ya malamu na mboka mopaya. Azalaki na mosala te, mpe na ekólo na ye, kotánga kelasi mpe kozala na bomoi ya malamu ezalaki mpasi. Ye ná makango na ye bazwaki ekateli ya kosala mobembo kolongwa Nigeria tii na Algérie mpo na kokóma na Espagne; kozanga koyeba mpasi oyo bato bamonaka mpo na kokatisa esobe ya Sahara. Patricia alobi boye: “Nazalaki na zemi mpe nazalaki na mposa mwana na ngai azala na bomoi ya malamu.”
Rachel azalaki na mposa ya kokende Mpoto mpo na koluka mbongo. Na Philippines, balongolaki ye na mosala, mpe bandeko na ye bayebisaki ye ete na bikólo mosusu, bato mingi balukaka bana ya misala. Yango wana adefaki mbongo mpe afutaki tike ya aviɔ mpe na nsima akabwanaki na mobali mpe mwana na bango ya mwasi mpe alobaki na bango boye: “Tokabwani mpo na libela te.”
Ndenge moko na George, Patricia, mpe Rachel, emonani ete na bambula oyo euti koleka, bato koleka milio 200 bakendaki kofanda na mboka mopaya. Atako bamosusu bakendaki mpo na kokima bitumba, makama minene to minyoko, kasi mingi na bango bakendaki nde mpo na koluka mbongo. Bato yango bakutanaka na makambo nini na mboka mopaya? Bango nyonso bakómaka nde na bomoi ya malamu oyo balukaka? Bana bayokaka ndenge nini soki moboti atiki bango mpo na kokende koluka mbongo? Tótalela biyano na mituna yango.
Ndenge ya kokóma kuna, kozwa ndako mpe mosala
Mokakatano ya liboso ya kokende mboka mopaya ezali mobembo yango moko. George oyo tolobelaki na lisolo ya liboso, atambolaki bakilomɛtrɛ ebele ná biloko moke ya kolya. Alobi boye: “Mobembo yango ezalaki mpasi mpenza.” Bato mingi oyo bakendaka mboka mopaya bakómaka kutu te na esika oyo bakanaki kokende.
Patricia azalaki na mposa ya kokóma na Espagne. Amataki na motuka moko ya polele mpo na kokatisa esobe ya Sahara. Alobi boye: “Tosalaki pɔsɔ mobimba kolongwa Nigeria tii na Algérie, mpe tozalaki bato 25 na motuka yango. Na nzela, tomonaki bibembe ebele ná bato mosusu oyo bazalaki koyengayenga na esobe mpo na kozela liwa. Emonani ete basofɛlɛ mosusu oyo bazanga mawa, basundolaka bato na nzela.”
Na kokesana na George mpe Patricia, Rachel azalaki na likoki ya kofuta tike ya aviɔ mpo na kokende na Mpoto; epai mosala ya ndako ezalaki kozela ye. Kasi ayebaki te ete na nsima, akoyoka mposa makasi ya mwana na ye ya mwasi ya mbula mibale. Alobi boye: “Mbala nyonso oyo nazalaki komona mama moko azali kokipe mwana na ye ya moke, ezalaki kosala ngai mpasi na motema.”
Ezalaki mpasi mpo George amesana na mboka mopaya. Basanza mingi elekaki liboso abanda kotinda mbongo na ndako. Alobi boye: “Mbala mingi na butu, nazalaki kolela, mpo nazalaki komiyoka ngai moko mpe nazalaki kobanga.”
Nsima ya kolekisa basanza mingi na Algérie, Patricia akómaki na ndelo ya Maroc. Alobi boye: “Nabotaki mwana na ngai ya mwasi kuna. Nasengelaki kobombana mpo bato mabe oyo bakangaka basi bapaya na makasi mpo na kokómisa bango bandumba, bamona ngai te. Nsukansuka, nazwaki mwa mbongo mingi ya kokatisa mbu mpo na kokende na Espagne. Masuwa yango ezalaki mabe mpe ezalaki kotambola malamu te mpo etondaki na bato. Tosengelaki kopepa mai oyo ezalaki kokɔta na masuwa na basapato na biso! Ntango tokómaki na Espagne, nazalaki na makasi te ya kotambola na libongo.”
Ya solo, baoyo bazali na mposa ya kokende kofanda na ekólo mosusu basengeli kosuka kaka te na kotalela mikakatano oyo bakoki kokutana na yango na mobembo. Basengeli mpe koyeba mikakatano mosusu oyo bakoki kokutana na yango, na ndakisa koyekola monɔkɔ ya sika mpe komesana na makambo ya mboka yango; ata mpe kozwa mikanda ya leta mpo na kofanda kuna libela. Baoyo bazangi mikanda yango, bazalaka na mokakatano ya kozwa mosala mpe ndako ya malamu, kotánga kelasi to kozwa lisalisi ya malamu ya monganga. Ekoki mpe kozala mpasi bázwa ndingisa ya kokumba motuka to kofungola kɔnti na banki. Likambo ya mabe mpenza, mbala mingi, basalisaka bapaya oyo bazangi mikanda misala makasi mpo na lifuti moke.
Likambo mosusu ya kotalela ezali mbongo yango moko. Osengeli mpenza kotyela yango motema? Biblia epesi toli oyo: “Koboma nzoto te mpo na kozwa bomɛngo. . . . Emisalelaka mapapu lokola oyo ya mpongo mpe epumbwaka mosika na likoló.” (Masese 23:4, 5) Kobosana mpe te ete tozalaka libosoliboso na mposa ya makambo oyo mbongo esombaka te, na ndakisa bolingo, kimya na makanisi mpe bomoko ya libota. Ezali mpenza mawa soki baboti bakómi kozwa mbongo na valɛrɛ mingi koleka bolingo oyo basengeli komoniselana to mpe ‘bolingo ya libota’ oyo basengeli komonisela bana na bango!—2 Timote 3:1-3.
Bato bakelamá na mposa ya koyeba Nzambe. (Matai 5:3) Yango wana, baboti ya malamu basalaka nyonso mpo na kokokisa mokumba oyo Nzambe apesá bango ya koteya bana na bango makambo ya Nzambe, mokano na ye mpe mibeko na ye.—Baefese 6:4.
Libota oyo ezali na bomoko—eleki mbongo na ntina
Ndenge lisolo ya George, Rachel, mpe Patricia oyo tolobelaki emonisi yango, masolo ya bato oyo bakendaka kofanda na mboka mopaya ekoki kokesana, kasi mingi na yango esukaka ndenge moko. Libota mobimba enyokwamaka ntango moboti, mobali to mwasi akei mobembo mpe atiki molongani na ye; mpe ekoki koleka bambula ebele liboso libota esangana lisusu esika moko. Libota ya George esanganaki esika moko nsima ya mbula minei.
Nsukansuka nsima ya mbula soki mitano, Rachel azongaki lisusu na Philippines mpo na kozwa mwana na ye ya mwasi. Patricia oyo akómaki na Espagne ná bebe na ye na mabɔkɔ, alobi boye: “Nasalaka makasi nabatela ye malamu mpo kaka ye nde libota na ngai.”
Bato mingi oyo bakendaka kofanda na mboka mopaya, batikalaka kaka kuna ata soki bazali komiyoka ete bazali bango moko, bazali na mikakatano ya mbongo mpe bakabwani ná libota na bango na boumeli ya bambula mingi. Lokola babimisaka mbongo mingi mpo na kokende mboka mopaya, yango wana, soki makambo etamboli malamu te, bato moke nde bamonaka malamu bázonga mboka na bango ata soki bato bakotyola to bakokitisa lokumu na bango.
Moto moko oyo asalaki bongo ezali Allan, oyo autá na ekólo Philippines. Azwaki mosala moko malamu na Espagne, kasi nsima ya sanza 18, azongaki na ekólo na ye. Alobi boye: “Nazalaki kokanisa mwasi na ngai mpe mwana na ngai makasi. Nazwaki ekateli ete nakosala na mboka mopaya kaka soki tokei libota mobimba. Mpe tosalaki bongo. Libota eleki mbongo na ntina.”
Patricia amonaki mpe ete ezali na eloko mosusu oyo eleki mbongo na ntina. Ntango akómaki na Espagne, azalaki na Biblia “Kondimana ya sika,” to Makomami ya Grɛki ya bokristo. Alobi ete: “Nazalaki kokanisa ete buku yango ekobatela ngai. Na nsima, nakutanaki na mwasi moko Motatoli ya Yehova. Liboso nazalaki kosepela kosolola na Batatoli te. Na yango, natunaki mwasi yango mituna ebele mpo namonisa ye ete mateya na ye ezali lokuta. Kasi namikosaki, mpo ayebaki mpenza kolimbola mateya ya lingomba na ye mpe asalelaki Biblia mpo na koyanola na mituna na ngai.”
Makambo oyo Patricia ayekolaki eteyaki ye ete esengo ya solosolo mpe elikya mpo na mikolo ezali koya etaleli te esika oyo moto afandi to mbongo oyo azali na yango, kasi nde koyeba Nzambe mpe mokano na ye mpo na biso. (Yoane 17:3) Patricia ayekolaki mpe ete nkombo ya Nzambe ya solo ezali Yehova. (Nzembo 83:18) Atángaki mpe na Biblia ete mosika te, Nzambe akosilisa bobola nyonso na nzela ya Bokonzi na ye oyo apesi na mabɔkɔ ya Yesu Kristo. (Danyele 7:13, 14) Mokanda ya Nzembo 72:12, 14 elobi ete: “[Yesu] akobikisa mobola oyo azali kolela mpo na kosɛnga lisalisi, mpe moto ya mpasi mpe moto nyonso oyo azali na mosungi te. Akosikola molimo na bango na monyoko mpe mobulu.”
Mpo na nini te kozwa ntango ya koyekola Biblia? Buku yango, oyo ezali na bwanya ya Nzambe, ekoki kosalisa yo oyeba makambo oyo eleki ntina na bomoi, ozwa bikateli ya malamu mpe oyikela mikakatano nyonso mpiko na esengo mpe elikya.—Masese 2:6-9, 20, 21.
[Elilingi na lokasa 6]
[Etanda na lokasa 7]
MOTO MOKO YA KALA OYO AKENDAKI MBOKA MOPAYA
Kenneth Galbraith moto moko ya mayele na makambo ya nkita akomaki boye: “Kokende mboka mopaya . . . mpo na kokima bobola ezali likambo ya lelo te.” Yakobo, tata ya ekólo Yisraele, asalaki mpe bongo. Lokola nzala ekɔtaki na Kanana, Yakobo ná libota na ye ya bato soki 70 bakendaki na Ezipito mpe bafandaki kuna bambula mingi. (Ebandeli 42:1-5; 45:9-11; 46:26, 27) Kutu, Yakobo akufaki kuna mpe bana na ye batikalaki na Ezipito mbula soki 200 liboso bázonga na Kanana.
[Etanda na lokasa 8]
“TOMONI ETE EBONGAKI BÁZWA EKATELI MOSUSU”
Airen oyo azalaki kofanda na Philippines, alobi boye: “Tozali bana basi misato na libota, mpe ngai nazali mwana ya liboso. Nazalaki na mbula libwa ntango mama akendaki Mpoto. Alakaki biso ete tokobanda kolya malamu, kotánga kelasi ya malamu, mpe kofanda na ndako ya malamu. Nakanisaka lisusu mokolo oyo akendaki. Ayambaki ngai mpe ayebisaki ngai nabatela baleki na ngai ya basi, Rhea ná Shullamite. Nalelaki mingi.”
“Nsima ya mbula minei, papa alandaki mama. Ntango azalaki na biso, nazalaki kolanda ye bisika nyonso. Ntango apesaki biso mbote ya nsuka, ngai ná baleki na ngai tokangaki ye na nzoto tii ntango akɔtaki na motuka. Na mbala wana mpe nalelaki mingi lisusu.”
Shullamite, mwana na bango ya nsuka alobi boye: “Ntango Airen azalaki na mbula libwa, akómaki lokola mama na ngai. Nazalaki koyebisa ye mikakatano na ngai, mpe alakisaki ngai ndenge ya kosokola bilamba, kotanda mbeto, mpe makambo mosusu. Ntango baboti na biso bazalaki kobenga biso na telefone, nazalaki mbala mosusu koyebisa bango ndenge nazali koyoka, kasi nazalaki kokoka te kobimisa yango polele. Nandimi te ete bazalaki mpenza koyeba mposa na ngai.”
“Mbala mingi bato bazalaki kotuna ngai soki nayokaka mposa ya baboti na ngai. Nazalaki koyanola, ‘Ɛɛ’. Kasi mpo na koloba solo, nazalaki lisusu koyeba mama te. Atikaki biso ntango nazalaki na mbula minei mpe namesanaki na ye te.”
Airen abakisi boye: “Ntango nakómaki na mbula 16, baboti babengisaki ngai ná baleki na ngai. Nasepelaki mpenza! Kasi ntango tokómaki kuna, namonaki mpenza ete toyebaki bango malamu te.”
Rhea abakisi boye: “Nazalaki koyebisa bango makambo na ngai te. Nazalaka nsɔninsɔni mpe ezalaka mpasi namonisela moto bolingo. Na Philippines, tozalaki kofanda epai ya nɔkɔ oyo azalaki na bana misato. Atako bazalaki kokipe biso, kasi bazalaki mpenza te lokola baboti na biso.”
Mpo na kosukisa, Airen alobi boye: “Tozalaki konyokwama te ntango libota na biso ezalaki na bozwi te; tolalaki nzala ata mokolo moko te. Kasi ntango baboti batikaki biso, ngai ná baleki na ngai tonyokwamaki mingi. Eleki sikoyo mbula pene na mitano banda libota na biso ekómá esika moko, kasi bambula nyonso oyo tokabwanaki na baboti etiká biso na basuvenire ya mabe. Toyebi ete baboti na biso balingaka biso, kasi tomoni ete ebongaki bázwa ekateli mosusu.”
[Elilingi]
[Elilingi na lokasa 9]
^ (Eba. 37:18-35) Bongo bamonaki ye na mwa mosika, mpe liboso ete akóma pene na bango, babandaki kosalela ye likita mpo na koboma ye. 19 Bongo balobanaki ete: “Talá! Molɔti-ndɔtɔ yango ye wana azali koya. 20 Mpe sikoyo, bóya tóboma ye mpe tóbwaka ye na moko ya mabulu ya mai; mpe tokoloba ete nyama mabe moko ya zamba elei ye. Bongo tótala soki bandɔtɔ na ye ekosuka boni.” 21 Ntango Rubene ayokaki likambo yango, alukaki ndenge ya kobikisa ye na lobɔkɔ na bango. Bongo alobaki ete: “Tóboma molimo na ye te.” 22 Mpe Rubene alobaki lisusu na bango ete: “Bósopa makila te. Bóbwaka ye na libulu oyo ya mai, oyo ezali na esobe mpe bósala ye mabe te.” Mokano na ye ezalaki ya kobikisa ye na lobɔkɔ na bango mpo na kozongisa ye epai ya tata na ye. 23 Bongo esalemaki boye: ntango kaka Yozefe akómaki epai ya bandeko na ye, balongolaki Yozefe elamba na ye ya molai, ɛɛ, elamba molai ya nzelanzela oyo alataki; 24 nsima na yango, bazwaki ye mpe babwakaki ye na libulu yango ya mai. Na Ntango yango, libulu yango ezalaki mpamba; mai ezalaki na kati te. 25 Na nsima, bafandaki mpo na kolya mampa. Ntango batombolaki miso na bango bamonaki, ɛɛ, talá molɔngɔ ya ebele ya Bayishimaele oyo bazalaki na nzela bauti na Gileade, mpe bakamela na bango ezalaki komema ladanume mpe balsame mpe mposo ya nzete oyo ebimisaka mpaka, bazalaki kokita na yango na Ezipito. 26 Na yango, Yuda alobaki na bandeko na ye ete: “Litomba nini tokozwa soki tobomi ndeko na biso mpe tobombi makila na ye? 27 Bóya tótɛka ye epai ya Bayishimaele, mpe tósala ye mabe te. Kutu, ye azali ndeko na biso, makila moko na biso.” Na bongo, bayokelaki ndeko na bango. 28 Na Ntango yango mibali, Bamidiane oyo basalaka mombongo, bazalaki koleka. Na yango, babendaki Yozefe mpe batombolaki ye, abimi na libulu yango ya mai mpe na nsima batɛkaki Yozefe epai ya Bayishimaele na shekele ya palata ntuku mibale (20). Nsukansuka, bango bamemaki Yozefe na Ezipito. 29 Na nsima, Rubene azongaki na libulu yango ya mai mpe talá Yozefe azalaki na kati ya libulu yango ya mai te. Na yango, apasolaki bilamba na ye. 30 Ntango azongaki epai ya bandeko na ye, agangaki ete: “Mwana alimwe! Mpe ngai—ngai nakosuka wapi?” 31 Nzokande, bango bakamataki elamba molai ya Yozefe mpe babomaki ntaba moko ya mobali mpe bazindisaki elamba yango ya molai na makila mbala mingi. 32 Nsima na yango, batindaki elamba yango ya molai mpe bakómisaki yango epai ya tata na bango mpe balobaki ete: “Talá eloko oyo tokuti. Tobondeli yo, talá soki yango ezali elamba molai ya mwana na yo to te.” 33 Mpe abandaki kotala yango mpe agangaki ete: “Ezali elamba molai ya mwana na ngai! Nyama mabe moko ya zamba elei ye! Yozefe apasolami mpenza bitenibiteni!” 34 Na yango, Yakobo apasolaki bilamba na ye mpe alataki ngɔtɔ na loketo mpe alelaki mwana na ye mikolo mingi. 35 Mpe bana na ye nyonso ya mibali mpe bana na ye nyonso ya basi batɛlɛmaki mpo na kobɔndisa ye, kasi azalaki koboya kobɔndisama mpe azalaki koloba ete: “Mpo nakokita na Nkunda na kolela mwana na ngai!” Mpe tata na ye azalaki kaka kolela ye.