text:
Tomâta
Solanum lycopersicum (L., 1753), comuneménte conosciûa cómme tomata (tomâta segóndo a grafîa ofiçiâ, tumäta in savonéize, tumôta in finaléize, tumàta in arbenganéize, pumata in vintimigiôzo, tumata in monegàsco, tumòta in novéize), a l'è 'na ciànta ch'a apartegne a-a famìggia de Solanaceae[1] o quæ frûto o l'è asæ inportànte inte cuxìnn-e de tùtto o móndo, conpréiza quélla lìgure ascì.
Etimologîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
A paròlla tomâta a vêgne da-a sò fórma in spagnòllo tomate, tórna derivâ da-a paròlla Nahuatl tomatl (prononçiâ [ˈtomat͡ɬ]) ch'a scignifica "o frûto ìnscio", da tomana, ò sæ "insciâ"[2]. Quànde i Aztêchi àn comensòu a seleçionâ e variêtæ de tomâta de mòddo da êse ciù grénde, dôçi e rósce àn dæto a ste cultivar chi o nómme de xitomatl (prononçiâ [ʃiːˈtomatɬ]), ò sæ "ægoa gràssa con l'onbrisàllo"[3].
Pe cóntra, o nómme scentìfico lycopersicum o vêgne da-o grêgo λύkoπepσιkwv, lykopersikon, ch'o scignifica "pèrsego do lô".
Descriçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
A ciànta de tomâte a l'è 'na spêce in natûa ranpeghìn ma in gràddo de arivâ, se arenbâ a di supòrti, scìnn-a 180 cm d'altéssa. In ògni mòddo se sòn òtegnûe de variêtæ naturalménte erètte, che però pêuan sôlo arivâ a ciù ò mêno 100 cm.
A l'è 'na ciànta de sòlito anoâle, ma quàrche variêtæ a peu duâ de ciù. Quéste ciànte àn 'n strutûa a gànbe con tànti ràmmi e con in çìmma 'na gémma terminâle da-a quæ a ciànta se svilupa. Se a gémma a vêgne però a mancâ, aprêuvo a 'na poatûa ò a-a fioritûa de quélla pónta, o svilùppo o continoa da de pónte laterâli.
E gànbe de ciànte de tomâte sòn covèrte da di fìn e cùrti péi che pêuan façilitâ o procèsso de areixaçión da ciànta. Defæti, sorviatùtto into câxo de dànni ò moutîe a-e réixe da ciànta, da-a bâze da sò gànba se pêuan svilupâ (ciù mêgio se a contàtto co-a tæra e a l'umiditæ) de nêuve réixe.
Féugge[modìfica | modìfica wikitèsto]
E féugge da ciànta de tomâte sòn pe-a ciù pàrte de fórma regolâre, ch'a peu variâ tra-e vàrie cultivar. Prezénpio gh'è de variêtæ co-e féugge da-a fórma a patàtta, de quélle co-e féugge arapæ ò co de profónde scanelatûe òpû de ciànte che adreitûa àn e féugge de vàrri colôri, dæto che 'n cangiaménto genético.
In ògni mòddo, inta ciù pàrte di câxi, sòn lónghe tra 13 e 31 cm, làrghe tra 6 e 9 cm, imparipennate (ö sæ formæ da cóbie de fugetìnn-e dispòste lóngo a rachide, de 4,2-14 cm, a eceçión de quélla apicâle, séncia), co-in nùmero de cóbie ch'o va da dôe a éutto. Pe de ciù sòn forteménte aromàtiche[1].
E fugetìnn-e sòn de colôre vèrde ciæo, con fórma da a êuvo a êuvo-lànciolata, de mezûe 3-5(-7) × 1-3,8(-5) cm e con de bâzi cordâ ò a cùnio, generalménte òblique. Sòn de sòlito segnæ da vàrie incixoîn, àn màrgine da seròu a pìn de rebîghi, pónte ségge òtûze che agùsse ò apisûe, superfìcci lepegôze e covèrte da tànti péi inta zöna bazâle, ciù de ræo vèrso e pónte. De spésso gh'è de picìnn-e fugetìnn-e a êuvo (con mezûe 0,8-1,2 × 0,6-0,7 cm) inti spàççi tra quéste ascì. E féugge sòn atacæ a-a ciànta con di peigólli lónghi 1,2-7 cm, quélli de fugetìnn-e 0,4-2 cm (da-i quæ de spésso partan de picìnn-e pæ de âtre fugetìnn-e)[1].
Ràmma scioîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
E ràmme scioîe de ciànte de S. lycopersicum àn i scioî dispòsti a cóbie e se svilupan in scê de gànbe èstra-ascélâri che pêuan êse séncie ò bórche e che portan 'n nùmero de scioî conpréizo in génere tra 5 e 12. Quésti, da-o pòrtaménto càzzente, sòn de sòlito pentameri ma, in çèrte cultivar, esameri ò decameri ascì. I scioî sòn atacæ a 'na ràmma, da-e gànbe lónghe 0,5-3,5 cm che co-o svilùppo do frûto arivan a de longhésse conpréize tra 2 e 4,8 cm, gràçie a di pediçélli de 4-15 mm che crescan scìnn-a 1-1,6 cm quànde o gh'è o frûto. Quésti sòn covèrti da di péi co-a tésta a gandùggia, cùrti e apisûi[1].
Scioî[modìfica | modìfica wikitèsto]
I scioî prezentan 'n càliçe lóngo 3,5-11 mm e da-a fórma a canpanélla ò stelâ, formòu da di sépali (de sòlito 5 ma 6 ò 10 ascì) divîzi tra lô scìn da-a bâze e covèrti, in sciâ fàccia estèrna, da dénsi péi. I sépali, da-a fórma da streitaménte triangolâre a lànciolata, àn 'na longhéssa de 3-9 mm, pe 'na larghéssa de 0,7-2 mm, e forteménte ricegæ vèrso o frûto quànde quésto o se svilùppa (quànde o l'ariva a de mezûe de 7-14 × 1.5-2.8 mm)[1].
A coròlla, de colôre giâno e vèrde a-a sò bâze, a l'à 'na fórma stelâ, co-in diàmetro de 1,4-2,4 cm e co-a pàrte tubolâre lónga 0,5-1,3 mm. I pétali àn ànche lô 'na fórma da streitaménte triangolâre a lànciolata, mezûe de 5-9 × 1.3-3(-4) mm, superfìcci estèrne covèrte da péi e quélle intèrne lìsce. Dòppo a fioritûa se cegan forteménte inderê, espónendo l'androceo[1].
I stàmmi sòn pægi in longhéssa tra lô, de sòlito conpréiza tra 0,3 e 0,8 mm, fûzi insémme a formâ 'n anéllo e ségge covèrti da péi che lìsci. In sciâ pónta àn de antere de colôre giâno, con mezûe de 5.5-7 × 0.6-1.3 mm, conniventi (ò sæ co-e pónte convergénti) de mòddo da creâ 'n cöno a fórma de botìggia con bécco stérile deiscente da de fisûe laterâli a-a çìmma da seçión fèrtile. L'ovaio o l'è generalménte biloculâre ma inte variêtæ coltivæ o l'è pluriloculâre, con di fâsci sètti ascì, e con mezûe de 1,3-1,6 × 1,8-2 mm, arugòu e lìscio. O drîto stîlo, lóngo 5,5-7,3 mm e làrgo 0,2-0,4 mm, o l'à a pàrte inferiô covèrta de péi. O stigma, de colôre vèrde e mezûe de 0,2-0,8 × 0,3-0,5 mm, o l'à fórma capitâ ò de vòtte a dôe lobi[1].
Frûti[modìfica | modìfica wikitèsto]
O frûto, comestìbile e a pàrte economicaménte rilevànte da ciànta, o peu êse de colôre rósso, do çetrón ò giâno, o l'à 'na fórma da a êuvo a pîrifórme, co-in diàmetro de 1-10 cm e de spésso con de deprescioîn ò de bùgne iregolâri. Pe de ciù àn 'na superfìcce sénsa péi e lìscia, da-a pórpa dénsa e co-in savô dôçe[1].
Seménsa[modìfica | modìfica wikitèsto]
I sémmi da ciànta de tomâte, de sòlito in nùmero superiôre a 100 pe ògni frûto, sòn de colôre da giâno a maròn ciæo e mezuan 3-3,8 mm in longhéssa pe 1,7-2,4 mm in larghéssa. A sò fórma a l'è da a êuvo a elìttìca, co-in profî ciàtto e covèrti da de ciòcche de péi[1].
Distriboçión e habitat[modìfica | modìfica wikitèsto]
Spêce òriginâia do Perù, a-a giornâ d’ancheu S. lycopersicum a l'è anpiaménte coltivâ in tùtto o móndo. Sòn divèrsci dónca i câxi de ciànte scapæ da-e coltivaçioîn inti anbiénti vixìn a-a canpàgna, a de altésse conpréize tra-i 750 e i 2000 m. De sòlito, quànde natualizæ, e ciànte de tomâte se difóndan in scî àrgini di sciùmmi ò inte zöne paludôze, ségge in lêughi covèrti da forèste che in proéi avèrti. A seménsa a l'è spantegâ inte l'anbiénte da vàrie spêce de öxélli e da-i baboìn[1].
Tàscionomîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Into 1753 o botanìco Linneo o l'avéiva inserîo a tomâta, insémme a-a patàtta, into génere Solanum, co-o nómme scentìfico S. lycopersicum[4]. Inte 'na revixón sucesîva do 1768, Philip Miller o trasferîva però a ciànta inte 'n nêuvo génere, co-o nómme Lycopersicon esculentum ch'o saiâ anpiaménte dêuviòu inti ànni dòppo, scibén che o foîse tecnicaménte eròu[5]. Defæti, segóndo e régole da nomenclatûa botanìca, o nómme specìfico lycopersicum decîzo da Linneo o l'aviéiva ancón a prioritæ. Into 1888, pe risòlve o problêma, o tedésco Karsten o propóniâ o nómme Lycopersicum lycopersicum, che però o no l'è stæto conscideròu vàlido segóndo e convençioîn internaçionâli in sciâ nomenclatûa, dæto che sòn viêtæ i tautònimi[6]. A propòsta do 1974 do nómme Lycopersicon lycopersicum, scibén ch'a foîse corètta a livéllo teòrico dæto ch'a rispetâva ségge o nómme do génere de Miller che l'epitêto specìfico de Linneo, a saiâ a-a fìn lasciâ pèrde, co-a decixón de 1983 de indicâ Lycopersicon esculentum (aprêuvo a-a sò grànde difuxón) cómme nomen conservandum.
In ògni mòddo però e ciù recénti prêuve genétiche àn dæto a-a fìn raxón a-a bén bén ciù antîga clasificaçión de Linneo, dimostràndo l'apartenénsa da tomâta a-o génere Solanum e faxendo dónca diventâ o nómme corètto Solanum lycopersicum[7][8]. Inta letiatûa botànica ànche recénte a l'è però poscìbile trêuva tùtti doî i nómmi, dæta a grànde difuxón de quéllo de Miller. Pe de ciù a ciànta da tomâta a l'à vàrie particolaritæ rispètto a-e âtre spêce do sò génere, sorviatùtto pe quànte o rigoarda a strutûa de féugge e di eleménti da biochìmica da ciànta, co l'asénsa de tànti alcaloidi comuîn a-e âtre spêce de Solanum e che però mancan inte ciànte de tomâte. D'âtra pàrte però o l'è stæto scovèrto che i ìbridi tra-a tomâta e a patàtta diploide (quélla de sòlito coltivâ a l'è a tetraploide) creæ in laboratöio pe fuxón somatica sòn parçialménte fèrtili tra lô, fæto ch'o da de fòrti prêuve de 'na stréita relaçión tra-e dôe spêce[9].
Cultivar[modìfica | modìfica wikitèsto]
A tomâta a l'è 'na de ciànte de quæ gh'è ciù variêtæ; defæti ne sòn atoalménte coltivæ ciù de 15.000, scibén che quélle ciù difûze séggian 'n nùmero bén bén minô[10]. Pe de ciù, scibén che quélle co-o frûto de colôre rósso séggian e ciù comuîn, gh'è vàrie cultivar particolæ da-o colôre giànco (white queen, white tomesol), giâno (douce de Picardie, wendy, lemon), do çetrón (moonglow), ma ànche rêuza (thai pink), ancón vèrde a maturaçión (green zebra) ò néigro (néigro de Crimêa, purple perfect).
In ògni mòddo tùtti e variêtæ de tomâte se pêuan divìdde tra-e dôe categorîe de ciànte a svilùppo "determinòu" e "indeterminòu". E prìmme sòn caraterizæ da-o fæto che, 'na vòtta arivæ i frûti a 'n çèrto pónto da maturaçión, a ciànta a smétte de crésce e coscì l'arecugéita a saiâ conclûza in pöco ténpo. E ciànte che pe cóntra àn 'n svilùppo de tîpo indeterminòu sòn generalménte de variêtæ in gràddo de vîve pe ciù ànni e che, se mìsse inte giùste condiçioîn anbientâli (dónca scìmili a quélle tropicâli da-e quæ a ciànta a l'è òriginâia), sòn in gràddo de prodûe scioî e frûti a cîclo contìnoo.
In particolâ se peu aregordâ a variêtæ lìgure ciù inportànte:
- Tomâta cheu de beu: variêtæ de tomâta indicâ sorviatùtto pe-e insalàtte, a fa di frûti da-a fórma iregolâre e da-e gréndi dimenscioîn, in di câxi scìnn-a ciù de mêzo chìllo l'un. Quésta cultivar a l'è prezénte in âtre regioîn italiànn-e ascì e dónca, pe métte in ciæo a sò òrìgine lìgure, e tomâte nostræ sòn indicæ cómme "Tomâta cheu de beu d'Arbénga", da quæ o l'è un di quàttro prodûti ciù comuîn[11].
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Òrìgine[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'antenòu sarvægo da tomâta o l'è òriginâio da pàrte òcidentâle do Sùd América e o l'avéiva e dimenscioîn di poîsci[12]. I Aztêchi e i âtri pòpoli da Mesoamérica sòn stæti i prìmmi a domestegâ a ciànta, incomensàndo a dêuviâ a tomâta inta lô cuxìnn-a, e da-a quæ saiàn i prìmmi a prodûe o tócco. A dæta ezàtta da domestegaçión a no l'è conosciûa ma gh'è de prêuve che a tomâta a l'è coltivâ into Méscico meridionâle za into V sécolo a.C.[13]. Probabilménte a l'êa 'na credénsa difûza tra-o pòpolo Pueblo quélla che ascisténdo a-o mangiâ di sémmi da ciànta se foîse benéiti con di potêri de divinaçión[14]. I pòpoli da Mesoamérica incomensiàn ànche 'n procèsso de seleçión in scê ciànte, arivàndo coscì a òtegnî 'na variêtæ de tomâta da-i frûti ciù gréndi e da-a superfìcce con vàrie bùgne, variêtæ ch'a l'è probabilménte l'antenâ de tànte cultivar d'ancheu[13].
In particolâ i Aztêchi coltivâvan divèrsce variêtæ de tomâta, cómme e tomâte rósse, ciamæ xictomatl, e quélle vèrde, dîte tomatl[15]. Segóndo o fràtte françescàn Bernardino de Sahagún into mercòu de Tenochtitlán (d'ancheu Çitæ do Méscico) a gh'êa 'na grànde variêtæ de ciànte de tomâta; defæti o scrivéiva[16]:
O françescàn o mensonâva ànche o fæto che inta cuxìnn-a di Aztêchi gh'êa 'n grànde ûzo de sàrse, tra-e quæ quélle de tomâte ascì, che vegnivân vendûe inti mercæ[17].
Difuxón[modìfica | modìfica wikitèsto]
O conquistador spagnòllo Hernán Cortés o l'è fòscia stæto o prìmmo eoropêo a portâ 'na picìnn-a tomâta giâna into vêgio continénte, dòppo a sò conquìsta de Tenochtitlán do 1521. A prìmma apariçión de quésto frûto inta letiatûa botànica eoropêa a l'è inte un scrîto do 1544 de Pêo Drîa Mattioli, mêgo e botànico ch'o sugerîva cómme o foîse stæto portòu in Itàlia 'n nêuvo tîpo de meizànn-a da-o colôre, quànde méuio, rósso sàngoe ò indoòu. Pe de ciù, dæto o paragón co-e meizànn-e, lê o consegiâva de mangiâ e tomâte a-o mæximo mòddo, ò sæ divîze in fétte, chéutte e condîe con sâ, péivie néigro e êuio. Dêxe ànni dòppo, co-a publicaçión de di scrîti do Mattioli, o l'incomensiâ a êse dêuviòu pe-e tomâte o nómme "pómmo (ò méie) d'öo", da-o quæ o vêgne o nómme da ciànta inte l'italiàn[13].
Dòppo a colonizaçión de Amériche, i spagnòlli portiàn a tomâta, pe êse coltivâ, inte sò âtre colònie di Caràibi e inte Filipìnn-e, da-e quæ o frûto o saiâ introdûto into continénte aziàtico, fòscia atravèrso Macao into XVI sécolo. In Cìnn-a o saiâ ciamòu fānqié (ò sæ "meizànn-a bàrbara"), segóndo o scistêma de l'época pe dâ o nómme a-i prodûti de nêuva inportaçión[18]. A tomâta a saiâ dónca portâ da-i spagnòlli ànche in Eoröpa, dónde a trêuviâ de condiçioîn particolarménte favorévoli sorviatùtto into bacìn do Mâ Mediterànio, into quæ a coltivaçión de quésta ciànta a l'è za docomentâ into 1540.
Da chi e tomâte se difóndiàn progresivaménte a-o rèsto do móndo: in Inghiltæra ariviàn inti ànni novànta do XVI sécolo, co-îna prìmma testimoniànsa scrîta do 1597, ò sæ l'Herbal de John Gerard, inta quæ però e tomâte saiàn descrîte cómme velenôze[13]. Idêa quésta ch'a saiâ repigiâ into Régno Unîo e inte sò colònie pe coscì tànto ténpo che, ancón into 1820 a tomâta a l'êa vìsta cómme 'na pitànsa ezòtica, pròpia da cuxìnn-a italiànn-a e ebràica.
In Ìndia e inti pàizi vixìn e tomâte saiàn introdûte da-i portoghéizi into XVI sécolo, scibén che a coltivaçión intensîva da ciànta a saiâ incomensâ sôlo da-i ingléizi into XVIII sécolo. Scimilménte a-o cinéize, in Bengali a tomâta a l'è ciamâ বিলিতি বেগুন, Biliti Begun, ò sæ "meizànn-a forèsta", e a-a giornâ d’ancheu a l'è 'na spêce asæ comùn, in particolâ into stâto federòu de l'Uttarakhand.
Into Médio Òriénte a ciànta a l'è stæta introdûta da-i ingléizi e, in particolâ, da-o cónsole de Aléppo John Barker tra-o 1799 e o 1825[19][20]. Co-o XIX sécolo o frûto o diventiâ 'n ingrediénte comùn inti piâti de cuxìnn-a da zöna ànche se, inte 'na testimoniànsa do 1881, o saiâ indicòu cómme e tomâte l'êan normalménte consumæ sôlo da ciù ò mêno quarànt'ànni[21].
Inte l'América do Nòrd e prìmme informaçioîn in sciâ coltivaçión de tomâte remontan a-o 1710, quànde o botànico William Salmon o anotiâ a prezénsa da ciànta inta Carolìnn-a do Sùd, fòscia ariviâ da-i Caràibi, e co-a meitæ do sécolo se svilupiàn e prìmme piantagioîn[13].
In Itàlia[modìfica | modìfica wikitèsto]
A prìmma testimoniànsa scrîta da prezénsa de tomâte in Itàlia a remonta a-o 31 òtôbre 1548, ò sæ quànde o magiordòmmo do grandùcca de Toscànn-a de Cöximo de' Medici o scrivéiva a-o segretâio privòu da famìggia de l'arîvo da cavàgna de tomâte coltivæ inta tegnûa do Grandùcca de Tôre do Gàllo. In ògni mòddo e ciànte de tomâte saiàn ancón pe tànto ténpo coltivæ sôlo pe-o sò valô òrnamentâle, cómme indicòu da l'aristocràtico e agronomo fiorentìn Giovan Vettorio Soderini che o scrivéiva de cómme a ciànta a foîse da riçercâ sôlo pi-â sò beléssa, acentoâ da-a grànde variàbilitæ de quésta spêce. In ògni mòddo no saiàn ancón inclûzi mànco inta diêta di contadìn, dæto che coltivâvan za di òrtàggi ciù apresæ e, pe de ciù, tra-e variêtæ a l'época in comèrcio êan divèrsce quélle no comestìbili ò adreitûa téusceghe[22]. Pertànto in vàrie àree, cómme in quélla de Firénse, o frûto o saiâ dêuviòu cómme decoraçión da tòua, eséndo inclûzo inta cuxìnn-a locâle sôlo tra-a fìn do XVII e l'inìçio do XVIII sécolo. In particolâ o prìmmo lìbbro de riçètte, atoalménte conosciûo, co-e tomâte tra-i vàrri ingrediénti o saiâ publicòu into 1692 a Nàpoli, in sciâ bâze de çèrte fónti spagnòlle[13].
Variêtæ modèrne[modìfica | modìfica wikitèsto]
O débole gùsto e a mancànsa de sùcou inte modèrne variêtæ de tomâte da giardìn e comerciâli derivan da-a seleçión de ciànte a frûti da l'unifórme colôre rósso. Quésto cangiaménto o l'è avegnûo dòppo a scovèrta into XX sécolo do fenotîpo cangiànte "u", o quæ o meuiâva in mòddo unifórme. O l'è stæto coscì poscìbile, gràçie a di incrôxi tra-e ciànte, svilupâ di frûti róssi sénsa o caraterìstico anéllo vèrde atórno a-a gànba, fæto che però o l'à portòu e tomâte prodûe mêno sùcou, réndendo o frûti mêno dôsci e savoîi[23][24].
O l'è stæto scovèrto che o 10-20% do carbònio fisòu in totâle inta tomâta o peu êse prodûto da-a fötoscìntexi into mæximo frûto in vîa de svilùppo do normâle fenotîpo "U". O cangiaménto genético a "u" o codifica 'n fatô ch'o prodûxe di cloroplasti difetôzi, a 'na densitæ inferiô into frûto, fæto ch'o porta a avéi 'n colôre vèrde ciù ciæo inte quélli bózzi e a-a riduçión do mùggio di sùcai into frûto méuio do 10-15%. Fòscia ciù inportànte do lô ròllo inta fötoscìntexi, i cloroplasti do frûto vêgnan remodelæ into procèsso de maturaçión in di cromoplasti sénsa clorofilla che scintetizan e amugian i carotenoidi licopene, B-carotene e âtri metaboliti che sòn de vivàgne sensoriâli e nutriçionâli do frûto méuio. I poténti cloroplasti in scê spàlle do fenotîpo "U" àn chi de utilitæ, scibén che prezentan o svantàggio de lasciâ de spàlle vèrdi vixìn a-a gànba do frûto ò de spàlle giâne avenæ, aparenteménte aprêuvo a-o stess òscidatîvo dovûo a-o sorviacàrego da cadénn-a da fötoscìntexi se a-a lûxe dirètta do sô e a âte tenperatûe. Dónca a progetaçión genética de 'na variêtæ comerciâle ch'a conbinésse i vantàggi do tîpo "u" e de quéllo "U" a l'è fatìbile ma l'à bezéugno de 'na precîza seleçión[25].
Pe de ciù, i seleçionatoî de modèrne cultivar de tomâta se sforsan sorviatùtto d'atrêuvâ de ciànta che foîsan in gràddo d'avéi 'na mêgio réiza, duâta de conservaçión, dimenscioîn e tolerànsa e rexisténsa a-e prescioîn anbientâli, conpréize e moutîe[26][27]. In ògni mòddo, quésti sfòrsi de seleçionaménte àn portòu a de consegoénse negatîve no vosciûe in sce vàrie caraterìstiche do frûto da tomâta cómme, prezénpio, o coscì dîto linkage drag, responsàbile de alteraçioîn into metabolìsmo da ciànta. O linkage drag o conscìste inta conpàrsa de 'n træto genético no desideròu inta ciànta co-a procedûa do reincrôxo (ò backcrossing), træto ch'o l'è colegòu ò, in ògni mòddo, vixìn a quéllo vosciûo into cromosoma. Dæto ch'a gh'è 'n'elevâ probabilitæ che, introdûxendo o træto benéfico, ànche quéllo no vosciûo o foîse inclûzo, tùtto o procèsso de seleçión de çèrte caraterìstiche o l'à portòu a 'n'involontâia alteraçión de sostànse chìmiche asociæ e dónca di valoî nutriçionâli e di savoî[26].
Pe evitâ quésto problêma i seleçionatoî àn sfrutòu e spêce de tomâte sarvæghe cómme de fónti di træti benéfici pe-e modèrne cultivar. Tra i træti che se pêuan ricuperâ gh'è quélli de 'na magiô prezénsa de sùcai into frûto e 'na mêgio rexisténsa a-e moutîe caosæ da di mìcrobi e agénti patogeni. In ògni mòddo quésta pratìca a l'è da dêuviâ con atençión dæto che l'azónta de 'n çèrto o peu conportâ de alteraçioîn in sce âtre caraterìstiche da ciànta[27][28].
Coltivaçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inte zöne a clìmma tenperòu a ciànta de tomâte a no saiéiva in gràddo de sopravîve a-e tenperatûe da invèrno, e dónca a l'è chi coltivâ cómme ciànta anoâle, preferindo o semenâ in prìmma batûa inte 'na pascionêa, co-in sucesîvo trapiànto into terén.
E tomâte vegnan sciù bén in di lêughi abàsta a-o sô, ànche se pêuan patî l'ecescîva lûxe de ôe ciù câde, con di efètti negatîvi ségge in scê ciànte che in scî frûti. De cultivar in particolâ vêuan 'na poxiçión ch'a ségge pròpio ciù onbrezâ. Pe avéi 'n bón rêo o l'è necesâio 'n terén bén fertilizòn, co-în'irigaçión moderâ ma regolâ. Irigaçión ch'a l'è asæ inportànte pi-â qualitæ do frûto (dæto che a-a fìn o l'è formòu pi-â ciù pàrte d'ægoa), con particolâ atençión a-a tenperatûa de l'ægoa, de mòddo da evitâ di shock tèrmici, raxón pi-â quæ a l'è consegiòu de bagnâ e ciànte de tomâte a-o matìn òpû a-o tramónto.
Pe aomentâ a produtivitæ da ciànta, evitàndo 'n ecescîvo svilùppo do vèrde ch'o poriéiva levâ nutriménto a-i frûti, in scê variêtæ "indeterminæ" a l'è efetoâ a pratìca da "sfemminellatura" ò, cómme dîto in zèrbo contadìn, o levâ i coscì dîti "bastàrdi". Quésta pratìca a conscìste into levâ quélli zermóggi da ciànta che partan da 'na poxiçión ascéllâre, ò sæ i bastàrdi, fintànto che sòn picìn, quànde se pêuan ancón levâ a màn. In ògni mòddo, into câxo foîsan lasciæ crésce, prodûiàn ànche lô scioî e frûti.
L'arecugéita a vêgne ancón fæta inta ciù pàrte di câxi a màn, co-a Ligùria ch'a no fa eceçión, òperaçión ch'a l'è in ògni mòddo façilitâ da-o fæto che, quànde zónti a-a maturaçión, o peigóllo da tomâta o diventa ciù fràgile, façilitàndo o destàcco do frûto. E variêtæ destinæ a l'arecugéita industriâle sòn stæte pe de ciù seleçionæ de mòddo da avéi 'n ciù fàçile destàcco do frûto e 'na sò pélle ciù dûa coscì che, a-o moménto do sbàtte e de l'arancâ a ciànta, i frûti dòppo êse chéiti a tæra poriàn êse façilménte recuperæ sénsa dànni.
Averscìtæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
De sòlito a ciànta a l'à 'n pòrtaménto strisciànte fæto che però into clìmma do mediterànio, coscì cómme pe-e âtre coltûe de òrìgine ezòtice, o peu portâ a tomâta a patî i efètti de l'umiditæ, di parascîti e de vàrie fitoapatologîe. Tùtte raxoîn pe-e quæ, de mòddo da evitâ o deteriorâse di frûti e da ciànta, pi-â sò coltivaçión e ciànte de tomâte sòn arezûe da di sostêgni fæti de sòlito co-e cànne comuìn e, dæto che i frûti méui pêuan cegâ i ràmmi, de spésso a vêgne ànche poxiçionâ 'na téia de materiâle izolànte a tæra. In ògni mòddo gh'è de variêtæ ciù bàsse e robùste, da-a gànba ciù rédena ch'a no l'à bezéugno de sostêgni e co-i frûti che no se rovinan a-o contàtto co-o seu dæta a sò pélle ciù dûa (motîvo pe-o quæ no pêuan êse però dêuviæ inte insalàtte ma sorviatùtto pi-â produçión di derivæ).
Produçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
Riferiménti inta coltûa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inta çitæ de Buñol, in Spàgna, a l'è celebrâ tùtti i ànni a fèsta de La Tomatina, festival ch'a conscìste inte 'na grànde "batàggia" conbatûa co-e tomâte, tradiçión repigiâ da-e protèste popolâri, inte quæ de spésso vegnîvan lanciæ vàrri frûti.
E tomâte sòn ascì 'n scìnbolo de vàrri lêughi e entitæ aministratîve: prezénpio into stâto americàn do New Jersey o l'è stæto diciaròu o frûto do stâto, coscì cómme in Ohio da-o 2009, pàize dónde o sûgo de tomâta o l'è a bevànda ofiçiâ da-o 1965[30]. In Arkansas, segoindo ségge a clasificaçión botànica che quélla segóndo o sénso comùn, a variêtæ South Arkansas Vine Ripe Pink Tomato a l'è stæta diciarâ ségge frûto che òrtàggio do stâto[31].
Pe quànte o rigoarda l'àrte e tomâte sòn 'n sogètto ricorénte inte vàrie natûe mòrte di pitoî italién e spagnòlli do XVII sécolo e do XVIII sécolo, tra-i quæ se peu aregordâ o quàddro Nature morte aux concombres et tomates, do 1774 e realizòu da-o pitô Luis Meléndez[32]. Ina ciànta de tomâte, arenbâ in sce 'na ciàppa do barcón, a l'è ànche o sogètto de 'na série de nêuve quàddri realizâ da Pablo Picasso into 1944. Sti quàddri chi sòn stæti realizæ quànde o pitô o se trêuvâva inta câza da sò ecs conpàgna Marie-Thérèse Walter e da fìggia Maya a Parìggi, into moménto da liberaçión da capitâle françéize[33].
Âtra inportànte e famôza òpia ch'a l'à cómme sogètto e tomâte a l'è Campbell's Soup Cans de Andy Warhol, creâ into 1962. Quésta a conscìste inte 'na série de 32 dipìnti che rafiguran e latìnn-e de sùppa vendûe da-a dìtta americànn-a Campbell's, tra-e quæ a gh'è quélla de tomâta ascì.
A fórma ariondâ da tomâta a l'à inspiròu o designer finlandéize Eero Aarnio a-a progetaçión da sò "tomato chair" into 1971[34].
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 1,9 (EN) Solanum lycopersicum, in sce powo.science.kew.org. URL consultòu o 1º lùggio 2021.
- ↑ (EN) tomato (n.), in sce etymonline.com. URL consultòu o 1º lùggio 2021.
- ↑ (EN) Garden Tomato, in sce eol.org. URL consultòu o 1º lùggio 2021.
- ↑ (EN) IPNI - Solanum lycopersicum, in sce ipni.org. URL consultòu o 4 lùggio 2021.
- ↑ (EN) IPNI - Lycopersicon esculentum, in sce ipni.org. URL consultòu o 4 lùggio 2021.
- ↑ (EN) International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants, in sce iapt-taxon.org. URL consultòu o 7 arvî 2021.
- ↑ (EN) Solanaceae - Phylogeny, in sce solanaceaesource.org. URL consultòu o 4 lùggio 2021.
- ↑ (EN) Iris E. Peralta e David M. Spooner, Granule-bound starch synthase (GBSSI) gene phylogeny of wild tomatoes (Solanum L. section Lycopersicon [Mill.] Wettst. subsection Lycopersicon)†, in American Journal of Botany, vol. 88, n. 10, òtôbre 2001, pp. 1888-1902.
- ↑ E. Jacobsen, M.K. Daniel, J.E.M. Bergervoet-van Deelen, D. J. Huigen & M. S. Ramanna, The first and second backcross progeny of the intergeneric fusion hybrids of potato and tomato after crossing with potato (abstract), in Theoretical and Applied Genetics, n. 88, màzzo 1994, pp. 181-186.
- ↑ (EN) List of Tomato Cultivars, in sce backyardfoodgrowing.com. URL consultòu o 1º lùggio 2021.
- ↑ (IT) Pomodoro cuore di bue, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 1º lùggio 2021.
- ↑ (EN) Barry Estabrook, Why Is This Wild, Pea-Sized Tomato So Important?, in sce smithsonianmag.com, 22 lùggio 2015. URL consultòu o 2 lùggio 2021.
- ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 (EN) Andrew F. Smith, The tomato in America: early history, culture, and cookery, Columbia SC, US: University of South Carolina Press, 1994, ISBN 1-570-03000-6.
- ↑ (EN) Laura Donnelly, Killer Tomatoes, The East Hampton Star, 8 dexénbre 2008. URL consultòu o 2 lùggio 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 29 màzzo 2009).
- ↑ (EN) Richard F. Townsend, The Aztecs, Thames and Hudson, 1993, pp. 180-181, ISBN 0-500-27720-6.
- ↑ (IT) Jonathan Silvertown, A cena con Darwin: Cibo, bevande ed evoluzione, Bollati Boringhieri, 2018, ISBN 88-33-93152-8.
- ↑ (EN) Sophie D. Coe, America's First Cuisines, University of Texas Press, 2015, pp. 108-118, ISBN 1-477-30971-3.
- ↑ (EN) Kenneth F. Kiple e Kriemhild Coneè Ornelas, The Cambridge World History of Food, vol. 1, Cambridge University Press, 2000, p. 357, ISBN 0-521-40214-X.
- ↑ (EN) British Consuls in Aleppo, in sce webarchive.nationalarchives.gov.uk. URL consultòu o 2 lùggio 2021.
- ↑ (EN) Syria under the last five Turkish Sultans, in Appletons' Journal, n. 1, D. Appleton and Co., 1876.
- ↑ (EN) Natural History, Science, & C., in The Friend, vol. 54, 1881, p. 223.
- ↑ (IT) David Gentilcore, La purpurea meraviglia. Storia del pomodoro in Italia, Garzanti, 2010, ISBN 88-11-74100-9.
- ↑ (EN) Ann L. T. Powell, Cuong V. Nguyen, Theresa Hill et al., Uniform ripening Encodes a Golden 2-like Transcription Factor Regulating Tomato Fruit Chloroplast Development (abstract), in Science, vol. 336, n. 6089, zùgno 2012, pp. 1711-1715.
- ↑ (EN) Gina Kolata, Flavor Is Price of Scarlet Hue of Tomatoes, Study Finds, The New York Times, 28 zùgno 2012. URL consultòu o 3 lùggio 2021.
- ↑ (EN) Maria Florencia Cocaliadis, Rafael Fernández-Muñoz, Clara Pons et al., Increasing tomato fruit quality by enhancing fruit chloroplast function. A double-edged sword?, in Journal of Experimental Botany, vol. 65, n. 16, agósto 2014, pp. 4589–4598.
- ↑ 26,0 26,1 (EN) Harry J. Klee e Denise M. Tieman, The genetics of fruit flavour preferences (abstract), in Nature Reviews Genetics, n. 19, màrso 2018, pp. 347–356.
- ↑ 27,0 27,1 (EN) M. Allen Stevens, Inheritance of Tomato Fruit Quality Components, in Plant Breeding Reviews, vol. 4, Jules Janick, 1986.
- ↑ (EN) Reni Chaerani e Roeland E. Voorrips, Tomato early blight (Alternaria solani): the pathogen, genetics, and breeding for resistance (abstract), in Journal of General Plant Pathology, n. 72, dexénbre 2006, pp. 335–347.
- ↑ (EN, FR, ES, RU, AR, ZH) FAOSTAT, in sce fao.org. URL consultòu o 1º lùggio 2021.
- ↑ (EN) Symbols of Ohio, in sce sos.state.oh.us. URL consultòu o 3 lùggio 2021.
- ↑ (EN) Symbols of Arkansas, in sce arkansas.com. URL consultòu o 3 lùggio 2021.
- ↑ (FR) La tomate dans la peinture, in sce enigm-art.blogspot.com. URL consultòu o 7 màrso 2021.
- ↑ (EN) Pablo Picasso - Plant de tomates, in sce christies.com. URL consultòu o 3 lùggio 2021.
- ↑ (IT) La sedia Tomato di Eero Aarnio, in sce sbandiu.com. URL consultòu o 3 lùggio 2021.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce tomâta
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce tomâta


c: text/html

text:
Guaranì
O Guaranì (avañeʼẽ) o l'è 'na léngua d'a famiggia tupì-guaranì, parlä da 6 millioîn de persônn-e, essendo léngua moæ de dôî millioîn de persônn-e.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
A se pârla in Paraguay (dôve a l'è ûffiçiâle e dêuviä anche inte schêue), into nord-ovest de l'Argentinn-a (ûffiçiâle sôlo inta provinsa de Corrientes) e pârti d'o sûd do Brasî e d'a zona d'o Chaco inta Bolivia.
In guaranì, 'sta léngua vegne ascì ciammä "avañe'ê", c'o vêu dî "léngua d'i òmmi/d'a gente" oppûre "léngua d'i indigeni".
Léngua ôrigginâle d'i Guaraníes, 'n popôlo de cianûe de l'America do Sûd, a l'è dêuviä esteisamente fêua de 'sta razza indigena. Into perìodo côlôniâle, a l'ëa ascì parlä da môlti pôpôli che vivéivan a l'est d'e Ande, da-o nord d'o Braxî a-o Río de la Plata.
L'ûnitæ mônetâja d'o Paraguay a vegne ciammä co-o mæximo nomme.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikipedia a gh'à 'n'ediçión in guaranì (gn.wikipedia.org)
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Guaranì
Conlìgamenti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Ûn scïto inscio guaranì, [1]
- "Ateneo Guaraní" (Paraguay) [2]
- O guaranì in Argentinn-a (spagnòllo) [3]
- Dissiônâjo Guaranì-Spagnòllo, [4]
- Ûn âtro dissiônâjo Guaranì-Spagnòllo, [5]
- Côltûa d'o Paraguay e inscia léngua guaranì (ingléize, spagnòllo e guaranì) [6]
- Guaraní Renda: Scïto inscia léngua Guaranì (in spagnòllo), [7]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Òca
Òca l'è o nomme de vari oxelli dell'Ordine Anseres, famiggia de Anatidae.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
O genere prinçipä da famiggia o l'è l'Anser, caratterizzou da becco grosso e erto ä base, ae lunghe e dä punta appuntia, coa cürta.
E òche sarveghe se tröven in Italia solo de passaggio; çitemmo fra queste l'oca çenenn-a (Anser Anser) e l'òca Anser Fabalis.
Òche domesteghe[modìfica | modìfica wikitèsto]
A ciu gran parte de specie domesteghe deriven da l'oca çenenn-a. Sun fra i ciü grosci oxelli domesteghi; o peizo medio o l'è de 4 o 5 kg ma o pö esse süperou da çerte specie seleçionæ. Dopo a fecondaçion dell'övo i embriuin se sviluppen inte 31 giorni. In ti paperi neonati se nota o fenomeno de l'Imprinting.
L'òca a l'è allevä pe a carne, pe i öve, e pe o ciümin ch'o l'è döviou pe imbottï coverte e indumenti. O famoso patè de foie gras o se ottegne da o figaito de òche sottoposte a alimentazion forsä.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Òca


text:
Iugoslavia
A Iugoslavia ò Jugoslavia ò Jogöslâvia (Jyrocлaбиja/Jugoslavija) a l'é stæta 'n Stato de l'Euròpa sûd-orientâ costituîo into 1918 co-o nomme de "Regno di Sèrbi, Croâti e Slovén" (mantegnûo scinn'a-o 1929, quande o l'à pigiòu quello de "Regno de Iugoslavia") e desciòrtose into 1991-92 (co-a formaçión de repûbbriche indipendente de Bòsnia-Erçegòvina, Croaçia, Maçedònia, Serbia e Monteneigro, Slovenia).
A-o momento da nascita a l'ocupava unn-a sûperfiçie de 248.665 km2, montæ a 255.804 doppo a Segonda guæra mondiâ aprêuvo a-i acatti territoriæ ottegnûi a spéize de l’Itallia (Ìstria, Dalmàçia e Zara), e a contava circa 13.000.000 abitanti, vegnûi pöco men de 24.000.000 inti ûrtimi ténpi de l'unitæ politica. A sêu capitâ a l'êa Belgraddo.
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Iugoslavia


text:
Site Statistics
Latest Blog Posts for منتديات جلسات جزائرية
- Ïíä ÇáÓÚÇÏÉ ÇáÍÞÉon Nov 3, 2012 in ãÄáÝÇÊ ÓãÇÍÉ ÇáÔíÎ ÝæÒì ãÍãÏ ÃÈæ ÒíÏ
- ßÐÈÊ ÇáÏäíÇ Ýì ÞáÈß ÃßÈÑon Nov 1, 2012 in ãÄáÝÇÊ ÓãÇÍÉ ÇáÔíÎ ÝæÒì ãÍãÏ ÃÈæ ÒíÏÅä ÇáÅäÓÇä ÅÐÇ æáÏ ÝÅä Ãæá ÎØÇÈ íÓãÚå íÃÊíå ãä Çááå ÝÈãÌÑÏ äÒæáå ãä ÈØä ÇáÃã íÓÊåá ÕÇÑÎÇð æÅÐÇ ÈÇáãáÇÆßÉ íÞæáæä áå ÃÕÛí ÌíÏÇð åÐÇ ÑÈß íÎÇØ...
- ÇÈæ ÇáÖíÝÇäon Oct 31, 2012 in ãÄáÝÇÊ ÓãÇÍÉ ÇáÔíÎ ÝæÒì ãÍãÏ ÃÈæ ÒíÏÑæì ÇáÈÎÇÑí æãÓáã Ãä Îáíá Çááå ÅÈÑÇåíã ÎÑÌ ßÚÇÏÊå íæãÇð íÈÍË Úä ÇáÖíÝÇä æßÇä áÇ íÃßá ÅáÇ ãÚ ÖíÝ æíãßË íæãÇð Èá ÃíÇã ÈÏæä Ãßá ÍÊì íÚËÑ Úáì Ö...
- ÇáãÛäÇØíÓon Oct 29, 2012 in ãÄáÝÇÊ ÓãÇÍÉ ÇáÔíÎ ÝæÒì ãÍãÏ ÃÈæ ÒíÏÇáÚÇáã ßáå ãä ÍæáäÇ ÇáßÇÝÑíä æÇáãÔÑßíä æÇáÌÇÍÏíä æÇáãáÍÏíä íÊÚÌÈæä ãä ÇáÑæÍ ÇáÛÑíÈÉ ÇáÊí ÊäÊÔÑ Ýí ÇáãÓáãíä Ýí åÐå ÇáÃíÇã ÔæÞÇð Åáì ÈíÊ Ç...
- ÇÓÊãØÇÑ ÇáÑÍãÇÊon Oct 27, 2012 in ãÄáÝÇÊ ÓãÇÍÉ ÇáÔíÎ ÝæÒì ãÍãÏ ÃÈæ ÒíÏßá æÇÍÏ ÝíäÇ íÍÇæá Ãä íÚãá áÃæáÇÏå ãÇ íäÝÚåã Ýí ÇáÏäíÇ ÝÇáÐí íÓÇÝÑ áíÍÖÑ áåã ÑíÇáÇÊ Ãæ ÏæáÇÑÇÊ æÇáÐí íÊÇÌÑ áíÚãá áåã ÈíæÊÇð æÚãÇÑÇÊ æÇáÐí...
- ÇáÝÞíÑ ÇáãÊÚÝÝon Oct 25, 2012 in ãÄáÝÇÊ ÓãÇÍÉ ÇáÔíÎ ÝæÒì ãÍãÏ ÃÈæ ÒíÏÏÚÇäÇ ÇáäÈí Åáì Ãä äÕæã íæã ÚÑÝÉ æÅáì Ãä äßÈÑ Çááå ãä ÕÈÍ íæã ÚÑÝÉ Åáì ÚÕÑ íæã ÇáÑÇÈÚ ãä ÃíÇã ÇáÚíÏ äßÈÑ Çááå ÈÚÏ ßá ÕáÇÉ ÓæÇÁ ÕáíäÇ Ýí ÌãÇÚ...
- æÓÇã ÇáãÛÝÑÉon Oct 24, 2012 in ãÄáÝÇÊ ÓãÇÍÉ ÇáÔíÎ ÝæÒì ãÍãÏ ÃÈæ ÒíÏäÍÊÝá Ýí åÐÇ Çáíæã ÈÎíÑ ãäÓß ÎÕäÇ Èå Çááå åÐÇ ÇáãäÓß ÇáÚÙíã áæ ÚáãäÇ ãÇ Ýíå ãä ÇáÎíÑ æÇáÊßÑíã ãä Çáãæáì ÇáßÑíã áÈÇÚ ßá æÇÍÏ ãäÇ ãÇ ãáßÊ íÏÇ...
- ßã Èíä ÇáÓãÇÁ æÇáÃÑÖon Oct 23, 2012 in ãÄáÝÇÊ ÓãÇÍÉ ÇáÔíÎ ÝæÒì ãÍãÏ ÃÈæ ÒíÏÂíÉ ãä ÂíÇÊ ÑÈäÇ ßáäÇ äÔåÏåÇ Ýí ÇáÍÌ ÅãÇ ÈÚíä ÇáÑÃÓ áãä æÕá Åáì åäÇáß æÅãÇ Ýí æÓÇÆá ÇáÅÚáÇã áãä áã íÞÏã ÇáÇÓÊØÇÚÉ æíæÝÞå ÇáãæÝÞ ááæÕæá Åáì...
- ÃäÊ ÊÓÃá æÇáÔíÎ íÌíÈon Oct 23, 2012 in ãÄáÝÇÊ ÓãÇÍÉ ÇáÔíÎ ÝæÒì ãÍãÏ ÃÈæ ÒíÏ
- ÇáßÚÈÉ æÇáãäÌäíÞon Oct 22, 2012 in ãÄáÝÇÊ ÓãÇÍÉ ÇáÔíÎ ÝæÒì ãÍãÏ ÃÈæ ÒíÏ
Comments


text:
Læte
Læte - Produto de secreçion de glandole mammaie; o se presenta comme un liquido gianco opaco, de compoxiçion chimica complessa; o l'è destinao a alimentâ a prole di mammifei, pe a quæ o rappresenta un alimento completo e indispensabile do primmo periodo da vitta.
Oltre a-o læte materno into periodo de l’aleitamento, l’ommo o doeuvia comme alimento de gran valsûa, into resto da vitta ascì, o læte di animæ, ch'o l'è anche oggetto de una grande industria. A norma de lezze, pe læte alimentare s'ha da intende[1] «o produto ottegnuo da l'aleitoeuia regolare, ininterrotta e completa do tettin di animæ in bon stæto de salute e de nutriçion». Co-o termine læte s'intende quello produto da-a vacca (læte vaccin), mentre quello provegninte da di atri animæ o porta a denominaçion da-a specce animâ ch'a-o produxe.
NòtteModìfica
- ↑ art. 15 r.d. 994/9 mazzo 1929.
Colegaménti esterniModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce læte


text:
Adam Mickiewicz
Dæti personâli
Mòrte: Istanbul (Costantinopoli), 26 novénbre 1855
Paize: Polonia
Âtre informaçioìn
Adam Bernard Mickiewicz (Zaosie, 24 dexénbre 1798 - Costantinopoli, 26 novénbre 1855) o l'è consciderao o ciù illustre poeta polacco.
Biografìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Adam Mickiewicz o l'è nasciuo o 24 dexénbre 1798 a Zaosie, vexin a Nowogródek, l'antico Gran Ducato de Lituania da 'na famiggia d'antiga lignœua, ma aroinaa. A so formaçion colturâ, de tipo clascico, a l'è stæta completaa a l'Universcitæ de Vilnius da-o 1815 a-o 1819. Da-o 1819 a-o 1823 o l'eserçitò l'attivitæ de professô a Kowno.
Doppo d'esise interessao a-i filosofi françeixi illuministi comme Voltaire, fito o començò a apascionâse a-i capolavoî di gren scritoî romantichi Schiller e Byron.
A Vilnius o s'afiliò a-e societæ studentesche di "Filomati e Filareti". Fortemente critico in raporto a o "paterno abraçço" ruscio insci-o regno polacco, into 1823 o fu arestao da-a poliçia ruscia con di atri acolliti da mæxima associaçion. O fu imprexonao pe quarche meize e o no tornò mai ciù inte sœu tære. O visse quindi a Odessa, Mosca e San Peoburgo, strenzendo di ligammi con numeroxi scritoî rusci, tra-i quæ Alexandr Pushkin.
E oppie[modìfica | modìfica wikitèsto]
Comme poeta o començò a arecœugge i primmi sucesci con l'oppia Ballady i romanse (Ballate e Romançe) do 1822 ch'a l'arve l'etæ romantica inta lettiatua polacca. A prefaçion de l'oppia a l'è una fotografia insci-a lettiatua de l'Europa ocidentâ.
Tra-o 1822 e-o 1832 o compoze l'oppia tiatrâ Dziady (Gli Avi), inta quæ o conferì a-a Polonia un rollo de goidda pe-i atre naçioin europee. O tittolo de l'opera o vegne da 'n'antiga festa popolâ bieloruscia, chi ha lœugo durante a festa de Tuttisanti; de celebraçioin a-e quæ o Mickiewicz o parteçipava durante a so zoeneçça in Lituania. A segonda parte a descrive e soferençe tereñe, prezentando di fantasmi de gente mâtratæ, di figgiœu che no pœuan razonze o paradizo perché no han soferto insci-a tæra e de contadiñe vergini che no han mai sperimentao ni l'amô, ni e sœu soferençe. A terça parte a presenta o martœuio da Polonnia e a presenta 'na vixon do futuo da naçion, inta quæ e soferençe son paragonæ a-a Pascion de Criste. Questa vixon a se concludde co-a profeçia de 'n misteriozo mescîa da Polonnia de nomme "44". A quarta parte a l'è un monodramma. O protagonista o l'è o spirito de 'n zoeno suicidda, consumao da-a pascion ch'a l'ha portao a-a follia e poi a-a morte.
Durante o so exillio Mickiewicz o l'ha scrito tra-i atri Konrad Wallenrod (1828), un poema filosofico ch'o l'ha inspiao a zoentù polacca inta lotta contra l'oprescion. Inte quest'oppia un Meistro Lituan de l'Orde Teutonnego o demolisce e sœu attivitæ.
Into 1825 Mickiewicz o s'atrœuva inta Crimea e o pubblica a so oppia erotica Sonety krymskie (Sonetti de Crimea, 1826). Sci ben inspirao da-o panoramma da steppa, a so annima e a so mente son sempre ciù asciorbie da-i sœu sentimenti naçionalisti. Ma l'oppia, a ciù importante pe-i polacchi a l'è Pan Tadeusz (Segnô Tadê) - un poemma de 12 libbri, ciamao "epopea naçionâ".
Adam Mickiewicz o l'ha ascì traduto in polacco i oppie di aotoî italien: Françesco Petrarca e Dante Ardighê.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Adam Mickiewicz


text:
Salvador, Brasî
Salvador a l'è 'na çittæ brasiliann-a, capolêugo do stato da Bahia, into nord-ovest do Pàize.
Dïta in portoghéize São Salvador da Bahia de Todos os Santos, a l'è inte 'na penìsoa in scia còsta de l'Oçeano Atlantico, essendo o ciû grande pòrto d'esportaçioîn e çentro d'a regiôn metropolitann-a do Recôncavo Baiano.
Comme terso mûniçipio ciû popolòu do Brasî, a sêu popolassiôn a l'ëa into 2016 de 2.938.092 abitanti.
Storicamente, a l'è stæta a primma capitâ do Brasî e anchêu se pêuan vedde edifiçi stòrichi d'interessante attrattiva tûristega. A l'è stæta descrita e raccontä da-o çelebre scrittô brasilian Jorge Amado. I viâli antighi comme o famozo Pelourinho, l'amabilitæ e alegria d'a sêu gente, a festa do carlevâ e a sêu mûxica, e belliscime spiage e e diverse manifestaçioìn da coltûa popolä brasiliann-a, prodotto da mescciûa d'i elementi africhen e coloniâli, a a fan diventâ 'n pòsto importantiscimo into patrimònnio da naçion intrega.
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Salvador


text:
Inversciôn termica
Inversciôn termica l'è o nomme ch'o vegne dæto a quello fenomeno ch'o se verifica quande l'aia a livello do terren a l'è ciü freida de quella in quota.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
Distribuçion da temperatüa in te l'aia[modìfica | modìfica wikitèsto]
O calô de l'atmosfea o ne deriva soviatütto da a superfiçie da Tæra: a parte derivante da o Sô a l'è menô. A denscitæ supeiô, o ciü erto tenô de vapô acqueo e a maggiô vexinansa ä superfiçie fan scì che i stræti ciü bassi de l'atmosfea riçeivan ciü calô da l'irraggiamento terrestre. In ta troposfea (o stræto ciü basso dell'atmosfea, avente un spessô de 8 chilometri ai Poli e 17 chilometri all'Equatô) a temperatüa de l'aia perciò a diminuisce de 0,6 °C ogni votta che se monta de 100 metri.
Cause de inversciôn[modìfica | modìfica wikitèsto]
In te nötte invernali, specialmente se o tempo o l'è sen, a tæra a se refreida velocemente pe irraggiamento; comme conseguensa anche i strati dell'aia a livello do terren se refreidan ciü tanto de quelli in quota. Unn'atra causa a pö esse a differensa de peiso fra e masse d'aia freida, ciü pesante, e cada ciü leggera.
E caratteristiche orografiche do terren fan a sö parte; l'inversciôn termica a l'è caratteristica di fondovalle (comme a Valdeciann-a in Italia centrâ) dove e masse d'aia freide e pesanti chinnan sotto quelle cade e leggere. E neggie da Valle do Po riconoscen lô ascì comme causa l'inversciôn termica, façilitä da a mancansa de vento e da o peiso do vapô acqueo.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Inversciôn termica


text:
Somalia
Nomme ofiçiâ: Soomaaliya, in sòmalo, الصومال - As-Suumaal in àrabo e Somalia in italiàn, stato de l'Africa orientâle indipendente da-o 1960, a sêu capitâ a l'è Mogadiscio.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Somalia a l'è nasciûa da l'unión de doî stati coloniali: a Somalia italiann-a (parte de l'Africa Orientâle Italiann-a) e a Somalia britannica, ch'a se ciàmma Somaliland, mentre a Somalia françéize a l'è diventâ indipendénte con o nomme de Gibuti.
A g'ha 'na sûperfiçie de 637.657 km2 e a sêu popolaçión a l'è de 8.400.000 abitanti[1].
E léngoe ofiçiæ son o sòmalo e l'àrabo, ma se parla ascì l'italiàn e l'ingléize.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Somalia


text:
Luigi Anselmi
Ommo istintivo e geniale, se pêu dî ch'o s'è faeto da solo; basandose in sciä sò pasciôn, in sciö sò estro e in sciö spirito de osservaçiôn: l'osservaçiôn anche d'unn-a stradda de nêutte, d'un mainâ ciucco, d'ûn spassin ch'o rasccia ûn manifesto.
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
Nasciûo a-e Grassie, çinquantêutto anni fa, figgio de zeneixi, Luigi Anselmi o l'ha faeto anche o camallo. Ste origini, che g'han insegnôu a leze in ta parte ciù intima da Zena modesta ma vera, son stæte a sò fortunn-a.
Trent'anni fa, incontrando Giuseppe Marzari in t'a bottega do «Rêua», o s'è accorto che quarchedun trovava spiritose e sò scenette e ch'o-e voeiva reçitâ. Da quello momento o successo o l'è arrivôu de botto. Son vegnûi i dischi, e parodie pe-e compagnie de rivista, e commedie pe-a radio, e cansôin che han fæto vegnî o magon a tanta gente. E anche, in to 1954, a medaggia d'öo do Scindico Pertusio pe premiâ a sò valorosa attivitæ.
Se pêu dî che anchêu no ghe segge zeneize ch'o no l'agge mai sentîo un disco creôu da Luigi Anselmi e inciso da-o Marzari; e bonn-a parte de quelli ch'o l'ha fæto rîe, o disco l'han anche accattôu.
In t'o trenteximo da sô attivitae Luigi Anselmi proscimamente o pubblichiâ unn-a raccolta di sò maggiori successi fonografici sperando de fâ cosa gradiâ a tutti i zeneixi che l'han sempre seguîo. A raccolta a l'aviâ pe titolo: Zena vista coscì.
Portæ da-i emigranti, conservæ da-i mainæ, i dischi de l'Anselmi se son sparsci pe-o mondo; son in qualunque posto se intende a lengua zeneize; pâ ch'aggian a calamitta perchè fan fermâ sempre a gente davanti a-e bitteghe d'aradio.
O baritono Taddei o l'ha contribuîo a fâ conosce unna bella, foscia a ciù nostalgica cansôn de l'Anselmi: «Salûta Zena», cantandola a tutti i zeneixi ch'o l'ha incontrôu pe-o mondo. O l'ha çercôu de rende meno doloroso o vêuo lasciôu da Mario Cappello, ch'o l'aveiva in repertorio.
No l'è façile scordâse a sò grande interpretaçiôn. Sotto a luxe bleu di riflettori, tegnindo in man o mandillo in segno de salûo, o cantava o ritornello: «Ciao, salûtime 'n po' Zena, - Portöia, a Mænn-a, o Meu! - Ciao, salûtime 'n po' Zena, - che l'ho sempre chì in t'o chêu!».
Luigi Anselmi, scibben o segge popolare, scibben o l'agge avûo grandi successi, o l'e stæto misso un po' in disparte in questi urtimi tempi e no se ne capisce a raxôn. Tanto ciù ch'o no l'ha solo travaggiôu pe sò conto ma ch'o l'ha anche favorîo a carriera de vari artisti da scena leggera, començando da o sò amigo Tino Scotti.
Noiatri conscideremmo o «Giggio» comme un di rappresentanti ciù esprescivi do nostro carattere: o no l'è ommo de lettere ma o l'arve con sinceritæ o sò animo ai atri. E i atri dimostran de capîlo.[1]
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikivivàgna a contêgne una pàgina dedicâ a Luigi Anselmi


text:
Ballaneuo
Ballaneuo o l'è un di sport ciù amæ da-i liguri.
Ben ben de squaddre liguri zeugan inte mascime divixioin (A1, A2) do "campionato italian de ballaneuo". O campion d'Italia pe o 2005-06 a l'è stæta a Pro Recco, unn-a de squaddre ciù prestigiose d'Italia. Ätre societæ liguri in A1 en stæte pe quello mæximo anno: Rari Nantes Savon-a, Rari Nantes Camoggi, Societæ Sportiva Nervi, Ciavai Noeuo, Rari Nantes Boggiasco.
Vôxe corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Ballaneuo


text:
Muiun
O Muiun o l'è un animä fantastico, do quale demmo chi unna descriçion segundo quante cunta i vægi da valle do Ponçéivia.
Aspetto[modìfica | modìfica wikitèsto]
Se tratta de un serpente, che comme grandessa o süpera de gran lunga tutte e bisce presenti in sce i nostri monti. In despræxio da biologia positivista, o l'è consciderou ëse o mas-cio da lippua. Caratteristica a schenn-a coverta de pei.
A spüssa de muiun[modìfica | modìfica wikitèsto]
Questa bestia a segnala a sö presenza con un ödû nauseante dïto spüssa de muiun. Anche in te questo caxo notemmo un contrasto con quante afferma a sciensa naturale moderna, che a l'attribuisce l'ödû a un funzo do genere Phallus.
I poteri funesti[modìfica | modìfica wikitèsto]
Tutti i desgraziæ che han incontrou questo essere e l'han ammiou in ti œggi, no sun turnæ inderæ a contalo.


text:
Nespoa
A nèspoa (nèspua in savonéize e novéize , süssacü[1] ò néspuru[2] in vintimigiôzo, nèfle[3] in monegàsco) o l'è o frûto da ciànta conosciûa co-o mæximo nómme, ö sæ Mespilus germanica (L., 1753), ànche se a-a giornâ d’ancheu o vêgne ciamòu inte quésto mòddo ò frûto de Eriobotrya japonica ((Thunb.) Lindl., 1821) ascì.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
A nèspoa a l'è 'n frûto ch'o se trêuva in aotùnno e o vegne mêuio e d'in cô maròn scûo dóppo ch'o l'è stæto inta pàggia pe quarche ténpo. A g'ha bén bén de armelle picinn-e, dûe e de cô néigro.
Difuxon[modìfica | modìfica wikitèsto]
A nèspoa a l'è 'n frûto euröpêo antîgo de l'Euròpa çentrâ e do Sud che o no se coltiva ciù, a parte quarche scîto inte l'Asia, e o no deve êse confûzo co-a nèspoa do Giappon, che òua a se pêu acatà a-o mercòu a-o prinçìpio da stæ.
I èrboi de nèspoe se atrêuvan inte l'Italia do Nòrd, ma créscian inta Puggia ascì, e adreitûa in Germania e inta Svissea perchè o l'é 'n èrbo tanto rexisténte. I èrboi de nèspoe s'atreuvan anche in Bulgaria, Turchia, Grecia e inta penìzoa da Crimea.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Pe-o frûto de Mespilus germanica
- ↑ Pe-o frûto de Eriobotrya japonica
- ↑ L'èrbo de nèspoe o l'è dîto pe cóntra nespurè.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Nespoa
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce Nespoa


text:
Lengua romenn-a
O Romêno (Română), a l'è 'na léngoa do grùppo lengoìstico italico òrientâle. Léngoa ofiçiâ de Romanîa e Moldàvia, a l'è parlâ in Ungherîa, Ucraìnn-a, Sérbia e Rùscia ascì, óltre che da divèrsce comunitæ de emigræ in âtri pàizi eoropêi, inti Stâti Unîi e in Canada.
Descriçión e stöiaModìfica
NòtteModìfica
- ↑ a l'è a variêtæ standard
Âtri progèttiModìfica
- Wikipedia a gh'à 'n'ediçión in lengua romenn-a (ro.wikipedia.org)
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Lengua romenn-a


text:
Nouméa
Nouméa a l'è a capitâ e prinçipâ porto da Neuva Caledonia, un tæritojo d'oltremâ françeise.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Into 2019 a g'aveiva 'na popolassion de ciù de 94.285 abitanti. A s'attrêuva vexinn-a a l'estremmo sûd de l'ìsoa prinçipâ, e a l'è a ciû grande çittæ de léngua françeise inte l'Oçeano Paçiffego.
Gh'é nûmeroxi alberghi pe tûristi in sce 'na penìsoa a-o sûd do çentro da çittæ, e inta zöna nòrd gh'é di fabbriche che proçessan o nichel da Neuva Caledonia.
Conlìgamenti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Nouméa


text:
Template:TemplateData
E instruçioìn chi de sótta són contegnûe inta sotopàgina Template:TemplateData/man (modìfica·cronologîa)
Quésto template o crea o rimàndo a-a sotopàgina /TemplateData de 'n template. O va inserîo inta pàgina de bâze do template, inte l'àrea conpréiza tra  , depoî o {{Man}}.
Scintàsci
- ...Còdice do template...
- ...
- {{Man}}
- {{TemplateData}}
- [[Categorîa:Categorîe do template...]]
-
O no l'à di paràmetri.
Ûzo
Quànde a sotopàgina /TemplateData a no l'exìste ancón, o pêu êse dêuviòu a ògni mòddo cómme 'n avîso pe sugerî a sò creaçión. Inte 'sto câxo chi, o template o l'é mìsso outomaticaménte inta Categorîa:Template sénsa TemplateData ascì. Sciacàndo in sce "Crêa" a l'é avèrta a nêuva pàgina preconpilâ co-o Template:TemplateData/Preload.


text:
Repubbrica Socialista Sovietica da Georgia
A Repùbrica Socialìsta Soviética Giorgiànn-a (nómme ofiçiâ საქართველოს საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა in giorgiàn[1], ГpyзиHckaя CoBeTckaя CoциaлиcTичeckaя Pecпyблиka[2] in rùscio) a l'è stæta, tra-o 1921 e o 1991, 'na de chìnze repùbriche socialìste che faxevân pàrte de l'Unión Soviética.
A sò capitâ a l'êa, coscì cómme inta modèrna Giòrgia, Tiblisi.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Scìnboli[modìfica | modìfica wikitèsto]
Govèrno[modìfica | modìfica wikitèsto]
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ sakartvelos sabch'ota sotsialist'uri resp'ublik'a inte l'arfabêto latìn
- ↑ Gruzinskaya Sovetskaya Sotsialisticheskaya Respublika inte l'arfabêto latìn
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Repubbrica Socialista Sovietica da Georgia


text:
Riôtu
Riôtu (Riâto o Riaoto in senése, Rialto in italian) u l'è ün cumüne sparsu de 563 abitanti da pruvinsa de Savuna.
Geugrafia[modìfica | modìfica wikitèsto]
U teritöriu du cumüne de Riôtu u se truva pe-a ciü parte in-te l'ôta valô da sciüméra Pora, a cuôle, doppu ése pasô in-tu vexìn paise de Côrxi, a se cacia poi in-tu Mô Ligüre, a l'artéssa da lücalité de Marina, a Finô. Riôtu u l'à ün spétu de cumüne sparsu, spartiu tra-e varie cuntrè custruie in-scia riva di munti a nord du fundu da valô, in-ta pusisiùn che a pia ciü sû, cun-a riva a sud che pe cuntra a l'è scuéxi du tüttu cuvèrta da boschi[4].
U sö teritöriu versu nord u riva fìn a-a custèra di munti cun-u cunfìn, cun Côrxi primma e Burmia poi, che partindu da-u Bric Chioggia (1041 m), u segue a linia Munte Ôtu (1048 m) - Briccu di Proei (1016 m) - Bric Pelassa (1220 m). Üna punta du teritöriu de Riôtu a riva però scuéxi fìn a-a simma du Munte Settepani (1386 m), cun-a végia bôse militô de l'aeronàutica che a se truva propriu in-te stu cumüne chi. Versu levante u cunfìn cun Côrxi u l'è segnó da-a sciüméra Carbüa e, cun Maiö a sud e a punénte, u pasa turna pe-a custèra di munti, tra-i cuôli u se regurda u Bric Gettina (1025 m) unde i ghe sùn e miniere du Purin, d'ancö abandunè ma che, in-tu periudu du Marchexùn de Finô, i l'éran tantu inpurtànti pe l'estrasiùn de l'argentu.
Stòia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Antighité e Mediuevu[modìfica | modìfica wikitèsto]
U numme Riôtu u significa "rian che u nasce in ôtu", prubabilménte cun referiméntu a-a sciüméra Pora, e u remunta a-u periudu mediuevô. Segundu üna tradisiùn lücale a l'è steta üna famia veneta, i Fugardo, che scapandu da Venesia a l'à fundô u paise, scibèn che a nu ghe séggian de següre pröve[4][5].
De éte ciü antighe nu ghe sùn particulè testimunianse in-tu teritöriu de Riôtu ma de següru u l'éra sa frecuentó da de pupulasiui di antighi ligüri, i cuôli i l'axévan ün inpurtànte vilàggiu in-scia Ruca de Perti, a-a giurnô d'ancö cunusciû cumme u "Vilàggiu de Agnime", che u remunta a l'éte du féru e u l'è scinbulu de l'inpurtànsa du Finô cumme cunfin tra-i teritöri di ligüri Sabazi e di Ingauni. I nu ghe sùn mancu di particulè resti de l'éte rumôna détu che a stradda prinsipô de l'area, a via Julia Augusta, a pasôva ciü versu u mô Ligüre[4].
Ancura du periudu sucessivu, de tüttu l'Ôtu Mediuevu, i nu ghe sùn de testimunianse da söna de Riôtu, a cuôle, cumme u restu du Finô, a sara mesció da-a môrca Aleramica a cuélla de Savuna, pe fenî in-tu növu stetu du Marchexùn de Finô a-a sö creasiùn in-tu 1162 cun Riccu I Du Caréttu[4].
Eté muderna e cuntenpuranea[modìfica | modìfica wikitèsto]
Cun-a murte de l'urtimu marchése Sforsa Dria in-tu 1602, u Finô u paserà sutta a l'inperu spagnollu, pe fenî poi da-u 1713 sutta Séna[6]. In-te sucessive guére napuleuniche u frunte tra-i francési e austru-piemuntési pe varie otte u paserà pe-u paise, cun viulenti scuntri survatüttu in-scia custèra di munti tra-u Sü du Melogno e munti vexìn in-tu periudu 1794-1796. In sti anni chi a statua da Madonna da Néive a sara dunca spustô in-tu paise pe raxui de següressa[4].
Cun-a creasiùn da Repübbrica Ligüre u paise u sara inprinsipiu tacó a-u departiméntu du Letinbru, cun capulögu Savuna, ma poi, cun l'anesiùn da Ligüria a l'inperu francése, Riôtu u sara inseritu in-tu departiméntu de Muntenötte, sutta a-u canton de Finô e in-te l'arrondissement de Savuna. In-tu 1815, doppu a cürta speriénsa da Repübbrica Senése, Riôtu e tütta a Ligüria i saran déti a-i Savüia, pe decisiùn du Cungressu de Vienna, e dunca inseriti fìn a-u 1927 in-ta pruvinsa de Séna, pe poi pasô in-ta növa pruvinsa de Savuna[4].
U paise u cuntribuirà a-a primma guéra mundiô cun bén settantadui ommi. In-ta segunda, versu a sö fìn, l'area a deventerà ün céntru inpurtànte pe l'ativité di partigién, ma di surdô da RSI e tedeschi asci, i cuôli, u 2 frevô 1945 i tacheràn u canpu di partigién de Cian di Corsi, masandune ünse, a-i cuôli u l'è dedicó ün munuméntu[4].
Da-u 1973 a-u 2011 Riôtu u l'à fétu parte da Cumünité Muntana Pollupice asci, a-a giurnô d'ancö derlenguô[7].
Abitanti[modìfica | modìfica wikitèsto]
U cumüne Riôtu u l'à üna strutüa a paise sparsu, furmó da varie lücalité. A ciü inpurtànte, ôtre a cuélla du cumüne, a l'è Vene, che a l'è sêde de üna parocchia indipendente, ma i ghe sùn asci de lücalité ciü picine, separè da-i vari rién che i chinàn da-i munti e che i l'àn cangió numme ciü otte[5], che i sùn, segundu u statutu cumünôle, cuélle de Berea, Cheirano, Chiassari, Creveglione, Ciassa Végia, Gianchi, Murìn, Nunsiô, e Villa (e Vene)[8][9].
Riôtu u cunfina cun Burmia e Oseria a nord, cun Côrxi a levante, cun e U Tû a sud e cun Maiö e Carisan a punénte.
Evulusiùn demugràfica[modìfica | modìfica wikitèsto]
Abitanti censî[10]
Minorànse fulén[modìfica | modìfica wikitèsto]
Segundu l'ISTAT, a-u 31 dixénbre 2017, a Riôtu i gh'éran 13 rexidenti fulén.
Sciti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]
Architetüe religiuse[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Parocchia de Riôtu
- Géxa de San Péu: a l'è a sêde da parocchia de Riôtu e a se truva in-ta lücalité de Riôtu in "sensu stréitu". U no l'è tantu céru u periudu da sö custrusiùn, cun-a primma testimuniansa scrîta che a remunta a-u 1356, scibén che a géxa a ségge foscia du XIII seculu. U sö spétu d'ancö u l'è frütu de sucessive recustrusiòi, l'urtima de cuôli féta in-tu XVII seculu segundu u stile baroccu, cunservandu però u canpanìn göticu[11].
- Oratoriu de San Bastianìn: scituó arénte a-a géxa de San Péu, u l'è l'oraturiu da parocchia e sêde da casassa dedicô a-u mèximu Santu. U l'è stetu custruiu tra-u 1751 e u 1753 surva a üna custrusiùn ciü antiga[11].
- Capélla du Santiscimu Numme de Maìn: a se truva in-ta lücalité de Taglieto e a l'è steta cunusciua cumme a capélla de San Benôrdu asci[11].
- Capélla da Nunsiô: in-ta lücalité de Scotti[11].
- Capélla de Nostra Scignura da Cunsulasiùn: scituô in-ta lücalité de Calvi, a l'éra inprinsipiu dedicô a San Bastianìn[11].
- Capélla de San Benôrdu: a l'è a capélla da lücalité de Cheirano, inprinsipiu dedicô a-a Madonna[11].
- Capélla da Madonna da Néive: a se truva in simma a-a custèra di munti a-u cunfìn setentriunô du paise, in-ta lücalité de Melogno, e a l'è steta custruia in-tu 1666 pe dumanda di abitanti de Riôtu. Derucô da-i tedeschi in-tu 1944 a sara recustruia déxe anni doppu[11][12].
- Parocchia de Vene
- Géxa de San Lurénsu: sêde da parocchia de Vene, a sö origine a no l'è tantu céra, déta a destrusiùn di papé in-scia géxa. A l'è steta custruia segundu ün stile baroccu[11].
- Oratoriu de San Benôrdu: u l'è oratoriu da parocchia de Vene e sêde da cungregasiùn religiusa da-u mèximu numme. U se truva arénte a-a géxa de San Lurénsu e u l'è stetu recustruiu in-tu 1727 cun-u sö spétu d'ancö[11].
- Capélla de San Bastianìn: scituô in-ta lücalité de Cà de Cain[11].
- Capélla du Santiscimu Numme de Maìn: in-ta lücalité de Chiassari, sa dita Santa Maìn de Rucche[11].
Architetüe civili[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Canpu de balun: canpu da sogu pe-u balun, u se truva in-ta lücalité de Vene, vexìn a-a parocchia. A-a giurnô d'ancö a scuaddra du paise, a "Spes", a soga in-ta serie C2.
Musei[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Museu da civilé cuntadina: museu scituó vexìn a-a parocchia de Riôtu, u mustra i vari spéti da vita in-ti canpi e de tradisiui du pustu[5][13].
Natura[modìfica | modìfica wikitèsto]
Parte du teritöriu du cumüne u se truva in-tu scitu de interesse comunitario (SIC) du Munte Carmo - Munte Settepani, creùn da-u prugèttu Natura 2000 pe prutegge de ciante e di agnimè che i se truvan sölo chi, cumme a Campanula sabatia (Campanula de Savuna) o a Gentiana ligustica (Gensiana ligüre), ôtre che di oxélli cumme l'ôvia reô (Aquila chrysaetos).
Ecunumia[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'agricultüra a l'è delungu steta a ciü inpurtànte ativité ecunomica de Riôtu, cun l'alevaméntu e lavurasiùn du légnu asci, e in particulô a cultivasiùn de vigne e di orivi. A l'è inpurtànte a canpô de castagne asci. In-tu pasó i gh'éran üna fériera che a lavurôva u minerô de féru che u rivôva da l'isura d'Elba, e ün'ôtra pe-a lavurasiùn de l'argentu de miniere du Purin (serè in-tu XIX seculu)[4].
In-ta lücalité de Cian di Corsi, vexìn a-u cunfìn setentriunô du paise, unde u gh'è üna tora forestô da region asci, u l'è stetu avértu u 30 otubre 2010 ün parcu de pôre eoliche, furmó da tréi inpianti, pe üna putensa de ciü o menu 2,4 MW[14].
Cultüra[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dialettu[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Riôtu a l'è parlô üna variante du finarìn, dialettu du gruppu du lìgüre céntru-ucidentàle parló survatüttu a Finô, cun de diferense da-e parlè da rivêa.
Feste e fére[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Festa du Massu: u primmu de masu, a se tegne in-ta capélla da Madonna da Néive. In-te sta festa chi ün massu de sciure u l'è purtó da-u paise fìn a-a capélla pe ése poi vendiu in beneficiensa[12][15].
- Festa de San Péu: u 29 sügnu, a l'è a festa parocchiô de Riôtu.
- Festa da Madonna da Néive: u 5 agustu, a se tegne in-ta capélla da lücalité de Melogno, festegiô tra-i cumüni vexìn asci[12][16].
Comunicasiui[modìfica | modìfica wikitèsto]
Stradde[modìfica | modìfica wikitèsto]
A stradda prinsipô de Riôtu a l'è a SP17 a cuôle, pasandu in-tu fundu da valô Pura, a sunta u paise cun Côrxi, versu sud. A se truva in parte in-tu cumüne de Riôtu a SP23 a cuôle, rivandu da Côrxi, a cure lüngu u cunfìn setentriunô du paise, pe poi tacôse in-ta SP490, che a munta a-u Sü du Melogno.
U ciü vexìn casellu in-sce l'autustradda A10 u l'è cuéllu de Côrxi, scituó üna déxena de chilometri a sud, lüngu a SP17[5].
Aministrasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Scindici de Riôtu[modìfica | modìfica wikitèsto]
Binéllaggi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Notte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Dato Istat - Pupulasiùn a-u 30 sügnu 2019.
- ↑ Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
- ↑ Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di gràddi/giórno di Comùn pe Región e Provìnsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 (IT) Comune di Rialto - La nostra Storia, in sce comune.rialto.sv.it. URL consultòu o 13 zùgno 2021.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 (IT) Rialto - Museo Diffuso del Finale, in sce mudifinale.com. URL consultòu o 13 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Comune di Calice Ligure - Cenni Storici, in sce comune.calice-ligure.sv.it. URL consultòu o 12 zùgno 2021.
- ↑ (IT) L.R. 4 lüu 2008, n. 24, in sce federalismi.it. URL consultòu o 4 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Comune di Rialto - Statuto (PDF), in sce comune.rialto.sv.it. URL consultòu o 13 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Comune di Rialto - Località, in sce comune.rialto.sv.it. URL consultòu o 13 zùgno 2021.
- ↑ Statìstiche I.Stat - ISTAT; URL cunsultó u 28-12-2012.
- ↑ 11,00 11,01 11,02 11,03 11,04 11,05 11,06 11,07 11,08 11,09 11,10 (IT) Comune di Rialto - Edifici religiosi, in sce comune.rialto.sv.it. URL consultòu o 13 zùgno 2021.
- ↑ 12,0 12,1 12,2 (IT) Madonna della Neve, in sce caliceligure.org. URL consultòu o 13 màrso 2021.
- ↑ (IT) Comune di Rialto - Il museo della civiltà contadina, in sce comune.rialto.sv.it. URL consultòu o 13 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Comune di Rialto - Taglio del nastro per il nostro parco eolico, in sce comune.rialto.sv.it. URL consultòu o 13 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Comune di Rialto - "Festa du Massu", in sce comune.rialto.sv.it. URL consultòu o 13 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Comune di Rialto - Festa della Madonna della Neve, in sce comune.rialto.sv.it. URL consultòu o 13 zùgno 2021.
- ↑ Murtu in caréga
- ↑ Subentró cun D.P.R du 24 lüu 2007 publicó in-scia G.U. n. 183 de l'8 agustu 2007
- ↑ (IT) Gemellaggio Rialto - Cuba, in sce comune.rialto.sv.it. URL consultòu o 13 zùgno 2021.
Ôtri prugètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Riôtu
Suntaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Scitu uficiô, in sce comune.rialto.sv.it. URL consultòu o 13 zùgno 2021.


text:
Too Assettao
Sitting Bull (nomme ingleize do "Tóo Assettao", in Lakota Tatanka Iyotake (n. 1831 circa - m. 1890), cappo indian.
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
Nasciúo in sce-e rive do Grand River (Dakota do Sud), da-o 1863 o se distinse inta lotta contra l'avançâ di gianchi e o fu eletto (1867) cappo de l'intrega naçion Sioux. Into 1876, refúaose de condue o so popolo inte 'na riserva e scciuppao i ostilitæ co l'eserçito statuniense, o s'alliò co-i Cheyenne e i Arapaho guidando i opiaçioin militæ, che se conclusan co-a disfæta do George Armstrong Custer a Little Big Horn (25 zugno 1876).
Refugiaose co-a so tribù into Canadà into 1877, quattro anni ciu tardi o fu constreito a-a reisa da-a carestia. Opòstose dapœu, inutilmente, a-a vendia de tære indiañe, into 1885 o l'intrò a fâ parte do circo de Buffalo Bill. Into 1890, a caosa de insurreçioin scciuppæ fra i Sioux, o fu arestao e amaççao mentre i so guerê tentavan de liberâlo.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Too Assettao


text:
Lezze de Boyle
A lezze de Boyle (ciamâ lezze de Boyle-Mariotte ascì) a l'è unna lezze da fixica ütile anche in to stüddio da chimica, riguardante o stato gassoso; a pö esse dedotta sperimentalmente.
Cose dixe a lezze de BoyleModìfica
A temperatüa costante, aumentando a presciôn, o volümme de unna dæta massa de gas o diminuisce in mainea proporsionale.
FormuleModìfica
Indicando con T a temperatüa e con V o volümme, se ariva a-a formula:
- PV = K
- oscîa o prodotto da presciôn pe o volümme o l'è costante a temperatüa costante.
Co-in semplice passaggio matematico a formula a pö anche esse esposta comme se vedde chi sutta:
- V = K/P
Âtri progettiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Lezze de Boyle


text:
Tristan da Cunha
Nomme ofiçiâ: Tristan da Cunha, teritoio d'oltremâ britannego. A l'é 'n'îzoa de l'Òcéano Atlantico dipendente da Sant'Ellena, a sò capitâle a l'é Edimburgo di sette mâ (Edinburgh of the Seven Seas), anche s'a l'é dîta ciù semplicemente Settlement.
Descriçion e stòia[modìfica | modìfica wikitèsto]
A popolaçion de Tristan da Cunha (280 personn-e) a g'ha 'n fòrte ligamme co-a Liguria, de fæti diverse famigge de l'îzoa de Tristan da Cunha se ciamman Repetto e Lavarello, originæ da doî mainæ (Andrea e Gaetano) de Camoggi naufraghæ in sce l'isoa into 1892.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Tristan da Cunha


text:
Lavaggio Moquette A Domicilio Milano ⭐ Lavaggio Divani A Domicilio Milano in tessuto o in pelle, ma anche lavaggio poltrone, moquette, materassi e tappezzeria. Lavaggio Moquette A Domicilio …
Lavaggio Moquette A Domicilio Binago
Lavaggio Moquette A Domicilio Binago ⭐ Lavaggio Divani A Domicilio Milano in tessuto o in pelle, ma anche lavaggio poltrone, moquette, materassi e tappezzeria. Lavaggio Moquette A Domicilio …
Lavaggio Moquette A Domicilio Caponago
Lavaggio Moquette A Domicilio Caponago ⭐ Lavaggio Divani A Domicilio Milano in tessuto o in pelle, ma anche lavaggio poltrone, moquette, materassi e tappezzeria. Lavaggio Moquette A Domicilio …
Continue Reading infoLavaggio Moquette A Domicilio Caponago →
Lavaggio Moquette A Domicilio Cermenate
Lavaggio Moquette A Domicilio Cermenate ⭐ Lavaggio Divani A Domicilio Milano in tessuto o in pelle, ma anche lavaggio poltrone, moquette, materassi e tappezzeria. Lavaggio Moquette A Domicilio …
Continue Reading infoLavaggio Moquette A Domicilio Cermenate →
Lavaggio Moquette A Domicilio Dalmine
Lavaggio Moquette A Domicilio Dalmine ⭐ Lavaggio Divani A Domicilio Milano in tessuto o in pelle, ma anche lavaggio poltrone, moquette, materassi e tappezzeria. Lavaggio Moquette A Domicilio …
Continue Reading infoLavaggio Moquette A Domicilio Dalmine →
Lavaggio Moquette A Domicilio Inzago
Lavaggio Moquette A Domicilio Inzago ⭐ Lavaggio Divani A Domicilio Milano in tessuto o in pelle, ma anche lavaggio poltrone, moquette, materassi e tappezzeria. Lavaggio Moquette A Domicilio …


text:
Akrotiri e Dhekelia
Nomme ofiçiâ: Akrotiri and Dhekelia (Western and Eastern) Sovereign Base Areas, son dôe àree in sce l'îzoa de Çipro parte do Sovereign Base Areas Overseas Territory of the United Kingdom (Tæritöi Sovran de basi militæ d'oltremâ britànneghe).
Descriçion e stòia[modìfica | modìfica wikitèsto]
I tæritöi son stæti formæ into 1960, quande a l'îzoa de Çipro l'è stæta riconosciûa l'indipendença.
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Akrotiri e Dhekelia


text:
Asclepio
Asclepio o l' è o dio grego da Mexinn-a, equivalente a l' Esculapio di Romani. Sacro a Asclepio l'ea o serpente, scimbolo de renövu.
Genealogia[modìfica | modìfica wikitèsto]
O l' è figgio de Apollo e da ninfa Coronide. Sö figgi sun Macaon e Podalirio; figge Igea, Egle, Panacelsa e Jaso. Asclepio o l'è stæto allievo do çentauro Chiron.
I Asclepiei[modìfica | modìfica wikitèsto]
Segundo a tradiçion Asclepio o l'è stæto o fondatô de un scistema de templi dïti Asclepiei, dedichæ ai maròtti. Famoxi l'ea i asclepiei de Cos e de Epidauro. Storicamente, o grande mego grego Ippocrate o l'ea nasciüo a Cos e pä föa de dübbio che proprio a presensa de l'asclepieo a l'agge avüo unna parte in ta sö formaçion.
L'arrivo do cülto a Romma[modìfica | modìfica wikitèsto]
In to 292 a.C., in seguito a unna epidemia che a l'aveiva colpîo Romma, l'è stæto inviou 'na miscion a Epidauro a domandä aggiütto. In te quella occaxion l'è stæto costruîo o tempio de Esculapio in sce l'Isoa Tiberina, in sciô Tevere. Squæxi in ideale continuaçion de l'antigo cülto, l'isoa a l'è ancón occupä in gran parte da l'Uspiâ Fatebebefratelli.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Asclepio


text:
Eva Duarte de Perón
Eva Duarte de Peròn, dîta Evìta, (Los Toldos 1919 - Buenos Aires 1952), moggê de J. D. Perón.
Eva Peròn into 1947
Dæti personâli
Mòrte: Buenos Aires, 1952
Âtre informaçioìn
Vitta[modìfica | modìfica wikitèsto]
A travaggiò a Buenos Aires comme attrixe a l'aradio e into cine, acquistandoghe grande popolaritæ. A maiò J. D. Perón into 1945 e a l'ebbe parte notevoliscima inta sò eleçion do frevâ 1946. A conlaoò sempre attivamente co-o maio e a contribuì a acrescine a popolaritæ, intervegnindo in questioin sindacæ e in organizzaçioin femminile e sorvetutto dirizendo a Fondaçion Eva Perón, creâ into 1947.
A vixitò into 1947 a Spagna, l'Italia e a França. Proposta comme candidâ a-a vixeprescidença da Repubbrica, a declinò a candidatûa (31 ag. 1951), probabilmente pe l'ópoxiçion de l'eserçito. A scrisse La razón de mi vida (1951), apologetica esaltaçion do peronismo, e Mi mensaje (1952).
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Eva Duarte de Perón


text:
Categorîa:Euròpa
Quésta categorîa a l'arechéugge e vôxe che pàrlan de l'argoménto: Euròpa.
- Wikimedia Commons a contêgne 'na categorîa in sce l'argoménto Categorîa:Euròpa
Sotocategorîe
Quésta categorîa a contêgne e 4 sotocategorîe indicæ chi de sótta, pe 'n totâle de 4.
G
- Geografia de l'Euròpa (1 C, 14 P)
S
- Stâti de l'Eoröpa (47 C, 1 P)
U
- Unión Eoropêa (1 C, 3 P)
Ç
- Çittæ d'Europa (2 C, 43 P)
Pàgine inta categorîa "Euròpa"
Quésta categorîa a contêgne e 2 pàgine indicæ chi de sótta, in sce 'n totâle de 2.


text:
ÌÏÏÊ åíæãä ÑÇíÊÓ ææÊÔ Ýí ÑÓÇáÉ æÌåÊåÇ Çáíæã Åáì ÇáÑÆíÓ ÌæÑÌ ÈæÔ ÏÚæÊåÇ áÅÛáÇÞ ãÚÊÞá ÛæÇäÊÇäÇãæ ÝæÑÇð. æÞÇáÊ Åä ÇáÇÓÊãÑÇÑ Ýí ÇÍÊÌÇÒ ãÆÇÊ ÇáÃÔÎÇÕ Ïæä ÊåãÉ íÞæÖ ãÓÇÚí ÇáæáÇíÇÊ ÇáãÊÍÏÉ Ýí ÇáÞÖÇÁ Úáì ÇáÅÑåÇÈ.
æÞÇáÊ ÌäíÝÑ ÏÇÓßÇá¡ ßÈíÑÉ ãÓÊÔÇÑí ãßÇÝÍÉ ÇáÅÑåÇÈ Ýí åíæãä ÑÇíÊÓ ææÊÔ Åä: "ãÚÊÞá ÛæÇäÊÇäÇãæ ÃÖÑ ÈÇáæáÇíÇÊ ÇáãÊÍÏÉ ÃßËÑ ÈßËíÑ ããÇ ÃÖÑ ÈÃÚÏÇÆåÇ"¡ ãÖíÝÉ ÈÃä "æÓæÝ íÓÇÚÏ ÅÛáÇÞå Ýí ÅÍíÇÁ ÇáÓáØÉ ÇáÃÎáÇÞíÉ ÇáÊí ÊÍÊÇÌåÇ ÇáæáÇíÇÊ ÇáãÊÍÏÉ áãÍÇÑÈÉ ÇáÅÑåÇÈ ÈÔßá ÝÚÇá æÊÚÒíÒ ÓíÇÏÉ ÇáÞÇäæä".
æÃÝÇÏÊ æßÇáÉ ÃäÈÇÁ ÃÓæÔíÊÏ ÈÑÓ Ýí äÈà ÃæÑÏÊå ÃãÓ ÈÃä ãÓÊÞÈá ÇáãÚÊÞá ÞÏ ÃõÏÑÌ ßãæÖæÚ ááäÞÇÔ Úáì ÌÏæá ÃÚãÇá ÇÌÊãÇÚ ÑÝíÚ ÇáãÓÊæì ááÈíÊ ÇáÃÈíÖ íÌÑí ÚÞÏå Çáíæã. æíõÐßÑ Ãä ãÓÄæáíä Ýí ÇáÈíÊ ÇáÃÈíÖ ÃØáÞæÇ ÊÕÑíÍÇÊ ÊÚÈÑ ãÌÏÏÇð Úä ÑÛÈÊåã Ýí ÅÛáÇÞ ÇáãÚÊÞá¡ ÅáÇ Ãäåã ÃäßÑæÇ Ãí äíÉ ÈÚÞÏ ÇÌÊãÇÚòò ÈåÐÇ ÇáÎÕæÕ. æÃßÏ ÇáÈíÊ ÇáÃÈíÖ Ãä ÎØæÇÊ ÚÏÉ áÇ ÈÏ ãä ÇÊÎÇÐåÇ ÞÈá ÅÛáÇÞå¡ æãä ÖãäåÇ ÅäÔÇÁ áÌÇä ÚÓßÑíÉ Ýí ÇáæáÇíÇÊ ÇáãÊÍÏÉ æÅÚÇÏÉ ãä ÊÞÑÑ ÅØáÇÞ ÓÑÇÍå Ãæ äÞáå ãä ÇáãÚÊÞáíä Åáì ÃæØÇäåã.
æÞÇáÊ åíæãä ÑÇíÊÓ ææÊÔ Åä ÃíÇð ãä åÇÊíä ÇáÎØæÊíä áÇ ÊÚÊÈÑ ãÈÑÑÇð ÞÇäæäíÇð áÊÃÎíÑ ÅÛáÇÞ ÇáãÚÊÞá. ÝÞÏ ËÈÊ Ãä ÇáãÍÇßã ÇáÝíÏÑÇáíÉ ãÄåáÉ áãÍÇßãÉ ÇáÅÑåÇÈííä ÃßËÑ ÈßËíÑ ãä ÇááÌÇä ÇáÚÓßÑíÉ. ÝÝí ÇáÓäæÇÊ ÇáÎãÓ æÇáäÕÝ ÇáãäÞÖíÉ¡ äÌÍÊ åÐå ÇáãÍÇßã Ýí ÇáÝÕá Ýí ãÆÇÊ ÇáÇÚÊÏÇÁÇÊ ÇáÅÑåÇÈíÉ¡ æãä ÈíäåÇ ÇáßËíÑ ãä ÇáÃÚãÇá ÇáÅÑåÇÈíÉ ÇáÊí Êã ÇÑÊßÇÈåÇ Ýí ÇáÎÇÑÌ. æÈÇáãÞÇÈá¡ áã ÊÓÊØÚ ÇááÌÇä ÇáÚÓßÑíÉ ÅÕÏÇÑ Óæì Íßã æÇÍÏ¡ ÈÚÏ ÇÚÊÑÇÝ ÇáãÊåã ÈÌÑíãÊå. æßÇä Ðáß Ýí ÞÖíÉ ÇáÃÓÊÑÇáí ÏíÝíÏ åíßÓ¡ ÇáÐí Íõßã Úáíå ÈÇáÓÌä ÊÓÚÉ ÃÔåÑ íÞÖíåÇ ÇáÂä Ýí æØäå. ßãÇ Ãäå ãÇ ãä ÓÈÈò íãäÚ ÅÚÇÏÉ ãä ÊÞÑÑ ÅØáÇÞ ÓÑÇÍåã Åáì ÃæØÇäåã ãä ÇáæáÇíÇÊ ÇáãÊÍÏÉ¡ ÈÏáÇð ãä ãÚÊÞá ÛæÇäÊÇäÇãæ.


text:
didascalia video
Descrizione
finto testo, finto testo, finto testo, finto testo, finto testo, finto testo, finto testo, finto testo, finto testo, finto testo, finto testo, finto testo, finto testo, finto testo, finto testo, finto testo, finto testo, finto testo, finto testo, finto testo, finto testo, finto testo, finto testo, finto testo, finto testo, finto testo, finto testo, finto testo, finto testo, finto testo, finto testo, finto testo, finto testo, finto testo, finto testo, finto testo, finto testo.


text:
Enrico Carlini
Enrico Carlini (Rîco Carlìn), Zena (in sestê de Portöia), 27 màrso 1939, cresciûo a Rîeu (inta Ponçéivia), o l'è 'n tradutô e scritô.
Fòto do Rîco Carlìn
Dæti personâli
Paize: Italia
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
Nasciûo da 'na famiggia zeneize da valadda do Ponçéivia, o l'à inpréizo a léngoa e a coltûa zeneixi da sò poæ ch'o ghe lezeiva l'Ezöpo zenéize do Martin Piaggio.
Rîco Carlìn o colàbora co-o mensile "Gazettino sanpierdarenese", dónde vêgne publicòu de sò traduçioìn in zenéize, de scritoî zenéixi ch'àn scrîto in italiàn.
Scrîti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- I Spozoéi Inpromìssi do Lisciàndro Manzôni, traduçión in zenéize do Rîco Carlini; revixón: Stêva Lusito; coordinatô: Franco Bampi; Zêna, Erga Edizioni, 2013. Chi gh'é o primmo capitolo inta Wiki Vivagna.
- A scoverta de l'América do Cezare Pascarella, tradûta in zenéize, 2018, inta Wiki Vivagna
- A Stöia de Zêna, 2019, inta Wiki Vivagna
- O Càntico di Càntichi tradûto in zenéize, 2020, inta Wiki Vivagna
- Zêna e contórni, o quàrto capìtolo de Pictures from Italy do Charles Dickens tradûto in zenéize, 2021, inta Wiki Vivagna.
- A préiza de Gerusalèmme, tradûta in zenéize da-i Annâli do Càfaro, 2021, inta Wiki Vivagna.
- Questi fantasmi de Eduardo De Filippo: Monòlogo in sciô cafè, tradûto da-o Rico Carlini, 2021, inta Wiki Vivagna.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikivivàgna a contêgne una pàgina dedicâ a Rîco Carlini
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Rîco Carlini


text:
Crövo
O crövo commun (Corvus frugilegus Linnaeus, 1758) o l'é un membro da famiggia di còrvidi, de l'ordine di öxelli passeriformi. O s'attreuva into paleartico, e o seu habitat o s'estende da-a Scandinavia e l'Euròpa de ponente fin a-a Sciberia. O l'é un öxello gròsso, co-e ciumme neigre, gregäio, o se distingue da-e speçie scimili pe unna ciastra sensa ciumme in sciô moro. I crövi fan o nio assemme in scê çimme di erboi erti, de spesso vexin à fattorie e paixi. I pòsti, donde se ghe forma i gruppi di nii, vëgnan pe-o sòlito ciammæ colònie.
I crövi no en pe-a ciù parte öxelli migratöi, ma e populaçioin ciù a nòrd peuan mesciâse verso sud pe schivâ e due condiçioin de l'inverno. I öxelli forman streuppe inte l'inverno, de spesso insemme à atri còrvidi, cornaggie ò cornaggette. Vëgnan torna inte seu colònie pe reproduise in primmaveia. Sti öxelli chì mangian inti campi aræ e inte scheusse, donde çercan into seu larve e atri invertebræ, ma anche semense e atre ciante. Da delongo, i crövi en stæti accusæ de dannezzâ a campagna, e pe questo en stæti scorrii e ammassæ. Comme atri còrvidi, i crövi commun en öxelli intelligenti che fan vedde tratti comportamentali complesci e abilitæ de risòlve problemi senci.
Tascionomia e etimologia[modìfica | modìfica wikitèsto]
O crövo o l'à riçevuo o seu nòmme binomiale da-o naturalista svedeise Carlo Linneo do 1758 into seu Systema Naturae. O nòmme o vëgne da-o latin; corvus scignifica "crövo", e frugilegus vorrieiva dî "ch'o l'areccheugge da fruta". Se conosce doe sottospecie, o crövo ponentin (C. f. frugilegus) ch'o vive tra l'Europa de l'òvest, a Ruscia do sud e a Ciña nòrdoccidentale, mentre o crövo levantin (C. f. pastinator) o s'estende da-a Sciberia çentrâ a-a Mongolia settentrionâ, e a levante drento tutto o resto de l'Asia.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
O crövo o l'é un öxello assæ gròsso, da grande o peu pesâ tra i 280 e i 340 g, o peu ëse longo tra i 44 e i 46 cm e avei un avertua de ae tra i 81 e i 99 cm. O l'à de ciumme neigre che sovente fan vedde reflesci bleu e moeli sotta a luxe do sô. E ciumme in sciâ testa, còllo e spalle en ben ben drue e setose. E gambe e i pê en pe-a ciù parte neigri, o becco grixo-neigro e l'iride marròn scuo. Fra i adulti, unna ciastra nua con pelle gianchiña in gio a-i euggi e a-a base do becco, a l'é distintiva da speçie e â lascian distingue da-i atri membri da famiggia dei còrvidi. E ciumme in gio a-e gambe pan ciù abberruffæ e lanose che quelle da cornaggia, l'unico atro membro do seu genere co-o quæ o se peu confonde. Pe de ciù, quande o xeua, e ae do crövo en ciù longhe e streite che quelle da cornaggia. O ciummaggio di zoveni o l'é neigro con reflesci verdi, feua che pe-o derê do còllo, ch'o l'é marròn-neigro. O zoveno o s'assomeggia un pittin a-a cornaggia zovena, perché o no l'à a ciastra nua a-a base do becco, ma o l'à un becco ciù sottî e dòppo sëi meixi pöcassæ o perde e ciumme do moro.
Veddi ascì[modìfica | modìfica wikitèsto]
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Crövo
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce Crövo