text:
Voltaire
François-Maie Arouet dîto Voltaire - scritô e filozzofo (Parigi 1694 - 1778).
Ìndice
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
Nasciûo da famiggia borgheize, o riçevette un'eccellente educaçion umanistega a-o collegio Louis-le-Grand tegnúo da-i Gexoii. Precoxiscimo aotô de versci leggi e argui, accugeito fîto pe e so dœutte de spiito inti circoli eleganti e libertin, o successo (1718) da trageddia Œdipe a gh'arvì l'accesso a l'âta societæ. Attiviscimo (into 1723 sciortì, semiclandestiña, La ligue, ou Henry e Grand, che inte l'ediçion de Londra do 1728 a l'assonse o tittolo de Henriade), co-o senso seguo do proprio utile particolâ, Voltaire o s'inserì inte 'na forma de vitta brillante e insemme favoeive a-a so attivitæ lettiaia. Ma a-o prinçippio do 1727, pe un contrasto co-o cavageo de Rohan, Voltaire o vègne serao a-a Bastiggia ingiustamente. L'amaa deluxon procuâghe da-i amixi aristocrateghi a spronò o so orgœuggio de borgheize. Misso in libertæ doppo dotræ settimañe, ma costreito a lasciâ a França, o se recò in Inghiltæra, dove o l'arestò circa trei anni ótegnindo larghi riconoscimenti. Ma, sorvettutto, o soggiorno ingleize o determinò a so carrea de filozofo e de polemista. In Inghiltæra, de fæto, Voltaire o conobbe una societæ assæ meno raffinâ de quella françeize, ma ciu moderna, ciu progredia e libera; o vègne a contatto con una realtæ politica, sociâ, civî e corturâ ch'a contrastava totalmente con quella françeize. E Lettres sur les Anglais (ò Lettres philosophiques), intræ in circolaçion in França into 1734, son l'esprescion ciu matua do primmo periodo da so attivitæ de scritô. Derê o scimulao scopo de un'informaçion in sce-e cose d'Inghiltæra, e Lettres - a primma bomba, fu dîto, lanciâ contra l' ancien régime - ean un violento attacco a-i instituçioin politiche, sociæ e religioze da França assolutista e fœüdâ. O successo o fu enorme: mai un libbro o l'allargò comme e Lettres l'orizzonte intellettuâ de una naçion. Atrettanto grande, naturalmente, o scandalo: l'œuvia a vègne condannâ da-o Parlamento de Parigi; Voltaire o fuzzì inta Loræna e, quande un meize doppo ghe fu permisso de ritornâ in França, ghe fu vietâ a rescidença a Parigi. O se stabilì alloa a-o castello de Cirey (Champagne) presso M.me du Châtelet.
Da questa donna, appascionâ de problemi scientifichi, Voltaire o riçevette stimmolo a l'approfondimento de matematiche e da fixica (into 1738 comparsan i Éléments de la philosophie de Newton, violento attacco a l'alloa dominante fixica cartexiaña). Voltaire o proseguì a so attivitæ de poeta e drammaturgo affascinao da-o miraggio de emançipâ a scena françeize da l'inmitaçion spagnolla e ingreize pe ricondúla a-a sevea nobiltæ di Greghi e de Racine. Son de fæto de sti anni de retio e tragedie Alzire, Mahomet, Mérope. Into 1738 l'ea d'âtro canto za in avançao stæto de compoxiçion o so caodœuvia, Le siècle de Louis XIV. Into 1744, co-a nommina a ministro di esteri do marcheize d'Argenson, so vegio compagno de collegio, amegioò a poxiçion de Voltaire inte l'ambiente da corte françeize, scin alloa a lê ciutosto ostî: into 1745 M.me de Pompadour gh'ótegne un diploma de storiografo de França co-a carrega de gentilommo de cammia do re; into 1746 o fu riçevúo a l'Accademia; into 1747 o se transfei con M.me du Châtelet a Lunéville. Doppo a morte de quella, teniamente recenta, into 1749, Voltaire o se trasferì a Berlin presso Federigo II ch'o professava pe lê incondiçionâ ammiraçion. A Berlin, into 1751, sciortì Le siècle de Louis XIV. Verso a fin do 1752 pe de gióxíe e di ciæti ghe fu a rottua tra o re e o filozzofo. Voltaire o tornò in França, ma no ghe fu permisso de stabilise a Parigi. L'è questo o periodo into quæ Voltaire, doppo i invii de D'Alembert e Diderot, o collaborò co l'Encyclopédie con circa 40 voxe lettiaie e filozoffiche, arcuñe de quæ de un çerto interesse pe l'estetica e a stoia do gusto. A so conlaboaçion a fu de breve diata. Començâ into 1754, a terminò quattr'anni doppo, a prœuvo a-o scandalo sciuscitao da-a pubbricaçion, into vol. VII do Dictionnaire raisonné, da voxe Genève de D'Alembert, inspiâ da-o mæximo Voltaire: co-a so sottî crittica de l'intollerança, a voxe a l'accentoava e polemiche, sorvettutto co-i calvinisti, scin a costituî una de maggioî caoze da crixi de l' Encyclopédie. De questi anni l'è a stezua de l' Histoire universelle, ch'a l'ebbe da pœu o titolo de Essai sur les moeurs et l'esprit des nations (1756). Into 1755 o se stabilì in Sviççia, inte 'na villa peifeica de Zenevia, da lê acatâ e ciammâ des Délices, dove o visse dex'anni (ascì doppo avei acatao i castelli de Tornay e de Ferney, contigoi a-a çittæ de Zenevia ma in territoio françeize), costituindoghe un centro intellettuâ, dunde convegnivan scritoî, artisti, damme d'ogni parte d'Œüropa. O l'ea ormai ricco assæ da poei vive da gran scignoro, famozo inte tutta Œüropa, cortezao da-i sovren e da l'âta nobiltæ. A so paola a l'aveiva un effetto irrescistibile: o so intervento inti procesci Calas, a Barre, Sirven, Lally o ne feççe di caxi sciaatoxi e o portò scin a-a revixon d'ingiuste sentençe. Inte questi anni inti quæ o moto filozofico rivoluçionaio o se fava ciu impetozo, Voltaire, impaiggiabile e inezaoribile pubbrichista, o l'instaorò in Œüropa a sovranitæ tutta nœuva de l'opignon pubbrica. Portentoza a l'è a feconditæ de Voltaire inte questi urtimi vintitrei anni da so existença. Con un numero squæxi incredibile de scriti de ogni genere (e con de inalumieive lettie) o l'ariescì a tegnî descia in sce lê l'attençion de tutta l'Œüropa colta, impegnandose inte 'na polemica contra a superstiçion, o fanatismo, o privilegio, o passao sempre ciu violenta e espliçita, ricca de brio, d'invençion, de eloquença seria e de graçia leggia. De questo periodo l'è o Dictionnaire philosophique (1764), o so testamento filozofico, dove in sentençe lapidaie piggia forma definitiva a so battaggia de mezo secolo contra l'intollerança, o miaco, l'aotoritæ, a fáscificaçion de lezendie e de tradiçioin. Into março 1778 Parigi a l'acugette trionfalmente o filozofo vegnúo a asciste a-a rapprezentaçion de l'urtima so tragedia, Irène; affatigao da queste emoçioin Voltaire o moì poco doppo, a Parigi, o 30 de mazzo. Into 1791, con solenne çeimonia, e so çennie fun deposte into Panthéon.
Lettiatua[modìfica | modìfica wikitèsto]
Voltaire o vosse êse sorvettutto poeta e o se çimentò con tutti i generi lettiai alloa in vœuga trattando con versatilitæ impægiabile a tragedia, o poema eppico, o poema scherçozo e burlesco, a satira, l'epistola didascalica, l'epigramma, a lirica leggia. Co l'Henriade (1722), o poema zoenî in sce Enrico IV, o se propoze, sença ariescighe, de dotâ a França de un grande poema naçionâ: troppo alieña da-o meaaveggiozo e da-o sorvenaturâ a l'ea l'inmaginaçion de Voltaire. Ciu conforme a-o so spiito polemico a l'ea invece l'epistola moralezante, dove o scritô o dette forma a-e so idee e a-a so predicaçion deistega e filantropica. Poemi comme Le temple du goût, o Poème sur a loi naturelle, o Poème sur e désastre de Lisbonne reboccan de quella graçia inimitabile ch'a l'unisce a profonditæ speculativa a-a dexinvottua brioza. Tuttavia in sce-a scena tragica Voltaire o l'arecugette i maggioî ofœuggi e o sciuscitò e ciu fee battagge: Œdipe (1718), Brutus (1730), Zaïre (1732), La mort de César (1735), Alzire (1736), Mahomet (1742), La Mérope française (1744), da pœu Sémiramis (1749), L'orphelin de la Chine (1755), Tancrède (1760), Olympie (1762) asseguon a Voltaire una larga popolaritæ e o gusto françeize, primma de l'avvento do romantiçismo, o-e scituò da-a rente a-i ciu celebræ modelli do gran seccolo. Ancœu queste pan de vee e proppie dissertaçioin in favô da tollerança, da libertæ, de l'aboliçion di oddi de razza e de religion. A mæxima vis polemica, che inte tragedie a sorvefà a força rappresentativa e artistega, a l'añima i romanzi: Zadig (1747), Candide (1759), L'ingénu (1767), L'homme aux quarante écus (1768), La princesse de Babylon (1768) no son di conti ma de rassegne satiighe de stravagançe, de matteie e di abuxi ingeneræ da-a superstiçion e da-o fanatismo. Ciu popolâ e famozo tra tutti l'è arestao meitaamente Candide, dond'è scóxío scistematicamente l'ottimismo leibnizian. De longo spregiudicao e innovatô, Voltaire o sacrificò invece a-a tradiçion e a-o gusto dominante quande o giudicò de poexia, professando sempre reverença incondiçionâ a-i gren modelli do seccolo de Luigi XIV.
Sciença[modìfica | modìfica wikitèsto]
Sotta o resguardo streitamente scientifico l'ambito into quæ Voltaire o lasciò l'œuvia de valô ciu diatuo o fu quello storiografico co Le siècle de Louis XIV comparso into 1751. Composto con amô de compieça d'informaçion esemplâ, questo o l'inaogurava un nœuvo gennere de storiografia: a l'è a primma œuvia storica moderna ch'a rompe a tradiçion annalistega, ordinando i eventi segondo a so interna connescion e illustrando a vitta complesciva de un stato inte tutti i so aspetti. Voltaire o l'introduiva inta storiografia un concetto nœuvo, quello de çiviltæ, ch'o ghe consentiva de discerne, ordinâ e interpretâ quello che inti so predecessoî e emmuli contemporanei l'ea arestao materiâ despao. L'âtra grande œuvia storiografica de Voltaire, l' Essai sur les moeurs et l'esprit des nations (1756), concepia in oppoxiçion a-o Discours de Bossuet, a l'è o primmo tentativo in senso laico e critico de una "stoia do spiito uman" ch'a l'ordine segondo poche grende linnie a stoia universâ. Co l' Essai tramontava a stattega vixon da stoia universâ incentrâ in sce-e vexende primma do poppolo ebraico, da pœu do mondo crestian, a-a quæ reçente formaçion Voltaire o contrapponeiva a veneranda antighitæ da Ciña, de l'Egitto, de l'India. Ormai l'orizzonte de l'interesse storico o vegniva esteizo a ogni manifestaçion umaña. Di âtre œuvie storiche de Voltaire son: Histoire de Charles XII (1731), Les Annales de l'Empire (1753), Histoire de l'Empire de Russie sous Pierre-le-Grand (1759-63), Précis du siècle de Louis XV (1769).
Filozofia[modìfica | modìfica wikitèsto]
In sce-o cian filozofico, in polemica co-e varie forme de metafixica contemporannia, e in sce-a scorta da cortua empiistega ingleize, o s'impegnò a combatte a fixica cartexiaña, dominante in França, in nomme da fixica newtoniaña destinâ a suciantâla; ma ancon ciu o scombatté tutto Cartexio e i scistemi metafixichi do sec. 17°, contraponendo a l' esprit de système, ch'o tendeiva a dâ una soluçion integrâ do problema de l'universo, a sciença sperimentâ co-o so orizzonte ch'o s'allarga progrescivamente. A so metafixica a l'ammetteiva Dio, ma a se diciarava incapaxe de determinâne l'êsença e i attribuii; a so psicologia, misse da-a parte i infinie discuscioin in sce l'añima, a se tegniva ferma a l'immediâ evidença: "mi son corpo e penso". In sce-o cian religiozo, coerentemente co-e so poxiçioin gnoseologiche, vexiñe a quelle de Locke, o fu faotô de una forma de deismo bazao in sce l'ammiscion de un Dio "primmo motô intelligente", eterno aotô de un mondo âtrettanto eterno; e de una religion naturâ riconduxibile a una serie de "prinçipi moræ comun a-o genere uman". Son queste e idee che, lettiaiamente variæ a l'infinio, tornan inti so scriti filozoffichi: o Traité de méthaphysique (1734), Le philosophe ignorant (1766), e Questions sur l'Encyclopédie (1770-72), o Dictionnaire philosophique (uña de so grende œuvie), e inte di nomioxi agili opuscoli. Infin, quæ ch'o ne foise o valô scientifico, van aregordæ i scriti de critica a-o Vegio e a-o Nœuvo Testamento. Voltaire o ghe repigiava e texi e i argomenti ch'ean za stæti proposti da Spinoza, da Richard Simon, da Bayle, ma prezentandoli con quello brio polemico ch'o ne favoì a diffuxon inte tutti i sœu de l'opinion pubbrica e o feççe sci che foisan universalmente lezui di libbri comme La Bible enfin expliquée,le tombeau du fanatisme, L'établissement du christianisme. Inte questi scriti, e sorvettutto into Dictionnaire philozophique ch'o ne repiggia tutti i temi, l'è consegnao ço che e generaçioin succescive (limitando o ciu vasto scignificao da complesciva œuvia de Voltaire) avverson ò ezâton comme volterrianeximo, inteizo comme spiito de radicâ incredulitæ e de perentoio refúo do sorvenaturâ.


c: text/html

text:
CianóticoCianótico tiene 9 letras
Definición de cianótico aquí
Resultados de búsqueda:
Resultados de imágenes:
Youtube: cianótico
Nube de palabras :
- cianótico xianótico vianótico fianótico dianótico cuanótico cjanótico ckanótico coanótico c9anótico c8anótico ciznótico cisnótico ciwnótico ciqnótico ciabótico ciamótico ciajótico ciahótico cianórico cianófico cianógico cianóyico cianó6ico cianó5ico cianótuco cianótjco cianótkco cianótoco cianót9co cianót8co cianótixo cianótivo cianótifo cianótido cianótici cianótick cianóticl cianóticp cianótic0 cianótic9

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Emilia-Romagna
L'Emilia-Romagna, a l'è unn-a region dell'Italia settentrionâ de 4 mioin de abitanti, con capoleugo Bologna. A confinn-a a levante co o mâ Adriatego, a nòrd co a Lombardïa e o Venneto, a ponente co o Piemonte e a Liguria e a sud co a Toscann-a e Marche e a Repubbrica de San Marin.
L'Emilia-Romagna a l'è fæta da l'union de doe regioin stöiche, l'Emilia e a Romagna, a primma a comprende e provinse de Piaçensa, Parma, Reggio, Modena, Ferræa e in tocco da provinsa de Bològna co-o capoleugo; a segonda co e provinse de Ravenna, Rimmini, Forlì - Cesenn-a e a parte de levante da a provinsa de Bologna, ciù quarche tocco de Marche e da Toscann-a.
Capoleughi de provinsa[modìfica | modìfica wikitèsto]
I capoleughi de provinsa de l' Emilia-Romagna son (in ordine arfabetico):


text:
Catalogna
Catalogna (catalàn: Catalunya, spagnòllo: Cataluña), a l'è 'na comûnitæ outònoma d'a Spagna c'a s'attrêuva into nòrd-est d'a Penisoa Iberica.
A g'ha 'n tæritöjo de 32.000 km², c'o confinn-a a nòrd con Fransa e Andorra, a est co-o Mâ Mediterraneo inscie 'na costa de 580 km., a sûd co-a Comunidad Valenciana, e a òvest con l'Aragonn-a. O sêu capolêugo o l'è a çittæ de Barçellonn-a.
A Catalogna a g'ha anchêu 7.197.174 abitanti in 946 comûn. Doî tèrsci d'a popolassiôn catalann-a a vive inta Regiôn Metropolitann-a de Barçellonn-a.
E léngoe ûffiçiæ sôn o catalàn, o castigiàn e l'oçitàn inta sêu varietæ aragonéize.


text:
Repubbrica Àraba Democratica do Sahara
A Repubbrica Àraba Democratica do Sahara o الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية - Al-Jumhūrīyya al-`Arabīyya as-Saharāwīyya ad-Dīmuqrātīyya, a seu capitâ tenporânea a l'é El Aaiún. A RÀDS (conosciûa internaçionalmente comme SADR) a l'é un stato de facto, reconosciûo ofiçialmente sôlo da pöchi pàixi do mondo, scibén c'o fâ parte de l'Union African-a. O teritöio reclamòu da-a RÀDS o l'è conosciûo comme Sahara Òcindentâle. A-a giornâ d'ancheu l'ex Sahara spagnòllo o l'é pe-o 75% òcupòu da-o Maròcco, e 'na miâgia a dividde questo teritöio da-o pòpolo Sahrawi, raprezentòu da-o Frónte Polizârio[1]


text:
Edwin Powell Hubble
Edwin Powell Hubble, astronnomo stætunieize (Marshfield, Missouri, 1889 - S. Marino, California, 1953) presso i osservatoi Yerkes e (da-o 1919) monte Wilson. O so nomme l'è ligao sorvettutto a doe scoverte fondamentæ, ch'han averto a stradda a-a nascita de l'astrofixica extragalattica e da cosmologia moderna.
Into 1924, dœuviando o gran telescoppio de monte Wilson, l'Hubble o dimostrò che a nebuloza de Andromeda a l'ea in realtæ una galascia, saiv'a dî un scistema de stelle anallogo a-a nostra Via Lattea. Fra o 1925 e o 1930, studiando di âtre galascie, che into fratempo ean stæte individuæ, o scrovì che queste s'alontanavan tutte da noi co-ina veloçitæ direttamente proporçionâ a-a so distança (lezze de Hubble, a-a quæ l'è corelao ascì a costante de Hubble e o tempo de Hubble).
Fra e tante âtre noteive contribuçioin de Hubble a l'astrofixica galattica e extragalattica aregordemmo: i studdi in sce-e nebuloze a riflescion e, in particolâ, a scoverta da relaçion ch'a liga e dimenscioin angolæ de questi oggetti a-a magnitudine apparente da stella ch'a i inlumina; un schema de clascificaçion de galascie, che, opportunamente ampliao e modificao, o l'è tuttoa adotao.
A-o nomme de questo astronnomo l'è stæto intitolao un grande osservatoio astronommego spaçiâ (o Hubble Spaxe Telescope), misso in orbita into 1990.


text:
Sydney
Sydney a l'è a capitâ do stato oustralian do Nêuvo Galles do Sûd, e a ciû grande e vëgia çittæ oustraliann-a (fondâa into 1788).
A çittæ a g'ha çirca 170.000 abitanti e l'area metropolitann-a ciû de quattro millioin. Insemme a Melbourne, l'eterna rivâ pe o tittolo de çittæ ciû importante da naçion, Sydney a rappresenta o chêu commerçiâ e coltûrâ oustralian. A l'è 'na destinassion importante pe o tûriximo locâle e internassionâ e a l'è stæta premiâa molte vòtte comme ûnn-a de çittæ ciû belle e vivibile do mondo. A l'è ammirâa pe o sêu porto, a belliscima costa, o climma cädo e a coltûa cosmopolita.
I sêu abitanti vegnan ciammæ sydneysiders oppûre meno soventi sydneyite. A maggioransa da popolassion a l'è d'origgine brittanega e irlandéise, ma ciû reçentementi s'è formou de grende comûnitæ d'Italien, Greghi, Libanéixi, Arabi e asiatici.


text:
Río de la Plata
O Río de la Plata (sciumme de l'argento) o nasce da-a confluensa di sciummi Paraná e Uruguay, formòu inscia costa atlantica de l'America do Sud.
A sêu forma a l'è triangolâ, a sêu mezûa de 290 km de longhessa. O sêu baçin fluviâ o crêuve 'na superfiçie sciû pe zu de 3.200.000 km², tra l'Argentinn-a e l'Uruguay. Largo 220 km into sêu limite esterno, o l'è o sciumme ciù largo do mondo.
I porti prinçipæ son Buenos Aires (Argentinn-a), e Montevideo (Uruguay).
O Río Matanza ciammòu Riachuelo o confluisce into Río de la Plata formando o limite sud da çittæ de Buenos Aires e delimitando ascì ûn di sêu quartê, o barrio de La Boca, ûnna vòtta abitòu da-i-emigræ lìguri in Argentinn-a.
Colegamenti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- RioPla.com Informassion in ræ insce 'sto sciumme: carte, nûmeri, ecc.


text:
IatrogénicoIatrogénico tiene 11 letras
Definición de iatrogénico aquí
Resultados de búsqueda:
Resultados de imágenes:
Youtube: iatrogénico
Nube de palabras :
- iatrogénico uatrogénico jatrogénico katrogénico oatrogénico 9atrogénico 8atrogénico iztrogénico istrogénico iwtrogénico iqtrogénico iarrogénico iafrogénico iagrogénico iayrogénico ia6rogénico ia5rogénico iateogénico iatdogénico iatfogénico iattogénico iat5ogénico iat4ogénico iatrigénico iatrkgénico iatrlgénico iatrpgénico iatr0génico iatr9génico iatrofénico iatrovénico iatrobénico iatrohénico iatroyénico iatroténico iatrogébico iatrogémico iatrogéjico iatrogéhico iatrogénuco iatrogénjco iatrogénkco iatrogénoco iatrogén9co iatrogén8co iatrogénixo iatrogénivo iatrogénifo iatrogénido iatrogénici iatrogénick iatrogénicl iatrogénicp iatrogénic0 iatrogénic9


text:
Nuvia
A núvia a l'è 'na massa ciu ò meno esteiza de goççettiñe d'ægoa, de minuscoli crestalli de giaçça ò de goççe e crestalli mescciæ, in sospenscion inte l'aia, de spessô e denscitæ tæ da impedî ciu ò meno a vista do çê.
Percose spesso animæ da di moti scimili a quelli de nuvie ordinaie, de masse d’aia inglobante di produti radioattivi de esploxoin nucleæ atmosfeeghe vegnan inte l'uzo corente denominæ, sciben che impropriamente, nuvie radioattive . Otr'a ço, pe estenscion, o termine nuvia o s'adœuvia pe indicâ di amasci de vapoî despægi da-o vapô d’ægoa e di agglomeræ de mateia cosmica ò stellæ.
E nuvie se forman pe condensaçion do vapô ægoo contegnúo inte l'aia, a prœuvo a raffreidamento de l'aia mæxima. A condensaçion a l'ha començo in genere quande l’umiditæ relativa a l'è maggiô do 100%, saiv'a dî quande l’aia l'è sorvesatura; inte queste condiçioin o vapô ægo o condensa in goççettiñe de raggio ben piccin, generalmente in gio a de partiçelle microscopiche sollide, dîte nuclei de condensaçion.
Formaçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
E goççettiñe che costituiscian una nuvia gh'han in diametro ch'o va da quarche micron a quarche dexeña de micron; queste pœuan tuttavia aomentâ de dimenscioin, segge pe urteiô condensaçion de vapô aqueo segge pe coalescença con di âtre goççettiñe.
L’accrescimento pe condensaçion o l'è façilitao da-o fæto che, a man a man che o raggio da goçça o l'aomenta, a tenscion de vapô a diminuisce e l'è quindi suffixente un’umiditæ relativa via via menô pe fâ condensâ o vapô; l’accrescimento o vegne però limitao da-o calô de condensaçion, ch'o fa aomentâ a tempiatua de l'aia circostante e diminuî l’umiditæ relativa.
A coalescença a s'ha quande una goçça a l'ha razonto de dimenscioin maggioî de goççe circostante e quindi a mescia rispetto a queste, intrando façilmente in collixon con liatre e aggregandosie. A veloçitæ de accrescimento de goççettiñe a dipende da-a quantitæ de vapô ægo prezente, da-a tempiatua e da-a veloçitæ de rafreidamento de l'aia, da-a concentraçion di nuclei de condensaçion e da quella de goççettiñe mæxime. Quande o peizo de goççe o vegne maggiô da spinta ascenscionâ de l'aia, liatre cazzan formando e preçipitaçioin. O contegnúo d'ægoa de nuvie o varria inte di limmiti assæ vasti, ma o l'è sempre de l'orde de pochi grammi, ò sciña de meno, pe metro cubbo. Quande a tempiatua a chiña a-o de sotta de 0 °C se pœu formâ di crestalli de giaçça, in parte pe sublimaçion do vapô in gio a di nuclei de sublimaçion, ma sorvetutto pe conziamento de goççettiñe d’ægoa; questo segondo processo ascì, ch'o pa êse o ciu frequente, o l'è favoiio da-a prezença de nuclei estrannei: in assença de questi, de fæto, e goççetiñe pœuan arestâ a-o stato liquido (sorvefuze) scin a de tempiatue de −15 °C e sciña minoî.
O raffreidamento de l'aia, ch'o provvoca a condensaçion do vapô ægoo, o pœu avvegnî a caoza de varri procesci. Quello ciu importante l'è costituio da l'espanscion adiabatica de l'aia ummida inti so moti ascenscionæ; questi pœuan produise pe conveçion naturâ, dovua a l'instabilitæ de l'aia quande a diminuçion de tempiatua con l’âteçça a segge maggiô do gradiente adiabatico , ò pe scorimento ascendente de una massa d’aia cada sorve una massa d’aia freida (asceiza frontâ), ò pe ascendença orografica, dovua a di rilevi montooxi, ò, inti stræti ciu vexin a-o sœu, pe turbolença. Un âtro processo de raffreidamento, essençialmente no adiabatico, o l'è dovúo a-o contatto de l'aia co-o sœu ch'o se raffreida pe irraggiamento, ò a l'iraggiamento mæximo de l'aia. A condensaçion a pœu, ôtr'a ço, avvegnî pe mescciua de masse d’aia a tempiatua e umiditæ despæge, con formaçion de una region de contatto inta quæ l’aia a vegne satura, oppù pe l’aomento progrescivo d'umiditæ relativa dovúo a l'evapoaçion de superfiçie liquide ò ummide, umiditæ ch'a pœu êse trasportâ verso l’âto da-a turbolença. A segonda di procesci de condensaçion e de caratteristeghe dinamiche de l'atmosfea, se produxe de nuvie de aspetto e costituçion despægi.
Clascificaçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
Da-o punto de vista dinamego e nuvie se pœuan clascificâ inte doe grende classe: e nuvie stratificæ e e nuvie convettive (ò cummoli). E nuvie stratificæ, avente un’estenscion orizzontâ conscidereive (sciña de çentanæa de km), son produte da di moti ascenscionæ lenti (veloçitæ verticâ de l'orde di cm/s), comme pœu avvegnî, prez., int'o scuggiamento de masse d’aia cada sorve de masse freide; i cumoli, ch'han invece noteive estenscion verticâ, son produti da de corente convettive avente veloçitæ de l'orde de despægi metri a-o segondo, provocæ da 'n instabilitæ de l'atmosfea.
D'inte ste doe classe fondamentæ s'ha una gran varietæ de forme, e l’attuâ clascificaçion internaçionâ di tipi de nuvie, bazâ in sce quella proposta da Luke Howard into 19° sec., a l'è in realtæ una clascificaçion morfologica. A l' elenca 10 generi prinçipæ, di quæ 8, comprendenti e nuvie stratificæ, son suddivixi convençionalmente in nuvie âte (fra 6000 e 12.000 m de âteçça), nuvie meddie (fra 2000 e 6000 m) e nuvie basse (a-o de sotta de 2000 m), e 2 comprendan i cumoli. Tâ clascificaçion morfologica a pœu consciderâse ascì una clascificaçion fixica, in quante a forma de nuvie a l'è necessaiamente indicativa do particolâ stæto dinamego e termodinammego de l'atmosfea e di procesci che in questa han lœugo, sciben che un determinao genere de nuvie o pœu in realtæ avei origine inte di procesci diferenti.
- E nuvie âte son i çiri, i çirostræti e i çirocummoli e son squæxi completamente formæ da di crestalli de giaçça.
- I çiri, o ciri, gh'han un aspetto fiamentozo e delicao, son de cô gianco e se pœuan presentâ izoæ ò disposti irregolarmente into çê.
- I çiro-cumoli son constituii da di gruppi ordinæ ò da de fie parallele de picceni fiocchi gianchi (o coscì díto ‘çê fæto a pan’), che se forman da-i çirostræti quande in questi se produxe una çerta instabilitæ con di moti convettivi verticæ.
- E nuvie medie, costituie da de goççettiñe de ægoa, comprendan i âtostræti e i âtocummoli.
- I âto-stræti son velli striæ de cô grixo bluastro, con spessô de quarche çentanâ de metri, che crœuvan spesso gran parte do çê e son originæ, in genere, pe asceize frontæ.
- I âto-cumuli son costituii da fiocchi ò globuli de dimenscioin maggioî di ciro-cumuli ò da rolli, che távotta se forman da-o desciorvimento di âto-stroei.
- E nuvie basse comprendan i stræti, i stratocumuli e i nembostræti.
- I stræti, o stroei, son banchi de spessô uniforme de quarche çentanâ de metri, scimmili a neggia âta, formæ frequentemente pe innaçamento de aia ummida dovúo a turbolença.
- I strato-cumoli son costituii da di grosci ammasci oscui riondezanti, rœünii soventi a formâ ampi banchi a andamento orizzontâ; questi pœuan avei origgine da-i stroei quande, pe inraggiamento termico da-a superfiççie supeiô de questi e pe o conseguente rafreidamento de l'aia, se produxe in lô un’instabilitæ ch'a dà lœugo a di moti convettivi ascendenti e descendenti.
- I nembo-stræti en masse dense, uniforme, ben esteize orizzontalmente, da-e quæ cazze una preçipitaçion a carattere continno.
- E nuvie convettive comprendan i cummoli e i cumulonembi ; g'han sviluppo verticâ, co-a sommitæ a forma de cuppola ò de ciu cuppole, oppù de masse riondezante e a base, corispondente a-i livelli de condensaçion (1000-2000 m), squæxi orizzontâ.
- Quande l’aia a l'è instabile solo scin a un’âteçça poco superiô a-o livello de condensaçion, se forma i cummuli de bello tempo, scarsamente sviluppæ segge in âteçça segge in estenscion orizzontâ.
- Se l’instabilitæ a s'estende scin a de quote ben ciu elevæ, e corente convetive ascenscionæ procedan con velocitæ crescente scin a de gren âteççe (6000-7000 m) formando cumuli torezanti sempre ciu imponenti, scin a-o cumulo-nembo, formaçion nuvioza de dimenscioin enorme, a sommitæ da quæ a s'allarga a anchizze a caoza de l'arresto di moti ascenscionæ dovúo a un strao stabile; da questa sciorte i çiri densci , ò fásci çiri, costituii da crestalli de giaçça. O cumolo-nembo o l'è a tipica nuvia temporalesca , ch'a dà lœugo a preçipitaçioin, ramæ d'ægoa e gragnœua.
Pe tegnî conto do gran numero de forme che e nuvie pœuan asumme, a clascificaçion internaçionâ a sudividde i varri genneri in specce e varietæ, con attribuii che ne rapprezentan e particolaritæ morfologiche.


text:
Meschìn chi ghe saiâ
quànde aomentiâ o pàn co-a sâ
quànde no se faiâ ciù carlevâ
quànde comandiâ chi no sa
e òbediâ chi no dêve
quànde di pòrteghi ne faiàn bitêghe
quànde i òmmi portiàn a crésta cómme i gàlli
quànde-e caròsse caminiàn sénsa cavàlli
e se poriâ xoâ cómme i öxélli
quànde e dònne portiàn e brâghe cómme i òmmi
quànde di Sànti no se portiâ ciù i nómmi.
Meschinétti tùtti quélli che restiàn
a vîve i ténpi sénsa önô né géna.
I pelegrìn pasàndo d'ine Ciàppe diàn:
«'Na vòtta lazù gh'êa Zêna».


text:
Parlo ciæo 05 novembre 2017
Stöia e evoluçion da Croxe Rossa. À Campomòn l’unico museo d’Italia
Genova - L’è squæxi çent’anni che a Croxe Rossa a l’è in serviçio permamente, anche in tempo de paxe, tutte e vòtte che ghe n’è de beseugno (fin a-o 1919 a l’intrava in fonçion solo in occaxon de guære). A seu existensa a l’è unna cösa dæta pe segua, comme quella de un monte ò do mâ, comme se a fïse parte do paisaggio sociale do Mondo. Coscì un o finisce pe ascordâse che derê gh’è stæto e gh’è a voentæ de tante persoñe, e ciù tante sensa nomme, sensa e quæ st’instituçion a no ghe saiæ mai stæta.
L’è ben fermâse à pensâ in çimma à ste cöse, perché coscì un o se rende conto che e conquiste sociali s’arremban in sce unna tenscion continua, ch’a no deve mai ammermâ. Unna mainea pe fâlo a l’è fòscia quella de anâ à vixitâ o museo da Croxe Rossa Italiaña de Campomòn, a-e pòrte de Zena, l’unico into seu genere in Italia. Un museo donde se peu anâ apreuvo à l’evoluçion de l’attivitæ da Croxe à livello locale, italian e internaçionâ, scin a-a giornâ d’ancheu, con sale che ricostruiscian un uspiâ da campo, e un archivio de documenti de grande valô.
“Devo dî che sta realtæ a no l’è guæi conosciua”, o ne spiega o Giuseppe Pittaluga fondatô e anima do museo, inte un bello zeneise, “ma a l’è vea che quande vëgnan à vixitâne, da Zena, da-a Liguria ò da feua, e gente gh’arrestan. L’espoxiçion a l’è ricca, fruto de donaçioin arrivæ da tutta Italia e no solo – pe exempio gh’è di mezzi d’epoca belliscimi – e un o se rende conto de comme son cangiæ e cöse”. Ghe domando comme se sostëgne l’iniçiativa, e in generale l’attivitæ da Croxe Rossa Italiaña e Internaçionâ. O Pittaluga o me dà a rispòsta che m’aspëtavo. “E intræ da Croxe en chinæ inti anni, un pö perché e famigge gh’an meno disponibilitæ, un pö perché ormai gh’è tanta “concorrensa” tra e organizzaçioin che domandan arrembo econòmico a-a societæ. Chì o museo o fonçioña con pöche speise, e pe oua va ben coscì, ma voemmo cresce”. E o tia feua unn’idea ch’a no l’è ninte mâ. “Perché no includde a vixita do museo da Croxe Rossa Italiaña tra e attivitæ de scheue?”. I insegnanti che ne lezan, che ghe fassan un pensceo!
Lescico
Ammermâ: diminuire
Apreuvo (anâ) : seguire
Arremban: appoggiano
Arrestan (ghe): rimangono sopresi
Campomòn: Campomorone
Chinæ: scese
Çimma (in): su
Derê: dietro
Giamin: fatica
Guæi: molto
Segua (dæta pe): data per scontata
Sensa nomme: anonime
Squæxi: quasi
© Riproduzione riservata


text:
David Livingstone
David Livingstone (Blantyre, 19 março 1813 – Lago Bangweulu, 1º mazzo 1873) o l'é stæto un miscionaio, esploratô e mego britannego de l'era vittoriaña. O nasce' into villaggio de Blantyre, inta region scoççeize do Lanarkshire do sud.
Indiçe
L'attivitæ miscionaia[modìfica | modìfica wikitèsto]
O seguì a facoltæ de meixiña e teologia a Glasgow e into 1838 o l'intrò inta Societæ Miscionaia de Londra co-o dexideio de trasfeise in Ciña, ma o no poe' realizzâ questo so sœunno a caosa da guæra de l'oppio ch'a l'imperversava inte quello paise.
Into 1844 o se sposò con Mary Moffat, figgia de un âtro miscionaio, Robert Moffat. A moggê a l'arestò con lê in Africa pe di anni, pe tornâ doppo in Inghiltæra co-i so figgi.
A scoverta de cascate Vittoia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Into periodo 1852-56, o l'esplorò l'entrotæra african, scrovindo e cascate Vittoia, a-e quæ o desse o nomme de l'alloa Regiña d'Inghiltæra. O Livingstone o fu un di primmi Œüropei a fâ un viægio transcontinentâ attraverso l'Africa. O scopo do so viægio o l'ea de arvî de nœuve vie commerciæ, e de accumulâ informaçioin utile in sce-o continente african. In particolâ, Livingstone o l'ea un sostegnitô de miscioin e do commercio inte l'Africa centrâ.
O tornò in Inghiltæra pe ótegnî un supporto a queste so idee, e pe pubblicâ un libbro in sce-i so viægi. Fu in questo periodo ch'o se dimisse da-a societæ miscionaia a-a quæ o l'appartegniva.
A spediçion in sce-o sciumme Zambexi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Livingstone o ritornò in Africa a cappo de una spediçion co-o scopo de esplorâ o sciumme Zambexi. Mentre o l'esplorava o Zambexi, e miscioin da lê vosciue in Africa centrâ e orientâ finin in moddo desastroso, con quæxi tutti i miscionai morti de malaia ò de âtre maotie. O sciumme Zambexi o se rivelò êse completamente no navegabile a caosa de una serie de cateratte e rapide che Livingstone o n'ariescì a esplorâ inti so viægi precedenti.
A ecceçion de un inzegne de nomme George Rae, i âtri occidentæ ò moin ò renonçion. So moggê Mary a moì o 29 arvî 1863 de desenteria, ma Livingstone o continuò e so esploraçioin, e infin o tornò in Inghiltæra into 1864. A spediçion a fu consciderâ un fallimento da molti giornæ britanneghi do tempo, e o Livingstone o l'ebbe de grosse difficortæ a arecœugge di fondi pe esplorâ urteiômente l'Africa.
A sorgente do Nilo[modìfica | modìfica wikitèsto]
Into março 1866, Livingstone o tornò in Africa, a Zanzibar, da dove o començo a çercâ a sorgente do Nilo. Richard Francis Burton, John Hanning Speke, e Samuel Baker aveivan in precedença, e corettamente, identificao segge o lago Alberto che o lago Vittoia comme sorgente, ma a question a l'ea ancon dibattua. Livingstone, into çercâ a sorgente do Nilo in veitæ o se portò troppo a ovest, scin a razonze o sciumme Lualaba che âtro o no l'é che a parte iniçiâ do sciumme Congo, ma che Livingstone erroniamente o conscideró êse o Nilo.
Maotia e morte[modìfica | modìfica wikitèsto]
O s'amaotì e pe trei anni o perse completamente o contatto co-o mondo esterno. Solo un di so 44 dispacci o l'arrivò scin a Zanzibar. Henry Morton Stanley, o giornalista inviao a-a so riçerca into 1869, o-o trovò inta çittæ de Ujiji, in sce-e sponde do lago Tanganica o 10 novembre 1871. Questo episodio o l'é arestao famoso pe e paole co-e quæ se dixe che Stanley o l'agge a primma votta salutao o Livingstone: "Dr. Livingstone, I presume"[1]. Ean i unichi doi Œüropei in Africa into raggio de de çentanæa de chilometri e se saluton comme se se veddessan a un riçevimento. Un episodio riportao pœuscia ciu votte comme esempio de quanto a formâ ma seria morâ vittoiaña a foise compenetrâ e ascimilâ into popolo ingleize[2].
O Stanley o s'unì a-o Livingstone, e pe un anno continuon insemme a esplorâ o nord do Tanganica, da pœu Stanley o partì. A despeto de solleçitaçioin d'o Stanley, o Livingstone o l'ea determinao a no lasciâ l'Africa scin a quande a so miscion a no foise stæta completâ, ma into 1873 o moì in Zambia de malaia e pe una emorragia interna dovua a una occluxon intestinâ. O so corpo, portao pe oltre mille miggia da-i so leali ascistenti Chuma e Suxi, o ritornò in Inghiltæra pe êse asoterao inte l'Abbazia de Westminster; o so cœu o fu invece seporto into lœugo dov'o l'ea morto, in to Lago Bangweulu, a Chitomba.
Note[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ coscì o riporta Stanley into libbro "How I found Livingstone". Diffusa, sciben che no coretta, a verscion Dr. Livingstone, I suppose ch'a pâ êse a ritraduçion de l'italian suppongo in ingleize
- ↑ In realtæ Stanley o conta: "Saiæ corso da lê, ma ea intimoio da-a presença de una tâ folla - l'aviæ abbraççao, ma no saveiva comm'o m'aviæ reçevúo; coscì fei ço che codardia morâ e faso orgœuggio suggeivan êse a cosa megiô - camminei decisamente verso de lê, me levei o cappello, e dissi: Dr. Livingstone, I presume?.


text:
zeneise@francobampi.it
Se voei savei cöse gh'é chì drento, andae a veddive
TÛTTE E PAGINE DO SCITO
O scheuggio Campann-a, dïto coscì da-a gente pe-a seu forma, o se erzeiva da-o mâ propio sotta a scainâ de Sant'Antogno. O stava lì, chi ou sa da quanti secoli, davanti a quelli grendi erchi che segnan a foxe do Rivo Torbido.
Verso a fin do milleuttoçento son incomensae i travaggi pe-a costrussion da stradda intitolä a-o Prinçipe Oddon (ancheu ciammä Corso Maurizio Quadrio ò, con ûn'ätra parolla, Circovallassion a mâ). Vedde oua a stradda ch'a vegniva avanti pä de vedde ûn mostro ch'o se o veu mangiâ. Coscì l'é successo: o scheuggio Campann-a o l'é sparïo, coverto da-e prie e da-o zetto che gh'han cacciòu addosso pe fâ a neuva stradda in sciä riva do mâ zeneise.
Pe rendive conto de quante l'é cangiòu o posto dove gh'ëa o scheuggio Campann-a, ammiae ûn pö chì (gh'é da aspëtâ do-tréi segondi perché se careghe o programmin). S'ei visto quello che v'ho appenn-a indicòu, allôa poei accapî perché devo dî ûn grande grassie a-o Poulo Micai pe o seu mäveggioso scito, da dove ho piggiòu l'animassion de primma.
I zeneixi ghe voeivan ben, a-o scheuggio Campann-a, ma o progresso (de longo lê!) o l'ha segnòu a seu fin.
E demmose da fâ de moddo che no sûcceda a Zena quello che o Luigi Anselmi o l'aveiva descrïto in to 1958 pensando a 'na Zena do 1992 e, foscia, o no l'aveiva visto guaei mä.
Antigo dïto de Cadasetta
Se sei appascionae da lengua zeneise, non poei no vixitâ
o scito dell'amigo Conrad.
Se sei ascì interessae in ta stöia de Zena e da Ligûria, allôa no poei perdive quello ghe ch'é inte st'ätri mae doî sciti:
Il caso Liguria
Cose di Genova e di Liguria
e in to scito
M.I.L. - Movimento Indipendentista Ligure


text:
Coulomb
O coulomb (simbolo C) o l' è l'ünitæ de mezüa derivä (in to Scistema Internaçionale de ünitæ de mezüa ) da carega elettrica e o se definisce in termini de ampere: 1 coulomb a l'è a quantitæ de carega elettrica trasportä da unna corrente de 1 ampere che a scôre pe 1 segundo.
1 coulomb o l' è a l'incirca 6,24×1018 votte a carega de un elettron. O piggia o nomme da Charles Augustin de Coulomb (1736 - 1806), o primmo sciençiato ch'o l' agge studiou qualitativamente e careghe e e forse che ne regolan o moto.
A forsa de Coulomb[modìfica | modìfica wikitèsto]
Se se dövia questa grandessa per calcolä a forsa esercitä tra unna carega elettrica poxitiva e unna negativa poste a unna distansa de 0,5·10-10 (o raggio de Bohr) se ottegne che tâ forza a l' ha unna intenscitæ pâ a Fe=9·10-8 Newton.
A parieiva unna forsa debole, ma s'a vegne confrontä con a forza gravitaçionale se vedde che:
oscia che a forsa gravitaçionale, a e scae de grandessa atomiche, a l'è trascürabile.


text:
San Loenso (personna)
San Loenso, (San Lorenço primma do XIX sec., in Latin Laurentius) o fu un diacono da Gexa romann-a, nasciüo in Spagna (3° secolo).
Segundo a tradizion o l' è stæto martirizzou brüxandolo in sce 'na grixella in te l'anno 258, perchè o s'ea refûou de consegnâ ae autoritæ e palanche da comûnitæ crestiann-a. O l' è stæto assoterrou fêua de mûagge de Romma in scia via Tiburtinn-a, dove òua se trêuva a baxilica a lê dedicâ, vexìn a l'attuale çimiteio du Veran.
O se çelebra o 10 d'Agosto.
In ta stöia de l'arte, o vegne rappresentou vestìo da diacono e o porta in man a grixella scimbolo du sêu supplissio. Soventi o tegne in te màn anche a croxe, a borsa, e un libbro con a scrita Dispersit, dedit pauperibus.
Zena a l’ha dedicou a San Loenso a sêu cattedrale.


text:
Parlo ciæo 15 aprile 2018
Stöie de l’atro zeugo do ballon, pratica antiga do Ponente ligure
Andrea Acquarone
Genova - Gh’è chi ô ciamma “ballon”, chi â ciamma “balletta”. De varietæ ghe n’è diverse, anche inta traduçion italiaña: palla pugno, palla elastica, pantalera. Quello che cangia son i dettaggi de regole de un zeugo che “pe spiegâlo ben ghe vorrieiva unna vitta” (Stefano Bevione). Pe fâla breve: se forma doe squaddre da quattro zugoei che çercan de asbriâ unna balletta à corpi de pugno, là donde i avversäi no peuan ciù cacciâla in derê.
Se tratta de un tipo de zeugo ciutòsto diffuso inti diversci paixi d’Euröpa, donde a varietæ fòscia a ciù avvoxâ a l’è a “pilota basca”. Ma o ballon (ò balletta) de quæ parlemmo niatri a l’è unna specialitæ da Liguria de Ponente e de Langhe. Lì no gh’è paise ch’o no l’agge in sciâ ciassa prinçipâ, escì ben che in deschinâ, e linee do campo da zeugo, e ferræ à avvardâ i barcoin da gexa, e giöxie leste à serrâse quande comensa à partia. Into passou l’önô do paise inte sfidde co-i vexin o l’ea affidou à de cabirde che se poemmo ben imaginâ: o contadin de settant’anni co-e brasse de pria, l’òste cagnastron, un figgeu di dissett’anni ch’o core comme unna lippa, o parreco ch’o finze de no sentî e giastemme…
Gh’ea da lettiatua inte ste partie, che comensava a domenega apreuvo à unna bella mangiâ – de quelle con caffé e cicchetto – int’un mondo de confin tra i bricchi e o mâ. Unna poexia poplare che di autoî comme o Fenoglio an sacciuo raccheugge (pe exempio into libbro “Il Paese”); gh’ea, s’accapisce, de rivalitæ mitiche, comme quella tra o piemonteise Augusto Manzo e o ligure Franco Balestra: dixe che e finali do ‘51 e do ’52, quande i doî ean a-o mascimo, seggian stæte lezzendäie. De scommisse da restâ sensa sciou…
Ancheu ballon, balletta e e atre discipliñe pægie son regolæ da-a Federazione Italiana Pallapugno; gh’è o campionou, e serie A e B, eccetera. Ammiando l’albo d’öo, se diæ che guägne ciù de soventi i piemonteixi che i liguri, ma tutti i tempi vëgnan. Resta a domanda do perché a “pilota basca” a l’è conosciua inte tutto o mondo, e a balletta no, ma fòscia l’è giusto coscì.
Lescico
Apreuvo: in seguito
Asbriâ: lanciare
Avvardâ: proteggere
Avvoxâ: celebre
Bande: parti
Barcoin: finestre
Cabirde: combriccole
Cagnastron: corpulento e forzuto
Escì ben che: seppure
Derê: dietro
Ferræ: grate
Giöxie: persiane
Pægie: simili
Pria: pietra
Raccheugge: raccogliere
Sciou: fiato
Serrâse: chiudersi
© Riproduzione riservata


text:
Lengua galissiann-a
A léngua galissiann-a oppûre "galissian" (ciammä galego) a l'è 'na léngua do grûppo romanso pròpria da Galissia, dov'a l'è ûffiçiâ insëmme a-o castigiàn segôndo a costitûssiôn de Spagna e o statûto d'outonomia da Galissia.
Se stimma che i sêu parlanti sajeivan 3.188.400 (2005). A l'è parlä inta Galissia e anche inta sêu periferia, comme in çerti comun de provinse de Zamora e León, e o nòrd do Pòrtogallo.
A l'è môlto vexinn-a a-o portoghéize e con quella léngua a fôrmâva 'n'ûnitæ lengoistega dûrante o Meddio Evo, dïta galaico-portugués.
E cômûnitæ d'emigræ galissien into Sûdamerica (speçialmente a l'Argentinn-a, Venezuela, Uruguay, Cubba e Mescico) e in çerti pàixi europei, a-a cônservan ma in mòddo pòvou.


text:
O prinçipio
O l’incomensa into 1954,
A cösa a parte quande a famiggia Macciavello a decidde de arvî un centro picinetto pe-a produssion do læte, ’n’ativitæ fæta quæxi tutta in famiggia e prinçipiâ acatando primma un servissio de distribussion e pöi un impiànto ch’o pastorizava o læte fresco e òu mettéiva inte botigge.
Inte pöchi anni, a ditta a consòlida a seu posission into mercòu locale e a l’incontra un bon sucesso comerciale inta Provinsa de Zena, specie into Gorfo do Tigùlio e inti comuin che gh’é in gîo.
Semmo into 1960 [mille neuveçento sciuscianta] quande, visto quello ch’a l’avéiva otegnûo e con l’intrâ da Famiggia Figari inta societæ, a ditta a cangia nomme in Macchiavello e Figari Snc e a l’inàndia un programma de investimenti in impiànti e tecnologîe pe fâ cresce a seu capaçitæ de produssion.
Coscì, into 1966 [mille neuveçento sciusciant’e sêi] vegne instalòu un scistema, ’na gran novitæ pe quelli tempi, pe confesionâ o læte con ’na bobinn-a a carton che, in pöco ciù de dex’anni, a sostituiâ pe de longo o tradissionale scistema de deuviâ botigge de veddro.
I anni de l’espanscion comerciale
A partî da-o 1981, [mille neuveçento òtant’un] anno into quæ a ditta a se trasforma into Centro Latte Rapallo Srl, parte un cian pe rinovâ i impiànti, attuòu pe mezo de procedûe ötomatizæ pe gestî o travaggio, pe alugâ a merçe inti magazin e pe lavâ e röbe fæte coscì da acresce de ‘n bello pö a capaçitæ e o rendimento da produssion.
Into 1990 [mille neuveçento novanta] o Centro Latte Rapallo o l’attraversa un atro cangiamento da-o ponto de vista da scistemassion da societæ: dòppo ese stæto acatòu da doe famigge de imprenditoî zenéixi, o l’intra tra i asionisti da Centrale del Latte di Torino con ’na quòta do 20%, [vinti pe çento] pe pöi vegnî definitivamente ’na Societæ pe Asioin into 1993. [mille neuveçento novant’e trei]
Sti cangiamenti formali di anni novanta van a brasetto con ’na série de sucessi comerciali, ottegnûi sotta a guidda do Chicco Luzzati, gràssie a ’na polìtica da produssion ch’a l’amiâva ben ben avanti e basâ in sciô rispetto de promisse da qualitæ, da freschessa, e do servìssio oferte scin da-o prinçìpio a-e seu casann-e.
Inte sto mòddo chi, a produssion do Centro Latte Rapallo e o marco “Latte Tigullio”, ch’o l’indentìfica tutta, son diventæ, into cheu da gente, paròlle che veuan dî genuinitæ e attension pe-e necessitæ di acatoei e, pe dîla con ciù respîo, de rispetto pe-o çitadin e de un profondo ligamme co-o teritöio.
In palanche, o sucesso comerciale di anni ‘90 [novanta] o l’é testimoniòu da-o fæto che, tra o 1990 [mille neuveçento novanta] e o 2002 [doîmilla doî], e intræ de l’anno vegnan træ vòtte tanto, da 11 [unze] a 42 [quarant’e doî] miliardi; che gh’é ’na sempre ciù grande penetrassion da distribussion in sce tutto o teritöio lìgure e che a quòta de mercòu a l’é arivâ a-o 40% [quaranta pe çento] de tutto o teritöio locale.
A ditta into neuvo milénio
A tappa ciù recente de sto camin de sviluppo a l’é l’integrassion de-e assioin do Centro Latte Rapallo con quelle da Centrale del Latte di Torino. Nasce coscì into 1999 [mille neuveçento novant’e neuve] a Centrale del Latte di Torino & C., ’na ditta ch’a tegne e brille do pòlo interegionale specializòu inti çibbi freschi e ultrafreschi con 92 [novant’e doî] milioin de Euro de incasci consolidæ, 5 [çinque] stabilimenti pe-a produssion e 240 [duxento quaranta] personn-e che ghe travàgian.
Pe via da contìnua espanscion do comèrcio, a Societæ lìgure l’à inauguròu into 2001 [doî milla un] ’na neuva fàbrica pe-o depòxito breve e longo da produssion, con sede ancon a Rapallo, in localitæ San Pê (S. Pietro di Novella), in sce ’n’area de oltre 1200 mq. [mille duxento metri quaddri]
Into 2004, [doî milla quattro] a 50 anni [çinquant’anni] da-a seu costitussion, a ditta a l’é tra e ciù importanti in Ligùria pe-a produssion e o comèrcio de 14 [quatòrze] lìnie de mangiæ freschi e ultrafreschi, pe ’n totale de 90 [novanta] referense, distribuîe ògni giorno apenn-a fæte pe mezo de ’n scistema de distribussion bon a arivâ a tutte e gente e inti tutti i pòsti.


text:
O telefonin o te parla zeneize!
In sta pagina parlemmo de verscioin zeneixi de Firefox pe Android.
Firefox pe Android!
O team ligure o l'é apreuvo a preparâ 'na verscion in zeneize pe-o scistema òperativo Android, coscì fito anche o teu telefonin o poriâ parlate in zeneize!
Gh'é za e istruçioin chi sotta, ma l'aplicaçion pe android in zeneize saiâ ativa do 22 d'òtobre 2018 distribuia co-a mæxima instalaçion insemme a tutte e atre lengoe.
Pe segoî ste istruçioin ti devi avei za instalou in sciô teu telefonin o Firefox pe Android, se no ti ghe l'æ, ti peu atrovalo chi in sciô Google Play.
Istruçioin
Passo 1: Arvi Firefox pe Android e sciacca in sci trei pontin.
Passo 1
Passo 2: Sciacca "Inpostazioni" (ò "Settings" se o l'é in ingleize).
Passo 2
Passo 3: Sciacca in sce "Generale" (ò "General" se o l'é in ingleize).
Passo 3
Passo 4: Sciacca in sce "Lingua" (ò "Language" se o l'é in ingleize).
Passo 4
Passo 5: Sciacca in sce "Lingua del Browser" (ò "Browser language" se o l'é in ingleize).
Passo 5
Passo 6: Sciacca in sce "Ligure".
Passo 6


text:
Powerful Spock into Culo by Italian windsurfer Francesco Cappuzzo.
Spock into Culo – Francesco Cappuzzo
More Spock into Culo
Spock into Culo – Gollito Estredo Spock into Culo – Sarah Quita Offringa Spock into Culo – Jacopo Testa Spock into Culo – Francesco Cappuzzo Spock into Culo – Corto Dumond Spock into Culo – Balz Müller Spock into Culo – Philip Soltysiak Spock into Culo – Teddy Fatet Spock into Culo – Stam Promponas Spock into Culo – Sarah Quita Offringa Spock into Culo – Taty Frans Spock into Culo – Yentel Caers
Leave a Reply
Subscribe


text:
Tè
O Tè o l' è un beviaggio ottegnüo dall' infüxion de fögge da Thea Sinensis, cianta da famiggia Teacee.
A cianta do tè[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Thea Sinensis a l' è stæta ciammä anche Camellia Theifera o Camellia Sinensis. Se tratta de un erbô, che ao stato natürale o l' ea originaio dell' Assam e de zone fra India e Cinn-a. Ao stato coltivou o vegne lasciou basso all' artessa de un costo. Sciübben che a preferisce i climi cädi e ümidi, a cianta do tè a sopporta ben anche i freidi invernali. O l' è un sempreverde, dai scioi gianchi. E föggie vegnen cöggeite 3 - 4 votte l' anno. A reisa a pö arrivä a 500 chilli de tè secco pe ettao. I prinçipali paixi prodüttoi son India, Cinn-a, Giappon, Sri Lanka, Indonexia, e varï stati africhen e do Sud do Caucaso.
Farmacologia do tè[modìfica | modìfica wikitèsto]
O tè o contegne teofillinna, caffeinna, öio essensiale, tannin. Fra unna qualitæ de tè e l' atra ghe pö esse grosse differense in to contegnüo de questi prinçipï attivi. Caffeinna e Teofillina son dui derivæ xantinici; a primma a l' ha unna forte azion eççitante in sce o scistema nervoso çentrale mentre a segunda a l' è un potente stimolante cardiaco. Tütte e due han azion diuretica. L' effetto in sce a circolasion a livello de coronarie o l' è abbastansa complesso: teofillinna e caffeinna portan vasodilatazion in periferia, ma vasocostrizion a livello çentrale.
Trattamento de föggie[modìfica | modìfica wikitèsto]
Pe pueile döviä pe l' infüxion, e foggie do tè g'han bezeugno de un trattamento complicou, che o comprende torrefazion e fermentasion a ciü ripreise. Quande a primma torrefazion a l' è fæta in moddo da evitä fermentasioin suççescive, se ottegne o Tè verde.


text:
Spozoei Impromissi
Capìtolo I
Quéllo ràmmo do lâgo de Còmmo, vortòu a mêzogiórno, fra dôe cadénn-e contìnoe de mónti, tùtto fæto a bàie e a górfi, a segóndo do spòrze e do retiâse de quélli, o vêgne, tut’asémme a strénzise, e a pigiâ córso e figûa de sciùmme, fra ’n prementón[1] da-a drîta, e ’n’ànpia costêa da l’âtra pàrte; e o pónte, che la o l’unìsce e dôe rîve, pâ ch’o mòstre ancón ciù senscìbile a l’éuggio sta trasformaçión chi, e o ségne o pónto dónde o lâgo o finìsce, e l’Àdda o coménsa tórna, pe repigiâ nómme de lâgo dónde e rîve, alontanàndose ancón, làscian l’ægoa desténdise e diventâ ciù lénta in nêuvi górfi e in nêuve bàie. A costêa, formâ da-o depöxito de træ gròsse sciumæe, a chìnn-a arenbâ[2] a doî mónti vixìn, un ciamòu o Sàn Martìn, l’âtro, con dîto lonbàrdo, o Resegone, pe vîa de tùtte quélle sò çìmme da-a fîa, ch’o pâ pe ’n davéi ’na gròssa særa: coscì no gh’é nisciùn, a condiçión ch’o ghe ségge in fàccia, cómme pe ezénpio d’in scê miâge de Milàn che amîan a setentrión, ch’o no-o védde sùbito, con quéllo contraségno, inte quélla lónga e avèrta cadénn-a de montàgne, da-i âtri mónti co-o nómme ciù sconosciûo e co-a fórma ciù òrdenâia. Pe ’n bón pésso, a costêa a va in sciù co-îna montâ lénta e contìnoa; dòppo a se rónpe in colìnn-e e in valétte, in rànpe e in asccianatûe, segóndo a fórma di doî mónti, e o travàggio de ægoe.
L’ùrtima estremitæ, tagiâ da-e fóxi de sciumæe, a l’é squæxi tùtta giæa e riseu[3]; o rèsto, cànpi e vìgne, spantegòu[4] de bórghi, de vìlle, de cazæ; in quàrche pàrte bòschi, che se prolóngan sciù pe-a montàgna. Lécco, a prinçipâ de quélle tære, e ch’a da o nómme a-o teritöio, a l’é scitoâ pöco lontàn da-o pónte, in sciâ rîva do lâgo, ànsci a vêgne in pàrte a-atrovâse into lâgo mæximo, quànde sto chi o s’ingròscia: in gròsso bórgo a-a giornâ d’ancheu[5], e ch’o s’incamìnn-a a diventâ çitæ. A-i ténpi quànde són sucèssi i fæti che stémmo pe contâve, quéllo bórgo, za inportànte, o l’êa ascì ’n castéllo[6], e pe sto fæto chi o l’avéiva l’önô d’alögiâ ’n comandànte, e o vantàggio d’avéighe ’na goarnixón fìssa de sordàtti spagnòlli, che mostrâvan a modèstia a-e fìgge e a-e dònne do pàize, caresâvan de spésso e spàlle a quàrche marîo, a quàrche poæ; e, a-a fìn da stæ, no mancâvan mâi de spanpagiâse inte vìgne, pe areî[7] l’ûga, e alegerî a-i contadìn e fadîghe da vendégna. Da l’unn-a a l’âtra de ste tære chi, da-e artûe a-a rîva, da ’na colìnn-a a l’âtra, corîvan, e côran a-a giornâ d’ancheu ascì, stràdde e crêuze, ciù ò mêno ràpide, ò ciànn-e; de vòtte afondæ, asoteræ fra dôe miâge, dónde, alsàndo i éuggi, no scrovî che ’n tòcco de çê e quàrche çìmma de mónte; de vòtte elevæ in sce di terapìn scovèrti: e da chi a vìsta a s’alàrga in direçión de vedûte ciù ò mêno estéize, ma de lóngo rìcche e de lóngo nêuve, segóndo che i pónti despægi fàsan védde ciù ò mêno da scéna tut’in gîo e segóndo che sta pàrte chi o spónte ò a sparìsce. La ’n pésso, la ’n âtro, la ’na lónga estensción de quéllo spêgio d’ægoa grànde e de lóngo despægio; de sa lâgo, seròu a l’estremitæ ò ciù fîto pèrso inte ’n mùggio, inte ’n andâ e vegnî de montàgne e da màn a màn ciù spantegòu fra âtri mónti che se desténdan, a un a un, a-a vìsta, e che l’ægoa a reflètte a-a revèrsa, co-i paizétti pösæ in scê rîve; la ’n bràsso de sciùmme, dòppo lâgo, dòppo tórna sciùmme, ch’o se pèrde ascì inte ’n lùcido biscezâ[8] fra mónti che l’aconpàgnan, asbasciàndose de manimàn, e squæxi perdéndose lô ascì a l’orizónte. O pòsto mæximo de dónde voiâtri amiæ quélli spetàcoli, o l’é spetàcolo dapertùtto: o mónte in sciô quæ pasagiæ, o ve desténde, sórva, in gîo, e sò çìmme, e sò lìgge[9], separæ, rialsæ, che càngian squæxi a tùtti i pàssi, arvìndose e delineàndose in zôvi quéllo che prìmma o v’êa parsciûo ’n sôlo zôvo, e diventàndo çìmma quéllo che apénn-a prìmma o ve pàiva êse in sciâ còsta: e o bèllo, o conosciûo de quélle chìnn-e o l’adôçisce piaxevolménte o paizàggio sarvægo, e o l’abelìsce ancón de ciù o mâvegiôzo spetàcolo de âtre vedûte.
Pe unn-a de ste crêuze chi, o tornâva adâxo da-a sò pasegiâta pe andâsene a câza, a séia do giórno sètte de novénbre de l’ànno 1628[10], præ Abóndio, curàtto d’unn-a de quélle tære che émmo dîto sórva: o nómme de sta tæra chi, ni a cazàdda da persónn-a, no s’atrêuvan into manoscrîto, e da nisciun’âtra pàrte. O dixéiva in pâxe o sò ofìçio, e quàrche vòtta, fra ’na preghêa e l’âtra, o serâva o breviâio, tegnìndoghe drénto, cómme ségno, o dîo ìndice da màn drîta, e, mìssa sta chi inte l’âtra derê a-a schénn-a, o prosegoîva o sò camìn, amiàndo pe-a tæra, e caciàndo da arénte a-a miâgia co-in pê e prîe ch’o l’atrovâva in sciâ sò stràdda: dòppo o l’alsâva a fàccia, e gjàndo in gîo i éuggi distrætaménte, o-i fisâva da-a pàrte de montàgne, dónde a lûxe do sô za tramontòu, sciortìndo da-e spacatûe de montàgne in fàccia, a colorîva in sa e in la e prîe sporzénti, con màcce làrghe e despæge cô rubìn. Dòppo avèrto ancón o breviâio, e reçitòu ’n âtro tòcco, o l’é arivòu a ’na céiga da stràdda, dond’o l’avéiva l’abitùdine d’alsâ de lóngo i éuggi da-o lìbbro, e amiâ davànti: e coscì o l’à fæto quéllo giórno ascì: dòppo a céiga, a stràdda a corîva drîta, fòscia sciusciànta pàssi, e dòppo a se spartîva in doî sentê, a fórma de ’na ipsilon: quéllo da-a drîta o montâva vèrso o mónte, e o portâva a-a gêxa: l’âtro o chinâva inta valàdda scìnn-a ’na sciumæa; e da sto cànto[11] chi a miâgia a l’arivâva ai sciànchi de ’n òmmo. E miâge intèrne de dôe crêuze, in càngio de rionîse inte ’n cànto, terminâvan inte ’n nìccio[12], in sciô quæ gh’êa dipìnte de figûe lónghe, biscezànti, che finîvan a pónta, e che, inte l’intençión de l’artìsta, e a-i éuggi da génte do vexinâto, voéivan êse sciàmme; e, alternæ co-e sciàmme, çèrte âtre figûe che no se poéivan descrîve, che voéivan êse ànime do purgatêuio: ànime e sciàmme cô do món, in sce ’n fóndo grîxo, con quàrche rascciatûa in sa e in la.
O curàtto, gjòu o cànto, e alsòu, cómme-e âtre vòtte, i éuggi a-o nìccio, o l’à vìsto ’na cösa ch’o no s’aspêtâva, e ch’o no l’aviéiva mâi ciù vosciûo védde. Doî òmmi stâvan, un in fàccia a l’âtro, a l’unión, pe coscì dî, de dôe crêuze: un de sti chi, a cavalón[13] in sciâ miâgia bàssa, co-îna gànba pendénte in fêua, e l’âtro pê pösòu in tæra in sciâ stràdda; o conpàgno, in pê, arenbòu a-a miâgia, co-e bràsse incroxæ in sciô stéumago. O vestî, a pösa, e quéllo che, da-o pòsto dónde o curàtto o l’êa arivòu, se poéiva védde da l’aparénsa, o no lasciâva dubitâ da sò condiçión. Tùtti doî avéivan in sciâ tésta ’na scófia a ræ de cô vèrde, ch’a cazéiva in sciâ spàlla mancìnn-a, e a finîva co-in gròsso fiòcco, e da-a quæ sciortîva in sciâ frónte ’na gròssa ciòcca de cavélli: doî lónghi mostàsci arisæ in sciâ pónta: ’na çénta lùcida de chêuio, e a quélla atacæ dôe pistòlle: in còrno picìn pìn de pôvie pe sparâ, ch’o ghe pendéiva in sciô pêto, cómme ’na colànn-a: o mànego de ’n cotelàsso o sporzéiva fêua da ’n stachìn di gréndi e ìnsci câsoìn: ’na gròssa spâ, co-îna gròssa inpugnatûa intarsiâ con lamétte de latón, scistemæ cómme ’n recàmmo, nétto e luxénte: a-a prìmma vìsta se faxéivan conósce pe persónn-e da ràzza di bùlli.
Sta ràzza chi, ancheu sparîa do tùtto, a prosperâva in Lonbardîa, e a l’êa za bén bén antîga. Chi no ne savésse nìnte, vò-u lì quàrche tòcco viâxo[14], ch’o poriâ dâghe ’n’idêa de sò qualitæ ciù scignificànti, di sfòrsci fæti pe estìngoila, e da sò dûa e rexisténte vitalitæ.
Scìn da-i éutto d’arvî de l’ànno 1583, l’Ilustrìscimo e Ecelentìscimo Sciô Dòn Càrlo d’Aragòn, Prìnçipe de Castelvetràno, Dùcca de Tæranêuva, Marchéize d’Àvola, Cónte de Burgéto, Grànd’Amiràlio, e Grànde Contestàbile de Sicìlia, Governatô de Milàn e Capitànio Generâle de Sò Maestæ Catòlica in Itàlia, do tùtto informòu da despiaçión no conportàbile inta quæ a l’é visciûa e ancón a vîve sta Çitæ chi de Milàn, a caxón di bùlli e malémmi, o pùblica ’na crîa cóntra de lô. O diciâra e o definìsce tùtti quélli che són conpréizi inte sta crîa chi, e che dêvan êse conscideræ bùlli e malémmi… i quæ, eséndo foestê ò do pàize, no àn nisciùnn-a ativitæ, ò se ghe l’àn, no a fàn… ma, sénsa salâio, ò ascì avéndolo, s’arénban a quàrche cavagêo ò gentilòmmo, ofiçiâle ò mercànte… pe spalezâlo ò agiutâlo, ò pe’n davéi, cómme se peu pensâ, pe ténde inboscàdde a-i âtri… A tùtti sti chi o l’òrdina che, drénto da sêi giórni, dêvan lasciâ o pàize, o l’òrdina a galêa a quélli che no ubidìscian, e o da a tùtti i ofiçiâli da giustìçia e ciù straniaménte abondànti e no precizæ poscibilitæ pe l’ezecuçión de l’órdine. Ma, l’ànno dòppo, i dôzze d’arvî, riconoscéndo o scignôro de prìmma, che sta Çitæ chi a l’é ancón pìnn-a di dîti bùlli… tornæ a vîve cómme vivéivan prìmma, no avéndo cangiòu o sò costùmme, e no eséndo amermòu[15] o nùmero, o tîa fêua ’n’âtra crîa, ancón ciù fòrte scignificànte, inta quæ, fra e âtre òrdinànse, a prescrîve:
Che qualónque persónn-a, ségge de sta Çitæ chi, ségge foestê, che con doî testimònni o saiâ conscideròu, e da tùtti credûo bùllo, e avéi scìmile reputaçión, scibén che no s’açèrte ch’o l’àgge comìsso quàrche delìtto… sôlo pe avéi a reputaçión de bùllo, sénsa âtri ségni, o pòsse da-i dîti giùdiçi e da ògnidùn de lô êse mìsso a-a còrda e a-a tortûa, pe procèsso de informaçión… e scibén ch’o no confèsse quàrche delìtto, a-o mæximo mòddo o ségge mandòu a-a galêa, pe tréi ànni, pe-a sôla òpinión e a reputaçión de bùllo, cómme sórva. Tùtto sto chi, e o ciù che tralascémmo, perché Sò Ecelénsa a l’é decîza de voéi êse ubidîa da tùtti.
Sentìndo ste paròlle chi de ’n scignôro d’inportànsa, coscì gagiàrde e decîze, e aconpagnæ da tâli órdini, vêgne ’na gròssa coæ[16] de crédde che, a-o sôlo sentîle ciocâ, tùtti i bùlli ségian sparîi pe de lóngo. Ma o testimònio de ’n scignôro âtretànto stimòu, e âtretànto pìn de nómmi, o n’òbliga a crédde tùtto a-a revèrsa. Sto chi o l’é l’Ilustrìscimo e Ecelentìscimo Sciô Juan Fernàndez de Velàsco, Contestàbile de Castìggia, Camê Magiô de Sò Maestæ, Dùcca da Çitæ de Frìas, Cónte de Hàro e Castelnêuvo, Sciô da Câza de Velàsco, e de quélla di sètte Infànti de Làra, Governatô do Stâto de Milàn, … a-i çìnque de zùgno de l’ànno 1593, lê ascì do tùtto informòu de quànte dànni e rovìnn-e ségian… i bùlli e i malémmi, e do pèscimo efètto che quélla ràzza de gentàggia a fà cóntra o bén pùblico, e in desprêxo da giustìçia, o gh’ìntima ancón che, drénto da sêi giórni, dêvan stramuâ[17] da-o pàize, ripeténdo a-o mæximo ténpo e prescriçioìn e e mæxime intimaçioìn de chi o l’avéiva precedûo. Dòppo i vintitréi de màzzo de l’ànno 1589, informòu, con tànto despiâxéi da sò ànima, che… sénpre de ciù inte sta Çitæ e inte sto Stâto crésce o nùmero de sti tâli (bùlli e malémmi), e de lô, de giórno e de néutte, no se sénte âtro che de ferîe dæte apòsta, asascinaménti e ladronìssi e tùtte e âtre qualitæ de delìtti, a-i quæ riêscian ciù fâçili, quélli bùlli confiàndo d’êse agiutæ da-i sò càppi e protetoî,… o prescrîve tórna i mæximi remédi, acrescéndo a döze, cómme se ûza inte moutîe òstinæ. Ògnidùn dónca, o finìsce dòppo, inte tùtti i câxi o s’avàrde bén de elùdde ’na pàrte qualónque de sta crîa chi, se dónca[18], in càngio de provâ o perdón de Sò Ecelénsa, o proviâ o sò rigô, e a sò ràggia… eséndo decîza e determinâ che sto chi o ségge l’ùrtimo e concluxîvo avîzo.
Ma o no l’é stæto do mæximo pài[19] l’Ilustrìscimo e Ecelentìscimo Scignôro, o Sciô Dòn Pédro Enrìquez de Açevédo, Cónte de Fuentés, Capitànio, e Governatô do Stâto de Milàn; o no l’é stæto de sto pài chi, e pe de bónn-e raxoìn. Do tùtto informòu da mizêia inta quæ a vîve sta Çitæ chi e sto Stâto chi pe caxón do grànde nùmero de bùlli che gh’abóndan… e decîzo de dezentegâ[20] do tùtto a seménsa tànto pericolôza, o tîa fêua, a-i çìnque de dexénbre do 1600, ’na nêuva crîa sta chi ascì pìnn-a de sançioìn ancón de ciù inflescìbili, co-a decîza intençión che, con ògni rigô, e sénsa sperànsa de perdón, ségian inte tùtti i câxi ezegoîe. Ma gh’é da crédde ch’o no se ghe ségge mìsso con tùtta quélla bónn-a coæ ch’o savéiva métte into machinâ mastrùssi[21], e into procuâ nemîxi a-o sò grànde nemîgo o Rîco quàrto; za che, pe sta pàrte chi, a stöia a l’afèrma com’o ségge riêscîo a-armâ cóntra quéllo rè o dùcca de Savòia, a-o quæ o gh’à fæto pèrde ciù de ’na çitæ; com’o ségge riêscîo a fâ congiurâ o dùcca de Biròn, a-o quæ o gh’à fæto pèrde a tésta[22]; ma, pe quéllo che rigoàrda quélla seménsa tànto pericolôza di bùlli, l’é segûo ch’a continoâva a butâ[23], a-i vintidoî de seténbre de l’ànno 1612. Inte quéllo giórno l’Ilustrìscimo e Ecelentìscimo Scignôro, o Sciô Dòn Gioâne de Mendòza, Marchéize da Hynoiòsa, Gentilòmmo Ecelentìscimo Scignôro …, o l’à pensòu pe ’n davéi de dezentegâla. Pe quésto, o l’à spedîo a Pandórfo e Màrco Tùlio Malatésti, stanpoéi de córte, a mæxima crîa, corètta e acresciûa, perché a stanpésan pe dezentegâ i bùlli. Ma sti chi són visciûi ancón pe riçéive, a-i vintiquàttro de dexénbre de l’ànno 1618, i mæximi e ciù fòrti córpi da l’Ilustrìscimo e Ecelentìscimo Scignôro, o Sciô Dòn Gòmez Soàrez de Figueròa, Dùcca de Ferìa, …, Governatô… Ma, no eséndo lô mòrti mànco de quélli, l’Ilustrìscimo e Ecelentìscimo Scignôro, o Sciô Gonzàlo Fernàndez de Còrdova, sótta o govèrno do quæ gh’é stæta a pasegiâta de præ Abóndio, o s’êa atrovòu costréito a corêze e publicâ ancón a sòlita crîa cóntra i bùlli, o giórno çìnque de òtôbre do 1627, in âtre paròlle, in ànno, in méize e doî giórni prìmma de quéllo fæto famôzo.
E a no l’é stæta sta chi l’ùrtima publicaçión; ma noiâtri de quélle vegnûe dòppo no credémmo dovéi parlâ, cómme de cösa ch’a sciòrte da-o perîodo da nòstra stöia. Faiêmo mençión sôlo d’unn-a di trézze de frevâ de l’ànno 1632, inta quæ l’Ilustrìscimo e Ecelentìscimo Scignôro, el Duque de Ferìa, pe-a segónda vòtta governatô, o n’avîza che e ciù pêzo infamitæ vêgnan da quélli ciamæ bùlli. Sto fæto chi o bàsta pe aseguâne che, into ténpo do quæ parlémmo, i bùlli gh’êan ancón.
Che i doî sórva descrîti foîsan lì coscì p’aspêtâ quarchedùn, a l’êa cösa scìn tròppo ciæa; ma quéllo che ciù l’é despiâxûo a præ Abóndio o l’é stæto dovéi acòrzise, pe çèrti àtti, che quéllo che aspêtâvan o l’êa lê. Perché, a-o sò conparî, quélli s’êan amiæ inta fàccia, alsàndo a tésta, co-în àtto da-o quæ s’acapîva che tut’asémme tùtti doî avéivan dîto: o l’é lê; quéllo ch’o stâva a cavalón o s’êa alsòu, tiàndo a sò gànba in sciâ stràdda; l’âtro o s’êa destacòu da-a miâgia, e tùtti doî gh’andâvan incóntro. Lê, tegnìndose de lóngo o breviâio avèrto de frónte, cómme s’o lezésse, o dâva ’n’eugiâ in sciù, pe tegnîli d’éuggio; e vedéndo che ghe vegnîvan incóntro pe ’n davéi, o l’é stæto pigiòu tut’asémme da mìlle penscêi. De spréscia[24] o s’é sùbito domandòu se, fra lê e i bùlli, ghe foîse quàrche inbocatûa de stràdda, da-a drîta ò da-a mancìnn-a; e gh’é sùbito vegnûo in cheu che no ghe n’êa. O l’à fæto ’n lèsto ezàmme de coscénsa, s’o l’avésse pecòu cóntra quarchedùn de cónto, cóntra quarchedùn de quélli che no perdónan; ma, scibén ch’o l’êa sciâtòu, o testimònio consolànte da sò coscénsa o l’aseguâva bén bén; ma i bùlli s’avixinâvan, amiàndolo fìsso.
O l’à mìsso o dîo ìndice e quéllo de mêzo da màn mancìnn-a into colæn[25], cómme pe acomodâlo; e, gjàndo e dôe dîe in gîo a-o còllo, a-o mæximo ténpo o gjâva a tésta inderê, storçéndo a bócca, e amiàndo co-a côa de l’éuggio scìn dond’o poéiva, se quarchedùn o l’arivésse; ma o no l’à vìsto nisciùn.
O l’à dæto ’n’eugiâ, a-o de d’âto da miagétta, inti cànpi: nisciùn; ’n’âtra con discreçión in sciâ stràdda in fàccia: nisciùn levòu i bùlli. Cöse fâ? tornâ inderê, o no l’êa ciù a ténpo: dâghe de gànbe, l’êa cómme dî, vegnîme aprêuvo[26], ò pêzo. No poéndo schivâ o perìcolo, o gh’é corîo incóntro, perché i moménti de quel’inseguéssa êan coscì angosciôzi pe lê, ch’o no dexiderâva âtro che d’acurtîli. O l’à alonghîo o pàsso, o l’à reçitòu ’n vèrso a vôxe ciù âta, o l’à acomodòu a cêa a tùtta quélla càrma e bón umô ch’o l’à posciûo, o l’à fæto tùtti i sfòrsci poscìbili pe preparâse a ’n fatorîzo[27]; quand’o s’é atrovòu in fàccia a-i doî galantòmmi, drénto de lê o l’à dîto: ghe sémmo; e o s’é fermòu in scî doî pê.
«Sciô curàtto,» o l’à dîto un di doî, aciantàndoghe i éuggi in sciâ fàccia. «Cöse sciâ comàndan?» o gh’à rispòsto sùbito præ Abóndio, alsàndo i sò da-o lìbbro, ch’o gh’é restòu spalancòu inte moén, cómme sórva ’n leterìn[28]. «Voscià scià l’à l’intençión,» o l’à prosegoîo l’âtro, con l’àtto minaciôzo e pìn de ràggia de chi o l’aciàppa ’n sò inferiô in sciô pónto d’intraprénde ’na briconàia, «scià l’à l’intençión de spozâ domàn Loénso Tremaxìn e Luçîa Mondèlla!» «Ò sæ...» o gh’à rispòsto præ Abóndio, co-a tremaxón inta vôxe: «ò sæ, lô scignorîe sciâ són òmmi de móndo, e scià o sàn benìscimo cómme vàn ste cöse chi. O pövou curàtto o no gh’ìntra: fàn i sò paciûghi fra de lô, e dòppo… e dòppo, vêgnan da noiâtri, cómme s’andiéiva a-o bànco a schêuve: e noiâtri… noiâtri sémmo i servitoî da comunitæ.» «Dónca,» o gh’à dîto o bùllo, inte l’oêgia, ma in mòddo sevêro de comàndo, «sto spozalìçio chi o no s’à da fâ, ni domàn, ni mâi.» «Ma, lô scignorîe,» o l’à replicòu præ Abóndio, co-a vôxe pâxe e cortéize de chi o veu persoâde un sénsa paçiénsa, «ma, lô scignorîe, scià se dégnan de métise inti mæ pànni. S’a cösa a dipendésse da mi,… scià o védan bén ch’â mi no me ghe ne vêgne nìnte inta stàcca… » «Sciù, andémmo,» o l’à interótto sta vòtta chi l’âtro bón conpàgno, ch’o no l’avéiva parlòu scìnn-a alôa, «ma o spozalìçio o no se faiâ, òpû…» e chi ’na bónn-a giastémma, «opû chi o faiâ o no se ne pentiâ, perché o no n’aviâ o ténpo, e…» ’n’âtra giastémma. «Sìtto ti, sìtto ti,» o l’à repigiòu o prìmmo òratô, «o sciô curàtto o l’é ’n òmmo ch’o sa vîve a-o móndo; e noiâtri sémmo di galantòmmi, che no voêmo fâghe do mâ, bàsta ch’o l’àgge do giudìçio. Sciô curàtto, l’Ilustrìscimo sciô dòn Rodrigo[29] nòstro padrón o a riverìsce con cordialitæ.» Sto nómme chi o l’é stæto, inta tésta de præ Abóndio, cómme, into bèllo de ’na boràsca de néutte, in lànpo ch’o l’inlùmina inte ’n bâgio de gàllo[30] e confuzaménte e cöse, e o l’acrésce o terô. O l’à fæto, cómme p’abitùdine, in gròsso squacìn[31], e o l’à dîto: «Se scià me savésan sugerî…» «Òh! sugerî a voscià che sciâ sa o latìn!» o l’à interótto ancón o bùllo, co-in scciupón de rîe[32] fra o vilàn e o fêo. «Tócca a voscià. E sorvetùtto, scià no fàsse paròlla de st’avîzo chi, che gh’émmo dæto pò-u sò bén; manimàn… ehm… saiéiva cómme fâ quéllo tâle spozalìçio. Sciù, cöse sciâ veu che noiâtri ghe dìmmo a l’Ilustrìscimo sciô dòn Rodrigo?» «O mæ rispètto…» «Scià se spiêghe mêgio!» «…Dispòsto… dispòsto de lóngo a l’òbediénsa.» E, prononziàndo ste paròlle chi, o no savéiva mànco lê s’o faxéiva ’na promìssa, ò ’n conpliménto. I bùlli l’àn pigiæ, ò àn fæto móstra de pigiâle into scignificâto ciù sério. «Benìscimo, e bónn-a néutte, scignôro,» o l’à dîto un de lô, preparàndose a partî co-o conpàgno. Præ Abóndio, che, pöchi moménti prìmma, o l’aviéiva dæto ’n éuggio pe schivâli, òua o l’aviéiva vosciûo prolongâ a conversaçión e e tratatîve. «Lô scignorîe…» o l’à comensòu, seràndo o lìbbro co-e dôe moén; ma quélli, sénsa ciù dâghe udiénsa, àn pigiòu a stràdda de dónde lê o l’êa vegnûo, e se són alontanæ, cantàndo ’na cansonàssa che mi no véuggio trascrîve. O pövou præ Abóndio o l’é restòu ’n moménto a bócca avèrta, cómme incantòu; dòppo o l’à pigiòu quélla de dôe stradétte ch’a portâva a câza sò, meténdo con fadîga e gànbe unn-a dòppo l’âtra, che pàivan arensenîe[33]. Com’o stésse drénto, o s’acapiâ mêgio, quànde aviêmo dîto quarcösa da sò natûa, e di ténpi inti quæ gh’êa tocòu de vîve.
Præ Abóndio (o letô o l’aviâ za acapîo) o no l’êa nasciûo co-in cheu da lión. Ma, scìn da-i sò prìmmi ànni o l’avéiva dovûo acapî ch’â pêzo condiçión, a quélli ténpi, a l’êa quélla de ’na béstia sénsa ciöte e sénsa dénti[34], e ch’a no sentìsse inclinaçión d’êse mangiâ. A fòrsa da lézze a no protezéiva in nisciùn mòddo l’òmmo bón, pâxe, e ch’o no l’avésse âtri mòddi de fâ poîa a-i âtri. No l’é che manchésse lézze e pénn-e cóntra e violénse privæ. E lézze a-o contrâio deluviâvan; i delìtti êan numeræ, e detaliæ, con estrêma anpoloxitæ; e pénn-e, ezageræ da màtto e, se no bàsta, d’acrésce, squæxi pe tùtti i câxi, a caprìçio do legislatô mæximo e de çénto ezecutoî; e procedûe, studiæ sôlo pe liberâ o giùdiçe da tùtto quéllo ch’o poêse inpedîghe de prononçiâ ’na condànna: i tòcchi de crîe cóntra i bùlli ch’émmo riportòu, ne són in picìn, ma giùsto asàzzo. Con tùtto sto chi, ànsci in gràn pàrte aprêuvo a quéllo, quélle crîe, publicæ ciù vòtte e rinforsæ de govèrno in govèrno, no servîvan âtro ch’atestâ anpolozaménte l’incapaçitæ di sò aotoî; ò, se produxéivan quàrche efètto a-a prìmma, l’êa mascimaménte d’azónze ancón ciù tribolaçioìn a quélle che i çitadìn pâxi e sénsa diféiza za patîvan da-i prepoténti, e d’acrésce e cativêie e e malìçie de sti chi. L’inpunitæ a l’êa òrganizâ, e a l’avéiva réixe che-e crîe no tocâvan, ò no poéivan smêuve. Tâli êan i rifùggi[35], tâli i privilêgi de dötræ clàssi[36], in pàrte riconosciûe da-a fòrsa da lézze, in pàrte toleræ con invidiôzo scilénçio, ò conbatûe con inùtili mogógni, ma in sciâ fìn sostegnûi e diféizi da quélle clàssi, con ativitæ d’interèsse, e con scrópolo d’òstinaçión. Òua, st’inpunitæ chi minaciâ e insultâ, ma no distrûta da-e crîe, a dovéiva naturalménte, a tùtte e minàcce, e a tùtti i insùlti, inpiegâ nêuvi sfòrsci e nêuve invençioìn, pe conservâse. Coscì sucedéiva in realtæ; e, a-o mostrâse de crîe scrîte co-o propòxito de reprìmme i prepoténti, sti chi çercâvan inta sò fòrsa efetîva i nêuvi mézzi ciù conveniénti, pe continoâ a fâ quéllo che-e crîe voéivan proibî. E lézze poéivan bén ògni moménto inpedî, e persegoitâ l’òmmo bonelàn[37], ch’o foîse sénsa fòrsa, sénsa proteçión; perché, con l’intençión d’avéi tùtti i òmmi sótta contròllo, pe prevegnî ò pe punî tùtti i delìtti, asogetâvan tùtti i àtti do sénplice çitadìn a-o voéi abuzîvo d’ezecutoî de tùtte e qualitæ. Ma chi, prìmma de cométte ’n delìtto, o l’avéiva pigiòu e sò mezûe pe rifugiâse pe ténpo inte ’n convénto, inte ’n palàçio, dónde e goàrdie no se saiéivan mâi ciù incalæ[38] de métighe i pê; chi, sénsa âtri penscêi, o vestîva ’n’unifórme ch’a l’inpegnésse a diféndilo a vanitæ e l’interèsse de ’na famìggia poténte, de tùtta ’na condiçión, o l’êa lìbero inte sò òperaçioìn, e o poéiva rîisene de tùtto quéllo fracàsso de crîe. De quélli mæximi ch’êan incaregæ a fâle ezegoî, dötréi apartegnîvan pe parentêla a-a pàrte privilegiâ, dötréi ne dipendéivan cómme servitoî; tùtti, pe educaçión, pe interèsse, pe abitùdine, pe imitaçión, n’avéivan abrasæ i prinçìppi, e se saiéivan bén bén amiæ de no tegnîne cónto, pe amô de ’n tòcco de papê atacòu in scî cànti. I òmmi dòppo incaregæ de l’ezecuçión dirètta, se foîsan stæti ascì ardîi cómme eröi, òbediénti cómme fràtti, e lèsti a sacrificâse cómme màrtiri, no aviéivan mâi posciûo vegnîne a-a fìn, pöchi com’êan de nùmero a frónte de quélli che se tratâva de sotométte, e con asæ probabilitæ d’êse abandonæ da chi, in astræto e, pe coscì dî, pe-a régola, o gh’inponéiva d’agî. Ma, d’âtra pàrte, sti chi êan spésse vòtte i ciù pêzo e i ciù gràmmi marfatoî do sò ténpo; o sò incàrego o l’êa tegnûo in desprêxo ascì da quélli che poéivan avéine terô, e o sò tìtolo ’n insùlto. L’êa coscì bén bén naturâle che sti chi, in càngio d’arischiâ, ànsci de caciâ a vìtta inte ’n’inpréiza despiâ, vendésan a sò inativitæ, ò a sò conplicitæ a-i poténti ascì, e se riservésan d’ezercitâ a sò odiâ aotoritæ e a fòrsa che pû gh’avéivan, inte quélle òcaxoìn dónde no gh’êa perìcolo; ò sæ inte l’òprìmme, e into persegoitâ i òmmi pacioìn[39] e sénsa diféiza.
L’òmmo ch’o veu òfénde, ò ch’o témme, ògni moménto, d’êse òféizo, o çèrca naturalménte aleæ e conpàgni. Pe sta raxón chi, inte quélli ténpi, gh’êa a màscima propensción fra e persónn-e de tegnîse unîe in grùppi de pægia condiçión, de formâne di nêuvi, e ògnidùn de procuâ a magiô poténsa a quéllo a-o quæ o l’apartegnîva. I prævi invigilâvan pe sostegnî e pe acrésce e sò inmunitæ, a nobiltæ i sò privilêgi, i sordàtti e sò ezençioìn. I mercànti, i artexén êan asociæ in meistrànse e in confratèrnite, i òmmi de lézze formâvan ’na lîga, i mêghi mæximi ’na corporaçión. Ògnidùn de sti govèrni particolæ o gh’avéiva a sò armâ particolâ[40] e personâle; in ògnidùn a persónn-a a l’atrovâva o vantàggio d’adêuviâ pe le mæximo, a proporçión da sò aotoritæ e da sò capaçitæ, e fòrse mìsse insémme de bén bén. I ciù ònèsti se vaîvan de sto vantàggio chi sôlo pe diféiza; i aspèrti e i marfatoî n’aprofitâvan, pe portâ a-a fìn prepoténse, a-e quæ i sò mézzi personâli no saiéivan stæti bàsta, e pe aseguâsene l’inpunitæ. Ma e fòrse de ste tànte lîghe chi êan asæ despæge; e, inte canpàgne mascimaménte, o nòbile rìcco e prepoténte, con aprêuvo ’n mùggio de bùlli, e ’na popolaçión de paizén abitoæ, pe tradiçión de famìggia, e interesæ ò òbligæ a preservâse squæxi cómme servitoî e sordàtti do padrón, o l’ezercitâva ’n’aotoritæ, a-a quæ difiçilménte nisciun’âtra pàrte de lîga a l’aviéiva posciûo rexìstighe.
O nòstro Abóndio, ch’o no l’êa nòbile, ni rìcco, coragiôzo ancón mêno, o s’êa dónca acòrto, prìmma squæxi de tocâ i ànni da discreçión[41], d’êse, inte quélla societæ, cómme ’n vâzo de tæra chéutta, costréito a viagiâ insémme con tànti vâzi de færo. O l’avéiva alôa, asæ de bón gràddo, ubidîo a-a parentêla, ch’a l’avéiva vosciûo præve. A dî a veitæ, o no l’avéiva ciù de tànto pensòu a-e òbligaçioìn e a-i fìn elevæ da misción a-a quæ o se dedicâva: procuâse quarcösa pe vîve con quàrche còmodo, e métise inte ’na condiçión riverîa e fòrte, gh’êan parsciûe dôe bónn-e raxoìn pe ’na tâle scèlta. Ma ’na qualónque condiçión a no protézze ’na persónn-a, a no l’asegûa, che scìnn-a ’n çèrto pónto: nisciùnn-a a gh’inpedìsce de fâse ’n sò scistêma particolâre. Præ Abóndio, òcupòu continoaménte a pensâ a-a sò pâxe particolâ, o no dâva a ménte a quélli vantàggi, p’avéi i quæ bezeugnésse adêuviâse bén bén, ò arischiâse ’n pitìn. O sò scistêma o conscistéiva mascimaménte into sghindâ[42] tùtte e questioìn, e into cêde, inte quélle ch’o no poéiva sghindâ. Neotralitæ dezarmâ inte tùtte e goære che ghe scciupâvan in gîo, da-e contéize, alôa frequentìscime, fra a gêxa e l’aotoritæ secolâ, fra o sordàtto e o çitadìn, fra nòbili e nòbili, scìnn-a a-e questioìn fra doî vilén, nasciûe da ’na paròlla, e decîze a pùgni, ò a cotelæ. S’o s’atrovâva asolutaménte costréito a çèrne[43] fra doî che ratelâvan[44], o stâva co-o ciù fòrte, ma de lóngo a-o redòsso, e procuàndo de mostrâ a l’âtro che lê o no gh’êa nemîgo de sò voentæ: pàiva ch’o ghe dixésse: ma perché no éi saciûo êse voî o ciù fòrte? mi me saiéiva mìsso da-a vòstra pàrte. Stàndo a-a làrga da-i prepoténti, mostràndo de no védde e sò prepoténse inprovîze e capriçiôze, aderìndo con sogeçión a quélle ch’avésan ’n’intençión ciù séria e ciù meditâ, costrinzéndo, a fòrsa de squacìn e de rispètto cordiâle, i ciù rùsteghi e supèrbi ascì, a fâghe ’n fatorîzo, quand’o l’incontrâva pe-a stràdda, o meschinétto o l’êa riêscîo a pasâ i sciusciànt’ànni, sénsa gròsse boriànn-e.
Ma no l’é ch’o no l’avésse lê ascì o sò pitìn de ràggia ’n còrpo; e quéllo contìnoo ezercitâ a paçiénsa, quéllo dâ coscì de spésso raxón a-i âtri, tùtti quélli bocoìn amâi colæ[45] ’n scilénçio, ghe l’avéivan inasprîa a-o pónto che, s’o no l’avésse, de manimàn, posciûo dâghe ’n pitìn de sfêugo, a sò salûte a n’aviéiva seguaménte patîo. Ma scicómme in sciâ fìn gh’êa dòppo tùtto a-o móndo, e da-arénte a lê, de persónn-e che lê o conoscéiva bén pe no êse bónn-e a fâ do mâ, coscì o poéiva quàrche vòtta dâ sfêugo con quélle a-a rouxîa[46] pe tànto ténpo reprèssa, e levâse a coæ d’êse ’n pitìn prepoténte, e de criâ a tòrto. Ma o l’êa ’n inflescìbile censô di òmmi che no se regolâvan cómme lê, ma quand’a censûa a poêse êse ezercitâ sénsa nisciùn perìcolo, pe quànte lontàn. O vìnto o l’êa a dî pöco ’n audaçiôzo; l’amasòu o l’êa de lóngo stæto ’n òmmo sospètto. A chi se sæ, ch’o se foîse mìsso a sostegnî e sò raxoìn cóntra ’n poténte, e o finîva co-a tésta rótta, præ Abóndio o savéiva atrovâ de lóngo quàrche tòrto; cösa pe nìnte difìçile, perché a raxón e o tòrto no són mâi spartîi co-in tàggio coscì ezàtto, ch’ògni pàrte a l’àgge sôlo de l’unn-a ò de l’âtro. Sorvetùtto dòppo, o declamâva cóntra quélli prævi che, a sò réizego[47], pigiâvan e pàrte de ’n meschìnétto òprèsso, cóntra ’n prepoténte fòrte. Sto chi voéiva dî acatâse bréighe[48] a mùggi, voéi indrisâ e gànbe a-i stòrti; o dixéiva ascì con severitæ, ch’o l’êa mescciâse inte cöse secolæ, danezàndo a dignitæ da sànta misción. E cóntra sti chi o predicâva, ma de lóngo a quattr’éuggi, ò into mêzo a pöchìscime persónn-e, e tànto ciù fòrte, quànte sti chi êan conosciûi pe êse de quélli che no s’a pigiâvan, in cösa ch’a i tochésse de persónn-a. O l’avéiva dòppo ’na sò senténsa preferîa, co-a quæ o scigilâva de lóngo i discórsci in scê ste argomentaçioìn chi: che ’n galantòmmo, ch’o s’avàrde, e o se ne stàgghe inti sò pànni, o no fà mâi brùtti incóntri.
Òua i mæ vintiçìnque letoî pêuan bén inmaginâse che inpresción o dovésse fâ in sce l’ànima do meschinétto, quéllo ch’o l’é stæto contòu. O resâto de quélli môri[49] e de quélle brùtte paròlle, a minàccia de ’n scignôro conosciûo pe no minaciâ inutilménte, in scistêma de vîve in pâxe, ch’o l’êa costòu asæ ànni de stùdio e de paçiénsa, distrûto inte ’n moménto, e ’n àtto da-o quæ no se poéiva védde cómme sciortîne: tùtti sti penscêi chi invexendâvan[50] a tésta bàssa de præ Abóndio. – Sò-u Loensìn o se poêse mandâ vîa co-in bèllo no, béh; ma o voriâ de spiegaçioìn; e cöse gh’ò da rispóndighe, pe amô do çê? E, e, e, sto chi ascì o l’é ’na tésta: in bæ[51] se nisciùn o-o tócca, ma se un o veu contradîlo… àhia! E dòppo, e dòppo, pèrso aprêuvo a quélla Luçîa, inamoòu cómme… Figioâmi, che, pe no savéi cöse fâ, s’inamôan, vêuan spozâse, e no pénsan a âtro; no se fàn càrego de tribolaçioìn inte quæ métan in meschinétto de ’n galantòmmo. Òh meschìn de mi! amiæ voiâtri se quélli doî môri dovéivan pe ’n davéi aciantâse in sciâ mæ stràdda, e pigiâsela con mi! E mi cöse gh’ìntro? Són fòscia mi che véuggio pigiâ mogê? Perché no són andæti ciù fîto a parlâ… oh amiæ ’n pitìn: brùtto destìn o mæ, che-e cöse a propòxito me vêgnan de lóngo in cheu ’n moménto dòppo l’òcaxón. Se me foîse vegnûo in cheu de sugerîghe che andésan a portâ a sò anbasciâ… - Ma, a sto pónto chi, o s’é acòrto chò-u pentîse de no êse stæto consegê e colaboratô de l’iniquitæ a l’êa cösa tròppo ingiùsta; e o l’à regitòu tùtto o venìn[52] di sò penscêi cóntra quel’âtro ch’o vegnîva coscì a levâghe a sò pâxe. O no conoscéiva dòn Rodrigo che de vìsta e de reputaçión, ni o l’avéiva mâi avûo da fâ con lê, se no pe tocâ o pêto co-o ménto, e a tæra co-a pónta do sò capéllo, quélle pöche vòtte ch’o l’avéiva incontròu pe-a stràdda. Gh’êa acapitòu de difénde, in ciù de ’n’òcaxón, a reputaçión de quéllo scignôro, cóntra quélli che, a vôxe bàssa, sospiàndo, e tiàndo sciù i éuggi a-o çê, maledîvan quàrche sò soverciàia: o l’avéiva dîto çénto vòtte ch’o l’êa ’n rispetàbile cavagêo. Ma, òua, o ghe dâva into sò cheu tùtti quel’insùlti ch’o no l’avéiva mâi sentîo atriboîghe da-i âtri, sénsa interonpîli de spréscia co-în êuh. Arivòu, fra l’agitaçión de sti penscêi chi, a-a pòrta de câza sò, ch’a l’êa in fóndo a-o paizétto, o l’à mìsso de spréscia a ciâve, ch’o tegnîva za in màn, inta ciavéuia; o l’à avèrto, o l’é intròu, o l’à seròu con atençión; e, inpaçiénte d’atrovâse in conpagnîa fiâ, o l’à ciamòu sùbito: «Perpétoa! Perpétoa!», andàndo ascì vèrso o salòtto, dónde sta chi a dovéiva êsighe de segûo a métte töa pe-a çénn-a. A Perpétoa a l’êa, cómme ògnidùn o peu védde, a servitôa de præ Abóndio: servitôa afeçionâ e fiâ, ch’a savéiva ubidî e comandâ, a segóndo de l’òcaxón, soportâ a sò ténpo o mogógno e e fantaxîe do padrón, e fâghe a sò ténpo soportâ e sò, che diventâvan de giórno in giórno de lóngo ciù spésse, da quànde a l’avéiva pasòu l’etæ canònica di quarànta[53], restàndo fantìnn-a[54], pe avéi refuæ tùtti i partîi che gh’êan acapitæ, com’a dixéiva lê, ò pe no avéi mâi atrovòu ’n càn ch’o-a voêse, cómme dixéivan e sò amîghe.
«Vêgno,» a gh’à rispòsto, meténdo in sciô tavolìn, a-o mæximo pòsto, o fiaschétto do vìn preferîo de præ Abóndio, e a s’é mesciâ adâxo; ma a no l’avéiva ancón tocòu a ciàppa da pòrta do salòtto, che lê o gh’é intròu, co-in pàsso coscì inpedîo, co-în’espresción inti éuggi coscì inspaximâ[55], co-îna cêa[56] coscì sciâtâ[57], che no saiéivan mànco servîi i éuggi aspèrti da Perpétoa, pe scrovî a-a prìmma che gh’êa acapitòu pe ’n davéi quarcösa de straordinâio. «Mizeicördia! cöse scià l’à, sciô padrón?» «Nìnte, nìnte,» o gh’à rispòsto præ Abóndio, lasciàndose càzze tùtto afanòu in sciô caregón. «Cómme, nìnte? Sciâ veu dâla da inténde a mi? coscì mâciapòu cómme scià l’é? Quarcösa de gròsso o l’é sucèsso.» «Óh, pe amô do çê! Quànde mi dìggo nìnte, o l’é nìnte, ò a l’é cösa che mi no pòsso dî.» «Che scià no peu dî manc’a mi? Chi se pigiâ cûa da vòstra salûte? Chi ghe daiâ ’n pài?…» «Meschìn de mi, taxéi, e no stæ a métte âtro in töa: dæme ’n gòtto do mæ vìn.» «E voscià sciâ voriéiva sostegnî che scià no l’à nìnte!» a l’à dîto a Perpétoa, inpìndo o gòtto, e tegnìndolo dòppo in màn, cómme s’a no voêse dâlo che cómme prémio da confidénsa ch’a se faxéiva asæ aspêtâ. «Dæme chi, dæme chi,» o l’à dîto præ Abóndio, pigiàndoghe o gòtto, co-a màn no bén fèrma, e dòppo veuàndolo de spréscia, cómme s’o foîse ’na mêxìnn-a. «Sciâ veu dónca che mi ségge costréita a domandâ in sa e in la cöse l’é acapitòu a-o mæ padrón?» a l’à dîto a Perpétoa, drîta in fàccia a lê, co-e moén inversæ in scî sciànchi, e e gómie pontæ de frónte, amiàndolo fìsso, squæxi a voésse susâghe da-i éuggi o segrétto. «Pe amô do çê! no fæ de ciæti, no fæ de sciâti: ne va… ne va da vìtta!» «A vìtta!» «A vìtta.» «Voscià scià o sa bén che, ògni vòtta che scià m’à dîto quarcösa francaménte, in confidénsa, mi no ò mâi…» «Brâva! cómme quànde…» A Perpétoa a s’é acòrta sùbito d’avéi tocòu ’n tàsto fâso; coscì, cangiàndo tut’asémme intonaçión, «sciô padrón,» a l’à dîto, con vôxe comòssa e pe comêuve, «mi ghe són stæta de lóngo afeçionâ; e, se òua véuggio savéi, l’é pe premûa, perché mi voriéiva poéi agiutâla, dâghe ’n bón conséggio, solevâghe l’ànima…» Fæto o l’é che præ Abóndio o l’avéiva fòscia tànta coæ de descaregâse do sò tormentôzo segrétto, quant’a n’avéiva a Perpétoa de conóscilo; coscì, dòppo avéi respìnto de lóngo ciù stancaménte i nêuvi e ciù aspresciànti asâti da dònna, dòppo avéighe fæto ciù de ’na vòtta zuâ ch’a no l’aviéiva avèrto bócca, in sciâ fìn, con asæ sospenscioìn, con asæ meschìn de mi, o gh’à contòu o câxo desgraçiòu. Quand’o l’é arivòu a-o nómme terìbile do mandatâio, gh’é stæto bezéugno ch’â Perpétoa a pigésse ’n nêuvo e ciù solénne zuaménto; e præ Abóndio, prononçiàndo quéllo nómme, o s’é inversòu in sciâ spalêa da carêga, co-in gròsso sospîo, alsàndo e moén, in àtto de comàndo e insémme de sùplica, e dixéndo: «pe amô do çê!» «’N’âtra de sò!» a l’à dîto a Perpétoa co-în’esclamaçión. «Òh che mascarsón! Òh che prepoténte! Òh che òmmo sénsa poîa do Segnô!» «Voéi taxéi? o voéi aroinâme do tùtto?» «Òh! sémmo chi sôli che nisciùn ne sénte. Ma cómme sciâ faiâ, pövou sciô padrón?» «Òh vedéi,» o l’à dîto præ Abóndio, co-o ghignón[58] inta vôxe: «vedéi che bèlli pài a me sa dâ sta chi! A vêgne a domandâme cómme faiö, cómme faiö; squæxi a foîse lê inta bréiga, e me tochésse a mi de levâghela.» «Mah! mi ghe l’aviéiva bén o mæ pövou pài da dâghe; ma dòppo…» «Ebén, sentìmmo.» «O mæ pài o saiéiva che, scicómme tùtti dîxan chò-u nòstro arçivéscovo[59] o l’é ’n sant’òmmo, e ’n òmmo ch’o l’à do pôso, e ch’o no l’à poîa de nisciùn, e, quand’o peu fâ stâ a dovéi un de sti prepoténti chi, pe sostegnî ’n curàtto, o se ghe divèrte; mi diéiva, e dìggo che voscià scià ghe scrivésse ’na bèlla létera, pe informâlo cómme cómme…» «Voéi taxéi? Voéi taxéi? Sti chi són pài da dâ a ’n pövou òmmo? Quànde me foîse tócâ ’na scciupetâ inta schénn-a, o Segnô o m’avàrde! l’arçivéscovo o m’a leviéiva?» «Òua! e scciupetæ no se dàn vîa cómme e confitûe: e goâi se sti chén chi dovésan adentâ tùtte e vòtte che bàian! E mi ò de lóngo vìsto che a chi sa mostrâ i dénti, e fâse stimâ, se ghe pòrta rispètto; e, pròpio perché voscià scià no veu mâi dî a sò raxón, sémmo ridûti a-o pónto che tùtti vêgnan, con licénsa, a…» «Voéi taxéi?» «Mi tâxo scìn d’òua; ma l’é segûo che, quànde o móndo o s’acòrze che un, de lóngo, in ògni scóntro, o l’é lèsto a levâse e …» «Voéi taxéi? l’é o moménto òua de dî de ste scemàie chi?» «Bàsta coscì: scià ghe pensiâ stanéutte: ma òua scià no coménse a fâse do mâ da sôlo, a aroinâse a salûte; sciâ mànge ’n bocón.» «Ghe pensiö da mi,» o gh’à rispòsto, mogognàndo, præ Abóndio: «segûo; mi ghe pensiö, mi gh’ò da pensâ.» E o s’é alsòu, continoàndo: «no véuggio pigiâ nìnte: nìnte: mi gh’ò ’n’âtra coæ: o sò mi ascì che me tócca pensâghe da mi. Mah! a dovéiva acapitâ pròpio a mi.» «Sciâ mànde zu a-o mànco st’âtra góssa,» a gh’à dîto a Perpétoa, versàndo da béive. «Scià o sa che sto chi o gh’acomòdda o stéumago.» «Eh! ghe veu âtro, ghe veu âtro, ghe veu âtro.» Coscì dixéndo, pigiòu o lùmme, e, mogognàndo de lóngo: «’na scemàia da nìnte! a ’n galantòmmo cómme mi! e domàn com’a l’andiâ? e âtre scìmili lagnànse, o s’é inandiòu[60] pe montâ inta stànsia. Arivòu in sciâ ciàppa da pòrta, o s’é gjòu inderê vèrso a Perpétoa, o l’à mìsso o dîo in sciâ bócca, o l’à dîto, adâxo e con solenitæ: «pe amô do çê!» e o l’é sparîo.
Da-o Capìtolo VIII
Adîo, mónti che sciortî fêua da l’ægoa, èrti vèrso o çê; çìmme despæge, conosciûe sôlo da chi o l’é cresciûo fra voiâtre, e stanpæ inta sò memöia, coscì cóm’a l’é l’âia de persónn-e a lê ciù câe; sciumæe, de quæ o distìngoe o scróscio, cómme o són de vôxe de câza; vìlle spantegæ e che gianchézan in sciâ còsta, cómme ’na stréuppa de pêgoe a-o pascólo; adîo! Cóm’o l’é apascionòu o pàsso de chi, cresciûo fra voiâtre, o dêve alontanâsene! A-a fantaxîa de quéllo mæximo ch’o se ne pàrte de sò spontànea voentæ, atiròu da-a sperànsa de fâ fortùnn-a da ’n’âtra pàrte, ghe pâ mêno bèlli, inte quéllo moménto, i séunni de richéssa; lê o se mâvéggia d’êsise posciûo decìdde, e o torniéiva alôa inderê, s’o no pensésse che, un giórno, o torniâ càrego de dinæ. Quànte ciù o va avànti inta cianûa, o sò éuggio o se tîa inderê, desgustòu e stànco, da l’estensción tùtta pægia; l’âia a ghe pâ gràmma e mòrta; o l’avànsa apascionòu e distræto inte çitæ pìnn-e de bordèllo; e câze azónte a-e câze, e stràdde che finìscian inte stràdde, pâ che ghe lêvan o respîo; e in fàccia a-i cazaménti amiæ con mâvéggia da-o foestê, o pénsa, con dexidêio ascidiòu, a-o canpétto do sò pàize, a-a cazétta in sciâ quæ o gh’à za mìsso sórva i éuggi, da asæ ténpo, e ch’o l’acatiâ, tornàndo rìcco a-i sò mónti.
Ma chi no l’avéiva mâi sponciòu a-o de la de quélli mànco ’n sôlo dexidêio, chi l’avéiva mìsso in lô tùtti i propòxiti de l’avegnî, e o n’é caciòu lontàn, da ’na fòrsa gràmma! Chi, destacòu tùt’asémme da-e ciù câe abitùdini, e desturbòu inte ciù câe sperànse, o làscia quélli mónti, pe inandiâse in çèrca de génte sconosciûa ch’o no l’à mâi dexideròu de conósce, e o no peu arivâ co-a fantaxîa a ’n moménto stabilîo pe-o ritórno! Adîo, câza, dónde, stàndo asetæ, co-in penscêo ascôzo, s’é inparòu a distìngoe da-o rumô di pàssi òrdenâi o rumô de ’n pàsso aspêtòu co-in misteriôzo timô. Adîo, câza ancón foestêa, câza amiâ asæ vòtte d’arescôzo, pasàndo, e no sénsa vegnî róssa; inta quæ o cheu o se figurâva de stâghe da spozâ tranquìlla e pe de lóngo. Adîo, gêxa, dónde l’ànima a l’é tornâ asæ vòtte serénn-a, cantàndo e glòrie do Segnô; dónde l’êa promìssa, apægiâ ’na çeimònia; dónde o sospîo segrétto do cheu o dovéiva êse soleneménte benedétto, e l’amô vegnî consacròu, e ciamâse sànto; adîo! Chi dâva a voiâtre tànta beléssa o l’é dapertùtto; e o no confónde mâi a feliçitæ di sò fìggi, se no pe preparâghene unn-a ciù segûa e ciù gròssa.De sta ràzza chi, se no pròpio scìmili, êan i penscêi da Luçîa, e pöco despægi i penscêi di âtri doî pelegrìn, intànto che a bàrca a i stâva portàndo vèrso a rîva drîta de l’Àdda.
- ↑ prementón = promontorio
- ↑ arenbâ –òu (part.pass. di arenbâ) = appoggiata-o (appoggiare)
- ↑ giæa e riseu = ghiaia e ciottoli
- ↑ spantegòu-â (part.pass. spantegâ) = sparpagliato-a, sparso-a (sparpagliare, spargere)
- ↑ a-a giornâ d'ancheu = al giorno d'oggi
- ↑ ’n castéllo: ’na fortéssa tegnûa da ’na goarnixón de sordàtti
- ↑ spanpagiâse... areî = sparpagliarsi... diradare, sfoltire
- ↑ biscezâ = serpeggiare
- ↑ lìgge (lìggia) = balze, dirupi
- ↑ do giórno sètte de novénbre de l’ànno 1628: o l’êa ’n mâcordì (mercoledì)
- ↑ cànto = angolo
- ↑ nìccio = nicchia, tabernacolo
- ↑ a cavalón = a cavalcioni
- ↑ viâxo: originale, genuino. Qui sta per: tratto da documenti originali, non inventato.
- ↑ amermòu-â (part.pass. di amermâ) = diminuito-a (diminuire)
- ↑ coæ = voglia
- ↑ stramuâ = traslocare. Qui, andar via dal paese, dalla città.
- ↑ se dónca = altrimenti
- ↑ pài (verbo e s.m.) = sembrare, parere
- ↑ dezentegâ = estirpare, sradicare
- ↑ mastrùssi (mastrùsso) = intrighi, imbrogli
- ↑ Dùcca de Biròn (Charles de Gontaut) o l’é stæto un di mêgio generâli do Rîco quàrto ma, d’acòrdio co-o de Açevédo, o l’à tradîo; scovèrto, gh’àn tagiòu a tésta.
- ↑ butâ = buttare. Qui in senso di germogliare
- ↑ spréscia = fretta. de ... = in fretta
- ↑ colæn = collare
- ↑ aprêuvo = dietro, al seguito di, appresso, dopo – anche: aprêuvo a tì = per causa tua
- ↑ fatorîzo = sorriso
- ↑ leterìn = leggio
- ↑ dòn Rodrigo: nómme spagnòllo. O manoscrîto o no dîxe a cazàdda.
- ↑ inte ’n bâgio de gàllo = in un attimo
- ↑ squacìn = inchino
- ↑ scciupón de rîe = scoppio di risa
- ↑ arensenîe = rattrappite
- ↑ ciöte (ciöta) ... dénti (dénte) = artigli... denti (qui nel significato di zanne)
- ↑ i rifùggi: i pòsti cómme-e gêxe, i convénti, i palàssi di nòbili, dónde i marfatoî se rifugiâvan p’atrovâghe, con l’òspitalitæ, l’inmunitæ.
- ↑ clàssi: clêro, nobiltæ, sordàtti
- ↑ bonelàn = uomo bonario
- ↑ no se saiéivan... incalæ = non avrebbero... osato
- ↑ pacioìn (pación) = pacifici
- ↑ particolâ = privata-o
- ↑ discreçión: do giudìçio
- ↑ sghindâ = scansare, evitare, schivare
- ↑ çèrne = scegliere
- ↑ ratelâvan (ratelâ) = bisticciavano, litigavano (bisticciare, litigare) – ratèlla = lite, litigio
- ↑ colæ-òu-â (part.pass. di colâ) = ingoiate-o-a (ingoiare, deglutire, tranguggiare)
- ↑ rouxîa = malumore, rancore
- ↑ réizego = rischio - reizegâ = rischiare
- ↑ bréighe (bréiga) = brighe, fatidi, molestie, impicci
- ↑ môri (môro) = facce( ma in senso dispregiativo), ceffi
- ↑ invexendâvan (invexendâ) = confondevano, turbavano (confondere, turbare)
- ↑ bæ = agnello
- ↑ venìn = rabbia, stizza, odio, veleno
- ↑ etæ canònica: i quarànt’ànni prescrîti da-a gêxa cómme etæ mìnima pe-e servitôe di prævi.
- ↑ fantinn-a = nubile ma anche, come in questo caso, zitella
- ↑ inspaximâ-òu (part.pass. di inspaximâ) = impaurita, spaventata (impaurire, spaventare)
- ↑ cêa = cera ma nel significato di faccia – cera per candele é çéia ( séiva, séivie)
- ↑ sciâtâ –òu (part. pass. di sciâtâ) = scombussolata-o, spaventata-o (scombussolare, spaventare)
- ↑ ghignón = stizza, rabbia, avversione
- ↑ o nòstro arçivéscovo: o cardinâle arçivéscovo de Milàn, Federîco Boromêo
- ↑ inandiòu-â (part.pass. inandiâ) = incamminato (incamminare, dirigere, preparare)


text:
Venerdì eutto de zugno: tanta muxica e tanti apontamenti muxicali
E ancon: i costummi stòrichi son de longo belli da vedde, ma l’é ’n piâxei ascì vedde e magette con stanpòu a bandea de San Zòrzo ò o stemma de Zena. Co-i cacioei (e i animalisti ch’an telefonòu) emmo parlòu de ‘caprioli’: ma comme se tradue ‘capriolo’ in zeneize? Craieu?
A-e domande l’é stæto rispòsto ciutòsto ben, tegnindo in conto che e rispòste doveivan comensâ con “mangiâ”. A primma a l’é stæta pentirsi = mangiâ de repentîo e chi no gh’é goæi da dî. L’atra a l’é stæta mangiare pane a tradimento = mangiâ pàn a petón, e chi quarche ascoltatô o l’à vosciuo proponn-e mangiâ a ùffo, a sbàffo, ma che veuan dî ’na cösa in pö diversa. L’urtima a prevedeiva doe varianti da mæxima paròlla: mangiare in fretta = mangiâ de strangogión ò mangiâ de strangosción. A primma a l’é quella registrâ da-o Cazassa,
a segonda a l’é quella ciù popolare. Da notâ che e paròlle strangogión e strangosción aregòrdan o göscio (= gozzo) e quindi l’idea de ingoâse (= ingozzarsi) pròpio pe via do mangiâ a-a spedia. Anche inte questo câxo l’é stæto propòsto atre verscioin: mangiâ a quàttro ganàsce, cómme ’n tortaieu (= imbuto), de coìnta, a-a spedîa; ma anche inte sto caxo chi, queste verscioin veuan dî cöse in pö ciù despæge.
Se semmo domandæ comme tradue ‘intuire’. Levòu da mezo intoî, poriescimo tradue percepî, capî, réndise cónto. Emmo pöi çercòu ’na paròlla pe dî tegnî d’éuggio: Ne son stæte dite doe: eugezâ e agoeitâ, ma che veuan dî cöse in pö diferenti:
Pe urtimo ò lasciòu a traduçion de ‘patchwork’, paròlla ch’à l’indicâ in tòcco de stòffa òtegnuo co-o mette insemme tanti retaggi de stòffa despægi in forma, colore e tesciuo. Ben in italian no gh’é nisciunn-a traduçion e i vocabolai registran: patchwork. In zeneize poemo fâ pægio a l’italian ò inventâ ’na paròlla, prezenpio péssa a tòcchi (ciù ò meno a traduçion de patchwork).
Veuggio pigiâ st’òcaxon chi pe fâ ’n raxonamento in sciâ traduçion de paròlle. Ògni paròlla a l’evoca o seu scignificato; pe capila no bezeugna pensaghe goæi: comme ti a senti ti devi avei za capio. Se e paròlle che s’inventemmo son tròppo despæge da quelle che se deuvia de sòlito, aloa sto mecaniximo da conprenscion o fa pillo (= fa cilecca) e devimo pensaghe in pö primma de capî. Coscì, se diggo péssa a tòcchi ghe veu do bello pe capî che voeiva dî patchwork.
Concluxon: in caxi comme questo, dove manca anche a paròlla italiann-a, mi son pe lasciâ quella in lengoa òriginale. Òpure a se peu cangiâ se gh’é ’n acòrdio stabilio da quarche outoritæ pe a difuxon do zeneize. Ma, scinn-a chi, manca segge l’outoritæ segge l’acòrdio…
Alegri!
Domande. Comme se dixe in zeneize:
capriolo,
intuire,
tenere d’occhio,
patchwork.
4 Commenti
-
“strangosción”, pe mi u l’é megiu,
tegni d’oeggiu
tocchi de pesse misse insemme
-
Oggi è l’anniversario della conclusione del Congresso di Vienna. La fine ufficiale dell’indipendenza della Repubblica di Genova
-
mi diæ: Capriolo = Capriòlo , Craieu o me pâ o nómme de ‘n fùnzo
Intuire = Percepî
Tenere d’occhio =Tegnî d’euggio
Patchwork = Pàcvoòrche,, Tante pésse Cuxîe insemme
-
[...] de paròlle ingleixi (comme òrmai sucede de spesso…). Chi devo rimandâ a quello ch’o dito inte questa pagina a propòxito do fæto che ògni paròlla a l’evoca o seu scignificato e che no se deve stâ goæi [...]


text:
Presciôn oncotica
A presciôn oncotica a l'è a presciôn osmotica esercitä da e soluçiôin colloidali.
In meixinna e fisiologia ô termine ô se riferisce ä presciôn generä dae proteinne (comme l'albuminna prodotta da ô figaitô) presenti in soluçion in tô plasma sanguigno. In condiçiôin normali ô sö valôre ô l'è 20 mmHg (28 mmHg a livellô dô sangue - 8 mmHg opposta a livellô di tesciüi) e ô l'è in graddô de determinä ô movimentô de liquidô attraversô e membranne di capillari, e in particôlare in tô glomerulo renale. In generale a presciôn oncotica a livellô dell'estremitæ arteriôsa di capillari a favôrisce ô passaggiô in tô spaçiô extracellulare de ægua, elettroliti e diverse proteine dô plasma. A diversa presciôn oncotica che se ha a livellô de estremitæ venôse di capillari a porta, invece, a un riassôrbimentô in tô circôlô sanguignô de ægua, de elettroliti e di prôdotti dô catabolismo di tesciüi.


text:
Misspell d4rmatologia był odwiedzany 34 razy w internecie.
Pokrewne misspelles dla:
dermatologia
cermatologia , d3rmatologia , ddermatologia , ddrmatologia , de4matologia , de5matologia , dedmatologia , deematologia , deermatologia , defmatologia , dematologia , demratologia , deramtologia , deratologia , derjatologia , derkatologia , derma5ologia , derma6ologia , dermaatologia , dermafologia , dermagologia , dermaologia , dermaotlogia , dermarologia , dermat0logia , dermat9logia , dermatilogia , dermatklogia , dermatllogia , dermatlogia , dermatloogia , dermatokogia , dermatol0gia , dermatol9gia , dermatolgia , dermatolgoia , dermatoligia , dermatolkgia , dermatollgia , dermatollogia , dermatolobia , dermatolofia , dermatolog8a , dermatolog9a , dermatologa , dermatologai , dermatologgia , dermatologi , dermatologiaa , dermatologiia , dermatologiq , dermatologis , dermatologiw , dermatologiz , dermatologja , dermatologka , dermatologoa , dermatologua , dermatolohia , dermatoloia , dermatoloiga , dermatoloogia , dermatolotia , dermatolovia , dermatoloyia , dermatolpgia , dermatoogia , dermatoolgia , dermatoologia , dermatooogia , dermatopogia , dermatplogia , dermattologia , dermayologia , dermmatologia , dermqtologia , dermstologia , dermtaologia , dermtologia , dermwtologia , dermztologia , dernatologia , derrmatologia , detmatologia , drematologia , drmatologia , drrmatologia , dsrmatologia , dwrmatologia , edrmatologia , eermatologia , ermatologia , fermatologia , rermatologia , sermatologia , xermatologia


text:
Chi s’òcupa de parlæ locali e de lengoe minoritaie, armeno ’na vòtta o l’à sentio parlâ do poeta sicilian Ignazio Buttitta (1899-1997), in particolare de ’na seu poêxia, scrita do 1970, e intitolâ “Lengoa e dialetto”. A verscion in sicilian co-â traduçion in italian a se peu atrovâ inte questa pagina. Chi m’é cao prezentâ a traduçion in zeneize, ch’o fæto mi, do testo integrale dov’ò levòu o riferimento a-a Sicilia pròpio pe rende o scrito ciù universale.
In pòpolo
mettilo in cadenn-e,
despeuggilo,
atappighe a bocca,
o l’é ancon libero.
Levighe o travaggio,
o pasapòrto,
a töa dov’o mangia,
o letto dov’o dorme,
o l’é ancon ricco...