c: application/epub+zip

text:
Etanda ya makambo ezali na kati
© 2014 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania
3 Makambo oyo ezali koleka na mokili
Bizaleli oyo osengeli komonisa ntango ozali kotinda to kozwa bamesaje
Moto moko ya mayele ya fiziki alobeli kondima na ye
Ndenge ligorodo oyo ebombaka bana na estoma ebotaka
Zwá biyano ya Biblia na ebele ya mituna oyo bilenge batunaka, ata na mituna oyo elandi:
• “Ndenge nini nakoki kolimbola mateya oyo nandimaka na likambo ya kosangisa nzoto?”
• “Nakosala nini soki bato bazali kotɔnga ngai?”
• “Ndenge nini nakoki kotika kozongisa makambo nsima?”
Talá mpe video Ce qu’ils en pensent—L’argent.
(Fungolá esika bakomi MATEYA YA BIBLIA > BILENGE)
Tángá masolo ya Biblia oyo ezali na bililingi. Salelá nkasa yango mpo na kosalisa bana na yo báyeba malamumalamu bato oyo Biblia elobeli mpe batoli oyo bakoki kozwa.
(Fungolá esika bakomi MATEYA YA BIBLIA > BANA)
Ankɛtɛ moko oyo Departema ya makambo ya bilanga esalaki elobi ete na bileko mosusu ya mobu 2012, bato milio 49 to (14,5%) ya mabota bazalaki “koyeba te soki bakozwa bilei ndenge nini to mpe soki bakokoka kozwa bilei oyo esengeli mpo na bato nyonso ya mabota na bango.”
Ankɛtɛ moko oyo basalaki epai ya bana kelasi ya iniversite emonisi ete basi mingi (56%) mpe mibali mingi (41%) bandimaki ete bazali bamɛli minene ya masanga, elingi koloba mibali bamɛlaka na mbala moko milangi soki mwambe mpe basi milangi motoba.
Bato ya siansi oyo bazwaki mwa biloko mikemike na bozindo ya mɛtrɛ soki 11 000 na libulu oyo babengi Fosse des Mariannes oyo ezali na kati ya Mbu ya Pasifike mpo báyekola yango, bamonaki ete bikelamu ya mikemike mpenza mpe bamikrobe mosusu ezali mingi na libulu yango atako molili, malili makasi mpe makambo mosusu ekoki kosala ete bomoi ezala kuna te. Kala bazalaki kokanisa ete bikelamu ya bomoi ekoki kozala mingi te na esika ya ndenge wana.
Mpo motángo ya bato oyo baleki minene ekita, bakonzi ya Leta ya Dubai bautaki koloba kala mingi te ete bakopesa gramɛ moko ya wolo oyo na ntango wana ezalaki na valɛrɛ ya badolare soki 45 na moto nyonso ya monene oyo alongoli kilo moko. Mpo na kozwa wolo yango, bato basengelaki kokomisa bankombo mpe kolongola kilo 2 na sanza ya Ramadan.
ELOBELI TITRE YA EZIPELI | OYO OKOKI KOSALA SOKI MPASI EKWELI YO
MPASI ekoki kokwela moto nyonso. Ata mpe bato oyo bamonanaka lokola bakoká na nyonso.
BIBLIA ELOBI BOYE:
“Ezali te bato ya mbangu mingi nde balongaka na momekano ya kopota mbangu, to bato ya nguya nde balongaka na etumba, ezali mpe te bato ya bwanya nde bazwaka bilei, ezali mpe te bato ya mayele nde bazwaka bomɛngo, mpe ezali kutu te bato oyo bazali na boyebi nde bandimamaka; mpamba te ntango ná makambo oyo ekanami te ekwelaka bango nyonso.”—Mosakoli 9:11.
Likambo ezali te ya koyeba soki okokutana na likambo moko ya mpasi kasi nde oyo okosala soki ekómeli yo. Na ndakisa:
Okosala nini soki obungisi biloko na yo nyonso na makama lokola koningana ya mabele to mopɛpɛ makasi?
Okosala nini soki monganga ayebisi yo ete ozali na maladi moko ya mabe mpenza?
Okosala nini soki ndeko to moninga na yo akufi?
Batatoli ya Yehova, babimisi ya zulunalo oyo bazali na kondima ete Biblia ekosuka kaka te na kosalisa yo oyikela likambo moko ya mpasi mpiko, kasi ekopesa mpe yo elikya ya solosolo. (Baroma 15:4) Tótalela bandakisa misato oyo emonisi ndenge Biblia ekoki kosalisa yo.
ELOBELI TITRE YA EZIPELI | OYO OKOKI KOSALA SOKI MPASI EKWELI YO
Mokolo ya 11/03/2011 mabele eninganaki makasi na Japon, ebomaki bato koleka 15 000 mpe mosolo ya badolare koleka miliare 200 ya badolare ebimaki mpo na likambo yango. Lokola bakebisaki ye ete tsunami ekosalema, Kei mobali moko ya mbula 32 akendaki komibomba likoló ya ngomba moko ya molai mpenza. Alobi boye: “Na ntɔngɔ oyo elandaki, nazongaki na ndako mpo na kozwa oyo nakokaki kozwa, kasi nyonso ekendaki na mbu, ata mpe ndako na ngai. Kaka fondasyo nde etikalaki.
“Esɛngaki mwa ntango mpo nandima mpenza ete nabungisaki kaka biloko na ngai te kasi mpe kartye na ngai mobimba. Motuka, ordinatɛrɛ oyo nazalaki kosalela na mosala, bamesa, bakiti, divan oyo nazalaki koyamba bapaya, clavier, gitare, ukulélé, piololo, bisaleli nazalaki kopakola na yango langi, mafuta, mpe pastels; mayemi mpe bililingi na ngai nyonso ekendaki na mai.”
Tyá miso na biloko oyo ozali na yango kasi te na oyo obungisi. Biblia elobi boye: “Ata soki moto azali na biloko mingi, biloko na ye ekopesa ye bomoi te.” (Luka 12:15) Kei akanisi lisusu likambo oyo akutanaki na yango; alobi boye: “Na ebandeli, nasalaki liste ya biloko oyo nazalaki na yango mposa, kasi yango ezongisaki na makanisi na ngai biloko nyonso oyo ekendaki na mai. Nazwaki ekateli ya kotya na liste na ngai kaka biloko oyo nazalaki mpenza na mposa na yango, mpe kobandela liste yango kaka soki bamposa na ngai ekokisami. Liste yango esalisaki ngai nabongisa lisusu bomoi na ngai.”
Na esika okóma komitungisa mingi, lobelá makambo oyo okutanaki na yango mpo na kobɔndisa basusu. Kei alobi boye: “Nazwaki lisungi mingi ezala epai ya Leta mpe epai ya baninga; kasi lokola namesanaki kozwa lisungi yango, nakómaki komona ete nasili valɛrɛ. Na nsima, nakanisaki maloba ya Biblia oyo ezali na Misala 20:35, oyo elobi ete ‘esengo ya kopesa eleki oyo ya kozwa.’ Lokola nazalaki na makoki mingi te mpo na kokabela basusu, namibongisaki mpo na kolendisa bato mosusu oyo likama ekwelaki bango na maloba na ngai. Kokabela basusu na ndenge wana esalisaki ngai mingi.”
Bondelá Nzambe apesa yo bwanya oyo ekosalisa yo olonga mikakatano na yo. Kei atyaki motema na elaka ya Biblia oyo elobi ete Nzambe ‘akoyoka libondeli ya baoyo biloko na bango nyonso epunzami.’ (Nzembo 102:17) Yo mpe okoki kosala bongo.
Oyebaki yango? Biblia esakoli ete ekozala na ntango oyo moto moko te akomitungisa mpo abungisi biloko na ye na makama lokola koningana ya mabele to mopɛpɛ makasi.*—Yisaya 65:21-23.
^ par. 9 Mpo na koyeba mokano ya Nzambe mpo na mabele, talá mokapo 3 ya buku Biblia eteyaka mpenza nini? ebimisami na Batatoli ya Yehova.
ELOBELI TITRE YA EZIPELI | OYO OKOKI KOSALA SOKI MPASI EKWELI YO
Mabel, oyo afandaka na Argentine, azalaki na bomoi moko malamu mpe azalaki kosala bato ya maladi masaje na lopitalo moko boye. Na 2007, akómaki koyoka nzoto kolɛmba mpe motó mpasi makasi mikolo nyonso. Alobi boye: “Nakutanaki na minganga ndenge na ndenge mpe namɛlaki bankisi ya ndenge nyonso, kasi esimbaki te.” Nsukansuka, basalaki Mabel ekzamɛ ya RMN oyo emonisaki ete azalaki na mbuma moko na bɔɔngɔ. Alobi boye: “Nakamwaki makasi! Nandimaki te ete nakokaki kozala na maladi ya ndenge wana.
“Ata bongo, nayebaki mpenza te ete ezalaki maladi mabe mpenza tii ntango basalaki ngai lipaso. Ntango nalamukaki na shambrɛ oyo kaka minganga nde bakɔtaka, nazalaki kokoka koningana te. Eloko oyo nazalaki kokoka kosala ezalaki kaka ya kotala plafɔ. Liboso básala ngai lipaso, nazalaki makasi mpe kosala makambo nyonso ngai moko. Kasi na mbala moko mwaye ya kosala bongo ezalaki lisusu te. Mikolo nyonso oyo nalekisaki na shambrɛ yango, makanisi ezalaki kotambola ngai mpe nazalaki koyoka makelele ya bisaleli ya minganga, ya baaparɛyi oyo bato ya maladi bafinaka mpo na kobenga minganga mpe kolela ya bato mosusu ya maladi. Nayokaki lokola mpasi mpe minyoko ezingi ngai.
“Lelo oyo, nzoto ezongi mwa moke malamu. Nakoki kotambola ngai moko mpe na bantango mosusu kobima libanda ngai moko. Kasi nakóma komona biloko nyonso mibalemibale mpe nazangi likoki ya koningisa nzoto.”
Kobungisa elikya te. Na Masese 17:22, Biblia elobi boye: “Motema oyo ezali na esengo esalaka malamu lokola eloko oyo ebikisaka, kasi elimo oyo elɛmbi ekaukisaka mikuwa.” Mabel alobi boye: “Ntango nzoto na ngai ekómaki kozonga mwa malamu, nakutanaki na mikakatano oyo bato ya maladi oyo nazalaki kosalisa bazalaki na yango. Kosala ngalasisi ezalaki mpasi makasi, mpe na bantango mosusu namonaki lokola natika na ngai. Nasengelaki kosala makasi mpo na kolongola makanisi ya ndenge wana, mpo nayebaki ete nsukansuka milende na ngai ekobimisa litomba.”
Zalá na elikya mpo oyika mpiko. Mabel alobi boye: “Biblia esalisi ngai nayeba ntina oyo makama esalemaka. Kasi nayebi lisusu ete mokolo nyonso oyo ezali koleka, tozali kopusana na ntango oyo bampasi ekosila mpo na libela.”*
Kobosana te ete Nzambe atyelaka yo likebi. (1 Petro 5:7) Mabel alobeli ndenge oyo yango esalisaki ye: “Ntango bamemaki ngai mpo na kosala ngai lipaso, namonaki mpenza ete maloba oyo ezali na Yisaya 41:10 ezali solo; na vɛrsɛ yango, Nzambe alobi boye: ‘Kobanga te, mpo nazali na yo.’ Koyeba ete Yehova Nzambe azalaki kotyela likambo oyo ekómelaki ngai likebi epesaki ngai mpenza kimya na motema.”
Oyebaki yango? Biblia eteyaka ete mikolo ezali koya, moto moko te akotungisama na maladi.—Yisaya 33:24; 35:5, 6.
^ par. 8 Mpo na koyeba makambo mosusu, talá mokapo 11 ya buku Biblia eteyaka mpenza nini?
ELOBELI TITRE YA EZIPELI | OYO OKOKI KOSALA SOKI MPASI EKWELI YO
Ronaldo, oyo afandaka na Brésil, azalaki na kati ya motuka oyo esalaki aksida, oyo ebomaki bato mitano; mama mpe tata na ye, bandeko na ye ya mibali mibale mpe tata mwasi na ye. Alobi boye: “Nasalaki sanza mibale na lopitalo liboso báyebisa ngai ete bakufaki na aksida.”
“Liboso, nandimaki te ete bakufi. Ndenge nini bakokaki kokufa bango nyonso boye? Ntango namonaki ete ezalaki solo, nayokaki mpasi na motema. Naino nayoká mpasi ya ndenge wana te. Na mikolo oyo elandaki, namonaki ete nakokoka te kozala na bomoi kozanga bango. Nazalaki kolela mikolo nyonso na boumeli ya basanza! Nazalaki komipesa foti ndenge natikaki moto mosusu atambwisa motuka yango. Soki ngai moko natambwisaka motuka yango, ntango mosusu balingaki kokufa te.
“Eleki sikoyo mbula 16 banda bakufá, mpe nazongelá makambo nyonso ndenge nazalaki kosala liboso. Ata bongo, liwa na bango etiká mpota monene na motema na ngai.”
Lelá mpo na likambo yango. Biblia elobi ete ezali na “ntango ya kolela.” (Mosakoli 3:1, 4) Ronaldo alobi boye: “Mbala nyonso oyo nazalaki koyoka mposa ya kolela, nazalaki kolela. Koboya kolela ezalaki na ntina te, mpe na nsima motema ezalaki kokita.” Toboyi te, bato nyonso balelaka ndenge moko te. Na yango, soki omonisi mawa na yo polele te, yango elingi koloba te ete ozali koyoka mawa te to osengeli kobimisa mai ya miso na makasi.
Boyá kozala yo moko. (Masese 18:1) Ronaldo alobi lisusu boye: “Naboyaki likanisi ya kozala kaka ngai moko. Bato bazalaki koya kotala ngai, mpe nazalaki koyamba bango. Nazalaki mpe koyebisa mwasi na ngai mpe baninga na ngai ndenge oyo nazalaki koyoka na motema.”
Kosilika te soki moto moko alobi likambo oyo esali yo mpasi. Ekoki kozala maloba lokola “ntango mosusu ezalaki na yango malamu.” Ronaldo abakisi boye: “Maloba mosusu oyo ezalaki mpo na kobɔndisa, ezalaki nde kopesa ngai mpasi na motema.” Na esika ya kolandela maloba ya ndenge wana, landá nde toli oyo ya Biblia: “Kotya motema na yo te na maloba nyonso oyo bato bakoki koloba.”—Mosakoli 7:21.
Luká koyeba soki bakufi bakómaka ndenge nini. Ronaldo alobi boye: “Biblia emonisi na Mosakoli 9:5 ete bakufi banyokwamaka te, mpe likambo yango epesaka ngai kimya na motema. Biblia eteyaka mpe ete lisekwa ekozala mpe baoyo bakufá bakozonga lisusu na bomoi. Yango wana, natalelaka bandeko mpe baninga na ngai oyo bakufá lokola nde bakendá mobembo.”—Misala 24:15.
Oyebaki yango? Biblia elaki ete ekozala na ntango oyo Nzambe “akolongola mpenza liwa mpo na libela.”*—Yisaya 25:8.
^ par. 11 Mpo na koyeba makambo mosusu, talá mokapo 7 ya buku Biblia eteyaka mpenza nini?
LISALISI MPO NA LIBOTA | BILENGE
Okosala nini soki batindeli yo mesaje na telefone ntango ozali kosolola na moninga moko?
Okotánga mesaje yango ntango ozali kosolola na moninga na yo.
Okosɛnga moninga na yo “bolimbisi” mpe kotánga mesaje yango.
Okokipe mesaje yango te mpe okokoba masolo na bino.
Kopona likambo moko ya kosala kati na oyo touti kotánga ezali na ntina? Eyano ezali ɛɛ!
Kokomela moninga moko mesaje ntango ozali kosolola na moninga mosusu, ezali lokola kobɛta lisano oyo olingaka mingi kozanga kotosa mibeko ya lisano yango. Okoki koloba boye: ‘Bazali baninga na ngai.’ Yango nde ntina oyo osengeli kozala na limemya. Kasi kolekisa mpe ndelo te. Kobosana likambo oyo te: Soki ozangi limemya epai ya baninga na yo, nsukansuka bakokima yo.
Mpo na nini ezalaka bongo? Mpo bato balingaka bápesa bango limemya. Elenge mwasi moko na nkombo Beth* alobi boye: “Ntango nazali kosolola na moninga oyo azali kokoba kofinafina telefone na ye lokola nde azali kozela likambo moko ya malamu koleka, elɛmbisaka ngai nzoto!” Okanisi ete Beth akondima kozala na moninga ya ndenge wana tii ntango boni?
Talelá ndenge na yo ya kosalela telefone, zongisá lisusu makanisi na lisolo oyo ezali na motó ya likambo “Mokakatano.” Na makambo misato wana, oyo wapi ezali malamu mpo na yo? Na ntembe te oyo ya A ezangi limemya. Bongo mpo na B mpe C? Mpo na yo, ezali kozanga limemya kokata lisolo kaka mpo na kotánga mesaje na telefone? To omonaka ete soki okipe mesaje yango te kaka mpo na kokoba lisolo ezali kozanga limemya?
Na ntembe te, komonisa limemya ekoki kokóma mpasi. Kasi Biblia ekoki kosalisa. Elobi boye: “Kaka ndenge bino bolingaka bato básalela bino, bósalela bango mpe bongo.” (Luka 6:31) Ndenge nini okoki kosalela toli yango na likambo ya kotinda to kozwa bamesaje?
Tindáká bamesaje kaka na ntango oyo ebongi. Elenge mobali moko na nkombo Richard, alobi boye: “Na bantango mosusu nazwaka bamesaje na butu makasi. Ntango mosusu mesaje moko ya ntina mpenza te mpe ebebisaka mpɔngi na ngai!” Omituna boye: ‘Natindelaka bato bamesaje na ntango oyo basengeli kopema?’—Toli ya Biblia: Mosakoli 3:1.
Zalá na limemya. Kosolola ezalaka na maloba, na volimi ya mongongo, na elongi mpe nzoto mobimba. Likambo ya mawa, makambo mingi wana ezangaka na bamesaje oyo totindaka. Boye, okoki kosala nini? Elenge mwasi moko na nkombo Jasmine alobi boye: “Saleláká maloba ya limemya oyo bato mingi basalelaka. Tuná ye boye, ‘ozali malamu?’ mpe salelá maloba lokola ‘nabondeli yo’ mpe ‘mersi.’”—Toli ya Biblia: Bakolose 4:6.
Zalá na bososoli. Zongisá lisusu makanisi na lisolo oyo ezali na motó ya likambo “Mokakatano.” Soki ozali kozela mesaje moko ya ntina, ekozala malamu osɛnga moto oyo bozali kosolola na ye bolimbisi ete bokokoba masolo na bino nsima. Kasi, mbala mingi ezalaka malamu kotala mesaje yango nsima ya masolo na bino. Amy, oyo azali na mbula 17, alobi boye: “Okozala kaka na telefone na yo ntango bokosilisa masolo na bino. Kasi mbala mosusu ye akozala wana te ntango okosilisa kokoma mesaje.” Okoki mpe kozala na bososoli ya ndenge wana ntango bozali elongo na bato mosusu. Jane, oyo azali na mbula 18, alobi boye: “Kokoma bamesaje ntango nyonso te. Yango ekomonisa ete ozali kokipe bango te; kutu ekomonisa ete osepeli te kozala na bango.”
Kanisá liboso ya kofina butɔ ya kotinda mesaje. Bato bakoyeba mpenza soki olingi koloba nini na mesaje yango? Kotya mwa bililingi oyo emonisaka esengo, mawa to kosɛka na mesaje na yo ekomonisa mpenza ndenge ozali komiyoka? Amber, oyo azali na mbula 21, alobi boye: “Soki ozali kosala lisɛki na likambo moko, tyá elilingi oyo ezali kosɛka. Okoki kosilikisa bato mpe matata ekoki kobima mpo bazwaki likambo ya lisɛki na lisɛki te.”—Toli ya Biblia: Masese 12:18.
Ya solo, ndenge ya kosalela telefone na yo ezali na ntina mpenza!
Kobosana likambo oyo te: Bolingo nde esalaka ete moto amonisa limemya. Ndenge nini moto amonisaka ezaleli yango? Biblia elobi boye: “Bolingo ezali na zuwa te, emikumisaka te, emivimbisaka na lolendo te, esalaka makambo ya nsɔni te, elukaka matomba na yango moko te, esilikaka te.” (1 Bakorinti 13:4, 5) Na bizaleli oyo emonisaka bolingo, oyo wapi okolinga kokolisa?
^ par. 11 Na lisolo oyo, bankombo mosusu ezali ya bango te.
MIKILI MPE BATO
ESANGA “Emeraude” ezwami na kati ya bikólo mibale: Ya monene ezali République indépendante d’Irlande mpe ya moke Irlande du nord, oyo ezali na kati ya Royaume-Uni.
Babengaka Irlande esanga ya Emeraude mpo mbula ebɛtaka mingi mpe yango esalaka ete matiti ezala ntango nyonso mobesu. Balaki kitoko mpe bibale ná bangomba oyo ezali pene ya Mbu mpe bangomba oyo egumbamagumbamá ebakisaka kitoko na yango.
Bato ya Irlande bakutaná na makambo mingi ya mpasi. Na ndakisa, balobaka ete kobanda mobu soki 1845 tii 1851, bato soki milio moko bakufaki na nzala mpe na bamaladi ntango maladi oyo ebebisaka milona ekɔtelaki bilanga ya mabɛngɛ. Mpo na kokima bobola, bato mingi bakendaki kofanda na bikólo lokola Australie, Grande-Bretagne, Canada mpe États-Unis. Lelo oyo, bato soki milio 35 ya Amerika bankɔkɔ na bango bazalaki bato ya Irlande.
Ba-Irlandais bayebani ete bazalaka kasakasa mpe bayambaka bapaya. Balingaka kolekisa ntango na masano ya kotambwisa mpunda, mpe na masano oyo ebɛtamaka na ekipi lokola cricket, rugby, bale mpe gaélique. Basi balingaka mingi nde lisano oyo babengaka camogie, oyo ekokani na lisano ya hockey.
Ba-Irlandais basepelaka mpe kobɛta masolo mpe balingaka miziki. Mabina ya Irlande oyo babinaka yango na makolo eyebani mingi na mokili mobimba. Nzoto ya baoyo bazali kobina eninganaka te ntango bazali koningisa makolo mbangumbangu.
Batatoli ya Yehova bazalaka na Irlande banda bambula koleka 100. Lelo oyo, Batatoli koleka 6 000 bafandaka kuna mpe bayekolaka na bato Biblia na molende mpenza.
OYEBAKI YANGO?
La Chaussée des Géants, oyo ezwami na Irlande du Nord pene ya Mbu, ezali makonzí ya mabanga ya moindo oyo esalemaká ntango pɔtɔpɔtɔ ya mɔtɔ ya volka esopanaki na Mbu.
MITUNA-LISOLO | WENLONG HE
WENLONG HE ayekolaki liboso fiziki na engumba Suzhou, etúká ya Jiangsu, na Chine. Apesaka mabɔkɔ na mosala ya kokoma zulunalo ya tekinoloji oyo eyebani mokili mobimba mpe akomá masolo mingi ya siansi oyo ebimá na mikanda. Lelo oyo, Wenlong He asalaka na iniversite ya Strathclyde na ekólo Écosse. Ntango azalaki elenge, azalaki kondima liteya ya evolisyo, kasi na nsima, amonaki ete bomoi ebimá yango moko te. Zulunalo Lamuká! etunaki ye mpo na kondima na ye.
Yebisá biso ndenge okolá.
Nabotamá na 1963 mpe nakolá na Chine, na etúká ya Jiangsu, mboka moko oyo ezali na sudi ya ebale Yangtze. Ezali esika moko ya molunge oyo ekendá nsango mpo ebimisaka bilei mingi, yango wana mbala mingi babengaka yango mokili ya loso ná mbisi. Na bomwana nazalaki komituna boye: ‘Mpo na nini mabele ebimisaka biloko mingi ya elɛngi boye? Ebimá kaka yango moko? Nsoso ná liki, nini ebimá liboso?’ Na Chine, bato mingi bandimaka te ete Nzambe azalaka, yango wana, na kelasi, bateyaki ngai liteya ya evolisyo.
Bongo bato ya libota na yo?
Baboti na ngai bazalaki kondima te ete Nzambe azalaka. Mama azalaki kosala bilanga, kasi tata azalaki motongi monene ya bandako mpe asalaki kompanyi ya kotonga bandako. Nazali mwana ya liboso na libota ya bana mitano. Likambo ya mawa, baleki na ngai mibale bakufaki na bomwana. Yango esalaki ngai mpasi mingi, mpe nazalaki komituna boye: ‘Mpo na nini bato bakufaka? Nakomona lisusu baleki na ngai?’
Mpo na nini oyekolaki siansi?
Nayekolaki fiziki mpo biloko oyo ezali na mokili ezalaki kokamwisa ngai mpe namonaki ete fiziki ekopesa biyano na mituna oyo nazalaki komituna banda bomwana.
Osalaka bolukiluki na makambo nini?
Nalukaka ndenge oyo nakoki kobakisa vitɛsi ya biloko mikemike oyo ezalaka na kati ya atɔmɛ (électron ná proton) mpo ekokana mwa moke na vitɛsi ya pole. Nasalaka bongo mpo na koyeba ndenge oyo baatɔmɛ ezalaka. Nayekolaka mpe ndenge ya kobimisa kongɛnga makasi oyo ekoki kokokana na kongɛnga ya micro-onde to ya moi (rayonnement infrarouge). Atako nasalaka bolukiluki yango mpo na kozwa mbongo, kasi ezalaka mpe mpo na koyeba ndenge likoló mpe mabele ebandá.
Ndenge nini okomaki kosepela na Biblia?
Na 1998, Batatoli ya Yehova bayaki kotala ngai. Basengaki ete bálakisa ngai biyano ya mituna na ngai na Biblia. Mwasi na ngai Huabi, oyo asalaka mpe bolukiluki na makambo ya siansi, akɔtaki mpe na masolo yango. Ezalaki mbala ya liboso tómona Biblia, kasi batoli na yango ekamwisaki biso. Tomonaki ndenge kosalela batoli ya Biblia esalisaki Motatoli yango ya Yehova ná mwasi na ye. Bazalaki na esengo mpe bazalaki na bomoi ya mindɔndɔ te. Kasi oyo Biblia elobi mpo na Nzambe etindaki ngai namituna lisusu soki likoló mpe mabele ekelamaki. Lokola nazali moto ya fiziki, mosala na ngai ezalaka ya koyeba biloko oyo ezali na mokili. Yango wana, nazwaki ekateli ya kotalela likambo yango malamu.
Lokola nazali moto ya fiziki, mosala na ngai ezalaka ya koyeba biloko oyo ezali na mokili. Yango wana, nazwaki ekateli ya kotalela likambo yango malamu
Makambo nini otalelaki?
Ya liboso, nayebi ete biloko oyo ezali liboke ekoki te komibongisa malamu na ndenge na yango mpe kotikala bongo kozanga ete moto moko asala bongo. Yango nde mobeko ya mibale ya thermodynamique. Lokola likoló mpe bomoi na mabele ebongisamá malamu mpenza, namonaki ete esengeli kozala moto moko ya mayele mingi nde asalá yango; elingi koloba Mozalisi. Ya mibale, emonani lokola ete likoló ná mabele ebongisamá mpenza mpo na kobatela bomoi.
Nini omonaka oyo endimisi yo ete Mozalisi azali?
Nguya oyo moi ebimisaka ezalaka na ntina mingi mpo na bikelamu nyonso ya bomoi. Mpo ekóma tii awa na mabele, nguya yango eyaka na kongɛnga moko makasi. Eyaka ebele mpenza na mabele. Kongɛnga ya moke oyo nguya yango ebimisaka mpe oyo ekoki koboma babengi yango rayons gamma. Mpe oyo elandaka na nsima ezali rayons X, ultra-violets, pole oyo emonanaka, rayons infrarouge, micro-onde mpe oyo eleki molai ezali oyo esalaka ete radio ná televizyo ebimisa lolaka. Likambo ya kokamwa, etando na biso ekangaka nzela mpo kongɛnga ya mabe ekóma na mabele te kasi etikaka oyo ya malamu ekóma na mabele.
Mpo na nini likambo yango ekamwisaka yo?
Ndenge oyo Biblia ebandi na kolobela bozalisi mpe ndenge oyo elobeli pole, ebendaki likebi na ngai. Elobi boye: “Nzambe alobaki ete: ‘Pole ezala.’ Bongo pole ezalaki.”* Kaka mwa kongɛnga moke ya moi nde ezali pole oyo tomonaka, kasi pole ezali na ntina mpo bomoi ezala. Milona ezalaka na mposa na yango mpo ebimisa bilei, mpe tozalaka na mposa ya pole mpo na komona. Ndenge oyo etando emonanaka mpo na pole, ekoki kozala bongo na ndenge na yango moko te. Likambo ya kokamwa mingi lisusu ezali mwa kongɛnga ya mabe ya moi oyo ekómaka na mabele.
Mpo na nini yango ezali na ntina?
Mpo kongɛnga mosusu ya moi ezalaka mabe mpenza. Tozalaka na mposa na yango kaka moke na loposo na biso mpo tózwa vitamini D oyo ezalaka na ntina mpo na mikuwa mpe ebatelaka biso na kanser mpe bamaladi mosusu. Kasi, soki eleki mingi, epesaka kanser ya loposo mpe maladi oyo ebomaka miso (cataracte). Etando etikaka kaka mwa kongɛnga yango ya moke mpenza ekóma na mabele mpe yango nde ebongi mpenza. Yango endimisi ngai mpenza ete moto moko nde asalaki mabele mpo bomoi ebatelama.
Mokemoke ngai ná Huabi tokómaki kondima ete Mozalisi azali mpe Biblia ekomamaki na litambwisi ya elimo santu na ye. Na 2005, tokómaki Batatoli ya Yehova, mpe lelo oyo toteyaka basusu Biblia.
BIBLIA ELOBI NINI?
“Botiki mobeko ya Nzambe, bozali kokangama makasi na bonkɔkɔ ya bato.”—Marko 7:8.
Bato babotamaka na mposa ya koyeba Nzambe oyo bakoki kokokisa yango kaka soki bazali kosambela ye. (Matai 5:3) Mpo na kokokisa mposa yango, bato babimisi ebele ya mangomba oyo mateya na yango euti na makanisi ya bato kasi oyo Nzambe te.
Na ndakisa, Biblia elobi boye mpo na bandimi ya lingomba moko ya siɛklɛ ya liboso: “Bazali na molende mpo na Nzambe; kasi nde na boyebi ya solosolo te; mpo lokola bayebi boyengebene ya Nzambe te kasi bazali koluka kotya oyo ya bango moko, batosaki boyengebene ya Nzambe te.” (Baroma 10:2, 3) Ndenge moko mpe lelo, ezali na ebele ya mangomba oyo ‘eteyaka mibeko ya bato.’—Marko 7:7.
“Tótyelanaka likebi mpo tólendisana mpo tózala na bolingo mpe tósala misala ya malamu, tótika koyanganaka na makita na biso te.”—Baebre 10:24, 25.
Baebre 10:25 esaleli maloba “tótika koyanganaka na makita na biso te.” Maloba yango emonisi ete Nzambe alingaka bato báyanganaka esika moko mpo na kosambela ye. Kasi mondimi mokomoko asengeli kolimbola na ndenge na ye soki Nzambe azali nani mpe makambo nini asɛngaka? Te. Biblia elobi ete baoyo basambelaka na ndenge oyo Nzambe andimaka basengeli ‘kolobaka bango nyonso na boyokani’ mpe ‘kozala nde liboke moko mpenza na makanisi kaka moko mpe na motindo ya kokanisa kaka moko.’ (1 Bakorinti 1:10) Bakozala na kati ya masangá mpe ‘bakolinga lisangá mobimba ya bandeko’ na mokili mobimba. (1 Petro 2:17; 1 Bakorinti 11:16) Kosambela Nzambe ndenge wana na bomoko ezali na ntina mpo na kosepelisa ye.
“Na ndenge yango bato nyonso bakoyeba ete bozali bayekoli na ngai, soki bozali na bolingo na kati na bino.”—Yoane 13:35.
Biblia elobi boye mpo na koyeba baoyo bazali na lingomba ya solo: “Bokoyeba bango na mbuma na bango. Babukaka mbuma ya vinyo na nzete ya nzubɛ te to mbuma ya figi na nzete ya nsende te, boye te?” (Matai 7:16) Esɛngi te ozala moto oyo ayekolaka banzete mpo okesenisa nzete ya figi ná nzete ya nsende; ndenge moko mpe, esɛngi te ozala moto ya mayele na makambo ya mangomba mpo oyeba oyo ya solo to ya lokuta. Wapi mwa bambuma to makambo oyo ekoki kosalisa moto ayeba lingomba ya solo?
Lingomba ya solo eteyaka solo ya Biblia, Liloba ya Nzambe. (Yoane 4:24; 17:17) Eteyaka te mateya oyo euti na bafilozofi ya bato.
Lingomba ya solo esalisaka bato báyeba Nzambe; báyeba mpe nkombo na ye Yehova.—Yoane 17:3, 6.
Lingomba ya solo emonisaka ete Bokonzi ya Nzambe nde solisyo mpo na makambo ya bato, kasi baguvɛrnema ya bato te.—Matai 10:7; 24:14.
Lingomba ya solo elendisaka bato bázala na bolingo ya solosolo. (Yoane 13:35) Eteyaka bato bámemyaka bato ya bikólo nyonso, básalelaka ntango mpe biloko na bango mpo na kosalisa basusu, mpe bákɔtaka te na bitumba ya bikólo.—Mika 4:1-4.
Bandimi ya lingomba ya solo basukaka kaka te na koteya basusu, kasi basalelaka mpenza makambo bateyaka.—Baroma 2:21; 1 Yoane 3:18.
Batatoli ya Yehova, babimisi ya zulunalo oyo basalaka makasi mpo bákumisa Nzambe na maloba mpe bizaleli na bango. Mpo na nini te koyangana na makita na Ndako ya Bokonzi mpo yo moko omona na miso?
EBIMÁ KAKA YANGO MOKO?
BANDA 2002, bazalaki kokanisa ete ligorodo oyo ezalaka na Australie, oyo ebombaka bana na estoma ezalaka lisusu te. Ligorodo yango ebotaka na ndenge moko ya kokamwa mpenza. Emɛlaka maki na yango oyo ebandi kosala bana mpe ebombaka yango na kati ya estoma na boumeli ya pɔsɔ soki motoba. Na nsima, ebimisaka bana yango na monɔkɔ soki bakoli mwa moke.
Mpo estoma na ye enika maki yango te, esɛngaka ete ligorodo yango etikaka kolya mpe estoma yango etikaka kobimisa aside. Emonani ete mwa biloko oyo maki mpe bana yango ebimisaka nde epekisaka aside esalema na estoma.
Ligorodo yango ekoki kobomba maki soki 24 na estoma. Na ntango ya kobota, kilo ya bana yango ekoki kozwa kilo mingi (40%) ya kilo ya nzoto na yango. Ezali lokola mwasi oyo azali na kilo 68 liboso akóma na zemi oyo ezali na bana 24, oyo mwana mokomoko azali na kilo soki mibale! Bana ya ligorodo yango ekómisaka estoma ya mama na bango monene tii na kokanga bapumɔ na yango, kosala ete ekóma kopema na loposo na yango.
Soki ntango ya kobota ekoki, bana yango ebimaka na boumeli ya mwa mikolo ntango ezali kokɔmɛla. Kasi soki mama emoni ete ezali na likama, ekosanza bana yango kaka na monɔkɔ. Bato ya mayele bamonaki mokolo moko ndenge ligorodo yango ezalaki kosanza bana motoba na mbala moko, kobwaka bana yango na ntaka ya mɛtrɛ moko.
Liteya ya evolisyo elobaka ete mbongwana oyo esalemaka mokemoke na kati ya bikelamu ebimisaka bikelamu mosusu ya sika. Kasi, lokola mayele oyo ligorodo yango esalelaka mpo na kobota etalelaka ndenge oyo nzoto na yango ezalaka mpe ndenge oyo yango esalaka makambo, mbongwana ya monene oyo esengeli mpo ligorodo ya mpamba ebongwana tii ekóma ligorodo ya ndenge wana, esengelaki kosalema na mbala moko mpo ligorodo yango ebongwana ndenge wana. Yango wana, bato mosusu bamoni ete lolenge wana ya ligorodo ekokaki te kokóma ndenge wana kaka yango moko, esengelaki Mozalisi nde asala yango.*
Okanisi nini? Mayele oyo ligorodo oyo ebombaka bana na estoma esalelaka mpo na kobota ebimá kaka yango moko, to basalaki yango kosala?
^ par. 7 Na buku na ye (L’origine des espèces) Darwin akomaki boye: “Bikelamu emesanaka na esika oyo yango ezali kaka soki ezali kozwa litomba na mbongwana moke oyo ezali kosalema na kolandana; ekoki te kobongwana na . . . mbalakaka.”
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16
^ ***bh nk. 27-36 Mokano ya Nzambe mpo na mabelé ezali nini?***
Mokapo ya Misato
Mokano ya Nzambe mpo na mabelé ezali nini?
Mokano ya Nzambe mpo na bato ezali nini?
Ntembe nini babɛtɛlaki Nzambe?
Bomoi awa na mabelé ekozala ndenge nini na mikolo ezali koya?
MOKANO ya Yehova mpo na mabelé ezali mpenza malamu. Alingi ete mabelé etonda na bato oyo bazali na esengo mpe na nzoto kolɔngɔnɔ. Biblia elobi ete ‘Nzambe akonaki elanga kati na Edene’ mpe ‘akolisaki nzete nyonso oyo ezali kitoko na kotala mpe malamu na kolya.’ Nsima ya kokela Adama ná Eva, mobali ná mwasi ya liboso, Nzambe atyaki bango na elanga yango ya kitoko mpe alobaki na bango boye: “Bóbotaka mpe bózala na kobota mingi, mpe bótondisa mokili mpe bótya yango na nse na bino.” (Genese 1:28; 2:8, 9, 15) Yango emonisi ete Nzambe alingaki bato bábota bana, bákómisa mabelé mobimba paladiso, mpe bábatela banyama.
2 Okanisi ete mokolo mosusu bato bakofanda na paladiso awa na mabelé ndenge Yehova Nzambe akanaki? Nzambe alobi ete: “Ngai nasili koloba yango . . . mpe nakokokisa yango.” (Yisaya 46:9-11; 55:11) Ɛɛ, Nzambe akosala mpenza ndenge akanaki! Alobi ete ‘asalaki mabelé kaka mpamba te’ kasi “atongaki yango ete bato báfanda wana.” (Yisaya 45:18) Bato ya ndenge nini Nzambe alingaki ete báfanda na mabelé, mpe alingaki báfanda wana ntango boni? Biblia eyanoli boye: ‘Bayengebene bakosangola mokili mpe bakofanda wana libela.’—Nzembo 37:29; Emoniseli 21:3, 4.
3 Biso nyonso tozali komona na miso ete likambo yango esalemi naino te. Lelo oyo, bato bazali kobɛla mpe kokufa; bazali ata mpe kobunda bango na bango mpe kobomana. Yango emonisi ete likambo moko ebongwanaki, mpamba te Nzambe akanaki ata moke te ete mabelé ezala ndenge ezali lelo. Likambo nini? Mpo na nini makambo esalemi te ndenge Nzambe akanaki? Ata buku moko te ya makambo ya kala oyo bato bakomi ekoki kopesa biso eyano, mpamba te likambo yango ebandaki nde na likoló.
MONGUNA ABIMI
4 Mokanda ya liboso na Biblia elobeli motɛmɛli moko ya Nzambe oyo abimaki na elanga ya Edene. Mokanda yango ebengi ye “nyoka,” kasi ezalaki nyoka mpenza te. Mokanda ya nsuka na Biblia elobi ete “abengami Zabolo mpe Satana, oyo azali kobungisa mabelé mobimba oyo efandami nzela.” Ebengi ye mpe “nyoka ya ebandeli.” (Genese 3:1; Emoniseli 12:9) Anzelu yango ya nguya—to ekelamu ya elimo—asalelaki nyoka mpo na koloba na Eva, ndenge kaka moto moko ya mayele mpenza akoki kosala ete bato bákanisa ete mwana-popi oyo azali pembeni na ye nde azali koloba, nzokande ye moto azali koloba. Na ntembe te, ntango Nzambe azalaki kobongisela bato mabelé, ekelamu yango ya elimo ezalaki.—Yobo 38:4, 7.
5 Lokola biloko nyonso oyo Yehova akelaki ezali ya kokoka, bongo nani asalaki “Zabolo” to “Satana” yango? Na mokuse, mwana moko ya Nzambe, elimo moko ya nguya, amikómisaki Zabolo. Ndenge nini likambo ya ndenge wana ekokaki kosalema? Tosengeli koyeba ete moto akoki kozala sembo mpe na bizaleli malamu lelo, mpe lobi akómi moyibi. Na ndenge nini? Ebandaka naino na mposa moko ya mabe na motema. Soki azali kaka kokanisa mposa yango, ekokóma mpenza makasi. Na nsima, soki libaku emonani, akoki koluka ndenge ya kokokisa yango.—Yakobo 1:13-15.
6 Yango nde ekómelaki Satana Zabolo. Emonani ete azalaki koyoka ntango Nzambe azali koyebisa Adama ná Eva bábota bana mpe bátondisa mokili. (Genese 1:27, 28) Ntango mosusu, Satana akanisaki boye: ‘Bato oyo nyonso bakoki nde kosambela ngai na esika básambela Nzambe!’ Mposa moko ya mabe ebandaki mbala moko na motema na ye. Nsukansuka, akosaki Eva, ayebisaki ye makambo ya lokuta na ntina na Nzambe. (Genese 3:1-5) Yango ekómisaki ye “Zabolo,” nkombo oyo elimboli “Mokosi.” Kaka na ntango wana, akómaki mpe “Satana,” nkombo oyo elimboli “Motɛmɛli.”
7 Satana Zabolo asalelaki lokuta mpe mayele mabe mpo na kotinda Adama ná Eva báboya kotosa Nzambe. (Genese 2:17; 3:6) Yango wana, na nsima bakufaki, se ndenge Nzambe ayebisaki bango. (Genese 3:17-19) Ntango Adama asalaki lisumu, akómaki moto ya kozanga kokoka; yango wana, atikelá bana na ye nyonso lisumu. (Baloma 5:12) Ndakisa ya linzanza oyo batumbaka na yango mampa ekoki kosalisa biso tókanga ntina ya likambo yango. Soki linzanza yango efinaná to ebebá esika moko, mampa nyonso oyo ekobima na linzanza wana ekozala ndenge nini? Ekozala kaka ndenge linzanza wana ezali. Ndenge moko mpe, moto nyonso abotamaka na mabe to na kozanga kokoka oyo eutá na Adama. Yango wana, bato nyonso banunaka mpe bakufaka.—Baloma 3:23.
8 Ntango Satana atindaki Adama ná Eva básalela Nzambe lisumu, abandisaki nde botomboki. Abɛtɛlaki nde lolenge ya koyangela ya Yehova ntembe. Na maloba mosusu, Satana alobaki boye: ‘Nzambe azali moyangeli mabe. Abukaka lokuta mpe apimelaka bato na ye makambo ya malamu. Bato bazali na mposa te ete Nzambe ayangela bango. Bango moko bakoki kokata nini ezali mabe mpe nini ezali malamu. Lisusu, bakozala malamu soki ngai nde nazali koyangela bango.’ Ndenge nini Nzambe asengelaki kosilisa ntembe oyo ebimaki mpo na kosambwisa ye? Basusu bakanisaka ete Nzambe asengelaki kaka koboma batomboki yango. Kasi, koboma bango nde elingaki kosilisa ntembe ya Satana? Elingaki mpenza komonisa ete Nzambe ayangelaka na lolenge ya malamu?
9 Lokola Yehova azali na bosembo ya kokoka, akokaki koboma bango mbala moko te. Amonaki ete esengeli kotika ntango mpo na kosukisa na ndenge ya malamu ntembe oyo Satana abimisaki mpe komonisa polele ete Zabolo azali mobuki-lokuta. Yango wana, Nzambe azwaki mokano ete bato bámiyangela bango moko mpo na mwa ntango mpe Satana atambwisa bango. Mokapo 11 ya buku oyo ekomonisa biso ntina oyo Yehova azwaki mokano wana mpe ntina oyo atiki ntango mingi boye liboso ya kosukisa ntembe yango. Sikoyo, ekozala naino malamu kokanisa mituna oyo: Adama ná Eva basalaki malamu ndenge bandimelaki Satana, moto oyo asalelaki bango eloko moko ya malamu ata mokolo moko te? Ezalaki nde na eloko moko oyo etindaki bango bándima ete Yehova, ye oyo apesaki bango biloko nyonso oyo bazalaki na yango, azali mobuki-lokuta moko ya motema mabe? Soki yo, olingaki kosala nini?
10 Ezali malamu kokanisa mituna yango, mpamba te mokomoko na biso azali kokutana na makambo ya ndenge yango lelo oyo. Ozali mpenza na libaku ya kopesa Yehova likoki ya kosukisa ntembe ya Satana. Okoki kondima Yehova azala Moyangeli na yo mpe komonisa ete Satana azali mobuki-lokuta. (Nzembo 73:28; Masese 27:11) Likambo ya mawa ezali ete na bamiliare ya bato oyo bazali na mokili, kaka bato moke nde bazali kondima kosala bongo. Yango ebimisi motuna ya ntina oyo: Biblia eteyaka mpenza ete Satana nde azali koyangela mokili oyo?
NANI AZALI KOYANGELA MOKILI OYO?
11 Yesu atyaki ntembe ata moke te ete Satana azali moyangeli ya mokili oyo. Mokolo moko, na ndenge moko ya likamwisi, Satana alakisaki Yesu “makonzi nyonso ya mokili mpe nkembo na yango.” Na nsima, apesaki ye elaka oyo: “Biloko oyo nyonso nakopesa yo soki okwei na nse mpe osambeli ngai.” (Matai 4:8, 9; Luka 4:5, 6) Kanisá naino mwa moke. Soki Satana azalaki koyangela makonzi yango te, likabo yango elingaki nde kozala lisɛnginya mpo na Yesu? Yesu aboyaki te ete baguvɛrnema yango nyonso ya mokili ezali ya Satana. Soki ezalaka ya Satana te, Yesu alingaki mpenza kotyela maloba yango ntembe.
12 Ezali solo ete Yehova azali Nzambe Mozwi-ya-Nguya-Nyonso, Mozalisi ya molɔ́ngɔ́ oyo ya kokamwa. (Emoniseli 4:11) Atako bongo, Biblia elobi ata esika moko te ete Yehova Nzambe azali moyangeli ya mokili oyo to Yesu nde azali moyangeli na yango. Kasi, Yesu alobaki polele ete Satana azali “moyangeli ya mokili oyo.” (Yoane 12:31; 14:30; 16:11) Kutu, Biblia elobi ete Satana Zabolo azali “nzambe ya ebongiseli ya makambo ya ntango oyo.” (2 Bakolinti 4:3, 4) Yoane, ntoma moklisto, akomaki boye na ntina na motɛmɛli yango, to Satana: “Mokili mobimba ezali kolala na kati ya nguya ya moto mabe.”—1 Yoane 5:19.
NDENGE OYO MOKILI YA SATANA EKOSUKA
13 Mbula na mbula, makama ezali se kobakisama na mokili. Mokili etondi na mampinga ya basoda oyo bazali kobunda, na bato ya politiki oyo bazali sembo te, na bakonzi ya mangomba oyo bazali na bokosi, mpe na bato oyo bamipesá na kosala mabe. Mokili oyo ekoki kobonga lisusu te. Biblia eyebisi ete etikali moke Nzambe asukisa mokili mabe oyo na etumba na ye ya Armagedona. Nsima na yango, mokili ya sika ya sembo ekozwa esika.—Emoniseli 16:14-16.
14 Yehova Nzambe aponaki Yesu Klisto azala Moyangeli na Bokonzi, to guvɛrnema, na Ye ya likoló. Banda kala, Biblia esakolaki ete: “Mwana abotameli biso, mwana mobali apesameli biso; bokonzi ekozala likoló ya lipeka na ye, nkombo na ye akobengama ete . . . Nkolo ya kimya. Kofuluka ya bokonzi na ye mpe ya kimya ekosuka te.” (Yisaya 9:6, 7) Mpo na bokonzi to guvɛrnema yango, Yesu ateyaki bayekoli na ye bábondelaka boye: “Tiká bokonzi na yo eya. Tiká mokano na yo esalema, lokola na likoló, ndenge moko mpe na mabelé.” (Matai 6:10) Ndenge tokomona yango nsima na buku oyo, Bokonzi ya Nzambe ekolongola baguvɛrnema nyonso ya mokili oyo, mpe ekozwa esika ya baguvɛrnema yango. (Danyele 2:44) Na nsima, ekosala ete paladiso ebanda awa na mabelé.
MOKILI YA SIKA EKÓMI PENE!
15 Biblia eyebisi biso ete: “Ezali na likoló ya sika mpe na mabelé moko ya sika oyo tozali kozela engebene elaka [ya Nzambe], mpe na kati na yango boyengebene ekofanda.” (2 Petelo 3:13; Yisaya 65:17) Mbala mosusu, ntango Biblia elobelaka “mabelé,” to “mokili,” yango elakisaka bato oyo bazali na mabelé. (Genese 11:1) Yango wana, ‘mabelé ya sika’ ya boyengebene elakisi bato oyo Nzambe andimi.
16 Yesu alakaki ete na mokili ya sika oyo ezali koya, bato oyo Nzambe andimi bakozwa likabo ya “bomoi ya seko.” (Malako 10:30) Soki olingi, fungolá Biblia na yo na Yoane 3:16 mpe 17:3 mpe tángá makambo oyo Yesu alobaki ete tosengeli kosala mpo na kozwa bomoi ya seko, likabo ya malamu mpenza oyo euti na Nzambe. Sikoyo, talá na Biblia mapamboli oyo bakopesa bato oyo bakokisi masɛngami mpo na kozwa likabo yango na Paladiso awa na mabelé.
17 Mabe, bitumba, kobuka mibeko mpe mobulu ekosila. “Moto mabe akozala lisusu te . . . Nde bato ya bopɔlɔ bakosangola mokili.” (Nzembo 37:10, 11) Kimya ekozala mpo ‘Nzambe akosukisa bitumba kino na bansuka ya mokili.’ (Nzembo 46:9; Yisaya 2:4) Na nsima, “moyengebene akokola [lokola nzete], mpe kimya ekotonda mɛkɛ tii sanza ekozala lisusu te”—elingi koloba libela na libela!—Nzembo 72:7, NW.
18 Basambeli ya Yehova bakobanga lisusu eloko te. Kala, Bayisalaele bazalaki kobanga eloko te ntango bazalaki kotosa Nzambe. (Levitike 25:18, 19) Ekozala mpenza esengo monene ntango biso mpe tokobanga lisusu eloko te na Paladiso!—Yisaya 32:18; Mika 4:4.
19 Biloko ya kolya ekozanga lisusu te. Mokomi ya nzembo ayembaki boye: ‘Masango ekotondana na mokili ata kino likoló na ngomba.’ (Nzembo 72:16) Yehova Nzambe akopambola bayengebene, mpe ‘mabelé ekobota mbuma na yango.’—Nzembo 67:6.
20 Mabelé mobimba ekokóma paladiso. Bisika oyo bato ya masumu babebisá ekozala lisusu te; na esika na yango, ekozala nde bandako ya kitoko mpe bisika ya kitoko oyo etondi na fololo ná nzete. (Yisaya 65:21-24; Emoniseli 11:18) Bato bakobongisa mabelé mokemoke tii yango nyonso ekokóma kitoko mpe ekobota mbuma mingi lokola elanga ya Edene. Mpe na ntembe te, Nzambe ‘akofungola lobɔkɔ na ye mpe akosilisa mposa ya bikelamu nyonso ya bomoi.’—Nzembo 145:16.
21 Bato ná banyama bakofanda na kimya. Banyama ya zamba ná banyama ya mboka bakolya esika moko. Ata mpe mwana moke akobanga lisusu te banyama oyo tobangaka lelo.—Yisaya 11:6-9; 65:25.
22 Maladi ekozala lisusu te. Yesu, Moyangeli na Bokonzi ya Nzambe kuna na likoló, akobikisa bato mingi koleka oyo abikisaki ntango azalaki awa na mabelé. (Matai 9:35; Malako 1:40-42; Yoane 5:5-9) Na nsima, “mofandi moko akoloba te ete, Ngai nazali na maladi.”—Yisaya 33:24; 35:5, 6.
23 Bandeko mpe baninga na biso oyo bakufá bakozonga na bomoi mpe bakozala na likama ya kokufa lisusu te. Bato nyonso oyo bakufá, oyo bazali na makanisi ya Nzambe, bakosekwa. Ya solo, “ekozala na lisekwa moko ya bayengebene mpe ya bato oyo bazangi boyengebene.”—Misala 24:15; Yoane 5:28, 29.
24 Ya solo, avenire moko ya malamu mpenza ezali kozela baoyo baponi koyekola makambo ya Yehova Nzambe, Mozalisi Monene na bango, mpe kosalela ye! Yesu alobelaki nde Paladiso oyo ekozala awa na mabelé ntango alakaki moto mabe oyo akufaki elongo na ye ete: “Okozala elongo na ngai na Paladiso.” (Luka 23:43) Ezali na ntina mingi tóyekola koyeba Yesu Klisto malamu, mpamba te ezali na nzela na ye nde tokozwa mapamboli nyonso wana.
OYO BIBLIA ETEYAKA
▪ Mokano ya Nzambe ya kokómisa mabelé paladiso ekokokisama.—Yisaya 45:18; 55:11.
▪ Sikawa Satana nde azali koyangela mokili oyo.—Yoane 12:31; 1 Yoane 5:19.
▪ Na mokili ya sika oyo ezali koya, Nzambe akosopela bato mapamboli ebele.—Nzembo 37:10, 11, 29.
[Mituna mpo na boyekoli]
1. Nzambe alingi ete mabelé ezala ndenge nini?
2. (a) Ndenge nini toyebi ete likambo oyo Nzambe akanaki kosala na mabelé ekosalema? (b) Biblia emonisi ete bato ya ndenge nini bakozala na bomoi libela na libela?
3. Makambo nini ya mawa ezali sikoyo na mabelé, mpe yango ebimisi mituna nini?
4, 5. (a) Nani mpenza alobaki na Eva na monɔkɔ ya nyoka? (b) Ndenge nini moto ya sembo mpe na bizaleli malamu akoki kokóma moyibi?
6. Ndenge nini mwana moko ya Nzambe, elimo moko ya nguya, akómaki Satana Zabolo?
7. (a) Mpo na nini Adama ná Eva bakufaki? (b) Mpo na nini bana nyonso ya Adama banunaka mpe bakufaka?
8, 9. (a) Emonani ete Satana abimisaki ntembe nini? (b) Mpo na nini Nzambe abomaki batomboki yango mbala moko te?
10. Ndenge nini okoki kopesa Yehova likoki ya kosukisa ntembe ya Satana?
11, 12. (a) Ndenge nini lisɛnginya moko oyo Satana amekaki na yango Yesu emonisi ete ye Satana nde azali moyangeli ya mokili oyo? (b) Eloko nini mosusu emonisi ete Satana azali moyangeli ya mokili oyo?
13. Mpo na nini esengeli mokili ya sika eya?
14. Nzambe aponi nani azala Moyangeli na Bokonzi na Ye, mpe ndenge nini likambo yango esakolamaki?
15. ‘Mabelé ya sika’ elakisi nini?
16. Likabo nini ya motuya mingi Nzambe akopesa baoyo andimi, mpe tosengeli kosala nini mpo na kozwa yango?
17, 18. Nini endimisi biso ete kimya ekozala na mabelé mobimba mpe bato bakobanga lisusu eloko te?
19. Ndenge nini toyebi ete biloko ya kolya ekozala beboo na mokili ya sika ya Nzambe?
20. Mpo na nini tondimi mpenza ete mabelé mobimba ekokóma paladiso?
21. Nini emonisi ete bato ná banyama bakofanda na kimya?
22. Nini ekokómela maladi?
23. Mpo na nini lisekwa ekopesa biso esengo?
24. Okosepela kofanda na Paladiso awa na mabelé?
[Elilingi na lokasa 30]
Ndenge nini Satana alingaki kopesa Yesu makonzi nyonso ya mokili soki ezalaka ya ye te?
[Elilingi na lokasa mobimba 35]
^ ***bh nk. 106-114 Mpo na nini Nzambe atiki bampasi ezala?***
Mokapo ya Zomi na Moko
Mpo na nini Nzambe atiki bampasi ezala?
Bampasi ya mokili euti na Nzambe?
Ntembe nini ebimaki na elanga ya Edene?
Ndenge nini Nzambe akosilisa bampasi nyonso ya bato?
NA EKÓLO moko, basi mpe bana mingi oyo bazalaki basoda te bakufaki na etumba moko ya nsɔmɔ; na nsima, bakundaki bango nyonso na libulu moko mpe pembenipembeni na yango batyaki bikulusu ya mike. Na ekulusu mokomoko bakomaki ete: “Mpo na nini?” Mbala mingi, bato batunaka motuna wana soki likambo moko oyo bayebi ntina na yango te eyokisi bango mpasi ya makasi koleka. Na ndakisa, batunaka motuna yango na mawa mpenza ntango etumba, likama, maladi to likambo moko ya mabe ebomi bandeko to baninga na bango, ebebisi bandako na bango, to ebimiseli bango bampasi mosusu ya makasi. Balingaka koyeba ntina oyo bampasi wana ekómeli bango.
2 Mpo na nini Yehova Nzambe atiki bampasi ezala? Soki azali na nguya ya kosala makambo nyonso, soki azali bolingo, azali na bwanya, mpe na bosembo, mpo na nini mokili etondi na koyinana mpe na makambo oyo ezali sembo te? Yo mpe osilá komituna mituna wana?
3 Ezali mabe kotuna ntina oyo Nzambe atiki bampasi ezala? Bato mosusu bakanisaka ete soki batuni bongo, elakisi ete bazali na kondima makasi te to bazali na limemya te epai ya Nzambe. Nzokande, soki otángi Biblia, okomona ete bato ya sembo mpe batunaká mituna ya ndenge wana. Na ndakisa, Habakuku, mosakoli moko ya sembo, atunaki Yehova ete: “Mpo na nini ozali kotika ngai namonaka makambo ya mabe, mpe ozali kolanda kotala mpasi kaka boye? Mpe mpo na nini kobɔtɔla mpe mobulu ezali liboso na ngai, mpe mpo na nini koswana ezali kobima, mpe mpo na nini matata ezali komonana mingi?”—Habakuku 1:3, NW.
4 Yehova asilikelaki ye mpo atunaki mituna wana? Te. Kutu, Nzambe asalaki ete maloba yango oyo eutaki mpenza na motema ya Habakuku ekomama mpe na Biblia, buku oyo ekomami na lisalisi ya elimo na Ye. Yehova asalisaki mpe Habakuku akanga malamumalamu ntina ya makambo yango mpe akóma na kondima makasi. Alingi mpe kosalisa yo bongo. Kobosana te, Biblia eteyaka ete ‘atyelaka yo likebi.’ (1 Petelo 5:7) Moto moko te ayinaka mabe mpe bampasi oyo euti na mabe koleka Nzambe. (Yisaya 55:8, 9) Soki ezali bongo, kasi mpo na nini bampasi etondi na mokili boye?
MPO NA NINI BAMPASI ETONDI BOYE?
5 Bandimi ya mangomba ndenge na ndenge batunaka bateyi mpe bakonzi ya mangomba na bango ntina oyo bampasi etondi boye. Mbala mingi, eyano bapesaka bango ezali ete bampasi ezali mokano ya Nzambe mpe Nzambe abongisá banda kala makambo nyonso oyo ekosalema, ata makambo oyo epesaka mawa mingi. Bayebisaka bato mingi ete makambo oyo Nzambe asalaka ezali libombami mpe abomisaka bato, ata mpe bana, mpo bákende kofanda na ye kuna na likoló. Nzokande, ndenge oyebi, Yehova asalaka makambo mabe ata moke te. Biblia elobi ete: “Tiká ete ezala mosika na Nzambe ete asala mabe! Ezala mosika mpe na Oyo-na-Nguya-Nyonso ete azala na lisumu!”—Yobo 34:10.
6 Oyebi likambo oyo etindaka bato bámikosa mpe bápesa Nzambe foti mpo na bampasi nyonso oyo ezali na mokili? Mbala mingi, bapesaka Nzambe Mozwi-ya-Nguya-Nyonso foti mpo bakanisaka ete ye nde ayangelaka mokili oyo. Bayebaka te likambo moko ya pɛtɛɛ, kasi ya ntina mingi, oyo Biblia eteyaka. Oyekolaki likambo yango na Mokapo 3 ya buku oyo: Moto oyo azali mpenza koyangela mokili oyo ezali nde Satana Zabolo.
7 Biblia elobi polele ete: “Mokili mobimba ezali kolala na kati ya nguya ya moto mabe.” (1 Yoane 5:19) Soki okanisi maloba yango, omoni te ete ezali mpenza bongo? Bato ya mokili bazali komonisa bizaleli ya ekelamu yango ya elimo oyo azali ‘kobungisa mabelé mobimba epai bato bafandi nzela.’ (Emoniseli 12:9) Lokola Satana, motambwisi ya mokili oyo, atondi na koyina, na bokosi mpe na motema mabe, bato mingi na mokili bazali mpe na bizaleli yango. Wana ezali moko na bantina oyo bampasi etondi boye.
8 Ntina ya mibale oyo bampasi etondi boye ezali ete, ndenge tomonaki na Mokapo 3, banda botomboki ebimaki na elanga ya Edene bato bazalaka lisusu te na ezaleli ya kokoka mpe bakómá basumuki. Mbala mingi, bato ya masumu babomaka nzoto mpo na koluka bokonzi; yango nde ebimisaka bitumba, minyoko, mpe bampasi. (Mosakoli 4:1; 8:9) Ntina ya misato ezali “ntango mpe likambo oyo ekanami te.” (Mosakoli 9:11, NW) Lokola Yehova azali koyangela mpe kobatela mokili oyo te, mpasi ekoki kokómela moto mpo ntango likama esalemi na esika moko boye azalaki mpenza wana.
9 Motema na biso ekiti lokola toyebi ete bampasi na biso eutaka na Nzambe te. Ezali ye te moto abimisaka bitumba, makambo ya mabe, minyoko, ata mpe koningana ya mabelé to mpela oyo ezindisaka bamboka, oyo epesaka bato mpasi. Atako bongo, esengeli tóyeba ntina oyo Yehova atiki bampasi nyonso wana ezala. Soki azali Mozwi-ya-Nguya-Nyonso, azali na nguya ya kosukisa yango. Bongo, mpo na nini azali kosala eloko te? Lokola toyebi ete Nzambe azali bolingo, ntembe ezali te, esengeli kozala na ntina mpenza oyo atiki bampasi ezala.—1 Yoane 4:8.
NTEMBE MOKO YA NTINA MINGI EBIMI
10 Mpo na koyeba ntina oyo Nzambe atiki bampasi ezala, esengeli tózongisa makanisi na ntango oyo bampasi ebandaki. Ntango Satana atindaki Adama ná Eva bábuka mobeko ya Yehova, ntembe moko ya monene ebimaki. Satana abɛtɛlaki nguya ya Yehova ntembe te, mpamba te ayebi malamu ete nguya ya Yehova ezali na nsuka te. Kasi, abɛtaki ntembe nde na lotomo ya Yehova ya koyangela. Satana afundaki Yehova ete azali mokonzi mabe na ndenge alobaki ete Yehova azali mobuki-lokuta oyo apimelaka bato na ye makambo ya malamu. (Genese 3:2-5) Mpo na Satana, bato bakozala malamu soki Nzambe azali mokonzi na bango te. Wana elingaki koloba ete Yehova abongi te kozala Mokonzi, azali na lotomo te ya koyangela.
11 Adama ná Eva baboyaki kotosa Yehova. Ezali lokola nde balobaki ete: “Tozali na mposa te ete Yehova azala Mokonzi na biso. Biso moko tozali na likoki ya kopona nini ezali malamu mpe nini ezali mabe.” Ndenge nini Yehova akokaki kokata likambo wana? Ndenge nini akokaki koteya bikelamu nyonso ya mayele ete batomboki wana balandi nzela ya mabe mpe ete nzela na ye nde eleki malamu? Okoki mbala mosusu koloba ete Nzambe asengelaki kaka koboma bango mpe kosala bato mosusu. Kasi, kobosana te ete Yehova asilaki koyebisa ete alingi bana ya Adama ná Eva bátondisa mabelé mpe báfanda na paladiso awa na mabelé. (Genese 1:28) Yehova akokisaka ntango nyonso mikano na ye. (Yisaya 55:10, 11) Longola yango, soki abomaka batomboki yango na Edene, yango elingaki te kosilisa ntembe oyo ebimaki na ntina na lotomo na ye ya koyangela.
12 Tózwa ndakisa moko. Kanisá ete molakisi moko azali kolakisa bana-kelasi ndenge ya kozwa eyano na motuna moko ya makasi. Mwana moko ya mayele, kasi oyo azali mpe motó makasi, alobi ete ndenge oyo molakisi azali koteya bango ezali mabe. Mpo na komonisa ete molakisi ayebi koteya te, mwana yango azali ntango nyonso koloba ete ye ayebi ndenge ya malamu mpenza ya kozwa eyano na motuna yango. Bana mosusu bakanisi ete alobi solo, bango mpe bakómi mitó makasi. Molakisi asengeli kosala nini? Soki abimisi bana wana ya motó makasi libándá, bana oyo batikali bakokanisa nini? Bakokanisa ete moninga na bango wana ná basusu oyo bakɔteli ye balobi solo, boye te? Bango nyonso bakoki kolongola limemya oyo bazalaki kopesa molakisi, bakokanisa ete azali kobanga noki bana wana bámonisa polele ete ayebi eloko te. Sikoyo kanisá ete molakisi apesi mwana wana nzela alakisa baninga na ye ya kelasi ndenge oyo ye akosala mpo na kozwa eyano na motuna wana.
13 Yehova asalaki mpe lokola molakisi wana. Tóbosana te ete longola batomboki wana na Edene, bikelamu mosusu mpe bazalaki kolanda. Ɛɛ, bamilio ya baanzelu bazalaki kotala. (Yobo 38:7; Danyele 7:10) Ndenge oyo Yehova akosilisa botomboki yango ekoteya baanzelu nyonso wana mpe na nsima, bikelamu nyonso ya mayele. Yehova asalaki nini? Atikaki Satana amonisa ndenge oyo ye akoyangela bato. Atikaki mpe bato bálanda Satana mpe bámitambwisa bango moko.
14 Na ndakisa oyo topesaki, molakisi ayebi ete mwana wana ya motó makasi ná baninga na ye balobi solo te. Kasi ayebi mpe ete soki apesi bango nzela bámeka komonisa bosolo ya maloba na bango, kelasi mobimba ekozwa liteya. Ntango bana wana ya motó makasi bakokoka te, bana-kelasi nyonso ya makanisi malamu bakomona ete ebongi kaka molakisi nde ateya bango. Na nsima, soki molakisi abimisi mwana nyonso ya motó makasi libándá, bakoyeba ete asali yango na ntina. Ndenge moko mpe, Yehova ayebi ete bato ná baanzelu nyonso ya mitema sembo bakozwa liteya ntango bakomona ete Satana ná baninga na ye batomboki balongi te mpe ete bato bakoki komitambwisa bango moko te. Ndenge moko na Yilimia, mosakoli ya kala, bakoyeba likambo ya solo oyo ya ntina mingi: ‘Ee Yehova, nayebi ete nzela ya moto ezali kati na ye moko te, ekoki na motamboli te ete atambwisa makolo na ye ye moko.’—Yilimia 10:23.
MPO NA NINI NTANGO MOLAI BOYE?
15 Kasi, mpo na nini Yehova atiki bampasi eumela mingi boye? Mpo na nini azali kopekisa te makambo ya mabe? Tótala naino makambo mibale oyo molakisi ya ndakisa oyo topesaki akosala te. Ya liboso, akopekisa te mwana yango ya motó makasi kolimbola likanisi na ye. Ya mibale, molakisi akosalisa ye te ntango azali kolimbola likanisi na ye. Se ndenge moko, ezali mpe na makambo mibale oyo Yehova azwaki ekateli ete akosala yango te. Ya liboso, apekisi te ete Satana ná baoyo bazali kokɔtela ye bámonisa bosolo ya makanisi na bango. Yango wana, esengelaki atikela bango ntango. Na bankóto ya bambula oyo bato bazali na mabelé, bazwi likoki ya komeka mitindo ndenge na ndenge ya komiyangela. Ezala na makambo ya siansi to na makambo mosusu, bato bakómi na mayele mingi. Atako bongo, kozanga bosembo, bobola, makambo mabe, mpe bitumba ezali kobakisama se kobakisama. Sikoyo, emonani polele ete boyangeli ya bato elongi te.
16 Ya mibale, Yehova asalisi Satana te mpo na koyangela mokili oyo. Na ndakisa, soki Nzambe apekisaka makambo ya nsɔmɔ oyo esalemaka, mbɛlɛ yango emonisi ete batomboki balobaki solo, boye te? Soki Nzambe asalisaka bango, alingaki kotinda bato bákanisa ete bakoki komitambwisa bango moko kozanga kobimisa mikakatano, boye te? Soki Yehova asalaka bongo, mbɛlɛ ye mpe amikɔtisi na kati ya lokuta. Nzokande, “ekoki kosalema te ete Nzambe akosa.”—Baebele 6:18.
17 Bongo, tokoloba boni mpo na mabe nyonso oyo esalemi na boumeli ya ntango molai oyo bato baboyi kotosa Nzambe? Tosengeli kobosana te ete Yehova azali mozwi-ya-nguya-nyonso. Yango wana, azali na likoki ya kosilisa bampasi nyonso ya bato mpe akani kosala yango. Ndenge tomonaki yango, bato bakobebisa lisusu mabelé te mpe mabelé ekokóma Paladiso. Soki tondimeli mbeka oyo Yesu apesaki mpo na kosikola bato, mbuma mabe nyonso ya lisumu ekosila, mpe lisekwa ekosilisa mpasi nyonso oyo euti na liwa. Na ndenge yango, Nzambe akosalela Yesu “mpo na kobukabuka misala ya Zabolo.” (1 Yoane 3:8) Yehova akosala makambo nyonso wana na ntango mpenza oyo esengeli. Tósepela ndenge asali makambo yango liboso ya ntango wana te, mpo motema molai na ye epesi biso nzela ya koyekola solo mpe kosalela ye. (2 Petelo 3:9, 10) Liboso ntango yango ekoka, Nzambe azali kosala nyonso mpo na koluka bato ya motema sembo mpo básambela ye mpe azali kosalisa bango báyika mpiko ata soki bazwi mpasi ya ndenge nini na mokili oyo etondi na yikiyiki.—Yoane 4:23; 1 Bakolinti 10:13.
18 Bato mosusu bakoki komituna boye: ‘Bampasi nyonso oyo ekokaki nde kozala te soki Nzambe asalaka Adama ná Eva na ndenge ete bákoka te kotomboka?’ Mpo na koyanola na motuna wana, osengeli kokanisa lisusu likabo moko ya motuya mingi oyo Yehova apesá yo.
NDENGE NINI OKOSALELA LIKABO OYO NZAMBE APESÁ YO?
19 Ndenge tomonaki na Mokapo 5, bato bakelamá na bonsomi ya kopona. Omonaka ete bonsomi yango ezali likabo moko ya motuya oyo bapesá yo? Nzambe asalá ebele ya banyama, kasi lɔɔmbi (instinct) nde etindaka bango básala makambo oyo basalaka. (Masese 30:24, NW) Bato basali bamasini mpo esalaka kaka eloko oyo bakotinda yango. Tolingaki nde kozala na esengo soki Nzambe asalaki biso bongo? Te, tosepelaka kozala na bonsomi ya kopona biso moko ndenge oyo tolingi kozala, makambo oyo tokosala na bomoi na biso, baninga na biso, mpe bongo na bongo. Tolingaka kozala na mwa bonsomi; Nzambe mpe alingi ete ezala bongo.
20 Yehova alingaka te ete moto asalela ye mpo bazali kotinda ye kotinda. (2 Bakolinti 9:7) Na ndakisa: Likambo nini ekosepelisa tata to mama mingi koleka—mwana ayebisa ye na motema na ye moko ete “nalingi yo” to moto mosusu atinda ye aloba bongo? Na yango, ezali na ntina mpenza oluka koyeba ndenge oyo yo okosalela bonsomi ya kopona oyo Yehova apesá yo. Satana, Adama, ná Eva basalelaki yango na ndenge oyo eleki mabe: baboyaki Yehova Nzambe. Bongo yo?
21 Ozali na libaku ya kosalela bonsomi yango na ndenge oyo eleki malamu. Okoki kosangana na bamilio ya bato oyo baponi kozala na ngámbo ya Yehova. Bazali kosepelisa Nzambe, mpamba te bazali komonisa mpenza ete Satana azali mobuki-lokuta mpe mokonzi mabe mpenza. (Masese 27:11) Yo mpe okoki kosala lokola bango soki oponi kolanda nzela ya malamu. Mokapo oyo elandi ekolimbola likambo yango.
OYO BIBLIA ETEYAKA
▪ Bampasi ya mokili euti na Nzambe te.—Yobo 34:10.
▪ Satana aboyaki kondima lotomo ya Yehova ya koyangela na ndenge alobaki ete Yehova azali mobuki-lokuta mpe azali kopimela bato na Ye makambo ya malamu.—Genese 3:2-5.
▪ Yehova akosalela Mwana na ye, Mokonzi mpe Masiya, mpo na kosilisa bampasi nyonso ya bato mpe mikakatano nyonso oyo bampasi yango ebimisá.—1 Yoane 3:8.
[Mituna mpo na boyekoli]
1, 2. Bampasi ya ndenge nini ezali kokómela bato lelo oyo, mpe mituna nini bato mingi bamitunaka mpo na yango?
3, 4. (a) Nini emonisi ete ezali mabe te kotuna ntina oyo Nzambe atiki bampasi ezala? (b) Ndenge nini Yehova atalelaka mabe mpe mpasi?
5. Makanisi nini bato bapesaka ntango mosusu mpo na kolimbola ntina ya bampasi, kasi Biblia eteyaka nini?
6. Mpo na nini bato mingi bamikosaka mpe bapesaka Nzambe foti mpo na bampasi oyo ezali na mokili?
7, 8. (a) Nini emonisi ete bato ya mokili oyo bazali komonisa bizaleli ya moto oyo azali koyangela yango? (b) Ndenge nini ezaleli ya kozanga kokoka oyo bato bazali na yango ná “ntango mpe likambo oyo ekanami te” esali mpe ete bampasi ezala?
9. Mpo na nini tondimi mpenza ete Yehova asengeli kozala na ntina mpenza oyo atiki bampasi ekoba?
10. Satana abɛtɛlaki eloko nini ntembe, mpe ndenge nini asalaki yango?
11. Mpo na nini Yehova abomaki mbala moko batomboki yango na Edene te?
12, 13. Pesá ndakisa moko oyo emonisi ntina oyo Yehova atikeli Satana nzela akóma mokonzi ya mokili oyo mpe atiki bato bámitambwisa bango moko.
14. Lokola Yehova atiki bato bámitambwisa bango moko, liteya nini bakozwa?
15, 16. (a) Mpo na nini Yehova atiki ete bampasi eumela mingi boye? (b) Mpo na nini apekisi te makambo ya nsɔmɔ oyo esalemaka?
17, 18. Yehova akosala nini na mabe nyonso oyo euti na boyangeli ya bato mpe na bokonzi mabe ya Satana?
19. Likabo nini ya motuya Yehova apesá biso, mpe mpo na nini tosengeli kosepela na yango mingi?
20, 21. Wapi lolenge eleki malamu oyo tokoki kosalela bonsomi ya kopona oyo Nzambe apesá biso, mpe mpo na nini esengeli tólinga kosala bongo?
[Elilingi na lokasa 106, 107]
Yehova akosilisa bampasi nyonso
[Elilingi na lokasa 110]
Mwana-kelasi ayebi koteya malamu koleka molakisi na ye?
[Elilingi na lokasa 113]
Nzambe akosalisa yo oyikela mpasi mpiko
^ ***w14 1/7 lok. 3 Makambo mabe ekómi mingi!***
ELOBELI TITRE YA EZIPELI | MPO NA NINI MAKAMBO MABE EKÓMELAKA BATO MALAMU?
Makambo mabe ekómi mingi!
Smita, mwasi moko ya mbula 35 na Dacca, na ekólo Bangladesh, ayebanaki lokola moto oyo alingaka mpe atyelaka bato likebi. Ayebanaki lokola mwasi moko oyo alingá mosala, moto ya esengo oyo azalaki kosepela kosalisa basusu báyeba makambo oyo ayekolaki na ntina na Nzambe. Ntango abɛlaki mpe akufaki na mbalakaka liboso kutu pɔsɔ moko ekoka, bandeko mpe baninga ya Smita bayokaki mpasi mingi na motema!
James ná mwasi na ye oyo balekisaki naino mbula 30 te mpe bautaki kobala sika, bayebanaki na bizaleli malamu lokola Smita. Mokolo moko na prɛnta, bakendaki kotala baninga na bango na wɛsti ya États-Unis. Bazongaki lisusu na ndako na bango te na New York. Na nzela basalaki aksida moko ya nsɔmɔ na motuka mpe bakufaki, bandeko mpe baninga na bango ya mosala batikalaki na mpasi makasi na motema.
Soki otali makambo oyo ezali koleka esika ofandi, okomona ete mabe mpe bampasi etondi mingi lelo. Bitumba ebomaka ezala basoda to basivili. Makambo mabe mpe mobulu ekómelaka ata bato oyo basali eloko te. Baaksida ya nsɔmɔ mpe bamaladi mabe ekómelaka bato ya mbula nyonso ezala bazwi to babola. Makama lokola mipɛpɛ makasi to koningana ya mabele esilisaka ebele ya bato kozanga kopona. Kokanisela basusu mabe mpe kozanga bosembo epalangani. Mbala mosusu yo mpe osí okutaná na makambo ya ndenge wana.
Ezali mabe te kotuna mituna lokola oyo:
• Mpo na nini makambo mabe ekómelaka bato malamu?
• Esengeli kopesa Nzambe foti mpo na makambo ya ndenge wana?
• Makama ebimaka kaka yango moko to bato nde babimisaka yango?
• Ekoki nde kozala Karma, elingi koloba makambo oyo moto asalá na bomoi na ye ya kala nde esalaka ete anyokwama?
• Soki Nzambe Mozwi-ya-Nguya-Nyonso azalaka, mpo na nini asalaka te ete makambo mabe ekómela bato malamu te?
• Mokolo mosusu tokozala na bomoi kozanga ete mabe mpe bampasi ezala?
Mpo na kozwa biyano na mituna yango, tosengeli naino kozwa eyano na motuna oyo ya ntina mingi: Mpo na nini makambo mabe esalemaka, mpe Nzambe akosala nini?
[Maloba na nse ya lokasa]
Bankombo mosusu ezali ya bango te.
^ ***w14 1/7 nk. 4-6 Mpo na nini makambo mabe ekómelaka bato malamu?***
ELOBELI TITRE YA EZIPELI | MPO NA NINI MAKAMBO MABE EKÓMELAKA BATO MALAMU?
Makambo mabe ekómelaka bato malamu—Mpo na nini?
Lokola Yehova Nzambe nde asalá biloko nyonso mpe azali Mozwi-ya-Nguya-Nyonso, bato mingi bakoki koluka kopesa ye foti mpo na makambo nyonso oyo ezali koleka na mokili, ata mpe makambo nyonso ya mabe. Kasi, tótala oyo Biblia elobi mpo na Nzambe ya solo:
• “Yehova azali moyengebene na banzela na ye nyonso.”—Nzembo 145:17.
• “Banzela [ya Nzambe] nyonso ezali bosembo. Nzambe moko ya bosembo, epai na ye kozanga bosembo ezali te; azali moyengebene mpe sembo.”—Kolimbola Mibeko 32:4.
• “Yehova azali na bolingo mingi ya motema mpe amonisaka motema mawa.”—Yakobo 5:11.
Nzambe te nde abimisaka makambo mabe. Kasi, ye nde atindaka bato básala yango? Soki moke te. Biblia elobi “ntango moto azali komekama, aloba te ete: ‘Nzambe azali komeka ngai.’” Mpo na nini? Mpo “Nzambe akoki komekama na makambo ya mabe te mpe ye moko akoki komeka moto na ndenge wana te.” (Yakobo 1:13) Nzambe amekaka moto te na kotinda ye asala mabe. Ye mpe te nde abimisaka makambo ya mabe to atindaka bato mosusu basala yango. Kasi, ntango makambo mabe ebimaka ezalaka foti ya nani to ya nini?
KOZALA NA ESIKA YA MABE NTANGO LIKAMA ESALEMI
Biblia emonisi ntina mosusu oyo bato banyokwamaka; elobi boye: “Ntango ná makambo oyo ekanami te ekwelaka bango nyonso.” (Mosakoli 9:11) Ntango makambo oyo ekanami te to aksida moko esalami, ekoki kobimisela moto mpasi na kotalela esika oyo azali mpe ntango oyo likambo yango esalemi. Eleki sikoyo mbula soki 2 000, Yesu Kristo alobelaki likama oyo ekómelaki bato 18, oyo bakufaki ntango efelo moko ekwelaki bango. (Luka 13:1-5) Bakufaki te mpo na ndenge batambwisaki bomoi na bango; bazalaki nde pembeni ya efelo yango ntango ekweaki. Kala mingi te, koningana ya mabele ya nsɔmɔ mpenza esalemaki na Haïti, na sanza ya 01/2010; guvɛrnema na bango elobaki ete bato koleka 300 000 bakufaki. Bato yango nyonso bakufaki ata soki bazalaki banani. Bamaladi mpe ekoki koboma moto nyonso ata na ntango nini.
Bamosusu bakoki komituna boye: ‘Nzambe akoki te kopekisa makama ya ndenge wana esalemaka? Akoki te kobatela bato malamu na makama?’ Soki Nzambe asali bongo, ekomonisa ete ayebaka makambo ya mabe liboso esalema. Atako Nzambe azali na likoki ya koyeba avenire, motuna oyo esengeli tótalela ezali oyo: Nzambe aponaka kosalela nguya na ye kozanga ndelo mpo na koyeba makambo ya ndenge wana liboso esalema?—Yisaya 42:9.
Biblia elobi boye: ‘Nzambe azali na likoló; asalaka eloko nyonso oyo asepeli kosala.’ (Nzembo 115:3) Yehova asalaka makambo oyo amoni ete ezali na ntina asala yango; asalaka te eloko nyonso oyo azali na likoki ya kosala. Yango etaleli mpe makambo oyo azali na likoki ya komona yango liboso esalema. Na ndakisa, ntango mabe ekómaki mingi na bingumba ya kala ya Sodoma mpe Gomora, Nzambe ayebisaki Abrahama boye: ‘Nakokita mpo namona soki makambo oyo bazali mpenza kosala ezali ndenge moko na lokito oyo ekómeli ngai, mpe, soki bongo te, nakoyeba yango.’ (Ebandeli 18:20, 21) Na ntango moko boye, Yehova akipaki te koyeba soki mabe ya bingumba wana ekómaki tii wapi. Na yango, Yehova akoki te koluka koyeba liboso likambo nyonso. (Ebandeli 22:12) Yango emonisi te ete azangi kokoka to azali na bolɛmbu. Lokola “mosala na ye ezali ya kokoka,” Nzambe asalelaka likoki na ye ya koyeba makambo oyo ekosalema na kotalela mokano na ye; atindaka bato na makasi te ete bálanda nzela boye to boye. (Kolimbola Mibeko 32:4) Boye, tokoki koloba nini? Na mokuse, Nzambe asalelaka likoki na ye ya koyeba makambo liboso na makambo nyonso te mpe na ndenge oyo ye moko amoni malamu.
EZALI NDE FOTI YA BATO?
Soki mabe esalemaka, ezali mpe foti ya bato. Talá ndenge Biblia emonisi likambo oyo ememaka moto na kosala mabe. “Moto na moto amekamaka nde na mposa na ye moko oyo ezali komema ye mpe kobenda ye. Na nsima mposa wana, ntango ezwi zemi, eboti lisumu; lisumu mpe, ntango esalemi, eboti liwa.” (Yakobo 1:14, 15) Ntango moto asali likambo na kolanda mposa na ye ya mabe to atiki mposa wana etambwisa ye, yango ekoki komemela ye mpasi. (Baroma 7:21-23) Ndenge istware emonisaka yango, bato basalá makambo ya mabe mpenza oyo ebimiselá basusu mpasi mingi. Longola yango, bato mabe bakoki kobebisa basusu, na ndenge yango, mabe ekoki kobakisama.—Masese 1:10-16.
Nzambe asengeli kosala eloko mpe kopekisa bato básala makambo mabe? Tótala naino ndenge oyo bato bakelamá. Biblia elobi ete Nzambe akelaki bato na elilingi na ye, elingi koloba na lolenge na ye. Boye, bato bazali na likoki ya komonisa bizaleli ya Nzambe. (Ebandeli 1:26) Nzambe apesá bato bonsomi ya kopona mpe bakoki kopona kolinga Nzambe mpe kokangama na ye soki bazali kosala oyo ezali malamu na miso na ye. (Kolimbola Mibeko 30:19, 20) Soki Nzambe atindaka bato na makasi básala likambo boye to boye, yango ekomonisa te ete bonsomi ya kopona oyo apesá bango ezali na ntina te? Yango ekomonisa ete bato bakómi barobo, elingi koloba kosala kaka makambo oyo batindi bango básala! Ezali mpe bongo mpo na Qismat, to likanisi oyo ete makambo nyonso etángamá, yango nde etambwisaka makambo nyonso oyo tosalaka mpe oyo ekómelaka biso. Ezali mpenza esengo ndenge Nzambe apesá biso lokumu na ndenge apesá biso likoki ya kopona! Kasi, yango elingi koloba te ete makambo mabe oyo ebimaka mpo na mabunga ya bato mpe nzela mabe oyo baponá ekokoba konyokola bato libela na libela.
KARMA NDE NTINA YA BAMPASI YA BATO?
Soki otuni moto moko ya lingomba ya Hindu to ya Buda motuna oyo ezali na ezipeli ya zulunalo oyo, akoki kopesa yo eyano oyo: “Makambo mabe ekómelaka bato malamu mpo na mobeko ya Karma. Bazali kobuka mbuma ya misala na bango oyo basalaká na bomoi na bango ya kala liboso bábotama lisusu.”
Mpo na liteya ya Karma, ezali malamu kotalela oyo Biblia elobi mpo na liwa. Na elanga ya Edene, esika Nzambe atyaká bato ya liboso, alobaki na Adama, mobali ya liboso ete: “Nzete nyonso ya elanga, okoki kolya yango ndenge olingi. Kasi nzete ya koyeba malamu ná mabe osengeli kolya yango te, mpo mokolo okolya yango okokufa solo.” (Ebandeli 2:16, 17) Soki Adama asalaka lisumu te na ndenge aboyaki kotosa Nzambe, alingaki kozala na bomoi libela na libela. Liwa eyá mpo na kozanga kotosa mobeko ya Nzambe. Na yango, ntango babotaki bana, “liwa epalangani epai ya bato nyonso.” (Baroma 5:12) Boye, tokoki koloba ete “lifuti oyo lisumu ezali kofuta ezali liwa.” (Baroma 6:23) Biblia elobi mpe ete: “Moto oyo akufi afuti nyongo ya lisumu na ye.” (Baroma 6:7) Na maloba mosusu, bato bakobaka te kofuta nyongo ya masumu na bango nsima ya liwa.
Bamilio ya bato lelo balobaka ete bato banyokwamaka mpo na mobeko ya Karma. Moto oyo andimaka liteya yango andimaka bampasi na ye mpe ya bato mosusu kozanga amitungisa mpo na yango. Kasi liteya yango emonisaka te ete mokolo mosusu makambo mabe ekosalema lisusu te. Bandimaka ete elikya kaka moko mpo na kosikolama na likambo yango ezali ya kolongwa na likambo ya kobotama mbala na mbala soki okómi na bizaleli ya malamu mpe okómi na boyebi moko boye. Makanisi wana ekeseni mpenza na oyo Biblia elobaka.
NTINA YA LIBOSOLIBOSO!
Kasi, soki mabe ezali, ezali libosoliboso te foti ya bato. Satana Zabolo, oyo na ebandeli azalaki anzelu ya sembo ya Nzambe, “akangamaki makasi te na solo,” mpe akɔtisaki lisumu na mokili. (Yoane 8:44) Abandisaki botomboki na elanga ya Edene. (Ebandeli 3:1-5) Yesu Kristo abengaki ye “moto mabe” mpe “mokonzi ya mokili.” (Matai 6:13; Yoane 14:30) Bato mingi balandaka Satana na ndenge balandaka makanisi na ye ya koboya kolanda banzela ya Yehova. (1 Yoane 2:15, 16) 1 Yoane 5:19 elobi ete “mokili mobimba ezali kolala na nguya ya moto mabe.” Ezali mpe na bikelamu mosusu ya elimo oyo bakómaki mabe mpe balandaki Satana. Biblia emonisi ete Satana mpe bademo na ye bazali “kokosa mabele mobimba esika bato bafandi,” bazali kobimisa “mawa na mabele.” (Emoniseli 12:9, 12) Na yango, soki mabe ezali na mokili, ezali libosoliboso foti ya Satana Zabolo.
Ezali polele ete soki makambo mabe ekómelaka bato, ezali foti ya Nzambe te; mpe ye te nde asalaka ete bato bányokwama. Kutu, alaki ete akosilisa mabe, ndenge lisolo oyo elandi ekomonisa yango.
[Maloba na nse ya lokasa]
Yehova ezali nkombo ya Nzambe na Biblia.
Mpo na koyeba ntina oyo Nzambe atiki mabe ekoba, talá mokapo 11 ya buku Biblia eteyaka mpenza nini? ebimisami na Batatoli ya Yehova.
Mpo na koyeba esika mobeko ya Karma eutá, talá nkasa 8 tii 12 ya mwa buku Nini ekómelaka biso soki tokufi? ebimisami na Batatoli ya Yehova.
Mpo na koyeba oyo Biblia eteyaka mpo na ndenge oyo bato bakómaka soki bakufi mpe elikya mpo na baoyo bakufá, talá mokapo 6 mpe 7 ya buku Biblia eteyaka mpenza nini?
[Likanisi ya paragrafe na lokasa 5]
Bato basalá makambo ya mabe mpenza oyo ebimiselá basusu mpasi mingi
[Elilingi na lokasa 4]
Mpo na nini Nzambe abatelaka te bato malamu na makama?
[Elilingi na lokasa 5]
Mpo na nini Nzambe abatelaka te bato malamu na makambo ya mobulu?
[Elilingi na lokasa 6]
Oyebaka ete soki bato banyokwamaka ezali libosoliboso foti ya “mokonzi ya mokili oyo”—Satana Zabolo?—Yoane 14:30
^ ***w14 1/7 lok. 7 Oyo Nzambe akosala mpo na makambo mabe***
ELOBELI TITRE YA EZIPELI | MPO NA NINI MAKAMBO MABE EKÓMELAKA BATO MALAMU?
Oyo Nzambe akosala mpo na makambo mabe
Biblia eyebisi biso polele makambo oyo Yehova mpe Mwana na ye, Yesu Kristo bakosala mpo na bampasi oyo Satana Zabolo abimisá. Biblia elobi boye: “Ezali mpo na ntina oyo nde Mwana ya Nzambe [Yesu] amonisamaki polele, elingi koloba, mpo na kobukabuka misala ya Zabolo.” (1 Yoane 3:8) Mokili oyo etondi na lokoso, koyina mpe makambo mabe ekolimwa. Yesu alaki ete Satana Zabolo “mokonzi ya mokili oyo akobwakama libándá.” (Yoane 12:31) Mokili ya sika ya sembo oyo Nzambe akotya ekozala esika moko ya kimya mpo Satana akozala te.—2 Petro 3:13.
Bongo baoyo bazali koboya na nko nyonso kobongola bomoi na bango mpe bazali kokoba kosala mabe? Tótalela elikya oyo ya polele: “Bato ya kolongobana nde bakofanda na mabele, mpe bato oyo bazangi mbeba nde bakotikala na yango. Kasi bato mabe bakolongolama na mabele; mpe bato ya bokosi bakopikolama wana.” (Masese 2:21, 22) Bato mabe bakozala lisusu te mpo na kobimisa mobulu. Lokola kimya ekozala ndenge wana, mokemoke bato ya botosi bakozonga bato ya kokoka.—Baroma 6:17, 18; 8:21.
Na mokili yango ya sika, ndenge nini Nzambe akosilisa mabe? Akolongola te bonsomi ya kopona oyo apesá biso mpo akómisa biso barobo. Kutu, akoteya bato ya botosi banzela na ye, akosalisa bango bátika makanisi mpe misala mabe.
Nzambe akosala nini mpo na makama oyo ebimelaka bato na mbalakaka? Alaki ete mosika te, Bokonzi na ye ekoyangela mabele. Mokonzi ya Bokonzi yango oyo Nzambe atye ezali Yesu Kristo, oyo azali na nguya ya kobikisa maladi. (Matai 14:14) Yesu azali mpe na bokonzi likoló ya biloko lokola mopɛpɛ, mai mpe mɔtɔ. (Marko 4:35-41) Lisusu, bampasi oyo ebimaka mpo na “ntango ná makambo oyo ekanami te,” ekozala lisusu te. (Mosakoli 9:11) Ntango Kristo akoyangela, likama moko te ekokómela bato.—Masese 1:33.
Bongo bamilio ya bato oyo basalaki eloko te, oyo bakufaki na liwa ya nsɔmɔ? Mwa moke liboso asekwisa moninga na ye Lazare, Yesu alobaki boye: “Nazali lisekwa mpe bomoi.” (Yoane 11:25) Ya solo, Yesu azali na nguya ya kosekwisa, to ya kozongisa bakufi na bomoi!
Soki likanisi ya kozala na mokili oyo makambo nyonso ya mabe ekokómela lisusu bato ya malamu te esepelisi yo, mpo na nini te kozwa mokano ya koyekola Biblia mpo na koyeba makambo mingi oyo etali Nzambe ya solo mpe mokano na ye? Batatoli ya Yehova na esika ofandi bakosepela kosalisa yo ozwa boyebi yango. Tosɛngi yo na esengo nyonso okutana na bango na esika ofandi to komelá babimisi ya zulunalo oyo.
[Elilingi na lokasa 7]
Nzambe akolongola makambo nyonso oyo ebimiselaka bato bampasi
^ ***bh nk. 66-75 Elikya ya solosolo mpo na bato olingaka oyo bakufá***
Mokapo ya Nsambo
Elikya ya solosolo mpo na bato olingaka oyo bakufá
Ndenge nini toyebi ete lisekwa ekozala mpenza?
Yehova ayokaka ndenge nini na likambo ya kosekwisa bato?
Banani bakosekwa?
KANISÁ ete ozali kokima monguna moko mabe. Aleki yo na makasi mpe na mbangu. Oyebi ete ayokelaka bato mawa te mpo omoná ndenge abomá baninga na yo mosusu. Opoti mbangu mpenza mpo akanga yo te, kasi azali se kopusana penepene na yo. Omoni ete osuki. Kasi, mbala moko, otala pembeni na yo boye, moto moko abimi mpo na kobikisa yo. Azali na makasi koleka monguna na yo, mpe alaki ete akosalisa yo. Motema na yo ekiti mpenza!
2 Tokoki koloba ete monguna moko ya ndenge wana azali kolanda yo. Azali mpe kolanda biso nyonso. Ndenge tomonaki yango na mokapo oyo eleki, Biblia ebengi liwa monguna. Moko te kati na biso akoki kokima ye. Mingi kati na biso tomoná ndenge monguna yango akangá bandeko to baninga na biso. Kasi, Yehova aleki liwa na nguya. Ye nde Moto yango ya bolingo oyo ayei kobikisa biso, mpe asili komonisa ete azali na likoki ya kolonga monguna wana. Lisusu, alaki ete akoboma monguna yango, liwa, mpo na libela. Biblia eteyaka ete: “Liwa, oyo ezali monguna ya nsuka, akobebisama nyɛɛ.” (1 Bakolinti 15:26) Wana ezali mpenza nsango malamu!
3 Tólobela mwa moke ndenge toyokaka ntango liwa—monguna na biso—ekangi moto moko oyo toyebi. Yango ekosalisa biso tókanga ntina ya elaka moko oyo ekopesa biso esengo. Ɛɛ, Yehova alaki ete bato oyo bakufá bakozala lisusu na bomoi. (Yisaya 26:19) Akozongisa bango na bomoi. Yango nde elikya ya lisekwa.
NTANGO MOTO MOKO OYO TOLINGAKA AKUFI
4 Moto moko oyo olingaki asilá kokufa? Na ntango wana, emonanaka ete mpasi eleki biso motó mpe tokoki kosala eloko te. Mpo na kozwa libɔndisi, tosengeli kotalela Liloba ya Nzambe. (2 Bakolinti 1:3, 4) Biblia ezali kosalisa biso tóyeba ndenge Yehova ná Yesu bayokaka soki moto akufi. Yesu, ye oyo azalaki mpenza komonisa bizaleli ya Tata na ye, ayebaki ete soki ndeko to moninga moko akufi epesaka mpasi mingi. (Yoane 14:9) Ntango Yesu azalaki koya na Yelusaleme, amesanaki kokende kotala Lazalo ná bayaya na ye ya basi, Maria ná Malata; bango nyonso bazalaki kofanda na Betania, mwa engumba moko oyo ezalaki pene na Yelusaleme. Bakómaki baninga na ye ya motema. Biblia elobi ete: “Yesu azalaki kolinga Malata mpe ndeko na ye ya mwasi mpe Lazalo.” (Yoane 11:5) Kasi, lokola tomonaki yango na mokapo oyo eleki, Lazalo akufaki.
5 Yesu ayokaki ndenge nini ntango moninga na ye akufaki? Biblia elobi ete ayaki epai ya bandeko mpe baninga ya Lazalo, wana bazalaki na mawa. Ntango amonaki bango, ayokaki mawa mpenza. “Atungisamaki makasi na elimo mpe abulunganaki.” Na nsima, Biblia elobi ete, “Yesu alelaki na mai na miso.” (Yoane 11:33, 35) Mawa oyo Yesu ayokaki elakisi nde ete azalaki na elikya te? Te, ezali bongo te. Kutu, Yesu ayebaki ete likambo moko ya kokamwa elingi kosalema. (Yoane 11:3, 4) Atako bongo, ayokaki mpasi mpe mawa oyo liwa epesaka.
6 Tokoki koloba ete mawa oyo Yesu ayokaki ezali kolendisa biso. Ezali koteya biso ete Yesu ná Tata na ye Yehova bayinaka liwa. Kasi Yehova Nzambe azali na likoki ya kobunda na monguna yango mpe kolonga ye! Tótala sikoyo likambo oyo Nzambe apesaki Yesu likoki ya kosala.
“LAZALO, BIMÁ!”
7 Bakundaki Lazalo na kati ya lidusu moko, mpe Yesu asɛngaki ete bálongola libanga oyo batyaki na monɔkɔ na yango. Malata aboyaki mpo, lokola mikolo minei elekaki banda Lazalo akufaki, boye ebembe na ye ebandaki kopɔla. (Yoane 11:39) Mpo na bato oyo bazalaki wana, elikya ezalaki te.
8 Balongolaki libanga yango, mpe Yesu agangaki na mongongo makasi ete: “Lazalo, bimá!” Likambo nini esalemaki? “Moto oyo akufaki abimaki.” (Yoane 11:43, 44) Okoki kokanisa esengo oyo bato wana bayokaki? Bayaya na ye, bandeko na ye, baninga na ye to bato ya kartye na bango, bango nyonso bayebaki ete akufi. Kasi sikoyo talá ye wana—moto wana kaka oyo balingaki mingi—atɛlɛmi lisusu kati na bango. Bamonaki yango mpenza likambo ya kokamwa. Na ntembe te, mingi kati na bango bayambaki Lazalo na esengo mpenza. Ya solo, liwa elongamaki!
9 Yesu atutaki ntolo te ete asali likamwisi wana na nguya na ye moko. Na libondeli oyo asalaki mwa moke liboso abenga Lazalo, amonisaki polele ete Yehova nde asekwisaka. (Yoane 11:41, 42) Ezali kaka na libaku wana te nde Yehova asalelaki nguya na ye mpo na kosekwisa moto. Lisekwa ya Lazalo ezali kaka moko na makamwisi libwa ya lisekwa oyo Liloba ya Nzambe elobeli. Kotánga mpe koyekola masolo yango esepelisaka mpenza. Masolo yango eteyaka biso ete Nzambe aponaka bilongi te mpamba te kati na bato oyo basekwaki, ezalaki na bilenge mpe mikóló, basi mpe mibali, Bayisalaele mpe bato ya bikólo mosusu. Masolo yango elobeli esengo monene oyo bato bayokaki! Na ndakisa, ntango Yesu asekwisaki elenge moko ya mwasi, baboti na ye “bazalaki bango lisusu te, bazalaki na esengo makasi.” (Malako 5:42) Yehova asalelaki bango mpenza likambo moko oyo epesaki bango esengo mpe etikalaki libela na makanisi na bango.
10 Bato yango oyo Yesu asekwisaki nsukansuka bakufaki lisusu. Yango elingi nde koloba ete lisekwa na bango ezalaki na ntina moko te? Te, ezali bongo te. Masolo yango ya Biblia ezali kondimisa mateya mosusu ya ntina mingi mpe ezali kopesa biso elikya.
MASOLO YA BATO OYO BASEKWAKI ETEYI BISO NINI?
11 Biblia eteyaka ete bato oyo bakufá “bayebi likambo te.” Bazali na bomoi te na esika moko boye mpe bayebi eloko te. Lisolo ya Lazalo ezali kondimisa likambo yango. Ntango Lazalo azongaki na bomoi, abandaki mbala moko koyebisa bato ndenge makambo ezalaka kuna na lola mpo na kosepelisa bango? To abɛtɛlaki bango masolo ya kobangisa oyo etali lifelo ya mɔtɔ? Te. Biblia elobi ata esika moko te ete Lazalo abɛtaki masolo ya ndenge wana. Mikolo nyonso minei oyo azalaki mowei, ‘ayebaki likambo te.’ (Mosakoli 9:5) Lazalo alalaki nde mpɔngi kati na liwa.—Yoane 11:11.
12 Lisolo ya Lazalo eteyi biso lisusu ete lisekwa ezali likambo ya solo, ezali lisapo mpamba te. Yesu asekwisaki Lazalo na miso ya ebele ya bato. Ata bakonzi ya mangomba, oyo bazalaki koyina Yesu, baboyaki te ete likamwisi yango esalemaki mpenza. Balobaki nde ete: “Tosengeli kosala nini, mpo moto oyo [Yesu] azali kosala bilembo mingi?” (Yoane 11:47) Bato mingi bakendeki kotala moto yango oyo asekwaki. Nsima na yango, mingi kati na bango bandimelaki Yesu. Mpo na bango, Lazalo azalaki elembo oyo emonisi polele ete Yesu atindamaki na Nzambe. Elembo yango ezalaki mpenza na nguya, mpamba te Bayuda mosusu ya mitema mabe oyo bazalaki bakonzi ya mangomba basalaki likita mpo báboma Yesu ná Lazalo.—Yoane 11:53; 12:9-11.
13 Ebongi te kondima ete lisekwa ezali mpenza likambo ya solo? Te, ebongi mpenza, mpamba te Yesu ateyaki ete mokolo mosusu “baoyo nyonso bazali na kati ya malita ya kokanisama” bakosekwa. (Yoane 5:28) Yehova nde akelá biloko ndenge na ndenge oyo ezali na bomoi. Tosengeli nde kokakatana mpo na kondima ete akoki kokela lisusu bomoi? Mpo akela yango lisusu, ekosɛnga ete abosana te bato oyo bakufá. Akoki koyeba lisusu bandeko mpe baninga na biso oyo bakufá? Atako likoló etondi na minzoto ebele ebele, Nzambe abengaka mokomoko na yango na nkombo! (Yisaya 40:26) Yango emonisi ete Yehova Nzambe akoki koyeba lisusu malamumalamu bandeko mpe baninga na biso oyo bakufá, mpe azali na likoki ya kozongisa bango na bomoi.
14 Kasi, Yehova ayokaka ndenge nini na likambo ya kosekwisa bato? Biblia eteyaka ete azali na mposa makasi ya kolamwisa bato oyo bakufá. Yobo, moto moko ya sembo, atunaki boye: ‘Soki moto akufi, akoki kozonga na bomoi?’ Yobo azalaki koloba ete akozela na kati ya lilita tii mokolo Nzambe akokanisa ye lisusu. Ayebisaki Yehova ete: “Okobenga mpe ngai nakozongisela yo; okozala na mposa [ya] mosala ya mabɔkɔ na yo.”—Yobo 14:13-15.
15 Kanisá naino! Yehova azali mpenza na mposa makasi ya kozongisa bato oyo bakufá na bomoi. Koyeba ete Yehova ayokaka ndenge wana esimbi mpenza motema na biso, boye te? Tokoloba boni mpo na lisekwa yango oyo ekosalema na mikolo ezali koya? Banani bakosekwa, mpe epai wapi?
“BAOYO NYONSO BAZALI NA KATI YA MALITA YA KOKANISAMA”
16 Masolo ya Biblia oyo elobeli bato oyo basekwaki ezali koteya biso makambo mingi oyo etali lisekwa oyo ekosalema na mikolo ezali koya. Bato oyo bazongisamaki na bomoi awa na mabelé bazongelaki lisusu bandeko mpe baninga na bango. Lisekwa oyo ekosalema na mikolo ezali koya ekozala mpe bongo—kutu, ekozala malamu koleka. Ndenge tomonaki yango na Mokapo 3, Nzambe akani ete mabelé mobimba ekóma paladiso. Yango wana, bato oyo bakufá bakosekwa te mpo báfanda na mokili oyo etondi na bitumba, makambo mabe, mpe maladi. Bakozala nde na libaku ya kofanda awa na mabelé, na kimya mpe na esengo.
17 Banani bakosekwa? Yesu alobaki ete “baoyo nyonso bazali na kati ya malita ya kokanisama bakoyoka mongongo na ye [Yesu] mpe bakobima.” (Yoane 5:28, 29) Ndenge moko mpe, Emoniseli 20:13 elobi ete: “Mbu ezongisaki bakufi oyo bazalaki na kati na yango, mpe liwa ná Hadesi ezongisaki bakufi oyo bazalaki na kati na yango.” “Hadesi” elakisi malita ya bato nyonso. (Talá Apɛndisi, na nkasa 212-213.) Malita yango ekotikala polele. Bamiliare ya bato oyo bazali kuna bakozonga bango nyonso na bomoi. Ntoma Paulo alobaki ete: “Ekozala na lisekwa moko ya bayengebene mpe ya bato oyo bazangi boyengebene.” (Misala 24:15) Yango elingi koloba nini?
18 Bato mingi oyo Biblia elobeli, oyo bazalaki awa na mabelé liboso Yesu aya, bazali kati na “bayengebene” yango. Ntango mosusu nkombo ya Noa, Abalayama, Sara, Moize, Luta, Estɛrɛ, mpe ya bamosusu ebele eyeli yo na makanisi. Kati na basi mpe mibali yango ya kondima makasi, Biblia elobeli basusu na mokapo 11 ya Baebele. Basaleli ya Yehova oyo bazali kokufa na mikolo na biso bazali mpe na kati ya “bayengebene” yango. Elikya ya lisekwa ekoki kolongola biso nsɔmɔ ya liwa.—Baebele 2:15.
19 Bongo bato nyonso oyo basalelaki Yehova te to batosaki ye te mpo bayebaki ye te? Nzambe akobosana ebele ya bato yango te “oyo bazangi boyengebene.” Bango mpe bakosekwa mpe bakotikela bango ntango mpo báyekola koyeba Nzambe ya solo mpe básalela ye. Na boumeli ya mbula nkóto, bato oyo bakufá bakosekwa mpe bakozwa libaku ya kosalela Yehova awa na mabelé elongo na bato ya sembo. Ekozala ntango moko ya malamu mpenza. Biblia ebengi ntango yango Mokolo ya Kosambisama.
20 Yango elingi nde koloba ete bato nyonso oyo bazalaká na bomoi bakosekwa? Te. Biblia elobi ete bato mosusu oyo bakufá bazali na “Gehena.” (Luka 12:5) Gehena euti na nkombo ya esika moko oyo bazalaki kobwaka bosɔtɔ na nsima ya lopango ya Yelusaleme na ntango ya kala. Bazalaki kotumba bibembe mpe bosɔtɔ esika wana. Soki babwaki ebembe ya moto na esika yango, Bayuda bazalaki kotalela moto yango ete abongi kokundama te mpe kosekwa te. Na yango, Gehena ezali elembo oyo ebongi mpenza mpo na kolobela kokufa ya libela. Atako Yesu akosambisa bato ya bomoi mpe baoyo bakufá, Mosambisi ya nsuka ezali nde Yehova. (Misala 10:42) Akosekwisa te baoyo amoni ete bazali bato mabe oyo balingi kobongwana te.
LISEKWA MPO NA BOMOI NA LIKOLÓ
21 Biblia elobeli mpe lisekwa mosusu, lisekwa mpo na kozala ekelamu ya elimo na likoló. Ndakisa moko kaka ya moto oyo asekwaki bongo, oyo Biblia elobeli, ezali Yesu Klisto.
22 Nsima ya kobomama ya Yesu, Yehova atikaki te ete Mwana na Ye ya sembo alala libela na lilita. (Nzembo 16:10; Misala 13:34, 35) Nzambe asekwisaki Yesu, kasi na nzoto lokola oyo ya bato te. Ntoma Petelo alimboli ete Klisto “abomamaki na mosuni, kasi azongisamaki na bomoi na elimo.” (1 Petelo 3:18) Wana ezalaki mpenza likamwisi moko monene. Yesu azalaki lisusu na bomoi, akómaki elimo moko ya makasi! (1 Bakolinti 15:3-6) Yesu azalaki moto ya liboso oyo azwaki lisekwa wana ya nkembo. (Yoane 3:13) Kasi, akozala moto ya nsuka te oyo akozwa yango.
23 Yesu ayebaki ete etikali moke azonga na likoló, yango wana ayebisaki bayekoli na ye ya sembo ete ‘akobongisela bango esika’ kuna na likoló. (Yoane 14:2) Yesu abengaki baoyo bakokende na likoló ete “etonga moke” na ye. (Luka 12:32) Mwa etuluku moke yango ya baklisto ya sembo ekozala na bato boni? Na Emoniseli 14:1, ntoma Yoane alobi ete: “Namonaki, mpe, talá! Mwana-Mpate [Yesu Klisto] atɛlɛmi likoló ya Ngomba Siona, mpe elongo na ye bato nkóto nkama moko na ntuku minei na minei oyo nkombo na ye mpe nkombo ya Tata na ye ekomamá na bilongi na bango.”
24 Baklisto 144 000 yango—bantoma ya sembo ya Yesu mpe batángami kati na bango—bazali kosekwa mpo na kokende kofanda na likoló. Ntango nini bazali kosekwa? Ntoma Paulo akomaki ete bakosekwa na ntango ya kozala ya Klisto. (1 Bakolinti 15:23) Ndenge okoyeba yango na Mokapo 9, tozali sikoyo na ntango yango. Yango wana, na mwa ndambo ya ba 144 000 oyo bazali naino na bomoi, soki moko akufi, mbala moko akosekwa mpe akokende na likoló. (1 Bakolinti 15:51-55) Kasi, bato ebele mpenza bazali nde na elikya ya kosekwa na mikolo ezali koya mpo na kofanda na Paladiso awa na mabelé.
25 Yehova akolonga mpenza liwa—monguna na biso—mpe liwa ekolimwa mpo na libela! (Yisaya 25:8) Kasi, okoki komituna boye, ‘Mosala nini baoyo bazali kosekwa mpo na kokende na likoló bakosala kuna?’ Bakozala kati na Bokonzi, to guvɛrnema, moko ya malamu kuna na likoló. Tokoyeba makambo mosusu ya guvɛrnema yango na mokapo oyo elandi.
[Maloba na nse ya lokasa]
Masolo mosusu ezali na 1 Mikonzi 17:17-24; 2 Mikonzi 4:32-37; 13:20, 21; Matai 28:5-7; Luka 7:11-17; 8:40-56; Misala 9:36-42; mpe Misala 20:7-12.
Soki olingi koyeba makambo mosusu oyo etali Mokolo ya Kosambisama mpe soki bato bakosambisama na makambo nini, talá Apɛndisi, na nkasa 213-215.
OYO BIBLIA ETEYAKA
▪ Masolo ya Biblia oyo elobeli bato oyo basekwaki ezali kopesa biso elikya ya solosolo.—Yoane 11:39-44.
▪ Yehova azali na mposa makasi ya kozongisa bato oyo bakufá na bomoi.—Yobo 14:13-15.
▪ Baoyo nyonso bazali na malita ya bato nyonso bakosekwa.—Yoane 5:28, 29.
[Mituna mpo na boyekoli]
1-3. Wapi monguna oyo azali kolanda biso nyonso, mpe mpo na nini kotalela mateya ya Biblia ekokitisa biso motema?
4. (a) Mpo na nini ndenge oyo Yesu ayokaki ntango moninga na ye moko akufaki esalisi biso tóyeba mpe ndenge oyo Yehova ayokaka? (b) Yesu azwaki baninga ya ndenge nini?
5, 6. (a) Yesu ayokaki ndenge nini ntango azalaki elongo na bandeko mpe baninga ya Lazalo wana bazalaki na mawa? (b) Mpo na nini mawa oyo Yesu ayokaki ezali kolendisa biso?
7, 8. Mpo na nini mbala mosusu na miso ya bato oyo bazalaki wana elikya ezalaki lisusu te mpo na Lazalo, kasi Yesu asalaki nini?
9, 10. (a) Ndenge nini Yesu amonisaki Moto oyo apesaki ye nguya ya kosekwisa Lazalo? (b) Wapi mwa matomba oyo tokoki kozwa soki totángi masolo ya Biblia oyo elobeli bato oyo basekwaki?
11. Ndenge nini lisolo ya lisekwa ya Lazalo ezali kondimisa maloba ya Mosakoli 9:5?
12. Mpo na nini tondimi ete Lazalo asekwaki mpenza?
13. Nini endimisi biso ete Yehova akoki mpenza kosekwisa bato?
14, 15. Ndenge maloba ya Yobo emonisi yango, Yehova ayokaka ndenge nini na likambo ya kozongisa na bomoi bato oyo bakufá?
16. Bato oyo bakufá bakozala na bomoi ya ndenge nini ntango bakosekwa?
17. Bato boni bakosekwa?
18. Banani bazali na kati ya “bayengebene” oyo bakosekwa, mpe elikya yango ekoki kosala nini na bomoi na yo?
19. Banani bazali “bato oyo bazangi boyengebene,” mpe libaku nini Yehova apesi bango na boboto mpenza?
20. Gehena ezali nini, mpe banani bakendeke kuna?
21, 22. (a) Lisekwa nini mosusu mpe ezali? (b) Nani azalaki moto ya liboso oyo asekwaki mpo na kokóma elimo?
23, 24. Banani bazali “etonga moke” ya Yesu mpe bango nyonso bakozala bato boni?
25. Tokolobela nini na mokapo oyo elandi?
[Elilingi na lokasa 69]
Eliya asekwisaki mwana mobali ya mwasi moko oyo mobali akufá.—1 Mikonzi 17:17-24
[Elilingi na lokasa 69]
Lisekwa ya Lazalo epesaki bato esengo mingi. —Yoane 11:38-44
[Elilingi na lokasa 69]
Ntoma Petelo asekwisaki Dorkasi, mwasi moko moklisto. —Misala 9:36-42
[Elilingi na lokasa 75]
Na Paladiso, bato oyo bakufá bakosekwa mpe bakozala lisusu elongo na bandeko mpe baninga na bango


c: text/html

text:
5 comments
-
Suka na buzoba nayo kaka kuna.pedo moko boye.zoba ya tata.kala te boko Mona
-
imbecile ya tata zoba tete arachide encore un concert au pays agresseur , vieux ndoki, libolo ya maman nayo
imbecile , oza ndoki ya congo, zoba , vieux pedoula
-
EBANDELI YA SUKA.TIKA NDULE MON VIEUX KOMA PRODUCTEUR ,TIKA BA FAN NA YO NA POSA SVP.
-
Tuuuuuuuuuuuuuuuufiiiiiiiiiiiiiiiiiiiii Na yo antoine zoba ya tata libolo ya maman na yo solo ya bimpuka mboka oponi kobeta kaka ouganda yako ozo bondela relation na biso (RDC) na brazza ezonga imbecile un sans patriotisme dans son sang niaaaaama zela liberation ya Kongo Esalama Ndaku na yo ya mon -fleurie to ko pesa yango boketshu hotel delpiro tokopesa yango commandant esso .po na ko remercier bango pour leurs patriotisme .
-
VIOLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLLEUR
PEDOUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUULA
PROFITEUR SACHE QUE UN JOUR TU VAS PLEURÉ
DONKI ,EZA MAWA, ZOBA YA TATA LOKOLA YO SANS SCRUPULE .

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Latina
Latina, lilatina tǒ latɛ́ (latin o lifalansé) ezalákí lokótá la ba-Roma. Ezalí mpé lokótá bakosála mpɔ̂ kobénga bikɔ́lɔ na nzébi. Lokótá la latina loútákí o mbóka Roma mpé lopanzánákí na bopanzi bwa Roma o lombú Mediterané mpé o Sidi ya Erópa. Nkótá isúsu ikitání na latina o Erópa, ibéngámí nkótá latina : lifalansé, lirumani, litaliani, lipulutugɛ́si, lispanyoli, b.n.b.
O mokɔlɔ mwa lɛlɔ́, ekelézya katolíko elobaka naíno lokótá la latina.
Nzébi[kokoma]
Babéngaka mitíndo mya bitɔɛlɛ mpé mya nyama na nkómbó o lokótá la latina.
Ndakisa : Microdesmis pubecula ezalí nkómbó ya nzébi ya mweté ekonzo.


text:
Biblia elobeli kolongola zemi?
Eyano ya Biblia
Bomoi ezali eloko moko mosantu na miso ya Nzambe, mpe amonaka ete ata liki oyo ebandi kosalema na libumu ya mama ezali moto mobimba. Mpo na Nzambe, Mokonzi Davidi akomaki boye: “
Miso na yo emonaki ndenge nazalaki naino liki.” (Nzembo 139:16) Nzambe alobaki ete moto akozwa etumbu soki asali mabe na mwana oyo azali naino na libumu. Na yango, na miso na ye koboma mwana oyo azali naino na libumu elimboli mpe koboma moto.—Kobima 20:13; 21:22, 23.
Bongo soki mokakatano moko ebimi ntango mwasi azali kobota mpe monganga atuni ete, bábikisa nani kati na mama mpe mwana? Na ntango wana, mwasi ná mobali bango moko bakozwa ekateli soki bábikisa nani.


text:
Zabolo azalaka mpenza?
Eyano ya Biblia
Ɛɛ, Zabolo azali mpenza. Azali “mokonzi ya mokili oyo,” ekelamu ya elimo oyo akómaki mabe mpe atombokelaki Nzambe. (Yoane 14:30; Baefese 6:11, 12) Bankombo oyo Biblia ebengi Zabolo emonisi bizaleli na ye ya mabe; na ndakisa:
Satana, oyo elimboli “Motɛmɛli.”—Yobo 1:6.
Zabolo, oyo elimboli “Mokoseli bato makambo.”—Emoniseli 12:9.
Nyoka, oyo na Biblia elimboli “Mokosi.”— 2 Bakorinti 11:3.
Momeki.—Matai 4:3.
Moto ya lokuta.—Yoane 8:44.
Zabolo ezali te mabe oyo ezalaka na motema ya moto
Bato mosusu bakanisaka ete Satana Zabolo ezali kaka mabe oyo ezalaka na motema na biso. Nzokande, Biblia emonisi ete Nzambe asololaki na Satana. Nzambe akoká na makambo nyonso; na yango akokaki te kosolola na mabe moko boye oyo ezali na kati na ye. (Kolimbola Mibeko 32:4; Yobo 2:1-6) Lisusu, Satana amekaki Yesu, oyo azali moto ya kokoka. (Matai 4:8-10; 1 Yoane 3:5) Na yango, Biblia emonisi ete Zabolo azali mpenza moto, kasi te mabe oyo ezalaka na motema ya bato.
Tosengeli kokamwa ndenge bato mosusu bandimaka te ete Zabolo azali moto? Tosengeli kokamwa te, mpo Biblia elobi ete Satana akosaka bato mpo na kokokisa mokano na ye. (2 Batesaloniki 2:9, 10) Moko ya mayele mabe oyo asalelaka ezali ya kozipa miso ya bato mpo báyeba te ete azalaka.—2 Bakorinti 4:4.
Makanisi ya lokuta mpo na Zabolo
Makanisi ya bato: Lucifer ezali nkombo mosusu ya Zabolo.
Likambo ya solo: Liloba ya Ebre oyo Babiblia mosusu ebongoli na “Lucifer” elimboli ‘oyo azali kongɛnga.’ (Yisaya 14:12) Bavɛrsɛ mosusu ya mokapo yango emonisi ete basaleli liloba yango mpo na kolobela libota ya bakonzi ya Babilone, oyo Nzambe alingaki kosukisa mpo bazalaki na lolendo. (Yisaya 14:4, 13-20) Maloba “yo moto oyo ozali kongɛnga” esalelamaki mpo na kotyola bokonzi ya Babilone ntango ekweaki.
Makanisi ya bato: Nzambe asalelaka Satana mpo na komeka bato.
Likambo ya solo: Zabolo azali monguna ya Nzambe; azali mosaleli na ye te. Satana Zabolo atɛmɛlaka Nzambe mpe akoselaka basaleli ya Nzambe makambo.—1 Petro 5:8; Emoniseli 12:10.


text:
Masese 21:1-31
2 Nzela nyonso ya moto elongobani na miso na ye moko, kasi Yehova amekamekaka mitema mpo na koyeba ndenge ezali.
3 Mpo na Yehova, kosalela boyengebene mpe bosembo ezali malamu koleka mbeka.
4 Miso ya lolendo ná motema ya lofundo, mwinda ya bato mabe, ezali lisumu.
5 Myango ya moto ya etingya ememaka mpenza na litomba, kasi moto nyonso oyo asalaka makambo mbangumbangu akokelela mpenza kokelela.
6 Kozwa biloko ya motuya na nzela ya lolemo ya lokuta ezali mwa molinga oyo mopɛpɛ ezali kobengana, mpo na baoyo bazali koluka liwa.
7 Kopunza oyo bato mabe bapunzaka ekokɔmbɔla bango, mpo baboyi kosalela bosembo.
8 Moto, ɛɛ, mopaya, atɛngamá na nzela na ye; kasi moto ya pɛto azali na kolongobana na mosala na ye.
9 Kofanda na mwa esika moko boye likoló ya nsamba ezali malamu koleka kofanda ndako moko na mwasi oyo abimisaka kowelana.
10 Molimo ya moto mabe eyoki mposa ya makambo ya mabe; bakomonisela moninga na ye boboto ata moke te na miso na ye.
11 Ntango bafutisaka mosɛki lomande, moto oyo azangi mayele akómaka na bwanya; mpe ntango bapesaka moto ya bwanya mayele ya kososola, azwaka boyebi.
12 Ye oyo azali Moyengebene atyaka likebi na ndako ya moto mabe, akweisaka bato mabe mpo bázala na mpasi.
13 Moto nyonso oyo azali kokanga litoi na ye na koganga ya komilelalela ya moto oyo azangá, ye moko mpe akobenga kasi bakoyanola ye te.
14 Likabo oyo epesami na nkuku ekitisaka nkanda; mpe kanyaka na ntolo ekitisaka nkanda ya makasi mpenza.
15 Mpo na moyengebene, kosalela bosembo ezali esengo, kasi eloko moko ya nsɔmɔ ekokómela baoyo basalaka makambo oyo eyokisaka mpasi.
16 Moto oyo atiki nzela ya mayele ya kososola mpe akómi koyengayenga akopema na lisangá ya baoyo bazangi makasi kati na liwa.
17 Ye oyo alingi kosakanasakana akozala moto ya kokelela; ye oyo alingi vinyo mpe mafuta akozwa bomɛngo te.
18 Moto mabe azali lisiko mpo na moyengebene; mpe mokosi azwaka esika ya bato ya kolongobana.
19 Kofanda na mokili ya esobe ezali malamu koleka kofanda na mwasi oyo abimisaka kowelana mpe mitungisi.
20 Eloko ya motuya oyo bato balukaka mpe mafuta ezali na esika ya kofanda ya moto ya bwanya, kasi moto oyo azali zoba akosilisa yango.
21 Ye oyo azali kolanda boyengebene mpe motema boboto akozwa bomoi, boyengebene mpe nkembo.
22 Moto ya bwanya amati mpe akɔti na engumba ya bato ya nguya, mpo akweisa makasi ya eloko oyo yango etyelaka motema.
23 Ye oyo azali kobatela monɔkɔ na ye mpe lolemo na ye azali kobatela molimo na ye ezwa mpasi te.
24 Moto ya lofundo, moto ya komikumisa oyo azali komitombola, yango nde nkombo ya moto oyo azali kosala na lofundo ntango azali na nkɛlɛ.
25 Mposa ya moto ya gɔigɔi ekoboma ye, mpo mabɔkɔ na ye eboyi kosala mosala. 26 Mokolo mobimba amonisi ete azali na mposa makasi, kasi moyengebene apesaka mpe apimelaka moto eloko te.
27 Mbeka ya bato mabe ezali eloko oyo eyinamá. Ekozala kutu boni ntango moto amemi yango elongo na etamboli ya nsɔni.
28 Motatoli ya lokuta akokufa, kasi moto oyo azali koyoka akoloba mpo na libela.
29 Moto mabe amonisi na elongi na ye ete azangi nsɔni, kasi moto ya kolongobana nde akopika banzela na ye makasi.
30 Bwanya ezali te, bososoli ezali te, toli mpe te wana ezali kotɛmɛla Yehova.
31 Mpunda ezali eloko oyo ebongisami mpo na mokolo ya etumba, kasi lobiko ezali ya Yehova.