text:
Annia
Annia l'è o nomme comùn de tanti ôxelli d'ægoa, generalmente migratoî, da famiggia di Anatidi (ordine di Anseriformi) e in particolâ mòddo do génere Anas.
DescriçionModìfica
Viven comunemente inti stagni e inti laghi çibandose de nutrimento trovòu sotta a superficce de l'ægoa. Gran parte de lô, specce quelle prinçipalmente d'ægoa, non g'han in bon coordinamento di movimenti in sciâ tæraferma; quelle ciù piccinn-e, invece, son solitamente coordinæ inte tùtti doî i ambienti.
L'annia domestega a l'è 'na spêce selezionâ, probabilmente derivâ da-o german reâ e da di atre spêce anche americann-e. Con annia sarvega solitamente se intende o german reâ (Anas platyrhynchos).
E volpöche (Tadornini) g'han i coî e o comportamento de annie, ma a forma de öche.
Spêce in ItaliaModìfica
Nommi scientifichi de spêce de annie oservabili inta fauna italiann-a:
- Anas crecca
- Anas strepera
- Anas platyrhynchos
Elenco di annie presenti in Euròpa e inte l'area mediterraneaModìfica
- Cairinini (nidifichen in sci erboi):
- Aix galericulata
- Aythyini (annie tuffatrici):
- Aythya ferina
- Aythya fuligula
- Aythya collaris
- Aythya nyroca
- Aythya marila
- Anatini (annie de superficce):
- Anas platyrhynchos
- Anas penelope
- Anas americana
- Anas strepera
- Anas crecca
- Anas formosa
- Anas acuta
- Anas querquedula
- Anas discors
- Anas clypeata
- Oxyurini: A no l'è presente in Italia, ma in atre zöne do Mâ Mediterraneo. Se tratta de annie piccinn-e e compatte che se immerzen. G'han de côe lunghe, redene e erette. E sampe son ben ben arretræ.
- Mergini, annie de mâ fra e quæ i gèneri:
- Mergellus: l´único raprezentante do genere o l´é Mergellus albellus; d´invèrno o s´atreuva into Nord d´Italia
- Mergus: feua che o Mergus serrator e Mergus merganser, no s'atreuvan in Italia, ma in Euròpa çentrâ e Euròpa settentrionâ. Se tratta de annie de stazza da medio-piccinna a grande. Se immerzen; i becchi g'han denti seghettæ. Svernen in scê còste marinn-e e inti laghi, e nidifichen inte cavitæ di erboi
- Histrionicus.
- Melanitta
- Bucephala
- Clangul
Ànie de mâModìfica
E ànie de mâ són ànie tufatrîci che vìvan inti mâ de l'estrémo Nord, predilìggian e zöne costêe ciufîto che o mâ avèrto. S'aposan pe nutrìse, sott'ægoa neùan leste graçie a-e sanpe aretræ, e a-e âe cùrte. Pêuan ariâ a 'na profonditæ de 4-5 metri e scînn-a 10-12 e fòscia ciù, a segóndo do génere e da spêce. A stagión riprodutîva pe-e tenperatûe estrêmamante bàsse a l'é cùrta; sôlo inte sto perîodo dêvan spostâse inte l'entrotæra pe depónn-e e êuve.
MerginiModìfica
I Mergini - Rafinesque 1815 són 'na Tribù d'öxélli da famìggia anatidae, a ciù parte, ma no tùtti, són marìn. Àn svilupòu de speciâli gandùgge da sâ o gandùgge nazâli che ghe perméttan de béive ægoa de mâ; quànde scròlan a tèsta cómme pe stranuâ, in realtæ éliminan a secreçión salinn-a ch'a se gh'amùgia inte naixe.
Smérgo Giànco (Mergellus albellus)Modìfica
o Smérgo Giànco (Mergellus Albellus - Linnaeus, 1758; nomme Italiàn Pesciaiola) o se distìngoe da-i âtri smérghi pe-êse ciù picìn e avêi o becco bén bén ciù cùrto; o l'é ciù scìmile a 'n'ània e defæti o l'é stæto clasificòu cómme ùnico ezenplâre do génere Mergellus.
O màsccio quæxi tutto giànco o l'à 'na maccia de cô néigro in gîo a l'éuggio e dôe rîghe sotî, unn-a da a bàze do còllo a-o pêto l'âtra da-o pêto a-a pansa, o l'à 'n sùffo giànco e néigro, 'na térsa rîga de néigro a l'evidénçia o bòrdo de âe, che sôvia són de cô giànco, o dòrso o l'é néigro ch'o sfûma vérso o grîxo da côa; in xêuo o se riconósce pe-a livrêa de cô giànco e néigro. A fémina de cô grîxo a l'à in sùffo maròn chi tîa a-o rósso, màsche e gôa de cô giànco. I smmérghi àn o becco lóngo, stréito e seghetòu.
E zöne de riproduçión són e forerste da taiga Eoropêa e Aziàtica; nidìfican vixìn a laghi e sciùmmi a córso lénto, circondæ da conìfere. Fàn o nîo inte cavitæ di èrboi, de spésso in nîi abandonæ da-o Picónso Néigro, da-a fìn d'Arvî-prìmmi de Màzzo. A fémina a deponn-e 7-9 êuve incobæ 26-28 giorni.
Svérnan in scê còste do Mâ Bàltico, Germània, Paixi Bàssi, Gràn Bretàgna, Mâ Càspio, Mâ Néigro. L'Italia - Àto Adriàtico, Estoâio Véneto, lagùnn-e- a l'é o lìmite meridionâle de l'àreâle de svernaménto, da Novénbre a Màrso, in nùmero ridûto.
Albellus= il piccolo (uccello) bianco; il nome Albellus si trova per la prima volta nell'Aldrovandi (Orn. III, p. 276), il quale crede sia usato dai Mantovani[1]
Provincia di Genova (...) Mergellus Alvellus, Smergo. Rara, invernale (...) distretto della Spezia (...) Specie invernale e molto scarsa[2]
Mòetta Arlicchìn (Histrionicus Histrionicus)Modìfica
A Mòetta Arlicchìn (Histrionicus Histrionicus - Linnaeus, 1758) a l'é 'n'ània de mâ lónga 38-45 cìtti, co-in péizo in scî 700 gràmmi o masccio, 600 gràmmi a fémina. L'é pe e seu ciùmme straordinâiaménte´variegæ ch'a Mòetta a dêve o sò nómme. O masccio o l'é de cô grîxo-bleu, con sovia varie màccie e strìsce de cô giànco, néigro e rósso-món; e maccie de cô giànco són a-a base do becco, in scî lati e a-a base do còllo, n'âtra linia de cô giànco bordâ de néigro in sciô pêto e pöi ancón in sciâ schénn-a e in scê âe, i sciànchi són de cô rósso-món, o l´à 'na riga de cô néigro da-o becco a-o copùsso con sótta 'n fî de giànco e 'na rîga de cô rósso-món, a fémina de cô grîxo-brùn a l'à'na màccia de giànco in sciâ testa e in gîo a l'éuggio; o pêto de cô grîxo-ciæo scresiòu de giànco, tùtti dôi àn 'na màccia riónda de giànco in scê l'oêgio.
L'Habitat de nidificaçión són i freidi e ràpidi rién do Nord-América Nord-ocidentâle e Nord-orientâle, a Groenlàndia, l'Islanda e-a Rùscia do Nòrd.
A se bólla in ægoe velôci, inte l'imersción a l'ârve e âe pe mantegnî l'equilìbrio, in ciù pe contrastâ a corénte. A caminn-a in sciô fóndo pe nutrîse de insétti, làrve e crizàlidi d'ægoa. Into pìn da corénte dôve a se bóla, pöche spêce poriéivan anâghe aprêuvo. E Mòette Arlicchìn pàsan l'invèrno in sciô mä, se nùtran de molùschi, crostàcei e vèrmi de mâ, quélle do Nord-América svèrnan in scê còste do Pacìfico e de l'Atlàntico, in ægoe pöco profónde con scugêe somèrse, quélle de l'Islànda nidìfican inte l'intèrno e svèrnan in scê còste.
In Eoröpa a l'é cazoâle, segnalâ in Gràn-Bretàgna, Òlanda, Germània, Frànsa, Itàlia, Scandinàvia, Pàixi-Bàltici, Polònia, Slovàchia, Òustria, probabilménte proveniénti da Islànda e da-a Rùscia.
il 2 marzo 1902 [...] Antonio Puppi uccise due individui giovani della C. histrionica nel Canale di Piave, Estuario Veneto [...] Questi due, per ora, sarebbero i soli presi in Italia[3]
E fémine costroîscian o nîo in tæra bén ascôzo da-a vegetaçión, da vixìn a l'ægoa; o mæximo nîo o l'é uzôu ànno dòppo ànno, depónn-an 5-7 êuve. L'incobaçión a dûa 27-29 giórni; a 24 ôe ch'én sccioîi e fémine i pòrtan in træti de torénti con izoöti formæ da bànchi de sàbia e giæa, in ægoe ciù tranquìlle, i picìn se nùtran de insetti a fî d'ægoa; són autonomi e xêuan dòppo 5-6 setemànn-e.
Cómme tùtte e ànie de mâ, quànde e fémine incoménsan a coâ, i màscci làscian a zöna e vàn a reciumâ in mâ. E fémine normalménte se unìscian a-i màscci e reciûman ùn ò doî méixi dòppo.
Ània Scûa (Melanitta Fusca)Modìfica
L'Ània scûa (Melanitta fusca - Linnaeus, 1758; scinònimi Anas fusca Linnaeus, 1758 Oedemia fusca Linnaeus, 1758) In Italiàn Orco Marino. Co-i seu 52-58 cìtti de longhéssa a l'é a ciù gròssa do génere Melanitta. O masccio o l'é tùtto néigro, levòu 'na maccia picìnn-a de cô giànco sótta i éuggi, e-a larga fàscia in scê âe, dîta spêgio; o bècco tòsso giàno con a-a bâze 'n bùgnón néigro, e sànpe rósso vivo. A fèmina a l'é de cô brùn ciæo, con dôe maccie de cô gianchinàstro a-i lati da testa, spêgio alâre giànco; becco néigro, sanpe scûe.
In ægoe sâ e sarmâxe mangian grìtte e móscoli, in ægoa doçe insétti e làrve.
O nidîfica òltre l'estrêmo Nord d'Eoröpa e in Asia fìnn-a o bâçî du Yenissey inta Sibéria Centrâle. Fan o nîo inte 'na göga do terén, ascûzo tra l'èrba âta, e i bàssi cósti, ma senpre vixìn a l'ægoa. A fèmina a deponn-e 7-9 êuve, l'incobaçión a dûa 27-28 giorni. Svérnaa a Sud in zöne ciù tenperæ, inta migraçión sóstan in mâ ànche lontàn da-a costa, ma e àrêe de destinaçión són o Sud da Gràn Bretàgna, còste do Mâ Néigro e còste do Mâ Caspio.
Gh'é ascì âtri sciàmmi minoî scinn-a Frànsa e Spàgna Setentrionâle; in Itàlia svernan in Àto Adriàtico, Mâ Lìgure finn-a Livòrno, Lagùnn-e, Lâghi Lonbàrdi.
Oedemia fusca. Orco Marino. Uccello invernale, abbastanza frequente nel Veneto; piú raro nella Lombardia, nel Piemonte, nella Liguria.[4]
Oedemia fusca. Orco marino. Germano di mare, Anitra nera. Cherso nero, Cherso bastardo (Ven.). Annia scüa (Gen.) è specie invernale non comune da noi; ove si vede piú facilmente è nelle nostre provincie settentrionali e specialmente nell´Estuario Veneto.[5]
Oedemia fusca. Un esemplare fu preso in dicembre lungo la Magra a Santo Stefano.[6]
Into Vocabolario Domestico do Paganini se gh'atreuva o nómme zenéize de M. fusca (ma no quello da ciù ræa M. nigra):
ÀNNIA SCÜA, Germano di mare, t. orn. Anas fusca, Linneo.[7]
Ània Néigra (Melanitta nigra)Modìfica
A l'é 'n'ània de mâ lónga 45-55 cìtti. O màsccio tùtto néigro conpréizo o becco tòsso e abugnòu, con 'na maccia de cô giâno in gîo a-e naixe, a fémina de cô brùn scûo, lâti da testa e còllo gianchinàstro, becco grîxo scûo quæxi néigro. Pe çercâ o çìbbo a se imérze a 3-10 mètri de profonditæ.
L'àreâle de nidificaçión o s'esténde da l'Islànda, còste Nord de îzoe Britàniche, Sibéria scìnn-a a-o sciùmme Olenyok. Svérnan lóngo e còste do Mâ Bàltico e Mä do Nord, 'na pàrte fin a-e còste Atlàntiche do Maròcco, ma anche in çertidùn træti do Mediterànio. Inta migraçión sòstan in ægoe pöco profónde, tra i 500 mêtri e i 2 chilòmetri da-a còsta.
In Italia a svérna da-a meitæ d'Òtöbre a Frevâ, pò-u ciù in ægoe màrinn-e, Âto Adriàtico, lagùnn-e; öcaxonâle into Mâ Lìgure. Fàn o nîo, bén ascûzo, ségge da-a vixìn o mâ, ségge inte zöne intérne da Tùndra, sénpre in vixinànsa de l'ægoa, fra a meitæ de Màzzo-Zùgno. A deponn-e 6-8 êuve, l'incubaçión a dûa 30-31 giorni. Xeuan dòppo 'na çinquanténn-a de giorni.
Fra i fuligulini, Anitre meglio attuffatrici e meno dimesticabili, abbiam raro il Germano di mare (Melanetta fusca, Boie) e rarissima la Macrosa (OEdemia nigra, Flem.).[8]
Quattr'Éuggi (Bucephala clangula)Modìfica
O Quattr'Éuggi (Bucephala clangula - Linnaeus, 1758) o l'é n'ània de mâ difûzo in Eoröpa, Asia e America Setentrionâle. Longo 45-50 cìtti, péizo 1200-1400 gràmmi. o masccio o l'à a testa de cô neigro con sfumatûe vèrde brillante, 'na maccia òvâle de cô giànco tra o becco e l'éuggio, da chie o nómme in italiàn ascì de "Quattrocchi", còllo pêto e scianchi de cô giànco, dòrso e côa neigro. E ciùmme de âe fórman de larghe righe de cô giànco con sotî righe de néigro; a fémina, sénsa maccia, de cô grîxo-bleu, testa brùn con colæn giànco. Tùtti doî àn becco néigro sànpe cô de çetrón, éuggi giâno-öo -"Goldeneye" o l'é o nómme ingléize.
L'àrea de nidificaçión a l'é a forésta boreâle ch'a spàçia da l'Alaska a-o Cànada, Scandinâvia. Rùscia, Sibéria. O nidîfica inta cavitæ di erboi in proscimitæ de lâghi e sciûmmi. O se reprodûe sôlo 'n'òtta l'ànno. A fémina a deponn-e 8-12 êuve. L'incobaçión a dûa 28-30 giorni; i picìn làscian o nîo dòppo 24 ôe, se càcian zu anche da 5-10 metri, vàn aprêuvo a-a fémina inte l'ægoa, se nùtran sùbito da sôli, xéuan dòppo 55-60 giorni. Dòppo a riproduçión e pe tùtto Novénbre-prìmmi de Dixénbre iniçia l'emigraçión vèrso e àrêe de svérnaménto. Quelle do Nord Eoröpa pàsan l'invèrno in ægoe sâ còstêe ciù riparæ, gréndi lâghi e sciûmmi da Germània Svìsera e Òustria.
In Itàlia o l'é migratô e svèrnânte da Novénbr a Màrso, prinçipalménte, lagùnn-e, còste Âto Adriàtico, lâghi da Lonbardîa. Da-a fìn de Màrso-meitæ Màzzo, incoménsa a migraçión de ritórno a-e zöne de nidificaçión.
Moétta côa lónga (Clangula hyemalis)Modìfica
A Moétta côa lónga (Clangula Hyemalis - Linnaeus, 1758; Nomme Italiàn: "Moretta Codona") a l'é 'n'Ània de Mâ longa 70 cìtti, da-o becco cùrto e-o còrpo masìccio, tùtti doî càngian de cô. D'invèrno o màsccio o l'à o becco néigro e rêuza, dòrso e pansa de cô gianco, pêto e âe de cô maròn scûo, testa e còllo de cô gianco con 'na maccia maròn ciæo in gîo a l'éuggio ch'a végne ciù scûa a-i lati do còllo. A côa lónga 18-20 cìtti de cô néigro a dôe pónte (bórca) comme e rondaninn-e, a da o nomme a-a spêce. A fémina a l'à còllo e testa de cô gianco co-a somitæ scûa, dòrso maròn scresiòu de fùlvo, o pêto ciù ciæo di mascci e o becco de 'n cô ch'o tîa a-o bleu. De Stæ o màsccio o l'à o dòrso còllo e testa maròn con 'na maccja de cô gianco in gîo e derê a l'éuggio, anche a fémina a càngia, ghe végne a testa maròn e o cô gianco do còllo o se ridûe.
A nidìfica inte l'estrêmo Nord du Cànada, Alàska, Groenlàndia, Scandinàvia e Rùscia, o nîo costroîo in sciô terén con ramétti e tanto ciumìn. A deponn-e 6-8 êuve, ch'a coâ pe 27-29 giorni. Svèrnan lóngo e còste de l'Atlàntico e do Pacìfico, quelle do Nord Eoröpa e Rùscia svèrnan a migiæa into Mâ Bàltico. In Italia a svèrna da Novénbre a Frevâ in ægoa sâ de média profonditæ (10-35 mêtri) de l'Âto Adriàtico, e in nùmero minô in ægoe sarmâxe, estoâi e laghi pre-alpìn. In sciâ fìn de Frevâ a l'inìçia a migraçión vèrso e zöne de nidificaçión.
O nómme scientìfico o derìva da-o Latin: Clangere, "Resunâ", e hyemalis "D'Inverno".
Lophodytes cucullatusModìfica
Lophodytes cucullatus - Linnaeus, 1758 - o l'é 'n Smérgo do Nord América lóngo 44-49 cìtti, ùnico ezenplâre do Génere Lophodytes - Reichenbach, 1853. O no l'à nómme zenéize.[9] O màsccio o l'à a testa de cô néigro con 'na crésta de cô giànco, òrnâ de néigro; dòrso brùn scûo, pêto giànco con dôe rîghe de cô néigro, scianchi brùn fulvo, âe de cô néigro con righe de giànco, éuggio giâno becco néigro. A fémina a l'à na cresta de cô maròn chi tîa a-o rósso, o résto da testa e-o còrpo grîxo-brùn, aê maròn con 'na rîga de cô giànco, éuggio e becco scûo.
O l'é endémico de l'América Setentrionâle, o seu habitat de nidificaçión són e zöne ùmide palùddi laghi sciùmmi do Cànada Meridionâle o Quebec, l'Òntario e-o Manitoba, e a meitæ di Stati Unîi Setentrionâli, i Grendi Laghi, e-o Mississippi. A Est, Yukon, Columbia Britannica, a Ovest.
Riproduçión da frevâ a zùgno, segóndo a regiòn, o nîo in cavitæ àto da tera a fèmina o ciù femine deponn-an e êuve into mæximo nìo.
Són migratoî a cùrta distànsa svernan intii statl dove laghi e sciùmmi no zean o in baie d'ægua sâ a-o redòsso do vento.
[...] è accidentale nelle Isole Britanniche, ove venne colto più volte e forse comparve anche in Francia.[10]
Sciben che l'àn vìsto ciù vòtte in Eoröpa comme vixitatô cazoâle, o l'é coscì cumùn inti alevaménti che sôlo un inanelòu o saiæ acetòu comme 'n vêo vixitatô cazoâle e no un scapòu o liberòu da un de sti chi.[11]
SomateriniModìfica
Son i "Edredoìn". Da tribù fa parte o genere Somateria
Annie inta coltûaModìfica
L'annia a l'è un animâ ciutòsto comùn inta lettiatûa e inte l'arte, spesso antropomorfizzòu. Fra i esempi ciù celebri poemmo ricordâ e rapresentasioìn segge plastiche segge disegnative testimoniæ inta preistoria europea tanto inta ceramica quante inta bronzistica; tra e raffigurasioìn ciù complesse da sempliçe pappoeta inçisa ò modellâ se ricorda i schemmi da coscìdita barca solare e de dôe teste ("protomi") contraposte.
NòtteModìfica
- ↑ "Annali del Museo Civico di Storia Naturale di Genova"[1] (1870).
- ↑ Enrico Hillyer Giglioli, Avifauna italica, [2] (1886).
- ↑ Enrico Hillyer Giglioli, (Secondo) resoconto dei risultati della inchiesta ornithologica in Italia] [3] (1907).
- ↑ Annali del Museo civico di storia naturale di Genova, [4], (1870).
- ↑ Enrico Hillyer Giglioli, (Secondo) resoconto dei risultati della inchiesta ornithologica in Italia, [5], (1907).
- ↑ Enrico Hillyer Giglioli, Avifauna italica, [6], (1886).
- ↑ Angelo Paganini, Vocabolario domestico genovese-italiano, [7], (1857).
- ↑ Charles Lucien Bonaparte, Iconographia della fauna Italica per le quatro classi degli animali, [8], (1841).
- ↑ Se porieiva proponn-e i nómmi Smérgo Mónego/da-o Sùffo/da-o Capùsso.
- ↑ Ettore Arrigoni degli Oddi, Atlante ornitologico uccelli europei, [9], (1902).
- ↑ Uccelli d'Europa, [10].
Atri progettiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Annia


c: text/html

text:
Lengoe de l'India
In India se parla a-o manco 800 lengue diferente con ciù de 2000 dialetti, a constituçion indiann-a a l'hs sancìo l'uso de l'ingleise e de l'hindi comme lengue de comunicaçion do governo federâ. Dappeu ogni stato o l'ha definio e so lengue ofiçiæ.
Lengoe ofiçiæ (Governo çentrâ)[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Hindi: a l'è a lengua prinçipalmente usâ da o governo pe e comunicaçioin co i stati che ghe l'han comme lengua ofiçiâ.
- Ingleise: a l'è a lengua usâ da o governo pe e comunicaçioin co i stati che no g'han l'hindi comme lengua ofiçiâ.
Lengoe riconosciûe da-a costituçión de l'India[modìfica | modìfica wikitèsto]
Oltre l'hindi e l'ingleise ätre 21 lengue son reconosciùe da-a costituçion comme lengue ofiçiæ:
- Assameise — Lengua ofiçiâ de l'Assam
- Bengali — Lengua ofiçiâ do Tripura e do West Bengal
- Bodo — Lengua ofiçiâ de l'Assam
- Dogri — Lengua ofiçiâ do Jammu e do Kashmir
- Gujarati — Lengua ofiçiâ do Dadra e Nagar Haveli, Daman e Diu e do Gujarat
- Kannada — Lengua ofiçiâ do Karnataka
- Kashmiri — Lengua ofiçiâ do Jammu e Kashmir
- Konkani — Lengua ofiçiâ do Goa
- Maithili - Lengua ofiçiâ do Bihar
- Malayalam — Lengua ofiçiâ do Kerala, Pondicherry e do Lakshadweep
- Manipuri (dïta Meitei o Meithei ascì) — Lengua ofiçiâ do Manipur
- Marathi — Lengua ofiçiâ do Maharashtra e do Goa
- Nepaleise — Lengua ofiçiâ do Sikkim
- Oriya — Lengua ofiçiâ de l'Orissa
- Punjabi — Lengua ofiçiâ do Punjab e do Chandigarh, segonda lengua ofiçiâ do Delhi e do Haryana
- Sànscrito — Lengua de l'Induiximo,
- Santhali — Lengua de tribù Santhal do Cian de Chota Nagpur (che o comprende i stati do Jharkhand, Bihar, Orissa e do Chattisgarh)
- Sindhi — Lengua di Sindhi
- Tamil — Lengua ofiçiâ do Tamil Nadu, Pondicherry e de l'Andaman e Isoe Nicobar.
- Telugu — Lengua ofiçiâ de l'Andhra Pradesh, Pondicherry e de l'Andaman e Isoe Nicobar.
- Urdu — Lengua ofiçiâ do Jammu e do Kashmir, Andhra Pradesh, Delhi e de l'Uttar Pradesh
Vôxe corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce lengoe de l'India

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Arbenga
Arbenga (in italiàn Albenga, sturicamènte in latìn Albingaunum) a l'è ina sitè de 24 064 abitanti[1] inta Pruvinsa de Savuna, segunda pé abitanti e pé agglumeràu ürbàn inte tüttu u savunése. A vegne ciamâ a sitài da-e sentu turi.
Geugrafîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
A sitè a se tröva in-scia Rivéa Ligü(r)e de Punènte, a-a cunfluènsa di scciümmi Neva, Lerùn, e Aròscia, che se incuntran e furman a scciümmàia dîta A Sènta, che füxa in Arbenga.
L'è inta ciàna ciü gròssa da Ligü(r)ia, ch'a mezüa 36,51 kmq. U territô(r)iu cumünâle u cunprènde ascì l'ìsua Gainâa, c'ha l'è distante da-a còsta 1,5 chilommetri. Segunda îsua da regiun pé estensciùn doppu A Parmâia a l'è cunusciüa senplicemènte dai abitanti cumme L'Ìsu(r)a.
Stôia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Urigine du numme[modìfica | modìfica wikitèsto]
U nùmme u de(r)iva da u Latin Albíngaunum ch'u l'è pa(r)éggiu a Album Ingaunum: a sitài capitâle + genitîvu plürâle lìgüre in -um. U nùmme u l'è indu-eurupeu. Quànde Rùmma a cunquista, divegne Albingaunum. U se pö tradüe in sitài di Ingauni, vistu ch'a l'ea u sentru prinsipâ da tribù di Lìgüri Ingàuni.
U periudu prerumàn[modìfica | modìfica wikitèsto]
A sitài a vegne fundâ aturnu a-u VI seculu a.C. da ina tribù di Ligüri Antìghi, poi dîta di Ingàuni: u nucleu uriginâle sitadìn u se(r)éva stàu culucàu aturnu a-a colla de San Martin, ciü a meridiun de l'insediamentu rumàn, pusisiùn strategica ch'a l'ha permessu de sfrütâ u vixìn pòrtu natürale.[4]
Cu-u tempu difatti i Lìgüri i cuménsan a furmà ina propia flòtta, grassie ascì a-u repà(r)u furnìu da-a cunfurmasiùn terituiâle, cun scòpi de pirate(r)ìa inte zòne sircustanti, che venan cuscì purtàe sutta a-u cuntrollu ingàunu.
Inti primmi periudi a se svilüppa ducca in ecunumia agricula, che a fà divegnì u sentru prinsipâle de tütta a Lìgü(r)ia du punénte, duminandu i teritôi cunprézi fra a muderna Sanrémmu e fin a-u càppu da Cravazòppa a Finâ, rivandu a-u relatîvu entrutèra e entrandu in cuntattu cun e pupulasiùi di Viagenni, stansiài inte l'âta Valâ du scciümme Tànau.[5]
I ingauni i strenzan cuscì amicissia cu-i cartaginesi, andàndu a giütâli cuntru Rumma dandughe sustegnu düante a segunda de guère puniche, cumbatüa fra u 218 e u 201 a.C. e che a purteà a de grosse cunseguense in sce pupulasiùi lìgü(r)i.
Se cunta che da chi u frài de Annibale, Magun, u l'éa partiu pè anda à Zena; i danni che u l'a fàu i sun stài cuscì grossi, che u gruppu che u te vegne in gùa quando ti cianzi u se ciamma Magun.
Dòppu e guère püniche[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'aleànsa cun Cartagine a g'ha cumme cunseguènsa a cunquista da parte di rumài intu 181 a.C., difatti doppu a scunfitta de sti chi i ingàuni i se légan a-u duminiu rumàn, ascì se cuntinnuan cun de scurerìe piratesche de distürbu, specialmente sutta a-u mandàu du cunsule Appiu Claudiu.
E rivôte e venan placàe sulu da u pro-cunsule Lucciu Emiliu Paulu, che u sancisce a requisisiùn de nàvi arbenganesi e a distrusiùn du nucleu sitadin u(r)iginâiu e serca de purtâ ste pupulasiùi turna sutta a-a sféa de influensa repübricàna in moddu ufisiâle.
Inte sti anni a se ingrandìsce e a se trasfurma int'in inpurtante municipium, che u cröve a ciü parte de valàe interne du basìn da Senta, ciü i teritôi di paìsi da valâ du Tànau, cumme Garesce e Urméa, cu-i bùrdi ciü setentriunàli da zòna arbenganese fisài fin ai paìsi ascì de Séva e Pampa(r)àu.[5]
U svilüppu du municipium[modìfica | modìfica wikitèsto]
Da l'annu 89 a.C. i rumài i l'han cuncessu dirittu latìn ai populi intu nòrd da penìsua italiàna, pé poi dâghe quellu rumàn a intu 45 a.C., grassie a Gaiu Giuliu Césa(r)e, cun u quàle u pìa furma ascì u pué lucale de l'istitusiùn sitadìna.
A testimunià l'inpurtansa da realtài arbenganese a l'è a custrusiùn de müaje de difésa in etài repübricàna, che e sircundavan a strutüa du càrdu e du decüman, bâse poi pé a seguente cunfurmasiùn du burgu, ancùa ancöi de stanpu rumàn. A strutüa ürbàna, peò, nasciüa da quell'u(r)iginariu castrum fàu custruiì intu 181 a.C. a vegne ciü vôte repiâ e rivìsta, adi(r)itüa intu V seculu, sutta a l'inpeatù Unô(r)iu.
Sutta u duminiu de Rumma l'intrega zòna a vegghe ducca ina forte pruspe(r)itài, ch'a porta a-u culegamentu cun e âtre realtài vixìne, tantu che a vegne fâ pasà da chi a Via Julia Augüsta, custruîa a partì da-u 14 a.C., sutta a l'inpeatù Augüstu, forte da pacificasiùn de pupulasiùi de Àrpi Marittime.
Tante âtre sun pòi e testimunianse lasciàe de stu periudu, cumme ina longa sé(r)ie de tunbe e âtre strutüe füneâie, dunde sun stài ritruvài ascì reperti pregiài, cumme u piàttu blö, de fabricasiùn egissia, culucàu inisialmente inta necròpuli a nord de l'abitàu.[6]
Inte l'Arbenga rumâna se truvavan ascì strutüe cumme e tèrme (svilupàe düante u prinsipàu de Augüstu) a setentriùn de müaje de difésa sitadìne, vixìn a-u cursu da Sènta e a quéllu ch'u léa u véggiu pòrtu natü(r)àle,[7] o ascì cumme l'anfiteatru, datàu a-u II seculu d.C, in gràddu de cuntegnî a-u mascimu tòstu mìlle persùne: fàttu ch'u mustra cumme Arbenga a l'éa cumunque ina realtài de riliévu pé tüttu u punènte.[8]
Da-a l'inpéu a-u mediuevu[modìfica | modìfica wikitèsto]
A partì da-u I-II seculu a sitài a và a utegnì a libertài de avé in pròpiu senàu, cun l'elesiun di lucàli decu(r)iùi.
Cu(r)iùsu u fàtu che, pé in bréve periudu, u sitadìn ingàunu Pròculu u l'axéva pruvàu a pruclamàse inpeatû aturnu a-u 280, armandu ascì in pròppiu esercitu, venèndu peò batüu e giüstisiàu.[9]
In Arbenga u se difunde prestu u Cristianéximu, tantu che in scia Gainâa u tröva repà(r)u San Martin Véscu, cuntru e persecusiùi da parte di ariài.[10] Cu-a crîzi da pulitica inpe(r)iâle a zòna a végne püe invâza da-i Vixigôti a partì da l'ànnu 402, ch'i deròccan ina grossa pàrte de l'abitàu, pruvucandu grâvi dànni a-a pupulasiùn.[9]
Sulu cun u decrêtu du generâle Flaviu Custànsu, dùzz'ànni dòppu a distrusiùn, cumensan i travâji pé a ricustrusiùn: sta chi a porta in növu inpulsu architetônicu, custruèndu edifissi de grande valû cumme u batistéu e catedrâle de San Michê, dedicâ a-u santu prutetû sitadìn.
Vegne custruìu ascì u palassu episcupâle, difatti cu-u 451 Arbenga a divegne ascì sede vescuvî: u primmu véscu u l'è Quinsiu.[9][11]
U periudu medievâle[modìfica | modìfica wikitèsto]
Doppu a fin de l'Inpéu Ruman du 476 Arbenga a subisce primma a duminasiùn Ustrugôta (a partì da-u V seculu), pé poi divegnî ina de sitài ciü inpurtanti da Ligü(r)ia sutta a duminasiùn bizantìna, inta divixùn da cuscì dîta Marittima Italorum, mategnüa fin a-u 641-643[11][5], quande u chìna zü u suvràn lungubàrdu Rota(r)i.[11]
Sutta a sti chi a sitài a vegne turna sachegiâ, anche se a nu perde u sò splendû architetônicu, ch'u vegne preservau intrégu pé ina bòna parte, cumme e müaje de difésa e i prinsipali palassi religiùsi e aministrativi.[5]
L'inpurtansa ecunomica, che armenu fin a-u VI seculu a l'éa restâ ai livelli di periudi presedenti a vegne ridimensciunâ: Arbenga divegne in vicus[5], sensa ciü ina véa e pròppia aministrasiun.[11]
A nascita du Cumitàu[modìfica | modìfica wikitèsto]
A partì da-u 774 u teritòiu ingàunu u passa sutta a-a duminasiùn di franchi, ch'i dan vitta a-u Cumitàu Arbenganese, entitài aministratìva estesa da Finâ fin a Sanremmu, mantenedu ina lucale pusisiùn de riliévu.[11]
Intu fratempu inta ciàna cumensan a inperversâ grùppi de saracen, chi i zunzan da-a Pruvensa pe mâ, purtandu distrusiùi e sacheggi cun cuntinnui sbàrchi in sce coste Lìgüri, prinsipalmente aturnu a-a fìn du IX seculu, quande i venan caciài vìa cu-a battaja de Frascinéu (ben ducumentâ a l'è l'invaxùn de l'891).[12]
Sulu versu a fìn du X seculu a gh'è ina furma de ripresa da pupulasiun ch'a l'éa cianìn cianìn ca(r)à rispettu a l'épuca rumana. Pròppiu intu 950, grassie a-a rifurma de Berengâ(r)iu II, Arbenga a finisce drentu a-a Marca Arduinica.[13]
Inta sitài a vegne uspitâ ascì a curte da cuntéssa Adelaide de Süza aturnu a-u XI seculu[14], sutta 'na furma de marchesàu armenu fin a-u 1091, periudu düante u quàle a ghe saià ina pruspe(r)itài ecunomica, duvüa ai cumerci cu-u Bàssu Piemunte.[11]
In bréve tempu pe(r)ò a cumensa a furmasiùn de 'na növa istitusiùn lucale: u pîa furma u lìbe(r)u cumün arbenganese. A növa realtài a partecipa difàtti a-a prìmma Cruxâ (1098), utenèndu ina sé(r)ie de privilêgi a partì da-u 1109.[13]
Sti li i prevedêvan a puscibilitài de cumercializà intu levante du Mediteraneu: a dinamicitài ecunomica a gh'a ascì ciü risvòlti, andàndu a purtà intu teritôiu ina növa spinta pé l'artiginàu. Questu u porta a-a custrusiùn de növi edifissi, ingrandendu u sentru abitàu.
U rapòrtu cu-e Repübbriche Mainàe[modìfica | modìfica wikitèsto]
Lungu tütta sta fàse u se pò nutà ascì cumme u cumün u se aprufitta du cuntìnuu scùntru fra l'Inpéu e a Gêxa, reclamandu senpre ciü indipendènsa, tantu da scuntrase a partì da-u XII seculu cu-e Repübbriche Mainàe de Zena e Pìsa.
Cun st'ürtima u gh'éa stàu in atàccu navâla (düante in periudu de pàxe fra e due Repübbriche intu 1165[11]), quande i tuscài dan fögu a-u sentru sitadin, derucandu e fregàndu i tesô(r)i di edifissi stò(r)ici.[15]
Sciben sta dizaventüa i ingàuni ricustruiscén quellu che i pisài l'han scciapàu, grassie ascì a in risarcimentu firmàu da sti lì intu nuvenbre du 1178, dunde van a ricunusce ascì l'esensiùn da-e tàsce pé e nâvi e e mèrci ingàune in ingressu inti teritôi da vella cuntrulài.[16]
I arbenganesi turnan a cumercià, scibén indebulìi rispettu a prìmma, andandu sta votta cuntru i interessi di zenesi.
Intu mèximu ànnu du tratàu, difatti, a repübbrica a mànda ai rapresentanti du cumün ina prupòsta de acòrdu, ch'u l'impunéva u cuntrollu de Zena in sce tütte e inbarcasiùi che entrâvan intu lucâle portu.[17]
U cuntrattu, definìu in umiliasiùn pé-i sitadin, u vegne refüàu, e ducca i repübbricài sun custretti a truvà 'na növa stradda pe metì e màn in sci afàri arbenganesi.
A giüttàli i ghe sun i marchesi de Clavesana, che van a rivendicà in sciu cumün ina sé(r)ie de dirìttu u(r)amài caütti da tenpu. Bunifassiu du Vastu, ducca u se lega cu-i zenesi a partì da-u 1192, cun funsiùn de difesa.
Arbenga a se sente ducca custrétta a cegâse a-a putènsa repübbricàna e cuscì a sutuscrìve di növi pàtti a-a presensa di cunsuli Udùn Malasemènsa, Ubèrtu Lavagnin e Ugé(r)iu de Mà(r)i e du pudestà Bertàmu Cristiàn, intu 1199.[18]
A cunvesciùn sta vôtta a và a limità a libertài de cumerciu e de navigasiùn, ma ascì a porta a-a presensa fìssa de 'n cuntingènte militâ zenese in sciu teritôiu cumünâle.[11]
Sutta a Repübbrica de Zena[modìfica | modìfica wikitèsto]
Cun st'attu de suttumisciùn i vinculi de l'acordu se fan senpre ciü strêti e Arbenga, asseme a-e sitai de Vintimîa e de Savùna, intu 1238 divegne in cumün de fasiùn ghibelîna, stàndu da-a parte de l'inpeatû Fede(r)igu II de Svévia.
Cu-a morte de stu chi a situasiùn a se fà ciü düa e i arbenganesi vegnen turna custrêti a firmà ina növa cunvensiun, tantu da asetâ intu 1250 di giùdisi e'n pudesta de nomina zenese, a-e dirette dipendense du senàu da Repübbrica.
De cumpetensa du cumün resta ciü sulu l'aministrasiun de tàsce e a gestiùn di traffici cumerciâli, poi adi(r)itüa ridimensciunài a càusa de l'insabiamèntu du portu natü(r)âle, duvüu a-a deviasiùn du stò(r)icu cursu du scciümme, vusciüu da Zena cumme punisiùn inti cunfrunti di abitànti.[11]
A fundasiùn de vìlle növe[modìfica | modìfica wikitèsto]
Düante a segunda metài du XIII seculu (specialmènte fra u 1250 e u 1290) u cumün, pe afruntâ u duminiu di Clavesana inte l'entrutèra (cu-i quâli u ghe se(r)à in lungu cunflittu) u funda tütta ina sé(r)ie de "ville növe", burghi furtificài prezenti intu cuntàdu aturnu a-a ciàna.[19]
Inpurtanti avanpòsti arbenganesi divegnen Pûi e Villanöva pé a valà de l'Aròscia e Cixàn[20] inta valà du Neva, dunde poi i ingàuni devan afruntâ i Du Carettu, infeudài intu Marchesàu de Süccaellu.[21]
Inte ste növe realtài rìvan a abità chi i cuntadìn da-e valàe: a sti lì i vegnen cuncèssi püe sèrti diritti e scunti. A fundasiùn a gh'axéva cumunque de mutivasiùi cumüi, difàtti i ingàuni l'axevan sernüu sti posti proppiu pé méju cuntrulà quelli teritôi de cunfin.
Ideâle ducca a pusisiùn de Villanöva, dund'u Lerùn u se càccia inte l'Aròscia[19], assemme a quella de Pûi, vista ascì a crescente putènsa de Utuê, sutta au cuntrollu nemìgu.[22]
Pa(r)éggia a mutivasiun da fundasiùn du Burghettu, custituìu ufisialmente u 15 d'Avrì du 1260, cun l'acquistu da parte du cumün de diferenti tòcchi de terén, poi destinài a-a furmasiùn de l'abitàu.[23]
I abitànti ch'i vegnen a stà chi, cumme u se pò vegghe inti statüi cumünâli du 1288, i l'éan prinsipalmente de Tui(r)àn e da-u restu da valà du Varatèlla. A sti chi l'aministrasiùn ingàuna gh'axeva fra l'àtru dàu ina se(r)ie de privilégi, cumme a prutesiùn da-e invaxùi, in cangiu da diretta dipendensa da-i magistrài arbenganesi.[23]
Quattrusentu[modìfica | modìfica wikitèsto]
A partì da-u Quattruséntu a cumensa a fàse de decadènsa pulitica e ecunomica da sitadìna, ch'a se tröva intu mézzu düànte a guèra fra i zenesi e i Viscùnti.[11]
A rende ancù ciü difissile a situasiù a se gh'éa mìssa a pèste, che chi a l'axéva curpìu prinsipalmente aturnu au 1397.[24] Proppiu doppu a fin de sta li, intu 1400, aprufitàndu de pruteste da pupulasiùn zenese i marchesi du Carettu, du ràmmu de Caissàn, van a invàdde Villanöva.[24]
A difesa di Arbenganesi u vegne in àtru marchese du Carettu, Carlu, sta vòtta de Savùna. A-a Cêve intantu pìan parte a-a cuntesa i scigùi du pòstu, cuntru Arbenga.
A difesa peò de Carlu a se dimustra vinsente inta bassa valà e dunca, avendughe pùia di savunesi A Cêve dumanda a pàxe, stipulâ in ànnu doppu.
Següamente aturnu a l'ànnu 1413 vegnen agiurnài i statüi cumünàli, in sciu cunsìju du pudestài Brissiu Adurnu, cun u scòppu de cunscide(r)â, pé l'elesiùn a-e càreghe sitadìne tütte e fàsce suciàli.[25]
Növi pruvedimenti peò de difissile aplicasiùn, scicumme che trei ànni dòppu se sèndan turna e lîti, fra a parte di guelfi e di ghibelìn, favurìe da l'insediamentu da famìa di Canpufregusu au postu di Adurnu[25], sti lì rézzan l'aministrasiùn pé ben chinz'ànni.
I Adurnu, dunca , se allean cu-i Viscunti milanési e intu 1436 Feìppu Ma(r)ia Viscunti u manda u sò cundutê Niculò Piccinin a asediâ e prinsipâli sitài da Rivêa, vistu che e sò truppe nu sciurtìvan ciü a penetrà versu Zena, doppu nu esse sciurtìu a pià u Castelettu. L'assediu u curpisce ascì inpurtanti realtài cumme Vûtri e Finâ.[26]
Arbenga a rexiste a l'assediu, ma a ne sciòrte furtemente indebulìa ecunumicamente, se dröve ducca in periudu de grave crìxi.[11]
A Ciàna d'Arbenga a vegne prugrescivamente abandunâ e pòcu sana, diventandu maniman ina palüdde. Vegne prefe(r)ìa pe i cumerci a vixìna A(r)àsce.[11]
Etài muderna[modìfica | modìfica wikitèsto]
A partì da-u Sinquesentu a situasiu a se fa ciü grâve, questu perché versu u mâ diminuiscian i cumerci, e l'agricultüa a vegne ridimensciunâ a-a cultivasiùn da canapa. I ciü culpìi da-a crìxi i sun i prupietà(r)i picìn, mentre i gròssi latifundisti (menbri de famìe de l'aristrucrasìa sitadìna) vegnen tucài sulu relativamènte.
Meju u va pe l'artigianàu, cu-i scangi versu u Piemunte, ma a situasiùn a l'è destinâ a pessu(r)à.
Difatti a disanguâ ancù de ciü l'ecunumia d'Arbenga gh'è a cuntinnua muvimentasiùn de trüppe , specialmente düante a guèra fra Carlu V e Francescu I. I sitadìn sun ubligài a furnì uspitalitai e risùrse ascì a-i gene(r)àli e ai cumandanti de due fasiùn. Adi(r)itüa u se ferma chi, intu 1536, u stessu inpe(r)atû.[27][28]
Sulu inta segunda metai du seculu l'ativitài cultü(r)àle a se repìa, prinsipalmente grassie a l'asiun da diocexi. Intu stessu mumentu peò e invursciui esterne portan a-u rafursamentu de difése sitadìne, cun in evidente inpiêgu de risurse ecunomiche.
A partì da-u Seisentu se svilüppan növe invaxùi, cun l'ucupasiùn piemuntese a partì da-u 1625 primma e intu 1672 poi, culegâ cun u cunflittu dirèttu cun Zena.
Arbenga a se instradda versu a in epuca ancù ciü scüa, lungu tüttu u Settesentu, seculu düante a quale u vegne abandunâ l'ativitài cumerciàle e artigianàle, a vegne turna ridimensciunâ a pupulasiùn (de lungu pé l'emigrasiùn versu àtre lucalitài ciü prudutîve).[27]
Etài cuntenpuranea[modìfica | modìfica wikitèsto]
Cu-a revulusiùn fransese Arbenga a ségue e vicende da Repübbrica de Zena: se regòrda peò, fra e àtre côse, l'invaxun de Cixan da parte de l'esercitu piemuntese, in lòtta cuntru i fransesi, fra u 1794 e u 1795, quande a sitài a manda lé ascì u sò esercitu cun scòppu de difésa du burgu.
Propiu inte quellu periudu a situasiùn pezùa, tantu che, inte l'avrì 1764 dan u vìa a tütta 'na sé(r)ie de invaxùi, che portan a-a cunquista da Rivêa de Punente fra Vintimìa e Savuna, piàndu u relatìvu entrutèra, cumpresa ascì a vixina valà de l'Aròscia.
Doppu a fìn da Repübbrica de Zena a sitài a vegne anessa intu 1797 a-a Repübbrica Lìgüre: inte quellu mumentu a situasiùn a l'éa furtemènte crìtica, perché u teritòiu u l'éa du tüttu lasciàu sensa cuntrollu militàre. Pochi i l'éan difatti i grùppi de l'esercitu fransese, che peò de lungu i reprimévan e pruteste intu sàngue.[29]
A livèllu terituiâle Arbenga a vegne inse(r)ìa a partì da-u 1797 drentu a-u Dipartimentu du Ma(r)émula, cun capitàle A Prìa[30] Da l'ànnu seguente a sitài a passa sutta a Giüisdissiùn da Sènta, da quàle a l'è ascì a prìmma sêde cantunàle, (seguîa da-u Sejâ, Süccaéllu, Casanöva, Ùnsu, Rànsu, Cuxe e A Cêve), armenu fìn a-u tèrmine de l'espe(r)iénsa da Repübbrica Lìgüre, intu 1803.[31]
Ducca, cun l'anesciùn du teritôiu lìgü(r)e a l'Inpêu Fransese, Arbenga a pàssa intu Dipartimentu de Muntenötte, sutta l'arrondissement du Pòrtu, dund'u diventa sêde giüdisiâja[32]
Cun a restaurasiùn du 1814-1815 a sitài avegne anéssa a-u Regnu de Sardegna e végne fâ Pruvinsa, fin a-u 1859, quande cu-a lézze Rattazzi a vegne ricunvertîa a sircundâiu, ròllu mantegnüu fin a-u 1926, ben dòppu a creasiùn du Regnu d'Italia, annu de l'acurpamentu cu-u sircundâiu de Savùna.
Cuscì, a-a fìn da Segunda Guèra Mundiàle, Arbenga a pàssa sutta a-a Pruvinsa de Savuna, parte da muderna Repübbrica Italiàna.
Da-u 1973 a l'éa diventâ ascì a sêde da Cumünitài muntàna ingàuna, fin a-u 2008, ànnu du sò acurpamentu cun a Cumünitài muntana du Pulupìxe pé furmà quella du Punènte Savunese, atîva fìn a-u 2011, ànnu da sò supresciùn definitîva.
Scìnbuli[modìfica | modìfica wikitèsto]
Bandêa de Arbénga[modìfica | modìfica wikitèsto]
A bandêa de Arbenga a l'è custituîa da 'na crûxe rùssa in canpu giânu. A l'è nasciüa intu XII seculu, a-u tenpu di cruxài ch'i l'andaxévan inti pòsti santi du Cristianêximu pe pregâ: inisialmente a l'éa duve(r)â cu-u canpu d'òu, pòi sustituìu cun quellu mudernu.[33]
A bandêa a l'è stèta ricunisciüa ufisialmente da-u prexidénte da Repübbrica Italiana u 24 frevâ du 1979, cun in apôxitu decrêtu.[34]
Abitanti[modìfica | modìfica wikitèsto]
Evulusiùn demugràfica[modìfica | modìfica wikitèsto]
Abitanti censìi[35]
Frasiùi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Gemelàggi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Pòsti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]
Architetüe religiuse[modìfica | modìfica wikitèsto]
U cumüne de Arbenga u l'è eclesiasticamènte a sêde da diocexi de Arbenga-Impeia, dunca a l'è frasiunâ in diferenti parocchie: Nòstra Scignùa de Puntelungu, S. Bernardin (Vaìn), San Michê, Sacru Cö, A Nunsiâ (pé a frasiun da Bastìa), Santi Fabian e Bastian (Canpugéxa), A Sunta (Leca), Santa Marghé(r)itta (Lüxignan), San Giacumu Mazù (Sàlia), Santi Scimùn e Giüdda (San Fé) e San Zorzu.
Catedrâle de San Michê[modìfica | modìfica wikitèsto]
A catedrâle de San Michê a l'è a géxa prinsipàle da sitài, dedicâ a-u santu prutetû d'Arbenga (San Michê Arcangé(r)u). A cianta u(r)iginâia de l'edifissiu a presenta in stîle rumanicu, e püe nu mancan e testimunianse du seguènte anpliamèntu gòticu, ch'u l'ha purtàu a-a creasiùn de dùe navàe ai fianchi de quella u(r)iginâia. A-u XIII seculu a curispunde ascì l'artessa du paviméntu, ribasâ, rispettu Da nutâ u canpanìn, inglubàu inta strutüa sulu int'in segundu mumentu, düante ün di tànti rifassimenti da catedrâle, che ancöi u l'è ün di scìnbuli ciü cunusciüi d'Arbenga, assemme a-e sò âtre tùri.[38]
Batisté(r)u paleucristiàn[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'edifissiu u l'è stàu edificàu intu V seculu, düante a ricustrusiùn sitadìna upe(r)â da Flaviu Custansu. U g'ha 'na cianta a furma de decâgunu, in scia quale u se ìssa 'n tanbüu utagunàle. A-u sò internu se tröva ancù l'antìga funte pé u batézzu e ina sé(r)ie d'afreschi, risalenti a-u VI seculu.
Internamènte e öttu müaje presentan ascì de nìcchie de furma alternâ (semi-riunde e quadràe). L'u(r)iginàia vôta tardurumàna, custruìa cu-a tecnica de ànfue inglubàe inta strutüa a l'è andâ pèrsa a càusa du restàuru sbajau fàu intu 1898 da l'architettu Alfredo Dandrade.[5]
L'architettu purtughése difatti u pensâva che a cuvertüa a cupula a duvéva êsse 'n rifassimentu du periudu rinascimentàle e ducca l'axéva caciâ zü: ancö e ànfue che se truvavan drentu a-a vôta sun cunservae inte nicchie du batisté(r)u, e u téitu u l'è ina senplice strutüa de legnu.[39]
Gêxa de Santa Ma(r)ia in Fontibus[modìfica | modìfica wikitèsto]
Sede paruchiàle, a se tröva inth sentru stò(r)icu sitadìn, de fiancu aa catedràle de San Michê, se pènsa ch'a secce stà custruìa intu 1098 da parte di muneghi benedetìn, pé selebrà a presensa de serte funti miraculûse (da chi u vegne u numme apuntu, de in Fontibus).[40]
A gêxa muderna a se(r)éva 'na ricustrusiùn seisentesca de quella presendènte, poi "restruttüâ" intu Növesèntu, cun a pèrdita de 'na pursiun de l'edifissiu pé fa spàssiu a l'alargamentu de Vìa d'Àste.
Cuntestualmente u se perde in afrescu ch'u rapresentàva in panu(r)àmma sitadìn, nu recüpe(r)àu, du quale a resta sulu 'na futugrafia, cunservâ inte l'Archiviu Stò(r)icu cumünàle.
A faciâ a vegne ducca purtâ in deré de quarche métru e vegnen azunte növe decurasiun de stüccu e pregiài atâ de quellu periudu.[41]
Santuâiu de Puntelungu[modìfica | modìfica wikitèsto]
U Santuàiu u se tröva de lì d'ataccu a l'antìgu punte ruman che u dà u numme a-a zòna, u Puntelungu (ciamàu ascì Puntelòngu o Pontelongu a segunda da prununsia). L'edifissiu religiùsu u l'è gestìu dai fratti francescài a partì da-u 1965, ma e sò u(r)igini e sun bén ciü antìghe.[42]
Da-e funti u se sa che ina primma furma de uspissiu u l'éa presente zà primma de l'ànnu Mille, poi prugrescivamènte ingrandìu fin a rivâ a-u 1250, quande u razunze ina ciü delineâ urganisasiùn. Ina primma capella a vegne invéce mensciunâ cumme Ecclesia S. Mariae Pontis Arociae, culegâ cun l'upe(r)àu di muneghi benedetìn de l'Ìsua Gainâa.[42]
A gêxa muderna a l'è stèta custruìa intu XVIII seculu, grassie a-u miraculu avegnüu ai 2 de lüju du 1637, in sustitusiun de quélla presedente.[43]
Gêxa du Sacru Cö[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Gêxa du Sacru Cö a l'è stà fundâ intu màzzu du 1895, cu-a pôza da primma prìa, a-u de fiancu da prìmma culònna a acinistra de l'atâ, pé poi êsse denédetta e duvèrta au cültu intu mazzu du 1896.
Quande a végne averta a g'ha ancù u fundu sensa decurasiùn, fin a-u 1925, ànnu de l'interventu du pitù Sturla de Tùrin, e poi de Guida, ch'u pitüa turna a gêxa intu 1957.[44]
Gêxa de San Bernardin de Siêna[modìfica | modìfica wikitèsto]
A l'è a sêde paruchiàle pé u quartê de Vaìn, a-u de là da Sènta. A strurüa a l'è stâ ti(r)â sciü intu 1467 da-i fràtti minùri, ch'i sèrnen a zòna perché abastansa distànte da-u sentru sitadìn, ma ascì pé a vixinànsa cu-a Vìa Julia Augusta. L'inaugurasiun a vegne fâ inte l'utùbre du 1480 e in cuntempuranea se custruìsce ascì u vixìn cunventu.
Intu Settesentu vegne ancù ampliàu rispettu a-a ciànta u(r)iginàia, pé poi esse ricunvertìu a uspeâ sutta a-u duminiu fransése, anche se cu-i inissi du XIX seculu, doppu a caütta da Repübbrica Lìgü(r)e, a strutüa a vegne serâ e a càzze in abandùn.
Restruttüàu cumme caserma militàre sutta ai Sabàudi, vegne in pàrte recupe(r)àu a üsu religiùsu sulu intu 1961 (grassie a l'interesamentu ascì de l'Istitüu internasiunàle di stüddi Lìgü(r)i e du prufesû Nino Lamboglia), mèntre tréi ànni doppu a vegne furmâ a növa paròcchia.[45]
Paròcchia de Léca[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Gexa paruchiale da Sunta, du 1790, se tröva intu sentru da frasiun. A cuntegne di dipinti e de opée pregiàe, fra sti chi ina presiùsa pà(r)a atâ, de(r)ivâ daa presedente paruchiale, dedicâ a Santa Maìa du Bòsseu.[46]
- Uatòiu de San Peu: dedicàu au santu prutetù da frasiun, u se tröva lì d'ataccu aa gêxa da Sunta, sede da lucàle cunfratèrnita.
- Gêxa de Santa Ma(r)ìa du Bosse(r)u, custruìa inte l'epuca mediuevale, a l'è stâ abandunâ pe-e cunseguense de 'n teràmottu intu XVI seculu, primma du restauru purtàu avanti da-u Rotary Club a(r)ascìn a cunservava di afreschi du Quattruséntu, spustai inta gêxa S. Bérnardin a Vaìn pé metîli au següu.
Paròcchia de Canpugéxa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Gêxa paruchiale di santi Fabian e Sebastian, intu sentru da frasiùn.
- Uatòiu de San Giuvanni Batìsta
- Capelétta de San Bastiàn, in lucalitài Murtéu.
- Gexa növa de San Zorzu, a l'è a paruchiàle da lucalitài, averta a partì dai ànni 1960 pé tütelà a cunservasiùn de quella véia a se tröva vixin ae opere paruchiali.
- Géxa véia de San Zorzu, a l'è ina strutüa du XV seculu, culucà dau semitéiu, a cunserva di pregiài afreschi ispirài aa Divina Cumédia.
Paròcchia de Bastìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Gêxa paruchiàle da Santìscima Nunsiâ, a l'è scitüâ intu burgu da frasiun. A l'è stâ custruîa a partì da-u 1623, ma zà da-u 1518 i abitànti de Bastìa sernen a növa gêxa in sustitusiùn de quella de San Steva.
- U(r)atôiu da Santa Cruxe, in fàccia a-a gêxa, a l'è a sêde da lucale cunfraternita.
- Gêxa de San Steva de Massà(r)u, mensciunâ pé a primma vòtta 1271, l'edifissiu u se prezènta de stile rumanicu, cun ancù a strutüa uriginàia du Duxèntu, tranne che pé quarche mufifica di periudi sucescîvi. A-u sò internu u cunserva ina sé(r)ie de afréschi datài fra u 1383 e i inissi du seculu XV.[47]
Paròcchia de Sàlia[modìfica | modìfica wikitèsto]
• Gêxa paruchiâle di Santi Giacumu e Feìppu: fundâ l'11 d'avrî du 1515, quande a cumünitài a sciorte a utegnì l'auturizzasiùn daa diocexi de pué custruî ina funte pé u batézzu legà aa catedrâle ingàna. A gêxa d'ancöi a nasce peò intu periudu sucescìvu, següu l'ampliamentu e a ricustrusiùn upe(r)à intu 1622, quandu u vegne cistruìu anscì u campanìn. A primma messa a vegne peò celebrà sulamente intu 1636.[48]
• Uatôiu di Santi Giacumu e Feìppu: u se tröva ciü in bàssu rispettu aa gêxa, a l'è ina custrusiùn picìna e sobria, dutau de in campanìn a véa. In scia drîta rispettu a l'entrâ a se pö vegghe ina lugetta afrescâ, cun au sentru da rapresentasiùn da Madònna cu-u Bambìn.
Paròcchia de Lüxignan[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Gêxa paruchiàle de Santa Margaitta d'Antiòcchia, a se tröva intu sentru da frasiun. A l'è du XV seculu, cun 'na cianta a crûxe latîna, frasiunâ in tréi navàe. L'edifissiu u l'è stàu anpiliàu aturnu a-u 1630 cun l'azunta de 'n côru vultàu a mezudì e, sücescivamente, a vegne rifâ a faciâ, tripartîa verticalmènte. U canpain u l'è invece du XVI seculu.
- U(r)atòiu de San Bertumê: a strutüa muderna a l'è stâ ti(r)â sciü intu 1780, in scia bàse de quella presedente, crulâ quarche tenpu primma. U l'è a sede da lucale cunfraternita.
Paròcchia de San Fê[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Gêxa paruchiàle di Santi Scimùn e Giuda: a se tröva intu sentru da frasiùn. A strutüa a l'è u(r)iginâia du XIV seculu, ma u canpanìn (rizalènte a-u seculu XII) u rizülta êsse de stìle rumanicu. L'atribusiun a-i dui sànti a l'è avegnüa int'in segundu mumentu, difatti presedentemente u santu dedicatà(r)iu u l'éa San Fê.
- U(r)atôiu de San Giuvanni Batìsta, edificàu intu 1574, a l'è a sede da cunfraternita du paìse. U cunserva a-u sò internu ina sé(r)ie de afreschi du XVI seculu.
Aree archeulogiche[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Baxîlica de San Vitûre;
- Baxîlica de San Calòcciu;
- Ruvìne da Gêxa de San Martin;
- Gêxa de San Carlu, risalènte au XVII seculu;
Architetüe sivìli[modìfica | modìfica wikitèsto]
Palassi stò(r)ici[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Cunplessu du cunventu de San Duménegu.
- Palassu Peloso Cepolla.
- Palassu Oddo: Palassu inpunènte custruìu du Setesèntu pe inglubamèntu de diferènti cà de urigi e medievâle. Sturicamète sêde de 'n culêgiu, aù òspita a bibliutêca sìvica e u museu de màgiche traspaènse, cun l'espusisiun du piàttu blö e âtri reperti rescuvèrti da-e antìghe necropuli rumâne.[49]
- Palassu Veju du cumün.
Âtru[modìfica | modìfica wikitèsto]
Sentru Emys: u l'è in sentru de prutesiun pé a biscia scrossua Emys orbicularis ingàuna, specie u(r)iginàia de sta parti, a riscciu estinsiun.
Cultüa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dialettu arbenganeise[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Arbenga se parla 'n dialéttu da léngoa lìgure, faxènte parte du Ligure çentru-ucidéntàle du quale u l'è a varietài ciü difüza. L'è ascì parlàu in ti atri cumüi vixin a Arbénga e in te vàllae du Néva, Pennavàire, Aröscia e Lerùn, spessu cun carateristiche de transisiùn.
Ecunumia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Cumünicasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
In Arbenga sun ben seguii di giurnali in scia réa, cumme IVG, AlbengaCorsara e u Carciofino. I cutidiài lézüi de ciüi i sun A Stampa e u Seculu XIX.
A Arbenga g'he ascì ina radiu seguia in tuttu u punènte: Radiu Unda Ligure 101, cun ascì u segunsa stasiun denuminâ Radiu Unda Ligure Italia.
Feste e fêe[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Paliu dei Riùi Ingàuni
- Prucesciun da Madònna de Puntelongu a-u 2 de Lüju
- Arbenga in sciù: pe' in mese, generalmènte in avrì, in tu sentru stò(r)icu, i caruggi e e ciasse vegnen addubàe cun ciante e sciùe tipiche da ciàna, furmandu cuscì diferenti cunpusisiùi.
- Sagra Du Burgu: a l'è 'na festa ch'a se tegne a Bastia, urganizâ da-a lucâle pro-loco, l'urtima settimana d'austu;
- Sagra du Michettin: se tegne inta lucalitài de San Zorzu a Canpugéxa, a l'è ina festa cu-i prudòtti du pòstu;
- Festa de San Michê: dedicâ a-u santu prutetû de Arbenga, a se tegne tütti i ànni a-i 29 de setenbre;
- Festa de Santa Lusia;
- Festival da Cansùn in Lengua Ligure, inta frasiun de San Zorzu, u se tegne tütti i ànni intu lucâle teàtru Don Pelle.
Vie de cumünicasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Stradde[modìfica | modìfica wikitèsto]
Diferenti sun e stradde che culegan Arbenga cun e sitài e i paixi vixin: artêja de tranxintu fundamentale l'è a SS1 Aurelia, ch'a porta versu U Sejâ (a punente) e versu A(r)àsce (a levante). Cun st'ürtima lucalitài Arbenga a l'è püe culegâ da 'n rammu de "Aurelia Bis" ch'a g'ha de sciurtìe ascì a Villanöva e inta frasiun de Bastia.
Da Leca a parte poi a Via da Cêve (SP 453), ch'a traversa a valâ de l'Aròscia fin a-A Cêve, mèntre se deramma versu nord-punènte a SS 582 da Còlla de San Benardu, culegànte l'intrega valâ du Neva fin a Garesce.
Feruvìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Arbenga a l'è servìa da 'na stasiùn feruviària in scia Ferovîa Zena-Vintimìa.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ 1,0 1,1 Dàttu Istat - Polulasiun rexidénte a-u 30 de zügnu du 2019.
- ↑ Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
- ↑ Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di gràddi/giórno di Comùn pe Región e Provìnsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
- ↑ (IT) Treccani:I Liguri Ingauni, in sce treccani.it. URL consultòu o 21 novénbre 2021.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 (IT) vàrri, La piana di Albenga (7), in Guida d'Italia, Liguria, Milan, Touring Club Italiano, 1982, p. 404, ISBN 88-365-0009-9.
- ↑ (IT) Arbenga: u piàttu blö, in sce historiaproject.com. URL consultòu o 4 dexénbre 2021.
- ↑ (IT) L'antiga SPA arbenganese: e terme, in sce albengacorsara.it. URL consultòu o 2 dexénbre 2021.
- ↑ (IT) L'Anfiteàtru ruman d'Arbenga, in sce scoprialbenga.it. URL consultòu o 2 dexénbre 2021.
- ↑ 9,0 9,1 9,2 (IT) A stòia d'Arbenga: fra lìgüi e rumài, in sce comune.albenga.sv.it. URL consultòu o 4 dexénbre 2021.
- ↑ (IT) Federica Pelosi, Turismo, Albenga si affida a San Martino, in Il Secolo XIX, Zena, GEDI grùppu edituiâle, Màzzu 2018.
- ↑ 11,00 11,01 11,02 11,03 11,04 11,05 11,06 11,07 11,08 11,09 11,10 11,11 (IT) A stòia d'Arbenga: U Mediuevu, in sce comune.albenga.sv.it. URL consultòu l'8 dexénbre 2021.
- ↑ (IT) Gerolamo Rossi, Contado Albenganese (V), in Storia della città e diocesi di Albenga, Arbenga, Tipografia T. Craviotto, 1870, p. 88.
- ↑ 13,0 13,1 (IT) vàrri, La piana di Albenga (7), in Guida d'Italia, Liguria, Milan, Touring Club Italiano, 1982, p. 405, ISBN 88-365-0009-9.
- ↑ (IT) Gerolamo Rossi, Contado Albenganese (V), in Storia della città e diocesi di Albenga, Arbenga, Tipografia T. Craviotto, 1870, p. 89.
- ↑ (IT) Gerolamo Rossi, Comune (VI), in Storia della città e diocesi di Albenga, Arbenga, Tipografia T. Craviotto, 1870, p. 108.
- ↑ (IT) Gerolamo Rossi, Comune (VI), in Storia della città e diocesi di Albenga, Arbenga, Tipografia T. Craviotto, 1870, p. 109.
- ↑ (IT) Gerolamo Rossi, Comune (VI), in Storia della città e diocesi di Albenga, Arbenga, Tipografia T. Craviotto, 1870, p. 110.
- ↑ (IT) Gerolamo Rossi, Comune (VI), in Storia della città e diocesi di Albenga, Arbenga, Tipografia T. Craviotto, 1870, pp. 112-113.
- ↑ 19,0 19,1 (IT) U Burgu de Villanöva, stòia e urbanistica, in sce villanovadalbenga.com. URL consultòu o 17 lùggio 2021.
- ↑ (IT) A stòia de Cixàn 'cuntâ da Pierluigi Casalino, in sce sanremonews.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Paola Guglielmotti, (III, 1) Nuove fondazioni signorili nella Liguria duecentesca-I promotori delle rifondazioni, in Ricerche sull'organizzazione del territorio nella Liguria medievale, Firenze University Press, 2005, p. 60.
- ↑ (IT) Cumün d'Utuê, a stôia e u teritô(r)iu, in sce comune.ortovero.sv.it. URL consultòu o 20 dexénbre 2021.
- ↑ 23,0 23,1 (IT) U Burghettu: Stòia, in sce comune.borghettosantospirito.sv.it. URL consultòu o 20 dexénbre 2021.
- ↑ 24,0 24,1 (IT) Gerolamo Rossi, Guerre cittadine (IX), in Storia della città e diocesi di Albenga, Arbenga, Tipografia T. Craviotto, 1870, pp. 179-180.
- ↑ 25,0 25,1 (IT) Gerolamo Rossi, Guerre cittadine (IX), in Storia della città e diocesi di Albenga, Arbenga, Tipografia T. Craviotto, 1870, p. 183.
- ↑ (IT) Gerolamo Rossi, Guerre cittadine (IX), in Storia della città e diocesi di Albenga, Arbenga, Tipografia T. Craviotto, 1870, p. 184-185.
- ↑ 27,0 27,1 (IT) Arbenga: l'etài muderna, in sce comune.albenga.sv.it. URL consultòu o 28 dexénbre 2021.
- ↑ (IT) Gerolamo Rossi, Gare municipali (XIII), in Storia della città e diocesi di Albenga, Arbenga, Tipografia T. Craviotto, 1870, p. 237.
- ↑ (IT) Giovanni Assereto, La Liguria occidentale al tempo di Napoleone, in Bagliori d’Europa. Sanremo e Napoleone nel bicentenario dell’annessione all’Impero (1805-2005), Vintimìa, Philobiblon Edizioni, 2005, pp. 20-36.
- ↑ (IT) AA. VV., Registro delle sessioni del governo provvisorio della Repubblica di Genova dal giorno della sua installazione 14 giugno 1797, Zêna, Stamperia nazionale, 1797, pp. 310-318.
- ↑ (IT) Daniela Mancini, Divisioni territoriali della Liguria nel periodo Napoleonico, in sce francobampi.it. URL consultòu o 17 zenâ 2022.
- ↑ (FR) L'almanach impérial pour l'anée 1810, in sce napoleon-series.org. URL consultòu o 17 zenâ 2022.
- ↑ (IT) Sustituìa in scia tùre di Malasemensa a bandêa d'Arbenga, in sce ivg.it. URL consultòu o 20 novénbre 2021.
- ↑ (IT) Descrisiùn di scinbuli ufisiâli du cumün de Arbenga, in sce araldicacivica.it. URL consultòu o 20 novénbre 2021.
- ↑ Statìstiche I.Stat ISTAT URL cunsultàu u 28-12-2012.
- ↑ U gemelàggiu fra Arbenga e Carlufòrte, in sce albengacorsara.it. URL consultòu o 20 novénbre 2021.
- ↑ A se(r)imonia de gemelaggiu fra Arbenga e Carlufòrte (Telemaristella), in sce m.youtube.com. URL consultòu o 20 novénbre 2021.
- ↑ (IT, EN, ES, FR, RU) A catedrâle de San Michê, in sce comune.albenga.sv.it. URL consultòu o 21 zenâ 2022.
- ↑ (IT, EN, FR, RU) U Batistéu paleucristian, in sce comune.albenga.sv.it. URL consultòu o 24 zenâ 2022.
- ↑ (IT, EN, FR, RU) Arbenga, Santa Maia in Fontibus, in sce paesionline.it. URL consultòu o 29 zenâ 2022.
- ↑ (IT, EN, FR, RU) A gêxa de Santa Maia in Fontibus, in sce comune.albenga.sv.it. URL consultòu o 29 zenâ 2022.
- ↑ 42,0 42,1 (IT) Puntelòngu: a stòia du Santuâiu, in sce santuariomadonnadipontelungo.com. URL consultòu o 21 novénbre 2021.
- ↑ (IT) Puntelòngu: u Santuâiu e u pùnte, in sce scoprialbenga.it. URL consultòu o 21 novénbre 2021.
- ↑ (IT) Paròcchia du Sacru Cö: stòia, in sce sacroalbenga.wordpress.com. URL consultòu o 29 zenâ 2022.
- ↑ (IT) Gêxa de San Bernardin a-u Munte, in sce scoprialbenga.it. URL consultòu o 29 zenâ 2022.
- ↑ (IT) La piana di Albenga (7), in Guida d'Italia, Liguria, Milan, Touring Club Italiano, 1982, p. 422, ISBN 88-365-0009-9.
- ↑ (IT) Bastia, a gêxa de San Steva, in sce museionline.info. URL consultòu o 5 frevâ 2022.
- ↑ (IT) E frasiùi de Arbenga, Salea, in sce scoprialbenga.it. URL consultòu o 14 novénbre 2021.
- ↑ (IT) Palàssu Oddo, descröve Arbénga, in sce scoprialbenga.it. URL consultòu o 12 màrso 2022.
Atri prugètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Arbenga


text:
Bibliotêca da Diêta Naçionâle do Giapón
A Bibliotêca da Diêta Naçionâle do Giapón (National Diet Library, NDL, in giaponéize 国立国会図書館, Kokuritsu Kokkai Toshokan) a l'é a bibliotêca naçionâle do Giapón e unn-a de ciù grénde bibliotêche a-o móndo. A l'é stæta creâ into 1948 con l'òbietîvo de ascìste i ménbri da Diêta Naçionâle do Giapón (国会, Kokkai) inta riçèrca de questioîn de interèsse pùblico. Quésta bibliotêca a l'é scìmile pe òbietîvi a-a Bibliotêca do Congrèsso di Stâti Unîi.
A Bibliotêca da Diêta Naçionâle do Giapón a l'é formâ da dôe strutûe prinçipæ che se trêuvan a Tòkyo e a Kyòto, e da 'na série de âtre bibliotêche secondâie spanteghæ pe tùtto o Giapón.
StöiaModìfica
A Bibliotêca da Diêta Naçionâle do Giapón a l'é o sucesô de træ divèrse bibliotêche: quélla da Càmia di Pâri, a bibliotêca da Càmia di Raprezentànti, tùtte dôe institoîe a-a creaçión da Diêta Inperiâle Giaponéize into 1890, e a Bibliotêca Inperiâle, a quæ a l'é stæta costitoîa into 1872 sótt'a-a giurisdiçión do Ministêro da Pùblica Instruçión.
O potêre da Diêta Naçionâle do Giapón prìmma da goæra o l'êa limitòu e o sò bezéugno de informaçioîn o l'êa de consegoénsa asæ picìn. E òriginâie bibliotêche da Diêta "no àn mâi svilupòu ne e arecugéite ne i servìççi che aviéivan posciûo réndele 'n conpleménto vitâle de 'n'ativitæ legislatîva pe dindavéi responsàbile". Scìnn-a-a sconfìtta do Giapón, pe de ciù, l'esecutîvo o l'avéiva controlòu tùtti i papê polìtichi, privàndo a popolaçión e a Diêta de vàrie informaçioîn asæ inportànti. E fòrse de òcupaçión americànn-e sótt'a-o generâle Douglas MacArthur àn dónca ritegnûo che a rifórma do scistêma bibliotecâio da Diêta a foîse 'na pàrte inportànte da democratizaçión do Giapón dòppo a sò sconfìtta inta segónda goæra mondiâle.
Into 1946, ògni càmia da Diêta a l'à formòu o pròpio comitâto permanénte inta Bibliotêca da Diêta Naçionâle do Giapón. Hani Goro, stòrico marxìsta ch'o l'é stæto inprexonòu inta goæra pe di crìmini de penscêo e ch'o l'é stæto elezûo a-a Càmia di Consegê (o sucesô de l'abolîa Càmia di Pâri) dòppo a goæra, goidàndo i sfòrsi de rifórma. L'Hani o l'à inmaginòu o nêuvo còrpo cómme "ségge 'na çitadélla da sovranitæ popolâre", ségge o mézzo pe realizâ 'na "rivoluçión pacìfica". I ofiçiæ de l'òcupaçión responsàbili da supervixón de rifórme de bibliotêche àn riferîo che, scibén che l'òcupaçión a l'êa 'n catalizatô pe-o cangiaménto, l'iniçiatîva locâle a prexistéiva a l'òcupaçión e e rifórme ariêscîe êan dovûe a di giaponéixi divöti cómme l'Hani.
A Bibliotêca da Diêta Naçionâle do Giapón a l'é stæta avèrta into zùgno do 1948 inte l'atoâle Câ di Invitæ de Stâto (l'ecs palàsso destacòu de Akasaka) co-ina coleçión iniçiâle de 100.000 volùmmi. O prìmmo bibliotecâio da Bibliotêca da Diêta Naçionâle do Giapón o l'é stæto o polìtico Tokujirō Kanamori[1], afiancòu da-o filòzofo Masakazu Nakai cómme prìmmo vîce-bibliotecâio. Into 1949, a NDL a l'é stæta unîa a-a Bibliotêca Naçionâle (iniçialménte ciamâ Bibliotêca Inperiâle), diventàndo a sôla bibliotêca naçionâle do Giapón. Inte 'sto mòddo chi, a sò coleçión a l'é aomentâ de 'n milión de volùmmi de ciù che êan scìnn-a quéllo moménto òspitæ inte l'ecs Bibliotêca Naçionâle de Ueno.
Into 1961, a NDL a s'é trasferîa inta sò sêde atoâle a Nagatachō[2], da-arénte a-a Diêta Naçionâle. Into 1986 o conplèsso da NDL o l'é stæto conpletòu pe arechéugge 'n totâle de 12 milioîn de lìbbri e de periòdichi. O Kansai-kan (a Bibliotêca do Kansai), a l'à avèrto inte l'òtôbre do 2002 inta Kansai Science City (çitæ de Seika, distréito de Sōraku, prefetûa de Kyòto), a quæ a l'à 'na coleçión de 6 milioîn de eleménti. Into màzzo do 2002, a NDL a l'à avérto 'na nêuva sêde, ö sæ a Bibliotêca Internaçionâle de Letiatûa pe Figeu, inte l'ecs palàsso da Bibliotêca Inperiâle de Ueno. Quésto ràmmo o contêgne ciù de 400.000 artìcoli de letiatûa pe figeu che vêgnan da tùtto o móndo.
Scibén che o mandâto òriginâle da NDL o l'êa quéllo d'êse 'na bibliotêca de riçèrca pi-â Diêta Naçionâle, o pùblico in generâle o l'é o ciù inportànte consumatô di servìççi da bibliotêca. Prezénpio, inte l'ànno fiscâle terminòu into màrso do 2004 a bibliotêca a l'à avûo ciù de 250.000 domànde de referénse da-o pùblico; pe cóntra són stæte registræ sôlo 32.000 domànde da pàrte de ménbri da Diêta Naçionâle.
Pe rispónde a-a pandemîa de COVID-19, a NDL a l'à sospéizo i servìççi bibliotecâi a-o pùblico da-i 5 de màrso do 2020[3]; arvìndo tórna a-o pùblico a-i 11 de zùgno do 2020 pe 'n màscimo de 200 vixitatoî a-o giórno in sciâ bâze de 'n'estraçión scìmile a 'na loterîa, co-i potençiâli vixitatoî tegnûi a registrâse in antìçipo pe avéi a poscibilitæ de êse seleçionæ[4].
ColeçioînModìfica
Coleçión prinçipâModìfica
Cómme bibliotêca naçionâle do Giapón, a NDL a l'arechéugge de còpie de tùtte e publicaçioîn stànpæ into Pàize. Pe de ciù, zaché a NDL a l'é 'na bibliotêca de riçèrca pe-i ménbri da Diêta Naçionâle, o sò personâ, óltre che pe-o pùblico in generâle, o mantêgne 'na grànde coleçión de materiâle scrîto in léngoe forèste in sce 'n'ànpia gàmma de argoménti[5].
Âtre coleçioînModìfica
A NDL a l'à ànche éutto coleçioîn specializæ in sce: Modèrna Stöia Polìtica e Costituçionâle, Materiâli in sce l'Òcupaçión do Giapón dòppo a Goæra, Lézze e Àtti Preliminâri, Scénsa e Tecnologîa, Màppe, Mûxica, Lìbbri d'âtri pàixi in sciô Giapón e Lìbbri Râri.
- Modèrna Stöia Polìtica e Costituçionâle
A coleçión de Modèrna Stöia Polìtica e Costituçionâle a conprénde ciù ò mêno 300.000 ògètti corelæ a-a modernizaçión polìtica e legâle do Giapón into XIX sécolo, inclûzi i archìvi de papê òriginâli in sce di inportànti òmmi polìtichi giaponéixi da segónda meitæ do XIX sécolo e do prinçìpio do XX, cómme Itō Hirobumi, Iwakura Tomomi, Sanjō Sanetomi, Mutsu Munemitsu, Terauchi Masatake e âtre figûe asæ infloénti di perîodi Meiji (1868-1912) e Taishō (1912-1926).
- Materiâli in sce l'Òcupaçión do Giapón dòppo a Goæra
A NDL a l'à 'n'estéiza coleçión de microform pe 'n totâle de ciù ò mêno 30 milioîn de pàgine de papê relatîvi a l'Òcupaçión do Giapón dòppo a sò sconfìtta inta segónda goæra mondiâle. Quésta coleçión a l'inclùdde di papê preparæ da-o Comàndo generâle (General Headquarters, GHQ), da-o Comandànte suprêmo de fòrse aleæ (Supreme Commander of the Allied Powers, SCAP), da-a Comisción pe l'estrêmo levànte (Far Eastern Commission, FEC) e da l'United States Strategic Bombing Survey Team (e còpie òriginâli de 'sti papê chi són però de propiêtæ de l'Archìvio de Stâto di Stâti Unîi).
- Lézze e Àtti Preliminâri
A coleçión de Lézze e Àtti Preliminâri a l'é formâ da ciù ò mêno 170.000 papê in giaponéize e 200.000 in âtre léngoe in sce l'ativitæ da Diêta Naçionâle e di òrgani legislatîvi de ciù de 70 âtri pàixi, óltre che e gazétte ofiçiæ, i statûti, i paéi giudiçiâi e i tratâti internaçionâli de ciù de 150 naçioîn.
- Scénsa e Tecnologîa
A NDL a mantêgne 'na coleçión de ciù de 530.000 lìbbri e librétti e 2 milioîn de microform in sce di argoménti lighæ a-e scénse. Quésti materiâli inclùddan, tra e âtre cöse, têxi de dotorâto forèste inte 'n ànbito scentìfico, àtti e relaçioîn de socjêtæ académiche, catàloghi de stàndard técnichi, etc.
- Màppe
A NDL a l'à 'na coleçioìón de ciù ò mêno 400.000 màppe do Giapón e de âtri pàixi, inclûze de màppe topogràfiche, geològiche e idrològiche, càrte che remóntan a-o perîodo Meiji (1868-1912) e màppe topogràfiche de âtri pàixi.
- Mûxica
A NDL a l'arechéugge tùtti i tîpi de registraçioîn fonogràfiche fæte in Giapón e, a-a giornâ d'ancheu, a l'à 'na coleçión formâ da 300.000 vinîli e 200.000 CD.
- Lìbbri d'âtri pàixi in sciô Giapón
Andàndo aprêuvo a 'na tradiçión ch'a l'é stæta incomensâ da-a Bibliotêca Inperiâle, a NDL a coleçiónn-a lìbbri de âtri pàixi in sciô Giapón, i quæ inclùddan râri e antîghi papê, cómme de relaçioîn di miscionâi eoropêi ch'àn vixitòu o Giapón into XVI sécolo.
- Lìbbri Râri
A NDL a l'òspita a coleçión da vêgia Bibliotêca Inperiâle de materiâli in léngoa giaponéize do perîodo Edo (1603-1867) e de quélli ciù antîghi. I ciù inportànti catàloghi inte 'sta coleçión chi inclùddan:
- Ciù ò mêno 6.000 papê relatîvi a-o shogunâto Tokugawa (1603-1867), cómme de relaçioîn da magistrâti comunâli, da Suprêma Córte do Shogunâto e di Jisha-bugyō (Comisâi de Santoâi e Ténpli), coscì cómme di papê in sciâ sucesión di shōgun.
- L'Itō Bunko e o Shirai Bunko, fórmæ da 8.000 manoscrîti e lìbbri stànpæ in csilografîa che remóntan da-i perîodi Edo e Meiji e in sciâ mêxìnn-a giaponéize.
- O Shinjo Bunko, ch'o l'arechéuhhe 11.000 ezénpi de scrîti pre-modèrni de astronomîa e lunâi, óltre che di antîghi tèsti cinéixi in sciâ dinastîa Qing, a stöia de çèrte famìgge e quélla locâle.
Kansai-kanModìfica
O Kansai-Kan (ö sæ a Bibliotêca do Kansai), ch'o l'à avérto inta prefetûa de Kyòto into 2002, o l'é a segónda strutûa da NDL.
A NDL a l'à stramuòu into Kansai-kan e coleçioîn de revìste òcidentâli, lìbbri e âtri materiâli scrîti in de léngoe aziàtiche despægie da-o giaponéize, çèrti materiâli scentìfichi e tecnològichi (cómme relaçioîn técniche, papê de socjêtæ académiche forèste, catàloghi de stàndard técnichi giaponéixi e de âtri pàixi, têxi de dotorâto da âtri pàixi e àtti de convêgni in léngoe òcidentâli), relaçioîn de riçèrche scentìfiche cónpilæ con de convençioîn co-o Ministêro de l'Instruçión, Coltûa, Spòrt, Scénsa e Tecnologîa, têxi de dotorâto in giaponéize e lìbbri in sce nàstri.
Vivàgne digitâliModìfica
A Bibliotêca da Diêta Naçionâle do Giapón a l'à, inti ùrtimi ànni, conpilòu 'n scîto d'Internétte asæ detagiòu, scrîto in giaponéize[6] e in ingléize[7]. A sò bànca dæti in sciâ Ræ a conscìste into National Diet Library Online Public Access Catalog (NDL-OPAC), e National Diet Library Digital Collections e o Minutes of the Imperial Diet and National Diet.
- Online Public Access Catalog da Bibliotêca da Diêta Naçionâle do Giapón (NDL-OPAC)
A NDL a fornìsce 'n OPAC (On-line public access catalogue) co-o quæ i uténti pêuan fâ de riçèrche inte tùtte e coleçioîn da bibliotêca da ògni pàrte do móndo, ségge in giaponéize[8] che in ingléize[9]. Dêuviàndo l'OPAC pe identificâ vivàgne e nùmeri de catàlogo, i uténti da âtri pàixi pêuan òtegnî çèrti materiâli da-a NDL gràçie a-o préstito interbibliotecâio[10]. Pe de ciù, a NDL a fornìsce 'n servìçio a pagaménto de riproduçión di file pe-i studiôzi rescidénti a l'èstero[11]. Da-o zùgno do 2017 a l'é stæta pianificâ a fìn do servìçio NDL-OPAC pe-o dexénbre do mæximo ànno aprêuvo a-o slànso de 'n nêuvo scistêma in sciâ Ræ[12].
- Coleçioîn digitâli da Bibliotêca da Diêta Naçionâle do Giapón
E coleçioîn digitâli da NDL (NDL Digital Collections) fornìscian vàrri materiâli digitâli cómme lìbbri râri, file òudiovixîvi e materiâli o quæ dirìtto d'aotô o l'é schéito. I contegnûi che fórman a Bibliotêca Digitâle do perîodo Meiji e a bànca dæti de inmàgine de lìbbri râri (védde ciù in bàsso) són òua disponìbili in scê coleçioîn digitâli da NDL, archìvio ch'o l'êa ciamòu NDL Digitalized Contents scìnn-a-o 2014[13][14].
- Bibliotêca Digitâle do Perîodo Meiji
Unn-a de fonçionalitæ ciù inportànti do scîto d'Internétte da NDL a l'é a Bibliotêca Digitâle do Perîodo Meiji (近代デジタルライブラリ- Kindai dejitaru raiburarii, leteralménte "Bibliotêca Digitâle de l'Etæ Recénte"[15]. A Bibliotêca Digitâle a l'é l'evoluçión in sciâ Ræ do Maruzen Meiji Microfilm, o prodûto de l'anbiçiôzo progètto de inserî in di microfilm tùtta a coleçión de lìbbri do perîodo Meiji, a quæ a l'é formâ da ciù de 60.000 volùmmi. A Bibliotêca Digitâle a contêgne de inmàgine de 'sti travàggi chi, i quæ són spartîi in træ categorîe prinçipæ in sciâ bâze da Nippon Decimal Classification (NDC): 0 - Generâle (総記, sōki); 1 - Filozofîa (哲学, tetsugaku); 2 - Stöia (歴史, rekishi); 3 - Scénse sociâli (社会科学, shakai kagaku); 4 - Scénse naturâli (自然科学, shizen kagaku); 5 - Ingegnerîa e manifatûa (工学・工業, kōgaku/kōgyō); 6 - Indùstria (産業, sangyō); 7 - Àrte e atlética (芸術・体育, geijutsu/taiiku); 8 - Lengoàggi (語学, gogaku) e 9 - Letiatûa (文学, bungaku).
E inmàgine no són codifichæ, e dónca a no l'é poscìbile efetoâ de riçèrche pe tèsto; a ògni mòddo a riçèrca in Giaponéize pe tìtolo, aotô, editô, sogètto e somâio di travàggi inta bànca dæti a l'é poscìbile. I periòdichi do perîodo Meiji no són inclûzi inte 'sta coleçión chi. A Bibliotêca Digitâle de l'época Meiji a l'é stæta unîa inte Coleçioîn digitâli da Bibliotêca da NDL into 2015[14].
- Bànca dæti de inmàgine de lìbbri râri
O scîto da NDL o contêgne a bànca dæti de inmàgine de lìbbri râri (貴重書画像データベース, kichōsho gazō dētabēsu) ascì, 'na coleçión de inmàgine digitâli de 37.000 lìbbri con ilustraçioîn pùblichæ prìmma do perîodo Edo. Ànche a riçèrca in giaponéize pe tìtolo, aotô e nùmero de eleménto a l'é poscìbile inte 'sta bànca dæti chi[16]. A bànca dæti de inmàgine de lìbbri râri a l'é stæta integrâ inti NDL Digitalized Contents, d'ancheu Coleçioîn digitâli da NDL, into 2012[14].
- Verbâli da Diêta Inperiâle e da Diêta Naçionâle
A NDL a fornìsce 'na bànca dæti di verbâli, ségge da Diêta Inperiâle che da Diêta Naçionâle, i sôli inta bànca dæti in sciâ Ræ da NDL inti quæ a riçèrca pe tèsto a fonçiónnn-a pe tùtto o papê. Tùtti i verbâli da-a creaçión da Diêta Naçionâle a-a giornâ d'ancheu són disponìbili inta bànca dæti[17]; pe cóntra i sôli verbâli aotoalménte disponìbili da Diêta Inperiâle són quélli de sò ùrtime dôe sescioîn, ö sæ quélle da-o novénbre do 1946 a-o màzzo do 1947[18].
NòtteModìfica
- ↑ (JA) Kokuritsu Kokkai Toshokan Shōshi" 国立国会図書館小史, in sce ndl.go.jp. URL consultòu o 25 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 16 zenâ 2011).
- ↑ Terén ch'o l'êa òcupòu da l'anbasciâ tedésca scìn da-o perîodo Meiji. O l'é stæto confiscòu into 1945 e pöi no restitoîo.
- ↑ (JA, EN, ZH, KO) Urgent Notice of Temporary Closure from March 5 to March 16, in sce ndl.go.jp. URL consultòu o 25 dexénbre 2021.
- ↑ (JA, EN, ZH, KO) Reopening of National Diet Library Facilities, in sce ndl.go.jp. URL consultòu o 25 dexénbre 2021.
- ↑ (JA, EN, ZH, KO) Kansai-kan of the National Diet Library, in sce ndl.go.jp. URL consultòu o 25 dexénbre 2021.
- ↑ (JA) 国立国会図書館, in sce ndl.go.jp. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) National Diet Library, in sce ndl.go.jp. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (JA) Kokuritsu Kokkai Toshokan - 国立国会図書館 (National Diet Library), Kokuritsu Kokkaitoshokan Zōsho Kensaku Mōshikomi Shisutemu - 国立国会図書館 蔵書検索・申込システム, in sce archive.ph. URL consultòu o 16 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) National Diet Library, National Diet Library Online Public Access Catalog, in sce wayback.archive-it.org. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) National Diet Library, International Loan Service, in sce ndl.go.jp. URL consultòu o 26 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 19 novénbre 2005).
- ↑ (EN) National Diet Library, International Photoduplication Service, in sce ndl.go.jp. URL consultòu o 26 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 14 novénbre 2005).
- ↑ (EN) National Diet Library, NDL to Implement a New Search System in January 2018, in sce ndl.go.jp. URL consultòu o 26 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 13 dexénbre 2017).
- ↑ (EN) National Diet Library, About the National Diet Library Digital Collections, in sce dl.ndl.go.jp. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ 14,0 14,1 14,2 (JA) Kokuritsu Kokkai Toshokan - 国立国会図書館 (National Diet Library), Kokuritsu Kokkaitoshokan Dejitaru Korekushon no Ayumi - 国立国会図書館デジタルコレクションの歩み (History of the National Diet Library Digital Collection), in sce dl.ndl.go.jp. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) National Diet Library, Collection of the Electronic Library, in sce ndl.go.jp. URL consultòu o 26 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 13 òtôbre 2005).
- ↑ (JA) Kokuritsu Kokkai Toshokan - 国立国会図書館 (National Diet Library), Kichō-sho Gazō Dētabēsu - 貴重書画像データベース (Rare book image database), in sce rarebook.ndl.go.jp. URL consultòu o 26 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 31 agósto 2005).
- ↑ (JA) Kokuritsu Kokkai Toshokan - 国立国会図書館 (National Diet Library), Kokkai Kaigiroku Kensaku Shisutemu - 国会会議録検索システム (Parliamentary Minutes Search System), in sce kokkai.ndl.go.jp. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- ↑ (JA) Kokuritsu Kokkai Toshokan - 国立国会図書館 (National Diet Library), Teikoku Gikai Kaigiroku Kensaku Shisutemu - 帝国議会会議録検索システム (Imperial Diet Minutes Search System), in sce teikokugikai-i.ndl.go.jp. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
BibliografîaModìfica
- (EN) Leslie Pincus, Revolution in the Archives of Memory: The Founding of the National Diet Library in Occupied Japan, in Francis X. Blouin e William G. Rosenberg, Archives, Documentation, and Institutions of Social Memory: Essays from the Sawyer Seminar, Ann Arbor: University of Michigan Press, 2006, ISBN 0-472-11493-X.
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Bibliotêca da Diêta Naçionâle do Giapón
Colegaménti estèrniModìfica
- (JA, EN, ZH, KO) Scîto ofiçiâ, in sce ndl.go.jp. URL consultòu o 25 dexénbre 2021.
- (JA, EN, ZH, KO) Kansai-kan of the National Diet Library, in sce ndl.go.jp. URL consultòu o 25 dexénbre 2021.
- (JA, EN, ZH, KO) Digital Library from the Meiji Era, in sce ndl.go.jp. URL consultòu o 25 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 20 òtôbre 2011).
- (JA, EN) NDL Digital Collections, in sce dl.ndl.go.jp. URL consultòu o 25 dexénbre 2021.
- (JA) NDL Digital Archive Portal (PDF), in sce porta.ndl.go.jp. URL consultòu o 25 dexénbre 2021.


text:
Lengoe goideliche
E lengoe goideliche ò de spesso gaêliche (in irlandeize: teangacha Gaelacha, gaêlico scoçeize: cànanan Goidhealach, manx: çhengaghyn Gaelgagh) son ùnn-a de dôe divixoin de lengoe çeltiche insulari, za che l'atra a l'é quella de lengoe brétoni.
Descriçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
E lengoe gaêliche àn formòu stòricamente 'n insemme de dialetti deuviæ da-o sùd de l'Irlanda a traverso l'Izoa de Man fin a-o nòrd da Scòçia.
Ciù in la de l'irlandeize antigo, e træ lengoe gaêliche moderne son:
- l'irlandeize (Gaeilge),
- o gaêlico scoçeize (Gàidhlig),
- o manx (Gaelg).


text:
Pàn frîto
O pàn frîto, mangiâ popolâre, o se prepâra in mòddo sénplice; o se ciàmma ascì michétta de Sàn Zòrzo, michetìn a Canpogêxa, pan fricciu in Èrli e Castrevëgio e frisciö (friscêu) ò ascì fugassin (fogassin) in priéize, o se consùmma in gràn quantitæ inta fèsta ch'a pòrta o nómme do Sànto, e ascì inte sàgre locâli. O l'é de fórma riónda, ò alongâ, cómme a Mendaiga (in comùn dónde se pàrla n dialétto fra quéllo d'Arbénga e quéllo d'Inpéria). Inte dötréi pàixi o pàn frîto o l'é servîo co-e patàtte; inte di âtri pòsti, cómme in Arbénga, o se gùsta da sôlo e o l'é réizo ciù savorîo da-i arömi locâli (còmme o romanìn), opû insémme a di salùmmi cómme o speck e o xanbón ingheugiæ in gîo a-o pàn frîto.
Ingrediénti pe 6 persónn-e[modìfica | modìfica wikitèsto]
- 600 gràmmi (6 ètti) de fænn-a giànca;
- 30 gràmmi de crescénte de bîra;
- 0,400 lîtri d'ægoa tiépida;
- sâ quànte bàsta;
- êuio d'oîva pe frìzze.
Preparaçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
Drénto 'na gròssa copétta métighe a fænn-a e remesciâla co-a sâ. Da 'na pàrte deslengoâ o crescénte inte pöca ægoa tiépida e dòppo azónzilo a-a fænn-a. Inpastâ a-a spedîa bagnàndo, pöco a-a vòtta, co-o rimanénte de l'ægoa. De l'inpàsto fâ 'na bàlla e lasciâlo levâ pe 'n'ôa e mêza sótta 'n pànno ùmido.
Desténde l'inpàsto levòu in sciâ méizoa, con l'agiùtto de 'n canéllo de légno, scinn-a-a fâne 'na sféuggia spéssa 1 cìtto. Tagiâla a bachétti e a dàddi e frìzili inte l'êuio câdo, ma no tròppo bogénte: ògni tànto remesciâli. Fâ atençión perché frizéndo, o pàn frîto o l'aoménta de volùmme. Servî câdo.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ A grafîa adêuviâ a l'è quella locâle
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Pàn frîto


text:
Litoània
A Litoània (Lietuva in litoàn, prononçiòu [lʲɪɛtʊˈvɐ]), conosciûa ofiçialménte cómme Repùbrica de Litoània (Lietuvos Respublika in litoàn, prononçiòu [lʲɪɛtʊˈvoːs rʲɛsˈpʊblʲɪkɐ]), a l'é 'n pàize de l'Eoröpa scitoòu inta región bàltica.
GiögrafîaModìfica
A Litoània a l'é unn-a de træ naçioìn bàltiche afaciæ in sciâ rîva de levànte do Mâ Bàltico. A confìnn-a co-a Letònia a nòrd, co-a Bielorùscia a levànte e a sùd, co-a Polònia a sùd e co-a Rùscia, pe mêzo de l'exclave de l'Oblast' de Kaliningrad, a sùd. Pe de ciù, a ponénte, a l'à 'n confìn marìtimo co-a Svéçia ascì. A naçión a l'à 'n'àrea de 65.300 km2 e 'na popolaçión de 2,8 milioìn de persónn-e.
A capitâle da Litoània, e çitæ ciù grànde da naçión ascì, a l'é Vilnius; e âtre çitæ ciù inportànti són Kaunas e Klaipėda. A ciù pàrte da popolaçión a l'é pàrte do grùppo étno-lengoìstico di Bàlti e a pàrla o litoàn, unn-a de pöche léngoe bàltiche dêuviæ ancón a-a giornâ d'ancheu.
StöiaModìfica
Pe migiæa de ànni e còste a sùd-èst do Mâ Bàltico són stæte abitæ da vàrie tribù bàltiche. Inti ànni trénta do sécolo XIII, e tære litoànn-e són stæte unîe da-o rè Mindaugas, o quæ o l'à creòu o Régno de Litoània a-i 6 de zùgno do 1253. Into sécolo XIV, o Granducâto de Litoània o l'êa diventòu a naçión ciù grànde de l'Eoröpa[1] intrêga, conprendéndo de tære che d'ancheu són pàrte de Litoània, Bielorùscia, Ucraìnn-a e Rùscia. A Corónn-a do Régno de Polònia e o Granducâto de Litoània êan de facto in unión personâ za da-o 1386 aprêuvo a-o maiézzo da regìnn-a polàcca Jadwiga e do grandùcca de Litoània Jogaila, o quæ o l'é stæto incoronòu cómme rè jure uxoris Władysław II Jagiełło de Polònia. Into lùggio do 1569 a l'é stæta a-a fìn creâ a coscì dîta Confederaçión polàcco-litoànn-a co-o tratâto de l'Unión de Lublìn. A confederaçión a l'é duâ pe ciù de doî sécoli, ö sæ scìnn-a quànde tra o 1772 e o 1795 a l'é stæta spartîa tra e naçioìn confinànti, con l'inpêro rùscio ch'o l'à pigiòu o contròllo da ciù pàrte da modèrna Litoània.
Co-a fìn da Prìmma Goæra Mondiâle, a-i 16 de frevâ do 1918 a Litoània a l'à diciaròu a sò indipendénsa, creàndo a modèrna Repùbrica de Litoània. Òcupâ into córso da Segónda Goæra Mondiâle da l'Unión Soviética e da-a Germanîa nazìsta ascì, a-a fìn a l'é pasâ sótt'a-o contròllo di rùsci aprêuvo a-a ritirâta di tedèschi into 1944, co-în estéizo moviménto de lòtta partigiànn-a cóntra i invasoî ch'o l'à rexistîo scinn-a-i prìmmi ànni '50. A-i 11 de màrso do 1990, 'n ànno prìmma da disoluçión formâle de l'Unión Soviética, a naçión a l'à aprovòu o coscì dîto "Àtto de Restaoraçión do Stâto de Litoània", diventàndo a prìmma repùbrica soviética a diciarâ a sò indipendénsa[2].
Economîa e polìticaModìfica
A Litoània a l'é 'n pàize svilupòu co-în'economîa a âto rédito e 'n livéllo asæ âto de svilùppo segóndo a scâ de l'Ìndice de Svilùppo Umâno. A l'à 'n bón livéllo de libertæ civîli, de stànpa, de informaçión e de democraçîa e pâxe in generâle.
A naçión a l'é un di ménbri de l'Unión Eoropêa, do Conséggio d'Eoröpa, de l'Eorozöna, de l'Àrea Schengen, da NATO, da NIB e de l'OECD. A l'é pàrte de l'òrganizaçión pi-â coperaçión regionâle ciamâ Nordic-Baltic Eight e a l'é 'n ménbro òservatô do Conséggio Nòrdico.
NòtteModìfica
- ↑ (EN) Robert Bideleux e Ian Jeffries, A history of Eastern Europe: crisis and change, 2ª ed., Routledge, 2007, ISBN 1-134-21318-2.
- ↑ (EN) Audrius Siaurasevicius, John Rettie, Lithuania breaks away from the Soviet Union, in sce theguardian.com, 12 màrso 1990. URL consultòu o 10 arvî 2022.
BibliografîaModìfica
- (EN) Adam Kantautas e Filomena Kantautas, A Lithuanian Bibliography, 2 vol., University of Alberta, 1975.
- (EN) Simas Sužiedēlis, Encyclopedia Lituanica, 6 vol., J. Kapočius, 1978.
- (LT) Jerzy Ochmański, Historia Litwy, 3ª ed., Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990, ISBN 83-04-03107-8.
- (EN) Thomas Lane, Lithuania: Stepping Westward, Taylor & Francis, 2004, ISBN 0-203-40274-X.
- (EN) Zigmantas Kiaupa, The History of Lithuania, 2ª ed., Baltų lankų leid., 2005, ISBN 99-55-58487-4.
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Litoània
Colegaménti estèrniModìfica
- (LT, EN) Scîto ofiçiâ do govèrno, in sce lrv.lt. URL consultòu o 10 arvî 2022.
- (LT, EN, FR, RU, UK) Scîto ofiçiâ do prescidénte, in sce lrp.lt. URL consultòu o 10 arvî 2022.
- (LT, EN) Scîto ofiçiâ do parlaménto, in sce lrs.lt. URL consultòu o 10 arvî 2022.
- (LT, EN, DE, RU, PL, LV, IT, FR, HE) Scîto turìstico ofiçiâ, in sce lithuania.travel. URL consultòu o 9 arvî 2022.


text:
San Domenego
Beato Angelico, San Domeñego
Dæti personâli
Mòrte: Bologna, 6 agosto 1221
Âtre informaçioìn
Domenego (o Domennego) de Guzmán, santo, fondatô de l'Orde di fræ predicatoî, patrono di astronnomi, se festezza l'8 de agosto.
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
O nascette o 24 zugno 1170 da-i nobili Feliçe de Guzmán e Zana de Aza, in Caleruega (vegia Castiggia), e o fu o minô de trei fræ. A nascita do Domenego a fu precedua da 'na vixon da moæ, a-a quæ parse de dovei apartoî un can, che co' ina fraxella açeiza o metteiva fœugo into mondo, e a-a mamma ghe parse vedde una stella sorvi-a fronte de lê, dementre ch'o l'ea portao a-o battezzo. A 7 anni o fu afiao in educaçion a l'arçipræve de Gumiel de Izán so barba, a 15 o començò a frequentâ e çellebre scœue de Palencia.
L'ea stæto poco avanti stabilio a vitta comuña segondo a reggola de Sant'Aostin into capittolo da cattedrâ de Osma, dove l'ea vesco don Diego de Acevedo. Ordinao sacerdote, o Domenego o fu membro de quello capitolo de canonneghi regolæ, e fito o ne fu nominao sottopriô. A don Diego fu afidao into 1203 'na delicâ miscion da l'Arfonso IX re de Castiggia, ch'o voeiva maiâ so figgio Ferdinando à 'na prinçipessa reâ de Danemarca. O Diego o partì e o condusse con lê o Domenego, ma seppan pe via chi-a prinçipessa acordâ a l'ea morta. O passaggio pi-a Lenguadoca o rivelò a-i doi viagiatoî i tristi effetti che l'erexia di Arbixeixi a produxeiva inte quelle regioin.
Li o Domenego o ghe vidde un campo d'açion pe lê, e o ghe travagiò con ardô incredibile, daprimma insemme co-o vesco, dapœu da solo, essendo questo tornao a-a so sede. Sciben che no ghe manchesse di agiutti, comme in Toloza da-o conte de Montfort, e da-o Forco, za alegro trovadô, da pœu monnego çisterçense e infin vesco de Toloza, pù i nemixi ean forti e paivan invinçibili. L'erexia arbixeize a l'aiva trovao ottimo teren presso e donne; e pe controbatte a peigoza propaganda o Domenego o l'arecugette sotta boña ghia in gio a-o santoaio de S. M. de Prouille e zoenette, specce nobbile, molte de quæ se consacron a Cristo. Coscì sorzette un primmo convento de sœu domenegañe, che professon a regola de S. Aostin. Into mæximo tempo di ommi valenti inte lettie e inte sciençe, e fornii de sollida pietæ, s'unin a-o Domenego; Peo Cellan o fu o primmo, e o ghe donò a so caza in Toloza.
Ma o Domenego o se sentiva atræto verso Romma. Sei votte o varcò i Arpe. Un primmo viægio o-o feççe con Diego a Romma presso Innoçençio III, ch'o conobbe e o l'incoragì a so œuvia inta Lenguadoca. Un segondo viægio o-o compì co-o vesco Forco, ch'o gh'anò pe-o Conçillio Lateranense. O Domenego o parlò a-o pappa Innoçençio e o l'ótègne da lê di favoî pi-a caza de Prouille; ma pi-a fondaçion de 'n nœuvo orde de religioxi o no l'ótègne pi aloa l'assenso. Tuttavia çelesti segni riferii da-i storreghi, fra i quæ l'avei o pappa visto o Lateran cazente ch'o vegniva sorezuo da-o Domenego, indussan Innoçençio à acordâ a-i nœuvi religioxi un periodo d'esperimento; fratanto lê mæximo o ghe dette o nomme de "fræ pricoei". A questo segondo viægio assegna i storrichi l'incontro do Domenego con S. Françesco d'Ascixi.
Un terço viægio o fu presso Onoio III, ch'o l'aprovò o nœuvo orde o 22 dexembre 1216. Fu questo pappa ch'a-o Domenego o dette l'ófiççio de "meistro do sacro palaççio", ocupao scin à ancœu delongo da 'n religiozo domenegan. O nœuvo orde o se stabilì in Romma primma à San Scisto, dapœu à Santa Saviña vexin a-o palaççio do pappa (Savelli), e a S. Scisto fu averto a primma comunitæ de monneghe sotta a guidda d'arcuñe sœu vegnue da Prouille. Intanto l'orde o s'estendeiva grandemente in França, Spagna e Germannia; l'Itallia, doppo o convento de Bologna fondao into 1218, a l'ebbe de case di domeneghen inte tutte e çitæ che possedeivan di universcitæ ò ean centri fiorenti de studdi. Inti capittoli generali, di quæ i primmi doi, into 1220 e into 1221, fun tegnui a Bologna, fu dæto a-i conventi, che za viveivan sotta a regola de S. Aostin adotâ fin da prinçippio, de nœuve norme ò "constituçioin", e stabilio di oservançe pe-i studdi e a regolâ discipriña vixente ancon a-i giorni nostri.
O Domenego o moì in Bologna, apeña çinquantenne, o 6 agosto 1221; a so tomba, inta gexa de S. Domenego in dita çitæ, a l'è un di tezoi ciu belli de l'arte italiaña. O fu elevao a-i onoi di artæ in Rieti da-o Grigœu IX, o 3 luggio do 1234. A S. Domenego se deve l'instituçion do Rozaio.
Nòtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
Into 1963, Soeur Sourire, a cantante monega domenegaña belga, a razonse o primmo posto da hit parade di Stati Unii co-a cançon "Dominique", sciu san Domenego.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce San Domenego