text:
Arnascu
Arnascu (ascì scrìtu Arnascho, Arnasco in zeneise, Alnascu in urmeàscu[4], prununsiàu Arnasco in italiàn) u l'è in cumün da pruvinsa de Savuna c'u se tröva inte l'entrutèra d'Arbenga, u cunta 609 abitànti (dàtti agiurnài au 2019).
Geugrafìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Arnascu u l'è scituàu aa metài fra u bacìn da valà du s-ciümme Aròscia e quellu da valà du Pennavaire. U prinsipàle riàn c'u traversa u teritòiu cumünàle u l'è l'Aiveia, assemme au Mèrcu. I munti chi i sircundan u cumün i sun prinsipalmente de culette de bàssa artitüdine, vista a vixinansa cun a ciàna de Arbenga, da nutà a Rocca Liverna, àta 552 m in sciù livellu du mà, ma ascì a Cruxe de Arnascu (646 m s.l.m.), u Munte Negru (853 m).
Frasiui[modìfica | modìfica wikitèsto]
U cumün de Arnascu u se cunfurma cumme in municipiu spàrsu, c'u cumprende e frasiùi de Menôxiu, Bezzu e Géxa, c'a funsiuna cumme sede da ca' cumünàle, ciü e burgàe stòiche de Còsta da Möia, Pustiùn e Pràu pé in estensciùn de tòstu 6,09 km2.
Cunfin[modìfica | modìfica wikitèsto]
Arnascu u cunfina a nord-ovest cu'u cumün de Vendun, a nord-est cun Castregiancu, a sud cun Utuê e Arbenga, a est cun Süccaellu e Cixan.
Stoia[modìfica | modìfica wikitèsto]
E uigini de l'insediamentu e sun da riscuntrà fra u IX e u X seculu, cun e cuntrade ciü antìghe de Arveiu e Arnascu Véiu, ancöi nu ciü vixìbili. Cun l'ànnu 1000 vegnan mensciunài i abitài de frasiùi de Arnascu, Menôxiu, Bezzu, Arveiu e Sènexi (aù frasiùn de Cixan), sutta u cuntròllu da Castelanìa de Rivernàu, guvernà da l'antìgu castéllu pòstu in sce a Rocca Riverna o Liverna.
Da quellu mumentu u teritòiu u vegne inseìu inta Marca Arduinica, cun u teritòiu sub-infeudàu a 'na famìa de San Darmàssu, che a và prubabilmente a custruì a géxetta c'a purtava u numme du santu, inta zòna de Arveiu. Cun a mòrte de sti chi u feudu pàssa, cumme gran parte de l'entrutèra d'Arbenga, a Bonifacio del Vasto, a partì dau 1091.
Sucescivamente u pàssa de màn aa famìa di Marchesi Clavesana, andandu a druvì in epuca de scòntri fra a castellanìa e u cumün libéu de Arbenga, che e pòrtan fra u XII e u XIII seculu a ina ridusiùn di teritòi de cumpetensa du feudu. A l'epuca i feudatari lucàli i l'éan i membri da famìa Rubaldini, chi i vegnan eliminài dau cuntrollu e sustituìi cun Aicardo Cazzulini a partì dau 1236, tòstu in cuntempuranea cun a fìn da duminasiùn di Marchesi de Clavesana e l'inissiu de quella di Del Carretto du ràmmu de Barestìn.[5]
Saiàn propiu i marchesi a favuì u sviluppu du feudu, rivandu a custruì in növu castellu inta frasiùn de Bezzu, ancù aù in péi e duveàu cumme rexidensa privà, zà cumensàu a custruì düante u 1321, cun in stìle vixin a quellu Rinascimentà.
Quande u Marchesàu de Süccaellu u sciòrbe e prupietài di Del Carretto de Barestìn intu 1545 ascì Rivernàu u vegne inglubàu intu picìn stàttu marchiunàle, (sciben che a prupietài a fusse in realtài divìxa a metài cun u rammu di Del Caretto du Marchesàu de Finà) fin a quande stu chi u nu se desfà, intu 1624.[6]
Sutta a tüttu u periudu de cuntròllu da famìa Cazzulini u se àrve in periudu de stabilitài pé a castellanìa du Rivernàu, c'u düa fin aa fìn du guvernu de sti chi in sce Arnascu, terminàu difatti intu 1753, a càusa de ina seie de dispute interne, che e purtiàn aa ruvìna ecunomica a famìa e l'infeudamentu de àtri espunenti da nubiltài arbenganese, culigài e tribütài di Del Carretto de Barestìn: i Còsta, zà scignùi da Cuntea de Cunscente, (c'a cumprendeva ascì Cixàn, Cunscente e u cumün de Garlenda), chi i cunservan a pudestài in sce a castellanìa fin a l'arìvu de l'esercitu fransese guidàu da Napuleùn Bunaparte, nunstante che zà intu 1735, cun u tratàu de Vienna vegnüu doppu a Guèra de Sucesciùn Pulàcca u feudu u l'éa stàu acquisìu dau Regnu de Sardegna e inglubàu inti dumini di Savoia.
Restà dunca in màn piemuntese fin au 1797, cun u duminiu Còsta u paìse u vegne dunca inglubàu inta Repübbrica Ligüe. Sutta a növa duminasiùn fransese u cumün u và a fà parte da circuscrisiùn lucàle arbenganese, andandu a furmà pé a primma vòtta ina növa munisipalitài, cumprendente e udierne frasiùi (Bezzu, Menôxiu e Géxa) ciü quella Sènexi.
Cun a restaurasiùn du 1815 u passa turna sutta i pusedimenti du Regnu de Sardegna, divegnüu poi Regnu d'Italia dau 1861, inseìu intu sircundàiu de Arbenga, poi cunfluìu inta pruvinsa de Savuna, intu 1946 trasfurmàu inta növa Repübbrica Italiana. Fra u 1973 e fìn au 31 dixembre 2008 u l'ha fàu pàrte da Cumunitài muntana Ingauna, poi divegnüa "du Punente Savunese" fin au 2011, ànnu da sò supresciùn.
I ürtimi cangiamenti terituiàli i sun stài cumpiüi intu 1815, sutta u Regnu de Sardegna, quande cun a Restaurasiùn a sentru abitàu de Sènexi u và a esse in cumün indipendente, poi anessu a Cixan.
Abitànti[modìfica | modìfica wikitèsto]
Evulusiùn demugrafica[modìfica | modìfica wikitèsto]
Abitanti censìi[7]
Minuànse furèste[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du 2019, i sitadìn furèsti a Arnascu i sun 89.
Pòsti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]
Architetüe religiuse[modìfica | modìfica wikitèsto]
U cumün de Arnascu u fa eclesiasticamènte da diocexi de Arbenga-Impeia, chi dunca a ghe a parocchia dedicà aa Sunta, cumprendente ascì e seguenti géxe:
• Géxa da parocchia da Nostra Scignùa Sunta, a se tröva inta frasiùn de Arnascu Géxa. Rimanezà cun e furme baròcche düante u XVI seculu, a cuntegne au sò internu diferenti opée artististiche, cumme u dipintu rafigüante Batêximu de San Giuvanni Batìsta da cunscideà du XVII seculu, ina stàttua da Madonna du Ruzàiu e u pregiàu tabercaculu de màrmu du Gaggini, datàu au 1536 e culucàu in sce l'impurtante atâ mazù de stìle rinascimentà.
• Uatòiu de San Bertumê, u se tröva inta frasiùn da Géxa, de frunte aa paruchiàle, u l'è cunscideàu au mumentu u ciü antìgu edifissiu religiùsu du teritòiu de Arnascu.
• Uatòiu di Santi Cosma e Damiàn, u l'è culucàu inta lucalitài de Bezzu. A strutüa a l'è ben cunservà e uiginàia du Settesèntu.
• Géxa de San Pantaléu, culucàu inta frasiùn de Menôxiu, degnu de nòtta pé a cunservasiùn de in antìgu Crìstu in utùn.
Architetüe militàri[modìfica | modìfica wikitèsto]
• Castellu di Cazulini inta frasiùn de Bezzu. Custruìu daa famìa infeudà inta castellanìa, u se tröva a l'ingressu da frasiùn, u l'è datàu du XIV seculu, anche se sucescivamènte u l'ha avüu ina séie de restrutüasiùi che n'han mudificàu ascì l'aspettu, ancöi u l'è duveàu cumme rexidensa privà.
• Castellu di Del Carretto de Barestìn, aù derucàu u se truvava inta zòna da Rocca Riverna, surva a l'abitàu da Géxa. U l'éa stàu custruìu atùrnu au XIII seculu.
• Fòrte de Arnascu o "da Rocca Riverna", a l'éa ina pustasiùn militàre adutà dai Savòia, custruìa inte l'Öttusentu. Ina parte de stu chi a l'è stà restaurà, a strutüa a nàsce vixin ae fundamenta du veiu castellu, e u serviva pé tegnì sutt'öggiu e ativitài inte valàe sircustanti e in scia ciàna ascì. U se issa a in artéssa de 500 m in sciù livellu du mà, cun a carateristica de avé a pulveriera c'a se fàccia in sci'n bàsu, i téiti de legnu ancù uiginàli e i caminamenti restruttüài, chi i nu l'han stravòltu a cunfurmasiùn uiginàia du forte.
Architetüe sivili[modìfica | modìfica wikitèsto]
• A Ture de Davì (o "du Davì" a segunda da prununsia), a l'è ina ture a bàze reunda cun ina furma a silindru, a se tröva surva a l'abitàu de Menôxiu. Dandu amentu ae lezende cuntàe intu paìse a saieva stà custruìa intu XVIII seculu da in pastù da zòna, ciamàu Davide Badoino (dettu, apuntu, U Davì), cun a strutüa fà cumme ina müaia a séccu.
Pitüa[modìfica | modìfica wikitèsto]
• E pitüe insce müaie (o murales ascì, ligüizàu müài) de Arnascu, se sun svilupàe a partì dai ànni 90, cun a partecipasiùn de artìsti prufesciunisti e diletànti, chi i se sun impegnài a decüà e müaie da stradda prinsipale che a culega e frasiùi du paìse (a stradda pruvinsale 35). I temmi tratài dai dipinti i sun prinsipalmente ligài aa realtài cuntadìna e au teritòiu ligüe, cun ina cuntinnua evulusiùn c'a pòrta tütti i ànni di dipinti növi.
Ecunumia[modìfica | modìfica wikitèsto]
U setù trainante de l'ecumumìa arnaschése u l'è quellu primàiu, cun a cultivasiùn de prudòtti cumme a vìgna e l'uìvu, cun a vaietài denuminà arnasca, ciamà ascì uìva pignöa, da a quàle u vegne ascì ricavàu u famùsu öiu èstra-vergine d'uìva.
Pocu svilupàu quellu secundàiu, a frunte peò de in difüsu aumentu du turismu, prinsipalmente pé a stuicitài du paìse, ma ascì pé l'enugastrunumìa lucàle, e prinsipali furme de acuiènsa e sun dunca quelle de l'agritüismu, assemme ae ativitài cumerciàli che e permattan de tastà i vìn e i piàtti tipici da tradisiùn.
Cultüa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dialettu arnaschese[modìfica | modìfica wikitèsto]
U dialettu parlàu a Arnascu u l'è de stampu arbenganese e u fa parte du grùppu du Ligüe sentru-ucidentàle, pé rivitalizàlu a pro loco lucale a urganizza di incontri ciamài Vegne asci ti a ciaciarâ, chi i se tegnan escluxivamente intu dialettu lucàle, tütte e vòtte cun in temma diferente.[8]
Enugastrunumìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'u(r)iva arnàsca[modìfica | modìfica wikitèsto]
Particulare de stu teritòiu a l'è a cultivasiùn de l'arnàsca o uìva pignöa, c'a prezenta de carateristiche diferenti rispettu aa ciü cultivà uìva tagiàsca, rispettu a sta chi difatti a g'ha ina maüasiùn diferente, ciü tardiva e in güstu che tastandula u pà tòstu scimile a in pignö.[9]
L'u(r)ìva arnasca a prezenta in cu(r)ù ciü scüu, ciànte ciü bàsse e picìne, còsa c'a garantisce ascì ina mazù rexistensa au zéu e au freidu.[10] Propiu pé ste carateristiche chi a l'è de lungu apresà, vista ascì a prudusiùn de l'öiu estra vergine d'uìva, prudòttu prinsipalmente dai gumbi lucàli, atestài zà antigamente a Arnascu (segundu quarche funte zà a partì dau XVII seculu).[11]
Feste e fée[modìfica | modìfica wikitèsto]
• Festa da Sunta, a se tegne tütti i ànni a Arnascu Géxa a Mez'Aùstu, a l'è a festa patrunàle du cumün, cun a selebrasiùn religiusa e ascì u rinfrescu urganizàu daa Pro Loco.[12]
• Vegne ascì ti a ciaciarâ, se tegne cun a culaburasiùn da Pro Loco e da cumüna, pé valurizà u dialettu de arnascu e fàlu ascì impaà a chi u nu u cunusce, l'eventu, inte l'edisiun 2019-2020 u s'è tegnüu fra i mesi de dixembre e de frevâ, cun tütte e séie in temma diferente pé cuntà de stòie, lezende, filastrocche o ascì sulu pé fà dui ciàrle. I temmi prinsipàli de l'eventu i sun stài: "Cunteme de Arnascu", "A vita du passau", "A lesiun" e "Ina neuce au museu".[8]
• Festa da fìn de l'estài, a se tegne pressu u lucàle sentru poli-spurtìvu, a i inissi de setembre, cun a sena prepaa dau cumün e daa pro loco e ascì a müxica dau vìvu.[13]
• Festa di santi Cosma e Damiàn, a l'è a festa patrunàle da frasiùn de Bezzu, a se tegne tütti i ànni au 22 de setembre, cun a messa selebrà inta géxa da frasiùn.[14]
• Festa patrunàle de San Darmassu, a se tegne tütti i ànni ai inissi d'aùstu inta frasiùn de Arveiu, dund'a se tröva a géxa dedicà au santu.[15]
Aministrasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Vie de cumünicasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
U teritòiu cumünàle de Arnascu u l'è culegàu cun u cumün de Cixàn grassie aa stradda c'a pòrta versu Sènexi e u lucàle villaggiu tüisticu, c'a razunze fasilmente a frasiùn de Bezzu, culegà ascì cun a Strada Pruvinsale 19, versu Villanöva. Géxa e Menôxiu e sun culegàe cun a frasiun de Bezzu gràssie aa Stradda Pruvinsàle 35, c'a porta fin a Vendùn.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Dàttu Istat - Pupulasiùn rexidente ai 30 de zügnu du 2019.
- ↑ Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
- ↑ Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di graddi/giórno di Comùn pe Region e Provinsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
- ↑ Grafia du disiunàiu Italian-ulmioscu Ulmioscu-Italian
- ↑ (IT) A stòia, cumün de Arnascu, in sce comune.arnasco.sv.it. URL consultòu o 18 agòsto 2021.
- ↑ (IT) U cumün de Sènexi e a castelanìa de Rivernàu, in sce siusa.archivi.beniculturali.it. URL consultòu o 19 agòsto 2021.
- ↑ Statistiche I.Stat - ISTAT; URL cunsultàu u 28-12-2012.
- ↑ 8,0 8,1 (IT) Vegne ascì ti a ciaciarâ, in sce comune.arnasco.sv.it. URL consultòu o 19 agòsto 2021.
- ↑ (IT) Cupeatìva de l'öiu de Arnascu, in sce coopolivicolarnasco.it. URL consultòu o 19 agòsto 2021.
- ↑ (IT) Ad Arnascu l'öiu u l'è de Arnasca, in sce lamialiguria.it. URL consultòu o 19 agòsto 2021.
- ↑ (IT) L'öiu estra vergine d'uìva arnasca, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 19 agòsto 2021.
- ↑ (IT) A festa patrunale da Sunta, in sce comune.arnasco.sv.it. URL consultòu o 19 agòsto 2021.
- ↑ (IT) A festa da fin de l'estài, in sce comune.arnasco.sv.it. URL consultòu o 19 agòsto 2021.
- ↑ (IT) Festa patrunale di santi Cosma e Damiàn a Bezzu, in sce comune.arnasco.sv.it. URL consultòu o 19 agòsto 2021.
- ↑ (IT) A festa de San Darmassu a Arveiu, in sce comune.arnasco.sv.it. URL consultòu o 19 agòsto 2021.
Àtri prugètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Arnascu


c: text/html

text:
Lengua bulgara
O Burgao (бълrapckи eзиk, bălgarski ezik: it: Bulgaro)), a l'è unn-a lengua do gruppo lengoistego slavo meridionâ.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Lengua ofiçiâ da Burgaja o l'è parloö da çirca dozze mioin de personn-e in tocchi de Romania, Moldavvia, Turchia, Greçia e Serbia.
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikipedia a g'ha n'ediçión in lengua bulgara (bg.wikipedia.org)
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Lengua bulgara

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Quanto a nisciun per libertǽ soggetta:
Ricca, quanto de Stato ben munío,
Dra Fæ’, che Cristo zà ghe misse in dío.
XIII.
Per Zena donca a sdegno
Armandose re lançe
Dre vexiñe Possançe,*
Con stœumago sì pregno
E d’accordii, e de lighe, e de sperançe,
Per Zena sola in zœugo
Se metteivan tent’arme e tanto fœugo?
E lê piggiâ dro tutto a l’improvista,
Per così longa paxe manco avvista,
De gente dezarmâ, poeiva a l’incontro
Moǽ per raxon poei reze un tanto scontro?
XIV.
Meschiña, che farâla?
Zà ro tron e ro lampo
De l’Iñemigo è in campo.
Che partío piggerâla?
Che conseggio e governo a ro sò scampo?
Zà corran a trenteñe
Re artaggiaríe a bocche de baleñe:
Zà bruxan re casciñe e ri villaggi:
Zà s’investan ri Gavi e ri Vottaggi;
Pagina:Çittara zeneize 1745.djvu/304
Quanto a nisciun per libertǽ soggetta:


text:
Rosciggion
O Rosciggion (in franseise: Roussillon; in catalan: Rosselló; in spagnòllo: Rosellón) a l’é unna comarca stòrica catalaña, amministrativamente into canto sud-orientale do stato franseise.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Perpignan, a capitale e a çittæ prinçipâ, a l’é a çittæ a ciù importante da Catalogna do nòrde ascì. A comarca a confiña co-e regioin catalañe de Alt Empordà, Vallespir e Conflent, e à nòrde co-e comarche occitañe de Fenolheda e Corbièras.
O l’é ascì o nomme che, fin a-o 2015, o governo franseise o deuviava pe tutta a Catalogna do nòrde drento a-a region franseise da Lenguadòcca-Rosciggion (in franseise: Languedoc-Roussillon).
Da-o 1700 o franseise a l’é a sola lengua reconosciua da-o Stato, sciben che o catalan o se ghe parla ancon a-a giornâ d’ancheu.
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Rosciggion


text:
Nicolò Paganìn
Niccolò (ò Nicheroso ò Nichiozo) Paganin, (Zena, 27 ottôbre 1782 – Nissa, 27 mazzo 1840)
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
Violinista e compoxitö zeneize, o l'é conscideròu ûn d'i ciû perfetti violinisti de tûtti i tempi, con oëgio assôlûto, intônassiôn perfetta, técniche d'arco esprescive e nêuvi mòddi de dêuviâ o staccato e o pizzicato.
O l'ha stûdiòu con mûxixisti locâli. I sêu genitôi se ciamâvan Antonio Paganin e Texo Bocciardo. O l'ha comensòu stûdiando con sêu poæ a mandolinn-a da çinqu'anni. A sett'anni o l'ha comensòu a sûnnâ o violin, faxendo a primma appaiçion pûbblica a nêuv'anni, e o primmo gïo de conçerti inta Lombardia a trezz'anni. Però scinn-a-o 1831 o no l'é stæto conscideròu comme 'virtuoso'.
A sêu immaginassion tecnica a l'ha avûo influensa insci compoxitoî clássici posterioî comme l'ûnghereize Franz Liszt, o tedesco Johannes Brahms, o rûsso Sergei Rachmaninov, e âtri comme l'ingleize Andrew Lloyd Webber.
E sêu compoxisioin ciû reconosciûe son i 'Capriççi'. O l'ha anche scrito sei conçerti, diverse sonate pe pianoforte, mûxica da camera e di âtri travaggi con chitara.
Se dixe che e sêu moen se poèivan aslonghì ciascûnn-a scinn-a i 45 çentimetri. Pêu dâse che quello foise dovuo a 'na moutia ciammä Scindrome de Marfan, però se credde ascì popolarmente che 'sta straordinaria longhessa a se doveiva a-e ôe dedicæ ä prattica do violin.
File murtimediæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Niccolò Paganin


text:
Genova – Comme emmo dito atre vòtte, o zeneise letteräio e i dialetti liguri in areo comensan à ëse un argomento de interesse inte quarche Universcitæ in gio pe-o mondo, da-i studdi in sciâ fonetica ch’o fa o Stefano Garassino à Zurigo a-e riçerche de sociolinguistica portæ avanti da-a Gabriella Licata da Berkeley. Ma l’Universcitæ che ciù che tutte a l’à contribuio inte sti anni a-o travaggio in sciâ lengua da Liguria a l’è quella de Innsbruck in Austria, donde da anni a sta a Erica Autelli, riçercatoa zeneise. Che a ne racconta un neuvo importante progetto che o duià çinque anni.
Intanto Erica, comme se spiega che unn’universcitæ foresta a l’investe in sce unna lengua comme quella zeneise?
“Ghe semmo arrivæ cian cianin, anche perché mi staggo chì da-o 2004 e, finio o corso de laurea, do 2009 o comensou un dottorato in sce ‘Il genovese poetico attraverso i secoli’. A l’ea unna poscibilitæ ch’a l’intrava into campo de l’italianistica. Finio o dottorato son restâ inte l’Universcitæ e do 2018 son riescia à fâ partî un primmo progetto, un diçionäio de collocaçioin zeneise-italian, à l’iniçio solo pe-e primme lettie. Oua femmo o resto”.
“O primmo progetto o duava doì anni e o preveddeiva 135.000 euro de fondi, stante che ghe travaggia diverse persoñe. Oua, in pratica, femmo a segonda parte e finimmo tutto l’arfabeto; son atri 530.000 euro de fondi pe çinque anni, e sti chì ascì son stæti deliberæ da l’Austrian Science Fund. O lou che femmo o l’è quello de mette insemme pe ògni sostantivo (a-a fin saian circa 500) e collocaçioin, saiva à dî e esprescioin donde a paròlla a mantëgne o scignificato originäio (pe ex: me balla un dente), e esprescioin idiomatiche, i confronti (ex: grammo comme l’aggio), e esprescioin spontanie, e ‘formole de routine’. O l’è on-line (romanistik-gephras.uibk.ac.at) e o s’aggiorna de maniman”.
E cöse o serve un diçionäio coscì fæto?
“Son strumenti neuvi, in italian gh’è un diçionäio combinatöio solo da-o 2009 con circa 1.000 voxe. Servan pe tante raxoin, ma sorviatutto comme materiale à monte da didattica”.
S’accapisce che no t’ê da sola derê à sto travaggio…
“No, mi son a cappo-progetto, ma insemme à mi louan o Stefano Lusito e a Christine Konecny, o Prof. Fiorenzo Toso o conlaboa, pöi gh’è un informatico e o Alessandro Guasoni comme consulente”.
Ancon d’assæ che gh’è l’Austria, ch’a pensa a-o zeneise.
Lescico
Aggio: aglio
Ancon d’assæ: meno male
Areo (in): in generale
Derê: dietro
Duià: durerà
Grammo: cattivo
Inandiâ: preparare, avviare
Lou: lavoro
Renoelou: rinnovato
Travaggio: lavoro
Universcitæ: università.


text:
Sant'Ellena
Nomme ofiçiâ: Saint Helena, teritöio d'oltremâ britannego de l'Oçeano Atlantico do Sud, céntro amministratîvo do Teritöio Britànnego d'Oltremâ de Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha.
Descriçion e stòia[modìfica | modìfica wikitèsto]
A sò capitâle a l'é Jamestown. L'îzoa de Sant'Élena a l'é famôza pe ëse stæta l'exìllio de Napolion Bonaparte da-o 1815 a-a sò mòrte into 1821.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Sant'Ellena


text:
Euro (Oro)
L'Œüro (pr. /'øjru/) o Œiro o Eüro o Euro (in grego Eupώ) o l'è a monæa ófiçiâ (da-o 1° zenâ 1999) di stati membri de l'Union Œüropea. O so scimbolo o l'é € e a so sigla EUR.
O nomme, deciso into corso do Conseggio Œüropeo de Madrid into 1995, o corisponde a-a reixe do nomme do continente œüropeo in tutte e lengue di paixi appartegninti a l’Union. Unze paixi de l'UE (Aostria, Belgio, Finlandia, França, Germania, Irlanda, Italia, Luscemburgo, Paixi Basci, Portogallo e Spagna) han adotao l’Œüro da-o 1° zenâ 1999 (con intrâ in circolaçion in forma de banconotte a partî da-o 1° zenâ 2002); a lô se son azonti a Grecia o 1° zenâ 2001, a Slovenia o 1° zenâ 2007, Çipro e Malta da-o 1° zenâ 2008, a Slovacchia da-o 1° zenâ 2009, l'Estonia da-o da-o 1° zenâ 2011, a Lettònnia da-o 1° zenâ 2014 e a Lituannia da-o 1° zenâ 2015.
A Gran Bretagna, a Danimarca e a Sveçia han scelto de no adotâ a monæa unica. L'Œüro o l'é anche monæa ofiçiâ do Kosovo, do Monteneigro, do Vatican, de Monego, de Andora e de San Marin.
L'insémme de 'sti paixi, dïto Eurozona, o conta ciû de 318 millioin d'abitanti; e consciderando anche quelle terse naçioin che dêuvian de monæe collegæ con l'œüro, a monnæa ûnica a l'interessa direttamente ciû de 480 millioin de personn-e in tûtto o mondo. L'œüro o vegne amministròu da-a Banca Çentrâ Œüropea, con sede a Francoforte in scio Men, e da-o Scistemma de banche çentrâli ouropee. O l'è suddivizo in 100 çentéximi.
Dispoxiçioin e regolamenti
O trattao insce l’Union Œüropea, firmao a Maastricht o 7 frevâ 1992 e intrao in vigô o 1° novénbre 1993, o preveddeiva l’instituçion de una monæa unica pe tutti i paixi aderenti. O stabiliva inotre i coscidîti critei de convergença, saiv'a dî i parametri economichi che i paixi devan rispettâ pe poei passâ a l’introduçion e a l’adoçion dell’Œüro: deficit pubbrico pâ ò infeiô a-o 3% do PIL; rapporto debito pubblico/PIL infeiô a-o 60%; tascio de inflaçion no supeiô de l’1,5% rispetto a-o tasso meddio di 3 stati membri a ciu bassa inflaçion; tasci de interesse a longo termine no supeioî do 2% rispetto a-a meddia di 3 stati membri a ciu bassa inflaçion; valua stabile in sce-i mercoei pe aomanco un biennio primma do termine stabilio pe l’ingresso inte l’Union monetaia.
E norme che han consentio a concreta adoçion de l'Œüro son contegnue inti regolamenti do Conseggio dell’Union Œüropea 1103/1997 e 974/1998. I scingoli legislatoî naçionæ han da pœu adotao de dispoxiçioin succescive e urterioî, votte a dirimme i nomioxi dubbi e problemi che l’adoçion de l’Œüro a comportava, con particolâ riferimento a-o prinçipio da continuitæ di contræti e a-e mezue votte a evitâ di ingiustificæ squilibbri inti rapporti contrattuæ, no essendo stæta inseria into corpo do regolamento nisciuña dispoxiçion a tutela di consumatoî. Caotelle particolæ son stæte inoltre necessaie into diritto de societæ.
O 1° zenâ 1999 e monæe naçionæ di 11 paixi de l’area Œüro continuavan provvisoiamente a existe, ma diventavan perfettamente funzibili, essendo stæti fissæ in via definitiva i tasci de converscion fra value nazionæ e Œüro. Vegniva ascì inandiâ una politica monetaia unica da parte da Banca Centrâ Œüropea. A-a stessa dæta cessò de existe l’ECU, a monæa œüropea nominâ o quæ valô o l'ea carcolao in sce-a base de un panê de value nazionæ. Da-o 1° zenn. 1999, inoltre, l’Œüro o poe' êse dœuviao pe tutti i pagamenti che no recedeivan l’uso do contante, e da-o mæximo giorno i paixi aderenti emissan titoli do debito pubblico escluxivamente denominæ in œüro.
L’œüro o l'é amministrao da-a Banca Centrâ Œüropea e da-o Scistema de Banche Centræ Œüropee. A valua l'é struttuâ in sce 7 taggi cartaxei, pægi in tutti i paixi (banconotte da 5, 10, 20, 50, 100, 200, 500 Œüri) e in sce 8 valoî metallichi (monæe da 1, 2, 5, 10, 20, 50 çenteximi e da 1 e 2 Œüri, contraddistinte da un recto comun a tutti i paixi e da un verso con caratteristeghe naçionæ diverse).
Diritto commerçiâ
Pe o diritto commerçiâ, l’adoçion de l’Œüro a l'ha comportao l’exigença de adeguâ i rifeimenti presenti inte legislaçioin naçionæ di diversci paixi de l’UE. pe quante riguarda o diritto societaio italian, l’introduçion dell’œüro – con un rapporto de converscion pâ a 1936,27 lîe pe 1 œüro – o l'ha recesto di adeguamenti specie in mateia de capitâ sociâ e de valô nominâ de açioin e de quote (d. legisl. 213/1998, da pœu modificao da-o d. legisl. 206/1999); atri provvedimenti han azonto inoltre una discipliña urteiô e speciâ a quante za formulao in via generâ inti regolamenti do Conseggio UE (1103/1997 e 974/1998). In particolâ, pe i atti costitutivi de societæ in êse a-a dæta de intrâ in vigô de l’œüro se stabiliva un meccanismo semplificao de ridenominaçion inta nœuva monæa de conto; pe e parteçipaçioin in societæ pe açioin, a responsabilitæ limitâ ò cooperative, s'é generalizzâ l’impoxiçion de un valô nominâ minimo fissao inte un œüro. Se a societæ a l'intende emette di açioin con valô nominâ diverso da-o minimo, questa a pœu çerne – diversamente da-o passao – solo murtipli de œüro espresci in çiffra tonda. I decretti legislativi çitæ se occupan, inoltre, da ridenominaçion di strumenti de debito, segge pubbrichi segge privæ. I titoli óbrigaçionæ emissi da-i enti pubbrichi locæ (prez., BOC e BOR) son stæti equiparæ a-i strumenti finançiæ privæ quante a-o regime de converscion, ch'a vegne attuâ dividendo o valô do taggio minimo de ciascun prestito pe 1936,27 e mortipricando o resurtao – ariondao a-o segondo deximâ pe difetto ò pe eccesso, a segonda che segge infeiô ò supeiô a 0,005 – pe o numero de taggi minimi che componeivan o prestito. Pe quello che conçerne a contabilitæ e a redaçion di bançi de impreize, se stabiliva che a partî da-o 1° zenâ 2002 (dæta de intrâ in vigô da nœuva unitæ moniaia) tutti i documenti contabili óbligatói a rilevança esterna dovessan êse redæti in œüro.
Veddi ascì
Âtri progètti
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Œüro


text:
Lotta pe-e investitue
Lotta pe-e investitue, conflito tra o papato e l’impeo duao da l’urtimo quarto do XI secolo scin a-o Concordato de Worms (1122).
Descriçion e stòiaModìfica
A controverscia a fu determinâ da-a preminente influença a man a man assonta da l’imperatô inta promoçion di ceeghi a-e dignitæ ecclexasteghe, a-e quæ invece segondo e norme canonniche doveivan êse dexignæ soltanto mediante libera eleçion da-o clero e da-a comunitæ di fedeli.
Co-o Carlomagno o poei regio o l'aiva commençao a intervegnî inta nomina di veschi e di aboei; ma co-a creaçion da fœüdalitæ ecclexastega, sviluppaase sorvetutto inte l'Œüropa ocidentâ durante i regimmi di sovren da casa de Sassonia, l'ingerença di laichi inte cose ecclexasteghe a l'aomentiâ ancon de ciu mediante a prattica, connessa co-o confeimento do benefiçio fœüdâ, de investitue (da-a quæ a denominaçion, aponto, de "lotta pe j-investitue"): questa a se mostrò fattô determinante da coruçion e da scimonia ecclexastega, ch'aparsan coscì ligæ instituçionámènte a-a sottomiscion de cose ecclexiasteghe a-e compromiscioin do zœugo politico. O papato, descheito de prestiggio e reduto a-o rango de 'na força inta quæ se faxeiva vai di agenti do poei locâ, o dovette, e ciu votte, subî l’iniçiativa de l’impeo, che, taloa, o se rivelò de fæto moralizzatrixe, pù perseguindo de finalitæ politiche continzente.
I primmi tentativi de 'n movimento de riforma da vitta ecclexiastega s'inandion da-a badia de Cluny in Borgogna, za into sec. 10°; ma solo verso o 1050, pe impulso specce de l’œuvia desguggeita inta cançelaja papâ da l'Ildebrando de Soaña, dapœu pappa Grigœu VII, a lotta contra a scimonia e o ciu generâ problema de investitue o divegne argomento de mezue disciplinæ e de decixoin canonneghe. Sotta o pontificato do Niccolò II, into Concilio lateranense do 1050, o problema da riforma da Gexa o fu posto inte di termini nœuvi: sganciamento do papato da-a preponderante influença de l’impeo mediante l’aboliçion do Privilegium Othonis, da 'n lao, e eliminaçion de l’ingerença laica inte cose ecclexiasteghe, da l’atro. Mentre de fæto se stabilì che-o pontefixe da aloa in avanti o foise eletto, con escluxon de 'n intervento diretto imperiâ, da-o coleggio di cardinæ, se feççe averto divieto a chi-se-sæ de riçeive una gexa da-e moen de un laico; divieto ribadio da-o Lusciandro II into 1063 e, con espliçito rifeimento a-i vescovi, da-o Grigœu VII into 1075.
Co-o decretto gregorian ch'o comminava a scominiga a-i contraventoî, laichi e ecclexasteghi, de norme disciplinæ statuiie da-o Concilio lateranense do 1059, e insemme con l'afermaçion, in sce 'n cian teorico, da voentæ acentratrixe do Grigœu VII into Dictatus papæ, a lotta de investitue a l'intrò inta so fase decixiva, ch'a fu conduta sença escluxon di arme, materiæ e spiituæ. Durante o longo e drammatico contrasto tra pappa Grigœu VII e l’impiatô Enrico IV o problema de l’investitua ecclexiastega da parte do laicato o divègne un aspetto de quello generâ di raporti tra impeo e papato, di rispettivi limmiti e de so interferençe.
A lotta, proseguia ascì da-i sucessoî immediæ do Grigœu, o Vittô III (1086-1087) e l'Urban II (1088-1099), sempre contra l'impiao Enrico IV, a s'amermò durante o pontificato do Pascâ II (1099-1118), o quæ into 1111 a Sutri o renonçiò a ogni benefiççio fœüdâ a vantaggio de veschi e aboei, in cangio de 'na vea libertæ da Gexa, in tâ moddo reiza indipendente da l'ingerença do poei imperiâ: renonçia tuttavia ch'a l'arestò lettia morta, pe l’opoxiçion di contrastanti interesci, subito insciorti violentemente a impedîne l'attoaçion.
O conflito o terminò invece tra e doe supremme aotoritæ into 1122, quande o coscì dito Concordato de Worms convegnuo tra l'Enrico V e o Callisto II, otr'a riafermâ i deliberæ do 1059 in orde a-a libertæ de l'eleçion papâ (pi atro osservæ de ræo into mæximo periodo da lotta), o l'escluze quæ se sæ intervento laico da l’investitua spiitoâ; e se into regno de Germania l’imperatô o conservava a poscibilitæ de influî in sce-e eleçioin a-e sede episcopæ e abadiæ, tâ poscibilitæ a l'ea escluza invece in Italia e in Borgogna. Co-a lotta pe e investitue o papato o començò o processo de svincolamento da-a tutela do poei imperiâ, vegnindo l’unico e sovran regolatô e giuddiçe de l’ordinamento interno da Gexa.


text:
Quito
Quito oppûre San Francisco de Quito (in spagnòllo pronûnçiòu Kito) a l'è a capitâ de l'Ecuadòr, capolêugo da provinsa de Pichincha e do canton de Quito. Into 1993 o sêu nomme ofiçiâ o l'è stæto cangiòu in Distrito Metropolitano de Quito. A l'è a segonda çittæ ciû popolôza do Pàize (dòppo Guayaquil), con 1.700.458 abitanti, c'o coresponde sôlo a-a valle prinçipâ, dove gh'è a çittæ.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
O Destreito Metropolitàn de Quito o comprende 'na popolassiôn de ciû de doî miliôîn d'abitanti, con gente rivä da tûtto o Pàize e da diverse parti do mondo, che fan de lë 'na çittæ cosmopolita pe a sêu condissiôn de capitâ de Stato e de attuâle capitâ econòmmica de l'Ecuadòr.
A sêu tempiatûa a l'è tra 7º e 22º. Quito a l'è in mëzo a di monti appartenenti a-e Andes, e a l'è riconosciûa mondialmente pe o sêu patrimònnio coltûâ de pittûe e scoltûe. L'interno di sêu tempi religiôxi e-e sêu êuvie d'arte han dæto a-a çittæ o sorvenomme de Firense Americann-a.
Into 1978 l'UNESCO a l'ha diciaròu Patrimònnio Coltûâ de l'Ûmanitæ.
Guápulo, Quito[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Quito


text:
CAP. XXIV.
97
s’oscürià u sû, e a lünha a nu dâ ciü a so lüxe, e cazziàn ê stelle da u sê, e ê putense di sê sân scrullæ.
30 Allùa cumparià in sê u segnu du Figgiu dell’ommu, e allùa tütte e tribü da tæra se battiàn u petu, e vediàn u Figgiu dell’ommu vegnî in sce nüvee du sê cun gran putensa e maestæ.
31 E u mandià i so angei cu a trumba e gran vuxe, e radüniàn i so elætti da i quattru venti, da ün’estremitæ di sê all’âtra.
32 E dall’ærbu de figu imparæ questu paragun: quandu u rammu u sâ vegnüu tenëu e spuntan ê feugge, vuì seì che a stæ a l’è vixinha.
33 Cuscì anche vuì quandu vedieì tütte queste cose, sacciæ cu l’è vixin â porta.
34 In veitæ ve diggu che nu passià questa generasiun, finchè tütte queste cose nu seggian successe.
35 U sê e a tæra passiàn, ma ê mæ parolle nun peuan preterî.
36 Quantu poi a quellu giurnu e l’ùa nisciün a sa; mancu i angei du sê, feua che u Puæ sulu.
37 E cumme l’è stætu a i tempi de Nuæ, e cuscì sâ a vegnüa du Figgiu dell’ommu.
38 Perchè scicumme ne i giurni avanti a u dilüviu i ommi se ne stavan mangiandu e bevendu, e spuzandu


text:
ISTAT
Istitüo nasiunale de statistica (Istituto nazionale di statistica in Italian), ente de riçerca italian e cui attivitæ cumprendan:
- çenscimenti inscia pupulasiun,
- çenscimenti insce l' industria, insce i serviçi e inscia agricòltua,
- indagini campiunaie de famigge (consummi, forze de travaggio, aspetti da vitta cotidiann-a, salue, seguessa, tempo libero, famiggia, etc.),
- riçerche in sce l'economia.
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce ISTAT


text:
Çigheugna
Çigheugna.
I Çicònidi són na famìggia de öxélli ch'apartêgnan a l'órdine di Çiconifórmi. A ràzza ciù conosciûa da famìggia a l'é con tùtta probabilitæ a Çighéugna giànca (lat: Ciconia ciconia) ch'a vîve in Eoröpa e a fa lónghe migraçioìn in Àfrica.
DescriçionModìfica
Sta çighéugna chi a l'é avoxâ ascì pe fa o nîo in scî canpanìn e in scî fumaieu de câze e p’êse quélla ch’a pòrta, segondo e föe pe-i figêu, ... i figioìn!
De sòlito són öxélli de gròsse dimenscioìn, co-în'avertûa de âe tra 1,8 e 2,5 mêtri.
Gh'àn sànpe lónghe e sotî, bónn-e pe caminâ inte ægoe pöco profónde, in còllo lóngo e robùsto, in bécco grànde e apontîo. O raprezentànte ciù gròsso da famìggia o l'é o Marabó indiàn, ch'o l'à 'n'avertûa de âe de 2 mêtri e mêzo e o péiza 6-7 chìlli.
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Çigheugna
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce Çigheugna


text:
Nuvia
A nûvia a l'è 'na massa ciu ò meno esteiza de goççettiñe d'ægoa, de minuscoli crestalli de giaçça ò de goççe e crestalli mescciæ, in sospenscion inte l'aia, de spessô e denscitæ tæ da impedî ciu ò meno a vista do çê.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
Percose spesso animæ da di moti scimili a quelli de nuvie ordinaie, de masse d'aia inglobante di produti radioattivi de esploxoin nucleæ atmosfeeghe vegnan inte l'uzo corente denominæ, sciben che impropriamente, nuvie radioattive. Otr'a ço, pe estenscion, o termine nuvia o s'adœuvia pe indicâ di amasci de vapoî despægi da-o vapô d’ægoa e di agglomeræ de mateia cosmica ò stellæ.
E nuvie se forman pe condensaçion do vapô ægoo contegnúo inte l'aia, a prœuvo a raffreidamento de l'aia mæxima. A condensaçion a l'ha començo in genere quande l'umiditæ relativa a l'è maggiô do 100%, saiv'a dî quande l'aia l'è sorvesatura; inte queste condiçioin o vapô ægo o condensa in goççettiñe de raggio ben piccin, generalmente in gio a de partiçelle microscopiche sollide, dîte nuclei de condensaçion.
Formaçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
E goççettiñe che costituiscian una nuvia gh'han in diametro ch'o va da quarche micron a quarche dexeña de micron; queste pœuan tuttavia aomentâ de dimenscioin, segge pe urteiô condensaçion de vapô aqueo segge pe coalescença con di âtre goççettiñe.
L'accrescimento pe condensaçion o l'è façilitao da-o fæto che, a man a man che o raggio da goçça o l'aomenta, a tenscion de vapô a diminuisce e l'è quindi suffixente un'umiditæ relativa via via menô pe fâ condensâ o vapô; l'accrescimento o vegne però limitao da-o calô de condensaçion, ch'o fa aomentâ a tempiatua de l'aia circostante e diminuî l'umiditæ relativa.
A coalescença a s'ha quande una goçça a l'ha razonto de dimenscioin maggioî de goççe circostante e quindi a mescia rispetto a queste, intrando façilmente in collixon con liatre e aggregandosie. A veloçitæ d'acrescimento de goççettiñe a dipende da-a quantitæ de vapô d'ægoa prezente, da-a tempiatua e da-a veloçitæ de rafreidamento de l'aia, da-a concentraçion di nuclei de condensaçion e da quella de goççettiñe mæxime. Quande o peizo de goççe o vegne maggiô da spinta ascenscionâ de l'aia, liatre cazzan formando e preçipitaçioin. O contegnúo d'ægoa de nuvie o varria inte di limmiti assæ vasti, ma o l'è sempre de l'orde de pochi grammi, ò sciña de meno, pe metro cubbo. Quande a tempiatua a chiña a-o de sotta de 0 °C se pœu formâ di crestalli de giaçça, in parte pe sublimaçion do vapô in gio a di nuclei de sublimaçion, ma sorvetutto pe conziamento de goççettiñe d’ægoa; questo segondo processo ascì, ch'o pâ êse o ciu frequente, o l'è favoiio da-a prezença de nuclei estrannei: in assença de questi, de fæto, e goççetiñe pœuan arestâ a-o stato liquido (sorvefuze) scin a de tempiatue de −15 °C e sciña minoî.
O rafreidamento de l'aia, ch'o provvoca a condensaçion do vapô d'ægoa, o pœu avegnî a caoza de varri procesci. Quello ciu importante l'è costituio da l'espanscion adiabatica de l'aia ummida inti so moti ascenscionæ; questi pœuan produise pe conveçion naturâ, dovua a l'instabilitæ de l'aia quande a diminuçion de tempiatua con l'âteçça a segge maggiô do gradiente adiabatico, ò pe scorimento ascendente de una massa d'aia cada sorve una massa d'aia freida (asceiza frontâ), ò pe ascendença orografica, dovua a di rilevi montooxi, ò, inti stræti ciu vexin a-o sœu, pe turbolença. Un âtro processo de raffreidamento, essençialmente no adiabatico, o l'è dovúo a-o contatto de l'aia co-o sœu ch'o se raffreida pe irraggiamento, ò a l'iraggiamento mæximo de l'aia. A condensaçion a pœu, ôtr'a ço, avegnî pe mescciua de masse d’aia a tempiatua e umiditæ despæge, con formaçion de una region de contatto inta quæ l'aia a vegne satura, opù pe l'aomento progrescivo d'umiditæ relativa dovúo a l'evapoaçion de superfiçie liquide ò ummide, umiditæ ch'a pœu êse trasportâ verso l'âto da-a turbolença. A segonda di procesci de condensaçion e de caratteristeghe dinamiche de l'atmosfea, se produxe de nuvie de aspetto e costituçion despægi.
Clascificaçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
Da-o punto de vista dinamego e nuvie se pœuan clascificâ inte doe grende classe: e nuvie stratificæ e e nuvie convettive (ò cummoli). E nuvie stratificæ, avente un'estenscion orizzontâ conscidereive (sciña de çentanæa de km), son produte da di moti ascenscionæ lenti (veloçitæ verticâ de l'orde di cm/s), comme pœu avegnî, prez., int'o scuggiamento de masse d'aia cada sorve de masse freide; i cumoli, ch'han invece noteive estenscion verticâ, son produti da de corente convettive avente veloçitæ de l'orde de despægi metri a-o segondo, provocæ da 'n instabilitæ de l'atmosfea.
D'inte ste doe classe fondamentæ s'ha una gran varietæ de forme, e l'attoâ clascificaçion internaçionâ di tipi de nuvie, bazâ in sce quella proposta da Luke Howard into XIX secolo, a l'è in realtæ una clascificaçion morfologica. A l'elenca 10 generi prinçipæ, di quæ 8, comprendenti e nuvie stratificæ, son sudivixi convençionalmente in nuvie âte (fra 6000 e 12.000 m de âteçça), nuvie meddie (fra 2000 e 6000 m) e nuvie basse (a-o de sotta de 2000 m), e 2 comprendan i cumoli. Tâ clascificaçion morfologica a pœu consciderâse ascì una clascificaçion fixica, in quante a forma de nuvie a l'è necessaiamente indicativa do particolâ stæto dinamego e termodinammego de l'atmosfea e di procesci che in questa han lœugo, sciben che un determinao genere de nuvie o pœu in realtæ avei origine inte di procesci diferenti.
- E nuvie âte son i çiri, i çirostrati e i çirocummoli e son squæxi completamente formæ da di crestalli de giaçça.
- I çiri, o ciri, gh'han un aspetto fiamentozo e delicao, son de cô gianco e se pœuan presentâ izoæ ò disposti irregolarmente into çê.
- I çiro-stroei o ciro-strati forman un vello sottî, latixinoso, ricrovinte spesso tutto o çê, távotta con struttua fibroza, e dan de frequente lœugo a di çerci in gio a-o Sô e a-a Luña; se produan pe lento sollevamento de l'aia in sce 'na gran estenscion orizzontâ.
- I çiro-cumoli son constituii da di gruppi ordinæ ò da de fie parallele de picceni fiocchi gianchi (o coscì díto ‘çê fæto a pan’), che se forman da-i çirostræti quande in questi se produxe una çerta instabilitæ con di moti convettivi verticæ.
- E nuvie mezañe, constituie da de goççettiñe d'ægoa, comprendan i âtostrati e i âtocummoli.
- I âto-strati son velli striæ de cô grixo bluastro, con spessô de quarche çentanæâ de metri, che crœuvan spesso gran parte do çê e son originæ, in genere, pe asceize frontæ.
- I âto-cumuli son costituii da fiocchi ò globuli de dimenscioin maggioî di ciro-cumuli ò da rolli, che távotta se forman da-o desciorvimento di âto-stroei.
- E nuvie basse comprendan i strati, i stratocumuli e i nembostrati.
- I strati, ò stroei, son banchi de spessô uniforme de quarche çentanæâ de metri, scimmili a neggia âta, formæ frequentemente pe innaçamento d'aia ummida dovúo a turbolença.
- I strato-cumoli son costituii da di grosci amasci oscui riondezanti, rœünii soventi a formâ di ampi banchi a andamento orizontâ; questi pœuan avei origgine da-i stroei quande, pe inraggiamento termico da-a superfiççie supeiô de questi e pe-o conseguente rafreidamento de l'aia, se produxe in lô un’instabilitæ ch'a dà lœugo a di moti convettivi ascendenti e descendenti.
- I nembo-strati en masse dense, uniforme, ben esteize orizzontalmente, da-e quæ cazze 'na preçipitaçion a carattere continno.
- E nuvie convettive comprendan i cummoli e i cumulonembi ; g'han sviluppo verticâ, co-a sommitæ a forma de cuppola ò de ciu cuppole, opù de masse riondezante e a base, corispondente a-i livelli de condensaçion (1000-2000 m), squæxi orizzontâ.
- Quande l’aia a l'è instabile solo scin a un’âteçça poco superiô a-o livello de condensaçion, se forma i cummuli de bello tempo, scarsamente sviluppæ segge in âteçça segge in estenscion orizzontâ.
- Se l'instabilitæ a s'estende scin a de quote ben ciu elevæ, e corente convetive ascenscionæ procedan con velocitæ crescente scin a de gren âteççe (6000-7000 m) formando di cumuli torezanti sempre ciu imponenti, scin a-o cumulo-nembo, formaçion nuvioza de dimenscioin enorme, a sommitæ da quæ a s'alarga a anchizze a caoza de l'aresto di moti ascenscionæ dovúo a un strao stabile; da questa sciorte i çiri densci, ò fâsci çiri, costituii da crestalli de giaçça. O cumolo-nembo o l'è a tipica nuvia temporalesca, ch'a dà lœugo a preçipitaçioin, ramæ d'ægoa e gragnœua.
Pe tegnî conto do gran numero de forme che e nuvie pœuan assumme, a clascificaçion internaçionâ a sudividde i varri genneri in specce e varietæ, con attribuii che ne rapprezentan e particolaritæ morfologiche.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Nuvia


text:
Ventemiglia
Ventemiglia (Vintimiggia in zeneize, Vëntëmigl’ in brigascu, Ventimiglia in italian) l'è ün comün de 25.450 abitanti int'a Pruvinsa de Imperia.
Geugrafia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Sestéi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Ina vota i Sestéi i era numà int'e zone storiche d'a çità ma int'i ani çincanta pe mantegne a tradisiùn gan spartì tütta a çità cui nomi dei Sestéi antighi.
A çità l'è spartìa a sta manéira: U Sesté d'a Marina, duve gh'eira ina vota l'ünica zona d'u çentru storicu cu'u ma' liberu; U Sesté d'a Ciassa, che l'è u sesté d'u çentru storicu e che piglia u nome da a Ciassa d'a Geixa Granda e ragrüpa ascaixi tütu u çentru storico e ascaixi e frasiùn d'è Ture, Làite, Grimaldi, Mortola, Bevera, Varaxe, Carvu, Seglia e San Lurençu.
L'è u Sesté ciü populà d'a çità; U Sesté d'u Cuventu, che piglia u nome da u veciu cuventu d'i frai de Sant'Agustin che l'eira dopo d'u Röia e ancura ancöi gh'è a Geixa de Sant'Agustin; U Sesté d'u Campu, che ancöi (dapöi dei ani çincànta) l'è d'a fin de Via Roma fin'a fuxe d'u Nervia (int'a zona de Nervia) ma ina vota l'eira â çità auta, d'a fin de Corso Garibaldi fin â Geixa de San Miché; U Sesté de l' Auriveu, che u parte d'a Ciassa du Rexenté, duve cunfina cu'u sesté Cuventu, e va fin â Nervia, ae Logge (currispundente d'u Ma' d'a zona de çità de Porta de Pruvença), e in çità cunfina cu'u Cuventu d'a ciassa du comün fin au confin c'u Campu; e infin gh'è u Sesté d'u Burgu, che l'è u sesté che ina vota l'eira ciamàu Lagu, e u parte d'e scalinàe pe' muntà â çità auta, fin a Porta Marina (in zü), a Punente confina, pe' tüta a riva du Röia de çità, cu'u sesté Cuventu, ma a partir da San Segundu in sciü fin'a Porra e Trücu l'è tütu d'u sesté Burgu.
Frasiùe[modìfica | modìfica wikitèsto]
E Frasiùe de Ventemiglia sun (divise a partì d'a Làite a Nervia):
• Cunfin cu'a França: Làite, Mortola, Grimaldi, Seaussa.
• Frasiùe de Muntagna (Val Röia e Bevera): Ture, Seglia, San Lorençu, Bevera, Carvu, Varaxe, Trüccu, Pure.
• Çentru Storicu (queste nu e sun frasiùe ma sempliçi divisiùe): Marina, Çità Auta, Burgu.
• Çità Muderna (cume pe' u çentru storicu): San Segundu, Çentru (tütu u çentru çitadin, cu'u comün e i palaxi ciü impurtanti), Longumà (d'a riva destra d'a fuxe d'u Röia), Nervia (d'a fin de Via Roma fin a fuxe d'u Nervia cu tüta a çità che gh'è drente e u burgu veciu de Nervia, prima de Campurüssu).
Storia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Posti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]
Ecunumia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Cultüra[modìfica | modìfica wikitèsto]
Ventemiglia, prima ciamà "Albion Intemelium" (çità-capitale d'i Ligüri Intemeli), ga maisci resti Ruman, da i scavi d'a çità antiga ae Ville de Làite. Dapöi ga u çentru storicu ciü grande d'a Ligüria, dopu chelu de Zena, e ascaixi tüte e frasiùe storiche gan çentri medievài maisce ben sarvài, surtù int'a Val Bevera, coi burghi de Bevera, Carvu e Ture.
Manifestasiùe[modìfica | modìfica wikitèsto]
Tüti l'ani, int'u mésu de zügnu, se urganiza a Battaglia de Sciüre, üna d'è manifestasiun ciü impurtanti d'a çità.
Feste e fèire[modìfica | modìfica wikitèsto]
A festa de San Segundu l'è u 26 de avustu, l'è a festa d'u patron de Ventemiglia desgüglià inta Geixa Granda de Ventemiglia (au matin). Int'u dopusdernà, gh'è a Processiun, unde ün grüpu de balestrei d'a Cumpagnia de Ventemigliusi porta l'Arbustu de San Segundu fin â Geixa Granda pe' riturnà dapöi â Geixa de San Segundu int'a sou ripa.
Comünicasiun[modìfica | modìfica wikitèsto]
A çità a l'è servîa da üna stasiun in sciä linia Zena-Ventemiglia.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Ventemiglia


text:
Stampa
Stampa, tecnica ch'a permette de riprodúe da 'na matrixe – segge questa fixica, comme inta stampa tipografica, ò elettronica, comme inta stampa digitâ – tante coppie pæge de scriti, disegni ò imaggine. A stampa se pœu definî o primmo mezo de comunicaçion de massa e a l'ha contribuio in moddo determinante a-a difuxon da conoscença e di fæti colturæ e a-a circolaçion de idee.
Çenni storichi[modìfica | modìfica wikitèsto]
O primmo scistema de stampa o fu quello in relevo bazao in sce-o mettodo scilografico, conosciúo da-i Cineixi fin da-o 4° secolo. O testo o l'ea scrito in sce 'n fœuggio de papê e riportao a decarco in sce 'n cian de legno ch'o vegniva incizo a relevo co-i caratteri a contraçê e inciostrao; s'ótegniva a riproduçion imprimendoghe adosso un fœuggio de papê. Tâ metodo o fu apricao into XIV secolo. in Œüropa da-i fabbricanti de carte da zœugo; o processo o s'esteize dapœuscia a-a realizzaçion d'immagine religioze e da pœu de vei e proppi libbri (i coscì díti libbri scilograffeghi).
Into X secolo, sempre in Ciña, ebbe començo a stampa a caratteri mobili, primma in legno e da pœu in tæracœutta. In Œüropa se deve a-o tedesco Johann Gutenberg (1397-1468) l’ideaçion do procedimento de stampa tipografica a caratteri mobili, con fuxon di caratteri in liga e stampa in sce di torci a leva. Co-a nascita da tipografia feççan a so apaiçion e macchine da stampa ascì. A macchina do Gutenberg, amegioâ inti so particolæ e construia intregamente in legno, a fu d'uzo constante fin a-o 1783, quand'a fu munia de un’incastellatua de færo e de 'n cian de rammo (F.-A. Didot e R. Brichet). Into 1807 fu construto in Inghiltæra da A. Stanhope a macchina da stampa completamente metallica, co-a quæ fu poscibile radoggiâ a produçion giornalea. O todesco A. Koenig o fissò i critei fondamentæ a-i quæ s'inspia a macchina ciano-cilindrica (1816); e ciu importante innovaçioin fun a stampa mediante cilindro de prescion e, poco doppo, l'introduçion di ròlli d'inciostraçion. O scistema tipografico o s'afermò rapidamente, favoiio ascì da l'invençion de macchine compoxitrixe: o primmo modello de linotype o fu realizzao da-o G. Merghenthaler into 1886; a macchina monotype a fu creâ da l'american T. Lanston into mæximo periodo, ma a commençò a êse praticamente dœuviâ soltanto a-o prinçippio do 20° secolo.
O scistema de stampa litografego o fu inventao verso o 1796 da-o todesco L. Senefelder, ch'o l'aiva notao a particolâ propietæ de prie carcæe de Solenhofen (Monego de Bavea) de refuâ l'inciostro grasso quand'en bagnæ e de riçeivilo quande son sciute. O mettodo de stampa in offset o l'è l’esprescion moderna da litografia. O scistema de stampa carcograffego o l'ha invece di origine ben antighe: za i fravveghi fiorentin do Medioevo, doppo avei impio e proppie incixoin in bassorilevo con un produto grasso e neigro aderente pe fuxon, tiavan e prœuve de controllo. A stampa rotocarco, realizzaçion moderna da carcografia, a l'è sciorta a-o començo do XX secolo a prœuvo a l'ideaçion, da parte de G. Meisenbach, di scistemi de tramma a rætin (1882), a-a missa a punto, a œuvia do boemmo K. Klietsch do processo a gran de rexiña (1895) e a-o succescivo sviluppo, pe meito de E. Mertens (1897), da tecnica de preparaçion con fotocarcografia.
Tra i procesci de stampa minoî, s'aregorda o processo fototippico, conscistente into riprodue de inmaggine fotografiche in sce pria litografica coverta de gelatiña senscibilizzâ a-o bicromato, inventao into 1855 da-o L.A. Poitevin e perfeçionao da-o fotografo J. Albert; o processo de stampa a l'aniliña (ò flesciografia) che, nasciúo in Germania into 1890, o dœuvia l'inciostro a aniliña con un sciorvente alcollico; a serigrafia, saiv'a dî a stampa a traverso di tesciui de sæa, ideâ da-i Egiçien e grandemente sviluppâ da-i Giapponeixi, a fu riproposta con tecnica moderna da-o S. Simon a-o prinçippio do XX secolo.
I scistemi de stampa moderni[modìfica | modìfica wikitèsto]
A tecnologia da stampa a l'ha registrao da-a meitæ di anni 1970 un'evoluçion profonda. A-a compoxiçion tipografica in ciongio s'è sostituio e fotocompoxitrixe con generaçion do carattere, pe via de matrixe segge ottiche segge elettroniche. O carattere da matrixe o ven proiettao in sce-a peliccola, o pœu êse ingrandio, redúto, inclinao, e o tutto o vegne comandao da di apoxiti programmi che contegnan, otr'a-o scrito da riprodue, tutti i coddexi pe una coretta compoxiçion. Inta fotoriproduçion, a-o procedimento con de macchine fotografiche e filtri pe separâ i 4 coî de stampa s'è sostituio i seleçionatoî elettroneghi (scanner), che lezan ponto pe ponto l'originâ a coî, ne corezan, con di oportun comandi, i difetti, ezegoiscian ingrandimenti, reduçioin e coreçioin ascì circoscrite a 'na sola tonalitæ de cô.
Da-a rente a-e tecniche de stampa tradiçionæ, definibile ascì a impatto, s'è sviluppao ina tecnica de stampa a no impatto, a getto d’inciostro (ink-jet) e laser, e a matrixe digitâ ch'a sfrûta i prinçippi de l'elettrofotografia ò xerografia, za conosciui e apricæ inte tutte e apægiatue fotocopiatrixe. E macchine son vegnue via via ciu veloxe e grende.
Inta stampa digitâ no existe ciu a necescitæ de procede a-a realizzaçion de 'na forma da stampa fixica, ma se pœu zonze a 'n produto stampao direttamente da-i dæti digitæ (testo e imaggine) preventivamente codificæ a l'interno de 'n carcoâtô. L'impiego di carcolatoî o consente de fæto d'unî l'elaboraçion di testi a quella de inlustraçioin, un tempo nettamente distinte tra lô, graççie a di scistemi informatteghi ciu ò meno complesci, conligæ fra de lô a segonda de exigençe da laoaçion. A livello industriâ di scistemi composti da ciu computer forman inta re' de struttue do tipo client server, dove ogni serviao conesso a-a re' o l'è specializzao segge pe ezeguî de speciffiche fonçioin interne (prez., provei a l'archiviaçion e a-a gestion di dæti) segge pe-i conligamenti co l'esterno, prez., con di atri scistemi editoriæ.
Di atri computer son da pœu conligæ a-a re' pe ezeguî varie laoaçioin quæ, prez., dizegno de paggine, inmiscion e elaboraçion di testi e immagine, veriffica do stato d'avançamento de pagine. E pagine do giornâ, preparæ in moddo completo, pœuan êse controllæ segge in sce-i terminæ mæximi do scistema, segge stampandole in sboççe in sce de stampante laser; quande a verifica a l'è urtimâ, e pagine son dœuviæ pe produe e forme de stampa necessaie pe-o passaggio inte rotative.
O materiâ ciu comunemente dœuviao comme supporto de stampa o l'è o papê ò atro materiâ papiaio (cartonetto, carton), de adatte caratteristeghe, ma se pœu effettuâ a stampa ascì in sce di tesciui, metalli, çelluloide e mateie plasteghe, cœuio, veddro, legno ecc. L'elemento de contrasto o l'è l’inciostro.
Tipi de stampa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Se pœu distingue quattro gren famigge de scistemi de stampa: stampa in rilevo, inta quæ e parte che riçeivan l'inciostro son tutte a-a mæxima âteçça in sce-o cian de stampa, mentre e parte da no stampâ son ciu basse e incavæ; se individdua doi procesci industriæ: a tipografia a stampa diretta e a stampa a l'aniliña; stampa in incavo (ò in bassorilevo), inta quæ e parte che riçevan l'inciostro son incavæ rispetto a-o cian de stampa: l’inciostro o s'arecœugge inti cavi e o se depoxita in sce-o supporto a spessô differente segondo a profonditæ de l'incixon; o processo clascico de questo scistema a l'è a carcografia, ancon dœuviao pe-a stampa di francobolli, o processo industriâ a stampa rotocarco, dœuviâ pe e riviste illustræ; stampa in cian, inta quæ e parte che riçeivan l’inciostro e quelle che no o riçeivan son in sce-o mæximo cian; un trattamento speciâ o rende e primme riçettive a l'inciostro; i procesci clascichi son a litografia e a fototipia; quello industriâ, derivao da-a litografia, o l'è o processo offset, a stampa indiretta, largamente impiegao pe-a stampa de libbri e cotidien; stampa permeografega, inta quæ a forma da stampa a l'è costituia da di tesciui a magge fitte lasciæ permeabile a l'inciostro inte zone stampante e impermeabile inte zone no stampante; o processo industriâ o l'è a serigrafia, pe-a stampa in sce veddri, tesciui, mateie plasteghe e metalli.
Macchine da stampa[modìfica | modìfica wikitèsto]
E prinçipæ fonçioin de macchine da stampa son: inciostraçion da forma a ogni impronta, alimentaçion do papê, comprescion do fœuggio in sce-a forma inciostrâ, recugeita di fœuggi stampæ. A segonda do moddo co-o quæ ven exerçitao a prescion e de caratteristeghe da forma, s'ha de macchine "cian contra cian" (ò platiñe), se 'n cian portante un fœuggio da stampâ o vegne premuo in sce 'na forma ciaña; macchine cian-cilindreghe, se-a prescion a l'è generâ da-o contatto de 'n cilindro rolante in sce 'n cian ch'o porta a forma ciaña; macchine rotative, se-a prescion a l'è generâ da-o contatto de 'n cilindro (cilindro de prescion) co-in atro cilindro (cilindro porta-forma) portante a forma curva. A segonda do scistema co-o quæ a macchina a l'è alimentâ de papê s'ha: macchine da fœuggio, inte quæ o papê, perfettamente taggiao e squadrao segondo o formato e recugeito in pille, o vegne portao fœuggio pe fœuggio a-i organi de stampa; macchine da bobiña, inte quæ o papê o l'intra inta macchina sotta forma de 'na banda continnoa e o ven taggiao e cegao, doppo a stampa, da-a macchina mæxima.
Vôxe corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Conligamenti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Stampa


text:
Algebra
L' Algebra a l'è unna ramma da matematica ch'a stûddia e struttûe algebriche, relaçion e quantitæ.
O nomme algebra da l' arabo الجبر - al-ğabr che veu dî union, connescion ò completamento, e dâ recatto ascì) vegne da o nomme do libbro do matematico perscian Muḥammad ibn Mūsā al-Ḵwārizmī, intitolòu Al-Kitab al-Jabr wa-l-Muqabala ("Compendio in scio Carcolo pe Completamento e Bänsamento"), ch'o tratta a soluçion de equaçioin de primmo e de segondo grao.
Gh'é diversci tipi de algebra:
- Algebra sencia
- Algebra astræta
- Algebra linià
E diverse teorïe:
- Teoria di groppi
- Teoria di anelli
- Teoria di campi
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce algebra


text:
Categorîa:Italia
Quésta categorîa l'arechéugge e vôxe che pàrlan de l'argoménto: Italia.
- Wikimedia Commons a contêgne 'na categorîa in sce l'argoménto Categorîa:Italia
Sottocategorîe
Sta categoria chie a contegne e 7 sottocategorie indicæ chì aprœuvo, pe 'n totale de 7.
A
- Architettûe d'Italia (1 C, 10 P)
C
- Comûni d'Italia (voeua)
I
- Italiani (1 C)
P
- Provinse d'Italia (20 C)
R
- Regioìn d'Italia (20 C, 2 P)
Ç
- Çittæ d'Italia (5 C, 43 P)
Pàgine inta categorîa "Italia"
Questa categoria a contegne e 30 pagine indicæ chì de sotta , insce 'n totale de 30.


text:
Çipro do nòrd
Çîpro do Nòrd (in léngoa tùrca Kuzey Kibris), ofiçialménte Repùblica Tùrca de Çîpro do Nòrd (in léngoa tùrca Kuzey Kibris Türk Cumhuriyeti, sìgla KKTC), o l’é ’n Stâto de l’Àzia, ch’o s’é aotoproclamòu ma o no l’é riconosciûo da-a comunitæ internaçionâle, ch’o s’esténde inta pàrte setentrionâle de l’îzoa de Çîpro da-o 1983, inte zöne che de iure (de dirìtto) apartêgnan a-a Repùblica de Cîpro, ma da-o 1974 òcupæ e controlæ da l’ezèrcito tùrco dòppo l’invaxón tùrca de Çîpro.
A sò capitâle a l’é Lefkosa (Nicoxîa in tùrco), ò sæ a pàrte nòrd sótta l’òcupaçión militâre tùrca da çitæ de Nicoxîa, spartîa da-a lìnia de confìn de l’armistìçio (a coscidîta Green Line, a Lìnia vèrde). A RTCN (KKTC) a l’é riconosciûa, da-a dæta da sò proclamaçión, sôlo da-a Turchîa.
A Repùblica de Çîpro a l’é diventâ ménbro de l’Unión Eoropêa a-o 1° de màzzo do 2004. Da ’n pónto de vìsta giurìdico, o teritöio de Çîpro Nòrd o doviæ dónca êse conscideròu in mòddo teòrico cómme s’o fésse pàrte de l’UE. A ògni mòddo, l’aplicaçión de lacquis communautaire e de normatîve eoropêe a l’é stæta sospeìza, in mancànsa de ’n acòrdo in sciâ riunificaçión de l’îzoa, in sciâ bâze do fæto che-e aotoritæ da Repùblica de Çîpro no pêuan de facto (in realtæ) ezercitâ o sò contròllo in sciâ pàrte nòrd de l’îzoa, sótta òcupaçión tùrca.
I abitànti tùrco-cipriöti da RTCN (ma no i colöni tùrchi) són conscideræ da-o govèrno da Repùblica de Çîpro cómme çitadìn a tùtti i efètti e pêuan domandâ documénti d’identitæ e pasapòrti, e cómme tâli pêuan êse conscideræ çitadìn eoropêi.
Âtri progètti
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Çipro do nòrd


text:
Mègia
Amègia (Améggia o Mêgia en żenéṡe, Ameglia en talián) i è 'n paese 'nt'a riva de mandrita der fiume Magra, 'nt'a provinsa dea Spèza, e i è ün di ǜrtimi siti dea Rivea de Levante. Er comün i gh'ha ciü de quatromilatrèissento abitanti e quatro frassion: Montimarsèi, Fiumaeta, Cafazo e Boca de Magra.
Geografia
Er comün d'Amègia ent'a provinsa dea Spèza i gh'ha quatro frassion: Montimarsèi, Boca de Magra, Fiumaeta e Cafazo. Er capolègo i è Amègia, che la se trèva sorve a 'n monte àoto da ciü a meno 80 mètri. O teritòio der comün i è atraversà dar fiume Magra, ch'i finissa 'nt'er mae tra e frassion de Fiumaeta e de Boca de Magra. Er monte ciü àoto i è 'r monte Mürlo, che con ciü de trèissento mètri i è 'r pünto ciü àoto dea pünta der Caprion. Er comün i gh'ha come confin er mae, Lerze (dal'àotra parte der monte) e Sarzana. A còsta l'è bassa, co' a ciaza, vèrso Fiumaeta 'nt'a riva de man stanca der fiume, e àota, co' i scògi, daa parte de mandrita dea foze der fiume, fin aa confin con Lerze. La gh'è doi siti onde se pè miae er panoama: a Pünta Gianca e a Pünta der Crò.
Stòia
Siti da vede
Abitanti
Evolüssión demografica
Abitanti censì[3]
Minoranse forèste
Segondo l'ISTAT, ai 31 deṡenbre 2019, a Mègia i ghe son 266 sitadìn forèsti.
'Conomia
Coltǜa
Dialèto
Personalitè lighè a Mègia
Manifestassión
Fèste e fée
Er patron der comün i è San Pasquale, ch'i se festeza o dezassète de mazo, p' en voto fato quande la gh'è sta a pèsta do Siessento. Tüti i ani se festeza o Santo con na portession solène co' o Santìssimo Sacramento, o Sìndico d'Amègia, a bandea der comün e tüte e aütoità sivili e militai. Se festeza anca Sant'Andrea, patron di pescadoi de Boca de Magra, San Isidò, patron di contadin de Fiumaeta, e San Peo, patrono de Montimarsèi.
Comünicassión
Strade
Aministrassión
Sìndici de Mègia
(lista sivica de sentro-dèstra) en Cambiamo! de Giovanni Toti
Nòte
- ↑ Informassion Istat - Popolassion residente ao 31 de mazo 2019.
- ↑ Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di graddi/giórno di Comùn pe Region e Provinsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
- ↑ Statistiche I.Stat ISTAT URL consultato in data 28-12-2012.
Àotri progèti
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Mègia


text:
Melilla
Melilla (in spagnòllo [meˈlilla], nómme ofiçiâ Ciudad Autónoma de Melilla) a l'è 'na çitæ outònoma da Spàgna de 86 384 abitànti. A l'è scitoâ inta còsta nòrdafricànn-a, circondâ da teritöi a sovranitæ marochìnn-a.
GiögrafîaModìfica
StöiaModìfica
Pòsti de interèsseModìfica
Architetûe religiôzeModìfica
- Reâ e Pontifìccia Gêxa da Pûìscima Conceçión
- Gêxa parochiâle do Sâcro cheu de Gêxù
- Çimitêio monicipâle de l'Inmacolâ Conceçión
Architetûe civîliModìfica
- A çitæ vêgia
- Palàçio de l'Asenblêa
- Ciàssa de Spàgna
Architetûe militâriModìfica
- Fòrti estèrni
EconomîaModìfica
ColtûaModìfica
ManifestaçioînModìfica
Fèste e fêeModìfica
ComunicaçioînModìfica
Traspòrti pùbliciModìfica
A çitæ de Ceuta a l'è servîa da 7 lìnie de coriêre.
Traspòrti marìtimiModìfica
Melilla a l'è colegâ a l'Eoröpa atravèrso 'n servìçio de traghétti giornaliêri dirètti vèrso i pòrti de Malaga, Almería e Motril.
AriopòrtiModìfica
A çitæ de Melilla a l'è servîa da l'Aeropuerto de Melilla, co-o còdice IATA "MLN", ch'o garantìsce xêui giornaliêri da e vèrso âtre çitæ spagnòlle cómme Malaga, Granada, Almería, Madrìd, Sevilla, Barçelónn-a, Valencia, Palma de Mallorca e Gran Canaria.
AministraçiónModìfica
BinelàggiModìfica
Galerîa d'inmàgineModìfica
NòtteModìfica
- ↑ (ES) INE, Población por comunidades y ciudades autónomas y sexo.(2853), INEE.
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Melilla
Colegaménti estèrniModìfica
- (ES) Scîto ofiçiâ, in sce melilla.es. URL consultòu o 20 arvî 2021.


text:
Annia
Annia l'è o nomme comùn de tanti ôxelli d'ægoa, generalmente migratoî, da famiggia di Anatidi (ordine di Anseriformi) e in particolâ mòddo do génere Anas.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
Viven comunemente inti stagni e inti laghi çibandose de nutrimento trovòu sotta a superficce de l'ægoa. Gran parte de lô, specce quelle prinçipalmente d'ægoa, non g'han in bon coordinamento di movimenti in sciâ tæraferma; quelle ciù piccinn-e, invece, son solitamente coordinæ inte tùtti doî i ambienti.
L'annia domestega a l'è 'na spêce selezionâ, probabilmente derivâ da-o german reâ e da di atre spêce anche americann-e. Con annia sarvega solitamente se intende o german reâ (Anas platyrhynchos).
E volpöche (Tadornini) g'han i coî e o comportamento de annie, ma a forma de öche.
Spêce in Italia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Nommi scientifichi de spêce de annie oservabili inta fauna italiann-a:
- Anas crecca
- Anas strepera
- Anas platyrhynchos
Elenco di annie presenti in Euròpa e inte l'area mediterranea[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Cairinini (nidifichen in sci erboi):
- Aix galericulata
- Aythyini (annie tuffatrici):
- Aythya ferina
- Aythya fuligula
- Aythya collaris
- Aythya nyroca
- Aythya marila
- Anatini (annie de superficce):
- Anas platyrhynchos
- Anas penelope
- Anas americana
- Anas strepera
- Anas crecca
- Anas formosa
- Anas acuta
- Anas querquedula
- Anas discors
- Anas clypeata
- Oxyurini: A no l'è presente in Italia, ma in atre zöne do Mâ Mediterraneo. Se tratta de annie piccinn-e e compatte che se immerzen. G'han de côe lunghe, redene e erette. E sampe son ben ben arretræ.
- Mergini, annie de mâ fra e quæ i gèneri:
- Mergellus: l´único raprezentante do genere o l´é Mergellus albellus; d´invèrno o s´atreuva into Nord d´Italia
- Mergus: feua che o Mergus serrator e Mergus merganser, no s'atreuvan in Italia, ma in Euròpa çentrâ e Euròpa settentrionâ. Se tratta de annie de stazza da medio-piccinna a grande. Se immerzen; i becchi g'han denti seghettæ. Svernen in scê còste marinn-e e inti laghi, e nidifichen inte cavitæ di erboi
- Histrionicus.
- Melanitta
- Bucephala
- Clangul
Ànie de mâ[modìfica | modìfica wikitèsto]
E ànie de mâ són ànie tufatrîci che vìvan inti mâ de l'estrémo Nord, predilìggian e zöne costêe ciufîto che o mâ avèrto. S'aposan pe nutrìse, sott'ægoa neùan leste graçie a-e sanpe aretræ, e a-e âe cùrte. Pêuan ariâ a 'na profonditæ de 4-5 metri e scînn-a 10-12 e fòscia ciù, a segóndo do génere e da spêce. A stagión riprodutîva pe-e tenperatûe estrêmamante bàsse a l'é cùrta; sôlo inte sto perîodo dêvan spostâse inte l'entrotæra pe depónn-e e êuve.
Mergini[modìfica | modìfica wikitèsto]
I Mergini - Rafinesque 1815 són 'na Tribù d'öxélli da famìggia anatidae, a ciù parte, ma no tùtti, són marìn. Àn svilupòu de speciâli gandùgge da sâ o gandùgge nazâli che ghe perméttan de béive ægoa de mâ; quànde scròlan a tèsta cómme pe stranuâ, in realtæ éliminan a secreçión salinn-a ch'a se gh'amùgia inte naixe.
Smérgo Giànco (Mergellus albellus)[modìfica | modìfica wikitèsto]
o Smérgo Giànco (Mergellus Albellus - Linnaeus, 1758; nomme Italiàn Pesciaiola) o se distìngoe da-i âtri smérghi pe-êse ciù picìn e avêi o becco bén bén ciù cùrto; o l'é ciù scìmile a 'n'ània e defæti o l'é stæto clasificòu cómme ùnico ezenplâre do génere Mergellus.
O màsccio quæxi tutto giànco o l'à 'na maccia de cô néigro in gîo a l'éuggio e dôe rîghe sotî, unn-a da a bàze do còllo a-o pêto l'âtra da-o pêto a-a pansa, o l'à 'n sùffo giànco e néigro, 'na térsa rîga de néigro a l'evidénçia o bòrdo de âe, che sôvia són de cô giànco, o dòrso o l'é néigro ch'o sfûma vérso o grîxo da côa; in xêuo o se riconósce pe-a livrêa de cô giànco e néigro. A fémina de cô grîxo a l'à in sùffo maròn chi tîa a-o rósso, màsche e gôa de cô giànco. I smmérghi àn o becco lóngo, stréito e seghetòu.
E zöne de riproduçión són e forerste da taiga Eoropêa e Aziàtica; nidìfican vixìn a laghi e sciùmmi a córso lénto, circondæ da conìfere. Fàn o nîo inte cavitæ di èrboi, de spésso in nîi abandonæ da-o Picónso Néigro, da-a fìn d'Arvî-prìmmi de Màzzo. A fémina a deponn-e 7-9 êuve incobæ 26-28 giorni.
Svérnan in scê còste do Mâ Bàltico, Germània, Paixi Bàssi, Gràn Bretàgna, Mâ Càspio, Mâ Néigro. L'Italia - Àto Adriàtico, Estoâio Véneto, lagùnn-e- a l'é o lìmite meridionâle de l'àreâle de svernaménto, da Novénbre a Màrso, in nùmero ridûto.
Albellus= il piccolo (uccello) bianco; il nome Albellus si trova per la prima volta nell'Aldrovandi (Orn. III, p. 276), il quale crede sia usato dai Mantovani[1]
Provincia di Genova (...) Mergellus Alvellus, Smergo. Rara, invernale (...) distretto della Spezia (...) Specie invernale e molto scarsa[2]
Mòetta Arlicchìn (Histrionicus Histrionicus)[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Mòetta Arlicchìn (Histrionicus Histrionicus - Linnaeus, 1758) a l'é 'n'ània de mâ lónga 38-45 cìtti, co-in péizo in scî 700 gràmmi o masccio, 600 gràmmi a fémina. L'é pe e seu ciùmme straordinâiaménte´variegæ ch'a Mòetta a dêve o sò nómme. O masccio o l'é de cô grîxo-bleu, con sovia varie màccie e strìsce de cô giànco, néigro e rósso-món; e maccie de cô giànco són a-a base do becco, in scî lati e a-a base do còllo, n'âtra linia de cô giànco bordâ de néigro in sciô pêto e pöi ancón in sciâ schénn-a e in scê âe, i sciànchi són de cô rósso-món, o l´à 'na riga de cô néigro da-o becco a-o copùsso con sótta 'n fî de giànco e 'na rîga de cô rósso-món, a fémina de cô grîxo-brùn a l'à'na màccia de giànco in sciâ testa e in gîo a l'éuggio; o pêto de cô grîxo-ciæo scresiòu de giànco, tùtti dôi àn 'na màccia riónda de giànco in scê l'oêgio.
L'Habitat de nidificaçión són i freidi e ràpidi rién do Nord-América Nord-ocidentâle e Nord-orientâle, a Groenlàndia, l'Islanda e-a Rùscia do Nòrd.
A se bólla in ægoe velôci, inte l'imersción a l'ârve e âe pe mantegnî l'equilìbrio, in ciù pe contrastâ a corénte. A caminn-a in sciô fóndo pe nutrîse de insétti, làrve e crizàlidi d'ægoa. Into pìn da corénte dôve a se bóla, pöche spêce poriéivan anâghe aprêuvo. E Mòette Arlicchìn pàsan l'invèrno in sciô mä, se nùtran de molùschi, crostàcei e vèrmi de mâ, quélle do Nord-América svèrnan in scê còste do Pacìfico e de l'Atlàntico, in ægoe pöco profónde con scugêe somèrse, quélle de l'Islànda nidìfican inte l'intèrno e svèrnan in scê còste.
In Eoröpa a l'é cazoâle, segnalâ in Gràn-Bretàgna, Òlanda, Germània, Frànsa, Itàlia, Scandinàvia, Pàixi-Bàltici, Polònia, Slovàchia, Òustria, probabilménte proveniénti da Islànda e da-a Rùscia.
il 2 marzo 1902 [...] Antonio Puppi uccise due individui giovani della C. histrionica nel Canale di Piave, Estuario Veneto [...] Questi due, per ora, sarebbero i soli presi in Italia[3]
E fémine costroîscian o nîo in tæra bén ascôzo da-a vegetaçión, da vixìn a l'ægoa; o mæximo nîo o l'é uzôu ànno dòppo ànno, depónn-an 5-7 êuve. L'incobaçión a dûa 27-29 giórni; a 24 ôe ch'én sccioîi e fémine i pòrtan in træti de torénti con izoöti formæ da bànchi de sàbia e giæa, in ægoe ciù tranquìlle, i picìn se nùtran de insetti a fî d'ægoa; són autonomi e xêuan dòppo 5-6 setemànn-e.
Cómme tùtte e ànie de mâ, quànde e fémine incoménsan a coâ, i màscci làscian a zöna e vàn a reciumâ in mâ. E fémine normalménte se unìscian a-i màscci e reciûman ùn ò doî méixi dòppo.
Ània Scûa (Melanitta Fusca)[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'Ània scûa (Melanitta fusca - Linnaeus, 1758; scinònimi Anas fusca Linnaeus, 1758 Oedemia fusca Linnaeus, 1758) In Italiàn Orco Marino. Co-i seu 52-58 cìtti de longhéssa a l'é a ciù gròssa do génere Melanitta. O masccio o l'é tùtto néigro, levòu 'na maccia picìnn-a de cô giànco sótta i éuggi, e-a larga fàscia in scê âe, dîta spêgio; o bècco tòsso giàno con a-a bâze 'n bùgnón néigro, e sànpe rósso vivo. A fèmina a l'é de cô brùn ciæo, con dôe maccie de cô gianchinàstro a-i lati da testa, spêgio alâre giànco; becco néigro, sanpe scûe.
In ægoe sâ e sarmâxe mangian grìtte e móscoli, in ægoa doçe insétti e làrve.
O nidîfica òltre l'estrêmo Nord d'Eoröpa e in Asia fìnn-a o bâçî du Yenissey inta Sibéria Centrâle. Fan o nîo inte 'na göga do terén, ascûzo tra l'èrba âta, e i bàssi cósti, ma senpre vixìn a l'ægoa. A fèmina a deponn-e 7-9 êuve, l'incobaçión a dûa 27-28 giorni. Svérnaa a Sud in zöne ciù tenperæ, inta migraçión sóstan in mâ ànche lontàn da-a costa, ma e àrêe de destinaçión són o Sud da Gràn Bretàgna, còste do Mâ Néigro e còste do Mâ Caspio.
Gh'é ascì âtri sciàmmi minoî scinn-a Frànsa e Spàgna Setentrionâle; in Itàlia svernan in Àto Adriàtico, Mâ Lìgure finn-a Livòrno, Lagùnn-e, Lâghi Lonbàrdi.
Oedemia fusca. Orco Marino. Uccello invernale, abbastanza frequente nel Veneto; piú raro nella Lombardia, nel Piemonte, nella Liguria.[4]
Oedemia fusca. Orco marino. Germano di mare, Anitra nera. Cherso nero, Cherso bastardo (Ven.). Annia scüa (Gen.) è specie invernale non comune da noi; ove si vede piú facilmente è nelle nostre provincie settentrionali e specialmente nell´Estuario Veneto.[5]
Oedemia fusca. Un esemplare fu preso in dicembre lungo la Magra a Santo Stefano.[6]
Into Vocabolario Domestico do Paganini se gh'atreuva o nómme zenéize de M. fusca (ma no quello da ciù ræa M. nigra):
ÀNNIA SCÜA, Germano di mare, t. orn. Anas fusca, Linneo.[7]
Ània Néigra (Melanitta nigra)[modìfica | modìfica wikitèsto]
A l'é 'n'ània de mâ lónga 45-55 cìtti. O màsccio tùtto néigro conpréizo o becco tòsso e abugnòu, con 'na maccia de cô giâno in gîo a-e naixe, a fémina de cô brùn scûo, lâti da testa e còllo gianchinàstro, becco grîxo scûo quæxi néigro. Pe çercâ o çìbbo a se imérze a 3-10 mètri de profonditæ.
L'àreâle de nidificaçión o s'esténde da l'Islànda, còste Nord de îzoe Britàniche, Sibéria scìnn-a a-o sciùmme Olenyok. Svérnan lóngo e còste do Mâ Bàltico e Mä do Nord, 'na pàrte fin a-e còste Atlàntiche do Maròcco, ma anche in çertidùn træti do Mediterànio. Inta migraçión sòstan in ægoe pöco profónde, tra i 500 mêtri e i 2 chilòmetri da-a còsta.
In Italia a svérna da-a meitæ d'Òtöbre a Frevâ, pò-u ciù in ægoe màrinn-e, Âto Adriàtico, lagùnn-e; öcaxonâle into Mâ Lìgure. Fàn o nîo, bén ascûzo, ségge da-a vixìn o mâ, ségge inte zöne intérne da Tùndra, sénpre in vixinànsa de l'ægoa, fra a meitæ de Màzzo-Zùgno. A deponn-e 6-8 êuve, l'incubaçión a dûa 30-31 giorni. Xeuan dòppo 'na çinquanténn-a de giorni.
Fra i fuligulini, Anitre meglio attuffatrici e meno dimesticabili, abbiam raro il Germano di mare (Melanetta fusca, Boie) e rarissima la Macrosa (OEdemia nigra, Flem.).[8]
Quattr'Éuggi (Bucephala clangula)[modìfica | modìfica wikitèsto]
O Quattr'Éuggi (Bucephala clangula - Linnaeus, 1758) o l'é n'ània de mâ difûzo in Eoröpa, Asia e America Setentrionâle. Longo 45-50 cìtti, péizo 1200-1400 gràmmi. o masccio o l'à a testa de cô neigro con sfumatûe vèrde brillante, 'na maccia òvâle de cô giànco tra o becco e l'éuggio, da chie o nómme in italiàn ascì de "Quattrocchi", còllo pêto e scianchi de cô giànco, dòrso e côa neigro. E ciùmme de âe fórman de larghe righe de cô giànco con sotî righe de néigro; a fémina, sénsa maccia, de cô grîxo-bleu, testa brùn con colæn giànco. Tùtti doî àn becco néigro sànpe cô de çetrón, éuggi giâno-öo -"Goldeneye" o l'é o nómme ingléize.
L'àrea de nidificaçión a l'é a forésta boreâle ch'a spàçia da l'Alaska a-o Cànada, Scandinâvia. Rùscia, Sibéria. O nidîfica inta cavitæ di erboi in proscimitæ de lâghi e sciûmmi. O se reprodûe sôlo 'n'òtta l'ànno. A fémina a deponn-e 8-12 êuve. L'incobaçión a dûa 28-30 giorni; i picìn làscian o nîo dòppo 24 ôe, se càcian zu anche da 5-10 metri, vàn aprêuvo a-a fémina inte l'ægoa, se nùtran sùbito da sôli, xéuan dòppo 55-60 giorni. Dòppo a riproduçión e pe tùtto Novénbre-prìmmi de Dixénbre iniçia l'emigraçión vèrso e àrêe de svérnaménto. Quelle do Nord Eoröpa pàsan l'invèrno in ægoe sâ còstêe ciù riparæ, gréndi lâghi e sciûmmi da Germània Svìsera e Òustria.
In Itàlia o l'é migratô e svèrnânte da Novénbr a Màrso, prinçipalménte, lagùnn-e, còste Âto Adriàtico, lâghi da Lonbardîa. Da-a fìn de Màrso-meitæ Màzzo, incoménsa a migraçión de ritórno a-e zöne de nidificaçión.
Moétta côa lónga (Clangula hyemalis)[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Moétta côa lónga (Clangula Hyemalis - Linnaeus, 1758; Nomme Italiàn: "Moretta Codona") a l'é 'n'Ània de Mâ longa 70 cìtti, da-o becco cùrto e-o còrpo masìccio, tùtti doî càngian de cô. D'invèrno o màsccio o l'à o becco néigro e rêuza, dòrso e pansa de cô gianco, pêto e âe de cô maròn scûo, testa e còllo de cô gianco con 'na maccia maròn ciæo in gîo a l'éuggio ch'a végne ciù scûa a-i lati do còllo. A côa lónga 18-20 cìtti de cô néigro a dôe pónte (bórca) comme e rondaninn-e, a da o nomme a-a spêce. A fémina a l'à còllo e testa de cô gianco co-a somitæ scûa, dòrso maròn scresiòu de fùlvo, o pêto ciù ciæo di mascci e o becco de 'n cô ch'o tîa a-o bleu. De Stæ o màsccio o l'à o dòrso còllo e testa maròn con 'na maccja de cô gianco in gîo e derê a l'éuggio, anche a fémina a càngia, ghe végne a testa maròn e o cô gianco do còllo o se ridûe.
A nidìfica inte l'estrêmo Nord du Cànada, Alàska, Groenlàndia, Scandinàvia e Rùscia, o nîo costroîo in sciô terén con ramétti e tanto ciumìn. A deponn-e 6-8 êuve, ch'a coâ pe 27-29 giorni. Svèrnan lóngo e còste de l'Atlàntico e do Pacìfico, quelle do Nord Eoröpa e Rùscia svèrnan a migiæa into Mâ Bàltico. In Italia a svèrna da Novénbre a Frevâ in ægoa sâ de média profonditæ (10-35 mêtri) de l'Âto Adriàtico, e in nùmero minô in ægoe sarmâxe, estoâi e laghi pre-alpìn. In sciâ fìn de Frevâ a l'inìçia a migraçión vèrso e zöne de nidificaçión.
O nómme scientìfico o derìva da-o Latin: Clangere 'Resunâ' e hyemalis 'D'Inverno'.
Lophodytes cucullatus[modìfica | modìfica wikitèsto]
Lophodytes cucullatus - Linnaeus, 1758 - o l'é 'n Smérgo do Nord América lóngo 44-49 cìtti, ùnico ezenplâre do Génere Lophodytes - Reichenbach, 1853. O no l'à nómme zenéize.[9] O màsccio o l'à a testa de cô néigro con 'na crésta de cô giànco, òrnâ de néigro; dòrso brùn scûo, pêto giànco con dôe rîghe de cô néigro, scianchi brùn fulvo, âe de cô néigro con righe de giànco, éuggio giâno becco néigro. A fémina a l'à na cresta de cô maròn chi tîa a-o rósso, o résto da testa e-o còrpo grîxo-brùn, aê maròn con 'na rîga de cô giànco, éuggio e becco scûo.
O l'é endémico de l'América Setentrionâle, o seu habitat de nidificaçión són e zöne ùmide palùddi laghi sciùmmi do Cànada Meridionâle o Quebec, l'Òntario e-o Manitoba, e a meitæ di Stati Unîi Setentrionâli, i Grendi Laghi, e-o Mississippi. A Est, Yukon, Columbia Britannica, a Ovest.
Riproduçión da frevâ a zùgno, segóndo a regiòn, o nîo in cavitæ àto da tera a fèmina o ciù femine deponn-an e êuve into mæximo nìo.
Són migratoî a cùrta distànsa svernan intii statl dove laghi e sciùmmi no zean o in baie d'ægua sâ a-o redòsso do vento.
[...] è accidentale nelle Isole Britanniche, ove venne colto più volte e forse comparve anche in Francia.[10]
Sciben che l'àn vìsto ciù vòtte in Eoröpa comme vixitatô cazoâle, o l'é coscì cumùn inti alevaménti che sôlo un inanelòu o saiæ acetòu comme 'n vêo vixitatô cazoâle e no un scapòu o liberòu da un de sti chi.[11]
Somaterini[modìfica | modìfica wikitèsto]
Son i "Edredoìn". Da tribù fa parte o genere Somateria
Annie inta coltûa[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'annia a l'è un animâ ciutòsto comùn inta lettiatûa e inte l'arte, spesso antropomorfizzòu. Fra i esempi ciù celebri poemmo ricordâ e rapresentasioìn segge plastiche segge disegnative testimoniæ inta preistoria europea tanto inta ceramica quante inta bronzistica; tra e raffigurasioìn ciù complesse da sempliçe pappoeta inçisa ò modellâ se ricorda i schemmi da coscìdita barca solare e de dôe teste ("protomi") contraposte.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ "Annali del Museo Civico di Storia Naturale di Genova"[1] (1870).
- ↑ Enrico Hillyer Giglioli, Avifauna italica, [2] (1886).
- ↑ Enrico Hillyer Giglioli, (Secondo) resoconto dei risultati della inchiesta ornithologica in Italia] [3] (1907).
- ↑ nnali del Museo civico di storia naturale di Genova, [4], (1870).
- ↑ Enrico Hillyer Giglioli, (Secondo) resoconto dei risultati della inchiesta ornithologica in Italia, [5], (1907).
- ↑ Enrico Hillyer Giglioli, Avifauna italica, [6], (1886).
- ↑ Angelo Paganini, Vocabolario domestico genovese-italiano, [7], (1857).
- ↑ Charles Lucien Bonaparte, Iconographia della fauna Italica per le quatro classi degli animali, [8], (1841).
- ↑ Se porieiva proponn-e i nómmi Smérgo Mónego/da-o Sùffo/da-o Capùsso.
- ↑ Ettore Arrigoni degli Oddi, Atlante ornitologico uccelli europei, [9], (1902).
- ↑ Uccelli d'Europa, [10].
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Annia


text:
Naxin
Naxìn (Nês̅c̅in in urmeàscu, Nején in garescìn, in italiàn Nasino) u l'è in cumün spàrsu de 190 abitànti c'u se tröva inta Pruvinsa de Savuna, inte l'entrutèra de Arbenga.
Geugrafìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Naxìn u l'è in cumun da valà du s-ciümme Pennavaire, se tröva dunca inte l'entrutèra ingàunu. U dìsta quaxi 20 chilometri da a maìna, e u sò paesàggiu natuàle u l'è caraterisàu da a presensa de boschi de castagni e de fasce de uìve. U paìse l'è scituàu sutta au mùnte Galé (1078 métri de artitüddine mascima), intu versante meridiunàle; i se pònan vegghe ascì rilievi ruciùsi de cunpusisiun calcarea, ma ascì cun foscili de spugne, màe-pòe e cuàlli, tantu da rende l'àia scimile a quella de e Dulumìti.[5]
Frasiùi[modìfica | modìfica wikitèsto]
A livellu aministrativu u l'è divizu in dexe burgàe: Béu, Burgu, U Casà, Géxa, A Costa, Müin, Madònna de Cüagna, Peài, Vignö e Vignuettu, pé in tutale de 22,18 km² de superficcie.
Cunfin[modìfica | modìfica wikitèsto]
U cunfina cun i cumüi de Àutu (Cuni), Àguia (IM), Castergiancu, Èrli, Garesce (Cuni), Ransu (IM), Unsu, Urméa (Cuni).
Stòia[modìfica | modìfica wikitèsto]
E primme tracce du stansiamentu de l'òmmu in ta zona sun rintraciabili intu gran numéu de "arme" (caverne, inti dialetti da valà du Néva e du Pennavaire), a ciü cunusciüa a l'è l'àrma de Naxìn, dunde sun stài truvài reperti archeulogici rizalènti a l'ànnu 7000 a.C., ma ascì (pé ezémpiu) giàe, vàsi e seàmmiche artigianàli, foscia de epuca rumàna.[6] Quéstu perché u teritòiu u saià poi frequentàu in epuche sucescìve, e i ripài natüàli i cuntinueàn a esse in pòstu ideale pe a cunservasiùn e l'immagasinasiùn di bén. Difatti a zona a cuntinua a esse strategica, tantu che chi i rumài i fundan l'antìgu vilàggiu de Naticum, vixìn a a frasiùn de Vignuéttu, numinau adiitüa da Giuliu Cesàe (riguardu u sò De Bello Gallico), nomme dau quale u deiveea quéllu udiernu.
Cun a caütta de l'Impeu Rumàn e l'inissiu du Mediuevu u l'éa passàu sutta a a Marca Arduinica, istituìa inte l'VIII seculu dau Re d'Italia Berengàiu II, poi inte l'àia de influensa Aleramica.[7] Da chi, cun a mòrte di marchexi de Clavesana u l'ìntra sutta i dumini du Marchesàu de Sücaellu. Düante u periudu de l'etài de mézzu u sea dunca furmàu U Burgu, cun u survastànte castellu, in lucalitài Còsta, zà atìvu sutta i Cepollini, che cumme pé Àutu, i l'éan stài infeudài inta zòna, anche se quésta zòna chi a passa sutta u direttu cuntrollu di Del Carretto, scignùi de Süccaellu e Barestìn. Intu 1537 a vegne tra l'àtru censìa a pupulasiùn intu burgu, c'a l'éa de 90 famìe, pé opéa de l'alùa viscuvu de Nebbio (Àta Corsega). Cun a caütta du Marchesàu, avegnüa intu 1624 teritòiu de Naxin u passa sutta a duminasiun zenese, anche se u feudu di Del Carretto u resta pé di ànni in cuntestasciùn fra a Repübbrica de Zena e a casà di Savoia. 'Sti chi i prövan pòi a 'catà cun di acòrdi a pàrte de Naxìn, c'a vegne anessa sulu in mòddu furmale a partì da l'ànnu 1735, scicumme che u paìse u vegnìva aministràu da Utaviàn Costa du Carettu (Ottaviano Costa Del Carretto), mediante in particulare edittu.
U periudu seguente l'è poi caraterisàu da ina relatìva stabilitài, fin a quandu u nu zunze da a Fransa l'esercitu de Napuleùn: difatti l'intrega valà du Néva asemme a a bassa valle du Pennavaire e saiàn interesàe da a bataìa de Löa, du 1797. A causa de quéstu u vegne anéssu a l'Inpéu Fransese a partì dau 1802, faxendu pàrte du Dipartimentu de Cuni, a l'internu du cantùn de Séva. Cun a restaurasiùn du 1814 u pàssa pòi au Regnu de Sardegna, poi Regnu de l'Italia. Dau 1946 u pàssa sutta a a Repübbrica italiana. Fin a l'ànnu 2011 u l'ha fàu parte da Cumumitài muntana du Punènte Savunese, presedentemènte cunusciüa cumme Cumunitài Muntàna Ingàuna (1973-2008).[5]
Abitanti[modìfica | modìfica wikitèsto]
Evulusiùn demugràfica[modìfica | modìfica wikitèsto]
Abitanti censìi[8]
Minuànse furèste[modìfica | modìfica wikitèsto]
Segundu u ISTAT, a i 31 de dixembre 2014, a Naxìn i ghe sun 40 rexidenti furèsti.
Pòsti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]
Architetüe religuse[modìfica | modìfica wikitèsto]
• Géxa da parocchia de San Giuvanni Batìsta a se tröva intta frasiun du Burgu, caraterisà da strutüe decuatìve, de suvente in màrmu, afreschi e l'atà cun culunìne impresiusìe da angiui sculpìi. A l'è rizalente au XVI seculu.
• Santuàiu da Nativitài da Madonna, scituà inta lucalitài de Madònna de Cüagna, vixin a a stradda pruvinsale, a l'è stà custruìa du XVIII seculu.
• Capeletta de San Benardu, au Burgu.
• Capeletta de San 'Bastian, a a Costa.
• Capeletta de San Biaxu, ai Peài.
• Capeletta de Sant'Antòniu a Vignö.
Architetüe sivili[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inte tüttu u teritòiu cumünàle se ponan vegghe diferenti punti rumài de prìa sparsci pé i senté e nu sùlu, i g'han a carateristica de ésse a schìna d'àse; ün de questi u saieva adiritüa stàu in custrusiùn a l'epuca de Giuliu Cesàe.
Castélli[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Vignuettu se trövan ancù i resti du castéllu da famìa di Del Carretto, caraterisàu da 'na ciànta retangulàre e da dùi turi de avistamèntu lateàli. Chi i sun stàe truvàe ascì tracce de afreschi medievàli.
Natüa e sentéi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Vixin a a frasiùn da Madònna de Cüagna se rröva in laghettu picìn, ciamàu Làgu du Pùnte (Pònte inta prununsia lucàle) razunzibile ascì grassie a müatea che a culega a zòna cun quella de Vignö, chi u paesàggiu natüàle u l'è bén bén custituìu da boschi de castagni, quarchedün de quésti de antìga uiggine, fra quésti ghe n'è ün càvu a l'internu famusu pé a sò etài e grandessa.
Da Vignö a parte pòi 'na stradda pé u munte Galé, dunde se pò amià a tipica màccia mediterànea, cun castagni, erbui de e càrpe, biùlle, rùve e fò, man a màn c'u se munta versu a sìmma. Inta mèxima zòna se pò amià u cunplessu de l'àrma da ca' de basue, antigamente duveàu ascì cun scoppi de avistamentu. Quésta pòi a porta fin au cumün de Urmea, inta frasiun de Barchi.
Ecunumia[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'ecunumìa lucàle a l'è custituìa prinsipalmente da l'agricultüa e da l'alevamèntu. Impurtante a l'è a cultivasiùn di faxöi e de uìve, tantu che intu paise u l'è presente ancù 'n gumbu, ma ascì u turismu, c'u l'ha vistu inti ürtimi ànni 'na crescita.
Cultüa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dialettu de Naxin[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Naxìn u se parla in dialettu de stampu arbenganese, faxente parte du grùppu du Ligüe sentru-ucidentàle.
Faxö Gianettu[modìfica | modìfica wikitèsto]
Tipica du paìse a l'è a cultivasiùn du faxö gianettu, ricunuscibile pé a furma du bacellu apiatìa, rigunfiàu inti punti dunde se tröva a seménsa e pé u tipicu culùre giàllu di semmi, spéssu però u bacellu u g'ha ascì de rigaüe de culure diferente (giàllu o vérdu). U se semina a lüggiu e u cresce bèn intu teren c'u g'ha tracce calcaree, tipicu da valà du Pennavaire.[9]
Feste e fée[modìfica | modìfica wikitèsto]
• Castagnà de Naxìn: ai 28 e i 29 de setembre, cun e "rustìe" e i mercatin di prudòtti tipici lucàli.[10]
• Festa patrunàle de San Giuvanni Batista: ai 24 de zugnu.
Aministrasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Vie de Cumünicasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
U teritòiu cumünàle u l'è culegàu cun Arbenga gràssie a a Stradda Pruvinsàle 14 (SP16), che a l'arìva fin au Piemunte, pasàndu pé Àutu e Cravaüna, fin a Urmea.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ scarsamènte duveàu
- ↑ Dato Istat - Pupulasiùn rexidente ai 30 de zugnu du 2019.
- ↑ Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
- ↑ Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di graddi/giórno di Comùn pe Region e Provinsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
- ↑ 5,0 5,1 (IT) Cumün de Naxìn, statüu, in sce comune.nasino.sv.it. URL consultòu l'8 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Arma de Naxin, in sce iipp.it. URL consultòu o 9 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Naxin, scheda du cumün, in sce provincia.savona.it. URL consultòu o 9 zùgno 2021.
- ↑ Statìstiche I.Stat - ISTAT; URL cunsultàu o 28-12-2012.
- ↑ (IT) U faxö gianettu, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 9 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Ligüia in festa- Naxin, in sce liguriainfesta.com. URL consultòu o 9 zùgno 2021.
Àtri prugètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Naxin


text:
Itota nänö da godongaïnäni
Näni Cægaïnö
1
Wængonguï Tæiyæ̈ Waëmö Önöwoca poncæcäimpa, ante
1 Teopido bitö acæbiimpa, ante botö do yewæ̈möninque, Itota æbänö mä cægacäï, ante, Itota æbänö mä odömonte apæ̈negacäï, ante yewæ̈montabopa. Mänömaïnö ante do yewæ̈mönïmo inte botö adobo Odoca ïnömo inte ñöwo godömenque yewæ̈mömo ae. 2 Itota do ïñömö, Ïïnäni botö ïmotedö ante në apæ̈nequïnäni ïnänipa, ante cædinque tömënäni ïnänite apænte æ̈ninque da godongacäimpa. Ïninque tömengä nänö æite goquïönæ ïñonte tömënäni tönö godongämæ̈ ongöninque Itota ïñömö Wængonguï Tæiyæ̈ Waëmö Önöwoca tönö cædinque tömënäni ïnänite, Botö dæ gobo ate mïnitö ïïmaï cæcæmïnimpa, ante apæ̈negacäimpa. Ïinque apæ̈necä ate tömengä ingante Wængonguï do ænte mæ̈icä inque ingä æigacäimpa. Ïninque mäninganca tömengä nänö cægaïnö ante do yewæ̈mönïmo inte botö ïñömö, Bitö Teopidobi godömenque acæbiimpa, ante ñöwo wæætë yewæ̈mömopa.
3 Itota adocä incæ nantate wægaingä inte ñäni ömæ̈monte ate coadenta ëönæ manimpoönæ inguipoga quëwëninque tömënäni weca mïingä inte wæætë pö wæætë pö cædinque mä pönï cædongäimpa. Ïninque, Tömengä näwangä mïingä inte mänömaï cæcampa, ante adinque tömënäni ædö cæte wadö ante pönenguïnänii. Ayæ̈ tömënäni weca a ongöninque tömengä tömënäni ïnänite, Wængonguï Awënë Odeye nempo quëwencæmïnimpa, ante tömänö ante adodö adodö ante apæ̈necä ëñengadänimpa.
4 Tömënäni tönö godongämæ̈ ongöninque Itota ïïmaï angantapa.
—Wïï wayömö goedäni, Eedotadëë ïñömö ee quëwëedäni, angantapa. Botö Mæmpo ïñömö, Wacä ingante da pönömo æ̈ninque ëwocacæmïnimpa, ante do apæ̈nebo ëñëmïnitawo. Tömengä, Da pönonguïmo, ante nänö në angaingä ingante ante ænte ëwocacæte ante mïnitö ñöwo wänö cöedäni. 5 Edæ Wäö wodi ïñömö æpæ̈në guidongacäimpa. Wængonguï Tæiyæ̈ Waëmö Önöwoca guiquënë mïnitö baonga wantæ ïñö pö guiicæcäimpa, ante Itota apæ̈negacäimpa.
Itota öönædë æicampa
6 Ayæ̈ Itota tönö godongämæ̈ ponte ongönäni ïñömö tömengä ingante änänitapa.
—Itota ëñëmi. Mönö idægocabo mönö quëwengaïmæ ïñonte wadäni do ö æ̈näni incæte bitö ñöwo wæætë adobæ æ̈ninque mönitö Awënë Odeyebi oo bacæ cæbitawo. Edæ, Bitö nempo oo pönï godongämæ̈ quëwencæmönimpa, ante cæbitawo, ante ëñencæte ante wæmönipa.
7 Ancaa äñönäni,
—Ïñæmpa mïnitö ante wæïnö baï, Æyedënö baquïï, ante, Æpogadö baquïï, ante mïnitö wïï ëñenguënëmïni ïmïnipa. Mæmpoque në angaingä inte mänïnö ante ëñengampa. 8 Wæætë Wængonguï Tæiyæ̈ Waëmö Önöwoca pö guiidinque pönö cæcä ate mïnitö wæætë tæ̈ï pïñænte ëwocamïni edæ bacæmïnimpa. Ïninque, Botö æbänö cægaboï, ante në adïmïni inte mänïnö botö cægaïnö ante mïnitö täno Eedotadëë ïñömö quëwente apæ̈nedinque ayæ̈ Oodeabæ mäo apæ̈nedinque ayæ̈ Tämadiabæ mäo apæ̈nedinque godömenque tömämæ mäo apæ̈nemïni ëñencædänimpa, ante Itota angacäimpa.
9 Mänömaïnö ante apæ̈necä ëñente a ongöñönäni Itota mänïñömö ongonte æi boguïmancodë ingæ̈ æicä æ̈mö agadänimpa. 10 Öönædë æite ingæ̈ gocä æ̈mö ayönäni edæ onguïñæ̈na näämænta weocoo mongæ̈na tömënäni weca a ongöninque edæ, 11 tömënäni ïnänite apæ̈nedinque,
—Gadideabæ quëwëmïni inte onguïñæ̈mïni ëñëedäni. Quïnante æ̈monga a cömïnii. Edæ Itota mïnitö tönö ongöninque öönædë æicä amïnitawo. Edæ öönædë æicä mïni adï baï adocä Itota ïincayæ̈ ate ocæ̈ ëmænte poncæcäimpa, ante apæ̈nedatapa.
Codaa nänö cæquënënö wacä cæcæcäimpa, ante cædäni
12 Oodeoidi näni guëmanguïönæ cöwë näni goganca mäningancaque ï ïninque wïï gobæ ï ïninque tömënäni Odibowænquidi näni anquidi ongöninque ocæ̈ ëmænte wææ̈ Eedotadëë pönänitapa. 13 Tömënäni ëmöwo Pegodo tönö Wäö, Tantiago tönö Æntade, Pedipe tönö Tömato, Batodömëë tönö Mäateo, Adepeo wengä Tantiago, wacä, Mönö ömæ ingæ̈impa, ante në änongä Timönö, Tantiago wengä Codaa. Mänömaï ëmönäni inte pö guiidinque tömënäni näni wänoncönë æ̈mongapaa æi guiidänitapa. 14 Ayæ̈ ïïnäni tönö wadäni Wængonguï ingante godongämæ̈ apæ̈necæte ante cöwë pö pö cægadänimpa. Onquiyæ̈näni adobaï Itota badä Mäadiya tönö ayæ̈ Itota biwïidi tönö cöwë ponte apæ̈nedönänimpa.
15 Mänïñedë Itota ingante näni tee empote quëwënäni tiento bæinte ganca ïnäni inte ongöñönäni Pegodo tæcæguedë ængæ̈ gantite apæ̈necantapa. 16 “Ïñänäni ëñëedäni. Ñöwocä Codaa wodi Itota wodi ingante në æncædäni ïnänite në godö odömongä ingantawo. Edæ tömengä ingante ante Wængonguï Tæiyæ̈ Waëmö Önöwoca wëënëñedë apæ̈necä ëñëninque awënë Dabii wodi nänö yewæ̈mongaïnö baï cöwë ïinque baquïnö anguënë. 17 Edæ Itota mönitö ïmönite apænte æ̈ninque Codaa ingante adobaï apænte ængacäimpa. Ïninque mönö cabo mönö në cæquënënö ante Codaa wodi adocä incæ mönö tönö godongämæ̈ cæcä ingacäimpa. 18 Tömengä wïwa cæte tiguitamö nänö æ̈nintamö incæ adodö godongä æ̈nänitapa. Tömënäni wæætë tiguitamö æ̈ninque, Waodänido bacæ̈impa, ante ömæ godonte æ̈nänitapa. Tömengä ïñömö guidömëmæ̈ wæænte ömengö tæi æbæ godente æ̈mæ̈wo wængantapa. 19 Mänömaï wængä ëñëninque Eedotadëë quëwënäni tömänäni, ‘Wepæ̈ onguipo ba awædö,’ ante tömënäni näni tededö Atedämæ pemönänitapa. 20 Edæ Ämotamïni näni Angaintaa ïïmaï ante dobæyedë yewæ̈mongatimpa.
‘Tömengä oncö æ̈mæ̈wo önonconque bacæ̈impa.
Wacä mänincönë cöwë quëwënämaï incæcäimpa.’
Ante näni Ämotamïni Angainta baï do batimpa. Ayæ̈,
‘Tömengä në aacä bate nänö cæquënënö incæ wacä badinque cæcæcäimpa,’
ante yewæ̈monte ongompa,”
21 Ante apæ̈nedinque Pegodo godömenque ïïmaï ante apæ̈necantapa. “Mänömaï ïï ïninque Codaa wodi në nänö cæquënënö incæ edæ wacä cæcæcäimpa, ante ñöwo mönö apænte angæ̈impa. Awënë Itota ïmæca mönö tönö guëa cægongäñedë wadäni godongämæ̈ në cægönïnäni ïnänite adinque mönö ïïmaïnö ante apænte ængæ̈impa. 22 Wäö wodi nänö guidöñedë cægöninque ñöwoönæ Itota nänö æite goönæ ganca æcänö æcänö mönö tönö godongämæ̈ cægönïnäni ïnänii, ante adinque mönö adocanque ingante apænte ængæ̈impa. Apænte æ̈mö ate tömengä, Itota dobæ ñäni ömæ̈mongantapa, ante në againgä inte wæætë mönö tönö godongämæ̈ apæ̈necä incæcäimpa.” 23 Ante Pegodo angä ëñente cædinque tömënäni wæætë, Æcänö æcänö në agaïnäni ïnänii, ante adinque mënaa ïnate apænte æ̈nänitapa. Adocanque Ootee, Badatabato näni änongä inte tömengä mæ̈mæ̈ beyæ̈, Yoto, ante näni pemongaingä ïñongante tömënäni tömengä ingante apænte æ̈ninque edæ wacä ingante Mäatiya ingante apænte ænte gönönänitapa. 24 Mänömaï apænte æ̈ninque Wængonguï ingante apæ̈nedänitapa. “Awënë ëñëmi. Mönitö æbänö pönëmönii, ante tömää ëñëmi inte bitö ïïna ïnate adinque æcänö ingante do apænte ængabiï, ante odömömi amönii. 25 Edæ Codaa wodi tömengä nänö pante wænguinque oda cæcantapa. Ïninque bitö ñöwo wacä ingante da godömi godinque Codaa wodi nänö cæquënënö ante cæcæcäimpa, ante ämii, ante wæmönipa.”
26 Ante Wængonguï ingante apæ̈nedinque tömënäni, Æcänö ïnaa, ante ëñencæte ante cædinque dicamö æ̈ninque, Wo godö wo godö cæyömö to ta wææ̈ acæ̈ï, ante cæte ayönäni Mäatiya nänö cæ to ta wæænca adinque, Mönö ïmonte Itota da godongä në godïmö önompo tipæmpoga go adocanque ïñömonte tömengä mönö cabo badinque godongämæ̈ cæcæcäimpa, ante cægadänimpa.


text:
Wolfgang Amadeus Mozart
Wolfgang Amadeus Mozart (Salzburg, 27 Zenâ 1756 – Vienna, 5 Dexembre 1791), nomme de batteximo: Johannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart, o l'è stæto 'n composcitô oustrìaco a chi a l'è universalmente riconosciûa a creaçiôn de êuvie mûxicâli de straordinario valô artistego.
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
File murtimediæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Wolfgang Amadeus Mozart


text:
Val Maira
Coordinæ: 44°30′07″N 7°08′16″E / 44.501944°N 7.137778°E
A Val Maira (in oççitan Val Maira, Vau Maira, Vath Maira) a l'é uña de vàlle ocçitañe e uña region de l'Ocçitania (comunitæ montaña) dâ provinsa de Cuneo. O sciumme Maira o ghe dà o nomme. O çentro prinçipâ o l'é San Damian; d'ätri çentri inportanti en Busca e Dronê.
Geografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
De montâ insce l'asse çentrâ dâ Vàlle s'ariva a la Clapiera (1.614 m.) a i pê dâ Ròcca Provensâ.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Stradette e vìe militari pòrtan a i passi alpin dê vìe antighe de l'emigraçion da donde se chinava in Fransa. A valle a presenta un bon nùmero d'opere d'arte: gexe romanico-gòtiche, afreschi de schêua avoxâ (H. Clemer; Baleison), ponti merlæ; fontañe, cæ con barcoin doggi e teste taggiæ.
Economîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
A ricchessa stòrico-artistica e naturalistica e a presensa de strutûe pê escorscioin (G.T.A., Percorsci ocçitæn) permettan o sviluppo d'un torismo cortuâ ch'o l'à ben de successo inti paixi de lengoa tàicia, con un bon movimento de turisti dâ Germania, dâ Svissëa e da l'Austria. Inti ûrtimi anni comensa a arivâ inta vàlle de forse zoene: figgi d'emigranti o gente de çitæ ch'àn çernûo un ätro stîle de vitta, àn inandiòu de ativitæ agricole, atrexanæ ò turistiche.
Turismo[modìfica | modìfica wikitèsto]
I percorsci ocçitæn en un camin turistico, diviso in treze tappe, ch'o passa pe tutta a Val Maira.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Val Maira


text:
Respiaçion
Respiaçion - Processo fixiologico, essençiâ pe-e creatue vivente aerobiche (ommo, animæ e vegetæ), ch'o consciste inte l'assunsion de l'oscigeno atmosfeego e ne l'eliminaçion de l'anidride carbonnega e de l'ægoa, pe mezo di appægi e organi diversci (pormoin, oege di pesci, canoezi ò diffuxion d'i gazzi a traverso a superfiççie corpoia).
Vôxe corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Respiaçion


text:
Teritöi d'oltremâ Britanneghi
I Teritöi d'oltremâ Britanneghi son (ancheu) 14 teritöi sotta a sovranitæ do Regno Unïo, ma che no ne son conscideræ parte.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
O nomme British Overseas Territory (Teritöio d'oltremâ Britannego) o l'è stæto introduto into 2002 e o sostituisce o nomme British dependent territory (Teritöio dipendente Britannego) doeuviao da o 1981. Primma o vegniva doeuviao o nomme colònia ò colònia da coronn-a.
I teritöi de Jersey, Guernsey e l' Isoa de Man, scìben che son sotta a sovranitæ da coronn-a britannega, g'han unn-a relaçion costituçionâ despægia con o Regno Unïo, e son clascificæ comme dipendençe da coronn-a ciuttòsto che comme teritöi d'oltremâ.
I Teritöi d'oltremâ Britanneghi son:
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Teritoi d'oltremâ Britanneghi