text:
Moïse Tshombe
Moïse Kapend Tshombe (* mwa 10, sánzá ya zómi,1919 na Musumba; † mwa 29, sánzá ya motóbá, 1969 na Alje) abótámí na mbóka Musumba, mbóka-mokonzi ya kala ya empire Lunda, na Territoire ya Sandoa na etúká ya Katanga, Azalí Molunda (Aruund). Abálákí mwǎna ya Mwantyaav Lunda. Moïse Tshombe atángí na école missionaires Methodists Américan. Ntángo asílísí kúná, tatá na yě alingákí atínda yě na Bɛ́lɛjika ákɛndɛ kosála kelási kúná, kasi bamindɛ́lɛ́ babóyákí. Akóbí na mayékoli ya botángi-mbɔ́ngɔ mpé bobɛti-ekembé. Nsima ya kelási na yě ayéí kokobanda na mombɔ́ngɔ na bolandi lokolo ya tatá na bokambi ya magazíni ebelé atíkákí. Bandá 1950 tíí 1957 yě azalákí motɛ́kisi mopáo mpé ayéí kopɔnɔmɔ membre ya conseil provincial ya Katanga. Akómákí lisúsu mokonzi wa Association de Classe Moyenne Africaine.
Etápe
Politíki[kokoma]
Kasi lotóma la politíki na yě ebandí sɔ̂lɔ́-sɔ̂lɔ́ na 1958, na bosálisi bwa Balunda na kosála Confédération Nationale Katangaise (CONAKAT.) Na bosáli parti óyo, ayákí mpé kosangana na Balubakat ya Jason Sendwe (Balubakat = Baluba ya katanga bazalí bato ya Nord-Katanga, Balunda bazalí na Sud-Katanga) mpé kokɛndɛ na Table ronde ya politíki ya 1960 na Bruxelles o ekólo Bɛ́lɛjika. Kúná ndé esíká mikáno mya kopésa Kongó lipandá mizwámákí, na ya koyánga mapɔnɔmi manɛ́nɛ maye makobimisa bakonzi ba mbóka. Nsima ya mapɔnɔmi, parti ya Tshombe, CONAKAT, ekɔ́tákí na mbulamatári Lumumba tɛ́, mpé abêngákí Lumumba « moto wa bosɔ́lɔ́ tɛ̂ ». Babɛ́lji bazalákí na elíkya áta mokɛ́ tɛ́ na Moyángeli mwa yambo ya Mbulamatári Patrice Emery Lumumba mpɔ̂ na mǐso ma bangó azalákí nationaliste ya makási óyo alingákí ’te bakaláki ya Bɛ́lɛjika batíkala na Kongó, alingákí libéralisme économique tɛ́, alingákí rôle ya église na Kongó tɛ́, bôngó na bôngó. Na bosisoli bôná, na bosálisi bwa baí-mbóka mpé basodá ba Bɛ́lɛjiika, Tshombe asakólákí mbótama ya État Indépendant du Katanga, mwa 11, sánza ya nsambo, 1960. Mbala mɔ̌kɔ́, Lumumba asɛ́ngí bosálisi ya ONU, eyákí na nkómbó ya ONU Congo (ONUC) mpé azwí yangó. Mission ya ONUC ezalákí mpɔ̂ na kokitola bokɛi bwa mampingá ya Bɛ́lɛjika mpé mpɔ̂ na kosálisa mbulamatári ya Kongó ebɔ́ngisa bosémbo bwa etando ya ekólo boye bozalí na likáma lya bitumba ya kili kili ya botómboki. Nsuka-nsuka ONU eyákí kolonga Tshombe na 1963. Yě akímí, akéí na Rhodésie du nord, Zambia ya lɛlɔ́, mpe nsima akéí kofánda na Espania. Ba gendarmes na yě bakíma na Angola mpé kúná bazalí kozwa bosálisi bwa Pulutugal.
Moyángeli mwa yambo ya Bulamatári[kokoma]
Première législature esengélákí esíla mokɔlɔ ya 30 ya sánzá ya motóbá 1964. Libosó wâná, Moyángeli mwa yambo ya Bulamatári Cyrille Adoula asakólákí o mokɔlɔ 15 ya sánzá ya motóbá 1964 na Prezidá Joseph Kasa-Vubu ’te akopésa bolongwi-mɛ́i na yě na nśuka ya législature, lokóla ’te 30 ya sánzá ya motóbá 1964 mpé akozela nsúka na referendum tɛ́ óyo esengélí endima constitution ya sika, constitution ya Luluabourg ya 1964.
Na ntángo eye, mobúlú ezalákí makási na Kongó, botɔmbɔki na Ɛsíta ebandákí kotíya Armée nationale congolaise na kpɔ́kɔ́sɔ́ ya makási mpé molóka mosusu ebandákí kosálema ntína na bokɛi boyángámí mpɔ̂ na nsúka ya sánzá ya motóbá ya 1964 ya mangómbá ma Nations Unies. Na nyɔ́nsɔ óyo, neti Adoula mpé alingákí lisúsu kokóba tɛ́, Kasa Vubu azalákí lisúsu na bopɔni tɛ́, esengélákí aluka nzelá nɔkínɔki ya moto óyo esengélí akitání na Adoula na ebóngá ya mokonzi ya mbulamatári, mpé moto yangó ebɔngí ázala óyo akokí kosangisa bolandi bwa politíki bɔ́nsɔ tǒ kokamba bolandi bɔ́nsɔ mpɔ̂ na boyókani mpé bomɔ̌kɔ́ ya ekólo.
Esika Tshombe azali na Espania, akangaki maboko te, a activaki ba contactes na ye na milieux ya politique na ya Affaires na poto mpe na milieux politique ya Kongó oyo ezalaki na pouvoir, na opposition mpe na rébellion. Yango wana ayaki komonana neti mutu oyo akokaki ko réunir consensus au tour de lui mpo na ko diriger gouvernement ya transition ya Kongó tangu Cyrille Adoula ako démissionner effectivement. Na mukolo ya 26 yúni 1964, Adoula abengisaki ye na capitale, Léopoldville mpo asolola na ye na ndenge alingi kotikela ye ebonga.
Le, 10 yúli 1964, Moïse Tshombe asali gouvernement na ye oyo ebengami gouvernement de transition ou de salut public. Ezalí de transition mpo yango esengelaki esalisa ba élections législatives. Sima ya mikolo ya bosali musala, mindondo entre Président Joseph Kasa Vubu na Moyángeli mwa yambo ya Bulamatari Moïse Tshombe ebandi kosalema mpe suka na yango Kasa Vubu ayaki kolongola Tshombe na poste ya Moyángeli mwa yambo ya Bulamatari. Mpo na nini Président Kasa Vubu alongolaki Tshombe na poste ya Moyángeli mwa yambo ya Bulamatari?
Likambo ekotisaki mindondo entre Kasa Vubu na Tshombe ezalí ya ba élections. Tango gouvernement Tshombe esalisi ba élections mpe ba résultats ebandi kobima, Kgbokoso ekoti kati na bango mibale mpo Kasa Vubu alingaki te a perdre ebonga na ye ya Président de la République mpo na miso ma ye, Tshombe, azalaki na mposa ya ebonga wana! Kasa Vubu abandi kofongola miso mpe aye kosala discours na radio mpo na koyebisa que ba élections ezalí na ba irrégularités, esengeli ba examens ya ba recours esalema. Na yango, akati processus électoral mpo apesa Cour suprême temps ya ko examiner ba requêtes batu na ba partis politiques et associations ekotisaki.
Ba oyo babandaki ko critiquer ndenge gouvernement a organiser ba élections babandaki koloba que yango esalemi suivant mode ya Confédération Nationale du Congo (CONACO ex-CONAKAT) mpo Godefroid Munongo nde azalaki ministre de l’intérieur. Kasi tango Cour suprême esengi que ba bandela ba élections bipayi oyo emonaki que ba irrégularités ezalí ya solo, remaniement ministériel esalemaki dans le soucie ya komeka ko apporter équilibre. Victor Nendaka ayaki kokoma ministre de l’intérieur. Ye azalaki opposant ya Tshombe. Kokota ya Nendaka na gouvernement ememaki élan mususu na oyo etali lutte contre Tshombe.
Kasa Vubu na Tshombe boyokani bozalaki lisusu te, opposition ekomaki kosenga na Tshombe a élargir gouvernement na ye tee suka suka ekomi kosenga démission ya Tshombe na gouvernement na ye. Front Démocratique Congolais (F.D.C) ya Nendaka ekomaki kosala ba pressions makasi mpo na mise en place ya gouvernement d’union nationale. Nionso oyo eyali ko affaiblir Tshombe politiquement en plus ya situation politique, économique et sociale ya mboka.
F.D.C. ekomaki kosala nionso mpo Tshombe alongua: kosenga na Président Kasa Vubu asalela message na ye oyo apesaki na radio le, 30 apríli 1965, a nommer informateur mpo na consultation en vue ya formation ya gouvernement ya sika, etc. Le, 13 ɔkɔtɔ́bɛ 1965, Kasa Vubu aye kolongola Tshombe na discours asalaki na séance solennelle ya ouverture ya session ordinaire des Chambres, en ces termes «En vue d’assurer le respect des exigences fondamentales et des règles habituelles de la démocratie, j’ai mis fin aux fonctions de Tshombe à la date de ce jour, les Chambres constituées, et le gouvernement n’ayant pas cru devoir, de sa propre initiative, présenter sa démission» (Discours repris na Courrier d’Afrique ya le, 8 ɔkɔtɔ́bɛ 1965.)
Kasa Vubu na discours na ye alakisaki kanda azalaki na yango na lolenge alongolaki Tshombe. Acte oyo esepelisaki ba oyo babandaki kolinga Tshombe akwueya. kanda ya Kasa Vubu ewutaki du fait que asengaki na Tshombe, mbala na mbala a démissionner kasi ye aboyaki kosala bongo, yango wana Kasa Vubu ayaki ko agir ndenge a agisaki wana, sans diplomatie aucune. Kasi, Tshombe aningana te, aloba eloko mko te, afanda très calme et digne.
CONACO ya Tshombe e gagnaki ba élections (Chambre des représentants «parlement» na Sénat). Il était évident que na moment oyo Tshombe akomaki ko bouler ndenge nini akoma candidat ya parti na ye mpo na ba élections présidentielles.
Mobéko likonzi mwa mokolo mwa 1 augústo mobú mwa 1964[kokoma]
Mobéko likonzi mwa mokolo mwa 1 augústo mobú mwa 1964, na atikeli ya 185, aliéna 2, elobaki 'te la mission ya bulamatari de transition ezalaki kobongisa maponomi. Molili ezaláki na sima, elingi koloba 'te, disposition moko te ya terme ya transition dont la mission essentielle ezalaki ya ko organiser ba élections. Et après publication mpe proclamation ya ba résultats ya ba élections, gouvernement oyo ekokoma nini?
Commission constitutionnelle etikelaki Président de la République choix ya ko décider soki alingi bulamatari de transition ezala tee na suka ya mandat na yango ou bien alongola yango soki ba circonstances politiques ezalí kosenga 'te alongola yango. Engebene na Selon constitution, na atikele 66, e prévoir que Président de la République a soumettre na approbation ya Parlement réuni na congrès, l’acte ya nomination ya ba membres de tout gouvernement qu’il forme, et cela dans le délais de 30 jours kobanda mokolo mwa séance du Parlement. ya yambo.
Conflit oyo ebandaki ko renforcer position ya Président Kasa Vubu mpe ezalaki ko désavantager Moyángeli mwa yambo ya Bulamatari Tshombe, dans la mesure où mission ya bulamatari de transition ekomaki na suka, Président de la République a révoquaki ye na discours ya le, 13 ɔkɔtɔ́bɛ1965 devant deux Chambrea renies en congrès national na première session ordinaire na yango oyo ebandaki le, 7 ɔkɔtɔ́bɛ 1965, mukolo session extraordinaire esilaki. Président kasa Vubu ayaki ko nommer Evariste Kimba formateur du bulamatari , ye azalaki ministre ya Affaires étrangères ya Katanga à l’époque ya Etat Indépendant du katanga, députe mpe mopɔnɔmi ya Balubakat, membre ya F.D.C. ya Nendaka, oyo ezalaki na minorité na Parlement.
Evariste Kimba aponɔmɔ́kɔ́ na ordonnance n° 397 ya mokolo mwa 18 ɔkɔtɔ́bɛ mobú 1965. Mokolo mwa 14 novɛ́mbɛ mobú mwa 1965, akeyi liboso ya ba Chambres, engebene na atikele 66 ya Mobéko likonzi, kasi congrès e recaler ye: likolo lya 262 parlementaires baye basengeleka kopono, bulamatari ya Kimba ezua 121 voies pour, 134 voies contres, na 7 abstentions. Na motu makasi, Kasi Vubu a renouvelaki ye lisusu confiance na ye. Kasi Kimba azuaki lisusu temps ya komeka lisusu mbala ya mibale kokende liboso lya congrès nationale tɛ́ mpo Haut commandement militaire eyaki kosala coup d’Etat mokolo mwa 24 novɛ́mbɛ mobú mwa 1965, ekuewisi Kasa Vubu na Moyángeli mwa yambo ya Bulamatari na ye Kimba, y compris na ba Chambres nionso ya congrès!
Na mokolo mua 6 febwáli mobú mwa 1965, Moyángeli mwa yambo ya Bulamatari ya Kongó-Kinsásá, Moise Tshombe atiyaki misapi na boyokani na Moyángeli mwa yambo ya Bulamatari ya Bɛ́lɛjika Paul-Henri Spaak. Na boyokani bwana buzalí ndambo ya nungungu enene kati na royaume de Bɛ́lɛjika na Kongó-Kinsásá. Yango ebengami: nungungu belgo-congolais.
Contentieux oyo ebotami tango Congo ekomaki lipanda mokolo mwa 30, sanza ya yúni mobú mwa 1960 mpe esengelaki Bɛ́lɛjika etika Congo en tant que mboka oyo ekomi kokonzama na bana Kongó-Kinsásá bango moko, Eye elingi koloba ekolo nsomi. Toyebi que Congo esalemaki kobanda ndenge ekatamaki na 15 novɛ́mbɛ 1884 tee na 26 febwáli 1885 na Conférence de Berlin tee na Convention ya Saint Germáyin–En-Haye ya 10 sɛtɛ́mbɛ 1919. Wuta wana tee na 30 yúni 1960, esengelaki Bɛ́lɛjika ezongisela Congo souverain ba moyens propres humáyins; techniques; matériels; juridiques et diplomatiques; financiers et économiques ya Etat: ba moyens humáyins ezalí batu oyo bazali kosala mosala, ba moyens techniques ezalí administration publique de l’Etat na ba régies na yango; moyens matériels ezalí ba biens meubles, immeubles, ba véhicules, fournitures na matériels ya bureau; moyens juridiques ezalí ba textes de lois et règlements, archives et documents, na sceaux; ba moyens diplomatiques ezalí ba traités, conventions na ba accords diplomatiques, commerciaux et consulaires; moyens financier et instruments monétaires ezalí budget en cours d’exercice, budget extraordinaire ya plan décennal du développement, ba structures financières, ba contrats financiers na dette publique de l’Etat (prêt na emprunts direct na engagements, ba dettes consolidée, ba dettes non garanties), ba créances ya Kongó-Kinsásá, ba avances na acomptes ya trésorerie na réalisation ya misala ya ndenge na ndenge, ba avoirs et créances en devises, ba titres, ba participations na capital ya dotation ou na oyo ya prêt, ba actions , etc.
Sika tika totala, boyakani buye Tshombe na Spaak batiyáká misapi, ezalaki na ntina nini? Lingomba ya mpo na mombono mpe *industrie liye babengi na lifalanse "Compagnie du Congo pour le Commerce et l’Industrie" C.C.C.I. na bokuse lizalí lisanga lya mombongo ya yambo liye mani Léopold II asaláká na Kongó-Kinsásá, mokolo mwa 15 sanza ya misato mobú mwa 1887. Sima ya wana, ba filiales na yango eyaki mpe kosalema. Sima aye kosala ba sociétés de charte: le Comité Spécial du Katanga (C.S.K.) na 1890, la Compagnie des Chemins de fer du Congo Supérieur aux Grands lacs africains (C.F.L.) na1902 na le Comité National du kivu (C.N.KI.) na 1927. Alors, pour mieux exploiter, esengelaki ba holdings esalema: l’Union Minière du Haut Katanga le, 28 ɔkɔtɔ́bɛ 1906; Lingomba lya nzela ya masini ya bas congo mpe Katanga liye babengi na lifalanse "la Compagnie des Chemins de Fer du Bas Congo au Katanga" mpe B.C.K. na bokuse mokolo mwa 31 ɔkɔtɔ́bɛ mobú mwa 1906; Lingomba lya Zamba liye libengami na lifalanse "Société Forestière et Minière du Congo" mpe FORMINIERE na bokuse mokolo mwa 6 novɛ́mbɛ mobú mwa 1906. Nionso oyo ezalaki mpona ko exploter malamu malamu mpe kobimisa bomengo bwa Kongó-Kinsásá libansa ya ndelo ya mboka mpo bukende kobanda na Bɛ́lɛjika na mikili misusu. Ba compagnies nionso oyo efandaki pepele mpe ba sites de production na exploitation na yango ezalaki likolo ya bomengo, ba nzela ya masini mpe etongamaki uniquement na but ya ko faciliter sortie ya ba richesses wana, tout comme ba coûts ya exploitations ezalaki faibles mpe batu moindo bazalaki kosala kuna bazali kozua bango na considération humáyine moko te mpe bazalaki kofutama malamu tɛ́.
Accords ya 6 febwáli 1965[kokoma]
Avant indépendance, Belge abimisaki décret ya 17 yúni 1960 oyo ebandaki kopesa possibilité na ba entreprises mpo epona nationalité belge ou congolaise. Bien évidemment, ba sociétés nionso eponaki nationalité belge mpo elingaki ko fonctionner te selon ba dispositions ya droit Congolais. Changement ya nationalité wana ebandaki ko entraîner ba pertes fiscales na Etat Congolais.
But ya ba accords ya 6 febwáli 1965, ezalaki mpo na kosala transfère ya portefeuille ya Kongó ya Bɛ́lɛjika na Republíki Demokratiki ya Kongó. Awa nde ebandeli ya lisolo mpe likambo ya malette diplomatique oyo Tshombe ayaki na yango mpe abandaki kolakisa na batu tango awutaki na Bruxelles, sima ya ba négociations na signature ya ba accords, soi-disant que ye a réussir transfert ya ba propriétés des titres oyo ezalí kosala portefeuille de l’Etat. Ba accords oyo Tshombe a signaki ezalaki vraiment na bénéfice ya Kongó te mpo ba Congolais balingaki kaka ba récupérer ba actifs. Ba Belges, côté na bango, balingaki bakinela ba Congolais ba actifs na ba passif. Likambo ezalaki nde wana. Yango wana tango Tshombe azongaki na Léopoldville na malette diplomatique oyo abandaki kolakisa na batu que a récupérer portefeuille ya l’Etat, mingi bamonaki que yango ezalí lokuta mpo asalaki ba concessions mingi pour ne rien obtenir. Mpe ba accords wana ezalaki léonins, ekitisaki lokumu ya Congo. Est-ce que, Tshombe azalaki na marge ya manœuvre ebele? A vrai dire, azalaki na yango vraiment te mpo il ne pouvait pas passer outre le soutien militaire et diplomatique ya ba Belges mpo basalisa ye na bitumba azalaki (gouvernement) na yango na ba rebelles na kati ya Congo. Na loyenge wana, haut commandement eyaki kosala coup d’Etat militaire mpe epesi bokonzi na Général Mobutu. Tango Président Mobutu Sese Seko akomi mokonzi ya ekolo, abandi ko mener campagne contre ba accords oyo Tshombe a signaki na Spaak. Remise en cause na yango nde eyaki kosala que na discours ya 30 yúni 1966, Président Mobutu aloba na miso ya batu que: «Tshombe azali accuser mpo na haute trahison na ndenge a signaki ba accords oyo ezalí ko bénéficier na Congo te mpe ezalí kolakisa que azali na service ya colonisateur belge.»
- na likambReproche o ya dette
Esengeli toyeba que Congo ezalaki na situation économique moko mobulu mpo ata compagnie moko te ezalaki ya l’Etat en terme ya majorité ya actions. Likambo ya dette coloniale mpe ezalaki kopesa kobendana mpo 60 % na yango esengelaki nde R.D.Congo efuta yango. Ba niongo oyo mundele amikotisaki na makambo oyo ezalaki na ba projets na ye, fuite des capitaux na périphérie, ba budget ordinnaires déficitaires, ba niongo oyo ba sociétés coloniales ezuaki na oyo Etat Indépendant du Congo emikotisaki, ba ventilations ya dépenses kili kili mpe ematisaki dette publique interne tout comme ba opérations ya moyens effectifs de paiement mpe. Yango wana Fonds Belgo-Congolais d’Investissement et de Gestion esalemaki. Alimentation na yango ebandaki kowuta na ba virements réguliers périodiques wuta na ba banques centrales ya Bɛ́lɛjika na R.D.Congo na compte ya Fonds. Non seulement Congo ezalí kofuta 60 % ya part, kasi siège ya Fonds ezuami na Bruxelles, Président na Directeur général bazali ba Belges!!!
- Reproche na likambo ya Portefeuille
Portefeuille de l’Etat ezalí ba titres, ba actions na ba droits oyo l’Etat ezalí na yango na ba organismes na ba sociétés nionso oyo ezuami na mabele ya Congo. Ba droits ya l’Etat elingi koloba: ba participations na bénéfice ya société neti na contrôle ya gestion, ba dividendes ya société, droit de vote na participation na conseil d’administration et de gestion, ba créances oyo ewuti na ba prêts, libération ya capital, participation na ye na ba parastataux, etc. Accords ya 6 febwáli 1965, ekangaki Congo na kingo na oyo etali ba transfères ya ba titres, ba droits na obligations. Donc, l’Etat Congolais esengelaki lisusu e négocier na ba sociétés na oyo etali ba transfères wana. Il fallait existence ya modalité de transfère mpo avant tout transfère esengelaki esalema na modification ya convention!!!
Neti Belge ayebaki que Portefeuille ya Kongó ya Bɛ́lɛjika ekokoma ya R.D.Congo, atiaki article 2 ya loi fondamentale du 19 máyi 1960. Yango elobaki boye: « Les lois, décrets et ordonnances législatives, leurs mesures d’exécution ainsi que toutes dispositions réglementaires existant au 30 yúni 1960 restent en vigueur tant qu’ils n’auront pas été expressément abrogés. ».
Avant lipanda, le 30 yúni 1960, abomi ba compagnies misatu: le Comité national du Kivu (C.N.K.), la Compagnie de Chemin de Fer et voies fluviales (C.F.L.), le Comité spécial du Katanga (C.S.K.) mpe du coup abimisi conventions misatu (Etat –Privé) sans consultation ya Congolais, na décret royal du 26 yúni 1960. Belge abomi ba compagnies de la charte oyo misatu mpo na ko diminuer ba parts ya actions ya Etat Congolais na kati ya Union Minière du Haut Katanga. Et pourtant ba compagnies à la charte esalemaki na mabele « minier » oyo l’Etat colonial apesaki bango mpo basala ba grandes concessions minières. Eyenbani malamu que sol et sous sol ezalí ya l’Etat.
Donc, Congo ebandaki kaka ko dépendre na Bɛ́lɛjika économiquement suite na motambo wana. Yango wana dénonciation ya liboso esalemaki na Moyángeli mwa yambo ya Bulamatari Cyrile Adoula. Ye a signaki ba accords na Paul Henri Spaak le, 24 mársi 1964 mpo portefeuille ya Congo ezonga sans aucune condition. Na novɛ́mbɛ de la même année, Président Joseph Kasa-Vubu a promulgaki décret-loi ya 30 novɛ́mbɛ 1964 oyo ezalí ko abroger décret-loi ya 26 yúni 1960. Yango ebandaki koloba que l’Etat congolais ezalí ko succéder entièrement na portefeuille ya ba sociétés oyo misatu totangi likolo mpe ezalí kozua 1/3 ya part ya action na U.M.H.K. comme étant actionnaire principal. Tango wana Tshombe asi akomaki Moyángeli mwa yambo ya Bulamatari. Kasi Bɛ́lɛjika esalaki Tshombe ba pressions makasi mpe esengaki na ye aya ko signer ba accords ya 5 febwáli en échange ya soutien militaire et diplomatique. Accords yango nde ezalí komonisa Congo buale tee lelo oyo.
Sima ya wana makambu ebele elandaki: Président Mobutu apesaki ba Belges ultimatum tee na 31 dɛsɛ́mbɛ 1966 mpo ba sièges sociaux ya portefeuille ya R.D.Congo ezonga na Congo; loi Bakajika; nationalisation ya Union Minière du Haut Katanga; na ba compagnies mosusu; création ya Air-Congo, Zaïrianisation, etc.
Tála mpé[kokoma]
- Enlevé le 30 juin 1967, Tshombe meurt le 30 juin 1969 par Le Potentiel


c: text/html

text:
Manneken Pis
Manneken Pis elingi koloba « mwana oyo azali kosuba », na indubile ya bato ya Bruxelles. Manneken Pis azalí ekeko ya libende, ayebana na mokili mobimba. Ba moko bakanisaka ke ékeko wana abatelaka Bruxelles, mpe bapaya oyo bayaka ko tala Bruxelles ba zanga kokende kotala Manneken Pis te.
Moláto[kokoma]
-
-
Sánzá ya mítáno 2002
-
En Diablada (Bolivia)
-
-
le 16 Sánzá ya mwambe 2008 en tenue de la Confrérie de l'éléphant rose (nzoku)
-
En carabin du Cercle de Médecine de l'ULB. (mónganga)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kobebisama ya Moto
« Masumu ekotaka na mokili po na moto se moko adam pe liwa ekotaka po na masumu banda tango wana liwa ezalaki kokweela bato nyonso, po bango nyonso basali masumu ».
(Rome 5 :12 )
« kasi nzambe alakisaka kanda na ye uta na likolo epai ya bato nyonso oyo basalaka masumu ya ndenge, po misala na bango ya mabe epekisaka bango bayeba makambo ya solo té ».
( Rome 1 :18 )
« bato nyonso basali masumu pe bazangi nkembo ya nzambe na kati na bango » (Rome 3.23)
« boye nalobaki ete ,mawa na ngai jambi nabungi nazali moto na bibebu na mbindo mpe nafandi kati na bato na bibebu na mbindo ;mpo ete miso na ngai na moni mokonji yawe na bibele »
Mabongisi ya Bolingo na Nzambe
« Kasi angelu alobi na bango : bobanga te, nayeli bino sango malamu oyo ikosepelisa batu banso ; na butu ya lelo, na mboka ya David, pona bino, Mobikisi abotami, ye azali Klisto pe Mokonzi » (Luc 2 : 10-11)
« Mpo ete Nzambe alingaki mokili na motindo boye ete apesi Mwana na likinda na ye ete moto na moto oyo akondima ye abebisama te kasi ete ajala na bomoyi na seko » (Yoane 3 :16).
« Bolingo na Nzambe emonaneli biso ete Nzambe atindaki Mwana na ye na likinda kati na mokiliete tobika na bomoi mpo na ye.
bolingo ezaali boye te biso tolingaki Nzambe kasi boye ete ye alingaki biso mpo atindaki Mwana na ye lokola libonza pona kolongola masumu na biso » (1 Yoane 4 : 9-10).
Nzela ya bolimbisi
« Nzokande nzambe abandaki kokipé makambo wana te po bato bayebaki te mabe oyo bazalaki kosala kasi sik’oyo azali kobenga batu nionso, na bisika nionso po ba bongola mitema » ( misala 17 :30).
« soki tondimi ete tosali masumu ,azali sembo pe akokisa maloba na ye ,akolimbisa masumu nionso pe akokomisa peto » (1 Yoane 1 :9)
« abimisi bango na libanda pe alobi « batata na sala nini po nabika ? bango bazongiseli ye : ndima nkolo yesu, bongo okobika , yo na bato nyonso ya fami na yo » (misala 16 :30,31)
« bato batuni yesu : tosala nini po na kokokisa misala oyo nzambe alingaka ? yesu azongiseli bango : mosala nzambe alingaka, yang’oyo : bondima moto oyo ye atindaki » ( Yoane 6 :28-29)
Kopetolama ya masumu na batu
Bongo ezali ngai Paulo te moto nazali na bomoï ; kasi ezali kristo moto azali na bomoï na nzoto na ngai .bomoi oyo nazali na yango sik’oyo , nazuaki yango po nandimela Mwana ya Nzambe,oyo alingaka nga pe amipesaki pona ngai.(Galatie 2 : 20)
“ kasi ajokisami mpo na masumu na biso, atutami mpo na mabe na biso ; etumbu oyo eyeiseli biso kimia etiami epayi na yee, mpe na mapipi na ye, biso tobikisami. (Yisaya 53:5)
Pamba te,Nzambe azali se moko ; pe moto oyo atii boyokani na kati ya Nzambe na bato azali se moko, yende yezu-Kristo ye azwaki nzoto ya bomoto , pe amipesaki po na kolongola bato nyonso na bayumbu . asalaki bongo na tango oyo Nzambe atie po na kolakisa te Nzambe alingi bato nyonso babika. (1Timoté 2 :5-6).
Boyebi eloko nini Nzambe afutaki po na ko longola bino nabizaleli ya pamba-pamba oyo bakoko batikela bino. Ezali mbongo te to eloko mosusu oyo ebebaka ; kasi ezali eloko ya talo penza, yango nde makila ya kristo ye azali lokola mwana-meme oyo ebeba ata esika moko te (1Petelo 1 : 18-19)
Kasi soki tozali kotombola na moyi ndenge Nzambe ye moko azalaka na moyi biso nionso tokomi lisanga moko, pe makila ya Yesu, mwana ya Nzambe esi elongola biso mbindo nyonso ya masumu. (1 Yoane 1 :7)
Bondimi eyambaka bolimbisi pe epesaka matondi
« Moto wana azongiseli ye : mokonzi, yebisa ngai ye azali nani po te nandima ye.Yesu alobi omoni ye, ezali ngai moto nazali kosolola na yo.Moto wana azongisi :Mokonzi , na ndimi. Bongo,afukameli ye. Sima Yesu alobi :ngai nayaki awa na mokili po te moto na moto azwa oyo ekoki na ye : Bato bakufa miso ba mona, pe baoyo bazali komona, miso na bango ekufa» (Yoane 9 :36-39)
« Moto oyo andimi Mwana, akozwa bo moyi ya seko ; oyo atosi Mwana te akozwa bomoyi ya seko te, kasi akotikala seko na etumbu ya Nzambe » (Yoane 3 :36)
« Kasi ekomama pe po na biso . Pamba te Nzambe akamati biso pe lokola bato ya bosembo, po tondimi ete ye moto asekwuisaki Nkolo na biso Yesu. Atikaki bato baboma ye po alongola masumu na biso, po ete asekwisaki ye po akomisa biso bosembo ». (Rome 4 :24-25)


text:
Gilípi ya ndɛkɛ
Gilípi ya ndɛkɛ (to gilípi ya avian) ezali gilípi moko eye ezuaka surtout ba ndɛkɛ ya zamba mpe ya mboka. Ekoki kupanzana noki noki mpenza na kati ya bandeke na bopesi bokono mpe liwa, surtout na kati ya ba ferme ya ba soso to na kati ya nzando oyo ezali kotiya ba soso oyo ezali na bumoyi ebele esika moko.
Bandɛkɛ to basoso eye ezali na bukono ebombaka ba vilúsu ya gilípi na kati ya soi na bango, na mai ya zolo mpe na soi eye ezali kokweya, yango nde epanzaka vilúsu eye na kati ya ba plumes ya bandeke to basoso. Sorte ya mabe ya gilípi ya ndɛkɛ (eye epesami na vilúsu H5N1) ezali esika oyo kozua bandɛkɛ(surtout ba soso mpe mabata na bandɛkɛ ya zamba mosusu) na kati ya Azía na Erópa (tala: http://www.who.int mpo na lístɛ ya ba regions eye ezali na bokono bwango).
Na mikolo oyo ewuti koleka, vilúsu H5N1 epanzamaki na kati ya bato mpe epesi bokono mabe na kati ya bato mwa muke baye bazalaki na contact na bandɛkɛ eye ezalaki na bokono yango. Pembeni ya moitie ya bato oyo bazuaki bokono basilaki kokufa. Nata moto moko te asili kozua bono oyo na kati ya Kɔ́ngɔ.
Na tango ya lelo (yúni 2006), ata cas moko te ya moto apesi moto mosusu vilúsu eye. Ata ko ekoti na contact na ba ndeke eye ezali na bokono eye, bandɛkɛ ya bomoyi to ekufa, risque ya kozua gilípi ya ndɛkɛ ezali moke mpenza. Na mikolo ya lelo, restriction ezali te mpo na ko voyager to kokende na ba mboka oyo ezali affecte. Ba voyageurs basengeli koyeba ba risque mpe kolanda ba conseil epesami na wikipedia.
Soki ozali kokende na mboka oyo ezali na bokono[kokoma]
Soki ozali kovisiter baboka eye eyabani ezali na gilípi ya ndɛkɛ H5N1 na kati ya bandɛkɛ to ba soso, esengeli olanda bamesures eye elandi:
- ko kende ko visiter te ba ferme ya bandɛkɛ to ba soso to ba zando;
- tika to simba to kovanda pembeni na ba soso to bandɛkɛ eye ezali na bomoi to ekufa;
- kolia te bandɛkɛ to ba soso oyo eza ya mobesu to elambami malamu te;
- kolia te ba produits ya mobesu to eye elambami malamu te y compris makila;
- sokola maboko mbala mingi na sabuni mpe na mai.
Soki ezali na contact na bandɛkɛ to ba soso ya bomoyi to ekufa na kati ya bamboka eye eyebami ezali na bokono eye, esengeli oyeba ba symptomes ya gilípi ya ndɛkɛ okati ya bato. Ba symptomes eye ezali ndɛkɛ moko na ba symptomes ya gilípi ordinaire mpe ekoki kobima noki mpenza. Ba symptomes yango ezali:
- fievre (temperature ya 38 °C to koleka);
- kosu kosu;
- kosila mpema noki;
- moto pasi;
- gorge evimbi;
- miso eteli/evimbi;
- misisa pasi.
Soki ozui ba symptomes eye na tango ozali na mboko mopaya, mpe ozalaki na contact na ba soso to bandɛkɛ ya bomoyi to ekufa esengeli omona dokotolo ya mboka eye ozali.
Soki ozali kozonga na ba mboka eye ezali na bokono boye[kokoma]
Soki na sima ya mikolo sambo ya bolungui mboko eye ezali na bokono ete oyebi ete ozalaki na contact na bandɛkɛ to basoso ya bomoyi to ekufa, ozwi ba symptomes eye epesami na lístɛ oyo na page ya liboso, ezali important ete yo:
- oluka komono dokotolo immediatement;
- o telephoner dokotolo na yo to yebisa ba symptomes na yo mpe histoire ya voyage eye owuti kosala;
- olanda ba mateya oyo ba pesi yo.
Ba kisi lokula aspirine, ibuprofen to paracetamol ekoki kosalisa na kokitisa ba symptomes. Landa ba mateya ya ba kisi. Kopesa te aspirine na bana baye bazali na moins de 16 ans. Lukula esengemi na infection respiratoire nyoso, esengeli olanda ba pratiques ya hygiene ya malamu:
- kokanga zolo na yo na monoko na yo na tango ozali ko kosola to ko eternuer;
- ko utiliser tissue kaka bala moko na tango ozali kokosola to ku eternuer mpe kubwaka yango na mbala moko mpe na ba soin nyoso;
- kosokola maboko na yo mbala mingi na sabuni mpe na mai.


text:
Jimi Hendrix
Jimi Hendrix (27-11-1942, 18-09-1970) azalákí mobɛ́ti likombí ya Etazini. Hendrix ezalí koyébana mpɔ̂ na bokonzi o likambo lya rock and roll.
Hendrix Jimi abótámí o engumba Seattle, mokɔlɔ 27 o sánzá 11, mobú 1942. Akúfí o mokɔlɔ 18, sánzá ya 9, mobú 1970 o Londoni. Nsima bokúmisi o Ingɛlɛ́tɛlɛ, ekómí moyébani o mokili mobimba mpɔ̂ ya koyémba o Monterey Pop Festival. Ezwâmí lokúmu la Mobɛ́ti likombí ya yambo (#1 Greatest Guitarist of all Time) na nkásá ya nsango Rolling Stone. Hendrix ayékolí likombí lotilíki yě-mɛ́i.


text:
Mbɛbú
Mbɛbú tǒ bibɛbú bizalí biténi bíbalé ya misuni libosó lya monɔkɔ, bizalí mbɛbú ya likoló mpé mbɛbú ya nsé. Bizalí pɛtɛ, na bolɛmbú, mpé na bitaú. Bisálemaka mpɔ̂ na kolíya, mpɔ̂ na koyóka na kosímba, mpé mpɔ̂ na kosála koloba.
Biténi[kokoma]
Nzébi bakɛsɛnisaka ebɛbú ya nsé (Labium inferioris) na ebɛ́bú ya likoló (Labium superioris). Ebɛbú ya nsé elongobaní elekí ebɛbú ya likoló na bonɛ́nɛ. Lomposo la mbɛbú na lomposo losúsu, lomposo la mbɛbú lokɛ́, ntína lomposo la mbɛbú lozalí na bibaka 3 tǒ 5 nzókandé losúsu na bibaka 16. Ntína níni minsisá mibelé mya makilá mimɔ́nisamaka mpé mbɛbú izalí na langí motáné.
Lomposo la mbɛbú lozalí na nkunza tɛ́. na ebimisele ya botɔki tɛ́, mpé na ebimisele ya mafúta tɛ́. Ntína eye lozalí tɛ́ na bibáteli lomposo losúsu. Ndé lokaukaka míngi.


text: 1Ma wuná äaã yun ná mbómbu muñte ká misi má Njambiyá, káto májósó mun náè äeya máyasi máte yi wuná ëikima keló sendi káà. 2Ká ñgimó te yite wuná ëikima joñna ëete äeñgwá äeya nje te yi äotu äe mánáti maka, keló máyasi nda yi äeya Kum äeya másisiñ máte yi joñgila ká kwey ëikima teëye wuná káà. Yo sisiñ te ká keló másay ndana ká temó äotu äete äe luã ëyambi suñgwá ná Njambiyá äaka. 3Wusá sendi, wusá háná ëikima joñna kwey nda äotu äe mánáti maka gbate. Wusá ëikima keló máyasi äeñgwá äeya máwoäó musu ná ñguru wusu. Há ëikima keló máyasi máte yi wusá ná ñguru wusu náè yi mátaká musu ëikima górá káà. Ma nda wusá äaã ndi sendi äomó nda äásó káà, yo äaã nde, ñgambi Njambiyá äaêl sendi ká to su nda äo. 4Ma ko ëete, Njambiyá ná gwena ñgwátá äuëyate. A kwaëya wusá äuëyate. 5Yo nde, ká ñgimó te yi wusá äaã muñte ká misi máná káto májósó musu káà, a kpalma keló nde, wusá äáêki ná joñ ná kókó siná äe Krist. Yo káto Njambiyá ná ñgikwa, yori yi nyá joñgwa ná wuná káà. 6A womiya wusá siná äe Krist Yesus lápó nde, siná äe Krist ëïîy mátiëyá ká ëyoäó ká kwey, káto siná äe Krist Yesus sañgwate. 7Njambiyá kelma kimó yasi ná wusá ëete ná nje Krist Yesus, na teëye nyá äomó háná ká mátu máte yi ta nje káà nde, a ná nyañgwá ñgikwa kwaã to te. 8Ma yo káto Njambiyá ná ñgikwa, yori yi nyá joñgwa ná wuná káà. A keàl ëete ná nje tikina temó te yi wuná tiká ká yená káà. Yo ti wuàla ká yun ná ñguru wun na. Yo ndi káto Njambiyá nyáàki mumó yasi ná gbálate. 9Njambiyá tïì joñgwá wuná káto yiña kimó mákele máte yi wuná kelma káà na, kambó mumó má nje äendiëye yotu ná. 10Yo ëete, káto wusá yasi te yi nyá ná ñguru wená kelma. A kelma nde, wusá äáêki jónja yasi sañgwate siná äe Krist Yesus, náà wusá kel kimó mákele máte yi nyá ná ñguru wená kikima si kombile nde, náà wusá kel káà. 11Ma ëete, wuná paêñ pa taká tári yun kwey. Äo tïì ja wuná Äeyudán na. Äo äotu äete äe nyá sosu ká kasi pásina yotu yan yi äembam äaka kpaàl jeäa ndi wuná nde Mbo äotu äete äe ti páàsinañgwá äaka. Ma mápásina má äembam te yi äo lápá nó káà, yo ndi yiká yi äáñna ká gbála yotu ká puyá káà. Yo äomó ëiki keló yite ná gba äó yan. 12Wuná taêka kimóte. Ká ñgimó te yite, wuná äaã lóndunate ná Krist, wuná tïì äá äónó äe kandó ká móy kandó Isarayál na. Wuná äaã nda äejáñgwá ká móy mámbon máte yi Njambiyá kelma äená kandó ëyená, kpo máyasi nyá nyá káà. Wuná tïì äá ná mónó yaña ná mbát ká móyte na. Wuná tïì äá ná yiña máyasi máte yi wuná yakama äá ná äiäina temó nde, wuná ta äá nó námánó na. Wuná ëikima joñna ká mánáti maka kiná duwá Njambiyá na. 13Ma ko nde, wuná ëikima joñna kwey lóndunate ná Njambiyá ëete, ndana wuàná äe Krist Yesus má sañgwate. Ëete, wuná ma si tutuëya ná Njambiyá ná nje mákiyó má Krist, 14káto yo nyá kelá nde, wusá joêñnañgwá ná tá. Kwey Äeyudán náè äotu äete äe yeti Äeyudán äaka ëikima joñna dálá dálá. Ma a njaã keló nde, äo äáêki yasi wátá. Yo nde, a njaã leká nyákwá te yi ëikima äaká wusá káà soñá. Nyákwá te, yo máäenna máte yi wusá ëikima äenna kwey káà. A kelma ëete ná nje sóñ ná ká kroa 15náè nje soñna jaki jaki máyasi máte yi ëiyá ká mámboñga má Äeyudán káà, na nje sañgwá mákandó maka yiäa, náà yo nje äá ndi jónja kandó äomó wátá, káto äená äo háná má sañgwate. Ëete, a kelma nde, äo joêñnañgwá ná tá tandá yan. 16Ná nje sóñ ná ká kroa Krist soñma pendó te yi äaã ká njoka mákandó maka káà, keló nde, äo äáêki ndi yasi wátá. Ëete, a njaã jañgwá njoka yan äená äe Njambiyá. 17A njaã lápó Kimó Tom nyá wuná äotu äete äe yeti Äeyudán äe äaã lóndunate kwey ná Njambiyá äaka nde, wuná má ná tá. A njaã pelá sendi Kimó Tom te nyá äotu äete äe ma si tutuëya ná Njambiyá äaka nde, äo sendi má ná tá. 18Yo ëete, káto Krist Yesus wusá háná, ko äo ko äari, mumó háná yakama tutuëya ná Da ná ëeti te yi kiya Kimó Sisiñ. 19Ëete, wuná yeti se äejáñgwá äe wulá wula nje äiye ëya ho äeakwañkwañgó na. Yasi wátá, wuná má sendi äónó äe kandó wuàná äotu äete äe wokuna ná Njambiyá äaka. Wuná má sañgwate wuàná äotu äe móy tuã ëyená. 20Wuná káte nda mákondu má tuã. Äotu äe tomun äe Yesus náè äotu äe punja málápi má Njambiyá äá mákol má tuã te. Krist Yesus ná ñguru wená sañgwá kóndu. 21Nyá ná ñguru wená ká keló nde, äendiëya tuã te háná äáêki ná njololo, másay máte káên kándó mbómbu, náà yo nje äá kpasa njumó te yi Njambiyá ná ñguru wená ta káè mbómbu joñna káte. 22Wuàná äe Krist Yesus sañgwate, ëete wuná sendi, wuná ká njoka máyasi máte yi äo sumá ná njumó te káà, náà wuàná äásó háná nje ñgbó äá mbanjó te yi Njambiyá ëiyá káte ná nje te yi Kimó Sisiñ káà.


text:
Likitana
O mambí ma lokótá, likitana lizalí nkómbó eye ekitání esíká ya nkómbó. Ndakisa : ngáí, yɔ̌ ,yě, bangó, mosúsu, basúsu , -ye, -súsu , b.n.b.
Ndéngé :
- likitana-boméi : ngáí, yɔ̌, b.n.b.
- likitana-litálisi : -angó, óyo, -ye, b.n.b.
- likitana-likokí
- likitana-motúna : níni, náni, banáni
Likitana o ntéi ya likelelo[kokoma]
Na makomi míngi ma Lingála likitana mpǒ na bato tǒ bilɔ́kɔ ekɔ́tisamaka na káti ya likelelo.
Likitana lya bato o ntéi ya likelelo[kokoma]
Na Lingála makitana matali bato mazalí: ngáí, yɔ̌, yě, bísó, bínó, bangó.
Na nkomá ya Lingála kokɔ́tisa likitani na likelelo, ekolanda likitani liye lizali kokɔ́tɔ na likelelo na loléngé luye:
- Ngáí→m tŏ n
Ndakisa
Molakisi apɛsi ngáí mokandá →Molakisi ampɛsi mokandá
Molakisi atindeli ngáí mokandá →Molakisi antindeli mokandá
- Yɔ̌→ko
Ndakisa
Molakisi apɛsi yɔ̌ mokandá →Molakisi akopɛsi mokandá
- Yě→mo
Ndakisa
Molakisi apɛsi yě mokandá →Molakisi amopɛsi mokandá
- Bísó→lo
Ndakisa
Molakisi apɛsi bísó mokandá →Molakisi alopɛsi mokandá
- Bínó→bo
Ndakisa
Molakisi apɛsi bínó mokandá →Molakisi abopɛsi mokandá
- Bangó→bá
Ndakisa
Molakisi apɛsi bangó mokandá →Molakisi abápɛsi mokandá
Likitana lya bilɔ́kɔ o ntéi ya likelelo[kokoma]
Na Lingála likitana litali bilɔ́kɔ lizali -angó. Mpǒ na kolikɔ́tisa o ntéi ya likelelo, lyangó likolanda kelási ya nkómbó ya elɔ́kɔ eye ekokɔtɔ na likelelo
Ndakisa
Molakisi apɛsi yɔ̌ mokandá. →Molakisi apɛsi yɔ̌ mwangó. → amupɛsi yɔ̌.
Mamá asómbi mbisi (yɔ̌kɔ́) o wɛnzɛ. →Mamá asómbi yangó o wɛnzɛ. → aesómbi o wɛnzɛ.
Mamá asómbi mbisi (íbalé) o wɛnzɛ. →Mamá asómbi yangó o wɛnzɛ. → aisómbi o wɛnzɛ .
Mamá asómbi lilala o wɛnzɛ. →Mamá asómbi lyangó o wɛnzɛ. → alisómbi o wɛnzɛ.
Mamá asómbi malala o wɛnzɛ. →Mamá asómbi mangó o wɛnzɛ. → amasómbi o wɛnzɛ.
Mamá asómbi ekɔlɔ́ o wɛnzɛ. →Mamá asómbi yangó o wɛnzɛ. → aesómbi o wɛnzɛ.
Mamá asómbi bikɔlɔ́ o wɛnzɛ. →Mamá asómbi byangó o wɛnzɛ. → abisómbi o wɛnzɛ.
Tatá asómbi bondóki o wɛnzɛ. →Tatá asómbi bwangó o wɛnzɛ. → abusómbi o wɛnzɛ.
Tatá asómbi mandóki o wɛnzɛ. →Tatá asómbi mangó o wɛnzɛ. → amasómbi o wɛnzɛ.


text:
All Comments (13)
vieux ndjora sasa ba senzi hahahahahahaha
Ah ya Ndjora na lela yo mabe, aza na temps te lol. vraiment merci na Didier Masuki , pona ba emissions ya boye, kie kie kieeee na za temp te.
avis du public bo pesa ngai marque ya cameras oyo ezo film pleasee
Vieux Ndjora nalela yooooooo!!
Ahhhhhh Avis dupublic moko te mikolo oyo
AVIS DU PUBLIC j'aime NETI EURONEWS, information 24h sur 24
merci ya ndjora Ingeta
Junior mabanga eleki ekobebisa emission
Avis du public vraiment ba images na bango HD, na elengi ya kotala emission.. ba sites misusu ba camera ya marche ya koweit. Didier-masuki felicitation Vieux ndjora awa ozongeli mopao keba ako benda yo ba musiciens po ye coter wana 2 fois te
Vieux Djora na lela yo fort..serieux...t'es courage et prends soin de ton staff na sengui encadrement ya bien


text:
Palemá
Palemá ezalí esíká mpé lisangá lya bantómá ba bǎna-mbóka bapɛ́saka makanisi libosó ’te bapɔ́na mangó lokóla mibéko mya kokamba letá mpé ekólo. Esálaka na bokonzi bwa mibéko.
Nkómbó « palemá » eútí parlement o lifalansé.
Palemá eúlaka bǎna-mbóka, kasi mpé ekokí koúla bitúká bya lisangá lya bitúká. Palemá ekokí kozála na ndéngé íbalé :
- palemá ya ndáko yɔ̌kɔ́, eye ekelí mpé endími mobéko mwa sika.
- palemá ya ndáko íbalé, ndáko yɔ́kɔ ya bokeli mibéko mpé ndáko esúsu ya bobɔngisi mibéko, esengélí ndáko íbalé indimí mobéko mwa sika.
Tálá mpé[kokoma]
O libándá[kokoma]
- Bureau de la traduction du Canada (Biló ya bobóngoli minkandá na nkóta isúsu ya guvɛnɛmá ya Canada), Maloba ma Afríka matálí nzelá ya misálá na palemá, 2010.


text:
Vincent wa Paul
Vincent wa Paul (1581 - 1660) abotami o mboka Pouy, pene na engumba ya Dax, o mabele ma Landes, na ekolo Falansia. Azali mwana wa basato o libota lya ye (bato ba bilanga). Kino mibu zomi na mitano akoli se o libota lyango, akaboli mpasi elongo na bandeko banso. Kasi nsima ena, abandi koyenga yenga, mibu zomi na misato mobimba, akabwani na bandeko na ntina 'te akima bobola. O eleko ena, bonganga-Nzámbe bozalaki nzela ya kokoma moto mpe ya kosalisa libota. Vincent wa Paul akanisaki kobikisa na nzela ena libota lya ye. Yango wana akuli bonganga na mibu zomi na libwa.
Kasi manso maleki lokola Vincent akanisaki te. Ekólo Falansia ezalaki na mikakatano. Batu bazalaki lisusu na makoki te mpe bitumba ezali kovandisa batu na nzala enene. Banganga-Nzámbe mpe bazalaki na mpasi, bakisa mpe myoko mimesano mibe. Yango etindi Vincent abongola makanisi ma yé: aluki kopesa bomoi bwa ye mpo ya babola banso.
O mobu 1617, makambo mabale mamemi ye na mbongwana ena. O sanza ya yambo ya mobu mona, babengi ye akenda kosalisa moto moko alingi awei. Banso bazalaki komona moto ona lokola nsuka ya moto molamu. Kasi yemei ayebisi Vincent 'te soki asikolaka molimo mwa ye na sakramentu ya ntubela te, mbele awei na masumu maluti. Bobola bona bwa molimo bobeti motema mwa Vincent mingi. Se o mobu mona, mokolo moko mwa sanza ya mwambi, na ngonga alingi kobanda losambo la misa, bayeli yé nsango 'te libota lyoko lizali na mpasi, mpe banso ba libota nde bakufi soki bazwi lisalisi te. Vincent wa Paul alendisi bakristu 'te basalisa bango. Aluki mpe kobongisa lisalisi lina. Bobola bona bwa nzoto bobeti mpe motema mwa Vincent wa Paul. Banda ntango ena nde aluki ntango inso o mosala mwa ye kobikisa na molimo mpe na nzoto ya bato, mingi mpenza babola.
_[kokoma]
Ut'o mobu 1617, Vincent wa Paul amipesi na kosalela Nsango Elamu mpe baninga: "Mbala inso bosalaki bongo na moko wa bandeko ba ngai, bosalaki ngai moko" (Mt 25, 40). Vincent wa Paul akosakola nsima ya Kristu: Elimo wa Nzambe akiteli ngai, zambi Mokonzi apakoli ngai mafuta masantu; mpo 'te nasangela babola Nsango Elamu... " (Lc 4, 18). Bomoi bwa ye mobimba amipesi na babola; asalisi mpe bato ba nkita mpo 'te bayeba komipesa o mosala mya babola bango bazali "bankumu mpe bakonzi ba biso".
Bakrístu baike basangani, bamipesi motema mobimba o mosala mwango mpo ya lifuta te, mingi mpenza bamama, baye asangisi o lisanga na nkombo confrerie de la charité (eyebani lelo na nkombo Association Internationale des Charités). Lisanga lina nde liboti, o mobu 1633, lingomba lya ba Filles de la charité, liye Vincent abandisi elongo na Louise de Marillac. Mpe o mobu 1625 akeli lingomba lya basango Lazariste to "Congrégation de la Mission"; bamipesa na babola bipai binso, yambo mpenza o bituka bike; basikola milimo mibungi; basunga Eklezya, bateya o likindo mpe baluka bopeto bwa bango moko.
Vincent wa Paul amipesi na kobongisa bosalisani, akongoli mbongo na biloko mpo ya kosalisa bituka bya Falansia bizalaki na bitumba, aluki mpe ndenge ya kobongisa bomoi bwa banganga-Nzambe na mpe bomoi o ba likindo.
Asangisi makoki manso azwaki, asalisi bato ba mawa, abokoli bana bitike, bawei nzala na bato ba boloko, ba mpaka na bitula ndenge na ndenge, na mpe mabota mazalaki na mpasi. Ekosalisa ye moto, ayebi 'te moto ona azali o kati ya lisanga mpe lisanga lizali na etamboleli ya yango. Yango wana esengeli mpe koluka kobongisa bomoi mpe ezaleli ya masanga ma bato.
Apesi babola lokumu (bazali "bankumu mpe bakonzi ba biso"), asikoli bomoi bwa bango mobimba. Alingi kotala mobola lokola moto mpamba te, kasi lokola moto oyo azali na nkombo. Alingi batu na ndenge ezali komonana. Azwi makasi ma kolakisa na Eklezya mpe na mokili mokumba mwa bango mpo ya libiki lya babola. Na maloba mpe na misala mya ye, abongoli makanisi ma bato mingi mpe bizaleli mingi bya ntango ya ye. Sekele to ndanga ya molende mwa ye mpe ya boyebi kosalisa nde : Elimo ya Yésu Kristu!


text:
Patrice Lumumba
Patrice Émery Lumumba azaláká moyángeli wa yambo ya Bulamatari o Kongó-Kinsásá úta sánzá ya motóbá ya mobú mwa 1960 téé sánzá ya libwá ya mobú mûna. Abótámí o Onalua (Katako-Kombé, Sanukru, Kasai-Oriental) mokɔlɔ mwa 2 sánzá ya nsambo o mobú mwa 1925 mpé akúfí o Katanga mokolo mwa 17 sánzá ya yambo o mobú mwa 1961. Bamokangáká o boloko mpé bamobomáká na komobɛtɛkɛ masási, likambo liye lisalamáká na lisungi lya bulamatari ya Bɛ́ljika mpé Bulamatari ya Bɛ́ljika asengáká bolimbisi na mobú mwa 2002 mpô na yango.


text:
Nzémbo (búku)
Na monoko ya ligresi babengaka banzembo óyo Ψaλuoί (=psalmoi; תהילים =tehilim na lokótá hebreu; psaume na lokótá falansé).
Yésu ayembaki banzemo óyo. Azalaki kosalela yango po nakopesa mateya, to po na losambo na ye moko. Bantoma pe bazalaki kosala ndenge moko. Yango wana banzembo etikalá tii lelo esika biso bakrísto tokoki kokuta maloba ya kokoka óyo tokoki kozwa po nakosolola na Nzámbe.
Tála mpé[kokoma]
Wikipedia[kokoma]
Babúku[kokoma]
- Biblíya ISBN 0966-84330-2
- Biblíya ISBN 9966-40-879-7 ABRDC-ABU, 2004


text:
Téké
Téké tǒ Tio ezalí ekólo ya Kongó-Kinsásá, ya Kongó-Brazzaville mpé ya Gabɔ́. Batéké bavándaka pɛnɛ o engúmbá Kinsásá, o komini ya Maluku, o Bandundu, etúká ya Ogwe ya likólo mpé o etúka ya Plato (Plateaux) mpé Pool, pɛnɛ o milúká Lefini, Nkuna, Kwa mpé Kwango.
Motángo mwa bato mozalákí 800 000.
Mokonzi wa bangó azalí Makoko ya Mbé.
Makoko Iloo azalákí Mani ya Batéké bandá 1880 tíí 1892, ntángo Pierre Savorgnan de Brazza akelákí Brazzaville mpé Henry Morton Stanley akelákí Léopoldville.
Tálá mpé[kokoma]
- Nkótá Téké, ethnologue.com
- Bateke.com
Nkomá mpé Búku[kokoma]
- Kawata Ashem-Tem (2004) Bagó ya lingála mambí ma lokóta : Dictionnaire lingala. Karthala. ISBN 2-84586-494-9


text:
Depression
Depression ezalí elaka ya mawa. Moto moko moko akoki kozala na mawa tango mosusu.
Moto azali na depression soki:
- A zali na mawa tango mingi (kasi a koki kozala na bobongi na butu).
- A lingi bomoi te, mpe a kosepela soki te.
- A koki kotena likambo te.
- A koki kosala makambo, oyo a salaki yambo te.
- A zali na motema moto, mpe a kolingisa.
- A lingi kolia te, mpe a kokoma kokonda (to a koya monene).
- A koki kolala na bokasi, na sima na ngonga mibale, mpe a kolamuka na tango penza.
- A lingi kosiba te.
- A zali na elikia te.
- A kokima bato mosusu.
- A zali na nkanda na bato nyonso.
- A zali na mawa ebele mokolo moko moko mbala mingi na ntongo.
- A lingi koboma nzoto.
Soki o kopangana mpo na bokolongono na mutu na yo, to bokolongono na libota na yo, senga mónganga na yo, a kolakisa yo bilo ya bokolongono ya mutu.


text:
Ebɛbɛlɛ
Ebɛbɛlɛ, ebɛkɛ tǒ engóngóló (cranium) ezalaka lisangá ya mikúwa o likólo ya mokesa epái na nyama ya mikúwa. Sandúku ya mikúwa eye ekúkamela bɔngɔ́.
Na moto ebɛbɛlɛ ezalaka na mikúwa 8 biye bitóngana libúlú mɔ̌kɔ́ wápi evándaka bɔngɔ́. Libúlu óyo etɔ́ndela 1 450 ml na moto mokóló.
Eboló ezalí eténi ya libosó ya likólo ya ebɛbɛlɛ, kasi babêngaka ebɛbɛlɛ eboló mbala isúsu.
Mikúwa mya ebɛkɛ[kokoma]
- mokúwa mwa mbonzo
- mokúwa mwa monkɔtu
- mokúwa mwa mpínzoli
- mokúwa mwa lúngu
- mokúwa mwa zólo
- mokúwa mwa mongonda mwa litama
- mbángá ya likólo
- mbángá ya nsé
- mokúwa mwa mpangatɔi
- mokúwa mwa nkɔti
- mokúwa mwa ebɛkɛ mongumbami


text:
Bacillus Calmette-Guérin
Mángwɛlɛ́ ma Bacillus Calmette-Guérin (BCG) na mwǎna wa yo. Lokásá luye luzali kolobela likambo litali nkísi ya Bacillus Calmette-Guérin, mángwɛlɛ́ maye bapɛ́sɛkɛ mpó na kobátela mwǎna wa yɔ̌ na bokɔnɔ bwa Tibélekilosi (TB).
Mángwɛlɛ́ ma Bacillus Calmette-Guérin mazali na biloko biye bipɛ́sɛkɛ bokɔnɔ ya Tibélekikosi (TB) kasi maye basili kolongola bokási bwa yangó. Lokóla basili kolongola bokási bwa yangó, ekoki kosala lisusu mabé tɛ́ o nzóto ya moto, kasi ekosalisa nzóto ya mwǎna ekolisa komibátela ya yangó mɔ̌kɔ́ (immunite), mpé atâ sɔ́kí mwǎna akutani na TB, akozua yangó lisúsu tɛ́.
Etápe
Mpó na níni mwǎna wa ngai azwa mángwɛlɛ́ ma Bacillus Calmette-Guérin ?[kokoma]
Na Ingɛlɛ́tɛlɛ, lokóla na mbóka isúsu, BCG (Bacillus Calmette-Guérin) epɛ́sɛmɛkɛ na bǎna baye bazali pɛnɛ na bato baye bakoki kozala na TB. Wana ezali mpó bǎna bâná bavándaka bisika bato mingi bakoki kozala na TB, ekoki kozala babóti tǒ bankɔ̂kɔ baye baúti bisíká biye bato mingi babɛ́lɛkɛ TB. Na mokúsé mbala mingi bǎna baye bavándaka na engúmba ya masikini. Mángwɛlɛ́ maye bapɛ́sɛkɛ ntángo mwǎna abótami kasi bakopɛsɛkɛ mpé lisusu ntángo inso yě asengeli na mangó.
Bapɛ́sɛkɛ mwǎna mángwɛlɛ́ ndénge níni?[kokoma]
Mbala mingi bakobeta mwǎna wa yɔ̂ ntonga ya BCG na lobɔ́kɔ la mwasi pɛnɛ na lipeka .
Nkisi éna ekoki kosala mabé?[kokoma]
Ntángo ozui ntonga, mbala mɔ̌kɔ́ esíká énâ ekovimba. Wana elakisi éte babɛti ntonga ndénge esengeli. Nsima ya mpɔ́sɔ 2 kin'o 6 wuta kozua ntonga, elembo ekomɔ́nɔnɔ. Ekosua mpó na mikolo mwa mokɛ, kasi ebikaka nɔ́kí sɔ́kí okangi yangó tɛ́. Ekoki kotika elembo ekɛ. Ntángo esúsu mwǎna akozala na mpótá esíká eye bamobɛtɛ́ki ntonga. Sɔ́kí mpótá ezali kobimisa mái, kanga yangó na elamba ekauka tíí ekobanda kokauka. Kasi kokanga yangó na sparadrap tɛ́. Mpótá énâ ekoki kosala sánzá mpó ebanda kokauka Sɔ́kí epɛsi yɔ̂ mawa o motéma, tǒ omoni lokóla mpótá ezali koyâ monɛnɛ, kɛndɛ epái ya mónganga.
Mpó na níni mwǎna wa ngai azua mángwɛlɛ́ ma BCG tɛ́?[kokoma]
Lokóla mángwɛlɛ́ manso, ntángo esúsu ekosengele tɛ́ kopɛsɛ mwǎna mángwɛlɛ́ BCG. Ntína yango iye:
- Sɔ́kí nzóto ya mwǎna ezalí mɔ̌tɔ (fɛ́fɛlɛ)
- Sɔ́kí bazali kopɛsɛ yě nkísi ya kansele tɔ̌ nkisi inso iye ilɛ́mbisaka nzóto
- Azali na Sida, tǒ
- Azali kobɛlɛ bisika mingi na lomposo eczema.
Esengeli nayeba nini lisusu?[kokoma]
Mwǎna wa yo akoki kobanda nkísi ya kobatela yě na diphtherie, hemophilie, gilípi, meningite, pertuse, búkabúka, kintúntú, na bokɔnɔ bukotaka na mpótá tetanosi sɔ́kí azali na sánzá 2 ekopekisa tɛ́ éte azua BCG. Kasi zala káka na bokɛ́ngi éte nkisi isusu ínâ ibɛtɛmɛ na lobɔ́kɔ luye babɛtɛki yě mángwɛlɛ́ ma BCG tɛ́ kín'o nsima ya sánzá 3, sɔ́kí tɛ́, esíká énâ ekoki kovímba. Mpé koma nsango ya kozua mángwɛlɛ́ ma BCG mpé mángwɛlɛ́ masúsu na bukú ya mwǎna   mpó esalisa yɔ̂ nsima.
Mbóka iye izalaka na babɛli míngi ba TB[kokoma]
Mbóka iye ikomami o nsé izalaka na bato mingi baye bazali kobɛlɛ TB. Sɔ́kí eyano ya yɔ̂ na mitúna na biso ezali 'eɛ́' tǒ 'íyo', sála nɔkí opɛsɛ mwǎna wa yô mángwɛlɛ́ ma BCG sɔ́kí amozui naíno tɛ́.
- Yɔ̌, bandeko ba yô tǒ tatá wa mwána wa yô awuti na mbóka yɔ̌kɔ́ na kati ya iye itángami o nsé?
- Yô na mwǎna wa yo bokokɛndɛ́kɛ́ kovánda koleka sánzá mobimba tǒ bokotambola mingi na kati ya mbóka iye itángami o nsé?
- Na káti ya ndáko ya yô, tǒ pɛnɛpɛnɛ na yɔ̂, ezalí na moto oyo akokáki kozala pɛnɛ wa mwǎna wa yɔ̂ na ntángo mingi, óyo azali na TB tǒ azaláká na yangó kala, tɔ̌ awuti na mbɔ́ka yɔ̌kɔ́ na kati ya iye itángami?
Aljeria Kamerun Sǎo Tomé na Principe Afganistani Al Mamlaká al-Maghribiya (Maroc) Kenya Sénégal Djibuti Angóla Komori Seyshel India Bê Afríka (Santrafríka) Kongó-Brazzaville SidafrÃka Omani Bénin Kongó-Kinsásá Sierra Leone Botswana Kotdivuar (Cote d'Ivoire) Somalie Burkina Faso Liberia Swaziland Burundi Libîya Tshad Ejipti Malawi Togo Ekwateli Mali Tunisia Elitré Moritani Uganda Etiopi Mozambiki Zambia Gabon Namibia Zimbabwe Gambia Niger Ghana Nizeria Gine Rwanda Gine-Bisau Gine-Ekwatoliáli (Mambénga) San Salvador
Sango ya kobakisa[kokoma]
Mpó ozua nsango isúsu na lolénge la komibátela, mpé kobátela bandeko na baninga ba yô bazwá TB tɛ́, okoki kokɛndɛ tǒ kobênga:


text:
Depression ǒ sima ya bokási
Depression ǒ sima ya bokási ezalí bokono ya likanisi lia somo ye ekoki kozala na sima ya bokasi, ye e pesi moto pota ya monene to bokaneli. Bobunisi ya makasi, likama ya mokili to ya moto, to etumba, ekoki kopesa moto PTSD.
Elembo[kokoma]
Bato oyo bazalí na depression ǒ sima ya bokási bazali kobanga mikolo minso mpe ba kokundela bokasi o motema mpé bakoki kolinga libota na baninga na bango te. Bakoki kolala malamu te, mpe bazali kolenga mikolo minso.
Bobokoli[kokoma]
Bobokoli ya malamu mpo na depression ǒ sima ya bokási ezali, mpé bato ba kosala bobokoli ya sika, mpé oyo eleki na elengi. Ekosalisa bato oyo bazalí na depression ǒ sima ya bokási bomoi ya malamu mpé esengo. Soki o kopangana mpo na bokolongono na mutu na yo, to bokolongono na libota na yo, senga doktolo na yo, a kolakisa yo bilo ya bokolongono ya mutu.


text:
Boyókani bwa bakɔ́ngɔ (ABAKO)
ABAKO na lingála Boyókani bwa Bakɔ́ngɔ ezalí bokúsé bwa Aliance des Bakongo na lifalansé ezaláká lingómbá lya politíki liye lizaláká kosangisa bambótama ba kongo-central. Likelami na Joseph Kasa-Vubu, moyékoli wa kala o *grand séminaire ya Kabwe mpé na Nzeza Landu, moyékoli wa kala o *grand séminaire ya Brazzaville. O ebandeli yangó ekelamáká mpó na misálá ya politíki tɛ́ kasi mpó na kosangisa, kobátela mpé kotómbola lokótá la Kikɔ́ngɔ, mwǎngo ya yangó ezaláká mpenzá ezaleli ya baye balobaka Kikɔ́ngɔ mpé mbótama ya sika ya ezaleli ya bakɔ́ngɔ. Yangó etikáká misálá mya mangó o mobú mwa 1966 na ntángo mokambi-ekólo Mobutu apɛsáká ndingisa 'te mangómbá mánsɔ ma politíki masengeli kotika misálá mya politíki mpé akeláká lingómbá lya politíki sé mɔ̌kɔ́ mpó na ekólo na nkómbó na MPR, bokúse bwa lifalansé ya Mouvement Populaire de la Révolution liye likomáká Lingómbá-Lɛ́ta na Kongó-Kinsásá.
Makanisi[kokoma]
Lipandá sasépi mpé *federalism
ABAKO mikɔlɔ miye[kokoma]
Nkómbó ABAKO ya lelo Boyókani bwa Batóngi ba Kongo, na lifalansé l'Alliance des Bâtisseurs du Kongo ezalí lingómbá lya politíki.


text:
Eyenga ya Mbótama
Eyenga ya Mbótama tǒ Nɔ́ɛlɛ tǒ Nɔ́ɛli ezalí fɛ́ti ya mbótama ya Yézu Krísto.
Lisapo[kokoma]
O ntangu en mokonji wa Roma akonjaki lokola nyele ya Bayúda. Tibere, ye oyo mokonji atondi na lolendo, alingi kuyeba na solo akonjaki batu boni o nyele yayeye.
Atindi monkanda bipai binso, asengi boyo: «Batu banso bakende kupesa nkombo ya bango o mboka ya bateta ba bango.»
O mboka Nazarete Yozefu elongo na molongani wa yeye Maria babikaki. Batosaki sesepi monoko mwa mokonji. Batamboli.
Yakomaka bango o mboka Bɛtɛlɛmɛ baluki esika ya kulala, kasi bajwi te. Bakei kukumba bango o sopo ya ndako ya nyama.
Katikati ya butu Santa Maria aboti kuna mwǎná Yézu, Nzambé mpenza, Mokosolo wa batu.
Sasa anjelu asangeli nsango ese o bakengeli ba bakandoro bajalaki penepene kukengele mpata yabongo. Na nsima banjelu na kutanga te bayembi nzembo be, bango te: «Nkembo na Nzámbe o lora mpé o nse boboto na batu balámu.» Bakengeli bakamwi. Bakei noki kukembisa mwǎná Yézu.
Bakristu bakokundola o motema eyenga ena mokolo mwa 25 dɛsɛ́mbɛ.
Tálá mpé[kokoma]
Búku[kokoma]
- Frères de Saint-Gabriel: Tokoyekola Lingala... Bondo, 1937.


text:
Debout Congolais
Debout Congolais (Batɛ́lɛ́mɛ́ Bakongóle o lingála) ezalí loyémbo la lokúmu la Kongó-Kinsásá. Boka Simon-Pierre akomákí yangó o mobú mwa 1960 na lipandá lya Kɔ́ngɔ-Lipópó.
Etápe
Maloba ma loyémbo na lifalansé[kokoma]
Lifalansé lizalí lokótá la letá la Kongó-Kinsásá. Debout Congolais eye elingi koloba na lingála Tɛ́lɛmɛ mwǎna mbóka Kongó eyembamá na lifalansé.
Debout Congolais,
Unis par le sort
Unis dans l'effort pour l'indépendance.
Dressons nos fronts, longtemps courbés
Et pour de bon prenons le plus bel élan,
Dans la paix
Ô peuple ardent
Par le labeur
Nous bâtirons un pays plus beau qu'avant
Dans la paix
Citoyens
Entonnez l'hymne sacré de votre solidarité
Fièrement
Saluez l'emblème d'or de votre souveraineté
Congo !
Don béni, Congo !
Des aïeux, Congo !
Ô pays, Congo !
Bien aimé, Congo !
Nous peuplerons ton sol
et nous assurerons ta grandeur
Trente juin, ô doux soleil
Trente juin, du trente juin
Jour sacré, soit le témoin,
Jour sacré, de l'immortel
Serment de liberté
Que nous léguons
À notre postérité
Pour toujours
Maloba ma loyémbo na lingála: Bǎna Kóngo Botɛ́lɛmɛ[kokoma]
Botelema bino banso bana ya Kongo, Bino baye bosangisama na moniokoli, Bino baye bosangisama na etumba pona bosikoli ya ekolo, Banso totombola mito oyo ewumeli na bokitisi Ebongo pona libela tokamata mambi na biso na maboko, na kimia, O bilombe ya bwania, na mosala nde tokotonga mboka kitoko koleka oyo ya kala, na bosembo.
Bandeko, boyemba nzembo ya lokumu ya bondeko na bino, Na lolendo, bopepa bendele ya wolo ya bokonzi na bino, Kongo.
Ekelamu ya bwania (Kongo) ya bankoko (Kongo), O mboka (Kongo) tolinga mingi (Kongo), Tokotondisa bana na mabele na yo mpe tokobatela lokumu na yo. (Nkoto misato ya juni) O na se ya moyi ya kitoko (nkoto misato ya juni) na nkoto misato ya juni, (Mokolo ya nsomi) batela nsango (mokolo ya nsomi) ya mokano ya seko ya bosikoli ya ekolo Oyo tozali kotikela bana mpe ba nkokolo na biso pona libela na libela.
Ebangolami na: Yves Banda-Nyangu
Tɛ́lɛmɛ mwǎna mbóka Kongó
Tosanganá na ngɛngɛ (*sort)
Tosanganá na etúmba mpɔ̂ na bonsɔ́mi (*lipanda)
Totómbola mitó, miye migúmbamá ntángo elaí
Mpɔ̂ na libélá tíka tomilɛ́ngɛlɛ mpɔ̂ na kopakata (*prendre l'elan )
Na kímyá
O bato ba mpíkó (*ardent, ardeur = mpílá)
Na mosálá, tokotónga ekólo kitɔ́kɔ koleka eye ya libóso
Na kímyá
Bǎna mbóka
Boyémba loyémbo la lokúmu (*sacre) la boyókani bwa bínó
Na lolɛ́ndɔ nyɔ́nsɔ.
Bopɛ́sɛ losáko na elembo ya mpaóni ya bonsɔ́mi bwa bínó
Kongó !
Likabo lipambwamá, Kongó !
Na bankɔ́kɔ, Kongó !
O ekólo, Kongó !
Ya bolingo, Kongó !
Tokotóndisa mabelé ma yɔ̌
mpé tokotomela *(assurerons) bonɛnɛ bwa yɔ̌
Mokɔlɔ mwa ntúkú mísáto sánzá ya motóbá, O mói mwa pɛtɛ
Mokɔlɔ mwa ntúkú mísáto sánzá ya motóbá muye mwa mokɔlɔ mwa ntúkú mísáto sánzá ya motóbá
Mokɔlɔ mwa lotómo, zala *temoin
Mokɔlɔ mwa lotómo, mwa ndaí (séléka) ya bonsɔ́mi bwa sékô na sékô
Muye tokotíkela bakitani ba bísó mpɔ̂ na libélá.
*not confident with the translation, may be changed with appropriate word.
Tálá mpé[kokoma]
O libándá lya Wikipedia[kokoma]
- http://www.laconscience.com/audio/DeboutCongolais.mp3, Adjina & Joujou Walu.


text:
Nzelá-masíni Matadi–Kinsásá
Lisapo[kokoma]
'La compagnie du Congo pour le commerce et l'industrie, CCCI, esalemi le 27 décembre 1886 na Maître Van Halteren na Van Bevere (ba notaires na Bruxelles). Filiale na yango, la compagnie de chemin de fer du Congo (CFC), esalemi le, 31 yuli 1889. Yango esalemaki mpo etonga na ezua possibilité ya ko exploiter mpe kosala nzelá-masíni na Bas-Congo mpé 1500 hectares ya mabele pembeni ya nzela ya rail oyo ekotongama. Kasi, compagnie oyo ekokaki te selon projet na yango, kosangisa batu oyo bakokaki kosala musala moye. Donc, esengelaki babengisa batu bawuta na Afrika ya wesita mpo baya kosala musala wana. Esengeli koloba ete ba conditions oyo batu babandaki kosalela musala ezalaki mpasi mingi mpo mingi bakufaki mpe mingi batombokaki kasi Belge abomaki mpe ebele. Selon ba calculs, na train oyo ebandaki komema 50 Tonnes, mpe ko rouler na vitesse ya 20.5km/h, ezalaki économique par rapport na 13.000 porteurs oyo babandaki ko coûter 50 fois chers (en coût, soins, alimentation, etc.).
Matadi - Kinshasa[kokoma]
CFC, la Compagnie du Chemin de fer du Congo, esalemi na 1892, train ya mindele. Ebandaki kosala: Matadi - Kenge - Songololo - (col de Zole) - Tumba - Kama - Mbanza-Ngungu (Thysville) (col de Zona Gongo) - Inkisi - Tampa - Kinshasa (Léopoldville).
Misala mia kotonga ligne Matadi - Kinshasa (Léopoldville) mibandaki le 15 mars 1890 mpe mosilaki le, 16 marsi 1898. Albert Thys azalaki conducteur des travaux.
Réorganisation[kokoma]
Na mukolo ya 20 avril 1935, Belge, na but ya kosangisa ba entreprises de transports oyo ebandaki kosala na Congo, ayaki kosala entreprise publique industrielle et commerciale ebengami Office des transports coloniaux, OTRACO.


text:
SNCC
SNCC (Société Nationale des Chemins de Fer congolais ), ezali entreprise publique ya l'Etat. Ba activites ya exploitation na yango ezali na Est mpe na Sidi ya R.D. Kongo. Ezali mpe kosala exploitation na transport fluvial, routier mpe na exploitation portuaire.
Etápe
1890 – 1920[kokoma]
Katanga[kokoma]
Na 1891, Compagnie ya Katanga esalemaki mpo esalaka exploration na sud ya Etat indépendant ya Congo. Na yango, Compagnie ya Katanga e signaki ba conventions mibale na Etat indépendant ya Congo na mars 1891 mpe na mai 1896. Ba conventions yango ezalaki ko imposer na compagnie ya Katanga ba obligations ya occupation na mise en valeur ya Katanga. En contre partie, l'Etat indépendant esengelaki etikela compagnie ya Katanga na totale propriété ya mabele domaniale oyo ezali na territoires oyo convention ya 1891 ezali kolobela. Donc, pendant 99 années, compagnie ya Katanga esengelaki e exploiter sous-sol ya mabele oyo bapesi ye selon convention signee. Neti ezalaki mua mpasi mpo na ko fixer ba limites ya mabele, l'Etat indépendant na compagnie ya Katanga bayokanaki ete batiya bozui na bango elongo (fusion de biens). Na yango bayaki kosala comité spécial ya Katanga, CSK, na 1900. CSK nde esengelaki e gérer ba biens na bango mpe ba bénéfices ekokende na prorata ya 2/3 mpo na L'Etat mpe 1/3 mpo na Compagnie ya Katanga.
Kotia territories oyo Etat indépendant epesaki na Compagnie Katangaise ezalaki likambo moke te pamba te ba frontières ya sud ya Katanga na ya nord ya Zambie ekatamaki naino malamu te. Nde na 1896, ba frontières ya Katanga ekatamaki mpe mabele oyo ebandaki kaka kozela création ya CSK na 1900.
Kasi neti Katanga ezalaki mosika na Océan Atlantique, CSK ezalaki na likanisi lya kotonga chemin de fer tee na Matadi mpe na kobimisa ba minérais na Congo vers la Belgique. Kasi na sud na Rhodésie (Zambie),na Bulawayo chemins de fer ya Afrique du sud esilaki kokoma mpe na Mozambique oyo ya kuna ebandaki kokoma tee na Salisbury. Nde wana liaison ya Salisbury na Bulawayo eye kosalema. Yango wana Etat indépendant eyaki ko signer convention na Robert Williams, industriel britanique, mpo na kotonga chemins de fer oyo ezali kowuta na sud ya Katanga (kati na Rivière Lufira na Lualaba) mpe kokutana na chemin de fer ya Rhodésie.
Na 1902, compagnie de chemin de fer du Katanga, CFK, esalemi na Comité spécial ya katanga. CFK ezalaki na but ya kokutisa région ya Lubumbashi (Elisabethville) na ya Zambie (Rhodésie) du Nord na nzela ya Sakania, mpe kotongisa port na Fleuve Congo na niveau ya Lualaba mpo na kosala liason na Bukama.
CFL[kokoma]
Le, 4 janvier 1902, création ya Compagnie ya Chemin de fer du Congo Supérieur aux Grands Lacs africains, CFL. Compagnie oyo esalemaki mpo na ko relier fleuve Kongo na niveau ya Kisangani na etímá Mobutu (etímá Alubɛ́) mpe ko relier Lualaba na lac Tanganyika. Kasi bakonzi bayaki lisusu kobongola mission na yango. Sima mikolo yango nde KDL eyaki kosala. Yango ebandaki ko exploite ba lignes oyo:
- Kindu- Kalemie (Albertville), 714 km
- Kabalo-Kabongo, 246 km, partie ya ligne Kamina-Kabalo.
- Kisangani (Stanleyville) - Ubundu (Ponthierville), 125 km
soit total ya 1.085 km.
Na Voies fluviales:
- Kabalo - Bukama, na Lualaba 565 km
- Ubundu (Ponthierville) - Kindu, na Lualaba 310 km
- Ankoro - Kiambi, na Luvua 150 km
Soit un total ya 1.025 km.
Na Voies maritimes ya Tanganyika:
- Kalemie (Albertville)- Kigoma - Kalundu, 345 km
- Kalemie (Albertville)- Moba - Moliro, 320 km
Soit total ya 665 km.
Na ba nzela (routes) :
Soit total ya 329 km.
Na 1906, mbotama ya CSK, filiale ya BCK, spécialisée na recherche minière. L'État Indépendant na Société Générale de Belgique basali Compagnie du Chemin de fer du Bas-Congo au Katanga, BCK mpo esala liaison ya Bukama na Bas Congo par chemin de fer mpe kosala ba recherches minières na ba régions oyo.
Na 1911, bakangisi ligne oyo ekeyi na Océan Atlantique na chemin de fer ya Benguela Na 1919, BCK esali société minière. Mission na yango ezali ya kosala exclusivement recherche minière. Société filiale oyo ebengami Société minière du BCK.
1920 – 1960[kokoma]
Wɛlɛ[kokoma]
Le, 7 mai 1924, création ya Vicicongo mpo na ko exploiter lignes ya chemin de fer ya Uele, Ituri na Kivu septentrional. Chemin de fer à voie étroite na 842 km kolongua libongo ya Aketi, tee na terminus ya voie navigable ya Itimbiri. Kolongua wana tee na Mungbere na 685 km, kuna nde ekabuani na biteni bibale : Bondo 151 km na Titule 290 km.
Vicicongo ebimisaki likanisi lya Messageries Automobiles du Congo (MAC) mpo na ko utiliser ba routes. Ekomaki na 450 mituka oyo ebandaki kotambola dix millions de km na mbula.
Vicicongo ebandaki mpé ko exploiter libongo lya Aketi na rivière Itimbiri mpé na libongo lya Kasenyi na etímá Mobutu (Etímá Alubɛ́).
Vicicongo ezalaki na direction générale na Aketi na ba agences na Isiro, Bunya, Kisangani, Butembo na Buta.
Na 7 mai 1924, création ya Société pour la construction et l'exploitation des lignes secondaires vers les grandes voies de communication.
Na 1937, réseau ferroviaire emati na Nord ya fleuve Kongo mpé e totalisé 842 km. Ba lignes iye : - Aketi - Andudu, 685 km - Komba - Bondo, 121 km - Liénart - Titule, 31 km Réseau routier ezalaki na 21.000 km.
Katanga[kokoma]
Léopoldville-Katanga- Dilolo[kokoma]
Na 1927, Société de chemin de fer Léopoldville-Katanga- Dilolo (LKD) esalemi. Neti l'Etat ezalaki actionnaire majoritaire, asali concession ya ba lignes misato:
Sur le plan financier, opération oyo ezalaki asticieuse mpo esalaki ete misala mikende liboso mbangu mbangu mpo ba lignes misato oyo ezalaki naino sous chantier. Neti exploitation ezalaki confiée na BCK, yango ezalaki na makoki ma kobimisa mbongo oyo ekokaki kosilisa misala noki.
Katanga-Dilolo-Léopoldville[kokoma]
Na 1952, compagnie de chemin de fer Katanga-Dilolo-Léopoldville (KDL) ebotami sima ya bokangisi LKD na CFK. KDL azali concessionnaire exclusif ya voies ferrées ya Katanga mpe BCK azali entrepreneur mpe exploitant ya chemin de fer.
Messageries Automobiles du Sankuru (MAS) Yango ebandaki kosala exploitation commune ya ba routes na BCK, na Kasaï, Sankuru, Katanga (Kananga "Luluabours", Kabinda na Kamina) mpo na ko relier ba gares oyo ezalaki relier na train te.
SOTRANSCONGO, yango ebandaki ko exploiter ba routes ya Equateur na Mongala na Ubangi.
1960 - 2009[kokoma]
Na 1961 baye kokabola BCK na biteni bibale: BCK oyo ezalaki ya droit Belge na BCK ya sika ya droit Congolais
Na 1970, gouvernement ekotisi BCK ya droit congolais nakati ya compagnie ya chemin de fer Kishasa-Dilolo-Lubumbashi,
Société Nationale des Chemins de Fer du Zaire[kokoma]
le, 2 décembre 1974, l'Etat Zairois e créer Société Nationale des Chemins de Fer du Zaire yango esangisi ba compagnies oyo : La compagnie de chemin de fer Kinshasa- Dilolo-Lubumbashi, KDL, Chemin de fer Matadi- Kinshasa, CFMK, Office Zairois de chemin de fer des Grands Lacs, OZCFL, chemin de fer de Mayombe, CFM, chemin de fer vicinaux du Zaire, CFM.
le, 3 Avril 1991, gouvernement ekaboli Société Nationale des chemins de fer du Zaire, SNCZ, suite na nationalisation na regroupement ya ba Sociétés des chemins de fer. Ekaboli yango na SNCZ - Holding (chargée ya ba réformes na secteur ya transport ya chemin de fer mpe na ba réformes ya ba Sociétés oyo esengeli ko exploiter ba réseaux ferroviaires, routiers, fluvials na lacustres plus exploitation portuaire) na ba filiales na yango, Société des chemins de fer de l'Est, SFE, Office des chemins de fer du Sud, OCS, Office des chemins de fer des Uele, CFU.
le, 19 Août 1994, gouvernement esengi na Ministère ya Transports na communications diagnostic. Na yango, Ministère eye ko charger Société Belge Transurb Consult esala diagnostic ya Office des chemins de fer du Sud na Société des chemins de fer de l'Est na tina ya ko proposer plan ya redressement ya réseau interconnecté.
le, 17 Octobre 1994, Ministère ya Transport et communications endimi proposition ya Transurb (Société Conseille) mpo e privatiser gestion ya exploitation ya chemins de fer.
le, 7 Janvier 1995, Société Conseille Transurb na Spoornet (division chemin de fer ya entreprise publique ya Afrique su Sud Transnet) eye kosala Société ya droit sud-africain na kombo ya Comazar.
le, 23 Février 1995, SNCZ na Comazar ba signer accord-cadre oyo ezali koloba ete Comazar ezali Holding ya ba Sociétés d'exploitation SFE na OCS.
Sizarail[kokoma]
le, 24 Mars 1995, Gouvernement eye kondima basala Société de droit Zaïrois na kombo ya Société Interrégionale Zaïroise du rail, SIZARAIL. Gouvernenment eye koboma SCNCZ- Holding na ba filiales na yango. Tango ebomi yango eye kopesa exploitation nioso ya chemins de fer na SIZARAIL, oyo e signaki na yango accord-cadre portant cessation de l'exploitation des chemins de fer.
le, 26 Mai 1995, signature ya statut ya SIZARAIL na ba actionnaires oyo: COMAZAR 51%, SNCZ 20%, GECAMINES 12%, Banque commerciale Zaïroise, BCZ 10%, MIBA 7%.
le, 1 juillet 1995, SIZARAIL aye ko reprendre gestion ya réseau interconnecté na durée ya 5 ans
le, 4 Octobre 1995, ministre ya transport a signer décret ya constitution ya SIZARAIL
Le, 1 Novembre 1995, baye koboma SNCZ,SFE, CFU, na OCS. Pe bazui ba actifs, passifs, droits et obligations ya SNCZ, SFE, CFU, OCS ba memi yango na SIZARAIL.
Après Le, 17 Mai 1997, tango Kabila akotaki, azongisi SIZARAIL compagnie nationale. Mpe sima ya ba sanza aye kokangisa aministrateur délégué ya Société oyo, mpe gouvernement eyaki kozongisa Société Nationale des chemins de fer du Congo
SNCC[kokoma]
Ba lignes ya SNCC na ba mbula etongamaki
1. Chemins de fer Vicinaux du Congo - AKETI-MUNGBERE - 1925-1937
2. Chemin de Fer du Kivu - KALUNDU-KAMANIOLA - 1929-1931
3. CFL - Ligne STANLEYVILLE-PONTHIERVILLE - 1903-1906
4. CFL - Ligne KINDU-KONGOLO - 1906-1910 : Kindu, Lueki, Lowe, Kimbombo, Malela,Loengo, Kibamba, Lubunda, Kongolo
5. BCK - Ligne SAKANIA-BUKAMA - 1909-1918 :Sakania, Mokambo, Musoshi, Lumata, Lubumbashi, Tumbwe, Luishia, Likasi, Fungurume, Tenke, Lubudi, Kalule Nord, Bukama.
6. CFL - Ligne KABALO-ALBERTVILLE - 1911-1915 : Kabalo, Luizi, Mulongo, Nyunzu, Nyemba, Kalemie (Albertville)
7. BCK - Ligne BUKAMA-PORT-FRANCQUI - 1923-1928: Bukama, Kabondo Dianda, Kamina, Zaila, Tshipasa, Kaniama, Mwene Ditu, Kamponde, Tshimbulu, Fwamba, Tshikula, Tshikaji, Kananga, Demba, Kakenge,Mweka, Ilebo (Portfranqui)
8. BCK - Ligne TENKE-DILOLO - 1928-1931 : Tenke, Kasanfu, Kolwezi, Mpala, Lufutu, Muthsathsa, Kasanji, Malonga, Divuma, katoka, Dilolo.
9. CFL - Ligne KONGOLO-KABALO - 1937-1939 : Kongolo, Lukuga, Kabalo
10. BCK-CFL - Ligne KAMINA-KABALO - 1952-1956 : Kamina, Pidi, Kabongo, Lenge, Kabalo
SNCC ekabuami na ba régions:
- région ya nola, siège na Kananga
- région ya sidi, siège na Likasi
- région ya monyɛlɛ (Ɛ́sita), siège na Kalemie
- région ya centre, siège na Kamina
- région ya nola-monyɛlɛ, siège na Kindu)
Direction générale na Lubumbashie.
SNCC ezali na 4.007 bakilomɛtɛlɛ ya voies ferrées kaka 858 bakilomɛtɛlɛ nde ezali électrifiés.
Résau[kokoma]
Ecartement: 1,067 mɛtɛlɛ:
- Chemin de fer Matadi-Kinshasa: Matadi, Lufu, Songololo, Kimpese, Lukula, Mbanza Ngungu,Kisantu, Madimba, Sona-bata, Kasangilu, Kinshasa.
- Chemin de fer Lubumbashi - Ilebo: Lubumbashi, Likasi,Tenke, Lubudi, Luena, Bukama, Kabondo Dianda, Kamina, Zaila, Tshipasa, Kaniama, Muene-Ditu, Kamponde, Tshimbulu (Dibaya), Fwamba, Tshikula, Tshikaji, Kananga, Demba, Kakenge, Mweka,Ilebo.
- Chemin de fer Kamina-Kindu: Kamina, Kabalo, Lubanda, Nyangwe, Kimbombo, Kindu.
- Chemin de fer Kamina-Dilolo: Kamina, Kabondo Dianda, Bukama, Lubudi, Tenke, Kolwezi, Muthsathsa, Kasanji, Malonga, Divuma, Katoka, Dilolo
- Chemin de fer Kabalo-Kalemie: Luizi, Nyunzu, Nyemba, Kalemie
Écartement: 1,00 mɛtɛlɛ:
- Chemin de fer Ubundu-Kisangani: Ubundu, Maliabo, Biaro, Kisangani
Ecartement : 0,60 mɛtɛlɛ:
- Chemin de fer Bumba-Aketi-Isiro-Mungbere : Bumba, Aketi, Dulia, Kotiki, Buta, Rubi, Mawa, Isiro, Kandao, Mungbere
- Chemin de fer Bumba-Aketi-Bondo: Bumba, Aketi, Likati, Bondo
Ecartement 2 balokolo = 0,615 m:[1]
- Chemin de fer Boma-Tshela: Boma, Lemba, Lukula, Loango, Luvu , Tshela
Ba nzela nionso ya train ezali ya voie unique.
SNCC ezali na effectif ya 14.300 agents parmis lesquels 185 directeurs. Etikala na 8 locomotives électriques, 11 locomotives diesel na 3 locomotives de manœuvres na moins de 200 voitures ya ba voyageurs na marchandises et quelques centaines ya ba wagons commerciaux epola et ezali na état moko déplorable.
Tala mpe[kokoma]
- ↑ Charles Blanchart: Le Rail au Congo Belge 1945-1960. Brussel: Maosin, 2008.


text:
Bertin ValenciaNovember 17, 2009 3:53 PM
Dieu est amour
Life is too short,aufaite nazali ko luka ba amis et connaissances na ngai:bana nionso oyo ya ngwaka,bana ya bokoro,nzolameso na ecole primaire lufungula,jean jack (Jiko)na kalina,king de 750 oyo ya sonas(boma),yapania mbokolo(mbojo a luanda),george kinamvuidi de ex.makela do zombo,voyant issa moukila (jean methode) na Tino kanza (zurick),pembele ndombele(niazinzo le marechal ya ba W.C.)l'ancien de kibokolo du zombo ,lanza fuala ndomaneno(demba angola),noko belena (pea) na ndotoni(theo)de wige(angola),tout les anciens du groupeoyo ya ngwaka,armande lianza,famille mbayo oyo ya lingwala,jean jackie massamba,nicolel'anciennedel'immeubleroyal(ngombe),j.p.na bige de la famille mumbengayi, tout les anciens del'ecole armee du salut(kasai barumbu) ,lelo(swanga bon marche),sophie otshudi la fille du feu general,ainsi tout ce qui m'ont connue ou bien oyo bayebi batu na zali koluka ba meka ko aider ngai pona kozala na contact na bango.Mes excuses pona ba oyo na tangi bakombo te,bomeka toujour kocontacter na gai.Sans toutefois oublier mes freres et soeurs du ministere de la voie (victor paul werweill),Eyale bolumba bokungu bianco de ngelatandu le grand Water Close champion(w.c.).Je vous aime tous,que le grand Dieu de grace vous benisse. bless!!!!!!! Berthin valencia
Lola FakiNovember 16, 2009 10:40 AM
Vous me manqué
Salut
Je suis à la recherche de mon papa manlefukial, il est croyant à l'église 12 apôtres de mauku et ma s?ur jolie manlenfukila habite en suisse ainsi que bijoux faki, jules , don joli l'ancien guitariste chez youlou mabiala.
Jossardsson Joseph N'SalambiNovember 16, 2009 8:50 AM
Avis de recherche.
Je suis à la recherche de mon ancienne copine du CO 2 Selembao au nom de NDANDILA NATHALIE habitant sur la rue Kinzonzi vers SNEL dans la commune de BUMBU
Je suis à la recherche d'une ancienne copine des années 1981 à l'Institut Litteraire de Ngiri Ngiri Mademoiselle TSHINGUTA.
Encore je suis à la recherche de deux amis de l'école de l'institut Litteraire de Ngiri Ngiri dont les noms sont: NKANGA TEKASALA,alias KOZIS habitant la commune de Bandalungwa et l'autre MAMBU PAUL qui habitait la commune de BUMBU vers les années 1983 sur la rue Tuwisana chez ba vieux SABU.


text:
Guti
Kokanga guti ezalí loléngé la kokangisa misapi míbalé mɔ̌kɔ́ likoló lya mosúsu mpɔ̂ na kolíkya lupemba mpé na Kongó-Kinsásá bǎna bakɛ́ basálaka lisano lya guti.
Lisano lya guti[kokoma]
Na Kongó-Kinsásá bǎna bakɛ́ baisálaka lokóla lisano kasi lisano lyango likosenge 'te basani baye bazalí kosakana bakanga guti na ntángo ínsɔ. Sɔ́kí mɔ̌kɔ́ wa basani na lisano lya guti azalí na elɔ́kɔ sóngóló tǒ pakala, mosani mosúsu akoki komoyebisa guti(kosenge guti) eye elingi koloba pɛsɛ ngáí elɔ́kɔ eye ozalí na yangó. Sɔ́kí mosani óyo azalí na elɔ́kɔ akangákí guti, yě akolakisa lobɔ́kɔ la yě mpé guti eye yě akangi mpé mosani óyo alobi guti azalí na nguyá atâ mokɛ tɛ́ ya kokamata elɔ́kɔ ya yě, kasi sɔ́kí yě akangákí guti tɛ́, yě akopɛsɛ elɔ́kɔ êná na mosani óyo asengi guti mpé mosani óyo asengi guti akokoma nkóló elɔ́kɔ. Lisano lya guti esalámaka míngi na bilɔ́kɔ bya koliya tǒ bya kosakana kasi na bilɔ́kɔ bisúsu tɛ́ lokóla bilambá mpé yangó esakanami míngi na bǎna bakɛ́ mpenzá óyo bazalí naíno na ebandelo ya kelási ya libandeli.


text:
Simon Kimbangu
Simon Kimbangu (* 24 setɛ́mbɛ 1889 (tǒ: 12 setɛ́mbɛ 1887) o Nkamba; † 10 ɔkɔtɔ́bɛ 1951 o Élisabethville) azalí mokeli ya lingómbá lya boklísto liye libêngami Kimbangu. Abotami mokɔlɔ mwa zómi na míbalé sánzá ya libwá mobú mwa nkóto mɔ̌kɔ́ nkámá mwambe na ntúkú mwambe na sambo ó Nkamba pɛnɛpɛnɛ ya Thysville (sikáwa Mbánzá-Ngungu) mpé akufá mokɔlɔ mwa zómi na míbalé sánzá ya zómi mobú mwa nkóto mɔ̌kɔ́ na nkámá libwá na ntúkú mitáno na mɔ̌kɔ́ o Élisabethville (sikáwa Lubumbashi). Esilá yě kobotamá na Ekólo nsɔ́mí ya Kɔ́ngɔ (eye ekomáká na nsima Kɔ́ngɔ Belezi), akomáká mosakoli nsango ndambo ya Yésu na mibú mya nkóto mɔ̌kɔ́ na nkámá libwá na ntúkú míbalé mpé abandi ministere ya yě ya kosakoloka nsango ndambu mpé ya kobikisa bokɔnɔ na nguyá na mokɔlɔ mwa motóbá sánzá ya mínei mobú mwa nkóto mɔ̌kɔ́ na nkámá libwá na ntúkú míbalé na mɔ̌kɔ́ o mbóka Nkamba. Ayébani míngi mpenzá mpó na matéya ma yě maye masimbi bondimi bwa lingómbá lya Kimbangu.
Nkásá o libándá[kokoma]
- Encyclopædia Britannica
- Dictionary of African Christian Biography: Simon Kimbangu, lokasa uta An African Biographical Dictionary, copyright © 1994, edited by Norbert C. Brockman, Santa Barbara, California.


text:
Ntángo ya banɔ́kɔ́ (Kongó-Kinsásá)
Útá mobú nkóto na nkámá mwambe na ntúkú mwambe na mínei (1884) tíí mobú nkóto na nkámá mwambe na ntúkú mwambe na mítáno (1885), Conférence de Berlin esangísí bǎna ya Erópa, ya America mpé ya Turkia mpɔ̂ na kokamba mibéko mikofungola nzelá ya Afríka. Yangó epɛ́sí mayɛ́lɛ na ntóma Léopold II na koyébisa mokili mobimba ’te ebale ya Kongó-Kinsásá eye ekambámí na moleki-nzelá Henry Morton Stanley, ezalí mabelé ma yě mpé na lisangá lya yě.
Kasi sɔ́kí na búku ekólo ya Afríka eye elekí na mabɔ́kɔ ya mindɛ́lɛ́ elakísí lokóla ekólo ya Mpótó, na mibéko mpé na misálá ya mbulamatári, sɔ̂lɔ́ ezalákí kokambama lokóla elóko ya moto mɔ̌kɔ́.
Etápe
État Indépendant du Congo (Letá ya nsɔ́mi ya Kongó)[kokoma]
Mapángo ma ekólo Kongó esálámí na bokakoli elɔngɔ́ na mindɛ́lɛ́ miye basílákí kozwa o káti, mabelé manɛ́nɛ. Ya sɔ́ló, likambo lya ndelo ya Kongó esɛngí kotámbola ekólo mobimba mpé kokamba bato na bokási mpé esɛngákí kozwa bandeko ya miyíndo.
Bitumba ekɔ́tákí káti ya batɛ́kisi mǐno ya nzɔku epái moyíndo, epái Alabo na bakonzi ya miyíndo. Bolóngi ya Letá epɛ́sákí na Bɛ́ljika esɛngɔ enɛ́nɛ.
Kasi nsango ya malámu ya «État Indépendant du Congo» (tǒ mpé "Ekólo ya Bonsɔ́mí ya Kongó") ’te na Bɛ́ljika mpé na mbóka mopaya. Nsango ya monyɔ́kɔli etálí mosálá ya ndembó ekómí na Mpótó. Mani Léopold II atíndí bato bya bikólo ndéngé na ndéngé mpɔ̂ na koyéba likambo lîná.
Matɔ́ngi na nzóto ya mopaya ebángísí Bɛ́ljika elingí kosúkisa monyɔ́kɔli. Yangó wâná ekólo Bɛ́ljika, mokɔlɔ ya zómi na mítáno sánzá ya zómi na mɔ̌kɔ́ mobú nkóto na nkámá libwá na mwambe, ekamátí bokonzi na etando ya ekólo État Indépendant du Congo. Na bokambami bwa Bɛ́ljika, ekólo État Indépendant du Congo ekómí lokóla mabelé mɔ̌kɔ́ na Bɛ́ljika. Na nsima ya mánsɔ, bato babósání monyɔ́kɔli mpé motungisi na ntángo ya Mani Léopold II. Akómí yě mɔ̌kɔ́ « mokonzi malámu » mpé ekólo Kongó ekómí « ekólo moyíndo ekambí mindɛ́lɛ́ eye ekolakisa nzelá ».
Mpɔ̂ na kokóma « ekólo moyíndo molakisa nzelá »[kokoma]
Ekambí miyíndo na mindɛ́lɛ́ ekopɛ́sa ndakisa, ebɔ́ngí esálá mabé te. Elingákí bokonzi ya botatá esimbí Bruxelles mpɔ̂ na bokambi ya miyíndo ezala malámu, ekólo emíkoka bozwi bwa yě. Kasi etíkí na miyíndo, mánsɔ etálí mbúlamatáli te lokóla botéyi bǎna ba kelási, botóngí ekólo mpé mosálá ya mónganga.
Bokambi yangó ezalákí mpé na makambo ya makási. Atá mibéko mikokúmbisa bikólo ya miyíndo miye ekambí ekólo Kongó ya Bɛ́ljika, mosálá ya bokási ekosíla káka na mobú nkóto na nkámá libwá na ntúkú mísáto. Bakopɛ́sa bonyilɛ na bapanzi makita mpé na bisanga bya bato káka na mobú nkóto na nkámá libwá na ntúkú mítáno na libwá. Na mibú nkóto na nkámá libwá na ntúkú mítáno, mpósá ya kotámbola ekólo ekopɛ́sa makanisi ya ekólo Kongó ndakisa malámu. Na tema ya mabé tɛ́, bisíká bya ekólo Kongó na emɔneli ya mokili mobimba ya mobú nkóto na nkámá libwá na ntúkú mítáno na mwambe, epɛ́sákí maloba ya elíkya enɛ́nɛ.
Bisika bya bato na mbulamatari[kokoma]
Na kati ya ekolo, bisika bya bato na mbulamatari ekambamaki na moyángeli général moye akambi mbulamatari mpe akoyebisa manso epai ya ntoma ya bikolo miyindo na minoko ya bakambi mabele. Bango bakotala misala minso ya léta (bofuti pako, misala ya mabele, misala ya botongi ekolo, bobwaki bosoto, bokati makambo, etc). Misala miina ekambami mpe na bakondzi ya miyindo oyo balatisi palata. Na maloba, mokondzi oyo alati palata aponami mpe akokamba mboka wa ye na ndenge ya bokoko. Kasi solo mpenza, ezalaki kosalama ndenge wana te. Mbulamatari alingaki ekolo ekola ndenge ye alingi, kasi na ndenge ya bokoko te.
Mokondzi moyindo oyo aponami mpe alati palata ya mbulamatari, azalaki elembo ya bakondzi ya kala ya miyindo na kati ya mbulamatari. Kasi bakondzi mingi baponamaki mpona bilanda landa bya bango na mibeko ya mbulamatari.
Basango[kokoma]
Mateya etali yezu, ezalaki mosala ya basango, bakatolike mpe na baprotestants. Mbulamatari ya Kongo ya Belgica epesaki bango misala miye etali bosungi bato, misala mya bikela mpe bosali bokono. Na mobu koto na kama libwa na tuku minei na sambo, banganga nzambe katolike mpe protestant, bazalaki 21% na mindele bakosala ô ekolo Kongo. Lokola ekolo Kongo mibále balekaki basi, banganga nzambe bapesaki misala mingi na basi ya mindele.
Bambulu-mbulu mpe basoda[kokoma]
Basimbi bokondzi bwa mindele, bambulu-mbulu mpe basoda. Na ebandeli, basoda ya mindele baye bawuti belgica, scandinavia na Italia, etc mpe basoda ya miyindo, bana ya africa ya loboko la mwasi, bana ya Zanzibar, bakotika moke-moke esika na basoda ya mboka na bokambami ba Belges.
Minganga[kokoma]
Na sima ya bokono ya mpongi eye ezongaka mbula nyoso, minganga ya mindele bakosilisa liboso makono ya seko. Wuta mobu koto na kama libwa na tuku misato, bakosalisa bato na bisika bazali mpe bakotambola mboka na mboka; ekobakisama mpe ba lopitalo ya mike mpe ya minene na bisika bya banganga nzambe mpe na bisika ya misala minene.
«Mboka ya zomi» mpe dipanda[kokoma]
Posa ya bondeko bonene kati ya bikolo ya Afrika mpe ya Erópa ebandi na mibu koto na kama libwa na tuku mitano. Mokano ya kobongisa mibeko elingi kokotisa ekolo Kongó na kati ya mabele ya Belgica. Bato babengi «mboka ya zomi». Mibu mitano na sima ya mobembo monene ya ntoma Baudouin na ekolo Kongó na mobu koto na kama libwa na tuku mitano na mitano, ekolo Kongó ezwi dipanda.
Tálá mpé[kokoma]
Ntángo ya banɔ́kɔ́ · Congo précolonial (avant 1867) · Colonisation du Congo (1867-1885) · Letá ya nsɔ́mi ya Kongó (1885-1908) · Kongó ya Bɛ́lɛjika (1908-1960) · 1ère République Indépendance (1960-1965) · 2e République Zaïre (1965-1996) · 3e République (2006-)
Gouvernement de Salut public (1997-2003) · Gouvernement de transition (2003-2006)
*Atrocités ya Kongó (1888–1908) · Crise congolaise (1960-1965) · Etumba ya Katanga mpé Kasai (1960–1961) · Etumba ya bai mboka mpé *Révolte ya Simba (1961–1964) · Etumba ya Shaba (1977–1978) · Etumba ya Kongó ya libosó (1996-1998) · Etumba ya Kongó ya míbalé (1998-2003) · Etumba ya Kívu (2003- )


text:
Pandemia ya Gilípi
Pandemia ya gilípi ezalí gilípi moko e zuwaka bato chaque periode ekangisi ba mbula dzomi na dzomi pe oyo e contaminaka bato noki penza na ba mboka pe ba region mingi ya mokili mobimba. Ba signe to symptom ya pandemia ya gilípi ezalí ka mwa ndenge moko na gilípi ya ordinaire ya mbula na mbula, kasi ba singe ya pandemia eleki makasi.
Ba difference misusu entre pandemia ya gilípi pe gilípi ya mbula na mbula e pesami na lístɛ oyo na ba page elandi.
Etápe
- 1 Pandemia ya gilípi e bandi ndenge nini
- 2 Nini e pesi difference entre Pandemia ya gilípi na gilípi ordinaire ya mbula na mbula?
- 3 Ba chance ya Pandemia ya gilípi e zali boni?
- 4 Ba risk na ngai ko zuwa Pandemia ya gilípi ezalí boni?
- 5 Vaccin po na ko prevenir Pandemia ya gilípi ekoki ko zuwama te?
- 6 Ba kisi ya ko traité Pandemia ya gilípi ezalí te?
- 7 Antivirus
- 8 Soki e komi na Ingɛlɛ́tɛlɛ, na ko protégé ngai moko na libota na ngai ndenge nini?
- 9 Ndenge nini na ko yebela soki Pandemia ya gilípi ekomi na Ingɛlɛ́tɛlɛ Flu?
- 10 Ba information ya mituya etali Pandemia ya gilípi
Pandemia ya gilípi e bandi ndenge nini[kokoma]
Ba virus to microbe ya gilípi e bongwanaka tango nioso, pe e pesaka ba complication ya sika. Pandemie e tindamaka tango virus ya sika e monani pe e bongwani mingi na ba virus ya liboso pe e kangi bato ya lotango moke oyo ba zali na immunité (to protection naturelle) contre yango. Oyo e ko pesa yango nzela e zuwama noki pe mosika, tango n’koto na n’koto ya bato ba zuwi yango. Virus moko ya sika oyo e pesaka pandemie e koki ko botama soki virus oyo e pesaka gilípi na bato e sangani na virus oyo e pesaka gilípi na ba niama, na ndakisa ya virus ya gilípi ya ba ndeke (to avian flu na Kingelezo).
Nini e pesi difference entre Pandemia ya gilípi na gilípi ordinaire ya mbula na mbula?[kokoma]
Gilípi ya mbula na mbula[kokoma]
- E zuwamaka mbula na mbula na Hiver.
- E zuwamaka na pene na 10 pour cent ya bato.
- ezalí malamu te po na bato mingi, kasi e bomaka te.
- Bana mike penza, mibange, pe bato oyo ba zali na makono misusu ya chronique bazali na risk penza ya ko zuwa gilípi makasi.
- Vaccination e pesami na bato oyo ba zali na risk ya kozuwa bokono makasi.
- Antivirus to kisi contre virus e pesami na bato oyo ba zali na risk special.
Pandemia ya gilípi[kokoma]
- Na siècle to ba mbula kama oyo e eleki, pandemie e zuwamaki mbala misato.
- Ekoki ko zuwama tango ni tango na kati ya mobu.
- Ekoki ko zuwa pene na 25 pour cent ya la population.
- ezalí bokono makasi to grave po na bato nioso.
- Bato ya mbula ni mbula bakoki kozuwa bokono makasi.
- Vaccin ya malonga pe makasi ekoki kozuwama te soki tina ya virus wana e yebani naeno te. Po na yango, na mikolo ya liboso ya pandemie, vaccin e ko zuwama te.
- Antivirus to kisi contre virus e zala ko bombama na ba stock po e salama na ndenge malonga kolanda ndenge pendemie ya gilípi e zuwami pe e se developé.
Ba chance ya Pandemia ya gilípi e zali boni?[kokoma]
Na siècle to ba mbula kama oyo eleki, pandemie e zuwamaki mbala misato (tálá na pandemia). Ba nganga mayele ba lobi ete pandemie ya sika ezalí na nzela, ekoki koyaka noki, kasi bakoki ko yebisa exactement tango nini te. Ba chance ya Pandemia ya gilípi koyaka na Ingɛlɛ́tɛlɛ ezalí boni?
Organisation Mondiale de la Santé e zali tango nioso kolIngɛlɛ́tɛlɛa po na ba signe ya liboso ya Pandemia ya gilípi po ba zuwa mikano malonga po na ko ralentir to pe ko kangisa yango. Soki Pandemia ya gilípi e bandi na Europa, yango e koki ko koma na Ingɛlɛ́tɛlɛ. Pe e kozuwa ba mposo mike kaka po e zuwama na mboka nioso.
Pandemia ya gilípi e kozala ndenge moko te na gilípi ya ordinaire ya mbula na mbula na ndenge bomi?
ezalí pasi mingi koloba pendemie ya gilípi e kozala makasi boni. E ko dépendre na ndenge virus yango e zuwami pe ndenge e tambolami, groupe to mbula nini ya bato ba zuwi yango koleka, bokasi ya ba symptome na yango, pe lotango boni ya bato bakufi.
Pandemia ya gilípi ekoki ko zuwamela na ba vague mibale, na ba sanza mike kati kati na yango, pe chaque vague e wumeli pene na ba sanza mibale to misato.
Eza possible ete Pandemia ya gilípi e ko zuwama na bato mingi koleka gilípi ya mbula na mbula. Na sIngɛlɛ́tɛlɛa ya pandemie yango, pene ya ndambo mine (to le quart) ya bato bakoki ko zala na bokono yango.
Vaccin ya gilípi ordinaire ya mbula na mbula e kobatela yo contre Pandemia ya gilípi te. Kasi gilípi ya ordinaire ekoki kozala grave, pe esengeli ete bato oyo ba sengeli ko zuwa tonga ya gilípi ordinaire ba zuwa yango. Nioso oyo elobi nini po na Ingɛlɛ́tɛlɛ?
Soki Pandemia ya gilípi ekomi na Ingɛlɛ́tɛlɛ, e ko zuwama na mboka nioso na sima ya ba poso mike kaka pe ekoki ko causé:
- gilípi na ba ndelo mingi;
- Pression mingi na ba service ya santé;
- Bizaleli ya mikolo na mikolo e ko bongwana; pe
- Bato mingi ba ko kufa.
Gouvernement ya Ingɛlɛ́tɛlɛ a sali plan e bengami “Influenza Pandemic Contingency Plan” (tálá na site www.dh.gov.Ingɛlɛ́tɛlɛ/pandemicflu). Yango e ndimi ete ba Service ya la Santé e kozala na kati ya demande makasi penza.
Ba risk na ngai ko zuwa Pandemia ya gilípi ezalí boni?[kokoma]
Ba risk na yo eleki ba risk ya gilípi ordinaire po ete pandemie e zuwami noki penza pe lotango ya bato moke kaka ba zali na immunité contre yango. Bato nioso ba zali na risk. Ba groupe misusu ya bato ba zali na ba risk koleka ba groupe misusu, kasi pandemie nioso ezalí different, pe liboso virus e banda ko mwangana, to koki koyeba te groupe nini e kozala affecté koleka.
Na gilípi ya ordinaire, ba groupe oyo bakoki kozuwa bokono ya makasi:
- Bana mike penza;
- bato koleka mbula 65 years;
- bato oyo bazali deja na bokono lokola bokono ya poumon, diabète, cancer, bokono ya rein to bokono ya motema; to pe
- bato ya makasi mingi te po na traitement bazali koyamba, to bokono lokola SIDA.
Kasi nioso oyo ekoki ko bongwana na tango ya pandemie.
Vaccin po na ko prevenir Pandemia ya gilípi ekoki ko zuwama te?[kokoma]
Ba vaccin e salamaka kolanda ndenge ya virus oyo e pesi épidemie to pandemie. Po vaccin e salama, esengi ba sanza mingi. Ba nzela e ko landana po na ko sala vaccin oyo ekoki ko batela contre pandemie ya sika na mbango penza, kasi ezalí possible ete na vague ya liboso ya pandemie, vaccin e ko zuwama naeno te.
Kolanda tango oyo vague ya mibale ya pandemie e bandi, ba minganga ba koki ko zuwa deja vaccin po na ko protégé bato. Mbongisami pe recherche ezalí ko salama deja po vaccin e zuwama noki penza.
Ba kisi ya ko traité Pandemia ya gilípi ezalí te?[kokoma]
Ba kisi e bengami antivirus ezalí ka mwa makasi po na ko traité Pandemia ya gilípi. Ba stock na yango ez’o bombana. Yango e ko salelama po na traitement ya bato na ya bokono makasi.
Antivirus[kokoma]
Ba antivirus to kisi contre virus e koki ko zuwama po na Pandemia ya gilípi, kasi ezalí limité:
- Po e zala makasi, esengeli e pesama na kati ya ba ngonga 48 ya bobandi ya ba signe.
- Kisi ya antivirus e ko traité gilípi po e zala makasi te pe e wumela te, kasi e kopekisa contamination na bato misusu te.
- ezalí pasi ko determine groupe nini ya bato e kozuwa bokono ya grave, po ba zuwa kisi liboso.
- Bokasi ya ba kisi oyo ekoki ko tálána kaka tango gilípi ekomi ko kabwana.
- Na sima ya mwa tango, pandemie e koki ko developé résitance contre antivirus.
- Tozali deja ko bomba ba stock ya antivirus awa na Ingɛlɛ́tɛlɛ.
- Lotango ya bato to ko traité e ko dépendre na tango pandemie e ko banda pe bonene ya stock na biso.
Soki e komi na Ingɛlɛ́tɛlɛ, na ko protégé ngai moko na libota na ngai ndenge nini?[kokoma]
Wana virus e zali ko kabwana na kati ya mopepe, tango bato bazali ko pema pe ko kosola, o koki ko zuwa ka mwa ba precaution moke po o kitisa contamination. Ko lata mask na dzolo e ko protégé yo mingi te, kasi o koki ko:
- finika monoko pe dzolo na yo soki o kosoli, salela mouchoire ya papier tango nioso;
- bwaka michoire ya papier na mayele – na kati ya sachet pe na kati poubelle;
- sala mibembo te soki ezalí na tina te, pe kende te esika ngulupa mingi ya bato ezalí;
- landa hygiène malamu – sokola maboko tango nioso na sabuni pe mayi po o se contaminé te to o contaminé bato misusu;
- Pangosa bisika makasi (lokola mesa na cuisine, poignée ya porte) tango nioso, na produit ya netoyage malamu;
- Senga bana na yo ba landa mateya oyo pe.
Ndenge nini na ko yebela soki Pandemia ya gilípi ekomi na Ingɛlɛ́tɛlɛ Flu?[kokoma]
Organisation Mondiale de la Santé (OMS to WHO na lingɛlɛ́sa) a za na system po na ko landa ndenge pandemie e zo kabwana. Gouvernement ya Ingɛlɛ́tɛlɛ e za na plan (Influenza Pandemic Contingency Plan) oyo e ko landana. Yango elobi nini e koki kosalama sik’oyo po na ko mi bongisa. Soki ba signe e lakisi ete pandemie ezalí na nzela po na ko koma na Ingɛlɛ́tɛlɛ, gouvernement a ko pesa nzela pe mateya na ndenge bato basengeli ko zalela.
Ba information ya mituya etali Pandemia ya gilípi[kokoma]
- Soki virus na yango e yebani te, vaccin na yango e koki ko salama te.
- Pandemia ya gilípi e kabwanaka mbango po ete bato ba zali na immunité te.
- Pandemia ya gilípi e koki koleka gilípi ya ordinaire na bokasi.
- Ba groupe ya risk mingi e koyebana te ti tango bokono yango e bandi ko kabwana – ekoki kozala différent na ba oyo ya gilípi ordinaire.
- Ba stock ya antivirus e zali ko bombana kasi e zali limité – bokasi na yango e koyebana kaka tango virus e bandi ko kabwana.


text:
Likelelo
Likelelo lizalí loléngé la nkómbó o mambi ma lokótá. Likelelo ezalí eténi ya lisákólá tǒ faláze.
Ndakisa : Nazalí malámu míngi o kelási.
- Nazalí ezalí likelelo. Elobami na moto ya yambo na bɔ̌kɔ́ « -zala, kozala » o ntángo ya ezalisi na mokonza « na- ».
- míngi ezalí lilandi likelelo tǒ litɛ́mɛlɛ
- o ezalí lilíngami
- kelási ezalí nkómbó ya elɔ́kɔ
Likelelo na lingála[kokoma]
Likelelo na Lingála lizalí na biténi bísáto; monsisá, elembo ya likelelo eye ekolakisa *infinitif mpé nsúka ya likelelo.
Ndakisa ko-zal-a
- Elembo ya likelelo eye ekolakisa *infinitif: Ko-
O lingála elembo ya likelelo liye lizali kolakisa *infinitif ezali ko. Sɔ́kɔ́ likelelo *Ekonjugamé na ntángo mpé moto oyo esengeli, ko ekotika esíká na elembo eye ezalí kolakisa mokonza. Elembo ezalí kolakisa mokonza ekɛsɛni sɔ́kɔ́ ezalí koloba na ntína ya bato tǒ makambo tǒ bilɔ́kɔ bisúsu. Sɔ́kɔ́ ezalí koloba na ntína ya bato, ko ekotika esíká na na, o, a, to, bo, ba, sɔ́kɔ́ ezalí koloba na ntína ya elɔ́kɔ tǒ likambo lisúsu, ekolanda kelási níni nkómbó eye ezalí mokonza ezalí mpé ko ekotíka esíká na *prefixe ya nkómbó êná.
Ndakisa
Ko-kom-a → Bínó bokomaka lingála malámu
Ko-kom-a → Búku ekomami na lingála
Ko-lob-a → Lokótá la lingála lulobamaka na Kongó-Kinsásá mpé na Kongó-Brazzaville
- Monsisá mwa likelelo: -zal-
Ndakisa
Koloba → -lob- ezalí monsisá mwa likelelo koloba
Koyémba → -yémb- ezalí monsisá mwa likelelo koyémba
Kobɛ́tɛ → -bɛ́t- ezalí monsisá mwa likelelo kobɛ́tɛ.
- Nsúka ya likelelo: -a
O Lingála makelelo míngi masúkaka na moleli a kasi makelelo makɛ́ masúkaka na mileli misúsu lokóla e tǒ ɛ mpé ntángo esúsu o tǒ ɔ.
Ndakisa
Ko-lob-a, ko-yémb-a, ko-tún-a, ko-sámbel-a, ko-solol-a
Ko-bɛ́t-ɛ, ko-pɛ́s-ɛ, ko-sɛ́ng-ɛ
Ko-mɔ́n-ɔ, kopɔ́n-ɔ
Sɔ́kɔ́ likelelo lizalí *congugué, nsúka ya yangó ekokɛsɛnɛ éngɛ́bɛ́nɛ́ na ntángo. A ekoki kotíka esíká na i, aka, ákí, áká, a kasi eye bakwéisa ko libosó lya likelelo tɛ́ yambo ya kobáka elembo ya mokonza, á mpé bôngó na bôngó.
Ndakisa
Koloba → Nalobaka Lingála, Lifalansé na Lingɛlɛ́sa
Koloba → Lobi nalobáká na yɔ̂ 'te ókɛndɛ wɛnzɛ
koloba → Lobi nakoloba na yɔ̂ likambo lîná.
Kobɛ́tɛ → Alain Kaliyutuka Dioko abɛ́tɛkɛ lisano lya ndembó


text:
Lipatɛ́
Lipatɛ́ tǒ Kúkule
Loyémbo la moluki[kokoma]
Ntángo basani basúsu bazalí kobombana, moluki akozala nsima ya nzeté tǒ ya efelo mpé akokanga mǐso mpé akoyémba loyémbo luye
Kúkule elombé Mwǎna nyaó ekɛ́ngɛ Kanga bato, elombé Yě wana azalí koyâa ekɛ́ngɛ Bobómbana malámu na nsima ndáko eh eh
Mpé nsima ya koyémba loyémbo lûná ye akoganga na makasi Nayaâ mpɔ̂ na kosɛ́ngɛ nzéla na basani basúsu sɔ́kí yě akoki kobanda koluka bangó. Sɔ́kí basani basúsu bayanoli yaka, moluki akofungola miso mpé nsima akobanda koluka basani basúsu.
Loléngé losúsu la lisano liye likosenga basani babómbana tɛ́ kasi bakomikebisa na ntina 'te moto óyo azalí na lipatɛ́ asimba bangó tɛ́ mpó lipatɛ́ ekoma na ngala na bango tɛ́. Moto óyo azalí na lipatɛ́ akoluka kopɛsɛ lipatɛ́ na moto mosúsu na kosimbaka yě mpé sɔ́kí ye asimbi mosani mɔ̌kɔ́, lipatɛ́ likomi lya mosani wana. Mpɔ̂ na komikebisa na moto óyo azali na lipatɛ́, basani bakokima na lombango mpenzá. Lisano likobanda loléngé lɔ̌kɔ́ na liye likosenge basani babómbama. Basani bakopɔnɔ esíká yɔ̌kɔ́ eye bangó bakobênga mamá. Esíká êná ezalí esíká moluki (moto óyo azalí na lipatɛ́ akoyémba loyémbo luye lukomami o likólo) mpé nsima ya loyémbo lûná akolanda mɔ̌kɔ́ ya basani mpɔ̂ na komosimba na ntina ya komopɛsɛ lipatɛ́. Mamá ezalí mpé esíká eye mosani nyɔ́nsɔ óyo amoni 'te asili kolemba akoki kokima mpé kosimba. Sɔ́kí mosani asimbi (akangi) mamá, moluki akoki kopɛsɛ yě lipatɛ́ lisúsu tɛ́. Sɔ́kí mosani asimbi mamá tɛ́ kasi alingi kopéma mwa mokɛ, yě akosangisa misapi mya yě mísáto esíká mɔ̌kɔ́ mpé akosimba likólo lya moto mwa yě na kogangaka na makasi bwɛ́. Kasi kosɛngɛ bwɛ́ ekozala ya ngonga mokɛ mpé ekoki kowumela tɛ́ lokóla moto óyo akangi mamá.
Sɔ́kí bǎna bazalí kosakana loléngé luye la lipatɛ́, bangó bakoyémba ntángo moníngá na bangó azalí kolanda bangó mpɔ̂ na kobapɛsɛ lipatɛ́. Bangó bakoyémba luyémbo luye.
Eh, eh lipatɛ́ ya ..... Eh, eh lipatɛ́ ya ..... Eh, eh lipatɛ́ ya .....
Na nsúka ya lisano mpenzá ntángo bǎna basilisi kosakana bangó bakoki koyémba na lisangá mpɔ̂ na moto ya nsúka óyo atikali na lipatɛ́ loyémbo luye;
Eh Eh, elali ya .... Bilambá bikozíka na kati ya butú


text:
Bertin Valencia
November 17, 2009 3:53 PM
Dieu est amour
Life is too short,aufaite nazali ko luka ba amis et connaissances na ngai:bana nionso oyo ya ngwaka,bana ya bokoro,nzolameso na ecole primaire lufungula,jean jack (Jiko)na kalina,king de 750 oyo ya sonas(boma),yapania mbokolo(mbojo a luanda),george kinamvuidi de ex.makela do zombo,voyant issa moukila (jean methode) na Tino kanza (zurick),pembele ndombele(niazinzo le marechal ya ba W.C.)l'ancien de kibokolo du zombo ,lanza fuala ndomaneno(demba angola),noko belena (pea) na ndotoni(theo)de wige(angola),tout les anciens du groupeoyo ya ngwaka,armande lianza,famille mbayo oyo ya lingwala,jean jackie massamba,nicolel'anciennedel'immeubleroyal(ngombe),j.p.na bige de la famille mumbengayi, tout les anciens del'ecole armee du salut(kasai barumbu) ,lelo(swanga bon marche),sophie otshudi la fille du feu general,ainsi tout ce qui m'ont connue ou bien oyo bayebi batu na zali koluka ba meka ko aider ngai pona kozala na contact na bango.Mes excuses pona ba oyo na tangi bakombo te,bomeka toujour kocontacter na gai.Sans toutefois oublier mes freres et soeurs du ministere de la voie (victor paul werweill),Eyale bolumba bokungu bianco de ngelatandu le grand Water Close champion(w.c.).Je vous aime tous,que le grand Dieu de grace vous benisse. bless!!!!!!! Berthin valencia


text:
Kongo
Útá Wikipedia.
-
Lonkásá ya bokokani mpé ya bokɛsɛni óyo elakísí makambo, mpé óyo bakɛsɛ́ní o káti na bangó, kasi óyo bakokání na nkómbó.
Kɔ́ngɔ[kokoma]
- Ekólo Kɔ́ngɔ, lisangá lya bikólo : Batandu, Bésingombé, Bayombé, Balémfu, Bambata, Bambánzá-Matenke, b.n.b.
- Mani ya Kɔ́ngɔ
- Ebale Kɔ́ngɔ to Kongó
Kongó[kokoma]
- Kongó-Brazzaville (Republiki ya Kongó) :
- yambo République populaire du Congo mpé Kɔngɔ ya Falansia)
- Kongó-Kinsásá (Republiki ya Kongó Demokratíki)
- yambo Zaire, Kɔ́ngɔ bɛlji mpé Ekólo ya Kongó ya Bonsɔ́mi)


text:
Demokrasi
Demokrasi eútí na maloba mábalé ma ligresi : δήuoς demos elingí koloba bǎna ba ekólo mpé kpάtoς kratos elingí koloba bokonzi. Demokrasi elingí bôngó koloba bokonzi o mabɔ́kɔ ma bǎna mbóka mpé mpɔ̂ na bolámu bwa bangó.
Baye bazalí na bokonzi bazwí bwangó na mabɔ́kɔ ma bato ba ekólo, mpé bokonzi bwangó bozalí mobimba o mabɔ́kó ma moto mɔ̌kɔ́ tǒ mwa libóké lya bato tɛ́.
Demokrasi ezalí bobɛ́lɛ́ loléngé ya koyángela tɛ́, kasi mpé mabɔngí mánsɔ maye makosálí 'te tokoka koyángela na loléngé la demokrasi. Tokotánga mabɔngí manɛ́nɛ mánei, maye tokotála lokóla makonzi ma demokrasi : bomípɛ́si bwa bato bánsɔ, botáli bato bánsɔ loléngé mɔ̌kɔ́, bonsɔ́mí mpé boluki bolámu bwa bato bánsɔ.
Tála mpé[kokoma]
- Mpundu, P.: Demokrasi. Kinshasa: Éditions d'Esperance.
Mokango[kokoma]


text:
Sony Labou Tansi
Sony Labou Tansi to Marcel Ntsoni (5 yúli 1947 – 14 yúni 1995) azalakí mokomi wa masoló ya Kongó-Kinsásá.
Bomɔi bwa mòtò[kokoma]
Abotamá na Kimwenza na Kongó-Kinsásá. Tata wa ye azaláká mwana mboka Kongó-Kinsásá mpe mama wa ye mwana mboka Kongó-Barazaville. Ye azali mwana ya yambo na libota lya bana sambo. Marcel Sony ayekoli lifalanse na kelasi. Uta mobu mwa 1971, abandi kotangisa lifalansé mpe Lingɛlɛ́sa na Kindamba mpe na Pointe-Noire.
O eleko eye mokanda mwa ye ya yambo ebimaka na ekolo Falansia na mobu mwa 1979, ye aponi nkombo ya ye ya mosala Sony Labou Tansi mpo na kotombolaka nkombo ya Tchicaya U Tam'si. Satire féroce de la politique fondée sur la torture, le meurtre et le culte de la personnalité (Bobomi mpe misa ya bomoto), dénonciation de la dictature , La Vie et demie (Bomɔi na ndambo) ezali koleka na ekolo ya solo te, Katamalanasie.
Dramaturge, maboke ma ye masanami na ekolo ya Alémani, na Italya mpe na Lisangá lya Ameríka. Ye akambáká lingomba lya maboke na nkombo ya Rocado Zulu Théâtre ya Brazzaville. Alongáká *Prix Ibsen na mobu mwa 1988.
Ye afandá kaka na Kongo-Barazaville mpe apusanáká na nsuka ya bomoi bwa ye na mo-politiki Bernard Kolélas. Na mobu mwa 1992, aponomi *depute ya Makélékélé, mpe bamolongoli na misala ya leta na mobu mwa 1994. Abeláká bokono bwa SIDA mpe akufá na mibu 47, poso ibale nsima ya liwa lya mwasi wa ye Pierrette. Uta 2003, *Prix Sony Labou Tansi epesemi na maboke ma lifalanse.
Mikandá[kokoma]
Búku[kokoma]
- La Vie et demie, Seuil, 1979.
- L'État honteux, Seuil, 1981.
- L'anté-peuple, Seuil, 1983. Grand Prix Littéraire de l'Afrique Noire.
- Les Sept Solitudes de Lorsa Lopez, Seuil, 1985. Palme de la Francophonie.
- Les Yeux du volcan, Seuil, 1988.
- Le Coup de vieux, Présence Africaine, 1988.
- Le Commencement des douleurs, Seuil, 1995.
- L'Autre Monde', Revue noire, 1997.