text:
Scîo
Scîo, dîta Chîo ascì, (in grêgo modèrno: Xίoς; Chíos) a l'é 'n'îzoa da Grêcia, a quìnta pe estensción, ch'a se trêuva inta pàrte ciù a levànte do Mâ Egêo, separâ da-a Turchîa da-o Stréito de Scîo.
L'îzoa a l'é stæta pe vàrri sécoli 'na colònia zenéize, fòscia unn-a de ciù inportànti, controlâ pe mêzo da Maónn-a de Scîo e de Focêa da-a famìggia di Giustinién.
Etimologîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
O giögrafo grêgo Paosània o l'à scrîto che, segóndo o poêta Ión de Scîo, l'îzoa a l'à pigiòu o sò nómme da Chios, o fìggio de Pozeidón e de 'na nìnfa do pòsto, nasciûo into mêzo de 'na nevàdda, in grêgo antîgo xιώv, chiōn. Antigaménte ciamâ Ophioússa (Oφιoύσσa, "îzoa di serpénti") e Pityoússa (Πιtuoύσσa, "îzoa di pìn"), a partî da l'etæ de mêzo a l'à riçevûo vàrri nómmi, aprêuvo a-e dominaçioìn di âtri pàixi: da-o perîodo do contròllo zenéize o vêgne o nómme Scîo, diventòu Chio in italiàn, méntre pe-i tùrchi a l'êa ciamâ Sakız (صاقيز).
A capitâle de l'îzoa, d'ancheu Chios, into pasòu a l'êa de spésso ciamâ senpliceménte Kastron (Kάσtpov, "castéllo"). In particolâ, inti ànni do domìnio zenéize, a pàrte da çitæ drénto a-o castéllo a l'êa ciamâ Civitas Chii, méntre quélla de fêua de miâge a l'êa dîta "burghi"[1].
Giögrafîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'îzoa de Scîo, da-a fórma a crescénte, a l'é lónga ciù ò mêno 50 km in direçión nòrd-sùd e, into sò pónto ciù ànpio, a mezûa 29 km in larghéssa, pe 'n'àrea totâle de 842.289 km2[2]. O sò teritöio o l'é montagnôzo e pi-â ciù pàrte arsoîo, atraversòu da 'na cadénn-a de mónti ch'a va aprêuvo a-o profî de l'îzoa. E dôe çìmme ciù inportànti, o Mónte Pelineon (1,297 m) e l'Epos (1,188 m), se trêuvan inta pàrte setentrionâle de l'îzoa. O sò céntro o l'é divîzo verticalménte da 'na série de mónti ciù picìn, ciàmæ Provatas.
Clìmma[modìfica | modìfica wikitèsto]
O clìmma de l'îzoa o l'é câdo e tenpiòu, do tîpo ciamòu "Mediterànio", con variaçioìn picìnn-e tra i vàrri méixi de l'ànno gràçie a l'efètto regolatô do mâ. E tenperatûe médie van da 'n mascìmo de 30 °C de stæ a-o mìnimo, into méize de zenâ, de 7 °C, ànche se pêuan êsighe de tenperatûe ciù âte de 40 °C ò sotozêro ascì.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Preistöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Di ritrovaménti archiològîchi fæti inta pàrte nòrd de l'îzoa són a prêuva che quésta a l'é abitâ a-o mêno za da l'época do Neolitìco (3.000-4.000 prìmma do Crìsto)[3]. I scîti ciù inportànti de 'sto perîodo chi són di rèsti de câze inta zöna de Hagio(n) Galas e quélli de 'n vilàggio, co-o sò canposànto, a l'estremitæ meridionâle de l'îzoa, vixìn a-o pàize de Emporeios. A ògni mòddo gh'é pöche informaçioìn in sce 'sta época chi, e dónca l'inportànsa e a duâta de quésti céntri a no l'é goæi ciæa.
A British School a Atêne, sótt'a-a direçión do Sinclair Hood, a l'à efetoòu di scâvi d'in gîo a-o pàize de Emporeios inti ànni 1952-1955[4][5], coscì cómme o Servìçio Archiològîco Grêgo (a partî da-i ànni setànta). Quésti stùddi àn portòu a 'na mêgio conoscénsa da stöia de l'îzoa, scibén che no tùtto o travàggio fæto o l'é za stæto publicòu.
Dæta a grànde uniformitæ inte dimenscioìn de câze de l'antîgo Emporeios, o l'é stæto ipotizòu da çèrti studiôxi che into Neolitìco no gh'êa de grénde diferénse sociâli tra e génte de l'îzoa, e quæ se òcupâvan sorviatùtto de agricoltûa e alevaménto[6]. A l'é 'na teorîa difûza tra i studiôxi quélla segóndo a quæ, inti ànni sucesîvi da Média Etæ do Brónzo (2300-1600 prìmma do Crìsto), inte l'îzoa no gh'êa ciù di abitànti; a ògni mòddo a l'é poscìbile che a mancànsa de repèrti de quélli ànni a ségge dovûa a-o fæto che no gh'é stæto abàsta stùddi e scâvi inta región de l'Egêo setentrionâle[7].
Inte l'XI sécolo prìmma de Crìsto l'îzoa a l'êa pe cóntra aministrâ da 'na monarchîa, co-ina sucesîva tranxiçión a 'na fórma de govèrno aristocràtica (fòscia con di tirànni ascì) ch'a s'é verificâ inti quàttro sécoli dòppo. Purtròppo e informaçioìn in sce 'sto perîodo chi no són goæi ciæe, e dónca saiàn necesâi di âtri scâvi pe descrovî quarcösa de ciù[8]. De segûo, into IX sécolo prìmma de Crìsto, inte l'îzoa gh'êa a prezénsa de génte da Neigropónte (ò Eobêa) e de Cîpro, testimoniâ da-a scovèrta de ceràmiche che vêgnan da quélli pòsti. A Erìtre, çitæ de l'Àzia Minô che pe tànto ténpo a l'é stæta in conpetiçión con Scîo, gh'é pe cóntra de testimoniànse de tràfeghi comerciâli co-i Fenîci[9][10].
Etæ clàscica[modìfica | modìfica wikitèsto]
Grêcia antîga e clàscica[modìfica | modìfica wikitèsto]
O Ferecide, òriginâio de Lêro, tæra a sùd de Scîo, o l'à scrîto de cómme l'îzoa a foîse stæta conquistâ da-i Lèleghi, 'na popolaçión pre-grêga sótt'a-o contròllo da civiltæ minòica de Crêta, pöi scaciâ into perîodo de l'invaxón di Iöni[11][12].
Scîo a l'é stæta unn-a de dózze çitæ che se són unîe inta Lîga Iònica e, za da-a fìn do VII sécolo prìmma de Crìsto[13], a l'é stæta unn-a de prìmme çitæ a bàtte 'na pròpia monæa, dêuviàndo cómme scìnbolo 'na sfìnge. Da quéllo moménto, a sécca de Scîo a continoiâ a pròpia ativitæ pe ciù de nêuveçénto ànni.
Into VI sécolo prìmma de Crìsto o govèrno de Scîo o l'à adotòu 'na spécce de costituçión scìmile a quélla svilupâ da-o Solón de Atêne[14], co-o scistêma de govèrno ch'o l'é diventòu de manimàn ciù democràtico, con l'instituçión de 'n'asenblêa pe-e votaçioìn e di magistrâti popolâri ciàmæ damarchoi[15].
Inte l'ànno 546 prìmma de Crìsto, Scîo a l'é stæta conquistâ da l'Inpêro Persiàn, parteçipàno dónca, into 499 a.C., a-a Rivòlta iònica[15]. A poténsa navâle de Scîo in quélli ànni a l'êa asæ inportànte, cómme testimoniòu da-o fæto che a sò flòtta a l'êa a ciù grànde (formâ da ciù ò mêno 100 nâve) tra quélle de çitæ iòniche ch'àn parteçipòu a-a batàggia de Lade do 494 a.C. Chi, a flòtta de Scîo a l'à continoòu a conbàtte i persién ànche dòppo a ritirâta de flòtte de Sâmo e de âtre çitæ ma, a-a fìn, a l'é stæta òbligâ a retiâse e a patî tórna l'òcupaçión persiànn-a[16]. A ògni mòddo a batòsta subîa da-a Pèrsia inta batàggia de Micale do 479 a.C. a l'à permìsso a Scîo de liberâse da-o contròllo persiàn.
A-a creaçión da pàrte de Atêne da Lîga de Dêlo, Scîo a l'é stæta unn-a de pöche çitæ ménbro ch'a no dovéiva pagâ 'n tribûto a quésta, dæto ch'a garantîva in càngio i servìççi de pròpie galêe a l'aleànsa[17]. Tra o V e o IV sécolo prìmma de Crìsto l'îzoa a l'êa cresciûa, segónde de stìmme fæte in sciâ bâze do grànde canposànto da çitæ prinçipâ, a 'na popolaçión de ciù de 120.000 persónn-e (squæxi træ vòtte quélla d'ancheu), concentrâ pi-â ciù pàrte inta sò capitâle[18].
Inte l'ànno 412 prìmma de Crìsto, perîodo da Goæra do Peloponêzo, Scîo a s'é ribelâ a-o contròllo de Atêne, co-i ateniéixi ch'àn dónca decîzo de asediâla. Però, inte l'ànno dòppo, són arivæ in agiùtto de trùppe da Spàrta, fæto ch'o l'à permìsso de vìnçe a batàggia. Into IV sécolo prìmma de Crìsto, Scîo a l'à fæto pàrte da Segónda Lîga de Dêlo, pe pöi rivoltâse tórna cóntra Atêne inti ànni da Goæra Sociâle do 357-355 a.C., con Scîo ch'a l'é tornâ indipendénte scìnn-a l'espansción do Régno de Macedònia.
Grêcia elenìstica[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inte 'sti ànni chi, l'îzoa a l'êa diventâ un di ciù inportànti produtoî grêghi de vìn, co-o vìn de Scîo ch'o l'êa conscideròu de qualitæ milîa e ch'o vegnîva esportòu inte tùtto o Mediterànio. Defæti e giâre fæte inte l'îzoa, màrcæ co-a clàscica sfìnge e con di ràppi d'ûga, són stæte atrovæ in squæxi ògni pàize ch'o l'avésse de relaçioìn comerciâli co-i antîghi grêghi. Tra di quésti se peu aregordâ a Gàllia, l'Âto Egìtto e a Rùscia Meridionâle[19].
Òriginâi de l'îzoa, into 333 a.C. són tornæ a Scîo di ézuli, tra i quæ gh'êa o Teopònpo, aprêuvo a l'invaxón do Lusciàndro Màgno de l'Àzia Minô, co-a liberaçión da-o contròllo da Pèrsia, e a-o sò decrétto ch'o ne permettéiva o ritórno, co-o tèsto de quésto ch'o s'é conservòu scìnn-a-a giornâ d'ancheu[20]. Pe cóntra, quélli che êan favorévoli a-o domìnio persiàn són stæti exiliæ. A ògni mòddo o Teopònpo o l'é stæto tórna exiliòu depoî a mòrte do Lusciàndro, dovéndose dónca refugiâ in Egìtto[21].
Grêcia romànn-a[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inta Tèrsa Goæra Macédone, 'na flòtta formâ da trentaçìnque nâve aliæ de Rómma, che portâvan ciù ò mêno 1.000 trùppe gàlate e vàrri cavàlli, a l'é stæta mandâ da l'Eomêne II a-o sò fræ Attàlo. Partìndo da Elaea, pensâvan de desbarcâ into pòrto de Phanae, a l'estremitæ meridionâle de l'îzoa, ma l'amiràlio de Persêo de Macedònia, Antenòre, o l'é ariêscîo a intercetâ a flòtta nemîga into stréito tra Erìtre, scitoâ in sciâ còsta de l'Àzia Minô, e Scîo.
Segóndo o Tîto Lìvio[22] i òmmi de l'Eomêne són stæti pigiæ de sorpréiza, dæto che iniçialménte i ofiçiæ da flòtta credéivan d'avéi incontròu 'na squàddra de romén. A-a scovèrta de l'atàcco a sorpréiza da flòtta macédone, çèrti mainæ àn abandonòu e pròpie nâve, amiàndo d'arivâ a Erìtre a nêuo, méntre âtri són sbàrchæ a Scîo, con l'òbietîvo d'intrâ in çitæ. I chiòtichi àn però seròu e pòrte da pròpia çitæ, co-i macédoni che, a ògni mòddo êan ariêscîi a desbarcâ tra i dôe schieraménti, blocàndo e trùppe grêghe fêua da-e miâge. Di 1.000 òmmi de quélla spediçión, 800 són stæti amasæ e i âtri 200 fæti prexonê.
Depoî a conquìsta romànn-a de l'îzoa, Scîo a l'é stæta mìssa intra provìnsa d'Àzia.
O Plîno o Vêgio o scrîve de l'ûzo che i abitànti de l'îzoa faxéivan do màrmo colorîo inte pròpie costruçioìn, e do sò apresaménto de 'ste prîe chi inte decoraçioìn de miâge e de âtre costruçioìn[23].
Segóndo i Àtti di Apòstoli, Lùcco l'Evangelìsta, Pòulo l'Apòstolo e i sò conpàgni són pasæ pe Scîo into tèrso viâgio miscionâio de Pòulo, méntre anâvan da Lésbo a Sâmo[24].
Etæ de mêzo[modìfica | modìfica wikitèsto]
Perîodo bizantìn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Depoî a divixón definitîva de l'Inpêro Romàn into 395 d.C., Scîo a l'à incomensòu a fâ pàrte de l'Inpêro bizantìn, into quæ a l'arestiâ pe ciù de sêi sécoli. Dominaçión, quélla bizantìnn-a, ch'a s'é però interótta inti ànni tra o 1090 e o 1097, ö sæ quànde o Tzachas, 'n bey tùrco da región de Smirne, inti ànni da prìmma espansción di mosulmén vèrso a còsta do Mâ Egêo, o l'à òcupòu l'îzoa[25]. A ògni mòddo, con l'agiùtto di cavaliêri da Prìmma Croxâ, i bizantìn són ariescîi a scaciâ i nemîxi da l'àrea, co-o contròllo de Costantinòpoli in sce l'îzoa ch'o l'é stæto ristabilîo da l'amiràlio Costantìn Dalasén.
O perîodo de relatîva pâxe pe l'îzoa o l'é finîo aprêuvo a-o sachézzo de Costantinòpoli do 1204 inta Quàrta Croxâ, co-a propiêtæ de Scîo che, tra i remésci do XIII sécolo, a l'êa infloensâ da-i vàrri potêri regionâli. Depoî a divixón de l'inpêro bizantìn aprêuvo a-a creaçión de l'Inpêro Latìn de Costantinòpoli, caxonâ da-a Quàrta Croxâ, Scîo a l'êa diventâ, in teorîa, 'n domìnio da Repùbrica de Venéçia. A ògni mòddo a chéita de l'inpêro latìn a l'à permìsso a-i bizantìn de òcupâ tórna Scîo into 1225.
Perîodo zenéize[modìfica | modìfica wikitèsto]
O nêuvo contròllo di bizantìn in sce l'îzoa però o no l'êa goæi stàbile e coscì, pe mêzo do Pàtto do Ninfêo do 1261, a Repùbrica de Zêna a l'é ariescîa a òtegnî a sovranitæ in sce l'îzoa[27]. A ògni mòddo, in quélli ànni no gh'êa 'n'aministraçión dirètta da colònia, a quæ a l'êa de spésso sotopòsta a di sachézzi da pàrte di piràti e, tra o 1302 e o 1303 a atàcchi da flòtta tùrca ascì.
Pe contegnî l'espansción tùrca, co-o benestâ de l'inperatô bizantìn Andronìco II Paleologo, l'îzoa a l'é stæta riconquistâ (into 1304) e òtegnûa in concesción da-o capitànio zenéize Benéito I Zacàia, o quæ o l'êa amiràlio generâle da flòtta do Féipo IV de Frànsa. O Zacàia o s'é dónca stabilîo in sce l'îzoa, creàndo a coscì dîta Scignorîa de Scîo. O sò domìnio però o no l'êa particolarménte stréito, co-o contròllo da ciù pàrte de ativitæ de l'îzoa ch'o l'êa restòu inte moén di rìcchi grêghi. A-o Benéito són sucedûi i âtri ménbri da sò famìggia, prìmma o fìggio Paleologo e dòppo i sò nêvi Benéito II e Martìn. 'Sti doî chi, in particolâ, àn çercòu de liberâse da-o contròllo bizantìn, astrenzéndo i ligàmmi co-i pàixi latìn e co-o pàppa, ma a ciù pàrte da popolaçión a l'êa ancón leâle a l'Inpêro. Contàndo in sce l'arénbo da génte do pòsto, o nêuvo inperatô Andronìco III o l'à mandòu 'na flòtta cóntra l'îzoa, ricuperàndo o contròllo de Scîo inte l'ànno 1329[28].
A ògni mòddo l'îzoa a l'é tornâ a-i zenéixi za into 1346, co-a spediçión, òrganizâ da 'n consòrçio de vàrie famìgge da nobiltæ lìgure (ciamòu Maónn-a "vêgia"), goidâ da-o Scimón Vignôzo, o quæ o ricuperiâ o contròllo da çitæ e de dôe Fêugge ascì. In particolâ, a 'n prìmmo refûo de métise sótt'a-a proteçión di zenéixi, o conquistiâ Scîo into méize de zùgno e, òtegnûa a réiza da sò çitadélla a-i 12 de seténbre[29], o Vignôzo o l'à preparòu l'òrganizaçión de l'îzoa de mòddo da garantî l'arénbo da popolaçión a-o nêuvo govèrno, rispetàndo i privilêgi di nòbili locâli e creàndo de tutêle pe-o rèsto di paizén[30]. A despæto de 'n tentatîvo de òcupaçión de l'îzoa da pàrte de 'n grùppo de grêghi e de 'n atàcco, falîo, di veneçién into 1352 (co-i zenéixi che respondiàn mandàndo o Féipo Döia a sachezâ Neigropónte) l'îzoa a l'êa òrmâi sótt'a-o stàbile contròllo da maónn-a locâle, a coscì dîta Maónn-a "nêuva" de Scîo, ò Maónn-a-Giustiniàn, a-a quæ a l'êa dæta in apàlto a gestión da colònia.
A maónn-a nêuva a l'é nasciûa ofiçialménte a-i 14 de novémbre do 1362, cómme acòrdio tra dózze nòbili zenéixi che, a diferénsa de quélli da vêgia socjêtæ, pi-â ciù pàrte stâvan a Scîo, ezercitàndo diretaménte o contròllo de l'îzoa. I "Mahonenses", i quæ avéivan decîzo de creâ 'n stréito ligàmme fra de lô, costitoìndose in Albèrgo e pigiàndo o cognómme comùn de "Giustiniàn" ascì, êan Nichiôzo de Canétto de Lavàgna, Zâne Cànpi, Françésco Arangio, Nichiôzo de Sàn Teodöo, Gabriælo Adórno, Pòulo Bànca, Tomâxo Lòngo, Andriöo Cànpi, Rafè de Forneto, Luchìn Néigro, Pêo Oivê e Françésco Gaibâdo, nominæ consocii ac conductores et emptores insule Syi et Folie Nove et aliorum locorum dependencium[31].
Into 1367, a-o moménto da sò màscìma espansción, a maónn-a a controlâva Fêugge nêuve, Fêugge vêge, Sâmo, Enùssa (d'ancheu Oinousses), Psara e Nicàia (d'ancheu Ikaria) e, pagàndo 'n tribûto de 500 hyperpyra, a l'avéiva òtegnûo da l'inperatô o dirìtto de bàtte monæa ascì[31]. A richéssa de l'îzoa a l'êa coscì inportànte che, inte 'na relaçión a-o Galiàsso Màia Sfòrsa, o poistæ de Scîo, l'Antönio Montâdo, o scrivéiva[32]:
Inti doî sécoli da sò dominaçión de l'îzoa, a maónn-a di Giustinién a l'à governòu co-in scistêma relativaménte liberâle dæto che, scibén che e ciù âte càreghe êan riservæ a-i pròppi sòcci, i grêghi e i ebrêi êan lìberi (óltre che de celebrâ a pròpia religión) de comerciâ e continoâ e pròpie ativitæ, derê a-o pagaménto de 'na tàscia ch'a l'êa pöi dêuviâ pe pagâ i tribûti, a-i bizantìn prìmma e a-i tùrchi pöi, ch'àn tutelòu pe tànto ténpo l'indipendénsa de l'îzoa[31]. Inta prìmma meitæ do XV sécolo, a popolaçión de l'îzoa a l'êa arivâ a squæxi 120.000 persónn-e (ciù de dôe vòtte quélla d'ancheu), co-in 10% ch'o l'é formòu da latìn, pi-â ciù pàrte zenéixi e discendénti di prìmmi maonéixi[30][1].
Però, a poxiçión asæ precâia da ciù inportànte colònia zenéize into Levànte a l'é ancón ciù pezoâ depoî o 1453, aprêuvo a-a chéita de Costantinòpoli[33] e a-a voentæ di sultén de scaciâ do tùtto i latìn da-o Mâ Egêo, incomensàndo a òcupâ i ùrtimi teritöi sótt'a-o contròllo de Zêna, de Venéçia e di Cavaliêri de Mâta. Scibén ch'a rexìstiâ (prinçipalménte gràçie a-o delicatìscimo insémme de relaçioìn diplomàtiche tesciûe da-i maonéixi) pe ciù ténpo de tùtte e âtre colònie zenéixi da zöna, Scîo a se trovâva inte 'na scitoaçión crìtica. A despæto de tùtto, a l'à però rexistîo, praticaménte da sôla, ancón pe 'n âtro sécolo, frontezàndo con sucèsso 'n atàcco di veneçién into 1471 ascì[31].
A ògni mòddo, a deboléssa da Repùbrica de Zêna, co-e sò lòtte intèrne, a pèrdia de colònie in sciô Mâ Néigro (a coscì dîta Gazâia), i contìnoi atàcchi di pirâti tùrchi, o montâ do tribûto domandòu da-o sultàn e a fûga de numerôxi prexonê e scciâvi crestién pasàndo pe l'îzoa, àn pregiudicòu o futûro de Scîo, a-o quæ o córpo de gràçia o l'é stæto dæto da Zêna mæxima, aprêuvo a-a decixón de l'Andrîa Döia de ronpî, into 1528, l'aleànsa co-o Régno de Frànsa, schieràndose co-o Càrlo V, o quæ o l'êa però 'n nemîgo dirètto di òtomàn. I tùrchi àn coscì incomensòu a inandiâ l'atàcco, arivàndo a-a conquìsta definitîva de l'îzoa, atracàndo a tradiménto into pòrto da çitæ, tra i 14 e i 17 d'arvî do 1566. A despæto da réiza pacìfica di maonéixi, tùtta l'îzoa a l'é stæta duaménte sachezâ, co-i sò governànti che són stæti amasæ ò torturæ. Tra de lô se pêuan aregordâ i dixéutto figeu, fìggi di maonéixi, màrtiri beatificæ a-i quæ a l'é dedicâ 'na stràdda a Pêgi e vàrri quàddri[31][34][35].
Etæ modèrna[modìfica | modìfica wikitèsto]
Cómme sórvia minsonòu, inte l'ànno 1566 l'amiràlio òtomàn Piali Pasha o l'à conquistòu Scîo, segnàndo a fìn domìnio zenéize in sce l'îzoa. A ògni mòddo, a-o mêno iniçialménte, o govèrno e l'arecugéita de tàsce de Scîo o l'é restòu inte moén da popolaçión grêga, co-a goarnixón tùrca ch'a l'êa asæ picìnn-a[37].
Óltre che l'infloénsa da-o móndo latìn e quéllo tùrco, a l'é docomentâ a prezénsa de 'na comunitæ ebràica za a partî da l'ànno 1049[38]. A l'òriginâle comunitæ d'Ebrêi Grêghi, i coscì dîti "Romaniöti" (di quæ se dîxe che séggian arivæ inte l'îzoa a l'época di romén) a s'é ciù tàrdi azónta 'na comunitæ de ebrêi sefardîti, arivâ a Scîo depoî a-a sò espulsción da-o Régno de Spàgna into XV sécolo.
In quélli ànni a ciù inportànte vivàgna de richéssa pe l'îzoa a l'êa ancón a coltivaçión do màstice, con Scîo che, a despæto de 'n amontâ di tribûti ch'o no l'êa particolarménte elevòu, a dâva 'n contribûto asæ rilevànte a-e càsce do tezöo inperiâle. Defæti l'îzoa a l'êa vìsta da-o govèrno òtomàn cómme un di teritöi ciù rìcchi de l'Inpêro[37].
Etæ contenporània[modìfica | modìfica wikitèsto]
Perîodo òtomàn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Into moménto do sccéuppo da goæra d'indipendénsa grêga i vàrri càppi de l'îzoa no êan tànto segûi de parteçipâ a-a rivoluçión, pî-a poîa de pèrde a pròpia seguéssa e prosperitæ. A ògni mòddo, into màrso do 1822, çentanæ de rivoltôxi da-a vixìnn-a îzoa de Sâmo són sbàrchæ a Scîo, proclamàndo a rivoluçión e atacàndo e trùppe tùrche, co-o rèsto da popolaçión ch'o l'à coscì decîzo de parteçipâ a-a lòtta.
I òtomàn àn dónca mandòu a Scîo 'na grànde armâ, con l'òbietîvo de sofocâ a rivòlta, a quæ a l'à portòu a 'na pezantìscima represción conosciûa cómme o "Masâcro de Scîo", con l'amasaménto, l'espulsción e a mìssa in scciavitù de migiæ d'abitànti de l'îzoa[39]. Són stæti colpîi in mòddo particolâ i vilàggi da zöna da Mastichochoria, e tære dónde o l'êa coltivòu màstice, inta pàrte meridionâle de l'îzoa. Quésto grâve fæto o l'à portòu a de fòrte reaçioìn inti pàixi de l'Eoröpa òcidentâle, ànche pe mêzo do famôzo quàddro de Eugène Delacroix e di scrîti de Lord Byron e Victor Hugo. Into 1825 o Thomas Barker de Bath o l'à dipìnto 'n afrésco in sciô Masâcro de Scîo in scê miâge da Câza Dòrica, a Bath[40]. A ògni mòddo, a-a fìn da goæra, Scîo a no faxéiva ancón pàrte da Grêcia modèrna, restàndo sótt'a-o contròllo òtomàn pe ciù ò mêno 'n âtro sécolo.
Into 1881, 'n teramòtto, stimòu de gràddo 6,5 in scîa scâ de magnitûdo moménto scìsmico, o l'à caxonòu di gréndi dànni a-a ciù pàrte de l'îzoa, co-in nùmero de vìtime ch'o l'é stimòu tra 5.500 e 10.000[41].
A ògni mòddo, a despæto de vàrie devastaçioìn, a-a fìn do XIX sécolo Scîo a l'à incomensòu a svilupâse cómme o céntro ciù inportànte da modèrna indùstria do traspòrto marìtimo in Grêcia. Defæti, méntre into 1764 inte l'îzoa êan registræ sôlo sêi nâve pe 90 mainæ, into 1875 e nâve êan 104 (pe 60.000 tonêi de stàzza registræ) e into 1889 o sò nùmero o l'êa montòu scìnn-a 440 vascélli, pe 'n totâle de 3.050 mainæ. O dinàmico svilùppo do marinerîa de Scîo into XIX sécolo o l'à portòu a-a creaçión in sce l'îzoa de âtri servìççi lighæ a-o setô do traspòrto marìtimo, cómme e inpréize de aseghiâçión marìtima Chiaki Thalassoploia (Xιakή Θaλaσσoπλoΐa), Dyo Adelfai (Auo Aδeλφaί) e Omonoia (Ouόvoιa), óltre che a bànca marìtima Archangelos (ApxάYYeλoς), nasciûa into 1863. Inti ànni a vegnî gh'é pöi stæto o pasàggio da-a navegaçión a véia a quélla a vapô, co-i "nêuvi" scàffi in færo ascì. Into svilùppo da pròpia marinerîa, i armatoî de Scîo són stæti agiutæ da l'inportànte diaspora di mercànti e di banchê òriginâi de l'îzoa, óltre che da-e sò relaçioìn co-i céntri finançiâi de l'época (cómme Lóndra e Istànbul), da-a creaçión de 'n cìrcolo d'armatoî a Lóndra e de dötræ académie marìtime a Scîo, ciù a grànde esperiénsa di mainæ de l'îzoa[42].
Grêcia modèrna[modìfica | modìfica wikitèsto]
Scîo a l'é stæta unîa a-o rèsto da Grêcia indipendénte dòppo a Prìmma Goæra Balcànica, into 1912. A marìnn-a grêga a l'à liberòu l'îzoa into méize de novénbre de quéllo ànno, pe mêzo de 'na cùrta ma conbatûa òperaçión anfìbia. L'anesción de Scîo e de âtre îzoe do Mâ Egêo a l'é stæta riconosciûa da l'Inpêro òtomàn co-o Tratâto de Lóndra do 1913.
Scibén che, inta Prìmma Goæra Mondiâle, a Grêcia a l'êa ofiçialménte neotrâle, a-i 17 de frevâ do 1916 l'îzoa a l'é stæta òcupâ da-e trùppe britàniche, fòscia pi-â sò inportànsa stratégica, da-arénte a-e còste de l'Inpêro òtomàn e a-a çitæ de Smìrne in particolâ[43].
Depoî a goæra grêgo-tùrca do 1919-1922, segóndo a polìtica de scàngio de popolaçioìn, 'n çèrto nùmero de rifugiæ grêghi o l'é arivòu a Scîo, anàndo a stâ into quartê de Kastro, o quæ o l'êa iniçialménte abitòu da persónn-e d'etnîa tùrca, óltre che in de nêuve costruçioìn realizæ pe l'òcaxón inta zöna a sùd da çitæ de Scîo.
Inti ànni da goæra civîle grêga gh'é stæto di scóntri tra divèrsci quartê da çitæ, finîi co-a catûa e l'amasaménto de l'ùrtima bànda de ribèlli comunìsti, foxilæ inti frutêti de Kampos e co-i sò còrpi che són stæti portæ d'in gîo pi-â çitæ in sciô casción de 'n càmio. Into màrso do 1948 in sce l'îzoa o l'é stæto avèrto 'n cànpo de prexonîa pe detegnûi polìtichi de sèsso feminìn (ségge pe comunìsti che pe parénti pròscimi di goerigê) e i sò figeu, i quæ êan internæ in de cazèrme militâri da-arénte a-a çitæ. Chi ghe stâvan scìnn-a 1300 dònne e 50 figeu, òspitæ in de condiçioìn pèscime, e a-a fìn trasferîi into màrso do 1949 a Trikeri, aprêuvo a-a serâ do cànpo[44].
Inte l'agósto do 2012 o l'é scciupòu 'n grànde incéndio inta pàrte meridionâle de l'îzoa, o quæ o l'à caxonòu vàrri dànni a-e coltivaçioìn de màstice ascì.
Da-o 2015 l'îzoa de Scîo a l'é diventâ 'n pónto inportànte pe-o trànxito de rifugiæ e richiedénti azîlo inte l'Unión Eoropêa da-a Turchîa. O l'é stæto dónca creòu 'n céntro de identificaçión da-arénte a-o vilàggio de Chalkeio, o quæ o saiâ però seròu con l'avertûa do nêuvo céntro a Akra Pachy, 'na localitæ ciù izolâ vixìn a Pantoukios[45].
Pòsti de interèsse[modìfica | modìfica wikitèsto]
Architetûe religiôze[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Nea Moni de Scîo: leteralménte o "nêuvo monestê", o s'atrêuva in scîo Mónte Provateio Oros e o l'é stæto diciaròu "Patrimònio de l'umanitæ" da l'UNESCO. Realizòu inte l'XI sécolo pe voentæ de l'inperatô bizantìn Costantìn IX Monomachos o gh'à di mozàichi da-a ménn-a milîa[46]. O l'é stæto graveménte danezòu into 1822, ànno do masâcro de Scîo.
- Moni Moundon: ö sæ "monestê de Moundon", o l'é dedicòu a Sàn Zâne Batìsta. O se trêuva inta pàrte nòrd de l'îzoa, da-arénte a-o vilàggio de Diefcha[46].
- Catedrâle de Scîo: a l'é a gêxa catòlica de l'îzoa, catedrâle da diòcexi da-o mæximo nómme, dedicâ a-i sànti Mêna, Vitô e Vinçénso[46]. A creaçión de quésta diòcexi a l'é 'na testimoniànsa de l'inportànte prezénsa di zenéixi in sce l'îzoa, conscideràndo che a-a giornâ d'ancheu i catòlichi són 'na minorànsa asæ picìnn-a[47].
- Gêxa de Sàn Zórzo (into castéllo): a l'é unn-a de costruçioìn ciù antîghe de l'îzoa, dæto che a sò realizaçión a remónta a-o 993, e a l'é stæta ségge 'na gêxa catòlica che ortodòssa. A l'é scitoâ drénto a-e miâge do castéllo de Scîo[46].
- Gêxa de Sàn Zórzo (a Agios Georgios Sykousis): a gêxa de Sàn Zórzo do pàize de Agios Georgios Sykousis a l'é stæta progetâ inte l'XI sécolo in sciâ bâze da gêxa do Nea Moni. Iniçialménte de propiêtæ de quéllo monestê, a l'é stæta rinovâ ciù vòtte, l'ùrtima de quæ a l'à permìsso de ricuperâ 'na pàrte de antîghe pitûe[46].
- Gêxa di Sànti Apòstoli: gêxa ortodòssa do pàize de Pyrgi, a l'é stæta realizâ in sciâ bâze da gêxa do Nea Moni ciù ò mêno into XIV sécolo. A gh'à de pitûe do 1665, òpera de l'Antonios Domestichos[46].
- Gêxa do Vêgio Tasciàrca: a se trêuva inta pàrte fortificâ do pàize de Mesta. A l'é 'na baxìlica a dôe navâte con de pregévoli pitûe e òpere in légno[46].
- Gêxa de Panagia Krina: costroîa a-a fìn do XII sécolo, a l'é a gêxa do pàize de Vavili. A l'êa iniçialménte covèrta da pitûe ma, aprêuvo a-i dànni do teramòtto do 1881, són stæte stàcæ e mìsse inte 'n lêugo ciù segûo, inti musêi de l'îzoa[48].
- Moschêa òsmanîta: ciamâ a "moschêa do quartê di frànchi" ascì, a l'é unn-a de træ moschêe òtomànn-e ancón in pê, scitoâ drénto a-e miâge do castéllo. Costroîa a-a fìn do XIX sécolo, a l'é stæta ristorâ into 1997 e d'ancheu a l'é dêuviâ cómme céntro colturâle[49].
Architetûe civîli[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Palàsso Giustiniàn: a l'é 'na costruçión fortificâ scitoâ into castéllo, tra-a Pòrta Magiô e a ciàssa da çitæ. O l'é probàbile che o palàsso, in sciô quæ o gh'é ancón o stémma di Giustinién, o foîse o céntro de l'aministraçión zenéize de l'îzoa, óltre che a câza do poistæ. Ricuperâ a sò câa òriginâle gràçie a 'n restàoro inti ànni òtànta, o l'é d'ancheu a sêde de 'n'espoxiçión picìnn-a in scîa dominaçión bizantìnn-a, e pöi zenéize, de l'îzoa[50].
- O bórgo abandonòu de Anavatos, scitoòu into céntro de l'îzoa, o l'é 'n pàize fortificòu d'época bizantìnn-a dónde d'ancheu no ghe sta ciù nisciùn. Tra e costruçioìn ciù inportànti a gh'é a gêxa di tasciàrchi (ö sæ di arcàngei) e 'n grànde palàsso in sce tréi livélli, ch'o l'êa o franzòu e a schêua do vilàggio[51].
- Daskalopetra: a l'é 'na prîa e 'n pónto d'òservaçión bén bén conosciûo, fòscia 'n artâ a quàrche antîga divinitæ. Segóndo a tradiçión locâle o l'é o lêugo dónde l'Òmero o tegnîva e sò leçioìn[51].
Architetûe militâri[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Castéllo de Scîo: o l'é formòu da l'inponénte gîo de miâge da çitæ vêgia e o l'é de lóngo stæto o céntro de l'aministraçión de l'îzoa. Scibén che gh'é de testimoniànse che a zöna a l'êa abitâ da ténpi bén bén ciù antîghi, a ciù pàrte da fortéssa o remónta a-o perîodo zenéize, incomensòu into 1346 e duòu pe ciù ò mêno doî sécoli. O castéllo da Civitas Chii o saiâ conquistòu da-i tùrchi into 1566 e, con l'eceçión da cùrta òcupaçión veneçiànn-a do 1694, o restîa scìnn-a-o 1912 de propiêtæ òtomànn-a. Into castéllo, colegòu a-a çitæ pe mêzo de dôe pòrte (a Pòrta Magiô, fæta da-i veneçién, e o "Portéllo", ciù antîgo), a gh'é di âtri pòsti de interèsse cómme i bàgni e o canposànto d'época tùrca, a za minsonâ gêxa de Sàn Zórzo, e o palàsso Giustinén[52].
A ògni mòddo, into perîodo zenéize o l'é stæto realizòu 'n inportànte scistêma de diféiza inte tùtta l'îzoa, formòu da vàrri castélli (cómme quélli de Volissos, Apolichna, Gria e Oria), tôre fortificæ (cómme a Tôre Dotia e a Tôre Ta markou) e de òservaçión.
Musêi[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Musêo do Màstice: scitoòu inta pàrte sùd de l'îzoa, a Mastichochoria, o l'é 'n musêo particolâ, dedicòu a-o prodûto ciù famôzo de Scîo. Inte 'sto musêo chi o l'é poscìbile védde a stöia e a técnica de produçión do màstice de Scîo, prodûto sôlo in sce 'st'îzoa chi[53].
- Musêo archiològîco: o l'arechéugge repèrti de vàrie époche atrovæ a Scîo, mostràndo i ciù de doîmîa ànni de stöia de l'îzoa[54].
- Musêo bizantìn: o se trêuva inte 'n ecs-moschêa òtomànn-a da çitæ capolêugo. O fa védde a stöia de Scîo inti sécoli ciù antîghi, da-o perîodo bizantìn e a l'etæ modèrna[55].
- Musêo marìtimo: scitoòu into pòrto de Oinousses, in sce l'îzoa de Enùssa, o cónta a stöia de vàrie famìgge de armatoî do pàize, tra i ciù inportànti da marìnn-a comerciâle grêga[56].
- Musêo do folclôre "Argénti": òspitòu in vàrie sâle da bibliotêca da çitæ de Scîo, o l'é stæto creòu da-o Féipo Argénti into 1932. O Musêo Argénti o l'arechéugge materiâli, papê e inmàgine in sciâ stöia e a coltûa de l'îzoa, donaçioìn do Féipo e de âtre famìgge de Scîo[57].
Economîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
O prodûto ciù inportànte e conosciûo de l'îzoa o l'é de segûo o màstice de Scîo, 'na rexìnn-a vegetâle òtegnûa da-a ciànta do lentìsco. A sò produçión a l'é de grànde de inportànsa e praticâ za da-i ténpi di romén, óltre che inportànte vivàgna de richéssa pi-â dominaçión zenéize, tànto che Scîo a l'é sorvenominâ "l'îzoa do màstice". O màstice o l'é dêuviòu in vàrri piâti da cuxìnn-a do pósto e inta produçión de çèrte bevànde e licôri tìpichi de l'îzoa ascì.
A ògni mòddo són coltivæ e esportæ âtri prodûti agrìcoli ascì, cómme oîve, fîghi, mandarìn e çêxe, óltre che êsighe 'na discrêta produçión de vìn.
Into pasòu, spécce tra o XIX sécolo e i ànni çinquànta do XX, gh'êa de minêe de antimònio inta zöna de Keramos, d'ancheu seræ.
Coltûa[modìfica | modìfica wikitèsto]
O Mastícha, licôre fæto co-o màstice.
A Rouketopolemos (ö sæ "a goæra di furgoéi") de Vrontados; tradiçión de Pàsqua do tùtto particolâ de l'îzoa, a conscìste inte 'na spécce de batàggia tra dôe squàddre de artifiçê. Quésti, i quæ fan pàrte de paròcchie "rivâli" de Sàn Màrco (AYίou Mάpkou) e de Panagia Ereithiani (ΠavaYίa Epeιθιavή), scitoæ in sce dôe colìnn-e promê l'unn-a a l'âtra, tîan çentanæ de furgoéi con l'òbietîvo de corpî o canpanìn de l'âtra gêxa[58].
A Scîo a gh'é 'n'inportànte tradiçión inti festezaménti pe-o carlevâ ascì, in particolâ into bórgo de Thimiana dónde a coscì dîta "Mostra" a remónta, segóndo a tradiçión, scìnn-a l'etæ de mêzo. I màscheri e-e raprezentaçioìn inte quésto carlevâ aregordan e lòtte tra i paizén e i pirâti tùrchi, e quæ àn segnòu pe sécoli a stöia de l'îzoa[58].
A cuxìnn-a de l'îzoa a repìggia numerôze pitànse de quélla grêga ma a gh'é de riçètte tìpiche de Scîo ascì, cómme quélle a bâze do màstice. Prezénpio a gh'é a Kordelia e i Valanes, doî tîpi de pàsta, o Mastello ('n formàggio pöco asaxonòu), 'na spécce de omelette dîta Sfougato, e vàrri dôsci cómme a Malathropita, a Neratzopita, a Mamoulia e a Masourakia. Tra e cöse da béive ciù famôze fæte inte l'îzoa, a gh'é de segûo a Mastícha 'n licôre fæto co-o màstice, e a Souma, licôre a bâze de fîghi.
Comunicaçioìn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Stràdde[modìfica | modìfica wikitèsto]
O mòddo prinçipâ pe spostâse inte l'îzoa o l'é dêuviàndo a ræ de stràdde ch'a atraversan. A ciù inportànte a l'é a Stràdda Naçionâle 75 (EO75), lónga 35 km e che va aprêuvo a-a còsta de levànte de l'îzoa, colegàndo e træ çitæ, da nòrd a sùd, de Kallimasia, Scîo e Kardamyla.
A gh'é 'na ræ de coriêre e de òutobi, ségge urbâni che tra çitæ diferénti, ch'a colêga tùtta l'îzoa[59].
Pòrti e ariopòrti[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'îzoa de Scîo a l'é colegâ co-a tærafèrma da 'n'inportànte ræ de traghétti: tùtti i giórni gh'é de nâve pe-o Pîreo, Lésbo, Cesme (Turchîa) e-e dôe îzoe de Enùssa e Psara. Pe de ciù, dôe ò træ vòtte a-a setemànn-a, a gh'é 'n colegaménto con Salonìcco ascì[59].
Inte l'îzoa a gh'é 'n ariopòrto, ciamòu Ariopòrto Naçionâle de l'Îzoa de Scîo, con di xêui giornaliêri pe Atêne e Salonìcco e dôe/træ vòtte a-a setemànn-a pe Lésbo, Lémno, Sâmo e Rödi. A gh'é 'n colegaménto internaçionâle con l'ariopòrto de Lubiànn-a ascì, a cadénsa setimanâle[59].
Aministraçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
Sudivixoìn[modìfica | modìfica wikitèsto]
A-a giornâ d'ancheu l'îzoa de Scîo a l'é aministrâ da 'n sôlo comùn, ö sæ quéllo do capolêugo, anpliòu a-i sò confìn atoâli into 2011. Defæti in quéllo ànno a gh'é stæta l'unión de éutto monicipâlitæ inte quæ a l'êa spartîa l'îzoa e che òua són diventæ de unitæ monicipâli do comùn de Scîo. Quéste monicipâlitæ són quélle de (tra paréntexi o nùmero indicòu in sciâ màppa):
- Chios, ö sæ Scîo "çitæ" (1, d'ancheu o sôlo comùn de l'îzoa)
- Agios Minas (2)
- Amani (3)
- Ionia (4)
- Kampochora (5)
- Kardamyla (6)
- Mastichochoria (7)
- Omiroupoli (9)
Inte l'unitæ periférica de Scîo gh'é ancón i doî comùn, no soprèsci, de Enùssa (8, inta segónda màppa 2) e de Psara (10, inta segónda màppa 3), i quæ se trêuvan inte îzoe da-o mæximo nómme.
Binelàggi[modìfica | modìfica wikitèsto]
A çitæ de Scîo a l'é binelâ con:
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ 1,0 1,1 (EL) H ισtopίa tnς Xίou, tou vnσιoύ tnς uaσtίxaς [The history of Chios, the island of mastic], in sce geografikoi.gr. URL consultòu o 5 frevâ 2022.
- ↑ (EL) National Statistical Service of Greece, Population & housing census 2001 (incl. area and average elevation (PDF), in sce dlib.statistics.gr, 18 màrso 2001. URL consultòu o 3 frevâ 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 21 seténbre 2015).
- ↑ (IT) Storia dell'isola di Chios, in sce giustiniani.info. URL consultòu o 4 frevâ 2022.
- ↑ (EN) John Boardman, Excavations in Chios, 1952-1955: Greek Emporio, Lóndra, British School of Archaeology at Athens, 1967.
- ↑ (EN) Sinclair Hood, Excavations in Chios, 1938-1955: Prehistoric Emporio and Ayio Gala, Lóndra, British School of Archaeology at Athens, 1981, ISBN 0-500-96017-8.
- ↑ Merouses, 2002, p. 80
- ↑ Merouses, 2002, cap. IV
- ↑ Merouses, 2002, cap. V, seçión I
- ↑ (EN) Irene S. Lemos, The Protogeometric Aegean: The Archaeology of the Late Eleventh and Tenth Centuries BC, Oxford University Press, 2002, p. 240, ISBN 0-199-25344-7.
- ↑ (EN) Robin Lane Fox, Euboean ceramics in the Archeological Museum, in Travelling Heroes in the Epic Age of Homer, Penguin UK, 2008, p. 60, ISBN 0-141-88986-1.
- ↑ (IT) Strabón e Francesco Ambrosoli (curatô), Della geografia di Strabone libri XVII, vol. 4, 1834, p. 301.
- ↑ (GRC) Eròdoto, Historíai, vol. I, p. 181.
- ↑ (EN) Anagnostis Agelarakis, Analyses of Cremated Human Skeletal Remains Dating to the Seventh Century BC, Chios, Greece, in Ena Archaeognostiko Periodiko, vol. 4, Horos, 1986, pp. 145-153.
- ↑ (EN) Oswyn Murray, Early Greece, 2ª ed., Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press, 1993, p. 188, ISBN 0-674-22132-X.
- ↑ 15,0 15,1 (EN) Michael Grant, The Classical Greeks, 2ª ed., Phoenix, 1997, p. 149, ISBN 0-753-80181-7.
- ↑ (GRC) Eròdoto, Historíai, vol. IV, p. 15.
- ↑ (GRC) Tucìdide, Perí toû Peloponnēsíou polémou (Goæra do Peloponêzo), vol. III, p. 10.
- ↑ Merouses, 2002, cap. V, seçión III
- ↑ (EN) Hugh Johnson, Vintage: The Story of Wine, Simon and Schuster, 1989, p. 41, ISBN 0-671-68702-6.
- ↑ (EN) Alexander's Letter to the Chians, in sce livius.org. URL consultòu o 4 frevâ 2022.
- ↑ (EN) Charles Anthon, A Manual of Greek Literature, Nêuva York, Harper, 1853, p. 251.
- ↑ (LA) Tîto Lìvio, Ab Urbe condita libri CXLII, vol. XLIV, p. 28.
- ↑ (LA) Plìnio o Vêgio, Naturalis historia, vol. XXXVI, cap. 5 (6).
- ↑ At 20,15
- ↑ (EN) Lars Brownworth, Lost to the West: The Forgotten Byzantine Empire That Rescued Western Civilization, Nêuva York, Crown Publishers, 2009, p. 233, ISBN 0-307-46241-2.
- ↑ (EL) Olga Vassi, Kάσtpo Xίou [Chios Castle], in sce odysseus.culture.gr. URL consultòu o 5 frevâ 2022.
- ↑ (EN) William Miller, The Zaccaria of Phocaea and Chios (1275-1329) (abstract), in The Journal of Hellenic Studies, vol. 31, The Society for the Promotion of Hellenic Studies, 1911, pp. 42-55.
- ↑ (EN) Benjamin Arbel, Bernard Hamilton e David Jacob, Latins and Greeks in the Eastern Mediterranean After 1204, 2ª ed., Routledge, 2012, ISBN 1-136-28916-X.
- ↑ (LA) Chi o tèsto de l'àtto de réiza a-i zenéixi (PDF), in sce giustiniani.info. URL consultòu o 5 frevâ 2022.
- ↑ 30,0 30,1 (EN) Alexander Vlastos, A History of the island of Chios (PDF), in sce giustiniani.info.
- ↑ 31,0 31,1 31,2 31,3 31,4 (IT) Storia dei Giustiniani di Genova, in sce giustiniani.info. URL consultòu o 4 frevâ 2022.
- ↑ (IT) Enrico Basso, Il mare di San Giorgio. Studi su Genova e l'Egeo nel Basso Medioevo (PDF), in Quaderni della Società Ligure di Storia Patria, vol. 10, Zêna, Socjêtæ Lìgure d'Istöia Pâtria, 2021, p. 14.
- ↑ Se aregòrda de cómme o Zâne Giustinién Lòngo, un di pöchi òcidentâli arivæ in agiùtto de l'inpêro bizantìn inta sò ùrtima batàggia, graveménte inciagòu o l'é ariescîo a tornâ a Scîo, dónde o moiâ, fòscia, a-o prìmmo d'agósto de quéllo ànno aprêuvo a-e ferîe riportæ. Quélla ch'a dovéiva êse a sò tónba, inta gêxa de Sàn Ménego de Scîo, a l'é stæta destrûta da-o teramòtto do 1881.
- ↑ (IT) Michê Giustinién, La gloriosa morte de' diciotto fanciulli Giustiniani patritij genouesi, de' signori di Scio, scritta dall'abbate Michele Giustiniani del sangue stesso, e celebrata da diuersi eruditi ingegni d'Europa, Avelìn, Per Camillo Cauallo, 1656.
- ↑ (IT) Massacro dei Giustiniani a Chios nel 1566, in sce giustiniani.info. URL consultòu o 6 frevâ 2022.
- ↑ Quésto quàddro, conservòu into Musêo naçionâle de Capodimonte de Nàpoli, o l'é stæto realizòu cómme bòssa pe unn-a de decoraçioìn da sofîta da sâla do Consegétto into Pâxo. Purtròppo l'òpera a l'é stæta destrûta inte l'incéndio do 1777.
- ↑ 37,0 37,1 Saint Clair, 1972, p. 79
- ↑ (EN) Shelomo Alfassa, The Sephardic Community of Chios, in sce sephardicstudies.org. URL consultòu o 4 frevâ 2022.
- ↑ (EL, TR, EN) Mιkpά Aσίa, in sce greece.org:8080. URL consultòu o 5 frevâ 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 4 agósto 2008).
- ↑ (EN) Yianni John Charles Cartledge, The Chios Massacre (1822) and early British Christian-humanitarianism (abstract), in Historical Research, vol. 93, n. 259, Frevâ 2020, pp. 52-72.
- ↑ (EN) Y. Altinok, B. Alpar, N. Özer e C. Gazioglu, 1881 and 1949 earthquakes at the Chios-Cesme Strait (Aegean Sea) and their relation to tsunamis (PDF), in Natural Hazards and Earth System Sciences, vol. 5, n. 5, 2005, pp. 717-725.
- ↑ (EL) Stavros G. Michailidis, Etaύpoς Γ. AιBavός. H Xιώtιkn Nautιλιakή πapaδoσn σtnv kopuφή tnς πaYkόσuιaς vautιλίaς. [Stavros G. Libanos. The Chian Maritime tradition at the top of world shipping], Scîo, AEGEUS, 2014.
- ↑ (EN) On This Day - 17 February 1916, in sce firstworldwar.com. URL consultòu o 5 frevâ 2022.
- ↑ (EN) Polymeris Voglis, Becoming a Subject: Political Prisoners During the Greek Civil War, Oxford, Berghahn Books, 2002, ISBN 1-571-81308-X.
- ↑ (EL) Xίoς : Nέa πpoσφuYιkή δouή σto vnσί avakoίvwσe to uπ. Metavάσteuσnς, in sce in.gr. URL consultòu o 5 frevâ 2022.
- ↑ 46,0 46,1 46,2 46,3 46,4 46,5 46,6 (EN, EL) Religious Monuments on Chios island, in sce chios.gr. URL consultòu o 3 frevâ 2022.
- ↑ (EN) Diocese of Chios, in sce gcatholic.org. URL consultòu o 3 frevâ 2022.
- ↑ (EN, EL) Panagia Krina, in sce chios.gr. URL consultòu o 3 frevâ 2022.
- ↑ (EL) ΠepιYpaφή, in sce odysseus.culture.gr. URL consultòu o 4 frevâ 2022.
- ↑ (EN) Giustiniani Museum, in sce chios.com. URL consultòu o 4 frevâ 2022.
- ↑ 51,0 51,1 (EN, EL) Archaeological Sites, in sce chios.gr. URL consultòu o 4 frevâ 2022.
- ↑ (EN, EL) Chios Castle, in sce chios.gr. URL consultòu o 3 frevâ 2022.
- ↑ (EN, EL) Chios Mastic Museum, in sce chios.gr. URL consultòu o 3 frevâ 2022.
- ↑ (EN, EL) Chios Archaeological Museum, in sce chios.gr. URL consultòu o 3 frevâ 2022.
- ↑ (EN, EL) Chios Byzantine Museum, in sce chios.gr. URL consultòu o 3 frevâ 2022.
- ↑ (EN, EL) Oinousses Maritime Museum, in sce chios.gr. URL consultòu o 3 frevâ 2022.
- ↑ (EN, EL) The Argenti Folklore Museum and Gallery, in sce chios.gr. URL consultòu o 3 frevâ 2022.
- ↑ 58,0 58,1 (EN, EL) Traditional Events, in sce chios.gr. URL consultòu o 3 frevâ 2022.
- ↑ 59,0 59,1 59,2 (EN, EL) Travel to Chios, in sce chios.gr. URL consultòu o 4 frevâ 2022.
- ↑ (IT) Comùn de Zêna - Binelàggi, in sce comune.genova.it. URL consultòu o 3 frevâ 2022.
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Gerònimo Giustiniàn, Istoria di Scio, vol. I - II - III - Prefaçión, manoscrîto, 1586.
- (EN) William Saint Clair, That Greece Might Still Be Free, The Philhellenes in the War of Independence, Lóndra, Oxford University Press, 1972, ISBN 0-192-15194-0.
- (EL) Nikos Merouses, Chios. Physiko periballon & katoikese apo te neolithike epoche mechri to telos tes archaiothtas. [Chios. Natural Environment & Habitation from the Neolithic Age to the end of Antiquity], Papyros, 2002.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Scîo
Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (EN, EL) Scîto ofiçiâ, in sce chios.gr. URL consultòu o 4 frevâ 2022.


c: text/html

text:
Feipo o Bello
O Feipo IV dito o Bello (Fontainebleau, 1268 - 1314), o fu re de França da-o 1285 scin a-a morte.
Figgio do Feipo III l’Ardio e da Zabella d’Aragon, into 1284 o spozò a Zana regiña de Navara e contessa de Champagne. Asceizo a-o trono do 1285, o Feipo o dovette subbito afrontâ di difiççili e gravi problemi polittichi e econommichi: a guæra contra l’Aragon in arembo a-i Angioin de l'Itallia meridionâ, impegnæ inta guæra do Vespo contra i Siçilien; i contrasti delongo averti co-o re d’Inghiltæra Edoardo I, ch'o l'açetò de rendighe omaggio (1286), ma sença riconosce e confische compie da-o Feipo II à danno di so predecessoî; infin e pezante condiçioin do banço stremao da anni de guære. Mentre l’apoggio a-i Angioin o se realizò essençiamente insci-o cian dipromattico, zonzendo a sotrâ a-i Siçilien l’agiutto militâ e polittico de l'Aragon (Paxe de Tarascoña, 1291, e tratao d'Anagni, 1291), i atriti con l’Inghiltæra curminon ben fito inte 'na guæra, inta quæ o Feipo o l'ebbe commi aliao o Zane de Baliol, re de Scoççia, mentre l'Edoardo I o se zovò de l'agiutto de numioxi fœüdatai françeixi tra-i quæ, importante, o Guiddo de Dampere, conte de Fiandra. A lotta, scciupâ into 1294, a duò con âtèrne vexende scin à quande 'na decixon arbitrâ de pappa Bonifaççio VIII a feççe sospende i ostilitæ (1298) e stipulâ 'na paxe (tratao de Montreuil, 1299). Contra à França, zœumoæ stanca e finançiaiamente stremâ da-a guæra, se ribelavan aoa e Fiandre («mattiñe de Bruges», 1302). A lotta, ch'a vidde a gran vittoia fiaminga de Courtrai (1302), a se protrasse scin a-o 1305, e a se concruze (Paxe de Athis-sur-Orge) co-o riconoscimento françeize de varrie aotonomie a-a fœüdalitæ do paize. E dificortæ econommiche da França fun otr'a ço motivo d'atre ancon ciu grave decixoin polittiche do Feipo, saiv'a dî a lotta co-o Bonifaççio VIII e a soprescion de l'orde di Templæ. O contrasto co-o pappa o l'originò co-a decixon do re de percepî e imposte da-a ceexîa ascì: a questa decixon o Bonifaççio VIII o rispoze co-a bolla Clericis laicos (1296) co-a qua o comminava a scominniga a-i laichi ch'avessan preteizo da-i ceeghi o pagamento d'imposte e a-i ceeghi che l'avessan pagæ. O Feipo (sostegnuo in questo ascì da-o Doardo d’Inghiltæra) o rispoze proibindo a sciortia de l’óo e de l’argento da-o regno. O pappa alloa co' in’atra bolla, l'Ineffabilis amoris dulcedine, o feççe quarche concescion, ch'a l'atenuò momentaniamente i contrasti. Ma questi riesplodettan ciu violenti che mai quande o Feipo o feççe arestâ o legato pontifiççio, Benardo Saisset, vesco de Pamiers (Senlis, 1301); o pappa o rispoze co-a bolla Ausculta fili, convocando un concillio (1301); à so votta o re o radunò in assembrea in gio a lê, pi-a primma votta, i raprezentanti de tutte e classe polittiche françeixi (fœüdalitæ, ceexia e borghexia çittadiña) e o troncò ogni raporto co-o papato. A-a ciu solenne afermaçion pontifiççia da bolla Unam Sanctam (18 novembre 1302) o Feipo o rispoze co-a violença, ordinando de tradue o Bonifaççio a-o conspeto de 'n concillio ch'o-o ponesse sotta acuza e o-o destituisse. De tâ cattua fu incaregao un influente conseggê do re, o Ghigermo de Nogaret, ch'o chinò alloa in Itallia e, con l’agiutto di Colonna, o detègne pe quarche giorno o pappa, preizo prexonê à Anagni («scciaffo d'Anagni», 1303). Morto o Bonifaççio VIII e doppo o breve pontificato do Beneito XI, o Feipo o l'ótegne l’eleçion de 'n pappa à lê favoeive, o Cremente V, che, cedendo a-e so prescioin, o se transfèi à Avignon, o creò numioxi cardenæ françeixi e o consentì a-a soprescion di Templæ vosciua da-o re pe impadronîse de inmense riccheççe de l'orde e into contempo desbaraçâsene in quante so prinçipâ creditô; ma mentre a lotta contra i Templæ a l'ea ancon into pin do so sviluppo o Feipo o moiva.
Continoando e direttive polittiche d'espanscion teritoiâ e d'unificaçion da França tramandæghe da-o Feipo II, o Feipo o seppe vaise de l'œuvia d'asperti conseggê, pe-o ciu valenti giuristi e banchê borgheixi e picceni fœüdatai (comme o mercante fiorentin Musciatto Franzesi e dapœu Enguerrando de Marigny, Peo Flote, Ghigermo de Nogaret), aviandose à transformâ o so Stato inte 'na monarchia acentratrixe e naçionâ, graççie à 'na serrie de riforme burocrattiche e finançiaie (raforçamento da cançelaja, ampliamento de fonçioin di boæi e di senescarchi, riforma da tezoaja do 1314, riorganizzaçion de imposte).
Bibliografia[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Enciclopedia Treccani.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Feipo o Bello

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Preinaudu
Pȓeiñaudu (in italian Perinaldo, de cheli i dixe "Preinoudo" o ascì "Preinóud", ch'u pâ ascaixi pruvenzâ, peȓo i pȓeiñaudenchi i dixe tütti "Pȓeiñaudu"[4]) u l'è in paìse de 870 abitanti ch'u fa comüñ int'a provinsa de Impeȓia in Ligüȓia.
Dialettu[modìfica | modìfica wikitèsto]
Lì se paȓla iñ dialettu ciamau preinaudencu, ch'u l'è vixin a chelu de Ventemiglia, i son tütti düi ru Ponente, cuscì i l'han cose in comüña, cume a "ȓ" ch'a se ciama in IPA "Approssimante alveolare". Però u l'ha ascì e stranesse. U l'ha iña "n", ch'a se ciama "Nasale retroflessa", che scrivemu "ñ". Da l'estàe 2020 gh'è in diçionaȓiu de pôle ru paise fàu da düi zuvini ru paise.
Geògrafia[modìfica | modìfica wikitèsto]
U l'è scituàu iñt'a Provinsa de Impeȓia, iñt'u inseme de culiñe ch'u parte dai monti Caggiu e Bignòn, iñt'u megiu ri toȓenti Verbùn sutte e Meȓdansu suvre.
Stoȓia[modìfica | modìfica wikitèsto]
I stóȓici i dixe ch'u paise u l'è nàu veȓsu l'annu 1000, peȓché u-u vuría u conte Rinaldo de Ventemiglia. U puȓia essê peȓ lo ch'u nume u ven da "Podium Rainaldi", u püggiu de Rinaldo. De chéli i dixe ascì ch'i abitanti ra Villa ru Giüncu (ch'a l'eia vixìn a Santa Giüsta, peȓo adessu a nu gh'è ciù, peȓchè a l'è stâ brüxiàa) i se sun arecampài a Pȓeiñaudu candu i saracin i l'han attaccáa.
Iñt'u 1164 u conte de Ventemiglia Guidone Guerra u l'ha dìtu ch'u l'aveȓìa aîàu u vescovô de Nizza in caixu de gài, e cume garançia u l'ha dàu ri pȓeiñaudenchi: u vö dî che Pȓeiñaudu u gh'eia già inte si anni; ru 1220 u faixìa già iñ comün e u l'avìa ri consoli, int'e gherre che Ventemiglia a faixìa cuntre Zena e u Sacro Impêo Roman.[5]
Poi i conti de Ventemiglia i son venüi in pôcu ciü derenài, e i han lasciàu a maȓiña a-a Repùbrica de Zena. Cuscì Pȓeiñaudu da u conte Oberto de Ventemiglia u l'è andàu a fenî sutte u zeneize Fulcone da Castello (1228); e çu lì u l'ha vendüu u paìze a Zaccaria de Castro (1251). Ru 1288 Oberto Doȓia u l'ha acatàu Dussaiga cun i paesi vixìn, Vrigà, L'Isora e Pȓeiñaudu; cuscì u l'è venüu u primu Marchese de Dussaiga. U l'è peȓ lo che de lì a pochi anni a Pȓeiñaudu a ghe sun stàe ratelle cun i Grimaldi de Mùnegu: eli, chi l'eia gheȓfi, i se son rüsài cun i Doȓia de Dussaiga, chi l'eia ghibellini. Inte çi anni a Pȓeiñaudu i cübi (i caruggi ru paìse) i l'eia ciamài "Ciapagheȓfi", peȓch'i sbuìva e i faixìa peȓdê i nemighi inte u paìse. I se son rüsai fin ru 1491, candu in ri Doȓia, Luca, u s'è marriàu cun ina ri Grimaldi, Francesca.
I se son tornài a rüsâsse int'u 1523, candu Bærtomê Doȓia u l'ha amaçàu u baȓba ra màȓe, Lucian I de Muñegu. Peȓò Pȓeiñaudu u l'ha dumandàu defeiza a u duca Carlu III de Savoia e, cun i casteli vixìn, u l'è fenìu int'e e mañe ra Savoia int'u 1524.
Giüliu Doȓia ru 1580 inseme a i Pȓeiñaudenchi u l'ha scrítu ri statüti comüñitàrî inte 169 artìcoli, tütti canti a reu in vülgâ (dialettu). I soñ de cheli ciü antighi e importanti de tütta a zóña.
Int'u 1625 i castelli ri Doȓia i sun andài in gherra inseme a u duca de Savoia cuntra a Repubrica de Zena, peȓò a a fin i l'han aîàu a Repubrica andendu cuntra i amighi. Cuscì u duca u s'è pigliàu i castelli fin a u 1652, candu u segnû de Dussaiga u s'è consegnàu a u duca, ch'u l'ha fàu marchese. A Pȓeiñaudu tütte e famiglie e han firmàu u 10 otùbre a consegna ru paise.
Int'u 1640 i frài francescài i son venüi e i l'han müȓàu in conventu vixìn a-a geixia de San Sebastian: i son stài impoȓtanti peȓch'i l'han scangiàu i ulivi olivastri cun cheli de Taggia.
Int'u 1672 Zena e Savoia i se son tuȓna rüsàe, e Pȓeiñaudu, ch'u l'eia in castellu ru duca, u l'è stau attaccàu u 28 de avùstu da i soldati ra Corsega. Veniendu da a veglia geixia de San Sebastian i se sun messi da tütte e paȓti a reu, cuvrèndu da föȓa u castellu, e, dopo ina lunga rexistença da paȓte ri pȓeiñaudenchi, i han fàu carâ e muȓe e i sun intrài. Drente i han ammassàu paȓte ru paise e i han brüxiàu tanti papèi, ch'aù i nu se pön ciü ripigliâ. Çi papèi i l'eia e fonti ra paȓte megliö ra stoȓia pȓeiñaudenca.[6] Sutte a Savoia Pȓeiñaudu u l'eia int'a provinça de Nissa int'u 1723 e sutte Sespêllu int'u 1729.
I son venüi i françesi con Napolion Bonaparte e u so generale Andrea Massena int'u 1793, i sun stài int'u Castellu Maraldi e int'u palaçu Allaveña. E Pȓeiñaudu u s'è pigliàu u postu de Dussaiga de capoluogo ru cantùn, peȓò u l'eia sutte Mentun int'u distrettu de Arpi Marittime. Ma int'u 1805, sutte l'impeȓu de Napolion u l'è passàu sutte Sanremu, e cun u Congresso de Vienna u l'è venüu tuȓna int'a contea de Nissa
U restu ra stoȓia de Pȓeiñaudu u l'è ciù feȓma e va derê a chéla de Dussaiga e ri comüni vixìn. Importanti i sun stài u scendegu Emilio Croesi e u preve Monsignor Antonio Rossi, ch'i l'eia i protagonisti int'u paise ru secundu dopughera. Aù u l'è int'a provinça de Impeȓia e u l'ha fàu paȓte ra Comünità montana Intemelia.
Pòsti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]
U çentru ru paise u l'è tüttu in grandu çentru stoȓicu: se pö vê a geixia de San Nicolau cun e veglie càe ru paise ch'i l'eia ina vôta müȓi peȓ difèndêse dai saracìn e cübi peȓ ciapâ i gheȓfi ch'i andava cuntra u paise ch'u l'eia ghibellìn. Vixin a Pȓeiñaudu gh'è a veglia geixa de Santa Giüsta unde gh'han trovàu sôdi romani. Ghe sun tante geixe vixìn a u paise, cume a Madonna ra Visitasiùn, San Baȓtomei e a rutta geixa de San Bȓancaȓdu. Int'a comüña, ch'ina vôta l'eia in convèntu de frài francescani, gh'è in osseȓvatoȓiu peȓ vê e stelle.
Ascì föȓa da u paise gh'è tante cose da fâ: vixin a ghe sun i monti Caggiu, Bignòn, a torre de Aȓpixela, unde Cassini u gaȓdava e stelle. I nu sun lügni ascì i monti Toraggiu, Ceppu e Abelliu, in'ta provinça de A Rocheta.
Economia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Cume suvente u l'è per i paesi ru Mediterraneo, a Pȓeiñaudu se fan tantu öȓiu e vin, u l'è ciamàu u "Paise ru öȓiu". Ghe piglia ascì e sciùȓe: ina vôta intu XX secolo a l'è stàa diveȓta ina cooperativa peȓ e sciùȓe. Au peȓò a ciü granda risoȓsa peȓ u paise u l'è u tuȓismu.
Cultùȓa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Pȓeiñaudu u l'è famusu peȓché ghe sun nài aicüi ommi impoȓtanti, cume Giuàn Dumeñegu Cassini e Giacô Pìppu Maraldi.
Manifestaçioñi[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Fin de lügliu-iniççiu de Avùstu: Perinaldo Festival
- Avùstu: Rassegne musicali "Agati in concerto" e "Al lume delle stelle"
Feste e fëe[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Maggiu: Sagra ri articiocchi
- 13 Giüniu: Sant'Antoñiu
- 11 Lügliu: Madonna ru Pöggiu ru re
- Avùstu: Festa cubana
- 24 Setenbȓe: Santa Giüsta
- Otubȓe: A festa re Castegne
- 6 Deixembre: San Nicolau patron
Ina vôta, se paȓla de prima ru Conçiliu Ecumenicu II, gh'eia ina festa au mese: u nu l'è ciü cuscì.
- Zennâ: San Silvestru
- 11 Frevâ: Madónna ra Visitasiún [7]
- 21 Marçu: Madónna re fije, San Beñeéñtu [8]
- 12 Maggiu: San Bȓancaȓdu[9] Madónna ra Visitasiún
- 13 Giüniu: Sànt'Antoñiu [10]
- Lügliu: San Luïgi
- 26 Avùstu: San Bærtomêi [11]
- 24 Setenbȓe: Santa Giüsta [12] e 29 Setenbȓe: San Michele [13]
- Otubȓe: Sacro cö
- 6 Deixembȓe: San Nicolau e Dënâ [14]
Comunicaçioñi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Scendeghi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Dato Istat - Popolazione residente al 30 giugno 2019.
- ↑ Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
- ↑ Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di gràddi/giórno di Comùn pe Región e Provìnsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
- ↑ U nu l'è scritu da nisciùa paȓte, ma se se va iṉte su paise i dixe davveȓu tütti cuscì.
- ↑ U l'è scritu inte ina lettera da u imperatô Federigu II ch'u cumanda a i consoli de paisi cume Pȓeiñaudu de nu aîâ i ventemigliusi, ch'i s'eia ribellài.
- ↑ Tütta a stoȓia de Pȓeiṉaudu fin lì, cun sa battaglia, e sun cuntàe int'u libru de Francesco Corvesi "Magnifica Communitas Podii Rainaldi". U l'è in bon libru ch'u paȓla ben ra stoȓia ru paise e e un conteṉe e poche fonti ch'avemmu ancû.
- ↑ Santuario ra Visitasiún, 1602-1612.
- ↑ Oratorio San Beṉeéṉtu, 1580.
- ↑ Gh'eia ina geixa ch'i gh'han dáu fögu e truppe tedesche in t'a ghera ru '45.
- ↑ Gh'è a geixa, 1641.
- ↑ Gh'è ascì a geixa.
- ↑ Gh'è a geixa.
- ↑ Gh'è a geixa.
- ↑ Gh'è ascì a geixa do San Nicola da Bari, XI sec. e 1465-1480.
- ↑ 15,0 15,1 Si dimette dalla carica amministrativa
- ↑ Nominato con Decreto del Presidente ra Repubblica del 9 frevâ 2005 e pubblicato sulla Gazzetta Ufficiale n. 42 del 21 frevâ 2005
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Preinaudu


text:
Donna
A donna a l'è a femmina granda de l'ëse uman, in contrapposiçion a l'ommo, masccio grande, e a figgetta, femmina zovena.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
A pòula donna a vegne da-o latin domna, forma scincopä de domina, padronn-a. Fin a-a fin do duxento a pòula usä pe dî "donna" a l'ëa "femmina", ma dappeu in Toscann-a o l'ha piggiòu andio l'uso de "donna", e da lì questa pòula a s'è spantegä in tutt'Italia.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce donna


text:
Alfabêto armêno
L'alfabêto armêno (in armêno: Հայկական Այբուբեն ò Հայոց Այբուբեն, Haykakan Aybowben ò Hayoc' Aybowben; leteralemente: abecedâio armêno) o l'é o scistema de scritûa 'deuviòu pe a lengoa armêna. Inventòu into V sécolo, o l'é stæto 'deuviòu pe a trascriçion de l'armêno ocidentâle, orientâle e clascico (scin a-o XIX secolo lengoa leterâia de l'Armenia).
Létie[modìfica | modìfica wikitèsto]
Vôxe corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Alfabêto armêno


text:
Novella IX della Giornata I del Decamerone (Lumbaart)/72
Ona novella del Boccasc[edit]
A diggo dónca che ai tempi der primmo re de Çipro, dòppo che a Terra Santa a fu pijâ da Gottifré de Buglión, la succésse che 'na signôa déa Guascógna l'andò en pellegrinaggio a-o Sepûrco, donde retornando, quando la fu arrivâ a Çipro, da çerti pòghi de bón la fu ensurtâ villanamente en to sê onôe. Pê sto tòrto tutta desconsolâ, la pensò de recórre a-o re; ma la ghe fu ditto da un ch'i sâi témpo pérso, perché i êa en òmmo così regolâ en te sa vitta, e così pògo de bón, che non solo i ne fava giustizia di tòrti fatti ai àutri, ma da badâco i s'en lassava fâe lû stésso de tutte e sòrte; ar punto che quando u i avêa quarche magón en to stémego, i s'o sfogava con fâghe a lû quarche ensurto. Quélla dònn-a, sentindo 'sta còssa, pérsa a speanza d'avê giustizia, per consolâsse en po' do sê magón, la pensò de dâe a-o re 'na battuda pe-o sê difétto. La se n'andò cianzendo davanti a lû e la ghe disse: "Câo mê signôe, mé a vègno davanti a té perché té te me faghi giustizia con l'ensurto, ch'i m'han fatto ma, en soddisfassión de quéllo, a te prégo che te m'insègni come te fê a sofrîe quélli ch'a sènto ch'i te fan a té perché, empândo da té, a pòsso anca mé soportâe con passiènsa quéllo ch'i m'han fatto; che se a podésse, la o sa o Signôe, se te o dâi a te voentêa, zacché té t'i sê portâe così ben".
O re, che enfin allôa i êa stâ en bón da gnènte, come i se desvegiasse da dormîe, comenzando dar fâe giustizia de l'ensurto fatto a 'sta dònna (e ir fê pagâe ben câo), d'allôa en pòi i ne lassò ciû passâe nissuna cösa che fusse fatta cóntro l'onôe de-a sê cöna.
Giovanni Papanti, Parlari italiani in Certaldo, 1875, pag. 236


text:
Liguria
A Ligûria[5] (/li'gy:rja/; in italiàn: Liguria) a l'é 'na región de l'Italia setentrionâ grande 5.410 km², de 1.565.566 de abitanti (2016), con capoleugo Zena. Confinn-a a levante co-a Toscann-a e l'Emilia-Romagna, a nòrd co-o Piemonte, a ponénte co-a Fransa e a sùd co-o mâ Ligure.
O nomme o vegne da l'antiga popolaçión di lìguri.
Capoleughi de provinsa[modìfica | modìfica wikitèsto]
I capolêughi de provinsa da Ligûria son (da ponente a levante):
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
I antîghi Lìguri i se stansian in sce o litorâle mediteràneo da-o Rodano a l'Arno, ma pöi e migrasioìn di Celti, comme ascì e colonizaçioìn de Fenixi, Greghi e Cartagineixi, i se mesc-cian e se sostitoìscian parsialmente ai Lìguri a partî do IV secolo a.C.
A Ligûria costiêra a l'è suttamissa ofiçialmente dai Rumäni sôlo into II secolo a.C., con varie sacche autónome che, pe e caratteristiche do teritöio, i rescistiàn a-o contròllo diretto centrâle ancón pe' quarche dêxenn-a d'anni.
A paròlla Ligure / Liguria a l'è dæta a sto pòpolo primma da i Greghi, pöi da i Romani e a vêu dî lêugo paludôzo, acquitrìn.
In etæ clàscica centri importanti son Genua, Savo, Vada, Alba Intemelium, Alba Ingaunum, Lunae (st'ürtima a perdià manimàn d'importança scinn-a a-o definitio abandón into XIII secolo).
Èrto Mediȇvo: i Bàrbari, i Longobàrdi e i Frànchi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dòppo a chéita de l’Inpȇro Româno, a Ligùria a l’é stæta devastâ da-i Éroli e da-i Göti. I Bizantìn dòppo a goæra gòtica àn òcupòu tùtta a pàrte ch’a va da-o mâ a l’Apenìn e n’àn fæto a provìnsa bizantìnn-a da Ligùria (a Provincia Maritima Italorum). A región a s’é ridûta a-a sò fàscia costȇa, ch’a l’à pèrso i contàtti con l’oltrezôvo e a l’é stæta dónca “òbligâ” a rivòlzise vèrso o mâ. Inte l’ànno 641 a provìnsa bizantìnn-a a l’é stæta conquistâ da-o rè longobàrdo Ròtâri, aotô de l’ordinànsa ch’a l’à o sò nómme, e coscì a l’é diventâ “ducâto de Ligùria”, con Zȇna capitâle e ch’a faxéiva pàrte do grànde Régno Longobàrdo. Ghìé stæto fòndòu di monastȇ che ne vegnîvan da l’Abaçîa de Bòbio e són repigiæ i comèrci con l’intèrno ch’àn creòu e bâze pò-u svilùppo de l’agricoltûa, co-a difuxón de vìgne, de castàgni, di òivi e di franzoéi e a coltivaçión in teràssa. S’é avèrto nȇuve stràdde comerciâli co-a Cianûa Padànn-a a travèrso e futûre stràdde comerciâli e de comunicaçión: ȇuio, sâ, legnàmme, càrne, e coscì vîa. O pòrto de Zȇna o l’é diventòu “Pòrto frànco”, dónde tùtti i bàrchi poéivan atracâ, e quélle bizantìnn-e ascì. Co-i Frànchi into IX sécolo a Ligùria a l’é stæta spartîa inte træ “màrche”: l’aleràmica, l’ardoìnica e l’oberténga. Quéste dòppo àn fæto pàrte da “màrca marìtima”, nasciûa pe invigilâ cóntra i Saracìn e tegnîli lontàn da-o Mâ Lìgure.
Basso Mediêvo: A montâ de Zȇna[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Lìguria e Zȇna: e stöie de queste dôe entitæ da òua in avànti són a mæxima cösa, in fæto richìscimo de consegoénse. Prìmma de tùtto o l’à scignificòu de segûo lâgrime e sàngoe pe-e popolaçioìn, vìtime de contìnoe e terìbili incurscioìn e abandonæ in prìmma lìnia. Ma co-i àrabi l’é arivâ ascì, e i zenéixi n’àn saciûo bén aprofitâ, ’na nȇuva, straordinâia dimensción colturâle, fæta de conoscénsa, téniche e esperiénse de navigaçión e de comèrci, contàtti mercantîli con tùtto o Mediterànio ch’o diventâva tut’asémme ciù picìn, ch’o l’à portòu, in mȇno de ’n sécolo a Çitæ da-a svugiâ e lontànn-a periferîa de ’n inpȇro òrmâi in crîxi a-o céntro de vicénde de ’n crestianȇximo in espansción. De fæti són stæte pöi e Croxæ ch’àn dæto a Zȇna o ròllo de protagonìsta marìtima ch’a l’aconpagniâ inti sécoli dòppo. O cûrmine da poténsa de Zêna o va da-a meitæ do sec. XIII a-a meitæ do sec. XIV, miàndola inte in quaddro internaçionâle, con i avegnimenti anatòlici e a crixi de vie comerciâli aziatiche pe via da fin da pax Mongolica e ascì a vegnûa di Ming int'ou Gattäiu). A stöia lìgure in etæ medievâle a l'è da çercâ fêua da-a tæraferma: in pratica, a stöia medievâle di Lìguri a va çercâ fêua da-a Ligùria.
A se svilùppa difæti, a partî da-a primma esperiensa crociâta, in zû a-e ativitæ - esplorative primma e mercantili pöi - de famigge e di alberghi po-u ciù zeneixi, interessando comonque a vitta de gente de tùtto o teritöio da región. A forsa econòmica da Repûbbrica mainâ a se manifesta con in impero coloniâle ante litteram in senso fortemente e strèitamente econòmico, con bâzi politiche fæte da 'na fitta ræ d'acòrdi politici e mercantili inte tùtto o Mediterraneo e o Mâ Neigro; dense son e prezense mercantîli lìguri da Gibiltæra scinn-a l'Azia çentrâ, con testimonianse docûmentæ inte 'na miriade de pòrti e croxevia comerciâli.
Pe mensionâne i ciù importanti:
- Southampton,
- i pòrti de Fiandre,
- Gibiltæra,
- l'area de Seviggia / Caddexi / Sanlùcar de Barrameda,
- a Provença tùtta,
- a Corsega comme posediménto diretto da Repubbrica de Zena pe ciù de 6 secoli,
- a Sardegna,
- a costa nordafricann-a con Bugia, Biserta, Bona e Tabarca,
- l'Egitto a Damietta e Lusciandria,
- Cipro con 'na longa ocupasion do pòrtio de Famagusta e o scacco econòmico a-a Coronn-a,
- Malta
- tütta a cósta mediorientäle da Gibelletto, za feudo personäle de inn-a famiggia ligüre (i Embriæghi), scinn'a-a l'Armenia de Cilicia, passando pe' Cesarea, Tiro, Sidon, Giaffa, Beirut, San Zane d'Acri.
- l'Anatolia, con a longa vitta d'a colònia de Scio (Chios), e Focea (Fêuggiavegia), Metelin, Pera de Costantinopoli, Bursa, Trebisonda, Sinope, Erzurum, Erzincan, Iconio (Konya), Enos, Cesarea d'Anatolia, Savasto (Sivas), Alessandretta
- a costa romena con Vicina, Moncastro, Chilia, Enisala, Isaccea
- a Crimea con Caffa, Soldaia, Cénbalo,
- e fôxe do Don con Tann- a
- i croxevîa aziàtichi de Astrakhan, Sarai, Samarcanda, scinn-a Culgia (Almaligh, o Armalicco) e a a Cinn-a sùd ocidentâle, con un fondego documentòu scin dinànsi a Taiwan.
- a Mesopotamia, con mercanti e costruttoî navæ a Baghdad
Comme o l'à scrito Roberto Sabatino Lopez, i alboî de mainaie reæ ingleise, spagnolla e sorvetùtto françeise gh'àn e reixe inta scheua ligure, co a ciamâ de meistranse da-e Rivee atte a formâ meistri d'ascia e arsenæ indipendenti. A Ligüria a s'è distinta atrescì in epoca mercantî e tardo medioevä pe-i so esploratoî (comme i fræ Vivadi, Lion Pancado, Lançerotto Maroxello, Antoniotto Usodemâ, segondo reçenti stüddi Zane Cabotto, oltre ovviamente a-o ciù nòtto Cristoffa Combo) e armiraggi (in primis Beneito Zaccaia, pòi Ansado De Mai, Oberto Doia, Oberto Spinnoa, scin a Andria Doia).
In sciä tæraferma Zena a piggia gradualmente o contròllo da maggiô pärte de a Ligûria, fin a-a cheita de l'ûrtima çittæ restâ formalmente libera, Sann-a, into 1528. Co a fin do mondo coloniä concomitante a l'avansâ ottomann-a (cheita de Costantinopoli do 1453 e de Caffa do 1475), comensa unn-a nêuva era. O periodo ch'o va da Carlo V / Andria Doia scin a i inissi do XVII secolo, ''El siglo de los Genoeses'', o l'è caratterizzao da-o poei finansiaio di banchê zeneixi e da-i prestiti a-a Coronn-a de Spagna. A Seiçento inoltrao començiâ unn-a nêuva e diversa longa decadensa ch'a se protraiâ per tûtto o Setteçento, scinn-a a renascita do periodo Napolionico e da Revolusion Industriä.
Etæ modèrna[modìfica | modìfica wikitèsto]
Apreuvo a l'invaxon françeize de truppe do Napolion Bonaparte do 1797, a Repubbrica de Zena a l'é primma transformâ inta Repubbrica Ligure e dòppo anessa a-o territöio françeize. A cheita do Bonaparte a coincidiâ co-a fìn de l'indipendensa de l'arcoâ region: dòppo l'efimera Repubbrica Zeneize, do 1814, o Congresso de Vienna o decretiâ, malgraddo i despiæ tentativi diplomatichi do Senato de sarvâ l'indipendensa e malgraddo a ferma contraietæ popolâ, l'anescion a l'invizo Regno de Sardegna, da sempre in conflito co-o poei dugâ. Nisciunn-a inutile quanto iresponsabile açion politico-militâ a saiâ intrapreiza a seguito de questa decixon, pe a paleize mancansa d'òmmi e mezi da desarmâ Repubbrica de fronte a-e potensialitæ belliche di Piemonteixi e de fòrse internasionæ prezente a Vienna. Termina coscì 'na stöia millenaia de aotònomo governo repubrican.
Dòppo ’n prìmmo perîodo de profónde inconprenscioìn fra i nemîxi de ’na vòtta e arivæ a-a ribelión ch’a l’à caozòu l’intervénto di bersaliȇri do La Màrmora (bonbardaménto da çitæ e doî giórni de sachézzo), e necescitæ teritoriâli, sociâli e econòmiche dàn i sò frûti e e recìproche conveniénse vȇgnan fȇua, coscì Zenéixi e Piemontéixi finìscian pe fóndise inta nȇuva prospetîva risorgimentâle e a vixón unitària. Scignificànte e articolòu l’è stæto o contribûto da Ligùria a-a càoza de l’Unitæ: bàsta aregordâ quésti nómmi, Giöxèppe Mazîni, Gofrȇdo Mamȇli, Giöxèppe Garibàrdi, Nîno Bîxo. In ségoito o Partîo Socialìsta Italiàn o l’aviâ a Zȇna l’inpùlso pe crésce. Tànti són i avantàggi chi-â Ligùria a l’acquìsta inte sto andaménto chi, e sôlo o séunno da sôla Zȇna çitæ-stâto sot’a-a proteçión di Ingléixi, contenplòu da-a Supèrba a Viénna, o peu métili in discusción rispètto a-o pîgro e decadénte perîodo de indipendénsa republicànn-a de prìmma. A realtæ a regàlla a-a Çitæ o ròllo de “Manchester Italiànn-a” e a sò Bórsa a l’é unn-a de ciù inportànti d’Ouröpa e o sò pòrto o renàsce spécce dòppo l’avertûa do Canâ de Suez.
O pasàggio da Régno de Sardégna a Régno d’Itàlia o l’é ’n camìn asæ difìçile e conplicòu, a-o quæ bén bén de nȇuve strutûe naçionâli no són preparæ. E inte sti problȇmi aministratîvi e instituçionâli o minìstro Ratàsci o trȇuva o ténpo e o mòddo de portâ vîa tòcchi de terén a-a Ligùria pe dâli a-o Piemónte. (Nȇuve – Novi Ligure – o l’é un de quélli tòcchi de terén insemme a-a Valle Borbéia) A ògni mòddo a Región, Zȇna in particolâre, a göde de ’na conscisténte prezénsa d’inprenditoî e de capitâli forèsti; Ingléixi prìmma e tedéschi dòppo, e quésto conbinòu co-e risòrse chi-â Çitæ a l’avéiva mìsso sciù into ténpo, ghe dàn ’na màrcia in ciù rispètto a âtre pàrti do Pàize. Ma quésto o no l’inpedìsce che asæ lìguri ségian costréiti a emigrâ vèrso l’América, in Argentìnn-a sorvetùtto. A Prìmma Goæra Mondiâle a l’é ‘na mànna pe-a Ligùria, pe Zȇna e pe Spézza dónde gh’é e ciù gròsse indùstrie de àrme ò sæ ’n’òportunitæ econòmica asæ conscisténte. O dopogoæra e a profónda crîxi ch’a pòrta a-a nàscita do fascìsmo no rispàrmian o capolȇugo ch’o védde o sò patrimònio industriâle asegnòu a l’IRI (nasciûa into 1933 con l’intençión de sarvâ e indùstrie andæte a bàgno dòppo a crîxi finançiària de l’ànno 1929 inti Stâti Unîi). A strutûa teritoriâle e aministratîva da Çitæ a no sopòrta o péizo da sò dimensción econòmica, e coscì Zȇna a s’alàrga in scȇ dôe Rivȇe scinn’a Nèrvi a Levànte e a Vôtri a Ponénte, e lóngo e valàdde do Bezàgno (scinn’a Pròu) e da Ponçéivia (scinn’a Pontedȇximo).
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Òperatîva da-o 1970.
- ↑ (IT) Liguria, in sce it.db-city.com. URL consultòu o 23 seténbre 2021.
- ↑ Dæto Istat - Popolaçión rescidénte a-i 31 de dexénbre 2020.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 (EN) Eurostat, GDP per capita in 281 EU regions, in sce ec.europa.eu, 26 frevâ 2019. URL consultòu o 23 seténbre 2021.
- ↑ Inte l'âtre grafîe: Ligüria, Ligŷrria, Ligüřia
Veddi ascì[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Liguria
Colégamenti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Scîto ofiçiâ, in sce regione.liguria.it. URL consultòu o 23 seténbre 2021.


text:
Libbri di Maccabei
I Libbri di Maccabei son dui libbri da Bibbia, che piggien o nomme da Maccabeo che o l' è o sö personaggio prinçipä.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
Son parte di libbri coscìditi deuterocanonici, riconosciüi dä Gexa Cattolica ma no dall'Ebraiximo.
Primmo Libbro[modìfica | modìfica wikitèsto]
I avvegnimenti do Primmo Libbro di Maccabei se svolgen ao tempo dell'ellenismo, quande Antioco Epifane o l'aveiva conquistou a Palestinna, faxendo poi partî unna campagna de persecusioin religiose doppo avei profanou o Tempio de Gerusalemme. Giuda Maccabeo figgio de Mattatia e doppo de lê i sö fræ Gionata e Scimon lotten contra i invasôi, çercando anche l'alleansa con Romma.
Se pensa che questo libbro o segge stæto scrito verso l'anno 100 a.C. in ebraico, ma l'è arrivou figna a noiatri solo a verscion greca.
Segundo Libbro[modìfica | modìfica wikitèsto]
O Segundo Libbro di Maccabei, da o punto de vista di avvegnimenti che o tratta, o l'è parallelo ao Primmo ma o l'ha un stile ben ben diverso: o l'è consciderou importante dao punto de vista ciù streitamente religioso, perchè o parla da resurreçion di morti, coscì comme di martiri e di santi e dell'aldilà: temi che son speçifichæ, in parte, megio chi che in te ogni atro libbro dell'Antigo Testamento. Atra differensa con o Primmo Libbro a l'è che o Segundo o l'è stæto scrito figna dall'origine in greco.
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Libbri di Maccabei


text:
SUNETTO DE DEDICA.
Pappæ , Mammæ de Zena, e ciù un caroggio,
E Voi, che a primma cûa êi di Figgiêu,
Ve dedico, gradîlo de bon coêu
Questo mæ Esopo, voeivo dî struffoggio.
Sento zà battaggiâ campan-ne a doggio
Da-i Critici!... che o critiche chi vêu,
Che mi no vendo troffie per raviêu,
Nè spaccio per canella do fenoggio;
Hò misso insemme, senza pretension,
Da bon Poæ de famiggia, e bon Christian,
Çinquanta Foe, v'ë daggo comme son;
Fæle imprende a-i Figgiêu, che diventian
Obbedienti, studiosi, e d’un coêu bon
Senza ciù spaventâli cò barban.


text:
Cile
Nomme ofiçiâ: República de Chile, pàize de l'America do Sùd; a sêu capitâle a l'é Santiago do Cile. O gh'à 'na superfiçie de 756.950² km2.
O sêu teritöio o l'é formòu da 'n lunghìscimo e stréito tòcco de tæra de ciù de 4.200 km (da nòrd a sùd) conosciûo comme Cile continentâle, tra l'Oçeano Paciffigo e e Ande, e o comprende ascì 'na porçion de l'Antartide e e diverse ìzoe cilenn-e da Polinexa.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
I sciùmmi prinçipæ son o Loa, o Biobío, o Futaleufú, Calle-Calle. Pe a sêu presensa in te l'America do Sud, l'Oçeania e l'Antartide, o Cile o se definisce comme 'na naçion tricontinentâle.
O sùd do Cile continentâle o l'é a parte oçidentâle da Patagonia. A sêu popolaçion a l'é de 16.598.074 abitanti (estimòu inte l'anno 2007), con unn-a denscitæ de 21,31 ab/km2.
Galerîa d'inmàggine[modìfica | modìfica wikitèsto]
Cuernos del Paine, inta Patagonia cilenn-a
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Cile


text:
Santiago do Cile
In spagnòllo Santiago de Chile, a l'è 'na çittæ de l'America do Sûd, capitâ e prinçipâ nûccleo ûrban do Cile. L'area metropolitann-a c'a fôrma a l'è ciammä Gran Santiago oppûre sempliçemente Santiago e a côresponde ascì a-a capitâ d'a regiôn Metropolitan-a de Santiago.
Descriçion e stöiaModìfica
A s'attrêuva a 'n'artûa meddia de 567 metri into Cile çentrâ, a òvest de Andes. Con 6.269.629 abitanti (stimma 2006), a conçentra o 40% d'a popolassiôn d'o pàize e a l'è a settima çittæ ciû abitä d'o Sûdamerica.
Conlìgamenti esterniModìfica
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Santiago do Cile


text:
Matematica
A pòula matematica a vegne da-o grego uάθnua (máthema), che se peu tradûe con "sciensa", "conoscensa" o "imprendimento"; uaθnuatιkός (mathematikós) veu dî "ch'o l'ha coæ de imprende".
Descriçion e stöiaModìfica
Con sto termine generalmente s'intende a disciprinn-a ch'a stûddia i problêmi de quantitæ, estenscion e figûe spaçiæ, mòto di còrpi, e tûtte e struttûe che permettan de trattâ sti aspetti in generâ.
A matematica a g'ha unna longa tradiçion presso i popoli; a l'è stæta a primma disciprinn-a a dotase de metodi de rigö e portata, e quindi a arrivâ a o status de sciensa. A matematica a l'ha progrescivamente ampliôu i argomenti da so indaggine e a l'ha esteiso i settoî de apartenença. In çerte lengue e in çerte scituaçion a a pòula scingolâ se preferisce o plurâ "matematiche".
E disciprinn-e da matematicaModìfica
Vôxe corelæModìfica
- Eratostene (scienziòu grego)
- Nummeri in zeneise
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Matematica