text:
Cazàsse
Cazàsse, ò Cazàsse di disciplinànti ascì, o l'é o nómme de antîghe e tradiçionâli confratèrnite religiôze da Ligùria, scitoæ sorviatùtto inta çitæ de Zêna e inte zöne che sòn stæte sott’a-o contròllo da sò Repùblica, ma se pêuan atrovâ in dôe provìnse de l'Argentìnn-a ascì, aprêuvo a l'emigraçión de tànti zenéizi into XIX sécolo.
Ste asociaçioìn chi sòn nasciûe cómme de confratèrnite catòliche che de sòlito àivan a sò sêde inte l'ötöio dedicòu a-o mæximo sànto a-o quæ a l'êa dedicâ a confratèrnita. Probabilménte a sò òrìgine a ne vén da-e ciù antîghe confratèrnite di batûi, creæ a sò vòtta pe fâ tórna vîve a pasción de Crìsto. Co-a creaçión de Cazàsse l'é stæto pe de ciù introdûto a nêuva e caraterìstica figûa do cristezànte, ò sæ quélla di ménbri da confratèrnita che, inte procescioìn religiôze, pòrtan i croxefìssi da pròpia congregaçión religiôza.
A-a giornâ d’ancheu e Cazàsse sòn di òrganìsmi làichi co-îna pròpia sêde inte ’n ötöio, che da-o XV sécolo o saiâ de lóngo ciù de spésso costroîo pròpio da-e confratèrnite dæto a sò cresciûa richéssa, co-a sò existénsa ch'a l'é bén bén documentâ inti àtti da Socjêtæ Lìgure d'Istöia Pâtria. Pe de ciù, de spésso i sò conponénti êan di grùppi de artexén pàrte da mæxima àrte, e coscì e Cazàsse diventiàn l’espresción de corporaçioìn di mestê pe tutelâ 'n çèrto grùppo sociâle.
Etimologîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
O nómme Cazàssa o ne vén fòscia da l'espresción "fâ cazàssa", ò sæ unî tra de lô e confratèrnite. I ménbri da Cazàssa, defæti, se unîvan in de Cazàdde ò di Sestê sott’a-a proteçión do mæximo sànto. Segóndo 'n'âtra versciòn ò nomme Cazàssa o ne vén da-o fæto che, a-o mànco inte époche ciù antîghe, i fræ se incontrâvan inte de baràcche de légno ò inte de strutûe deruæ, dîte pròpio Cazàsse (leteralménte "câze grénde"). A ògni mòddo quésta a no l'é 'na teorîa tànto probàbile dæto che za e prìmme confratèrnite se rionîvan inte capélle de gêxe ò di convénti, co-o consciderâ ascì chò-u sò nómme o l'é gròsso mòddo òriginâio do XVI sécolo. Defæti o prìmmo ûzo do nómme Cazàssa o l’é do 1561 quànde, pi-â realizaçión de ’na càscia procescionâle de Sànta Zìtta, inte 'n contræto o nómme da confratèrnita o l’é scrîto pi-â prìmma vòtta “cazacia”, in mòddo ’n pö latinizòu[1].
Istöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
E òrìgini[modìfica | modìfica wikitèsto]
E confratèrnite crestiànn-e, che existéivan scìnn-a da l'etæ româna, sòn tànto cangiæ a partî da l'época do régno frànco de Càrlo Màgno, scibén che into X sécolo a-e confratèrnite fâvan ancón pàrte sôlo di religiôxi. E prìmme confratèrnite nasciàn sorviatùtto tra-o clêro de çitæ, co-i prìmmi câxi de congregaçioìn di làichi che són ciù ò mêno do XII sécolo, ò sæ do perîodo into quæ in Itàlia nasciàn i lìberi comuìn.
In sciâ bâze de l'inportànsa da confratèrnita quésta a l'àiva cómme pòsto pe celebrâ e sò fonçioìn religiôze 'n'artâ da gêxa a-a quæ êan ligæ, 'na capélla òpû, pe quélle za ciù inportànti, in sò ötöio, gestîo da-a goìdda de 'n præve ò de 'n sò càppo. Inte rionioìn da confratèrnita de sòlito vegnîvan lezûe e sâcre scritûe in léngoa vorgâ e vegnîvan fæte raprezentaçioìn pe ilustrâ o sò contegnûo, dæto chò-u pòpolo o l'êa ancón pi-â ciù pàrte anarfabêta. Óltre a-e fonçioìn religiôze i confræ fâvan vàrie òpere mizeicordiôze drénto e fêua a sò comunitæ: dâvan ascisténsa a-i maròtti, òrganizâvan e fonçioìn pe-i mòrti, fâvan òpere de caitæ pe-i pövei e i foestê, arecheugéivan e limöxine pe-i òrfani e pe-e fìggie sénsa déutta e fâvan ascisténsa a-i condanæ a mòrte e a-i prexonê. L'êa asæ difûza ascì a pràtica de arechéugge e sómme pe poéi pagâ i riscàtti di prexonê de goæra e de chi l'êa stæto caturòu da-i piràtti saracìn e portòu in Àfrica cómme scciâvo.
Inte sti ànni chi, inte procescioìn religiôze, comensiâ a pràtica pe-i confræ de vîve a pasción de Crìsto inte tùtte e sò fàcce, inclûze quélle ciù sangoinôze. A ne vén defæti pròpio da sto perîodo chi a creaçión de coscì dîte confratèrnite di disciplinànti ò di flagelànti, conosciûe cómme e confratèrnite di batûi ascì, ch’andâvan aprêuvo a 'n moviménto religiôzo da pöco nasciûo a Perùggia. Inte procescioìn, òltre che flagelâse, i confræ invocâvan a mizeicòrdia divìnn-a co-a poîa da vegnûa do dies irae, l'Apocalisse, inta quæ sôlo chi àiva scontòu tùtti i sò pecæ o se saiæ sarvòu[2]. A ògni mòddo a régola da disciplìnn-a a l'à 'n'òrìgine bén bén ciù antîga, dæto ch'a l'êa za praticâ inte l'Érto Medioêvo da-i ascêti cómme mézzo de mortificaçión e de peniténsa. De quéste confratèrnite, unn-a de prìmme da quæ se conósce a dæta de fondaçión a l'é a Domus disciplinatorum dedicâ a Sàn Tögno, costitoîa into 1232 a Zêna e ch'a l'àiva a sò sêde inte l'antîga gêxa de Sàn Doménego, ancheu caciâ zu pe fâ pòsto a-o tiâtro Càrlo Felîçe.
A difuxón[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Zêna o fenòmeno de confratèrnite di disciplinànti o cangiâ rapidaménte, sorviatùtto con l'arîvo da procesción, partiâ da l'Ónbria, goidâ da-o Raniero Fasani into 1260, ch’o caxoniâ tànta coîxitæ vèrso a sò figûa dæto che, vestîo sôlo de 'n sàcco e tegnindo 'na disciplìnn-a in màn, o gjâva pe-e stràdde flagelàndose e inploràndo mizeicòrdia e pâxe, invitando tùtti a-andâghe aprêuvo.
L'arîvo do Fasani o l'é contòu in particolâ da-o beâto Iàcopo da Varàgine, contenporànio a-i fæti e futûro Arçivéscovo de Zêna, ch’o scrîve cómme lê o l'êa arivòu into perîodo de Dênâ, goidòu da-o retô do pòpolo de Tortónn-a e da-o ménbro di "fræ da peniténsa" Sinibaldo degli Opizzoni, fermàndose inta gêxa de Sàn Françésco. De lóngo inte crònache do Iàcopo da Varàgine se peu lêze de cómme, gràçie a l'intervénto di disciplinànti, into 1295 a Zêna saiâ firmâ 'na pâxe tra i ranpìn e i mascheræ.
Into rèsto da Ligùria l’é pròpio de sto perîodo chi a costituçión de prìmme confratèrnite di disciplinànti, cómme quélla da Prîa, indicâ cómme za existénte a-o prinçìpio do XIV sécolo da-o Mónti inta sò òpera “Le Confraternite nell'Italia settentrionale”. A Zêna sòn do XIV sécolo vàrie confratèrnite, cómme quélle de Sàn Gioàn, de Sàn Giàcomo de Pré, de Sànta Catænn-a, e de Sàn Tögno, segoîe pöco dòppo da quélle de Sàn Bertomê, Sàn Zòrzo e Sànta Crôxe. Fêua de Zêna són do XIV sécolo e confratèrnite de âtri pàizi vixìn, cómme quélle de San Giàcomo de Pìn, de Sàn Stêva de Róieu, de Sàn Martìn de Pêgi, de Sant'Anbrêuxo de Ôtri e di Santìscimi Nicolò e Eràsmo de Ôtri.
Into 1399, in òcaxón do Giubilêo de l'ànno dòppo, vàrri ménbri da confratèrnita làica di Giànchi, coscì ciamæ pò-u fæto che portâvan indòsso 'na càppa giànca e gh’àivan in tésta o caraterìstico capùsso, pasiàn pe tùtta a Ligùria pò-u sò viâgio vèrso Rómma. A Zêna, dónde vegniàn bén òspitæ da-i abitànti do pòsto, ariviàn a-i 5 de Lùggio, propónendo vàrie iniçiatîve e spostàndose con de procescioìn goidæ da-o confræ ch'o portâva o croxefìsso. Pe de ciù, inti giórni da sò fermâta inta çitæ, saiàn registræ tréi miâcoi ascì: a goarixón de 'n sóppo, a liberaçión de 'na scciâva e a resureçión de 'n figeu træ ôe dòppo ch'o l'êa stæto diciaròu mòrto. Co-o pasàggio di Giànchi inte tùtta a Ligùria saiàn creæ de nêuve confratèrnite, tra-e quæ in particolâ quélle de Gâvi, Rapàllo, Lavàgna, Récco e Lêua.
Into 1405, l'òpera do fràtte domenicàn Vinçénso Ferreri, pöi fæto sànto e asæ veneròu da-i zenéixi, a faiâ nàsce di sentiménti de ezaltaçión tra i disciplinànti che se flagelâvan inte sò mésse. Pöchi ànni dòppo, e confratèrnite di disciplinànti saiàn do tùtto mìsse in régola inti sò rapòrti co-a Gêxa da-o fràtte françescàn Benardìn da Siêna, poi fæto sànto. A separaçión de confratèrnite da-e rispetîve gêxe, co-a fondaçión de 'na pròpia sède separâ inte 'n ötöio (de sòlito insémme a-âtri grùppi religiôxi), a comensiâ a-o prinçìpio do XIV sécolo, co-o dâ a ste òrganizaçioìn chi 'na strutûa ciù scìmile a quélla atoâle[3]. De lóngo into mæximo sécolo ghe saiâ a creaçión de conpagnîe do Còrpo de Crìsto e quélla da Mizeicòrdia, co-e segónde ch’àivan a fonçión de ascìste i condanæ a mòrte e che saiàn l'inspiraçión pe de nêuve confratèrnite dedicæ a l'ascisténsa inti uspiæ. L'inportànsa de confratèrnite, che comensiàn a pigiâ o nómme da quéllo do sànto a-e quæ êan dedicæ, a continoiâ a crésce de lóngo de ciù, diventàndo di céntri de potêre indipendénti da l'aotoritæ vescovîle.
Saiâ pròpio inte sti ànni chi che, co-a decixón da Repùblica de Zêna de creâ a cosci dîta "Cazàssa" dónde arechéugge e corporaçioìn de àrte e di mestê, che-e confratèrnite religiôze comensiàn a êse ciamæ co-o nómme ch’àn ancheu. Into 1528 a Supèrba a nominiâ quàttro Scìndichi de Cazàsse, ch’àivan o cónpito d’òrganizâ e procescioìn, decidendo o camìn e invigilàndo in sciô sò svolgiménto, in mòddo da evitâ che sciupésan dizórdini e punìndo i abûxi. Inti archìvi stòrichi da çitæ de Zêna se trêuva ancón a-a giornâ d’ancheu vàrri rezocónti in sce l'ativitæ di Scìndichi, co-i ciù despægi contegnûi: gh'è di verbâli in scê discuscioìn pe decìdde o camìn da procesción, decrétti pe tegnî avèrte inte giornæ de fèsta e pòrte da çitæ, pe permétte a-i fedêli de fêua ascì de parteçipâ, ò di diviêti ascì de fâ intrâ inta catedrâle de Sàn Loénso di cavàlli. Tra sti decrétti chi, in particolâ rigoàrdo a-o regolaménto de procescioìn de Cazàsse, se peu védde cómme a-i 9 d’Arvî do 1530 a Zêna gh'è 21 confratèrnite, distriboîe tra i quartê da çitæ e che, scinn-a-a rivoluçión urbanìstica do céntro stòrico de l'Eutoçénto, no cangiàn de poxiçión. I ötöi da çitæ se pêuan spartî inte tréi sestê: Portöia (con l'ötöio de Sàn Giàcomo de Fuxìnn-e), Castéllo e Sarzàn.
O svilùppo de confratèrnite e a sò inportànte fonçión sociâle a portiâ a 'n grànde rinovaménto da vìtta crestiànn-a tànto che, into XVI sécolo saiàn creæ de nêuve congregaçioìn religiôze cómme e Conpagnîe da Caitæ e-e Conpagnîe do Divìn Amô, ch’arviàn di uspiæ e di ricòveri pe-i ciù bezeugnôzi. Inti mæximi ànni saiàn creæ ascì e confratèrnite do Càrmo, gestîe da-i fràtti Carmelitén e co-in caràtere escluxivaménte devoçionâle, quélle da Çénta, creæ da-i fràtti Ermìtti de Sant'Agostìn, e confratèrnite do Rozâio, controlæ da-i fràtti Domenichén, e quélle divöte a-o Santìscimo Sacraménto, a-e quæ o pàppa Pòulo III o concediâ vàrie indulgénse e privilêgi. Inte zöne de canpàgna, pe contrastâ l'uzûa e controlâ a véndia di seménse, saiàn creæ e Cazànn-e, cómme, prezénpio, into pàize de Gâvi, dónde gh'êa a confratèrnita di Giànchi, ch'a gestîva a Cazànn-a do gràn, e di Turchìn, che in càngio a gestîva o Mónte.
In prinçìpio i confræ portâvan de càppe giànche, de pànno òrdenâio, e avèrte in sciâ schénn-a, ma, co-o XVI sécolo e a riduçión da pràtica da flagelaçión, e röbe diventiàn bén bén ciù rìcche, co-a creaçión de tabarìn de râzo e âtri tesciûi preçiôxi, a-e vòtte con recàmmi in öo ò argénto ascì.
Inte quésto perîodo, pe quànte rigoàrda a çitæ de Zêna, tra-o 1480 e o 1582 gh'êa 134 confratèrnite, de quæ setànta ancón atîve into Seteçénto, e, tra o 1582 e o 1811, ne saiàn fondæ 124 nêuve. Tànte saiàn quélle dedicæ a-o Santìscimo Sacraménto ò a-o Rozâio, famôza a l'é stæta a coscì dîta confratèrnita di 72 apòstoli.
Pe-e confratèrnite de l'época, coscì cómme pe quélle da giornâ d’ancheu, o moménto ciù inportànte o l'é de lóngo stæto quéllo da procesción, fæta de sòlito o giórno da fèsta do pròpio sànto ò inte di particolæ, cómme quéllo di pelegrinàggi. Procescioìn dónde comensiâ l’ûzo de portâ e càsce procescionâli, i crìsti, e màsse, i confaloìn e-e candéie. Da-i lìbbri contàbili conservæ inti ötöi se peu lêze tùtto o riscóntro de spéize fæte da-e confratèrnite pe-e procescioìn con, in particolâ, quélle pe: candéie pe l'inluminaçión, pagaménto da bànda muxicâle, òfèrte pe-i prelâti parteçipànti e, a-e vòtte, pe'n rinfrésco a-a fìn da çeimònia, de spésso asæ sénplice con sôlo pàn e vìn, pe chi avesse fæto pàrte a-a fonçión, avèrto a-i ménbri de vixìnn-e confratèrnite ascì[3].
A controrifórma[modìfica | modìfica wikitèsto]
O prìmmo efètto do Concìlio de Trénto in sce l'ativitæ de confratèrnite o saiâ quéllo de cangiâ i tèsti religiôxi; defæti se dêuviâvan de traduçioìn in léngoa vorgâ, cómme quélla scrîta da l'Ofìçio da Beâta Vèrgine, che de segûo no êan tànto precîze. In sciâ fìn, into 1571, o pàppa Pîo V o l’ordiniâ che i tèsti da dêuviâ poéivan êse sôlo quélli scrîti in latìn e da lê aprovæ co-a bólla Quod a Nobis. Co-o Concìlio de Trénto cangiàn e pràtiche penitençiâli ascì, co-o dâ ciù inportànsa a-o lâto spiritoâle e inpónendo 'na riduçión da pràtica da flagelaçión, decixón ch’a caxoniâ 'n vêuo devoçiónâle, scibén che-e confratèrnite lìguri diféndiàn tànto a Gêxa chi-â a sò açión into perîodo da rifórma protestànte. Pe risòlve o problêma da mancànsa de régole precîze pe-e confratèrnite, za càoza de 'na lamentêla fæta da-o monscignór Bòsso, into 1587 l'arçivéscovo de Zêna Tögno Sòuli o l’inponéiva de nêuve régole, asæ scìmili a quélle emanæ da Sàn Càrlo Boromêo into 1573 ma con di capìtoli in ciù. Inte ste nêuve régole vegnîva decîzo, tra l’âtro, de mostrâ e fâ conósce mêgio a dotrìnn-a, sorviatùtto a-i ciù zóveni, e de incoragî i pàrechi a creâ de nêuve confratèrnite la dónde no ghe n'êa[3].
In particolâ, into 1562, inta XXII sesción do Concìlio se parliâ de confratèrnite, sêde inta quæ se confermiâ a dipendénsa spiritoâle de quéste da-i véscovi e a-a jus visitando hospitalia de l'aotoritæ diocezànn-a. Into Concìlio saiâ decîzo chi-â continoitæ aministratîva, ò sæ o pasàggio de conségne tra vàrie aministraçioìn, o dovesse avegnî sott’a-o contròllo do pàreco. Pe de ciù vêgnan viêtæ de pràtiche che, segóndo o Concìlio, poéivan êse a càoza de ecèssi ò deviaçioìn cómme l'abitùdine, asæ difûza, de òrganizâ di disnæ ò de raprezentaçioìn tiatrâli inti ötöi. Intànto a saiâ réiza òbligatöia a parteçipaçión de confratèrnite a tùtte e procescioìn òrganizæ vixìn a lô, decixón ch'a caxoniâ di fòrti discuscioìn in sce l'òrganizaçión de quéste manifestaçioìn, sorviatùtto con rigoàrdo a-a dispoxiçión de confratèrnite, a-i confaloìn da portâ e a-o mòddo de vestîse. Sôlo into 1583 o pàppa Grigheu XIII o decìdiâ in mòddo definitîvo chò-u pòsto ciù inportànte inta procesción o dovesse êse òcupòu da-a confratèrnita ciù antîga, e dónca a prìmma a portâ i sàcchi, con l’aregordâ che in ògni mòddo a parteçipaçión a dovesse avegnî sénsa nisciùnn-a òstentaçión e êse do tùtto de bàdda[4].
Dòppo o 1530 saiàn creæ e coscì dîte arçiconfratèrnite, ò sæ de confratèrnite che sòn formæ da 'na ræ de vàrie confratèrnite e inta ciù pàrte di câxi con sêde a Romma, co-o permìsso de fâ òpere pîe e òbligaçioìn, dæto che quéste riçéivan de indulgénse magiô. A régola generâle a l'êa che ’na sôla confratèrnita pe pòsto a poéiva êse ligâ a 'n'arçiconfratèrnita, de mòddo che-e confratèrnite ligæ a unn-a de livéllo superiôre fîsan giögraficaménte distànti e bén distriboîe inte tùtto o teritöio. Segóndo 'na sucescîva dispoxiçión do pàppa Cleménte VIII vegniâ domandòu a-e confratèrnite, pe òtegnî l'agregaçión a 'n'arçiconfratèrnita, de prezentâ i sò statûti e 'na létera do véscovo pe provâ a sò formaçión canònica.
De lóngo inte sti ànni chi, e aotoritæ da Repùblica de Zêna doviàn intervegnî vàrie vòtte pe difénde i confræ in procesción dæto che, cómme quànde a-o Zéuggia Sànto pasâvan pe-o caróggio do Fî, êan sotopòsti a derixón e molèstie; tra i provediménti do govèrno ghe saiâ quéllo de serâ e bitêghe, limitàndo a pràtica da flagelaçión ascì. Fra l’âtro ghe restâva pöi 'n fòrte sénso de rivalitæ tra-e vàrie confratèrnite, ch'o diventâva coscì 'na sfìdda a chi avesse òrganizòu a fèsta ciù rìcca, o croxefìsso ciù òrnòu ò o pòsto ciù inportànte inta procesción.
Tra e confratèrnite ciù popolâri gh'êa quélle dedicæ a-a Vèrgine Màia, che inplorâvan o sò agiùtto cóntra a pèsta e i erétichi, óltre che pe soportâ e peniténse corporâli che patîvan inte procescioìn. Quésto cùlto o l'aviâ 'na grànde difuxón da-o 1571, aprêuvo a-a decixón do pàppa Pîo V de atriboî a vitöia inta batàggia de Lépanto da pàrte da Lîga Sànta cóntra i Tùrchi pròpio gràçie a l’intervénto da Madònna.
Da-o XVII a-o XVIII sécolo[modìfica | modìfica wikitèsto]
Cómme pe-i sécoli prìmma, into Seiçénto e into Seteçénto ascì s’aviâ 'n grànde svilùppo de Cazàsse, ségge pe nùmero de inscrîti che pi-â fondaçión de nêuve confratèrnite, co-îna divixón tra quélle ciù "aristocràtiche" (cómme a Conpagnîa do Mandillétto, fondâ da Ètore Vernàssa into 1497), ò sæ e ciù antîghe, e quélle nêuve che êan ciù popolâri e avèrte a-e adexoìn[5].
Za da-o XVI sécolo s’aviâ 'n fòrte inpégno da pàrte de l'aotoritæ vescovîle pe aomentâ o pròpio contròllo in scê confratèrnite, scibén che tra quélle za existénti saiàn pöche quélle a êse sotopòste a 'na revixón di statûti, co-o domandâ a sò aprovaçión da pàrte de aotoritæ ecleziàstiche. O contròllo vescovîle o saiâ defæti ezercitòu sorviatùtto in sciâ creaçión de nêuve confratèrnite, in mòddo da evitâ 'na sò ecescîva concentraçión into mæximo pòsto. O pàppa Cleménte VIII, de lóngo inta sò bólla Quaecumque di 7 de Dexénbre do 1604, o l’introduiâ 'n fòrte contròllo de aotoritæ religiôze, a-e quæ tùtte e confratèrnite doviàn êse sotopòste, vietàndo a nàscita de nêuve congregaçioìn sénsa o permìsso vescovîle e sénsa a sò sotomisción a-a disciplìnn-a. Pe de ciù l'êa necesâio l'aotorizaçión do véscovo pe poéi fâ pàrte de 'n arçiconfratèrnita.
Âtra caraterìstica de sti sécoli chi a l'é quélla do rinforsaménto de confratèrnite e da sò fonçión sociâle, ativitæ poscìbili gràçie a-e vàrie donaçioìn de bêni e terén, domandàndo de limöxine e òrganizando de Mésse (a pagaménto) pe-i mòrti. Ma acapitâva che, in càngio de segoî i critêi de ònestæ e de umiltæ, l'inpégno contìnoo de òrganizâ procescioìn e fèste o portâva a 'na scitoaçión ch'a degenerâva de spésso in dizórdini, rìsce, inbriægatûe e àtti de dizonestæ. Defæti e Cazàsse diventiàn sorviatùtto 'n pòsto de aristocraçîe sociâli, e de lóngo de ciù contropàrte e òstàcolo a l'ativitæ de goìdda di pàrechi e di véscovi, pròpio into perîodo quànde co-a controrifórma se çercâva de fâ tornâ o céntro do potêre ecleziàstico inte gêxe. Pe cóntra i miscionâi, che creâvan de âtre confratèrnite cómme òpere de evangelizaçión, saiàn pròpio lô a dâ tùtti i bêni necesâi pi-â creaçión de quéste.
I coscì dîti prinçìppi riformatoî e-e fòrse de l'inovaçión saiàn tra i prìmmi aversâi de ste confratèrnite chi, intervegnìndo inte sò ativitæ de beneficénsa a favô de aotoritæ centrâli do Stâto. A fòrsa polìtica de Cazàsse a Zêna a l'é bén ciæa da-o sò ròllo inta coscì dîta rivòlta de Sciàlla Màia cóntra o govèrno anti-clericâle e filofrançéize, in diféiza da Pâtria e de Cöse Sâcre de quésta. Defæti saiàn pròpio e clàsse ciù bàsse e violénte da popolaçión, ò sæ i camàlli che fâvan pàrte de vàrie Cazàsse do pòrto, a partî da Portöia e a atacâ i giacobìn, avéndo iniçialménte raxón di òcupànti, ma purtròppo sénsa riêscî a fâ càzze o govèrno de l'época, eséndo a-a fìn sconfìtti.
Dòppo a rivòlta de Sciàlla Màia, o nêuvo regìmme o no védiâ de bón éuggio e Cazàsse, conscideræ 'n scìnbolo de l'Ancien Régime, óltre che òstîle a-o govèrno di òcupànti. Defæti, co-e consegoénse da Rivoluçión françéize e a nàscita da Repùblica Lìgure, comensiâ a limitaçión da libertæ d'òperaçión di ötöi, che de spésso saiàn òbligæ a cêde i sò bêni. Defæti, into 1788, o Diretöio legislatîvo da Repùblica Lìgure o decìdiâ a requixiçión de tùtti i preçiôxi de propiêtæ de gêxe, convénti e ötöi, decixón ch'a saiâ repigiâ into 1811 da-o govèrno napoliònico, dispónendo a sopresción de confratèrnite, che saiàn dónca unîe a-e gêxe parochiâli. Pe de ciù, e lézze napoliòniche viêtiàn e confratèrnite dedicæ a-o Santìscimo Sacraménto, predispónendo a confìsca do sò patrimònio[6].
'Na testimoniànsa de l’época napoliònica[modìfica | modìfica wikitèsto]
Testimoniànsa dirètta do XIX sécolo a l'é quélla do duganê Jacques Boucher, ch'o sogiorniâ tra-o 1805 e o 1808 a Zêna, scrivéndo vàrie létere a-a pròpia famìggia inte quæ o descrîviâ a çitæ, o sò folclôre, e sò tradiçioìn e a vìtta de tùtti i giórni. Tànti saiàn i riferiménti a-a religiozitæ di zenéixi, definîa a sò avîso particolâ, da quæ o saiâ sorviatùtto colpîo da-e procescioìn de Cazàsse:
«Che pàize eceçionâle o l'é quésto! - o scrivéiva in èstaxi a-o poæ a-i 7 de Màzzo do 1806 - Mi ò apénn-a vìsto a procesción de cosacies […] che in zenéize o se prononçia cosaches, sòn òmmi de ògni condiçión rionîi in confratèrnita. Pòrtan 'n mantéllo co-in capùsso, con doî pertûxi pe-i éuggi, ch’o ghe crêuve tùtta a tésta».
Lê pöi o scrîve che i peniténti «portan de crôxe coscì lónghe e coscì pezànti che, pe êse mantegnûe drîte, dêvan êse tegnûe in equilìbrio, con l'agiùtto de 'na çénta speciâle ò de 'n supòrto scìmile a quéllo dêuviòu da-i pòrtabandêa. I ciù fòrti e alenæ tra quésti "cristezànti" riêscian adreitûa a conpî straordenâie acrobaçîe, con córse, fermâte inprovîzi, gîavòtte inprovîze e scìnn-a di pàssi de bàllo: ògni tànto, prezénpio, sostégnan a crôxe, arenbàndola in sciâ pànsa, co-îna màn sôla, de lóngo tegnìndola in equilìbrio, cómme faiéiva 'n equilibrìsta ch'o tegnìsse in sciâ pónta do nâzo a ciùmma de 'n pavón»[7].
O XIX sécolo[modìfica | modìfica wikitèsto]
A legislaçión italiànn-a a saiâ contrâia scìnn-a da-a sò creaçión a-e confratèrnite vìste cómme instituçión, defæti inte sto perîodo chi no saiàn conscideræ cómme poscìbili énti religiôxi, esclùdendo quélle sénsa 'n patrimònio imobiliâre ascì. A lézze n. 753 di 3 d’Agósto do 1862 a distingoéiva e confratèrnite che àivan 'n cómme òbietîvo quéllo de fâ beneficénsa da quélle da-a sôla fonçión religiôza, co-e prìmme che êan sotopòste a 'n dirètto contròllo de l'aotoritæ statâle. A sucescîva lézze n. 3848 di 15 d’Agósto do 1867 a soprìméiva i énti ecleziàstichi, ma resparmiàndo e confratèrnite conscideræ cómme òpere pîe, e dónca a-e asociaçioìn làiche. A lézze n. 6972 di 17 de Lùggio do 1890, dîta lézze Crispi, a dispónéiva a confìsca a tùtte e confratèrnite, con sôla fonçión religiôza, de tùtti i bêni che produxéivan richéssa, lasciàndoghe sôlo i ötöi e-e gêxe, sopriméndo i ofìçi de beneficénsa e a congregaçión de caitæ. A circolâre n. 43 do 1899 de l'ofìçio da Rêgia Prefetûa de Zêna a l’inpónéiva a-e Cazàsse l'òbligo de redìgge di bilànci consuntîvi e preventîvi. Co-o perîodo fascìsta, òrmâi into XX sécolo, comensiâ a cangiâ a disciplìnn-a giurìdica de confratèrnite, a-e quæ saiâ riconosciûa, da-o decrétto n. 1276 di 28 de Zùgno do 1934, a personalitæ giurìdica.
Inta segónda meitæ do XIX sécolo progrescivaménte spariâ a pràtica da flagelaçión, co-e ùrtime pràtiche a quésta lighæ che finiàn inta prìmma meitæ do Nêuveçénto. Ma ancón a-a giornâ d’ancheu rèstan de tràcce de l'antîga pràtica inte l'òcaxón de dötræ manifestaçioìn, cómme pi-â procesción do Zéuggia Sànto de Tascereu.
A-i giórni nòstri[modìfica | modìfica wikitèsto]
Coscì cómme e âtre òrganizaçioìn religiôze, e confratèrnite lìguri viviàn in perîodo de fòrte dificoltæ into dòppo goæra, quànde tànte doviàn cesâ a sò ativitæ. A ògni mòddo o fervô e l’aregòrdo de antîghe tradiçioìn o l’é restòu in tésta a tànti, i quæ riarviàn vàrie confratèrnite con l'agiùtto de pöchi credénti, e riêscian a dâ nêuva vìtta a quéste òrganizaçioìn, co-o ragrupâ tórna i fedêli e con l’arvî tórna i ötöi. De spésso e confratèrnite treuviàn l'agiùtto di confræ apartenénti a âtre Cazàsse, pe riêscî a mantegnî vîve e tradiçioìn. A-a giornâ d’ancheu gh'è ancón tànte confratèrnite atîve e a tradiçión de portâ i Crìsti a no l'é scentâ, scibén che mancàn de suficénti nêuve lêve. Pe riêscî a mantegnî vîve e tradiçioìn de tùtti ötöi, i portoéi da Crìsti de spésso fàn "squàddra", e se métan insémme in òcaxón de-e procescioìn pe fâ parteçipâ i croxefìssi de tùtte e confratèrnite che âtriménti saiéivan restæ saræ pe mancànsa de ménbri.
Into 1939 l’é stæto òrganizòu 'na grànde móstra de Cazàsse inta Gêxa de Sant'Agostìn, ch'a l’à permìsso de fâ védde tànte antîghe röbe e de fâ nàsce de l'interèsse in sce sto moviménto chi, co-o prinçipiâ a realizâ a prìmma bibliografîa dedicâ a lô. Pe l'òcaxón l’é stæto òrganizòu 'n prìmmo incóntro tra i prioî de dötræ confratèrnite co-o fìn de creâ 'n sôviaorganìsmo a livéllo diocezàn pe cordinâ l'ativitæ de sò congregaçioìn[8]. Ma s’é arivæ a 'n acòrdo sôlo into 1946, quànde a-i 10 de Màrso inte l'ötöio de Ànime, in stràdda de Sàn Vinçénso, se són rionîe 'na trenténn-a de raprezentànti de confratèrnite da diòcexi de Zêna "a-i quæ l’é stæto domandòu o cónpito de rionî in federaçión tùtte e Confratèrnite". Inte sta rionión chi l’é stæto discùsso vàrri argoménti, cómme o restàoro di ötöi danezæ da-a goæra, a creaçión de 'n comitâto con caràtere giurìdico dæto da l'aotoritæ ecleziàstica, o dêuviâ a stànpa pe promêuve a sò ativitæ e comensâ ‘n camìn comùn pe arivâ a-a creaçión de ’n Statûto ùnico, dónde però conservâvan abàsta aotonomîa da mantegnî e pròpie tradiçioìn e prerogatîve. In particolâ, o mandâto o l’é stæto dæto a-o Rîco Bodoàn cómme prescidénte, a-o Giöxèppe Cazarêto cómme segretâio e, cómme consultoî, o Giàcomo Canevéllo, o Giöxèppe Carenîni e o Giàcomo Parödi; domàndando pe de ciù a-a Gêxa de dezignâ præ Loîgi Parödi cómme ascisténte de confratèrnite. Dòppo vàrie rionioìn lé stæto dónca creòu a Consùlta Diocezànn-a Confratèrnite Zêna, co-o nominâ di delegæ de zöna p’ascìste e confratèrnite, co-o cordinâ e ativitæ comuìn cómme a prezénsa a-a çeimònia de insediaménto do nêuvo Arçivéscovo o a-a procesción do Corpusdòmini.
Inte sti ànni chi l’é stæto òrganizòu vàrri evénti, a-i quæ àn parteçipòu 24 confratèrnite da çitæ de Zêna e 143 do teritöio de tùtta a diòcexi do capolêugo, co-îna média de 200 inscrîti pe ògni confratèrnita. Pe de ciù, into 1957 l’é stæto òrganizòu o prìmmo grànde radùn de Cazàsse.
Raduìn de confratèrnite[modìfica | modìfica wikitèsto]
E confratèrnite se òrganizan pe fâ ògni ànno 'n pelegrinàggio de preghêa, ch’o peu coincìdde ascì co-o coscì dîto radùn naçionâle de confratèrnite, dæto che l'é poscìbile chò-u radùn de Cazàsse o coincìdde pe cóntra con quéllo òrganizóu da-a región ecleziàstica Ligùria. Pe de ciù, tùtte e diòcexi òrganizan o pròpio radùn ascì, de spésso fæto in pòsti despægi, inta sêde de vàrie confratèrnite da diòcexi, ma in âtri câxi òrganizóu tùtti i ànni into mæximo pòsto. A propòsta e l'òrganizaçión di raduìn o l'é 'n cónpito do Priorâto Lìgure de Confratèrnite, asociaçión ch'a se òcupâ de rionî e cordinâ i vàrri priorâti de sénplici diòcexi lìguri.
Da-a prìmma ediçión do 1957 se sòn avûi di raduìn de confratèrnite a:
- 1957, a-o Santoâio de Vîcoforte, Vîcoforte
- 1958, a-o Santoâio de N.S. de Caravàggio
- 1959, o coincìdde con quéllo naçionâle a Lùcca
- 1960, o coincìdde con quéllo naçionâle a Rómma òrganizóu da-o pàppa Gioâne XXIII
- 1961, o coincìdde con quéllo naçionâle a Torìn
- 1962, o coincìdde con quéllo naçionâle a Pavîa
- 1963, o coincìdde con quéllo naçionâle a Sott’a-o Mónte (Sotto il Monte)
- 1964, o coincìdde con quéllo naçionâle a Pîza
- 1965, o coincìdde con quéllo naçionâle a Còmmo
- 1978, a Siêna
- 1979, a Milàn
- 1980, a Montecatîni (Montecatini)
- 1981, a Sàn Damiàn d'Àsti (San Damiano d’Asti)
- 1983, a Cùnio
- 1984, a Rómma
- 1998, a Inpéria
- 2003, o coincìdde con quéllo naçionâle a Bèrgamo
- 2004, a Zêna
- 2006, a Lêua
- 2011, a Mazón
- 2014, a Séstri Levànte
- 2015, a Torìn
- 2016, a Lèrxi
- 2017, a Vâze
- 2018, o coincìdde con quéllo naçionâle a Milàn
- 2019, a Brignæ
- 2020, a Oâ (sospéizo pi-â pandemîa de Covid-19, rinviòu a-o 2021)
L’òrganizaçión de confratèrnite[modìfica | modìfica wikitèsto]
E Cazàsse, coscì cómme e âtre confratèrnite da Gêxa catòlica, sòn de òrganizaçioìn geràrchiche sotopòste a-o dirètto contròllo do véscovo da diòcexi d’apartenénsa. Tùtte e confratèrnite àn in sacerdöte co-a fonçión de goìdda spiritoâle, óltre che de intermediâio tra a comunitæ parochiâle e a confratèrnita mæxima, andàndo aprêuvo a-i sò rîti e parteçipàndo a-e rionioìn. De sòlito a confratèrnita a l'à a sò sêde inte 'n ötöio da lê gestîa, ò sæ 'na gêxa dipendénte da-a paròchia dond’a l'é scitoâ e drénto a-a quæ sòn celebræ e fonçioìn religiôze. L'òrganizaçioìn intèrna da confratèrnita a l'é gestîa da 'n conséggio ch'o vén elètto in mòddo democràtico da tùtti i ménbri con dirìtto de vôto e ch'o l'é generalménte formòu da:
- In Priô, mìsso a càppo da confratèrnita e a-o quæ i confræ dêvan ubidî. Inte fonçioìn ciù solénni o porta 'n tabâro con di recàmmi d'öo ò d'argénto e o "pastorâle", ò sæ 'n bastón co-a stàtoa do Sànto Titolâre de l'Ötöio
- In Vîce-priô co-o cónpito de sostitoî o priô in câxo che fîse necesâio
- In Tezoê, ch'o l'é responsàbile da gestión finançiâia da confratèrnita
- In Segretâio a-o quæ l'é afidòu a gestión da pàrte aministratîva da confratèrnita, a redaçión di verbâli de rionioìn e di vàrri lìbbri cómme, prezénpio, quéllo con l'elénco di confræ
- In Méistro di Prinçipiànti, ch'o l'é de sòlito 'na figûa ciù ançiànn-a co-o cónpito de segoî e curâ l'instruçión di ciù zóveni, de mòddo che ségian prónti a l'intrâ inta confratèrnita dòppo o perîodo de pràtica
- In çèrto nùmero de consegê (de sòlito da 3 a 7) con vàrie fonçioìn a segónda da sò délega; tra e quæ prezénpio quélla de càppo squàddra di portoéi, do mantegniménto de l’ötöio, de càppo di corìsti, ecétera...
Into câxo de violaçioìn ò de mancànse da pàrte do Conséggio, o véscovo o peu decìdde a sò discreçión de ûzâ e sò prerogatîve pe predispónn-e o comisariaménto da confratèrnita, meténdo a càppo de quésta ’na persónn-a de sò fidùccia a-aministrâ e controlâ e ativitæ religiôze e burocràtiche da mæxima confratèrnita.
I confræ sòn tùtti pægi e gh'àn pægio dirìtto de paròlla inte asenblêe ma, inte procescioìn, l'órdine de poxiçionaménto o l'é bén bén predefinîo: davànti a tùtti dovià stâghe chi portâ e inségne, cómme bandêe e confaloìn, dòppo ghe saià i ciù zóveni e pöi tùtti i âtri confræ, in órdine d’etæ. Aprêuvo vegniàn i eleménti centrâli da procesción, ò sæ i Crìsti, precedûi da-i stramuéi e segoîi da-i portoéi e, in sciâ fìn, tùtti i ménbri do conséggio da Cazàssa scinn-a-o Priô, ch’o pòrta a Màssa Pastorâle co-ê inségne do titolâre de l'Ötöio e da Confratèrnita.
A pràtica e a vestiçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
E persónn-e che vêuan fâ pàrte de 'na confratèrnita dêvan segoî prìmma 'n perîodo de pràtica ch'o dûa pò-u ciù 'n ànno e into quæ, segoîo da-o Méistro di Prinçipiànti, l’aprendìsta o dêve parteçipâ a-e ativitæ da Cazàssa e a 'n camìn de catechîximo, perîodo a-o tèrmine do quæ o l'òtegne 'n nulla osta do Méistro. Dòppo 'na particolâ çeimònia inta quæ ghe vén consegnâ a Càppa benedétta da-o sacerdöte l'aprendìsta o l'intra inta confratèrnita. Dòppo a vestiçión o nêuvo confræ o l'aviâ 'na pàrte atîva inta confratèrnita, con l’avéi o dirìtto de vôto e de poéi êse votòu lê ascì, óltre che quéllo de portâ e inségne da confratèrnita, partecipàndo a-e fonçioìn religiôze da-o pròpio pòsto do scrànno do cöro.
Divîza[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'abiliaménto de 'n confræ inte fonçioìn religiôze e inte procescioìn o l'é costitoîo da vàrri vestî caraterìstici: a càppa e o cordón sòn quélli fondamentâli méntre, in sciâ bâze de l'òcaxón, o porta o tabarìn e a bùffa ascì. Sò-u confræ o l'é ascì 'n cristezànte o métiâ o coscì dîto cròcco, co-a bùffa ch'a peu êse dêuviâ cómme 'n capéllo co-o quæ apogiâ a crôxe a-a tésta[9].
Càppa[modìfica | modìfica wikitèsto]
O vestiâio di confræ o l'é conpòsto prinçipalménte da-a càppa, ò sæ 'na tùnica che da-e spàlle a l'arîva scìn sott’a-e zenógge. E ciù antîghe Confratèrnite, che discendéivan da-i moviménti di Disciplinànti, se pêuan distìngoe da-a prezénsa de 'n'avertûa da càppa in sciâ schénn-a, dêuviâ pi-â pràtica de l'aoto-flagelaçión, pràtica de peniténsa da quæ o s'è pèrso l'ûzo a-a fìn do XVIII sécolo. In gîo a-a vìtta gh’é ligòu 'n cordón, ò cìngolo, pe serâ a càppa. Pe de ciù, a càppa a permétte de distìngoe e confratèrnite in bâze a-o cô, despægio a segónda de l'òrìgine:
- Giànco: o deriva da-i Giànchi de Provénsa.
- Rósso: ligòu a San Filippo Neri dòppo a fondaçión da confratèrnita da S.S. Trinitæ di Pelegrìn, o raprezénta a dotrìnn-a crestiànn-a.
- Bleu ò Celestìn: o ne vén da l'órdine Domenicàn e da-e confratèrnite do S.S. Rozâio.
- Néigro: o l’indica e confratèrnite o quæ cónpito prinçipâ êan e òpere de mizeicòrdia ligæ a l'ascisténsa a-i condanæ a mòrte, a-a seportûa di pövei e a-e Mésse pò-u travàggio. Ste confratèrnite chi êan conosciûe cómme da Mizeicòrdia ò "de l'Òraçión e da Mòrte".
- Celèste: dedicæ a-a Madònna.
- Giànco con crôxe rósso-celestìn: sòn i coî de quélle dedicæ a-a S.S. Trinitæ che se dedicâvan a-o riscàtto di scciâvi.
- Maròn: pe-e confratèrnite ligæ a-i fràtti Carmelitén.
Tabarìn[modìfica | modìfica wikitèsto]
O tabarìn o l'é o cùrto mantéllo ch'o crêuve e spàlle di confræ, rìcaménte coloròu e recamòu. A sò inportànsa a l'é dovûa a-o fæto ch'o permètte de distìngoe diretaménte a gerarchîa inta confratèrnita, prezentàndo de spésso de strìsce recamæ in tesciûo indoòu ò argentòu in riliêvo che, se sòn dógge, raprezentan a poxiçión de comàndo, dónca quélla do Priô. Inte sto câxo chi o tabarìn do Priô o peu prezentâ 'n inprónta ascì, ò sæ 'n medagión ò 'n recàmmo particolâ.
Bùffa[modìfica | modìfica wikitèsto]
A bùffa a l'é o caraterìstico capùsso triangolâre e apisûo con doî pertûxi pe-i éuggi che into pasòu o vegnîva calòu in sciâ tésta pe-e procescioìn de peniténsa e che, a-a giornâ d’ancheu, o l'é de ræo portòu, ma ciufîto arecugéito in scê spàlle. A sò fonçión a l'êa quélla de garantî l'anonimâto a chi o fâva di àtti de divoçión ma ancheu o l'é dêuviòu sôlo inte procescioìn da Setemànn-a Sànta da-e Confratèrnite di Néigri de l'Òraçión e da Mòrte e da-i Ötöi di Disciplinànti ascì.
Cròcco[modìfica | modìfica wikitèsto]
O portòu o porta 'na speciâle inbragatûa de chêuio dîta cròcco, fæta a màn da vêgi do mestê òrmâi quæxi sparîi e ch'a l'é formâ da træ strìsce de chêuio che se vàn a-atacâ a de bertèlle che têgnan o corezìn. In sce ste "bertèlle" chi gh’é atacòu'n gòtto fæto in færo ò in âsâ e fodròu co-o chêuio dónde de sòlito gh’é mìsso 'n tòcco de gómma p’evitâ chò-u pèrno inferiô do Croxefìsso, ch’o ghe va drénto, o scùgge vîa. Pe garantî l'elasticitæ do chêuio into perîodo invernâle ascì, quànde a ògni mòddo e procescioìn sòn de mêno, o cròcco o vêgne dónca ricovèrto con êuio d'amàndoa ò con do gràsso de föca ciù ò mêno 'na setemànn-a prìmma da procesción, de mòddo ch’o vén do tùtto sciorbîo. O péizo de 'n cròcco o l'é de 4-5 chìlli e de spésso i portoéi atacan a-o sò 'n inségna religiôza, 'na medagétta, in gexù ò 'na coscì dîta rèsta, ò sæ 'na colanìnn-a de nisêue ch'a ségge stæta benéita.
Cristezànti[modìfica | modìfica wikitèsto]
I cristezànti sòn i confræ che gh'àn o cónpito de portâ i croxefìssi de confratèrnite, comuneménte dîti Crìsti, inte procescioìn e, inti âtri moménti, de mostrâ a-i ciù zóveni tùtte e téniche di portoéi. In particolâ i cristezànti pêuan êse de dôe tipologîe, ò sæ o stramuòu (plurâle “stramuéi”, italianizòu de spésso in stramui) e o portòu. Pe tùtto o camìn da procesción i cristezànti pòrtan i Crìsti da confratèrnita in equilìbrio, co-o métise inte l'órdine procescionâle sùbito dòppo e inségne e in sce dôe fìlle. I stramuéi se métan pe cóntra sùbito derê a-i Crìsti ma, dæto l'inpégno e o cordinaménto necesâio a portâ di croxefìssi, l'é poscìbile che i cristezànti ségian mìssi in mòddo quæxi dizordinòu.
I Crìsti sòn de sòlito clasificæ a segónda do sò péizo, ch’o no l'é de lóngo segûo, e a-e dimenscioìn:
- Picìn: co-in péizo tra i 30 e i 80 chìlli
- Mezén: quélli tra i 80 e i 110 chìlli
- Gréndi: i ciù pezànti da-i 110 chìlli scinn-a-i 180 chìlli ascì
A-a giornâ d’ancheu o Crìsto ciù pezànte ancón in ativitæ o l'é o möo da Rûa de Camóggi (conosciûo cómme o Mignànego ascì), co-in péizo stimòu de ciù de 180 chìlli. Pe mantegnî e megioâ e sò capaçitæ de cristezànte, i confræ se rionìscian into córso de l'ànno inti ötöi pe provâ a-o mànco unn-a ò ciù vòtte a-a setemànn-a a portâ i Crìsti. A fòrsa do cristezànte a no bàsta da sôla, eséndo ascì necesâia 'na grànde capaçitæ d’equilìbrio, 'na bónn-a ténica e tànto spìrito de devoçión e sacrifìçio, forteménte infloensòu da-a fêde d’ògnidùn, óltre che da-a pasción ch'a l'à sponciòu un a inpegnâse p’êse 'n cristezànte. A cariêra de 'n portòu da Crìsti a coménsa de sòlito in etæ adolescensiâle, ciù ò mêno a 15 ànni ma de vòtte prìmma ascì, e a finisce sôlo quànde con l'etæ e o vegnî mêno de fòrse no se riêsce ciù a portâ o Crìsto. A ògni mòddo i confræ ciù vêgi contìnoan a segoî e procescioìn e a vìtta da confratèrnita, tànto che gh'è di cristezànti con ciù de 70 ànni.
De stæ se gh’à o svolgiménto de 'n inténsa stagión de procescioìn religiôze a-e quæ i cristezànti partecipan, a-o mànco unn-a pe setemànn-a ma de vòtte dôe o ciù a-o giórno. Tra e vàrie festivitæ ghe n'è de quélle particolarménte sentîe e con magiô parteçipaçión, sorviatùtto in òcaxón di raduìn diocezén e naçionâli, ma pe quélli mondiâli ascì. Quésti sòn òrganizæ co-i tànti emigrànti lìguri che se trêuvan in Argentìnn-a, dónde àn creòu de confratèrnite e di ötöi che sòn atîvi ancón a-a giornâ d’ancheu, pe portâ avànti e tradiçioìn di sò mesiâvi.
O fæto de portâ inte procescioìn i Crìsti rivòlti inderê o l'à a sò òrìgine da 'n privilêgio concèsso da-o pàppa Pîo V, ch’o l’é pöi stæto fæto sànto into 1723. Dòppo a batàggia de Lépanto, avegnûa a-i 5 d’Ötôbre do 1571, o pàppa o l’à concèsso defæti a-i lìguri de poéi îsâ o croxefìsso con l'inmàgine rivòlta inderê dæto che, segóndo a tradiçión, e crôxe mìsse in sciâ prôa de galêe zenéixi êan gjæ vèrso i equipàggi e no in avànti pe fâ scì chò-u sâcro légno o no fîse vìsto da-i infedêli e pe inspirâ coràggio e infónde fòrsa a-e trùppe crestiànn-e. In realtæ gh'è ascì 'na raxón ciù pràtica pe quésto òrientaménto: defæti, con l'inmàgine rivòlta vèrso o portòu, l'é garantîa 'na mêgio stabilitæ dæto chò-u pèizo o l'é coscì rivòlto pi-â ciù pàrte vèrso de lê, agiùtto particolarménte inportànte pe-i Crìsti de dimenscioìn de mêzo e ciù gréndi.
Portòu[modìfica | modìfica wikitèsto]
O portòu o l’é o confræ ch’o l’à o cónpito de portâ o Crìsto da confratèrnita inte procescioìn. O portòu o pìggia o Crìsto da-o stramuòu e o-o pòrta scìnn-a quànde o no se sénte stànco, alôa o ciàmma 'n stramuòu pe poéi pasâ o Crìsto a 'n âtro camàllo. O l’é o moménto ciù difìçile e into mæximo ténpo ciù emoscinànte quànde gh’é o pasàggio do Crìsto da ’n portòu a l’âtro e l’é interesànte védde quànta profescionalitæ gh’é inti cristezànti.
O portòu o gh’à vàrri mòddi de portâ o Crìsto: co-o scistêma normâle o vén arenbòu in sce 'na spàlla, unn-a ò l'âtra a segónda da preferénsa do portòu e, a segónda de comm’o l'é portòu, se dîxe de tàggio, de mêzacòsta ò de ciàtto. I camàlli ciù brâvi pòrtan o Crìsto sénsa dêuviâ e màn, pe garantî 'n mêgio bilanciaménto. A procedûa pò-u càngio do portòu a l'é de lóngo a mæxima: prìmma de tùtto o portòu o ciàmma o càngio, ch'o saiâ pöi fæto da-o stramuòu ch’o pàssa o Crìsto a-o portòu de tùrno, dêuviando generalménte l'espresción "vêgni", de vótte contræta in "vé" ò dêuviando a-o sò pòsto a ciù antîga fórma "vêgna".
De vótte l’é ancón praticâ, scibén ch'a ségge stæta de spésso sconsegiâ dæta a sò pericoloxitæ, l'antîga uzànsa de fâ balâ i Crìsti a-a fìn da procesción a-o rìtmo da mûxica da bànda. Sto bàllo chi, fæto da-i cristezànti ciù àbili de sòlito co-o Crìsto ciù grànde da confratèrnita ch'a l'à òrganizòu a manifestaçión, o conscìste into gjâ in tóndo (ò fâ a riónda), faxéndo balâ o croxefìsso a ténpo co-a mûxica e con grànde prêuva d’abilitæ, fòrsa e equilìbrio. Ancón ciù difìçile, defæti de ræo praticòu, o l'é o bàllo ch'o conscìste into fâ gjâ in sciô pòsto, tegnìndo o Crìsto into cròcco co-in moviménto dîto "élica".
Stramuòu[modìfica | modìfica wikitèsto]
O stramuòu pe cóntra o porta sôlo a càppa da confratèrnita, ligâ in vìtta da ’n cordón ch'o peu avéi o cô da confratèrnita ò quéllo do tabarìn. A-o cordón gh’è ascì ligòu 'n mandìllo ch'o serve pe sciugâse e màn da-o sûo, ch’o poriæ creâ di gròsci problêmi a-a sàlda préiza necesâia a-o moménto do càngio do portòu. O stramuòu o l'agoanta o coscì dîto mantinénte, ò sæ o mànego d'âsâ incastròu in òrizóntale a-i pê de l'inmàgine sâcra montâ in sciâ crôxe, scitoòu ciù ò mêno a 120 cm d'artéssa da tæra. Into moménto do càngio o stramuòu o s'avixinn-a a-o portòu che, quand’o sente chò-u Crìsto o l'é in equilìbrio, o se spòsta de quéllo tànto chò-u stramuòu o pòsse agoantâ co-a sò màn ciù fòrte o mantinente e con l'âtra o coscì dîto pesìn, ò sæ a pónta inferiô do Crìsto, tegnìndo o tùtto in equilìbrio scinn-a-o pasàggio a-o portòu sucesîvo.
Cristezànti d’Argentìnn-a[modìfica | modìfica wikitèsto]
A tradiçión di cristezànti in Argentìnn-a, l'ùnico âtro pòsto a-o móndo dónde l'é praticâ l’àrte de portâ i Crìsti in procesción, a ne vén da-o XIX sécolo, quànde l’é arivòu chi numerôxi emigrànti da-a Ligùria, ch’àn portòu con lô, inte nêuve gêxe costroîe la inte quélli ànni, e sò antîghe uzànse. E prìmme de quéste confratèrnite a-o de la do mâ són stæte creæ a-o prinçìpio do XX sécolo a Bonezàire e pöi a Rosario e a Arroyo Seco, dôe çitæ argentìnn-e inta provìnsa de Santa Fé. I prìmmi Crìsti de quésto pàize són stæti in particolâ quélli da gêxa da Mater Misericordiaæ do 1870 e quéllo da gêxa de Sàn Gioâne Evangelìsta, a Bonezàire.
Inta çitæ de Rosario i emigrànti lìguri che se són stabilîi chi àn decîzo de tiâ sciù 'na gêxa dedicâ a-a Madònna da Goàrdia, costruçión comensiâ a-i 22 de Novénbre do 1908. I fedêli de sta paròchia chi, pe celebrâ a sò divoçión a Màia, àn decîzo de continoâ a tradiçión di cristezànti meténdo insémme 'na sénplice crôxe, sénsa i coscì dîti cànti, da dêuviâ inte procescioìn e finîa into 1914. A ògni mòddo, za into 1925, vén portòu da Zêna 'n nêuvo Crìsto, bén bén ciù rìcco e elaboròu do prìmmo, decoròu co-e caraterìstiche pónte artìstiche dîte "cànti". Inta çitæ de Arroyo Seco a confratèrnita da gêxa de l'Asonçión de Màia a l’à continoòu ascì a tradiçión di cristezànti pe voéi di lìguri chi emigræ, e into 1920 àn armòu o sò croxefìsso, dîto o Crìsto di Spêgi. Into Lùggio do 1948 l’é arivòu inta gêxa da Madònna de Montalêgro a Bonezàire quéllo ch'o l'é, ancón ancheu, o Crìsto ciù grànde de tùtta l'Argentìnn-a, ò sæ o Crìsto d'argénto, pezànte ciù ò mêno 125 chìlli. A-o prinçìpio do 2000 a çitæ de Arroyo Seco a l’à riçevo 'n nêuvo croxefìsso, ciù grànde e decoròu do vêgio Crìsto di Spêgi, ch’o l'é a ògni mòddo un di ciù antîghi ancón existénti. In sciâ fìn, into 2004, l’é stæto realizòu pi-â gêxa Mater Misericordiæ quélla ch'a l'é l'ùrtima crôxe pe òua fæta in Argentìnn-a ch'a l'à a particolaritæ de rafigurâ 'n Gêxo Crìsto ch’o sta pe moî e no za mòrto cómme quélli di âtri croxefìssi do pàize.
Da pöco in sa, inta paròchia da "Madònna de Montalêgro", l'é stæto creòu 'n grùppo de cristezànti "juniores" pe mostrâ a pràtica a-i confræ ciù zóveni, dotòu de 'na crôxe de dimenscioìn e péizo ciù contegnûi, ciù ò mêno a meitæ di âtri Crìsti da gêxa Mater Misericordiaæ, con légno e decoraçioìn a-e estremitæ pægie a quélle da prìmma crôxe portâ in Argentìnn-a e con l’inmàgine de Crìsto repigiâ da quélla do croxefìsso do 2004.
Produçión artìstica e coltûa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Da-o pónto de vìsta da produçión artìstica da lô derivâ, into perîodo de màscimo splendô de Cazàsse quésta a l'êa costitoîa sorviatùtto da-a produçión de càsce procescionâli, argénti e röbe. Ma quésta produçión a s’é, dòppo in prìmmo moménto de crîxi dovûo a-o conflìtto pi-â giurisdiçión in sce ste confratèrnite chi, bruscaménte interótta da-o sccéuppo da Rivoluçión Françéize e a sucescîva requixiçión, a partî da-o 1798, di preçiôxi de gêxe, convénti e ötöi. Da-o 1815 con l'anesción da Lìgùria a-o Piemónte, e Cazàsse són stæte adreitûa soprèsse e, sôlo dòppo vàrri ànni, comensiâ tórna a realizaçión de prodûti religiôxi, insémme a l'òrganizaçión de nêuve procescioìn. E antîghe e secolæ Cazàsse do céntro stòrico de Zêna són stæte in sciâ fìn seræ inta segónda meitæ de l'Eutoçénto, co-i inportànti progètti de riorganizaçión urbanìstica da çitæ.
Tra-i vàrri artìsti ch’àn realizòu e stàtoe di croxefìssi se peu aregordâ o Ménego Bisoìn, aotô de dötréi di ciù antîghi Crìsti tra quélli de gréndi dimenscioìn cómme, tra-i ciù famôxi, no se peu no mensonâ o Crìsto de Fuxìnn-e ch'o l'apartêgne a-a confratèrnita de Sàn Giàcomo de Fuxìnn-e e che, a-a giornâ d’ancheu, o l'é conservòu inte l'ötöio de Sant’Antönio Abòu e dîto da Mænn-a ascì. Âtri inportànti artìsti sòn stæti Gioàn Batìsta Bisoìn, fìggio de Ménego, Antòn Marîa Maragiàn, ch'o l'à realizòu vàrie càsce procescionâli, Pasquâ Navón e into XIX sécolo o savonéize Antönio Brìlla, co-îna produçión de ciù de 1.500 péssi.
A-a giornâ d’ancheu, scibén ch'a l’é in pàrte amermâ, continoa a produçión de scoltûe sâcre (ò sæ de stàtoe de Crìsto e âtri sogètti) da pàrte de artìsti contenporànni cómme l’Éçio Garbarìn.
Poêxîe[modìfica | modìfica wikitèsto]
L’é stæto scrîto vàrri tèsti e conponiménti poêtici che pàrlan do grànde spetàcolo che sòn e procescioìn de Cazàsse. Tra quésti se pêuan aregordâ di conponiménti di prìmmi de l'Eutoçénto do poêta Martìn Piàggio, ch’o fâva pàrte da Cazàssa de l'ötöio de Fuxìnn-e de Portöia, scrîti in léngoa zenéize[10].
Ténpi modèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]
De vàrie de antîghe e numerôze confratèrnite lìguri a l'é restâ 'na tràccia sôlo inta memöia o inte l'architetûa, mascimaménte co-i tànti ötöi a-a giornâ d’ancheu desmìsci e adatæ a 'n ûzo civîle. Into céntro de Zêna, dónde ghe n'é bén bén de seræ, a ciù pàrte di sò bêni, inclûxi i gréndi Crìsti, a l'é stæta mìssa a dispoxiçión de confratèrnite ancón existénti. Defæti, pe devoçión, e âtre cazàsse pêuan domandâ o permìsso de portâ in procesción e càsce procescionâli ò i maestôxi croxefìssi de 'na confratèrnita d'ancheu scentâ.
A-e Cazàsse a l'é intitolâ 'na stràdda de Zêna, òscîa a Stràdda de Cazàsse, scitoâ into quartê centrâle de Picaprîa[11]. In sce quésta stràdda, inta sò òpia Vie di Genova do 1912, o Federico Donaver o scrivéiva:
Into 1972 a l'é stæta finançiâ da-a fondaçión Carige 'na riçèrca in scê Cazàsse ch'a l'à portòu a-a realizaçión de l'òmònimo lìbbro, a-a giornâ d’ancheu ancón a ciù inportànte produçión scrîta in scê confratèrnite lìguri d'ancheu e pasæ. In sciâ fìn da sò riçèrca a Fausta Franchini Guelfi a scrivéiva:
Into 2004, òcaxón inta quæ Zêna a l'êa stæta nominâ Capitâle Eoropêa da Coltûa, a vêgne scrîta 'na publicaçión da-o tìtolo Portatori di Cristo, con de intervìste in sciô têma de confratèrnite. O prescidénte da provìnsa de Zêna de l'época, l'Alessandro Repetto, o scrivéiva dónca:
E, inta mæxima òcaxón, ò cardinâ e arçivéscovo de Zêna Tarcisio Bertone o l'à azónto:
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Guelfi, 1971
- ↑ Jöchler, 1981, p. 1
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Jöchler, 1981, p. 2
- ↑ Bólla Exposcit Pastorialis Officii, 25 lùggio 1583
- ↑ Jöchler, 1981, p. 3
- ↑ Jöchler, 1981, p. 4
- ↑ Sansone, 2016, pp. 61-63
- ↑ Le Casacce, 1939
- ↑ Jöchler, 1981, p. 6
- ↑ Pe-i âtri sò conponiménti védde chi.
- ↑ (IT) Casaccie, in sce viedigenova.com. URL consultòu o 28 zùgno 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 15 zenâ 2011).
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Federîgo Alizêro, Guida artistica per la città di Genova, Zêna, Zâne Grondónn-a, 1846, pp. 286 ss..
- (IT) Gennaro Maria Monti, Le confraternite medievali dell'Alta e Media Italia, 1907.
- (IT) Alessandro Lattes, Casacce, Enciclopedia Italiana, 1931.
- (IT) Le Casacce e la scultura lignea sacra genovese del Seicento e del Settecento, Zêna, Museo di scultura e d'architettura ligure chiesa di Sant'Agostino, Goffi, arvî - zùgno 1938.
- (IT) Fausta Franchini Guelfi, Le Casacce, Zêna, SAGEP Editrice, 1971.
- (IT) Ferruccio Jöchler, Uomini e Casacce, Zêna, CGG - Prima Cooperativa Grafica Genovese, 1981.
- (IT) AA.VV., La Liguria delle Casacce. Devozione, Arte, Storia delle Confraternite liguri, Zêna, CGG - Prima Cooperativa Grafica Genovese, 1982.
- (IT) Edoardo Grendi, Osvaldo Raggio e Angelo Torre, Le Confraternite urbane nell'età moderna, in In altri termini: etnografia e storia di una società di antico regime, Feltrinelli, 2004, ISBN 88-07-10371-0.
- (IT) Marinelli Alessandro, Pietra Ligure. Confraternite e Oratori, A Prîa, Officiale della Confraternita di Santa Caternina, 2002.
- (IT) Luca Zennaro, Portatori di Cristo, Zêna, Erga Edizioni, 2004, ISBN 88-81-63326-4.
- (IT) Luca Sansone, Magnifici palazzi, vicoli senza sole: un viaggio tra strade, feste e sapori della Liguria al tempo di Napoleone, Zêna, Erga edizioni, 2016, ISBN 88-81-63949-1.
- (IT) Matteo Frulio (curatô), Cristezzanti. Gli uomini delle Casacce e i tesori degli oratori nel Ponente genovese e a Mele, Zêna, SAGEP, 2019, ISBN 88-63-73683-9.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Cazàsse
Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Priorato Confraternite dell’Arcidiocesi di Genova, in sce digilander.libero.it. URL consultòu o 27 zùgno 2021.
- (IT) Priorato delle Confraternite della Diocesi di Chiavari, in sce prioratoconfraternitechiavari.it. URL consultòu o 27 zùgno 2021.
- (IT) Mostra fotografica "Portatori di Cristo" (PDF), in sce www2.provincia.genova.it. URL consultòu o 27 zùgno 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 4 màrso 2016).


c: text/html

text:
Giancanéie e i sette nâni
Giancanéie e i sette nâni (in lengua ingleise Snow White and the Seven Dwarfs e in lengua italiann-a Biancaneve e i sette nani) a l'é 'na pelìcola d'animaçión e muxicâle statûnitéise prodûa da Walt Disney inte l'ànno 1937.
Descriçion e stòia[modìfica | modìfica wikitèsto]
A pelìcola Giancanéie e i sette nâni a l'é bazâ sôvia a föa Giancanéie e i sette nâni di Fræ Grimm.
O regìsta o l'é David Hand.
Vûxi Curelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Giancanéie e i sette nâni

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Club de Gimnasia y Esgrima La Plata
O Club de Gimnasia y Esgrima La Plata (GELP) o l'é 'n club sportivo da çittæ de La Plata, Argentinn-a.
Stabilîo into quartê ("barrio") de El Mondongo, o l'é stæto fondòu into 1887, e o zêuga inta primma divixon da liga de balón argentin. I tifôxi vegnan ciammæ "basureros" (quelli da rumenta, òu rumentæ).
O stàddio o gh'à o nomme de Juan Carlos Zerrillo, ma o l'é ciammòu de sovente "Estadio del Bosque".
Atri progettiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Club de Gimnasia y Esgrima La Plata


text:
Fry top 65
Showing all 12 results
-
Fry-top elettrico 1/2 liscio + 1/2 rigato 2 zone da appoggio trifase cm 60
-
Fry-top elettrico 1/2 liscio + 1/2 rigato 2 zone da appoggio trifase cm 80
-
Fry-top elettrico 1/2 liscio + 1/2 rigato 2 zone da appoggio trifase cm 80
-
Fry-top elettrico 1/2 liscio + 1/2 rigato cromato 2 zone da appoggio cm 60
-
Fry-top elettrico liscio 2 zone da appoggio trifase cm 80
-
Fry-top elettrico liscio cromato 2 zone da appoggio trifase cm 80
-
Fry-top elettrico liscio o rigato 2 zone da appoggio trifase cm 60
-
Fry-top elettrico liscio o rigato cromato 2 zone da appoggio trifase cm 60
-
Fry-top elettrico liscio o rigato cromato da appoggio cm 40
-
Fry-top elettrico liscio o rigato cromato da appoggio trifase cm 40
-
Fry-top elettrico liscio o rigato da appoggio cm 40
-
Fry-top elettrico liscio o rigato da appoggio trifase cm 40


text: 1 linux-i386/gcc2.95 2 linux-i386/gcc3.3 3 linux-i386/icc 4 freebsd-i386/gcc 5 openbsd-i386/gcc 6 netbsd-ultrasparc/gcc 7 solaris/gcc 8 solaris/sun cc W - warnings E - errors I - could not compile due to missing includes L - could not compile due to missing libraries l - locking problems o - ok P - possible proto problems (tcp) D - dead/not finished checked: 7 - 2003-05-06 8 - 2003-05-09 module_name 1 2 3 4 5 6 7 8 core o o o acc o I I I I auth o o o o o auth_db o o o o o auth_radius o I I I I cpl P o o o o o cpl-c D I I I I I dbtext o o o o o domain o o o o o enum o o o o o exec o o o o o ext o o o o o extcmd W o o o o group o o o o o group_radius W I I I I jabber o o o Wm W mangler o o o W o maxfwd o o o o o msilo o o o o o mysql o o o o o nathelper o o o o o pa o o o o o pdt o o o o o persmissions o o o o o pike o o o o o postgress I I I I I print o o o o o registrar o o o o o rr o o o o o sl o o o o o sms o o o o o snmp D I I I I I textops o o o o o tm o o o o o uri o o o o o uri_radius o I I I I usrloc o o o o W vm o o o o o


text:
Dialetto monegasco
O dialetto monegasco (in grafîa monegasca: dialetu munegascu) o l'é 'na variante da lengoa ligure, scìmile a-o dialetto vintimiggéize, parlòu into Prinçipâto de Mónego, o quæ o-o ciamma Léngoa Monegasca (in grafîa monegasca: lenga munegasca). O l'é conscideròu “Léngoa naçionâle” de Mónego e o se insegna ofiçialmente inte schêue do Prinçipâto.
Descriçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dapeu a conceçión inperiâle de Mónego a Zêna, a léngoa ligure a s'è difûza into Prinçipâto; a ògni mòddo, co-o pasâ di sécoli, o dialetto monegasco o l'à riçevûo ciù influense da-o Provensâle e da-o Françèize rispètto a-i âtre variante liguri.
Stòia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Comme atri dialetti e lengoe locali, l'ûzo do monegasco o l'é cheito quæxi a zêro into dòppo goæra. Into 1924 un grùppo de gente do paise ma anche de studioxi fondan o Comitato de Tradissuin Monegasche pe sarvâlo, se donque o saieiva sparîo. Into 1982, o Prinçipe Ranieri III o dixe: "Laisser mourir une langue, c'est ternir à jamais l'âme profonde d'un peuple, c'est renoncer pour toujours à l'un des legs les plus précieux de son passé"[1] (Lasciâ moï 'na lengoa o l'é comme bruttâ pe sempre l'anima d'un pòpolo, renonçiâ pe de longo a unn-a de ereditæ ciù preçioze do sò passòu). Ancheu, o monegasco o se stùdia inte schêue de l'òbrigo scinn-a a-e médie[2]. Into mæximo mòddo che in çerte parti da Fransa, o l'é poscibile dâ l'esame da maturità (o bacalauréat) in dialetto. L'artexan do repiggio òrâle do monegasco o l'é stæto o René Novella[3] (1922-2018), antigo segretâio de Stato e prescidénte de l'académia dialettale de Monego. Monego o l'é o sôlo leugo a-o mondo donde 'na varietæ do zeneize a l'é consciderâ comme 'na lengoa. A despeto de tùtto, gh'é sempre pöchi parlanti feua da schêua, e quelli ch'o parlan àn a còcina françeize[4].
Grafîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
A grafîa utilizâ pe scrîe in monegasco a l'é ciù scìmile a-a grafîa italiann-a rispètto a-a grafîa clascica ò a-a grafîa ofiçiâ do lìgure. Écco chi e prinçipâi diferense:
- E lettere "O" e "U" se pronûnçian cómme in italiàn
- A lettera "J" se pronûnçia cómme in françèize
- A lettera "Ü" se pronûnçia cómme in tedésco
- A lettera "Œ" indica o són "é"
- A lettera "Ë" indica a vîa de mèzo tra "i" e "e"
- A lettera "Y" indica 'na "i" intervocâlica
Ezénpio[modìfica | modìfica wikitèsto]
Ün munegascu[modìfica | modìfica wikitèsto]
A lenga munegasca è ra lenga d'u Principatu de Mu̍negu.
Da u 1976 a lenga munegasca è ünsegnà ünt'ë scoere segundu a vuruntà d’u Prìncipu Rainiè terçu.
Ra lenga ufiçiale de Munegu per e legi e r'aministraçiun è ru françese,
ma r'inu naçiunale è en munegascu:
https://www.youtube.com/watch?v=bTBrRksWGUY
cu imagini, ma nun è ben prununçà:
https://www.youtube.com/watch?v=muPHxHTup_c&list=RDmuPHxHTup_c&start_radio=1
In zeneize[modìfica | modìfica wikitèsto]
A léngoa monegasca a l'é a léngoa do Prinçipâto de Mónego.
Da-o 1976 a léngoa monegasca a l'é insegnâ inte schêue segondo a voentæ do Prìnçipe Rainé terso.
Galerîa d'inmàgine[modìfica | modìfica wikitèsto]
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Déclaration de S.A.S. le Prince Rainier III lors de la séance inaugurale de l’Académie des Langues Dialectales, 1982
- ↑ (FR) Parlez-vous munegascu?, in sce mymonaco.fr, 24 òtôbre 2016. URL consultòu o 28 novénbre 2021.
- ↑ (FR) Académie des Langues Dialectales - Conseil d’administration, in sce ald-monaco.org. URL consultòu o 28 novénbre 2021.
- ↑ (FR) Léa Calori, U munegascu â scoera (le monégasque à l’école) [...], in sce theses.fr, 1º dexénbre 2016. URL consultòu o 28 novénbre 2021.
- ↑ (LIJ, FR) Grammaire Monégasque, Comité National des Traditions Monégasques. URL consultòu o 28 novénbre 2021.


text:
Do Do D’ä mæ riva Do sulu u teu mandillu ciaèu d’ä mæ riva Do ‘nta mæ vitta Do u teu fatturisu amàu ‘nta mæ vitta Fa Do Ti me perdunié u magún Sol Do ma te pensu cuntru su Sol Do E u so ben t’ammìi u mä Fa Sol Do ‘n pò ciû au largu du dulú Do E sun chi affacciòu Do a ‘stu bàule da mainä e sun chi a miä Do Tréi camixe de vellûu Do duì cuverte u mandurlín e ‘n cämà de legnu dûu Fa Do E ‘nte ‘na beretta neigra Sol Do a teu fotu da fantinn-a Sol Do Pe puèi baxâ ancún Zena Fa Sol Do ‘nscià teu bucca in naftalin-a
x
1 di


text:
Lengue berbere
E lengue berbere, dïte Tamazight ascì, son o gruppo de lengue prinçipalemente parlæ in Maròcco e Algeïa, e in to Deserto do Sahara e do Sahel ascì. Gh'é un movimento tra i bèrberi pe unì e lengue berbere settentrionæ in te un'unega lengua.
Clascificaçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
A clascificaçion de lengue bèrbere a l'è difìssile pe a caxon da lô semegiansa. Maarten Kossmann (1999) o e descrive comme doe ramme: Lengue berbere settentrionæ e tuareg, e arcunne lengue parlæ inte de zone periferighe çircondæ da person-e che parlan l'àrabo:
- Lengue Nefusa-Siwa
- Lengue Ghadames-Awjila
- Lengue berbere settentrionæ
- Lengue Zenati
- Lengua Kabyle
- Lengue do Atlante marocchin
- Tashelhiyt
- Lengua Tamazight do Atlante çentrâ
- Lengue Tuareg
- Lengua Zenaga
Clascificaçion Arternatïva[modìfica | modìfica wikitèsto]
Ätri etnologhi, soviatutto Aikhenvald e Militarev (1991), han proposto a seguente clascificaçion:
- Lengua Guanche
- Lengue berbere orientæ
- Lengua Siwa
- Lengue Awjila-Sokna
- Lengue berbere settentrionæ
- Lengue Zenati
- Lengua Kabyle
- Lengua Chenoua
- Lengue de l'Atlante marocchin
- Lengue Tamasheq
- Lengue Tamasheq settentrionæ
- Lengue Tamasheq meridionæ
- Lengua Zenaga
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Lengue berbere


text:
8
L'8 (VIII inte nùmeri români) o l'é 'n ànno bizestîle do I secolo.
FætiModìfica
EuröpaModìfica
Rómma - Cónsoli: Marcus Furius Camillus e Sextus Nonius Quinctilianus. Lucius Apronio e Aulus Vibius Habitus (nominòu in sostituçión da-o 1 de lùggio).
ÀziaModìfica
ÀfricaModìfica
ArteModìfica
CostruçiónModìfica
InovaçiónModìfica
O prospètto o no l'é perfètto. Dæto ch'o 8 l'é 'n ànno bizestîle, se doviæ azónze, tra o 24 de frevâ (VI Kal.Martii) e o 25 de frevâ (V Kal. Martii), o giórno "bis VI Kal. Martii". Inte l'ànno 8 sto giórno bizestîle o cazéiva de sabbo, a-i 25 de frevâ de domenega, a-i 26 de frevâ de lûnedì, a-i 27 de frevâ de mätesdì, a-i 28 de frevâ de mäcordì. O giórno da setemann-a do 1° de màrso o l'é giùsto.
NasciûiModìfica
MòrtiModìfica
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce 8


text:
Atti di Apòstoli
I Àtti di Apòstoli (in grego: ΠpάEeις tῶv Ἀπoσtόλwv, Práxeis tôn Apostólōn; in latin: Actūs Apostolōrum) o l'é 'n tèsto contegnûo into Nêuvo Testaménto, scrîto in léngoa grêga.
A sò redaçión definitîva a l'é con tùtta probabilitæ di ànni fra l'80 e o 90 dòppo Crìsto. A tradiçión crestiànn-a a l'atriboìsce a-o Lùcco, stòrico, aotô do tèrso Evangêio e colaboratô do San Pòulo. E o Lùcco o-o dédica a quéllo Teòfilo a-o quæ l'é za destinòu o sò Evangêio.
O tèsto di Àtti o l'é conpòsto de 28 capìtoli e o conta a stöia da comunitæ crestiànn-a da l'Ascensción do Gexù (1,6-11) scìnn-a l'arîvo do Pòulo a Rómma (26, 16), e o crêuve 'n perìodo de ténpo ch'o va ciù ò mêno da l'ànno 30 a-o 63 d.C. Óltre che in San Pòulo, l'òpera a se sofèrma asæ spésso in sce l'òpera de l'apòstolo San Pêo ascì.
O lìbbro o descrîve o spedîo svilùppo, l'espansción e l'òrganizaçión da comunitæ crestiànn-a, dónde a testimoniànsa da vìtta do Gexù a vêgne trasmìssa prìmma fra i Ebrêi e dòppo a-i òmmi d'ògni naçión.
A tradiçión da Gêxa antîga a l'é concòrde inte l'atriboî a-o Lùcco ségge l'Evangêio segóndo o Lùcco che I Àtti.
O Lùcco o saiéiva alôa da inténdise cómme o mêgo çitòu ciù vòtte inte létere do Pòulo.[1]
L'atribuçión di Àtti a-o Lùcco a trêuva riscóntro ascì inti indìççi contegnûi inte l'òpera: són scignificatîvi, in particolâ, dötréi pasàggi scrîti inta prìmma persónn-a plurâle, che són probabilménte apónti pigiæ da l'aotô intànto ch'o l'aconpagnâva o Pòulo.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Létera a-i Coloséixi, 4,4; Létera a-o Filemón, 24,2; Segónda létera a-o Timòteo, 4,11.
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Atti di Apòstoli


text:
Recco
Recco (IPA: ['rekku]; Recina ò Ricina in latìn, Recco in italian) o l'é un comùn italiàn de 9.441 abitanti, inta Çitæ metropolitann-a de Zena. O l'é o sètimo comûne zeneize pe nùmero d'abitanti. I abitanti de Recco son ciamai Rechelini.
Giögrafìa fixica
O teritöio de Recco o se atrêuva in sciâ rivêa de Levante, a ponénte de Camoggi e a levante de Söi, inte unn-a insenatûa do gorfo Paradîzo. O l'é atraversòu da-o torrente co-o mæximo nomme do borgo, o Recco, ch'o nasce da-a confluensa do torrente Salto e o rîo Luei e ch'o ariva a-o mâ scoréndo in direçion sud-est.
Stöia
In epoca antiga a zöna de Recco a l'êa o pàize dei Casmonati, unn-a popolaçion de liguri antighi; dapeu a l'é stæta conquistâ da-i Români, che àn fondòu o borgo co-o nómme de Recina ò Ricina. Unn-a testimoniansa de örigine antighe de Recco a l'é 'n'urna conservâ inta gexa de Polanexi.[4]
Inte l'etæ de Mêzo, con Rapallo, Aosci e Camoggi, Recco a l'é stæta asegnâ a-o vescovo de Milan da-o vescovo de Zena, adotando o rîto anbreuxian. A Recco, pe de ciù, gh'é nasciûo San Gioàn o Bon, vescovo de Milàn into sesto sécolo. Into 1200, Recco a l'é pasâ a-a Republica de Zena, a-a quæ a l'à fornîo l'amiralio Giâxo d'Axòu e l'esploratô Nichiôzo da Recco[4].
Into 1557 e into 1646 o borgo o l'é stæto sachezòu da-i saracìn asémme a Rapallo.
Recco o l'à avûo inta sò stöia di inportanti cantê navâli, che son stæti trasferîi a Zena into corso do secolo XIX. O borgo o l'é stæto gravemente danezòu inta Segonda Goæra Mondiâle da-i bonbardê Aleæ tra o 7 de novénbre do 1943 e o 28 de zugno do 1944. I bonbardê, che dovéivan corpî o viadòto feroviario de Recco, àn bonbardòu o borgo pe vintisette òtte, amasando 127 persónn-e e caciando zu o 90% de câze.
A-i 8 de agósto do 2000 o Prescidénte da Republica Carlo Azeglio Ciampi o l'à concesso a Recco o tìtolo de çitæ[5].
Scìnboli
Stémma
O stémma o l'é stæto adotòu a-i 8 de agósto do 2000, azonzéndo a-o vêgio stémma a coronn-a muâ dê çitæ.
Descriçión
Pòsti de interesse
Gexe
- Santôaio de Nòstra Scignôa do Suffragio, gexa do XVIII secolo.
- Gexa parochiâle de San Zane Battista e San Gioàn o Bon, gexa antiga recostroîa dòppo a segonda goæra mondiâle.
- Gexa de Nòstra Scignôa de Grâçie, gexa da fraçión de Meggi
- Santôaio de San Michê e do Santiscimo Croxefisso.
- Gexa parochiâle de San Ròcco, into quartê de Verzemma
- Gexa parochiâle de San Martin, into quartê de Polanexi
Abitanti
Evoluçión demografica
Abitanti censæ[6]
Minoranse foestê
Gh'é 524 foestê, che son o 4,95% da popolaçión[7]. E minoranse ciù inportanti son, inte l'ordine:
Economîa
Coltûa
Asociaçioìn
Cuxìnn-a
Tra e specialitæ de Recco gh'é:
- A fugassa co-o formaggio, specialitæ inserîa into registro eoropêo dê ecelénse alimentâri con l'I.G.P. (Indicaçión Geogràfica Protètta). E primme tracce da fugassa son stæte registræ a Recco into secolo XIX, pe dòppo diffóndise inta Liguria intrêga.
- I pansòti, 'na pasta scimile ai ravieu ma pìnn-a de sarsa de noxe[8].
Manifestaçioin
Feste e fêe
Into méize de mazzo, da-o 1956, gh'é a festa da fugassa de Recco[9]
A-i 8 de seténbre se festézza a nòstra Scignôa do Suffragio con di furgoéi e con stands de specialitæ gastronòmiche.
Sport
Recco a l'é famôza pe-a sò squaddra de palanêuo, ciamâ Pro Recco, prezénte into canpionòu de série A1 e ch'a l'à goâgnòu 34 scudètti (o primo into 1959, l'ùrtimo into 2022), 16 Cóppe Italia, 10 Cóppe di canpioìn e 7 supercóppe Eoropêe; pe de ciù a l'é l'ùnica squadra italiann-a che a l'à vinto o "Grande Slam" (Canpionòu, Cóppa Italia, Cóppia Canpióni, Supercóppa Eoropêa) inti anni 2006-2007, 2007-08 e 2011-12.
Comunicaçioìn
Nòtte
- ↑ Dæto Istat - Popolaçión rescidénte a-i 31 de agósto do 2022.
- ↑ Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
- ↑ Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di gràddi/giórno di Comùn pe Región e Provìnsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
- ↑ 4,0 4,1 (IT) Storia del Comune, in sce comune.recco.ge.it. URL consultòu o 19 novénbre 2022.
- ↑ 5,0 5,1 (IT) Recco - Araldicacivica, in sce araldicacivica.it. URL consultòu o 19 novénbre 2022.
- ↑ Statìstiche I.Stat - ISTAT; URL consultòu o 28-12-2012.
- ↑ (IT) Foestê a-i 31 de dexénbre do 2019, in sce demo.istat.it. URL consultòu o 19 novénbre 2022.
- ↑ (IT) Pansöti co-a sàrsa de nôxe, in sce mangiareinliguria.it. URL consultòu o 19 novénbre 2022.
- ↑ (IT) Foccacia di Recco, in sce focacciadirecco.it. URL consultòu o 19 novénbre 2022.
Atri progètti
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Recco


text:
Limon
O limon (limón segóndo a grafîa ofiçiâ, limùn in savonéize e in vintimigiôzo, limun in monegàsco[1]) o l'è o frûto de l'ærbo conosciûo co-o mæximo nómme, ch'o l'ha o nómme scentìfico Citrus × limon ((L.) Osbeck, 1765)[2].
Descriçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
O frûto[modìfica | modìfica wikitèsto]
O frûto o l'è normalmente sferico de 4-7 çentimetri de diametro. O cô o l'è giäno ciæo (giano limon). O l'è ben ben approfummòu e pin de sûgo aspio, soventi usòu in cuxinn-a. O limon o g'ha ben ben de armelle, dûe e do cô do legno ciæo.
L'ærbo do limon[modìfica | modìfica wikitèsto]
O limon o l'è 'n ærbo ch'o vegne da l'India, o l'è stæto importòu co e primme carovann-e in te l'oççidente pe mëzo da Persia, da quæ o vegne o nomme (لیمو | limu). E primme cortivaçioin son stæte a Zena e in te Isoe Azöe. O limon o g'ha doe scioïtûe: ûnn-a in primmaveia e ûnn-a a a fin da stæ. In ærbo o cresce fin a 5-10 metri. In ærbo grande o peu prodûe fin a 600-800 frûti in te 'n anno.
Produtoî[modìfica | modìfica wikitèsto]
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ L'èrbo de limoîn o l'è dîto pe cóntra limunè.
- ↑ (EN) Citrus × limon, in sce powo.science.kew.org. URL consultòu o 4 màzzo 2021.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce limon


text:
Cixan
Cixan (Cisano Sul Neva in italian, Cisan in urmeàscu[5]) u l'è un cumün da Ligüia, inta pruvinsa de Savuna cun 'na pupulasiùn de 2 106 abitanti (au 2019).
Geugrafìa
Cixan u se tröva inta bassa valà du Neva, urientàu a ovest rispettu aa ciàna de Arbenga, tantu che u sò teritôiu u se cunfurma cumme culinàre, delimitàu dau Pissu Ce(r)ésa a nord e da a Còlla de Cixàn a sud.
Particulàre a l'è a pusisiùn de Cunscènte, cun u burgu au de là du Néva, bagnàu ascì dau Pennavaire. Quést'ürtimu s-ciümme u se càccia intu Néva in lucalitài Martinettu, doppu avê percursu tostu 20 chilommetri, a partì da a Còlla de Cravaüna. A frasiùn de Sènexi a se tröva poi in t'ina valà minure, cun 'na pusisiùn lateràle rispettu a quella du burgu de Cixan, l'è pé questu ciü legà a Bastìa (frasiun d'Arbenga) e Arnascu. U paìse, cun e frasiùi u tucca i 12,27 km².
Frasiùi
E quattru frasiùi de Cixan sun (in urdine de grandessa):
• Cunscènte
• Sènexi
• Ciàn Boschi
• Martinettu
Cunfìn
U cumün u cunfina au nord Süccaellu, a nord-est cun Barestìn, a est cun U Sejâ, a sud est cun Arbenga, e a ovest cun Arnàscu.
Stoia
E primme testimuniànse du burgu e risaliévan au periudu bizantin e lungubardu, quande a zòna a vegnìva ciamâ fundus Caesiani, ascì se inte 'na pusisiùn diferente rispettu a quélla d'ancöi. U paìse udiernu u vegne mensciunàu sulu doppu, intu 1258, pé via de 'n àttu nutarìle.
Da nutà, peò che a furtificasiùn du sentru a l'è avegnüa sulu dòppu, intu 1274, grassie a l'òpea de restruttüasiùn attuâ daa cumüna de Arbenga, ch'a l'axeva acquistàu l'abitàu daa famìa di marchexi Clavesàna (ancù primma u l'éa inti pusedimènti de Bunifassiu du Vàstu).[6]
I travài de restauru i düan cuscì quâxi quatorze ànni, fin au 1288, andandu a inglubà ascì i teren de l'abassia de Lerìn, i stéssi fràtti chi i g'axevan a prupietài da Gainâa.[7]
A strategìa arbenganese a nu l'éa pé nìnte abrettiu, difatti du stessu periudu e vegnan ascì creàe e "ville növe " de Pûi (frasiùn de Utuê) e de Villanöva, cun 'n scòppu de difesa dae incursciùi esterne.
Aturnu au Trexentu i vegnen rinfursàe e müaje de difesa, grassie ascì a l'òpea du prève Serafin Mignàn. Intantu, zà da u XIII seculu cun l'inseiméntu de Arbenga inta sféa de influensa Zenese ascì Cixàn u passa sutta u duminiu repübbricàn.
Düante quésta duminasiùn, suviatüttu intu XVIII seculu, u teritôiu cumünàle u vegnìva aministràu da dui cunsuli e sei retùi, chi i vegnìvan selessiunài in bàze au censu e ligài au quartê arbenganese de Turlà.[8]
Inte quésti periudi peò a stabilitài du burgu a vegne a ménu, pe via de ciü invaxiùi esterne, daprimma intu 1672 cu-a rivôta cuntru i Savoia, ch'i tentavan de anette a valà du Néva au sò ducàu (intu stessu ànnu a gh'éa stâ l'inundasiùn du Néva, ch'a l'axéva cuncursu au parsiale derucamèntu de müaje de sìnta), e pòi intu 1746 cun l'asediu de truppe austru-piemuntexi, ligàu a a guèra de sucesiùn austriaca.
Cun a caütta da Repübbrica de Zena, duvüa a l'arivu de e truppe de Napuleun Bunaparte, ch'i ucupé(r)an a zòna zà a partì da a battaja de Löa, u vegne custituìu pé a primma 'otta u cumün indipendente da Arbenga.
'Stu chi u l'éa stàu suttumessu ducca a partì dau 1797 aa Repübbrica Ligüe, dau 1805 anessa a l'Impéu Fransese.
Düante a duminasiùn fransese a frasiùn de Cunscènte a se dividde da Cixàn, piàndu u numme de Castrelibbéu (Castel Libero), divixùn poi arginà agregandu a lucalitài a Süccaellu intu 1802.[9] Intu stéssu annu u cumün u pàssa dau cantùn de Arbenga (Giurisdisiùn da Senta) a a Giurisdisiùn di Uîvi, cun capitàle Inéja.
A partì dau 1814, ànnu da Restaurasiùn du Cungressu de Vienna, u cumün u éntra a fà pàrte du Regnu de Sardegna, cg'u pìa u numme de Regnu d'Italia cun l'unificasiùn e, doppu a Segunda Guèra Mundià, da Repübbrica Italiàna.
E ürtime mudifiche a livellu terituriàle i l'avegnen du 1929, inglubàndu u cumün indipendente de Senexi e scurpuàndu da Süccaellu a frasiùn de Cunscènte, a 127 ànni da a pruclamasiun de Castrelibbéu. A frasiùn de Martinettu a resta divìsa cun u stéssu cumün cunfinante. Fra u 1973 e fìn au 31 dixembre 2008 u l'ha fàu pàrte da Cumunitài muntana Ingauna, poi divegnüa "du Punente Savunese" fin au 2011, ànnu da sò supresciùn.
Abitànti
Evulusiùn demugrafica
Abitanti censìi.[10]
A questi dàtti u l'è puscibile azunze àtri dàtti stoici, presedenti a l'Italia ünia, difatti u se sà che intu 1635 i abitànti du burgu i l'éan 400, mentre intu 1786 i rexidenti i l'éan muntài a 502, cumme cunfermàu dai censimenti da Repübbrica Ligüe.[7]
Minuànse Furèste
Dandu améntu ai datti de l'Istat au 31 dixembre du 2017, i sitadìn furesti rexidenti in Cixan i sùn 230.[11]
Cugnòmmi ciü difuzi
I déxe cugnòmmi ciü difuzi intu cumün i sun: Vignola, Ferraris, Boccone, Montina, Rossi, Rubado, Salvatico, Siccardi, Andreis e Basso.[12]
Pòsti de interesse
Architetüe religuse
• Gêxa da parocchia de Santa Maìa Maddalena, intu burgu. A sò elevasiùn a parocchia a se(r)eva avegnüa intu 1582, andàndu a sustituì a gêxa de San Calocciu (o Calogeu). Prubabiblmente ina gêxa dedicà aa sànta a l'existeva zà in epuca medievale, mentre a strutüa udierna a se(r)eva cuntempuranea au XVII seculu.
• Uatôiu de San Bertumê intu burgu, de antìga custrusiùn, prubabilmente intu mediuevu u rapresentava u centru religiusu du burgu.
• Géxa de San Calocciu, in stile rumanicu, a se tröva inte vixinanse du semitéiu lucâle, segundu a tradisiun custruia dai fratti benedetìn chi i vegnìvan daa Gainâa intu XI seculu. Se pensa che inissialmente a l'axeva a funsiun de uspeâ e ricovéu.
Frasiùi
Sènexi e Cunscente i custituiscen dui parocchie distinte, chi dunca se pò vegghe:
• Gêxa de San Nicòla, a l'è a paruchiale de Senexi, da l'aspettu impunente, ma a l'internu mudesta, cun u campanìn ch'u domina u paesaggiu du paìse.
• Gêxa de San Lisciandru, dedicà au pàppa Lisciandru I, a se tröva intu burgu de Cunscènte, a l'éa stâ fâ edificà intu 1600, e a l'è stâ da quellu mumentu ligà au castéllu de Cunscente. Chi a l'éa cunservâ ina téla rafigüante Santa Cataìna de Lisciandria, du pitù Guiddu Réni, au espusta au Museu Diucesàn a Arbenga.
Architeüe sivìli
• Tùre sìvica du relöju, custruìa a partì da 'n veju campanìn goticu inglubàu inte müaje de sinta, u se tröva de rimpettu aa gêxa paruchiàle.
• Palassu Gollo, a l'è a veja sede du cumün, se tröva inta ciàssa du paise (ciassa Gollo), au mumentu u l'è duveàu cumme sala de espusisiùn pé mustre, rapresentasiùi teatrali, ma ascì pé eventi, l'è stàu fra l'àtru restauràu de resente (fra u 2007 e u 2013).[13]
• Stadiu de Cunscente: duveàu pe e partìe de balùn de e squaddre arbenganexi, ma ascì pé a növa squaddra lucale.[14]
Castélli
A Cunscènte u se tröva in castellu medievale, ch'u suvrasta a parte ciü antiga du burgu, ciamâ "U Gumbu". U l'éa stàu edificàu daa famìa arbenganese di Costa, a partì dau XVI seculu, in sce a bàze de 'na custrusiùn presedente, duvüa aa famìa di Clavesana, chi i aministravan a zòna grassie a a famìa di Cepollini, zà infeudài a Àutu. A mutivasiùn da creasiùn du növu castellu a l'è ligâ aa strategia de difesa medievâle, in moddu da avê ciü avamposti inte tütta a valà, da azunze a quélli de Süccaellu e Castreveju. Da strutüa uiginàia e nu réstan tante tracce, l'è peò següamente ricunducibile a 'sta chì a tùre pe "Parazù", a parte ciü antiga de l'udiernu castéllu.
Inta lucalitài se ponen cumunque ancù vegghe e tràcce de müaje peimetrâli, dìte caserme. Questa custrusiun a và a respejà l'impurtansa da famìa Costa, survatüttu cun Utaviu Costa, c'ha rìva a cumisciunà 'n dipintu a Caravaggiu, rafigüante San Giuanni Batìsta e 'na 'otta cunservàu inte l'uatòiu.[15]
Ecunumìa
Stuicamènte l'ecunumia du paìse a l'è caraterisà da 'n impurtante prudusiùn agricula e uìvicula (u l'è pé questu che u nucleu de Cunscènte u l'è ciamàu "U Gumbu") ma zà intu mediuevu u l'éa atìvu u scàngiu cun i paìsi de l'Âta Ligüia, Garesce survatüttu, ligàu da sempre a a zòna ingàuna, ch'u furniva, in scàngiu de l'öiu, castagne e seeàli. Ancù aù l'agricultüa a l'è trainante, ma a ascì u turismu u l'è in crescita, cun cumünitài de scalatùi chi i vegnen a frequentà e vàlli du bacìn du Néva (ascì ducca quélla du Pennavaire) pé fà sport a l'àia avèrta ma ascì pé vixità 'sti paìsi.
Cultüa
Dialettu cixanese
U dialettu parlàu in Cixan u l'è de stampu arbenganese e u fa parte du grùppu du Ligüe sentru-ucidentàle, u se semeja pé cadensa a quéllu de Süccaellu.
Cüxina
Diferenti e sun e pietanse da tradisiùn ligüe che se pònan tastà intu burgu, fra tütte u cunìu, u zemin de cêxi, o ascì e seppie in zemin, chi prepaàe dau 1500.[16]
Istrusiùn
Cixan u g'ha in propiu scistemma de scöe,[17] da l'àsilu ae elementàri, che e servan gran parte da valà (assemme a quelle de Süccaellu), i istitüti “Anna Maria Bottero” (a matèrna) e “Guido Comanedi” (elementàri), custruìe du 2003 e sun stàe dau 2013 acurpae asemme a quelle de Leca e Süccaellu inte l'istitüu cumprenscìvu du Sejâ.[18] Dau 2017 questu u l'è cunfluiu inte quellu arbenganese (IC Arbenga Dùi).[19]
Feste e fée
E prinsipàli feste e sàgre intu paise e sun urganisàe da a Pro Loco, fra quéste e se vegghen:[20]
• Festa de Santa Maìa Maddalena, a l'è a festa patrunàle du paìse, a se tegne tütti i ànni ai 29 de lüju, aa selebrasiùn religùsa a se zunze a sàgra cun i piàtti tipici da tradisiùn ligüe.
•Festa de San Giuvanni, a l'è a festa patrunàle de Cunscènte, a se tegne aturnu ai 22 de zügnu, inta ciàssa du burgu. A 'cumpagnà a festa religiusa a gh'è a prucesciùn di cristi da lucale cunfraternita, u "falò" (tipica selebrasiùn scimile au Cunfögu zenese o priese) e a sagra cun a cüxina lucàle.
• Mezz'austu in Cixan: a se tegne inta setemàna de feragustu, intu sentru stoicu de Cixàn, cun müxica dau vìvu, ròba da mangià, mercatìn, zöghi péi fiöi e mustre intu palassu Gollo, a se tegne dau 1988.
• Sagra de Castagne e du vìn nuvellu, a nuvembre, cun e rustìe, a müxica e a cursa péi caüggi du burgu.
• Castagnâ de Sènexi: a se tegne tütti i ànni intu sentru da frasiùn e a l'è caraterisà dae rustìe, prepàae in sciü muméntu, ma ascì da àtri piatti lucàli, cumme i tajaìn (o taggiaìn, quelli che in zenese se ciammàn picàgge), i gnòcchi e raviöi.[21]
• Prucesciùn de San Nicolò, se tegne a Sènexi intu mese de dixembre, cun a partecipasiùn de cunfraternite du pòstu.
• Sagra du scüròttu: a se tegne intu periudu de carlevâ, cun u falò in vista de Pasqua e cun a prepaasiùn de questu dùse tradisiunàle (italianisabile in "bugie").[22]
Aministrasiùn
Vie de Cumünicasiùn
Cixàn u l'è fasilmente razunzibile da Arbenga e da Garesce cun a Stradda Statale 582 da Còlla de San Benardu. U paise se tröva ascì vixìn a u cazèllu autustradale de Arbenga (intu teritòiu de Leca), ma ascì a a l'Aurelia Bis (SS1 Bis, intu trattu c'u culega Arbenga a Aàsce). In àtru culegamentu viàriu a l'è a SP3, pé e frasiùi arbenganexi de Salea e Campugexa. U l'è poi culegà cun a valà du Pennavaire grassie a a SP14. A frasiùn de Sènexi e quélla de Cunscènte sun culegàe grassie a a "stradda da Utra". Sènexi l'è ascì fasilmente razunzibile da Bastìa, anche se a stràdda a presenta de prublematiche.[23]
Nòtte
- ↑ scarsamènte duveàu
- ↑ Dato Istat - Pupulasiùn rexidente au 30 zugnu 2019.
- ↑ Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
- ↑ Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di gràddi/giórno di Comùn pe Región e Provìnsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
- ↑ Grafia du disiunàiu Italian-ulmioscu Ulmioscu-Italian
- ↑ (IT) U teritòiu e a stòia de Cixàn, in sce comune.cisanosulneva.sv.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
- ↑ 7,0 7,1 (IT) A stòia de Cixàn 'cuntà da Pierluigi Casalino, in sce sanremonews.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
- ↑ (IT) A stòia de Cixàn, in sce siusa.archivi.beniculturali.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
- ↑ (IT) E frasiùi de Cixàn, Cunscènte, in sce comune.cisanosulneva.sv.it.
- ↑ Statìstiche I.Stat - ISTAT; URL cunsultàu u 28-12-2012
- ↑ Dato Istat al 31/12/2017, in sce demo.istat.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
- ↑ (IT) U cumüne de Cixàn in nümméi, in sce comune.cisanosulneva.sv.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
- ↑ (IT) U burgu de Cixan, in sce liguriaheritage.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
- ↑ (IT) U Cixan u l'è pruntu a nàsce tùrna, in sce svsport.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
- ↑ https://www.rivieraligure.it/IT/cisano-sul-neva.k3c1124.htm
- ↑ (IT) I piatti da tradisiùn de Cixàn 'cuntai dau Risturànte Bar Sport, in sce savonanews.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
- ↑ (IT) I servìssi, e scöe, in sce comune.cisanosulneva.sv.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Istitüu Cumprenscìvu du Seià, in sce icceriale.weebly.com. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Scöe Comanedi, Cixan IC Arbenga II, in sce cercalatuascuola.istruzione.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
- ↑ (IT) A Pro Loco de Cìxan, pagina ufisiàle, in sce m.facebook.com. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
- ↑ (IT) A castagnà de Sènexi, in sce trucioli.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Cixan, a sàgra du scuròttu, in sce borghidiriviera.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Viàggiu fra i pendulài dimenticài fra Bastìa e Sènexi, in sce savonanews.it. URL consultòu o 10 zùgno 2021.
Àtri prugètti
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Cixan


text:
Luteraneximo
Co-a paròlla luteranêximo se ìndica a prìmma confesción crestiànn-a protestante nasciûa da-a rifórma comensâ da-o Martìn Lutêro, ch'a se inspîra a lê e a-i teòloghi ch'àn arecugéito a sò ereditæ, prìmmo fra tùtti o sò ascisténte o Féipo Melantón, redatô di artìcoli da fêde luterànn-a inta "Confessio Augustana".
A teologîa luterànn-a a l'é sostegnûa da çìnque fondaménti (e çìnque sôla da Rifórma) e a l'afèrma che no l'é necesâio l'intercesción da Gêxa pi-â sarvéssa de l'ànima, consciderâ «in lìbero döno de Dîo» (giustificaçión) dæto a l'òmmo pi-â sôla fêde inte l'ùnico mediatô e redentô Gêxo Crìsto, sénsa l'agiùtto de òpere da lézze, inte 'na particolâre interpretaçión do penscêo de l'apòstolo Pòulo e de l'Agostìn, perché l'ésere umâno o no l'é asolutiscimaménte bón a no pecâ (teorîa da depravaçión totâle) e pe quéllo o no peu sentîse in córpa, ma o peu êse sarvòu sôlo da Dîo s'o crédde inta rivelaçión do Crìsto.
Quésta poxiçión a l’é riasónta into versétto latìn iustus ex fide vivit, fondaménto bâze de tùtto o protestantêximo; a confesción luterànn-a a sostêgne pe de ciù chi-â fêde crestiànn-a a se fónda sôlo in sciâ Bìbia, lezûa da ògni credénte con l'agiùtto do Spìrito Sànto (sola scriptura), predicâ ascì da Minìstri çernûi da-a comunitæ, ma sénsa nisciùn agiùtto de sacerdöti costödi da tradiçión e ùnichi intèrpreti aotorizæ (sacerdòçio universâle di credénti).
Di sacraménti n'é conservòu sôlo doî: o batæximo e a Sànta Çénn-a, quésta segóndo 'n'interpretaçión moderâ da teorîa da consustançiaçión ch'a l'amétte a presénsa reâ. Exìstan pe de ciù dötræ diferénse rigoàrdo l'escatologîa intànto chi-â morâle sociâle a l'é despægia a segónda chi-â Gêxa luterànn-a da quæ se pàrla a l'é tradiçionâle (confescionâle) ò "liberâle".
I fedêli luterén into móndo són ciù ò mêno 75 milioìn e a ciù pàrte a l'é in Germània e inta Scandinàvia.
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Luteranêximo


text:
Amê
L'amê o l'è 'n alimento prodûto da-e àvie, ch'ou fan a partî da-o néttare de sciôe e da-a melâta, che lêvan da-a linfa de ciante ò da escreçioìn de çerti inzetti che sùssan e ciante.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
O l'è 'n liquido dôçe e lepegozo che e àvie amùggian inte brische, ch'o va levòu da l'òmmo in laboratöio e filtròu pe separâlo da-a çêa e di raffataggi d'àvie che pêuan esse rimasti.
Quest'attivitæ a se ciamma apicoltûa, e quello ch'alleva e àvie pe estrâe l'amê o l'è l'apicoltô.
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce amê


text:
APEC
A Cooperaçion Econòmica Asia-Paciffigo (APEC), a l'é un'organizzaçion politica e economica di paixi bagnæ da l'Oçeano Paciffigo. L'APEC a l'é stæta formâ into 1989 e a g'ha 21 assoçiæ ancheu.
Paixi de l'APEC[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Da o 1989: Australia, Brunei, Canada, Corea do Sud, Filippinn-e, Giappon, Indonexia, Malaysia, Neuva Selanda, Scingapô, Stati Unïi d'America e Thailandia
- Da o 1991: Cinn-a[1], Hong Kong[2] e Taiwan[3]
- Da o 1993: Mescico e Papua Neuva Guinea
- Da o 1994: Cile
- Da o 1998: Perù, Ruscia e Vietnam
Membri Potensiæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'India a l'ha domandoö de intrâ inte l'APEC. A o prinçipio a soa candidatûa a l'è stæta contrastâ, ma grassie a l'agiutto di Stati Unïi, l'è probabile che ghe vegne comme minnimo reconosciuo o stato de osservatô.
Guam o l'ha fæto richiesta ascì, avendo comme esempio a situaçion de Hong Kong e da Cinn-a, ma i Stati Unïi, che o rapresentan, se son opposti.
Notte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ A Cinn-a a rapresenta i interesci da Cinn-a soö, Hong Kong e Macao son conscideræ regioin a economia separâ
- ↑ Hong Kong o l'è introö in ta APEC quando o l'ea colonia britannega, da o 1997 o l'è parte da Cinn-a, ma o g'ha un'amministraçion economica semi-indipendente. Formalmente o l'è ciamoö Hong Kong, Cinn-a
- ↑ O governo da Repubbrica Popolâ da Cinn-a o non riconosce uffiçialmente Taiwan, ma o-a conscidera unn-a provinçia rebelle. Pe questo motivo, Taiwan a vegne ciamâ Taipei Cinese e o prescidente de Taiwan o no l'è ammesso a i incontri da APEC, Taiwan a manda soö un ministro pe l'economia.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce APEC


text:
Fry top 90
Showing all 14 results
-
Fry-top elettrico 1/2 liscio + 1/2 cromato – 2 zone rigato su mobile a giorno
-
Fry-top elettrico 1/2 liscio + 1/2 rigato – 2 zone su mobile a giorno
-
Fry-top elettrico 1/2 liscio + 1/2 rigato 2 zone cm 80 da appoggio
-
Fry-top elettrico 1/2 liscio + 1/2 rigato cromato 2 zone cm 80 da appoggio
-
Fry-top elettrico cromato liscio o rigato su mobile a giorno
-
Fry-top elettrico liscio cromato su mobile a giorno cm 160
-
Fry-top elettrico liscio o rigato 2 zone cm 80 da appoggio
-
Fry-top elettrico liscio o rigato 2 zone su mobile a giorno
-
Fry-top elettrico liscio o rigato cm 40 da appoggio
-
Fry-top elettrico liscio o rigato cromato 2 zone cm 80 da appoggio
-
Fry-top elettrico liscio o rigato cromato 2 zone su mobile a giorno
-
Fry-top elettrico liscio o rigato cromato cm 40 da appoggio
-
Fry-top elettrico liscio o rigato su mobile a giorno
-
Fry-top elettrico liscio su mobile a giorno cm 160


text:
3
Mïna gæncaya ïïmaï quëwencæmïnaimpa, ante
1 Onquiyæ̈mïni ëñëedäni. Mïnitö nänöogæ̈näni näni änonque ante Ao ante ëñente cæedäni. Mïni nänöogæ̈näni pancadäniya Wængonguï nänö änö ante pönënämaï ïnänitawo. Mänömaï ï ïninque mïnitö ïñömö, Wïï mönitö tededö beyæ̈ pönäni inte tömënäni wæætë ëñente möni cædïnö ante adinque Wængonguï gämæ̈nö poncædänimpa, ante cædinque piyæ̈në cæte edæ tömënäni ïnänite ëñente cæedäni.
2 Mïnitö Wængonguï ingante guïñente wædinque waëmö entawëmïni inte ëñente cæte waa quëwëmïni adinque tömënäni wæætë Wængonguï ingante Ao ante pömaïnänipa.
3 Mïnitö, Waëmö pönï bacæboimpa, ante cædinque ocaguï waa pönï wao wincate oodo mongænte wamoncoo mongænte weocoo waëmoncoo wëñate mongæ̈mïnitawo. Ïñæmpa mänömaï cæmïni beyænque mïnitö dicæ waïmïni bamïniyaa.
4 Wæætë tömëmïni waa entawënö beyænque waïmïni pönï baquënëmïni ïmïnipa. Mïnitö önöwoca gänë pönëninque ædæmö cæmïni beyæ̈ mïni waa entawënö edæ wodämaï inte godömenque waëmö pönï ongongæ̈impa. Mänïnö mïni waëmö entawënö baï ante æncæte ante edæ quïëmë impa diyæ̈ godonte ænguïï. Incæte Wængonguï mänïnö ante adinque, Waëmö pönï entawëmi abopa, ante nanguï tocampa.
5 Dodäni pönï mönö wængänäidi ïñömö, Wængonguï pönö cæcä beyænque waa bacæ̈impa, ante wede pönëninque tæiyæ̈ waëmö entawengadänimpa. Tömënäni waëmö pönï bacæte ante tömënäni önöwoca gänë pönëninque ædæmö waadete cægadänimpa. Tömënäni nänöogæ̈idi näni änonque ante ëñëninque Ao ante cægadänimpa.
6 Dodä ñæ̈ñæ̈nä Tada wodi ïñömö Abadäö wodi ingante ëñente cædinque tömengä ingante, Në ämi ïmipa, angacäimpa. Mïnitö ïñömö tömënä nänä cægaï baï waa cædinque mïni guïñente wæpämo æbämë ba incæte guïñente wædämaï ïmïni ïninque näwangä nö tömënä nänömomïni babaïmïnipa.
7 Onguïñæ̈mïni guiquënë ëñëedäni. Mïnitö gæ̈näni tönö quëwëninque tömënäni beyæ̈ ante cöwë pönëninque waa cæedäni. Botö gængä onquiyængä ïnongä inte aquïingä ingä incæte möna guëa cæcaya ïmönapa, ante ëñente wædinque mïnitö gæ̈näni ïnänite edæ cöwë waa aedäni. Ayæ̈, Möna gæncaya Wængonguï ingante apæ̈neyömöna tömengä do ëñencæcäimpa, ante cædinque ïïmaï pönente cæedäni. Wængonguï ïñömö, Mïna quëwenguïmämo, ante waadete pönö cæcä beyænque möna guëa ænguincaya ïmönapa, ante edæ ëñente cæedäni.
Mïni waa cædö beyænque caate wæquïmïni, ante
8 Tömämïni guiquënë ëñëedäni. Mïnitö adoyömö pönëninque Ao ante cæedäni. Në Ca ca wæcä tönö edæ adoyömö Ca ca pönente wæedäni. Mönö pönencabo ïmompa, ante cædinque godongämæ̈ waadete pönëedäni. Wacä caate wæcä adinque mïnitö tömengä tönö guëa wæte baï pönëedäni. Nämä ængö cædämaï ïmïni inte mïnitö wæætë edæ, Önömonque baï ïnömö ïmompa, ante piyæ̈në cæte quëwëedäni.
9 Wënæ wënæ cædäni wæmïni incæte, Botö wæætë wënæ wënæ cæbo wæcä tocæ̈ï, ante cædämaï ïedäni. Wïwa änäni wæmïni inte, Botö wæætë wïwa ämo wæcä tocæ̈ï, ante cædämaï ïedäni. Wæætë edæ, Tömënäni waa quëwencædänimpa, ante cædinque mïnitö tömënäni ïnänite waa apæ̈nedinque godö waa cæedäni. Mänömaï cæcæmïnimpa, ante Wængonguï mïnitö ïmïnite waa cædinque pönö aa pegacäimpa cæmïnii.
10 Edæ ïïmaï ante Wængonguï beyæ̈ ante yewæ̈mongatimpa,
“Waocä tömengä nänö quëwenguïmämo ante nanguï æ̈ïnente wædinque,
Tæ̈önæ waa quëwente tocæ̈ï, ante në angä ïñömö
tömengä ïñömö wënæ wënæ tededämaï inte babæ wapiticæ̈ änämaï inte tæ̈önæ quëwente tocæcäimpa.
11 Tæ̈önæ quëwencæte ante cædinque tömengä wënæ wënæ nänö cæïnö ante ëmö cædinque dadi ëmæ̈ninque waa edæ cæquënengä ingampa.
Ayæ̈ tömengä piyæ̈në cædinque, Mönö tömämö godongämæ̈ gänë pönente quëwengæ̈impa, ante nanguï cæquënengä ingampa.
12 Mönö Awënë awinca ëmongä inte në nö cædäni gämæ̈nö adinque tömënäni ïnänite cöwë aacampa.
Ayæ̈, Botö ïmote æbänö ante apæ̈nedänii, ante tömengä ëamonca ongonte cöwë ëñengampa.
Wënæ wënæ cædäni ïnänite guiquënë tömengä pïïninque awincaque acampa,”
ante yewæ̈mongatimpa cæmïnii.
13 Mïnitö waa cæcæte ante edæ nanguï cæïnëmïni bamïni adinque æcänö wæætë mïnitö ïmïnite wënæ wënæ cæquingää.
14 Incæte mïnitö nö pönï mïni cædö beyænque caate wæmïni ïninque edæ mïni waa quëwente toquinque ïmaimpa. Ïninque ïïmaï ante näni yewæ̈mongaïnö baï cæedäni. Tömënäni näni guïñente wæpämo beyæ̈ ante mïnitö ïñömö edæ guïñente wædämaï ïedäni. Edæ guïñëñate wædämaï ïedäni.
15 Wæætë, Tæiyæ̈ Waëmö Awënë ïnongä ingampa, ante wede pönëninque edæ Codito ingante mïmöno entawëedäni. Ayæ̈, Watapæ̈ bacæ̈impa, ante mïnitö quïnante pönëmïnii, ante ëñencæte ante wadäni äñönänite mïnitö wæætë a ongönämaï inte ïïnonque ante edæ do apæ̈nemïni incæmïnimpa. Codito mönitö Awënë pönö cæcä beyænque mönitö, Watapæ̈ bacæ̈impa, ante wede pönëmönipa, ante mänïnonque ante do apæ̈nemïni edæ ëñencædänimpa.
16 Ïïnäni ïñömö ëñencæte ante änänipa, ante pönëninque mïnitö, Botö wentamö entawënämaï incæboimpa, ante nämä apænte cædinque guïñente wædinque tömënäni ïnänite ædæmö apæ̈nemïni ëñencædänimpa. Mänömaï cæyömïni wadäni guiquënë mïnitö Codito nempo quëwëninque mïni waa cædönö ante pïïninque babæ ante todänitawo. Ïninque mïnitö wentamö entawënämaï inte ædæmö apæ̈nemïni adinque tömënäni wæætë, Mönitö babæ ante tedetamönipa, ante ëñëninque guïñënete wæcædänimpa.
17 Mïnitö wënæ wënæ cæmïni beyæ̈ caate wæmïni ïninque önonque ïmaimpa. Wæætë, Wængonguï, Caate wæcæmïnimpa, angä ïninque mïnitö waa pönï mïni cædö beyænque caate wæmïni ïninque edæ godömenque waa ïmaimpa.
18 Mïnitö nö cædämaï ïñömïnite Codito ïñömö mönö në nö cædongä inte mïnitö ïmïnite Wængonguï weca ænte poncæte ante cædinque wënæ wënæ mïni cædö beyænque adopoque caate wængacäimpa. Tömengä baö ëñayongante tömengä ingante wæ̈nönäni wængä ate Wængonguï Önöwoca angä ate ñäni ömæ̈monte edæ mïingä quëwengampa.
19 Ayæ̈ adobaï Wængonguï Önöwoca tömengä ingante ænte mäocä godinque tömengä në wænte gogaïnäni önöwocacoo tee mönete ongoncoo weca gote apæ̈necä ëñengadänimpa.
20 Mänïnäni në tee mönete ongönäni ïnänite Nöwee wodi Docä näni änongä doyedë ancaa apæ̈necä incæte tömënäni ëñënämaï inte cægadänimpa. Mänïnäni në ëñënämaï cægaïnäni ïñönänite Codito ñöwo tömënäni weca gote apæ̈negacäimpa. Wængonguï ïñömö, Wipo ñæ̈nængade pönï impo incæ oncö baï mæ̈noncæbiimpa, ante Nöwee ingante do angaingä inte, Ïinque mæ̈noncæcäimpa, ante ee wänö congacäimpa. Incæte mänïnäni ëñënämaï cæyönäni ocho ganca ïnäni mänimpodänique æpæ̈no yædopäa wogaa gote quëwengadänimpa.
21 Mänïmæ̈no edæ wogaa godinque tömënäni näni quëwengaï baï mïnitö adobaï æpæ̈në guiidinque quëwëmïnipa. Incæte wïï baonque mënongate beyæ̈ quëwëmïnipa. Wæætë mïnitö, Wængonguï ayongä botö mïmö ñä mënongate entawëmo inte quëwëmopa, ante nämä apænte pönëninque æpæ̈në guiimïnipa. Edæ guiidinque mïni ængæ̈ gantidö baï Itota Codito ñäni ömæ̈monte quëwengä beyænque mïnitö adobaï ñäni ömæ̈monte quëwëmïnipa.
22 Tömengä ïñömö do öönædë æite Awënë badinque Wængonguï tömëmængä ïnö edæ tæ̈ contayongante anquedoidi incæ në änäni incæ në tæ̈ï pïñænte cædäni incæ tömënäni tömänäni edæ tömengä nänö änö ante ëñente cædänipa cæmïnii.


text:
Rundanin-a
Rundanin-a (latin:Hirundo rustica) oxellu migratû, lungu 18-19,5 cm. cu-e ae lunghe 12-13 cm. cürve e appiççüe, a cua furcüa, a schen-a de'n cû blö scüu quæxi neigru e u petu ciæu, beige o çenen.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
A l'ariva cu-a primaveja pe fâ u niu e a parte in sciû fâ de l'outünnu pe anâ a svernâ in Affrica. A se nütre de vermi e insetti, specce quelli che xöan. A fa u niu de preferença sutt'a-i curnixuin, scin a 'na quota de 1600 m.
File murtimediæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Rundanin-a
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce Rundanin-a


text:
Figgeu
Un figgeu o l'è un zoveno masccio uman, in cangio a zovena femmina a l'è ciammä figgeua o figgetta. A poula figgeu a l'è usä pe indicâ a distinçion biologica tra i sessi, a distinçion culturâ ligä a-a mersa, o tutti e doi. Dappeu che un figgeu acciappa l'etæ grande, è ciammou ommo.
Ghe son diverse ecceçioin colloquiâ a l'uso de questa poula. Pe exempio, a poula figgeu a l'è usä ascì comunemente quande se fâ riferimento a-o masccio grande inte unn-a relaçion affettosa, scimilmente a-a poula galante o impromisso.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Figgeu


text:
Angòla
Nomme ofiçiâ: República de Angola, stato de l'Africa çentrâ indipendente da-o Portogallo da l'11 Novembre 1975, a seu capitâ a l'è Luanda.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
A g'ha unn-a superfiçie de 1.246.700 km2, unn-a popolaçion de 25.789.024 abitanti e unn-a denscitæ de 20,6 ab/km2. A lengua ofiçiâ a l'è o portogheise, ma son ascì parlæ ätre lengue regionâli comme Kikongo, Chokwe, Quimbundo e Umbundu.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Angòla


text:
Matêia scûa
In cosmologîa, a matêia scûa a l'é 'n particolâre tîpo de matêia ch'a l'é stæta teorizâ pe spiêgâ di efètti gravitaçionali che no pêan êse descrîti solo co-a matêia òrdenâia. A diferénsa da matêia che semmo abitoæ a vedde tutti i giorni, a matêia scûa a no l'emétte de radiaçioìn eletromagnétiche, perciò a l'é ben ben difìçile da amiâ. A-a giornâ d'ancheu no l'é stæto ancon trovòu de evidense dirètte da sò existénsa, ma, a men che-e lêze da fixica conosciûe no ségian sbaliæ (cösa ch'a poriæ êse vêa ascì), a matêia scûa a doviéiva raprezentâ quæxi o 90% de tutta a matêia de l'univèrso.
Aspètti generâliModìfica
O nomme scûa, comme za acenòu primma, o l'é ligòu a-o fæto che l'unica cösa ch'a ne manca a l'é a seu lûxe. O modello ch'adêuviemmo òua, ò sæ o "modéllo standard da cosmologîa (ciamòu ACDM, donde CDM o veu di Cold Dark Matter)" o l'é bazòu in sciô Big Bang, ma sensa a matêia scûa gh'é di conti che no tórnan. Prezenpio no s'acapìsce comme l'àn fæto e galàçie a formâse into tenpo che gh'àn avûo a dispoxiçión da-o sccéuppo do mæximo Big Bang, e manco comme fan a restâ insemme co-a sola gravitæ dæta da-a matêia che semmo boin a vedde, quella fæta de barioìn. L'univèrso, tra l'âtro, o se spàntega de longo de ciù, ma a seu veloçitæ, a-o posto d'asbasciâse comme se porieiva pensâ, a l'é de longo aprêuvo a cresce. Sta cösa chi a l'à portòu ascì a inmaginâ che ghe segge ascì 'n atro tipo de energîa, ancon ciù misteriôza da matêia scûa, ò sæ l'energîa scûa. L'energîa scûa a l'é indicâ co-o scinbolo A, scinbolo ch'o fa parte do nomme do modello standard.
StöiaModìfica
Into 1933 l'astrònomo svìseo Fritz Zwicky o s'é misso a mezuâ a distriboçión de velocitæ de l'amàsso da Chioma di Berenice, e o l'à scovèrto che, pe no andâ contr'a-e lêze da fìxica, a massa de l'amàsso a l'aviæ dovûo êse 400 vòtte ciù grande de quella ch'a se pêu calcolâ pe mêzo da seu luminoxitæ. S'é pensòu sùbito che ghe fîse quarche forma de matêia no luminôza comme gazzo ò pûa interstelâre, ma a questión a no l'é stæta aprofondîa scinn'a-i anni '60/'70, quande i astrònomi americhen Vera Rubin e Kent Ford àn confermòu a prezensa de 'na grande quantitæ de massa ch'a no se peu vedde (ma che a ghe dêv'êse) inte 'na série de galàsie a spirale. Co-e modèrne riçérche s'é acapîo che ni o gazzo ni a pûa peuan êse a spiegaçion de sta diferensa chi: a-e cùrte, ghe dêv'ese 'na particèlla nêuva.
Preuve prinçipâli de l'existensa da matêia scûaModìfica
- Quande 'n còrpo o l'é aprêuvo a gjâ co-în möto circolâre uniforme, gh'é 'na fòrsa ciamâ "fòrsa centrìpeta" ch'a fa 'n mòddo cò-u còrpo o reste inta seu traietöia: se sta fòrsa chi a no ghe fîse, o còrpo o l'andiéiva avanti drîto, sensa percorî a circonferénsa. O penscêo o l'é o mæximo pe-e galasie: e stélle e i atri còrpi che fan parte de lô gîan asæ velôci in gîo a-o seu centro. Calcolòu a veloçitæ di còrpi, s'acapìsce ben chi-â fòrsa de gravitæ prodûta da-a matêia vixibile a no l'é bastansa pe poei tegnî insemme a galasia, a quæ a se desfaiéiva. A matêia scûa a ven pròpio in agiùtto pe spiêgâ sto fæto chi.
- 'Na segonda preuva a ne vegne diretaménte da-o Einstein. Segondo a seu teorîa da gravitaçion universâle, a gravitæ a l'é bonn-a a cegâ a traietöia da lûxe. Into 1919 o Eddington o n'à dæto a preuva che sta cösa chi a l'é vea. Partindo da-a teorîa do Einstein, emmo adêuviòu a técnica da "lente gravitaçionâle" pe ripête e mezûe do Zwiky ma co 'na precixón mazô. 'N'atra técnica a l'é quella inandiâ da l'italian Roberto Giacconi inti anni '60, conosciûa comme "astronomîa a raggi X". Meténdo insemme e inmàgine trovæ co-e dôe técniche, s'é visto che l'êa tùtto veo: sta massa chi a ghe dêv'êse.
A riçerca di sti ùrtimi anni a çerca de mezuâ quarche interaçión da matêia scûa co-a matêia òrdenâia, dêuviàndo di aceleratoî ascì, ma o travàggio o l'è ben ben difìçile. Si-â teorîa a fîse provâ, l'òmmo o gh'aviæ no solo a poscibilitæ d'acapî mêgio a natûa, ma ascì de conosce quello ch'o saiâ o destìn de l'univèrso.
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce matêia scûa