text:
Vâdêximo
Vâdêximo - Movimento religiozo originao in França into XII secolo e confluìo succescivamente inta Riforma protestante.
Descriçion e stöiaModìfica
I origgineModìfica
O movimento vâdèize o trà origgine da l'attivitæ de 'n mercante lioneize, Vâdo (ò Vadêxo), nasciuo verso o 1140. Into 1176 un avertimento çeleste o l'aviæ induto o Vado a-a converscion: avendo domandao a 'n teollogo quæ a foise a via perfetta a-a sarvaçion, o se sentì ripete a consegna do Gexo a-o zoeno ricco: «se ti vœu ese perfetto, vendi ço che ti g'hæ e dallo a-i povei, e ti t'aviæ 'n tezóo inti çê; da pœu vegni e seguime» (San Mattê, 19-21). Vado o cedette a-a mogê i ben inmobbili ch'o possedeiva, o restituì ço ch'o ritegniva d'avei indebitamente riçevuo e o distribuì o so capitâ liquido a-o poppolo. O se dette quindi a predicâ o so ideâ de povertæ tra e classe ciu ummile, diffondendo a-o mæximo tempo fra quelle l'Evangeio inta traduçion vorgâ dovua a Benardo Ydros e Steva d'Anse.
Fito numioxi seguaçi (i Povei de Cristo ò Povei de Lion) se strenzèn intorno a lê e començon a predicâ a paola de Dê inta campagna e inte çittæ vexiñe. Inviao da l'arçivesco de Lion, Guichard, a astegnîse da ogni forma de predicaçion e de spiegaçion de scritue, o Vado o refuò e, con tutti i so seguaçi, o fu espurso da-a dioçexi de Lion (1177). Però una sepaaçion netta da-a Gexa ófiçiâ a s'ebbe solo doppo a nommina do nœuvo arçivesco de Lion, Zane de Bellesmains (1181). Conscideræ comme rebelli e cacciæ torna da Lion, i vádèixi fun espliçitamente condanæ da-o scinnodo de Veroña (1184).
O movimento vâdèize o no g'ha a-i origgine arcun attezamento espliççito de rivotta contra a Gexa: o l'è un movimento laico de libberi predicatoî, ch'o l'intende portâ a paola de Gexo a diretto contatto de classe ciu ummie e ciu povie, e - comme tanti atri movimenti contempoannei - o vœu êse primma de tutto renonçia totâ a ogni richeçça a traverso o voto de povertæ. Quello ch'o constituisce o træto distintivo do vâdêximo originaio fronte a-o françescaneximo a l'è l'inscistença insce-o drito a-a predicaçion pe i laichi.
I sviluppiModìfica
Into XIII secolo e o XIV secolo o vâdêximo o mantègne intatto o so carattere de movimento evangellico e o refuò ogni scistema filozoffico-teologgico, mostrando ançi 'na scingolâ repugnança a ogni innovaçion de carattere dogmattico. Movendo da una libera interpretaçion do Vangelo, o diffondeiva into poppolo di precetti de morale prattica, poxitiva, e o prospetava comme esempio da seguî a vitta di apostoi: i vâdèixi predicavan a povertæ e l’astenscion da-o travaggio; viveivan de limóxina; condanavan comme ileççiti a bóxía, o zuamento e ogni forma de giudiççio; praticavan a continença, no in oddio a-a mateia creâ, ma pe dexideio de perfeçion. Proclamavan, otr'a ço, l'inguança de tutti i fedeli inte l'ambito da Gexa e o saçerdoççio universâ fondao unicamente insci-ô meito individoâ (affidao a tutti, ommi e donne) e no sorve 'na consagraçion esteriô: refuavan i sacramenti, impartii da-i ecclexasteghi; praticavan a confescion l'un con l'atro; negavan a transustançiaçion e a validitæ da Messa; refiavan a veneraçion di santi e a preghea pe i defonti, no amettendo a comunion di santi, ni o Purgatœuio. Perseguitæ incagniamente, doppo doi seccoli e mezo ean praticamente scentæ da l'Aostria, Germannia, França, Spagna.
O groppo vádéize destinao a susciste e a mantegnîse intatto a traverso i secoli o fu quello ch'o se vègne arecugendo, fin da-o XIII secolo, in dótræ valadde di Arpi Coççie. Questi nuclei fun da prinçippio ben acugeiti da-i segnoî locæ, specce da-i conti de Luzerna, ma za da-o 1220 s'andò creando 'na scitoaçion d'ostilitæ agravâse inti seccoli succescivi, ch'a curminò inta persecuçion do 1370-78, conduta da-o françescan Françesco Borelli pe orde do Grigœu XI, e in quella do 1487, guidâ da l'arçidiaccono Óbèrto Catannio pe orde de Innoçençio VIII. In questo periodo, anteriô a l'adexon di vádéixi a-a Riforma, no se pœu parlâ de vee e proppie comunitæ vádéize inte valadde.
O movimento vádéize o l'accattò 'na totâ aotonomia de fronte a-a Gexa catollica solo con l'adexon a-a Reforma, deciza into scinnodo de Chanforan presso Angrogna (12 seténbre 1532), into quæ se decise ascì l’instituçion do curto pubbrico: fu bandio ogni forma de scimulaçion e de compromisso resguardo a-a parteçipaçion di vádéixi a-e çeimonnie do curto cattolico e fu infin açetao 'na formola de fe' ch'a l'implicava l'adexon di vádéixi a-e idee di reformatoî sviççei in meito a-a predestinaçion, a-i œuvie boñe, a-o zuamento, a-a confescion fæta a Dê soltanto, a-o ripozo domenegâ, a-o zazun non obrigatoio, a-o matrimonnio leççito a-i ministri ascì, a-o reconoscimento de doi soli sacramenti: batteximo e eücaristia. L'adexon a-a Reforma a marcò o començo de longhe persecuçioin che, sarvo de breve interuçioin, duon doi secoli.
A definitiva emançipaçion di vádéixi, propugnâ tra i atri da Vincenzo Gioberti e da Massimo d'Azeglio, a fu sançía da-o Carlo Alberto de Savoia con l'editto do 17 frevâ 1848. A scituaçion riconosciua a-i vádéixi da-o Statuto do regno e da-a l. 24 zugno 1929 in sce-i curti amissi a no differiva da quella de tutti i atri curti non catollichi e comme tâ a l'è passâ inta Constituçion italiaña.
A Gexa vádéizeModìfica
L'organizaçion attoâ da Gexa vádéize a l'è de tipo presbiteian. A Sembrea legislativa a l'è o Scinnodo, composto de tutti i pastoî e d'atretanti membri laichi elezui da-e gexe. L'aotoritæ rapresentativa e aministrativa a l'è a Taoa eletta da-o Scinnodo. A l'è composta de un prescidente ch'o g'ha o tittolo de moderatô, de varri pastoî, ciascun di quæ o l'è sorvintendente aministrativo de un di destreiti da Gexa e di membri laichi. 'Na fonçion particolâ inte l'organizaçion a speta a-o còrpo di pastoî (presezuo da-o moderatô), o quæ o g'ha o compito de veggiâ a-o mantegnimento da saña dotriña.
Da-o 1967 a Gexa vádéize[1] a l'aderisce a-a Federaçion evangelica italiaña, constituia formalmente in quell'anno. Into 1975 e Gexe vádéize e metodista han aprovao un patto de integraçion, completao into 1979: e comunitæ de base arestan distinte, ma fan cappo a un Scinnodo unnico, chi eleze 'n'unnica Toa.
Into 1984 a Toa vádéize a l'ha firmao co-o governo italian 'n'inteiza inta quæ se deciæa a no apricabilitæ a-e Gexe da lê rapresentæ da legislaçion in sce-i 'curti amissi', e se definisce a separaçion do momento religiozo da quello çivî in mateia de ascistença religioza, d'effetti çivî do matrimonio religiozo, d'insegnamento religiozo, prevedendo otr'a ço che i attivitæ d'ascistença religioza e di enti eclexasteghi seggian sença oneri pe o Stato. Con 'n'integraçion firmâ into 1993, e Gexe rapresentæ da-a Taoa vádéize han definio in mateia finançiaia a defiscalizaçion di oferte voentaie e l'utilizzo da quota de l'8‰ de l'imposta in sce-e persoñe fixiche a-i soli scopi sociæ e umanitai.
NòtteModìfica
Colegaménti esterniModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Vâdêximo


c: text/html

text:
Alcooli
I Alcooli sun di composti chimici con ô grüppô -OH ligou covalentemente a un atomo de Carbonio; puemmo dividili in:
- alcooli primai
- alcooli segundai
- alcooli terziai.
A suddivixion a vegne fæta in base ai atomi de carbonio ligæ a quello che ô porta o grüppô -OH, che pöen esse ün, dui o trei. Se i grüppi -OH son ciü de ün, se parla de alcooli poli idrossilici, senunca sun mono idrossilici.
Prôpietæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
A presensa dô grüppô -OH in ti alccoli a fa sci che aggen unna çerta polaritæ, inôltre a ghe permette de formä di ligammi a idrogeno intermolecolari: da questo deriva a solubilitæ in ægua, che a l'è môlto ciü erta de quella di idrocarburi.
Nômenclatüa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Solitamente pe i alcooli se dövia di nômmi cômüni fôrmæ da ô grüppô -OH aô quale l'alcoole ô l'è ligoô, faxendôlô precedde da ô termine alcool. Se l'è pôscibile o cônveniente döviä a nômenclatüa I.U.P.A.C. a se ottegne cun queste regôle:
- a cadenna idrocarburica ciü lunga, côntegninte o grüppô -OH, a da ô nômme all'alcool;
- a -o finale dô nômme dell'idrocarburo a vegne cangiä cun -olo;
- a nümeraçiôn da cadenna idrocarburica a vegne fæta in moddô da ottegnî pe a pôsiziôn occupä da ô grüppô -OH ô nümerô ciü piccin;
- in tô caxô de alccoli di idrossilici e poli idrossilici a desinensa a saiä -diolo, -triolo, eccetera.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Alcooli

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Attacco de Pancho Villa contra Columbus
L' Attacco de Pancho Villa contra Columbus o l'è un episodio da Rivoluçion Mescicanna.
Contesto storicoModìfica
In to corso do 1915 l 'esercito de Pancho Villa o conosceiva unna serie de sconfitte da parte dell' Armä costituçionalista (battaglie de Celaya e de Aguascalientes). A Divixion do Nord de Villa a pativa graviscime perdite de ommi e de materiali. A seguito de questi avvenimenti Villa, sconfitto in to stato do Sonora, o se retiava in ti bricchi do Chihuahua con pochi elementi fedeliscimi, dividendo o resto do sö esercito in contingenti piccin. Pe de ciü in te l' ottobre do meximo 1915 i Stati Unî d' America riconosceivan o governo de Venustiano Carranza, rendendo diffiçile l' approvvigionamento de trüppe de Villa. Nonostante questo Pancho Villa o continuava a dä breiga ai governativi con continui attacchi a çentri abitæ e distaccamenti militari.
O congelamento di conti bancâiModìfica
Segondo quante riferisce a stòia uffiçiale do ministero da difeisa mescican, a decixion de sconfinä in ti Stati Unî a saieiva stæta piggiä da Villa quande i conti correnti che lë o l'aveiva in ta Columbus State Bank vegnivan congelæ dao governo Usa. In risposta a questo, in ta mattin do 9 de Marso 1916 Villa e i sö ommi varcaven o confin intrando in to paise de Columbus, Neuvo Mescico. Razzunto o centro, davan fögo a diverse case e se scontraven con i militari americhen presenti in sce o posto. Doppo essise rifornî de quello che ghe serviva, abbandonaven o paise in te due ôe, sensa che nisciün ghe andesse a l'inseguimento.
A spediçion punitiva de PershingModìfica
Questo avvenimento, ao quale a stampa Usa a dava un'importansa molto ciü grande de quella effettiva, o causava l' intervento militare di Stati Unî in Mescico. Sensa l' autorizzasion do governo mescican, un contingente ai ordini do generale Pershing [1] o passava o confin pe dä a caccia a Villa. Questa spediçion punitiva, forte de dexenne de migiæa de sordatti, e dell'appoggio dell'aviaçion, a saieva düä da-o 15 de Marso a-o 21 de Zügno 1916, spunciandose pe 600 chilometri all'interno do Mescico, ma sensa riescî a mette e man in sce Villa.
NòtteModìfica
- ↑ Che poco ciü tardi o l'avieva comandou e forse americanne in ta Primma Guera Mondiale.


text:
Clasificaçión climàtica di comùn italién
A clasificaçión climàtica di comùn italién a l'é stæta introdûta co-o Decrétto do Prescidénte da Repùbrica do 26 de agósto do 1993, n. 412. 'Sto decrétto chi o régola a progetaçión, l'instalaçión, l'ezercìçio e a manutençión di inpiànti tèrmichi di cazaménti, con l'òbietîvo de limitâ i consùmmi de energîa, in atoaçión de l'artìcolo 4, còmma 4, da Lézze 9 zenâ 1991, n. 10[1][2].
L'articòlo 2 de 'sta lézze chi o divìdde o teritöio italiàn in sêi zöne climàtiche, indichæ co-e létie da-a A a-a F, in sciâ bâze da tenperatûa estèrna média giornaliêra. O scistêma dêuviòu pe òperâ tâ divixón o l'é a misuraçión di gràddi giórno (in sîgla GG) ciufîto che a localizaçión giögràfica. Inta tabélla A, alegâ a 'sto decrétto chi, gh'é a lìsta di tùtti i comùn italién co-a pròpia clasificaçión climàtica.
A zöna climàtica inta quæ o l'é inclûzo 'n çèrto comùn a l'é dêuviâ pe decìdde pe quànte ôe a-o giórno o l'é poscìbile açénde o rescâdaménto inti cazaménti pùblichi e privæ. I scìndichi do pròpio comùn pêuan decìdde de alonghî, into câxo o foîse necesâio (prezénpio pe 'n fòrte fréido in ötùnno e primavéia), o perîodo anoâle d'ezercìçio e a dûata giornaliêra de l'açénde i rescâdaménti, comunicàndo a decixón a-a çitadinànsa.
Tabélla[modìfica | modìfica wikitèsto]
A tabélla chi de sótta a riasùmme e caraterìstiche pròpie de ògni zöna climàtica. Prezénpio, inti doî comùn che fan pàrte da zöna A, ö sæ Lampedusa e Linosa e Porto Empedocle, se pêuan açénde i scistêmi de rescâdaménto da-o 1° de dexénbre a-i 15 de màrso pe 'n màscimo de 6 ôe a-o giórno. De fêua da 'sti perîodi chi, i inpiànti tèrmichi pêuan êse ativæ sôlo into câxo de condiçioìn climàtiche ò meteorològiche che giustìfican a sò ativaçión e, a ògni mòddo, pe 'na dûata giornaliêra ch'a no ségge cià lónga da meitæ de quélla consentîa inti perîodi normâli. A dûata de l'ativaçión di inpiànti de rescâdaménto scitoæ inta zöna F a dêv'êse a ògni mòddo conpréiza tra e 5:00 e-e 23:30 de ògni giornâ.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (IT) Lézze 9 zenâ 1993, n. 10, in sce gazzettaufficiale.it. URL consultòu o 4 arvî 2022.
- ↑ 'Sta clasificaçión chi, definîa da-a Tabélla A in alegòu a-o D.P.R. n. 412/1993, a l'é stæta integrâ da-o D.M. 6 agóstp 1994 (publicòu in sciâ gazétta ofiçiâ n. 197 di 24 de agósto do 1994 e publicòu tórna, aprêuvo a di eroî de stànpa, in sciâ gazétta ofiçiâ n. 203 di 31 de agósto do 1994), da-o D.M. 16 màzzo 1995 (gazétta ofiçiâ n. 119 di 24 de màzzo do 1995) e da-o D.M. 6 òtôbre 1997 (gazétta ofiçiâ n. 242 di 16 de òtôbre do 1997)
Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Tabélla di Gràddi Giórno di Comùn Italién mìsci insémme pe Región e Provìnsa (PDF), in sce Lézze 26 agósto 1993, n. 412, Agençîa naçionâle pe-e nêuve tecnologîe, l'energîa e o svilùppo econòmico sostegnìbile. URL consultòu o 4 arvî 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 1º zenâ 2017).


text:
Convençión de Monbèllo
A Convençión de Monbéllo, da-o nómme da fraçión de Limbiate dónde a l'é stæta firmâ a-i 6 de zùgno do 1797, a l'é 'n tèsto ch'o l'é stæto inpòsto da Napolión Bonapàrte a-a Repùbrica de Zêna[1], into quæ a l'êa decîza a fìn do regìmme òligàrchico e aristocràtico e a nascìta da democràtica Repùbrica Lìgure. Into tèsto de l'acòrdio, ch'o saiâ aprovòu a Zêna a-i 9 de zùgno, o Bonapàrte o l'avéiva alegòu ànche 'na lìsta de 22 persónn-e dezignæ pe formâ o nêuvo govèrno. A ògni mòddo, inte 'sta lìsta chi êan inclûzi di nòbili ascì, cómme o marchéize Giàcomo Màia Brìgnoe. Tâle govèrno, dîto "provizöio" dæto che a nêuva Costituçión a no l'êa ancón intrâ in vigô, o l'à iniçiòu o sò mandâto a-i 13 de zùgno, avéndo a-o sò càppo pròpio o Brìgnoe, o quæ a-a fìn o cangiâva sôlo a sò dignitæ da dûxe a prescidénte.
Dónca, 'sta convençión chi fondamentalménte a l'inponéiva l'adoçión da nêuva Costituçión a-a Repùbrica, stabiléndo za dötræ caraterìstiche prinçipæ do sò ordinaménto, cómme 'n parlaménto a dôe càmie, 'n govèrno da quésto elètto e 'na sudivixón in comùn e distréiti, pöi diventæ giurisdiçioìn, ch'o l'avésse abandonòu o regìmme, scìnn-a quéllo moménto dêuviòu, di rapòrti privilegiæ tra a capitâle e o sò domìnio. Inte l'inmediâto, pi-â Repùbrica Françéize, o Napolión o s'êa riservòu pe-i 14 de zùgno a nòmina de quésto govèrno provizöio de 22 ménbri, dónca goidòu da-o dûxe uscénte. Pe de ciù, a l'êa pi-â prìmma vòtta ventilâ a poscibilitæ de l'incorporaçión into teritöio da Repùbrica di coscì dîti féodi inperiâli.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Raprezentâ pe l'òcaxón da Gêumo Særa, Michelàngiou Cangiâxo e Loîgi Carbonæa.
Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Antonino Ronco, Fine di una Repubblica, in sce francobampi.it. URL consultòu o 18 seténbre 2021.
- (IT) Massimo Iaretti, Quando la Repubblica di Genova morì a Mombello, in sce iltorinese.it, 14 òtôbre 2018. URL consultòu o 18 seténbre 2021.


text:
Monego de Bavêa
Mónego de Bavêa (in tedésco: München, in bavaréize Minga), çitæ da Germania Meridionâle e capitâle do Land do Stato franco da Bavêa, in scê rîve do sciùmme Isar. Pe inportànsa a l’è a tèrsa çitæ tedésca cómme nùmero de abitànti (quæxi 1.488.000 stàn into comùn, quæxi 1.809.000 co-i contórni e quæxi 2.900.000 inte l’àrea metropolitànn-a). Mónego a l’é famôza pe tùtte e cöse interesànti che gh’é da védde: e rexidénse reâli, i gréndi pàrchi, i sò muzêi, e sò gêxe. Da no ascordâse o folclôre bavaréize ancón asæ visciûo da-i sò abitànti, e, naturalménte, a manifestaçión ciù avoxâ, l’Oktoberfest, dónde a bîra bavaréize (âtra specialitæ do pòsto) a se consùmma a sciùmmi. O Sànto patrón da çitæ o l’é Sàn Bénno de Meißen. Into 2015 in stùdio da socjêtæ de consulénsa mondiâle Mercer o l’à mìsso Mónego de Bavêa a-o quàrto pòsto tra e 20 çitæ do móndo co-a mêgio qualitæ da vìtta.
Colegaménti estèrniModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Monego de Bavèa


text:
Papê
Papê (da-o latin papyrus, ch'o ven da-o grego πάπupoς), produto industriâ fabbricao con de sostançe fibrose despægie, redúte in pasta umida e quindi in fœuggi sottî e flescibili pe varri uxi, specce pe scrivighe, stampâghe ò fasciâ.
Çenni storichi[modìfica | modìfica wikitèsto]
O papê o l'ea za fabbricao in Ciña, a quante se sa, into 2° sec. a.C. A conoscença di procesci de fabbricaçion a passò inta Corea into 7° sec. d.C. e de chì into Giapon, estendendose into seccolo seguente inte tutto l’Oriente e da pœu, a œuvia di Arabi, inte l'Africa settentrionâ, in Spagna e in Seçilia, d'onde proven o primmo documento œüropeo sciu papê do 1109 (lettia da contessa Adelaide); verso o 1150 a l'ea attiva una cartea inta çittæ spagnolla de Xàtiva. In Italia s'ha notiççia de 'na cartea ch'a fonçionava presso Bologna, in sce-o Ren, primma do 1200, pe œuvia do meistro Poleize da Fabrian, çittæ ch'a vègne (da-a segonda meitæ do 13° sec.) e a l'arestò a longo o centro da produçion papiæa italiaña. Impulso grandiscimo ebbe l’industria papiæa con l’invençion da stampa, ch'a n'acrebbe enormemente o consummo. A fabbricaçion meccanica do papê a fu introduta da-o L.N. Robert, inventô da macchina continnua in cian, e squæxi contemporaniamente da-o M. Leistenschneider, inventô de quella ‘in tondo’, in sce-o finî do 18° seccolo.
Fabbricaçion e allestimento[modìfica | modìfica wikitèsto]
Mateie primme[modìfica | modìfica wikitèsto]
E mateie primme dœuviæ pe preparâ o papê vegnan distinte in fibroze e no fibrose: e primme forman o feltro de fibbre intreççæ, e segonde conferiscian a queste de particolæ propietæ (cô, peizo, superfiçie liscia ec.). E mateie fibrose son constituie da-e coscì díte paste de legno (çelluloza) che pœuan êse: chimiche (çelluloza praticamente pua), meccaniche (legno sfibrao) e semichimiche (con de caratteristeghe intermedie fra e doe precedente).
E mateie primme fibrose despægie da-e paste de legno aoa mençunæ, son costituie da: a) straççe de coton, lin, canneva, iuta ec.; primma de l'impiego queste straççe subiscian una çernia, da pœu son fæte in meniççi e ‘cœutte’ in aotoclave in prezença de soluçioin diluie de alcali (caçiña, soda ec.) che agiscian da sgrascianti e da decoloranti; o produto da cottua apeña scaregao da-e aotoclave o ven sfiarsoao (in olandeixi ec.) in moddo da dâ 'na sospenscion de fibbre ch'a pœu êse urteriormente ingianchîa; b) papê de ricuppero (papê riciclao), costituio da retaggi, da papê da maxei ec.; in questo caxo ascì se procede a un trattamento con alcali in aotoclave, pe asportâ o bruttô, a colla, l’inciostro ec., e o produto o ven da pœu sfibrao in olandeixi e eventualmente urteriormente decolorao. Otr'a ço, comme materiâ fibrozo pe papê, se pœu dœuviâ de fibre artifiçiæ scintettiche, segge azonzendole in quantitæ do 10-20% a-i normæ impasti fibroxi de produti çelluloxichi segge preparando di impasti formæ soo che da fibbre scintetiche ò artifiçiæ. Tæ fibbre devan êse ‘fibrillabile’, in grao saiv'a dî de formâ un fœuggio de papê pe effetto de l'aotocoexon; in caxo contraio receddan l’azonta de sostançe ligante. Queste despæge mateie primme, ò meze paste, doppo un eventuâ urteiô trattamento de decoloaçion vegnan fra lô mescciæ in rapporti despægi a segonda di tipi de papê da prodúe e de so carateristeghe; o produto risurtante o ven da pœu sottoposto a raffinaçion, saiv'a dî desfæto e sfibrao con di procedimenti che conferiscian a-e fibre una mao flescibilitæ e consentan d'ótegnî da queste di papê ciu compatti, meno poroxi e meccanicamente ciu rescistenti. A-a sospenscion de fibre coscì preparæ son adiçionæ i componenti no fibroxi constituii da di materiæ de carega, ò careghe (caolin, tarco, carbonato de caço, sorfato de caço ò de bario ec.), che dan a-o produto ciu gianchixe, n'amegiôan l’attitudine a riçeive a stampa ec., da di materiæ collanti (colofonia ciu ò meno savonificâ, gelatiña, cazeiña ec.), che confeiscan una rescistença a-a penetraçion de l'inciostro, da di coloranti pe impartî e coloraçioin vosciue, da di sgiancanti ottichi, da di additivi pe incrementâ a rescistença a umido do papê. E careghe, i collanti, i coloranti pœuan ascì êse applicæ in sce-a superfiççie do fœuggio de papê za formao.
Processo de fabbricaçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
A fabbricaçion do papê a segue un processo continno realizzao pe mezo de macchine (ciammæ aponto macchine continnoe) distinte in macchine continue "in cian" e "in tondo". Inte macchine continue in cian, a sospenscion da mateia primma a ven versâ in strato sottî, de spessô uniforme, in sce 'na teia metallica sença fin ch'a-a libera da l'ægoa pe schiœuia e pe aspiaçion e a-a cede, redúta a una banda umida continnoa, a un feltro ch'o-a porta a passâ fra despægie cobbie de cilindri pressadoî e esciccatoî i quæ elimminan l’ægoa da-o fœuggio, i primmi pe spremitua e i atri mediante o calô da superfiçie; a-a fin o fœuggio o ven ingugeito a de gren bobiñe. A largheçça e a veloçitæ de macchine continnoe son anæte sempre aomentando: e primme gh'aivan a largheçça de circa 1 m e favan pochi metri de banda a-o menúto. E macchine moderne pœuan arrivâ a 10 m de largheçça e a veloçitæ de produçion de circa 1500 m/min, co-ina produçion diaia ch'a pœu êse de l'orde de çentanæa de tonnei. A macchina in tondo a difeisce da quella ciaña inta formaçion iniçiâ do fœuggio: de fæto a pasta a l'è prelevâ da un cilindro coverto de teia metallica o quæ o gia pe meitæ immerso inta tiña, da-a quæ o soleva un sœu de pasta, aderente a-a so superfiççie, che da pœu o ven destaccao e transfeio in sce di feltri compindo un percorso anallogo a quello ch'o fa inte l'atra macchina. O scistema, za dœuviao pe-a produçion de tipi ben fin de papê e con di boin effetti de filigraña, ancœu o l'è dœuviao sorvetutto pe-a fabbricaçion di cartoin. Pe çerti uxi o papê o l'è dœuviao comm'o sciorte da-a macchina continnoa (prez., pe tanti papê da imballaggio), ma in genere o papê o g'ha da subî un ò ciu trattamenti supplementæ (alestimento): lucidatua, satinatua, teiatua, gofratua, rigatua, taggio inte di formati stabilii.
Alestimento[modìfica | modìfica wikitèsto]
L’alestimento do papê o se pœu fâ in rolò ò in fœuggio, con ò sença calandratua. I opiaçioin fondamentæ de l'alestimento do papê in rotoli conscistan inte 'n controllo da banda de papê produta da-a macchina continnoa, into refiâne i bordi e into taggio in strisce de largheçça prestabilia mediante di cotelli circolæ. Se o papê o dev'êse calandrao, pe rendine a superfiçie perfettamente liscia a-o scopo de façilitâ segge a scritua segge a stampa, o vegne primma inumidio, e da pœu inviao a-a calandra, formâ da ciu cilindri a asse orizzontâ, sovrapposti, âternæ, metallichi ò rivestii in cartalaña, passando fra i quæ a banda de papê a l'aquista o grao vosciuo de lucido pe-o contatto co-a so superfiçie (pœuan ascì êse rescádæ mediante circolaçion de vapô). Ançiché in rolli, o papê, calandrao ò patinao, o pœu êse confeçionao in fœuggi; a banda a ven retaggiâ a mezua e i fœuggi, controllæ e contæ, recugeiti in ríxime.
Impatto ambientâ[modìfica | modìfica wikitèsto]
A partî da-i anni 1990 molti interventi son stæti aprontæ pe sostegnî l’industria do papê in termini de impatto ambientâ e de gestion de risorse materiæ e energetiche. Questi son stæti prinçipalmente finalizzæ a minimizzâ o consummo de l'ægoa atraverso l’ottimizzaçion di cicli produtivi (prez., in Italia o settô papiâ tra o 1970 e o 2000 o l'ha redúto o consummo idrico do 15% nonostante o conscistente aomento da produçion de papê); diminuî a capaçitæ inquinante inti procesci de produçion de paste de papê, amegioando l’effixença de utilizzo de mateie primme e di aoxiliæ; redue i refúi produti durante tutte e faze do ciclo de vitta do papê e do carton, con aomento do tascio de riciclo; risparmiâ energia.
Clascificaçion e formati[modìfica | modìfica wikitèsto]
A clascificaçion do papê a pœu êse fæta in baze a-o cô, a l'incollatua, a-o spessô, a-a rescistença a-a traçion e a-o streppo, a-a massa pe unitæ de superfiçie (grammatua: scin a 30 g/m2 s'ha e veliñe , da 30 a 150 quelli propriamente diti, da 150 a 400 g/m2 e a-o de la di 400 g/m2 i cartoin ), a-o formato (se in fœuggi: mezua di loei; se in bobiña: largheçça da bobiña), a-a trappettatua, a-a filigraña. In relaçion a-e mateie primme dœuviæ i papê se clascifican in: fin, se fabbricæ con di materiæ fibroxi çernui, comme straççe e çelluloza; mezofin, se fabbricæ con de paste mescce; andanti, se-a mateia de base a l'è a pasta de legno. Pe l’uzo a-o quæ son destinæ se distingoe: papê da imprescion, da scrive, da dizegno, da stampa, tutti in nomioxiscime varietæ; cartasciughe; papê da fasciâ, pe imballo, pe coertiñe, pe involucri de sostançe alimentæ ec.; papê speciæ, papê pe valoî, papê patinæ, metallizzæ, œuiæ, pergamenæ.
Inta gran parte di paixi i fœuggi de papê g'han de dimenscioin unificæ; in Itallia i formati unificæ ciu comun son quelli da coscì díta ‘serie A’. A dimenscion minô de 'n formato a l'è pâ a-a maggiô do succescivo, mentre a dimenscion maggiô de 'n formato a l'è circa o doggio da minô do succescivo; pertanto l’area de ciascun formato a l'è o doggio de quella do formato succescivo (in millimetri: A0 = 840×1188; A1 = 594×840; A2 = 420×594; A3 = 297×420; A4 = 210×297; A5 = 148×210; A6 = 105×148). Existe ascì atre doe serrie de formati (B e C), a l'uzo impiegæ pe buste ò cartelle.
Conligamenti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Papê


text:
Vesargu
Vesargu (in zenese Vesarco, in urmeàscu V'sōlgu[4], in italiàn Vessalico) u l'è in cumün de 263 abitanti in ta pruvinsa de Impeia (dàtti agiurnài au 2019).
Geugrafìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Vesàrgu u l'è scituàu inta spunda scinistra de l'Aroscia, inta media valà. U dista 23 chilometri da Arbenga e 26 chilometri da a sitài de Impeia. U l'è delimitàu dau munte Frascinellu (1120 m) e da a Punta Àtu (1082 m).
U livellu de artitüdine minima u l'è de 197 m mentre quella mascima de 1208 m.
Cunfìn[modìfica | modìfica wikitèsto]
U cunfina a nord-ovest cun U Burghettu, au sud-ovest cun Casanöva a sud cun Céxi e a est cun A Cêve.
Frasiùi[modìfica | modìfica wikitèsto]
U cumüne u g'ha trèi frasiui: Sigliöi, Peinetti e Lensài, che assemme au paìse i cröven 'na superficcie tutàle de 10,46 km2.
Stoia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Zà in epuca pre rumàna i teritòi da vàla Aròscia i l'éan stài ucupài dae pupulasiùi ligüi antighe, prubabilmente ligàe a a tribù di Epanteri, scacciài da l'avansà rumana avegnüa turnu au 180 a.C.[5] Dunca u primmu insediamentu u pueva esse stàu custruìu in epuca imperiàle, de furtificasiùn cuntru e ribeliùi di Ligüi Ingauni, chi i vegnìvan dau funduvalle.
Cun a caütta de l'Impeu Rumàn du 476 a zòna a vegne depredà düante e invaxùi barbariche. A vàlle a ìntra inti dumini lungubardi e franchi fau 643 a l'888.
U burgu, inta culucasiùn udierna peò, segundu a memoia stòica du postu ,u saieva stàu custruìu de epuca bassu-medievàle, aturnu au 1100.[5] A fundasiùn peò a l'éa stà guidà dai feudatari lucàli, i Clavesana, chi i l'han cuscì custreitu a pupulasiun da meddia valà de l'Aròscia a spustàse sempre ciü versu a spunda scinistra du s-ciümme, andàndu a creà in növu sentru abitàu. U l'è propiu da u vassalaggiu lucàle che u paìse u pieéa u sò numme.[5]
Difatti, a partì da l'ànnu 974 u pàssa sutta ai dumini du Marchesàu de Séva, doppu esse stàu pé u periudu frai seculi IX e X, inti dumìni da màrca Arduinica.[5] Quéstu dumìniu u se mustra pocu duraüu, perché zà dau 1094 a valà a l'éa in màn de Bunifassiu du Vàstu, anche se inte questi ànni u feudu u vegne aministràu da a famìa Clavesana sempre ciü stabilmènte, fin au 1151, quande a zòna a divegne a tütti i efètti de 'sti chi.
A zona a l'éa stà selessiunà dai marchexi de Clavesana perché a se truvava in t'ina pusisiun strategica pe u cuntrollu du tranxitu de e merci fra u mà e l'entrutèra. Propiu pé questu a primma burgà a ésse custruìa, ciamà du Punte Növu, a l'éa diventà in breve tempu in insediamèntu ben urganisàu e de 'na relatìva impurtansa a livellu lucale. In breve ascì a Repübbrica de Zena a se interessa a questu feudu e a tenta de alimentà u scuntentu fra i abitànti inti cunfrunti di scignùi lucàli, 'giüttandu e rivòlte di rexidenti du 1203 e du 1234, inviandu di cuntingènti militàri.
Propiu in quelli ànni, cun u rafursamèntu du cuntrollu zenese in scia Cêve a pupulasiùn vesarghése a partecipa a l'incrementu da demugrafìa du növu burgu cevése, suviatüttu vèrsu u 1233, cumme u l'avegnìva cun àtre pupulasiùi aruscìne de l'epuca.[6] Cun i zenexi u paìse u entra a fa parte du mandamentu da Cêve, c'u cumprendeva in tutàle chinze burghi da vàlà. U segue düante tüttu questu periudu e sorti da vixìna Cêve, fin a quande u nu l'arìva l'esercitu fransése, guidàu da Napuleùn Bunaparte. U teritòiu cumünàle u entra dunca a fa pàrte da Repübbrica Ligüe, smembrà intu 1802, quande i teritòi cunquistài i vàn a fà parte de l'Impeu Fransese. Cun a restaurasiùn du 1815 u passa sutta i pusedimenti du Regnu de Sardegna, divegnüu poi Regnu d'Italia dau 1861, inseìu inta pruvinsa de Impeia.
Düante a segunda guèra mundià i se ponan rintracià paéggi episòdi de Rexistansa, cume quellu de Sirviu Bunfànte, chi feìu in t'in impurtante battàia. Poi cun a Brigà a véllu dedicà, c'a a l'éa sciurtìa a taià e vìe de cumünicasiùn fra Vesargu e U Burghettu, sabutandu e uperasiùi tedesche. Doppu u cunflittu a và a fà parte da Repübbrica Italiana.
I ürtimi agiustamènti terituiàli i sun stài attuài du 1929, cun u smembramèntu du teritòiu cumünàle de Cartari e Caldeàia, spartìu fra a Cêve, Céxi e Vesargu, c'u l'anette a frasiùn da veggia realtài aministratìva, Siglöi.
Fra i ànni 1973 e u 2008 a l'è stà a capitale aministratìva da Comunitài muntana de l'Alta Valà Aroscia, ancöi supressa e sustituìa da l'Uniun di Cumüi de l'Àta valà de l'Aroscia dau 2014.[7]
Abitanti[modìfica | modìfica wikitèsto]
Evulusiùn demugrafica[modìfica | modìfica wikitèsto]
Abitanti censìi[8]
Minuànse Furèste[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du 2019, i sitadìn furèsti a Vesargu i sun 58.
Cugnòmmi ciü difuzi[modìfica | modìfica wikitèsto]
I cugnommi ciü difuzi a Vesargu i sun: Zunìno, Aicardi, Piana, Ferrari e Capponi.[9]
Pòsti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]
Architetüe religiuse[modìfica | modìfica wikitèsto]
Eclexiaticamènte u teritòiu de Vesargu u fa pàrte da diocexi de Arbenga-Impeia, e géxe presènti intu cumün e sun poi ragrupàe inta Parocchia de Santa Maìa Maddalena.
• Géxa da parocchia de Santa Maìa Maddalena, a se tröva intu burgu de Vesàrgu, a l'è stà custruìa in stìle baròccu.
• Uatòiu da Visitasiùn au Punte Növu, du XVII seculu, a l'è ciamà pé questu ascì a Madonna du Punte.
• Géxa de Sant'Andrea Apostulu inta frasiùn de Lensài. A l'è stà custruìa intu Trexentu in stìle rumanicu, restaurà resentemente.
• Capeletta da Presentasiùn da Vergine inta frasiùn de Lensài.
• Géxa de San Matteu intu sentru de Sigliöi.
• Capeletta da 'Sunta a Sigliöi.
Ecunumìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'ecunumìa du paìse a l'è ligà prinsipalmente a l'alevamèntu e l'agricultüa, specialmente da vìtte e de l'uìvu, ma ascì àggiu de Vesargu, tipicu de chì. In crescita ascì u turismu.
Cultüa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dialettu de Vesargu[modìfica | modìfica wikitèsto]
U dialettu parlàu a Vesargu u l'è de stampu arbenganese e u fa parte du grùppu du Ligüe sentru-ucidentàle, u presenta carateristiche peò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valà de l'Aroscia, legà stuicamènte a Arbenga, ma ascì a a sitài de Impeia.
Cüxina[modìfica | modìfica wikitèsto]
Àggiu de Vesargu[modìfica | modìfica wikitèsto]
Tipicu de questu cumün, ma ascì di paìsi li d'atàccu u l'è l'àggiu de Vesargu (lucalmente prununsiàu "Aju"), ina varietài tipica ligüe de àggiu valurisà da Slow Food c'a se caraterissa pé u güstu delicàu e pé u prufümmu intensu. U l'è cunfessiunàu e vendüu in rèste (lunghe tresse) selesiunàndu e varie tèste cun in particulare prusedimèntu. Da l'àgiu pistàu cun u murtà, mes-ciàu cun l'öiu d'uìva lucale a se prepàa l'aié (scrìtu ascì ajé o aijé), ina salsa de cundimèntu pé e brüschette o da acumpagnà cun e patàtte.[10][11][12]
Asuciasiùi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Pé tütelà l'àggiu lucàle a gh'è l'asuciasiùn "A Resta", cun séde ai Lensài, che da l'ànnu 1999 a raccöie i vàri prudutùi de aggiu lucàle e rapresenta au de föa da realtài lucàle questu prudottu tipicu.[13]
Feste e fée[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'eventu ciü impurtante u l'è a Féa de l'àggiu. A se tegne stoicamente dau 1400, a tradisiùn a fissa a giurnà de svulgimèntu ai 2 de lüiu. Generalmente a festa a vegne peò spustà intu fin-setemàna ciü vixin. Düante questa se ponan dunca truvà banchetti e espusisiùi diretamènte dai vari prudutùi d'aggiu.[14] Inti tempi antighi u gh'éa ascì u mercàu du bestiamme, che aù u l'ha persu impurtansa.
Aministrasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Vie de Cumünicasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
U teritòiu cumünàle u l'è traversàu da a Stradda Statale 453 da valà de l'Aroscia che u culega cun U Burghettu (d'Aròscia) a est e cun A Cêve a ovest, dunde se tröva tra l'àtru a frasiùn de Peinétti. Vesargu u l'è culegàu cui Sigliöi grassie a a Stradda pruvinsàle 9 (SP 9) "Vesargu-Sigliöi" (questa a presènta spessu di prublemi de pulisìa, tantu da alimentà i mugugni lucali[15])e cun i Lensài cun a Stradda pruvinsàle 10 (SP 10) "Vesargu-Lensài". Düante l'aluviun de l'utubre 2020 a viabilitài lucale a l'è stà interutta, in quantu l'ègua de l'afluente lucàle de l'Aroscia (u riàn Vesargu) u l'ha s-ciappàu u punte c'u culegàva e dui parti du burgu, au mumentu, dunca, a l'è in cursu a riparasiùn de 'stu trattu.[16]
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Dato Istat - Pupulasiùn rexidente au 30 zugnu 2019.
- ↑ Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
- ↑ Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di gràddi/giórno di Comùn pe Región e Provìnsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
- ↑ Grafia du disiunàiu Italian-ulmioscu Ulmioscu-Italian
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 Andrea Gandolfo, La provincia di Imperia: storia, arti, tradizioni. Volume 1, Peveragno, Blu Edizioni, 2005.
- ↑ (IT) Vesargu, Expo Valle Arroscia, in sce expovallearroscia.com. URL consultòu o 15 zùgno 2021.
- ↑ (IT) A nàsce l'Uniun di Cumüi de l'Àta valà de l'Aroscia, in sce anci.it. URL consultòu o 15 zùgno 2021.
- ↑ Statìstiche I.Stat - ISTAT; URL consultòu o 28-12-2012.
- ↑ (IT) I cugnòmmi ciü difuzi cumüne pé cumüne, Vesargu, in sce cognomix.it. URL consultòu o 15 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Slow food, l'àggiu de Vesargu, in sce fondazioneslowfood.com. URL consultòu o 15 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Àggiu de Vesargu, scheda, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 15 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Expo Valle Arroscia, l'àggiu, in sce expovallearroscia.com. URL consultòu o 15 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Cuperatìva "A Resta", in sce agliodivessalico.com. URL consultòu o 16 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Vesargu, a féa de l'àggiu, in sce ivg.it. URL consultòu o 16 zùgno 2021.
- ↑ (IT) A stradda Pruvinsàle Vesargu-Sigliöi pulìa dai rexidenti, in sce riviera24.it. URL consultòu o 16 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Se s-ciappa u punte de Vesargu e u s-ciümme u entra intu paìse, in sce riviera24.it. URL consultòu o 16 zùgno 2021.
Àtri prugètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Vesargu


text:
Hector Berlioz
Louis Hector Berlioz ( La Côte-Saint-André/A Còsta Sàn Drìa, 11 Dexembre 1803 – Parìggi 8 Mârso 1869), o l'è stæto 'n muxicista e composcitô franseise, figûa importante into svilûppo do romantiçiximo.
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
O l'è molto famoso pe a sêu Scinfonia Fantastega, o Requiem, e o straordinâjo ûso de l'orchestra scinfonica.
File murtimediæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Hector Berlioz


text:
Griffo o Croxe
Zêugo ascì conosciûo cómme "tésta ò crôxe".
Descriçion e stöiaModìfica
Nómme antighìscimo ch'o ne vêgne da unn-a de prìmme monæe de Zêna (XII-XIII sécolo), o quartâro de ràmmo (quàrto de denaro genovìn), ch'o l'àiva o Grìffo ranpànte de Zêna disegnòu in sciô revèrso, e a l'indrîto a crôxe cumùn a quaexi tutte e monæe cristiann-e do periodo.
O nomme de 'sta modesta monetinn-a, quartaro, o gh'é ascì scrîto inçimma (QVARTARO, opure QVATARO R) insémme a CVNRADVS pe' riciammâ o Re ch'o l'à permisso a-a çitæ de fâ monæe sò ( dixembre 1138 ).


text:
Parma
Parma - Comun de l'Emilia-Romagna (260,8 km2 con 178.718 abitanti into 2008, diti Parmexen e meno comunemente Parmensci), capolœugo de provincia.
A çittæ, tagiâ da E a O da-a Via Emilia e da S a N da-o torrente Parma, a spæga inta cianûa uniforme. A parte d'a çittæ posta a-a drita d'o torrente a l'è dita Parma Nœuva, quella a-a scinistra Parma Vegia (o Otratorrente). L’espanscion avegnua a partî da-a Segonda guæra mondiâ a l'ha visto spægâ di nœuvi quartê inte l’Otratorrente, int'e direçioin settentrionâ e sud-orientâ, longo a Via Emilia e longo a statale d'a Cisa.
A popolaçion comunâ a l'ha subîo inti anni 1980 un netto decremento, in corrispondensa de 'n decentramento demografico e de 'n progrescivo incremento de funçioin terçiaie inti centri menoî d'o teritöio comunâ. Dòppo 'n periodo de stagnaçion demografica inti anni 1990, s'è manifestao reçentemente un lento repiggio, dovûo in màscima parte a l’aomento d'i flûsci d’immigraçion.
L'economia de Parma a l'è tradiçionalmente agricola: e campagne in gîo a-a çittæ prodûan cereali, ortaggi, giærave da sùccao, vigna, e gran parte d'e indûstrie che g'han sede (conservifiçi de tomate e frûta, mâxina di cereali, pastifiççi, indûstria caseaia, produçion de fertilizzanti, casatuifiççi, laoaçion d'i alcol e d'o papê) s'en sviluppæ in streita connescion con l'agricoltua e l'allevamento. De produçioin specializzæ son, in particolâ, quelle do xanbón de Parma e do formaggio parmexàn (che a Zena ghe dimmo "piaxentìn").
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Parma


text:
Universo
Universo. In astronomia o l'é l'insemme di corpi çelesti (pianeti, stelle, galassie, povie e gazzi diffuxi) ch'o circonda a Tæra.
DescriçionModìfica
O stùddio astronomego de l'Universo fixico o se propon-e de fornî un quaddro descrittivo e interpretativo d'a sò struttua spassiâ e d'a sò evolussion tempoâ.
A branca d'a sciensa ch'a s'ocupa de questo stùddio, a cosmologia, a se serve segge d'i oservassioin astronommeghe, quæ, presempio, e poxissioin e i intenscitæ de inraggiamento luminoso d'e galassie, segge d'i prinsippi fixichi desonti da di esperimenti de laoeio e da de indussioin matematiche.
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Universo


text:
Europeana
Europeana a l'é 'n portâ d'Internétte creòu da l'Unión Eoropêa ch'o contêgne e coleçioìn digitalizæ do patrimònio colturâle de ciù de 3.000 instituçioìn de tùtta Eoröpa. O l'inclùdde e registraçioìn de ciù de 50 milioìn de artefæti colturâli e scentìfichi, mìssi insémme inte 'na sôla piatafórma e prezentæ inte 'na grànde variêtæ de mòddi pe-i uténti modèrni. O protòtipo de Europeana o l'é stæto o European Digital Library Network (EDLnet), creòu into 2008.
A Europeana Foundation a l'é l'òrgano de govèrno de l'énte, o quæ o l'é costitoîo segóndo a lézze olandéize cómme Stichting Europeana.
StöiaModìfica
Europeana a l'à avûo inìçio aprêuvo a 'na létia spediâ conzontaménte inte l'arvî do 2005 da Jacques Chirac, Prescidénte da Repùbrica Françéize, e i prìmmi minìstri de Germània, Spàgna, Itàlia, Polònia e Ungherîa a-o Prescidénte da Comisción Eoropêa, José Manuel Durão Barroso. Inte 'sta létia chi a l'êa sponciâ a creaçión de 'na bibliotêca virtoâle eoropêa de mòddo da rénde o patrimònio colturâle do Vêgio Continénte ciù acescìbile a tùtti[1][2].
Quésta létia a l'à contriboîo a dâ 'n arénbo in ciù a-o travàggio che a Direçión Generâle de Socjêtæ de Informaçión e di Media da Comisción Eoropêa a l'avéiva za fæto inti ùrtimi dêx'ànni, coscì cómme o progètto Telematics for Libraries. A l'à ànche dæto 'n fòrte arénbo de tîpo polìtico a-a strategîa da Direçión (i2010: comunicaçión in sce bibliotêche digitâli), publicâ into seténbre do 2005. Quésto o l'à mìsso in ciæo l'intençión de creâ e sostegnî 'na bibliotêca digitâle eoropêa, ch'a òpera inte tùtta l'Unión Eoropêa de mòddo da incoragî a cresciànsa de socjêtæ de informaçión e de indùstrie di Media corelæ[1][3].
O prìmmo progètto ch'o l'à inandiòu a costruçión de Europeana o l'é stæto o European Digital Library Network (EDLnet), o quæ ròllo o l'êa quéllo de stabilî 'n modéllo de protòtipo de 'n servìçio incentròu in sce l'uténte, in gràddo de fonçionâ fêua di confìn naçionâli e in vàrri domìnni d'Internétte. A Comisción Eoropêa a l'à finançiòu EDLnet pe mézzo do sò progràmma eContentplus[1].
O protòtipo do European Digital Library Network o l'é stæto aviòu a-i 20 de novénbre do 2008[4]. Iniçialménte o permettéiva a vìxita de 4,5 milioìn de eleménti digitâli, quantitæ dóggia do prevìsto, e o l'à riçevûo di contribûti in dæti da ciù de 'n migiâ de diferénti òrganizaçioìn, inclûze bibliotêche, galerîe e coleçioìn de musêi de fàmma internaçionâle scitoæ inta vàrie capitâli eoropêe[1].
O sucesô de EDLnet, ö sæ Europeana versción 1.0, o l'é stæto creòu into frevâ do 2009. O l'é restòu atîvo pe doî ànni e mêzo e, into 2010, o protòtipo iniçiâle o l'êa òrmâi do tùtto svilupòu, dàndo a poscibilitæ de védde ciù de 10 milioìn de eleménti digitâli de òpere colturâli[1][5][6]. Nêuve fonçionalitæ són stæte azónte into 2011, cómme 'n scistêma de traduçión e 'na fonçión ch'a permétte d'esténde e riçèrche in sce de âtre piatafórme ascì, Wikipedia inclûza[1].
Fonçioìn e descriçiónModìfica
Europeana a contêgne de coleçioìn de musêi digitalizæ a mìsse in sciâ Ræ[7].
Europeana a permétte a vìxita a vàrri tîpi de contegnûi, i quæ vêgnan da despægie tipologîe de instituçioìn colturâli. I ògètti digitâli che i uténti pêuan trovâ in sce Europeana no són archìviæ inte 'na bànca dæti centralizâ ma benscì rèstan inte relatîve instituçioìn colturâli, òspitæ inti sò network. Europeana a l'arechéugge de informaçioìn dîte metadæti in scî vàrri ògètti, óltre che 'n'inmàgine picìnn-a de quésti. I uténti çèrcan 'ste informaçioîn chi e, quànde àn trovòu quélle de pròpio interèsse, se vêuan védde tùtti i dæti in sce quélla òpera, dêvan sciacâ in sciô colegaménto a-o scîto òriginâle da-o quæ vêgnan e informaçioîn.
Vàrie tipologîe de òrganizaçioìn colturâli, cómme bibliotêche, musêi, archìvi e coleçioìn òudiovixîve, inàndian o pròpio contegnûo in mòddi despægi e segóndo stàndard diferénti, con di procêde che pêuan cangiâ tra-i vàrri pàixi. Pe rénde ciù fàçile a riçèrca de informaçioìn, quéste dêvan êse màpæ inte 'n ùnico stàndard comùn, ciamòu Europeana Semantic Elements e bazòu in sce Dublin Core. Quésto stàndard pe-i metadæti o l'adêuvia 'n procêde a-o mìnimo comùn denominatô pe l'integraçión de vàrri tîpi de contegnûo digitâle. Into 2010 o l'é stæto introdûto o Europeana Data Model, 'n standàrd pe-i metadæti ciù rìcco, de mòddo da agiutâ a fornî a-i uténti informaçioìn in ciù[8][9].
Europeana a l'acétta i metadæti in scî ògètti digitâli, sénsa pigiâ nisciùnn-a decixón in sciâ digitalizaçión. Defæti, tùtte e decixoìn in sce quæ ògètti dêvan êse digitalizæ són pigiæ da l'òrganizaçión propiêtâia do materiâle.
Ciù de 3.000 instituçioìn de tùtta Eoröpa àn contriboîo a Europeana, inclûzo o Rijksmuseum, a British Library e o Louvre[10][11]. Dæti in sce ciù de 10 milioìn de artefæti colturâli e scentìfichi són stæti mìssi insémme in sciâ piatafórma de Europeana, prezéntæ inte di mòddi divèrsci pe-i vàrri uténti, da-i smartphone a-e API[8].
StrategîeModìfica
Into sò ciàn stratégico pe-o perîodo 2011-2015[12], publicòu into zenâ do 2011, Europeana a l'à sotoliniòu i quàttro òbietîvi stratégichi segóndo i quæ modelâ o sò futûro svilùppo:
- Agregâ: pe costrûe 'na vivàgna in sciâ Ræ, afidàbile e de bàdda, pe tùtti i contegnûi do patrimònio colturâle e scentìfico eoropêo.
- Façilitâ: pe sostegnî o setô do patrimònio colturâle e scentìfico eoropêo pe mézzo do trasferiménto de conoscénse, de l'inovaçión e di sostêgni.
- Distriboî: pe rénde o patrimònio colturâle disponìbile pe-i uténti, dónde se ségge e inte ògni moménto.
- Inpegnâse: pe coltivâ nêuve stràdde pe-i uténti pe parteçipâ a-o pròpio patrimònio colturâle e scentìfico.
O sucesîvo ciàn stratégico o l'é stæto svilupòu in sciô perîodo 2015-2020[13].
ÒrganizaçiónModìfica
A Europeana Foundation (Fondaçión Europeana) a l'é l'òrgano de govèrno do servìçio Europeana[14]. I sò ménbri són i prescidénti e i diretoî de vàrie asociaçioìn pe-o patrimònio colturâle e asociaçioìn de informaçión. A Fondaçión a promêuve a colaboraçión tra i musêi, i archìvi, e coleçioìn òudiovixîve e e bibliotêche, de mòddo che i uténti de quéste instituçioìn poêsan avéi 'n'intrâ a-i pròppi contegnûi inclûza pe mézzo de Europeana e de âtri servìççi.
A Fondaçión l'é costitoîa segóndo o dirìtto olandéize cómme Stichting Europeana e a l'à a sò sêde inta Koninklijke Bibliotheek (Bibliotêca Reâ di Pàixi Bàsci)[15], a bibliotêca naçionâle di Pàixi Bàsci. A fornìsce 'n quàddro giurìdico pi-â governance de Europeana, inpiegàndo o personâ, faxéndo de òfèrte pe finançiaménti e permetténdo a sostegnibilitæ do servìçio.
L'atoâle diretô esecutîvo da Fondaçión Europeana a l'é Harry Verwayen.
Progètti EuropeanaModìfica
A gh'é vàrri progètti, o coscì dîto grùppo Europeana (Europeana Group), che stan dàndo soluçioìn tecnològiche e contegnûi a Europeana[16]. Quésto són gestîi da vàrie instituçioìn do patrimònio colturâle e són in pàrte finançiæ da-o progràmma eContentplus da Comisción Eoropêa e da-o progràmma de supòrto a l'Information and Communications Technologies Policy Support Programme (ICT PSP).
I progètti do grùppo Europeana són:
- 3D ICONS: 'n scistêma pe digitalizâ monuménti archiològîchi e costruçioìn in 3D[17]
- APEx - Archives Portal Europe Network of Excellence Project[18]
- ASSETS: progètto ch'o l'amîa d'amegioâ l'uzabilitæ de Europeana
- ATHENA: o métte insémme contegnûi da musêi, promovéndo di stàndard pe a digitalizaçión di musêi e di metadæti
- AthenaPlus: a l'ìntra inte Ræ de patrimònni colturâli pe Europeana
- BHL-Europe - Biodiversity Heritage Library for Europe
- CARARE: o métte insémme di contegnûi de patrimònni archiològîchi e architetònichi[19]
- DCA - Digitising Contemporary Art[20]
- DM2E: o favorìsce a creaçión de nêuvi scistêmi e servìççi pe riutilizâ i dæti de Europeana inte l'informàtica umanìstica[21]
- ECLAP: o l'é aprêuvo a realizâ 'na grànde bibliotêca digitâle in scê àrte do spetàcolo e l'UGC[22]
- EURO-Photo: progètto pe digitalizâ e fotografîe fæte da-e testæ giornalìstiche
- Europeana 1914–1918: svilupòu pi-â çentanâ da Prìmma Goæra Mondiâle, a conprénde stöie de famìgge arecugéite in colaboraçión co-a British Library, a Bibliotêca Naçionâle do Lusenbùrgo e âtre instituçioìn[23][24][25].
- Europeana Collections 1914-1918: progètto ch'o l'é réizo disponìbili 425.000 ògètti corelæ a-a Prìmma Goæra Mondiâle inte l'ocaxón da sò çentanâ. Into zenâ do 2014, quésti materiâli són stæti conbinæ[26] con quélli di progètti Europeana 1914-1918 e European Film Gateway First World War
- Europeana Connect: o l'azónze materiâli sonöri a-a bànca dæti de Europeana[27]
- Europeana Awareness: progètto pe mêgio publicizâ Europeana a-o a livéllo polìtico[28]
- Europeana Creative: o promêuve l'ûzo creatîvo di materiâli azónti in Europeana[29]
- Europeana Fashion: o l'à l'òbietîvo de caregâ ciù de 700.000 ògètti lighæ a-o móndo da mòdda in Europeana[30]
- EFG - Europeana Film Gateway: o l'à fornîo ciù de 600.000 pelìcole e contegnûi corelæ a Europeana[31]
- Europeana Libraries: o l'azonziâ ciù de 5 milioìn de ògètti digitâli in Europeana da 19 de prinçipæ bibliotêche de riçèrca e de universcitæ in Eoröpa[32]
- Europeana Local: o càrega contegnûi da sogètti regionâli e locâli[33]
- Europeana Newspapers: o l'azónze de registraçioìn relatîve a 18 milioìn de pàgine[34] de giornâle a Europeana[35]
- Europeana Regia: progètto ch'o sta digitalizàndo manoscrîti de sovrén de l'Eoröpa medievâle e do rinasciménto; a l'é disponìbile 'na coleçión de manoscrîti ascì[36]
- Europeana Sounds: o contriboìsce a Europeana con di materiâli òudio[37]
- Europeana Travel: o portiâ di materiâli asociæ a viâgi, comèrci, turìsmo e migraçioìn in Europeana[38]
- Europeana v1.0: o l'amîa de svilupâ 'n scîto d'Internétte pe Europeana do tùtto fonçionànte[39]
- EUscreen: o càrega materiâli televixîvi in Europeana[40]
- HOPE - Heritage of People's Europe: o l'amîa d'amegioâ l'acescibilitæ a-e coleçioìn digitâli de stöia sociâle
- JUDAICA Europeana: o l'é specializòu into contribûto ebràico a-a formaçión do patrimònio colturâle eoropêo
- Linked Heritage: o l'amîa d'azónze nêuvi contegnûi da-i setoî comerciâli e pùblichi, inrichìndo i metadæti de Europeana co-in procêde "linked data"
- MIMO - Musical Instrument Museums Online
- Natural Europe: o conétte e coleçioìn digitâli di musêi de stöia naturâle
- OpenUp!: o càrega in Europeana materiâli pi-â ciù pàrte in sciô patrimònio naturâle
- Partage Plus: progètto pe digitalizâ dæti in sce l'Art Nouveau pe Europeana
- PATHS - Personalised Access To cultural Heritage Spaces[41]
- The European Library: a l'azónze contegnûi in scê bibliotêche naçionâli
- thinkMOTION: o l'arechéugge materiâli into cànpo di scistêmi de traspòrto
FinançiaméntiModìfica
Europeana e i âtri progètti che fornìscian contegnûi a Europeana.eu són stæti finançiæ da-a Comisción Eoropêa sótt'a-o progràmma eContentplus, l'Information and Communications Technologies Policy Support Programme (ICT PSP) e âtri progràmmi scìmili. Pe parteçipâ inte 'na série coscì ànpia de progètti, i quæ riçéivan fóndi da-a Comisción pe 'n totâle do 50-100% di pròppi cósti, da-i quæ són però esclûze e spéize generâli, Europeana a fa 'n scignificatîvo afidaménto in scî finançiaménti proveniénti da-i ministêri de coltûa e deducaçión di Pàixi ménbri.
NòtteModìfica
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 (EN) Europeana, in Open Source Technology: Concepts, Methodologies, Tools, and Applications, IGI Global, 2014, p. 150, ISBN 1-466-67231-5.
- ↑ (EN) Comisción Eoropêa, Timeline of digitisation and online accessibility of cultural heritage, in sce digital-strategy.ec.europa.eu. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Comisción Eoropêa, Communication from the Commission to the European Parliament, the Council, the European Economic and Social Committee and the Committee of the Regions. i2010: Digital Libraries, in sce eur-lex.europa.eu, 30 seténbre 2005. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Europeana, Background, in sce europeana.eu. URL consultòu o 26 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 25 dexénbre 2010).
- ↑ (FR) Antoine Oury, Les documents du domaine public les plus vus sur Europeana, in sce actualitte.com, 13 zenâ 2020. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Europeana Foundation, Europeana Version 1 project, in sce pro.europeana.eu. URL consultòu o 26 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 10 lùggio 2012).
- ↑ (EN) Comisción Eoropêa, New Europeana Collections site brings people closer to culture, in sce digital-strategy.ec.europa.eu, 22 zenâ 2016. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ 8,0 8,1 (EN) Perla Innocenti, Migrating Heritage: Experiences of Cultural Networks and Cultural Dialogue in Europe, Ashgate Publishing, 2014, pp. 87-91, ISBN 1-472-42281-3.
- ↑ (EN) Europeana, Europeana Data Model, in sce pro.europeana.eu. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Why become a data provider?, in sce pro.europeana.eu. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Europeana, Partners & Contributors, in sce europeana.eu:80. URL consultòu o 26 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 27 novénbre 2011).
- ↑ (EN) Europeana, Strategic Plan 2011-2015, in sce version1.europeana.eu. URL consultòu o 26 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 21 zenâ 2011).
- ↑ (EN) Europeana, Europeana Strategy 2015-2020, in sce strategy2020.europeana.eu. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Europeana Foundation, The Europeana Foundation, in sce pro.europeana.eu. URL consultòu o 26 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 6 arvî 2013).
- ↑ Stichting Europeana, Kamer van Koophandel (KvK) nùmero 27307531, scitoâ a Prins Willem-Alexanderhof 5, 's-Gravenhage (L'Aja).
- ↑ (EN) Europeana Group, in sce arquivo.pt. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) 3D ICONS project, 3D ICONS project, in sce 3dicons-project.eu. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (BG, CS, DA, DE, EL, ES, ET, EU, FI, FR, GA, HR, HU, IT, LT, LV, MT, NL, PL, PT, RO, SK, SL, SV) APEx, APEx, in sce archivesportaleurope.net. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) CARARE, Connecting ARchaeology and ARchitecture in Europeana project, in sce carare.eu. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) DCA, Digitising Contemporary Art (DCA) project, in sce dca-project.eu. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) DM2E Project, DM2E Project, in sce dm2e.eu. URL consultòu o 26 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 29 agósto 2018).
- ↑ (EN) ECLAP, e-Library for Performing Arts (ECLAP), in sce eclap.eu. URL consultòu o 26 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 7 màrso 2011).
- ↑ (BS, CS, DA, DE, EL, EN, FR, HR, HU, IT, LV, NL, PL, PT, RO, RU, SK, SV) Europeana 1914–1918, in sce europeana1914-1918.eu. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Europeana project aims to save more forgotten First World War family histories, in sce culture24.org.uk, 24 zùgno 2014. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) World War I history at your fingertips, in sce luxtimes.lu, 30 lùggio 2014. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (BS, CS, DA, DE, EL, EN, FR, HR, HU, IT, LV, NL, PL, PT, RO, RU, SK, SV) Europeana 1914-1918 - untold stories & official histories of WW1, in sce europeana1914-1918.eu. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Europeana Connect, Connect, in sce europeanaconnect.eu. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Europeana, Awareness, in sce pro.europeana.eu. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Europeana, Creative, in sce pro.europeana.eu. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Europeana, Fashion, in sce europeana.eu. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (CS, DA, DE, EN, FI, FR, HU, IT, LT, NB, NL, PT) Europeana Film Gateway, Europeana Film Gateway, in sce europeanfilmgateway.eu. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Europeana, Libraries, in sce pro.europeana.eu. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Europeana, Local, in sce pro.europeana.eu. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) The European Library, The European Library, in sce theeuropeanlibrary.org. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Europeana Newspapers, Europeana Newspapers, in sce europeana-newspapers.eu. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) The European Library, The European Library, in sce theeuropeanlibrary.org. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Europeana, Sounds, in sce pro.europeana.eu. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Europeana, Travel, in sce pro.europeana.eu. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Europeana, Europeana v1.0, in sce pro.europeana.eu. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) EUScreen Project, EUScreen Project, in sce euscreen.eu. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) PATHS project, Personalised Access to Cultural Heritage Spaces (PATHS) project, in sce paths-project.eu. URL consultòu o 26 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 6 zùgno 2014).
BibliografîaModìfica
- (EN) Antoine Isaac, Robina Clayphan e Bernhard Haslhofer, Europeana: Moving to Linked Open Data, in Information Standards Quarterly, vol. 24, n. 2-3 (archiviòu da l'url òriginâle l'8 òtôbre 2012).
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Europeana
Colegaménti estèrniModìfica
- (BG, CS, DA, DE, EL, ES, ET, EU, FI, FR, GA, HR, HU, IT, LT, LV, MT, NL, PL, PT, RO, SK, SL, SV) Scîto ofiçiâ, in sce europeana.eu. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- (EN) Scîto ofiçiâ de l'òrganizaçión, in sce pro.europeana.eu. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- (EN) Europeana - Google Arts & Culture, in sce artsandculture.google.com. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.


text: 16 matteo merli, Franco bampi, le mie prime 100 parole in zeneize, Fabbrica musicale editore, 2012, con cD, pag.48 Rìcco de ilustraçioìn co-e quæ zugâ, ma ascì da colorâ ò da ‘tradûe’, o librétto o l’é ’n bón struménto pe tùtti quélli che gh’àn di fìggi ò di nêvi (dìmmo da-i çìnque a-i dózz’ànni), pe mostrâghe – inte ’n mòddo diverténte – a léngoa zenéize. Ma no se fémmo de ilùxoìn: ànche pe-i genitoî, e nònne e i nònni no l’é che ségge tùtto fàçile; öriâ dî che liâtri ascì poriàn atrovâ ùtile quésto lìbbro pe comensâ a scrîve in zenéize, magâra dòppo avéi consultòu in diçionâio e in manoâle de grafîa. qualitæ de prîe de 46 pòsti da nòstra Ligùria, co-o sòlito béllo vestî tipogràfico che a câza editrîce Erga a n’à abitoòu. Poêmo dónque védde e inparâ a conósce i minerâli de pòsti famôxi cómme e Çinque Tære, a valàdda da Fontànn-a Bónn-a, a valàdda de l’Àveto, tànto pe çitâne quarchedùn. E quésto in mòddo sénplice, fotograficaménte bén ilustròu a colôri, coscì che in coiôzo, che gh’é câo de conósce o móndo d’in gîo, o peu acapî sénsa dificoltæ quéllo chò-u lìbbro o ghe móstra. marcella mascarino, la duchessa di galliera, maria brignole sale De Ferrari (genova, 1811 – Parigi, 1888), liberodiscrivere, 2011, pagg. 378. Armando Fioravanti e Virgilio bozzo, nino bixio e ‘le questioni del mare’, ed. giammarò, 2011, pag. 128. O 29 de novenbre do 2011, o sciô Virgilio Bozzo o l’à tegnûo ’na conferensa in sciô mæximo tema a-i “Martedì in Compagna”. Pe iniçiatîva de l’Istituto Tecnico di Trasporti e Logistica ‘san Zòrzo’ de Zena e Camoggi, into corso de l’anno do 150enaio de l’Unitæ, l’ea stæto publicou o libbro ch’o mette in ciæo çerti aspetti da poliedrica figûa de l’eroe ligure: co-o racònto da seu vitta; di seu interventi comme Parlamentare; di rapòrti co-o mâ a-i tempi de l’avertûa de Suez. O libbro o se conclude con unze schede (dove tra e atre cöse se mostra a seu nave ascì) e co-in’anpia bibliografia. Remo terranova, escursioni e campagne geologiche guidate, ed. erga, 2011, pagg.148 Mi pénso che ògnidùn de niâtri o l’àgge notòu – méntre o l’êa aprêuo a caminâ pe strazétti e sentê di nòstri mónti – a gràn quantitæ de prîe, inte fórme ciù divèrse: a strâti, cómme riseu ò ànche màrmi e granîti de colôri diferénti dónde o vèrde inténso ò variegòu, de spésso, o a fa da padrón. A coîxitæ de conósce o scignificâto e l’orìgine de ste prîe ò de ste conformaçioìn a l’é fòrte, ma pûre fòrte a l’é a dificoltæ de inparâ. O lìbbro, pensòu pe-i studénti di córsci de lòurea in Scénse Giològiche ò Naturâli e Giografîa, o ne móstra e Pe voei ben intensamente a ’na personn-a, a ’na bestia, a ’na çitæ, l’é indispensabile çercâ de conoscila o ciù a fondo poscibile, co-a totale disponibilitæ de gödîne preggi e soportâne i difetti. Anche pe conosce Zena peu no êse abasta gjâ pe-i caroggi, studiâ a seu stoïa, amiâ i seu palassi, gustâ a fugassa e-e trenette co-o pesto. Pe conosce Zena, sorvetùtto da-o ponto de vista colturâle, l’é necesâio inparâ a conosce ascì i seu personaggi perché son stæti lô che co-a seu personalitæ àn contriboîo a caraterizâ questa çitæ. Quindi no fermemose solo a Mazin e Garibaldi, ma infricemoghe ascì a famiggia de Rafaele De Ferrari, e in particolâre seu mogê, a duchessa Maria Brignole Sale, a quæ, co-e seu donaçioin, a l’à permisso a-a nòstra Zena de fâ ’n enorme sâto de qualitæ, coscì da metila tra e primm-e da Naçion, vixin a-e ciù famôze çitæ d’arte, pe magnificensa e beléssa. Tanto per fâ di ezenpi, devimo a loiâtri s’emmo posciûo ingrandî o pòrto coscì da diventâ o megio d’Italia; i palassi Rosso e Gianco co-i quaddri do Van Dick, do Murillo e do Rubens; trei uspiæ: sant’Andrîa e san Filippo (o Galêa) e Cônâ; a grande villa a Vôtri; e primme træ caze popolari. Into contesto da seu época, e vicende da famiggia – descrîte da l’Aotrice dòppo avei lezûo çentanæa de letere e de documenti – ne mostran i perché de tanta generôzitæ che no ghe n’é de pægia; enexima dimostraçion che, se i zeneixi son universalmente conosciûi comme avari, in realtæ e in silençio, sensa troppo sciâto, son tra i ciù generozi e parteçipi de necesitæ di âtri.


text:
Colsa
Brassica napus (L., 1753), comuneménte conosciûa cómme colsa, a l'è 'na cianta ch'a apartegne a-a famìggia de Brassicaceae[1]. A l'è uzâ cómme foràggio e inti ùrtimi ànni a l'è uzâ cómme fónte de combustibile ascì. Defæti o sò êuio o se pœ adêuviâ inti motoî diesel a-o pòsto do gazòlio.
O navón (dîto naón ascì) a l'è 'na variêtæ de sta ciànta chi, clasificâ cómme Brassica napus subsp. rapifera.
Descriçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
Produtoî[modìfica | modìfica wikitèsto]
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (EN) Brassica napus, in sce powo.science.kew.org. URL consultòu o 4 màzzo 2021.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Brassica napus
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce Brassica napus