text:
Giustiniàn (famìggia zenéize)
I Giustiniàn, de spésso ciàmæ Giustinién ascì (Iustinianis in latìn), són stæti 'n'inportànte famìggia da nobiltæ da Repùbrica de Zêna, creâ cómme Albèrgo di Nòbili a-i 14 de novénbre do 1362 da l'unión de dózze famìgge che stâvan inta colònia de Scîo. 'St'unión chi a l'é stæta costitoîa con l'òbietîvo de òtegnî l'aministraçión de quéllo teritöio pe mêzo da coscì dîta maónn-a de Scîo, raxón pi-â quæ i Giustinién són conscideræ cómme unn-a de prìmme "socjêtæ pe açioìn" da stöia.
Partìndo da Scîo se són difûxi sorviatùtto a Zêna e Rómma, con numerôxi di sò ménbri che àn òtegnûo inportànti càreghe: óltre a-i polìtichi, tra i quæ se pêuan aregordâ bén éutto dûxi da Repùbrica de Zêna, a-i Giustinién àn fæto pàrte cardinæ, studiôxi, mecenâti e capitànni.
Etimologîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
O cognómme "Giustiniàn" o vêgne fòscia da-o lêugo dónde gh'êa a sêde da maónn-a vêgia de Scîo, ö sæ o Palàsso Giustiniàn a Zêna, o quæ o l'êa stæto 'na rescidénsa da famìggia da-o mæximo nómme òriginâia de Venéçia, a quæ, into pasòu, a l'avéiva di stréiti ligàmmi comerciâli co-a Repùbrica[2].
O Palàsso, a-o céntro de quéllo ch'o l'êa o "quartê" di Giustinién, o l'à pigiòu a sò fàccia d'ancheu aprêuvo a-i travàggi vosciûi da-o Marcantönio Giustiniàn tra o XVII e o XVIII sécolo e o consèrva, mìsci in sciâ faciâta, vàrri stémmi e trofêi de goæra goâgnæ da-a famìggia[3].
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Òrìgine[modìfica | modìfica wikitèsto]
Segóndo 'n'antîga tradiçión, l'òrìgine di Giustinién a remónta a-a gens romànn-a Anicia. 'Sta stöia chi, scibén ch'a l'é 'na lezénda popolâre sénsa nisciùnn-a bâze stòrica, a l'é stæta a ògni mòddo contâ da tùtti i cronìsti e storiogràfi ch'àggian studiòu a famìggia Giustiniànn-a[5]. Segóndo quésta ricostruçión e dôe cazàdde di Giustinién de Zêna e de Venéçia són de dirètte discendénti de Màrco e de Àngiou, fìggi do Giustìn II (nêvo de l'inperatô bizantìn Giustiniàn I) e progenitoî de numerôze famìgge de lignêua cómme i Âsaieui, i Viscónti, e i Da Tôre. I doî nòbili bizantìn, visciûi vèrso l'ànno 720, saiéivan arivæ in Itàlia aprêuvo a 'na condànna a l'exìlio da Costantinòpoli vosciûa da l'inperatô Lìon III Isàorico pe rinforsâ o sò débole contròllo in sce l'Inpêro[2].
Segóndo 'sta lezénda chi gh'é 'n fòrte ligàmme tra e dôe famìgge de Giustiniàn ascì[6]: defæti o vegnîva contòu che l'Àngiou o l'avésse spozòu a néssa do dûxe veneçiàn Marçéllo Tegaliàn, incomensàndo coscì a scciàtta di Giustinién de Venéçia, méntre o Màrco, arivòu a Zêna into 722, o l'aviéiva spozòu a Biâtrìce fìggia do Ludovîco Çìbbo-Seniz, goerezê a-o servìçio do rè di longobàrdi Liutpràndo. Da-o Màrco a l'é stæta dónca ricostroîa tùtta a sò discendénsa scìnn-a-a nàscita de l'Albèrgo Giustiniàn[5], ilustrâ inte 'n'òpera do prìnçipe Ònoròu Giustiniàn Aràngio ascì. A ògni mòddo lezénde de 'sto tîpo chi êan bén bén comùn tra o medioêvo e o rinasciménto inte famìgge, ànche de fortùnn-a ciù recénte, ch'avéivan into pròpio nómme de asonànse con de génte ilùstre de l'etæ antîga. A l'é pe cóntra acertâ a difuxón, tra o IX e o X sécolo, do cognómme Giustiniàn inte tùtto o Mâ Mediterànio[2].
In realtæ l'òrìgine di Giustinién de Zêna a remónta ezataménte a-i 14 de novénbre do 1362, quànde a Zêna a l'é stæta costitoîa a Maónn-a "nêuva", socjêtæ comerciâle anònima pe-o sfrutaménto de çèrti posediménti zenéixi into Mâ Egêo, segóndo e dispoxiçioìn contegnûe inte 'n contràtto firmòu a-i 8 de màrso co-a Repùbrica[7], in lêugo da coscì dîta Maónn-a "vêgia", a quæ a no l'ariescîva ciù a controlâ i teritöi sótt'a-a sò aministraçión. In particolâ i prìmmi sòcci, ménbri de dózze famìgge da nobiltæ zenéize, êan Nichiôzo de Canétto de Lavàgna, Zâne Cànpo, Françésco Aràngio, Nichiôzo de Sàn Teodöo, Gabriælo Adórno, Pòulo Bànca, Tomâxo Lòngo, Andrieu Cànpo, Rafè De Fornêto, Luchìn Néigro, Pêo Oivê e Françésco Gaibâdo[6]. Quésti se són dónca unîi inte 'n Albèrgo, tîpo de instituçión che a Zêna a diventiâ bén bén ciù inportànte inti sécoli sucesîvi, abandonàndo o pròpio cognómme ascì, con l'escluxón do Gabriælo Adórno. Denominæ "Consocii ac conductores et emptores insule Syi et Folie Nove et aliorum locorum dependencium", i dózze sòcci se spartîvan i réditi e-e càreghe de l'îzoa co-a qualìfica comùn de Iustiniani, a-a quæ o vegnîva azónto l'avèrbio "olim" e o nomen da famìggia òriginâia. Ànche i Adórni, i quæ into méntre avéivan cangiòu o pròpio cognómme in Pinélli, a partî da-a rifórma do scistêma di Albérghi do 1528 àn a-a fìn pigiòu quéllo de Giustiniàn ascì[2].
A diferénsa di prìmmi Maonéixi, i quæ stâvan squæxi tùtti a Zêna e a Scîo êan pe cóntra raprezentæ da di procuoéi, a ciù pàrte di Giustinién a stâva a Scîo, mandàndo, into câxo o foîse necesâio, de pròpie delegaçioìn a Zêna. Scibén che, de spésso, i nómmi "Maonéixi" e "Giustiniàn" êan dêuviæ cómme scinònimi, in realtæ gh'êa ségge di sòcci che no l'apartegnîvan a-i Giustinién che di ménbri de l'Albérgo che pe cóntra no faxéivan pàrte da Maónn-a[2].
Scìnn-a-o 1566[modìfica | modìfica wikitèsto]
A-i prìmmi dózze maonéixi se n'é fîto azónto 'n trezén, Pêo de Sàn Teodöo, e, za into 1362, dôe quöte són stæte acàtæ da Pêo Giustiniàn Recanéllo, sucesô do Scimón Vignôzo a-a regénsa de Scîo e diventòu un di ménbri ciù inportànti da Maónn-a. O Pêo Recanéllo, o quæ o l'avéiva spozòu a fìggia do dûxe Gabriælo Adórno, o l'êa unn-a de personalitæ ciù inportànti inta Zêna de l'época, tànto ch'o l'é vìsto cómme l'antenòu prinçipâ do ràmmo zenéize da famìggia Giustiniànn-a[1][2].
A-i Giustinién do 1364, ö sæ, pi-â ciù pàrte, ménbri de famìgge Adórno, Aràngio, Bànca, Cànpo, De Fornêto, Denéigro, Gaibâdo e Lòngo, se són unîe, in òrdine cronològico e in sciâ bâze de conpravéndie ò de cescioìn in ereditæ, e famìgge Bancalâro, De Càstro, De Pagànn-a, De Pàolo, De Ròcca, Marùffo e Recanéllo. Ànche dòppo quéllo moménto a Maónn-a a l'à però continoòu a crésce, arivàndo into 1566, ùrtimo ànno da sò ativitæ, a ciù de seiçénto sòcci[2].
O nùmero òriginâle de quöte o l'êa de 12 e 2/3, con ògni açión, dîta doòdêno, ch'a l'êa spartîa in tréi caràtti "gròsci" divîxi tórna in 24 pàrte dîte caràtti "picìn", pe 'n totâle, rispetivaménte, de 38 caràtti gròsci e 304 picìn, con tùtti 'sti tìtoli chi che se poéivan vénde o trasmétte in ereditæ. A ògni mòddo, depoî a véndia de 'na quöta (pratìca comùn sorviatùtto inti prìmmi ànni da Maónn-a), de spésso i maonéixi àn continoòu a dêuviâ o cognómme de "Giustiniàn", restàndo a fâ pàrte de l'Albérgo[2].
Dónca, méntre con altèrne vicénde o domìnio di Giustinién in sce Scîo o duiâ pe ciù de doî sécoli, a famìggia a l'avéiva incomensòu a stabilîse a Zêna ascì, diventàndo fîto unn-a de ciù rìcche e ciù inportànti da çitæ tànto che, inte l'avàia do 1466 a sò richéssa a l'êa a ciù grànde de tùtte. Tra e propiêtæ da famìggia da-arénte a-a capitâle da Repùbrica, se pêuan aregordâ vàrri palàssi into céntro da çitæ, spécce inte l'àrea conpréiza tra o carrubeus Crucis e a Platea Longa, vìlle a Arbâ, câze e giardìn inta Valàdda do Bezàgno e 'n fórte ligàmme co-e gêxe de Sànta Màia de Castéllo (consciderâ cómme a gêxa "de famìggia"[9]), de Sànta Têcla (dónde òua gh'é o fòrte da-o mæximo nómme) e de Sàn Françésco d'Arbâ. E asenblêe de l'Albérgo, a-o mêno quélle di nêuve governatoî che stâvan a Zêna, se tegnîvan de sòlito "inta sòlita vòtta", ö sæ into Palàsso Giustiniàn, òpû into ciòstro di canònichi de Sàn Loénso[2].
O l'é ciæo che a grànde richéssa econòmica a portâva a 'na fòrte infloénsa polìtica ascì e defæti, tra i Albérghi de òrìgine popolâre, i Giustinién êan quélli che, tra o 1400 e o 1528, són ariescîi a elêze o ciù âto nùmero di pròppi ménbri tra i ançién da Repùbrica e tra i consegê de Sàn Zòrzo, rispetivaménte, co-o 5,4 e o 6,1% do totâle. O l'é ciæo che-e perçentoâli êan pe cóntra bén bén ciù âte a Scîo, dónde a totalitæ de càreghe a l'êa in pràtica sótt'a-o contròllo di Giustinién[2].
Into méntre, depoî a chéita de Costantinòpoli (a-a quæ diféiza o l'avéiva parteçipòu un di ménbri ciù avoxæ da famìggia, o Zâne Giustiniàn Lòngo), a scitoaçión de Scîo a l'êa diventâ de lóngo ciù crìtica ànche se, gràçie a-a coràggio da sò goarnixón e a 'n'àbile polìtica diplomàtica, a Maónn-a a l'é ariêscîa a controlâla ancón pe 'n âtro sécolo, diventàndo coscì l'ùrtimo posediménto di latìn into Levànte. A-a fìn, tra i 14 e i 17 d'arvî do 1566, i tùrchi són arivæ a-a conquìsta definitîva de l'îzoa, atracàndo a tradiménto into pòrto da çitæ. A despæto da réiza pacìfica di maonéixi, tùtta Scîo a l'é stæta duaménte sachezâ, co-i sò governànti che són stæti amasæ ò torturæ. Tra de lô se pêuan aregordâ i dixéutto figeu, fìggi di maonéixi, màrtiri beatificæ a-i quæ a l'é dedicâ 'na stràdda a Pêgi e vàrri quàddri ascì[2][10][11].
Depoî a chéita de Scîo[modìfica | modìfica wikitèsto]
Co-a fìn do domìnio da Maónn-a in sce l'îzoa de Scîo e a liberaçión di Giustinién sopravisciûi, i quæ êan stæti inprexonæ da-i tùrchi in Crimêa, fêua de quarchedùn ch'o l'à decîzo de ritornâ a Scîo a ciù pàrte di ménbri da famìggia se són trasferîi inta penîzoa italiànn-a e in Grêcia. In particolâ, i doî ràmmi di Bànca e di Denéigri se són fîto stabilîi a-a córte do Stâto Pontifìccio, dónde són ìntræ sorviatùtto gràçie a l'agiùtto do Vinçénso Giustiniàn Denéigro, o quæ o stâva a Rómma za da divèrsci ànni e, da-o 1570, o l'êa diventòu cardinâ ascì. Lê o l'êa o cugnòu, in quànto fræ da sò mogê Gêuma, de Giöxèppe Giustiniàn Denéigro, arivòu a Rómma depoî a chéita de Scîo insémme a-i sò fìggi Vinçénso (o marchéize) e Benéito, âtro ménbro da famìggia ch'o saiâ nominòu cardinâ[2].
O Giöxèppe, aprêuvo a l'arénbo do cugnòu e a di maiézzi inmanegæ pe-e sò træ fìgge con di ménbri de cazàdde di Bandìn, di Monaldéschi e dì Màscimi, o l'à fîto òtegnûo de inportànti càreghe ch'àn permìsso d'aomentâ in mòddo consciderévole e richésse di Giustinién. Coscì, into 1590, o l'à acatòu o palàsso de Rómma che ancón a-a giornâ d'ancheu o pórta o nómme da famìggia, e dôe vìlle into céntro da çitæ. Pe de ciù, o l'à incomensòu a acatâ de tære d'in gîo a-o pàize de Basàn[2].
O fìggio magiô, o Benéito, depoî i stùddi a Perùggia, Pàdova e Zêna, a-i 17 de dexénbre do 1586 o l'é stæto nominòu cardinâ da-o Pàppa Scìsto V. L'âtro fìggio màsccio, o Vinçénso, o l'à in càngio ereditòu o féodo de Basàn, acatòu a-i 12 de zùgno do 1595 e elevòu, a-i 22 de novénbre do 1605, a-o tìtolo de Marchexâto da-o Pàppa Pòulo V. O Vinçénso, òmmo da-o fìn gùsto artìstico e gràn mecenâte, o l'à creòu e inandiòu a coleçión d'òpere d'àrte da pròpia famìggia, conosciûa co-o nómme de Coleçión Giustiniànn-a. Co-o Vinçénso o s'é però estìnto quéllo ràmmo di Giustinién olim Denéigro, co-a scciàtta romànn-a di Giustinién ch'a l'é stæta dónca continoâ da-i Giustinién olim Bànca, pe mêzo de l'Andrîa Giustiniàn Bànca, fìggio do Casàn scapòu da Scîo e ch'o stâva a Mescìnn-a. Gràçie a l'agiùtto de l'Òràçio Giustiniàn Lòngo, l'Andrîa o l'à spozòu Màia Flamìnia Pamphili, fìggia de Dònna Òlìnpia e néssa do futûro Pàppa Innocénço X, da-o quæ, a-i 21 de novénbre do 1645, o sò tìtolo o l'é stæto elevòu a quéllo de Prìnçipe[2].
Ciù ò mêno 'n sécolo dòppo, a grandéssa da famìggia Giustiniànn-a a l'é però arivâ progresivaménte a-a sò fìn co-i gréndi cangiaménti caxonæ da-e goære napoliòniche, co-ina prìmma requixiçión de rescidénse a Rómma da pàrte di françéixi inti ànni da Repùbrica Romànn-a. Pe de ciù o Vinçénso Giustiniàn Bànca, VI prìnçipe de Basàn, o l'é stæto ànche inprexonòu pe quàrche ténpo insémme a âtri prìnçipi romén[12] scibén che, za a-a fìn de quéllo ànno, o se trovâva a Parìggi cómme Inviòu Straordenâio pi-â Repùbrica da-o minìstro Charles-Maurice de Talleyrand-Périgord. A-a mórte do Vinçénso, a-i 13 de novénbre do 1826, sénsa erêdi e con pöche fortùnn-e conservæ, a s'é a-a fìn stragiâ l'intrêga Coleçión Giustiniànn-a, incomensâ da-o marchéize Vinçénso e o cardinâ Benéito into sò palàsso, o quæ o l'êa 'na tàppa òbligâ pe-i zoêni nòbili che conpîvan o Gran Tour[2].
A ògni mòddo, i Giustinién no se són difûxi sôlo a Zêna e Rómma. Quélli ch'êan arestæ a Scîo scìnn-a-o 1566, e dónca depoî a rifórma do scistêma di Albérghi vosciûa da l'Andrîa Döia into 1528, cómme són tornæ inta penîzoa italiànn-a òpû in Grêcia se són agregæ a-o "nêuvo" Albérgo Giustinién de Zêna, repigiàndo tórna o pròprio cognómme òriginâle; pe cóntra quélli a Scîo a continoòu a dêuviâ quéllo de Giustiniàn. In particolâ i Recanélli són anæti pi-â ciù pàrte a Zêna e a Rómma, méntre çèrti ràmmi da famìggia se pêuan trovâ a Smìrne e, scìnn-a-o XVIII sécolo, a Nàsso ascì. I âtri doî ràmmi ciù inportànti da famìggia, ö sæ i Cànpi e i Lònghi, se són trasferîi sorviatùtto a Zêna, dònde són arivæ pe bén çìnque vòtte a-o duxægo, e a Ancónn-a e Folìgno ascì[2].
Ménbri avoxæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Chi de sótta gh'é 'na cùrta seleçión di ménbri ciù avoxæ (pe càrega ò pe âtre raxoìn) da famìggia Giustiniànn-a, spartîi tra e scciàtte ciù inportànti inte quæ o peu divîzo l'Albèrgo. Notâ cómme inta lìsta chi de sótta són minsonæ tùtti doî i cognómmi, ö sæ ségge quéllo de l'Albèrgo che quéllo da famìggia òriginâia, scibén che de sòlito inta storiografîa a ne vêgne dêuviòu sôlo un.
Giustiniàn olim Bànca[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Andrieu Giustiniàn Bànca (1385-1456): fìggio de Nichiôzo e Brancalìonn-a Grimaldi, o l'êa un di ménbri da Maónn-a de Scîo. Dedicòu a-a coleçión e a-o comèrcio de òpere d'àrte, ativitæ ch'a l'à permìsso a l'Andrieu de intrâ in contàtto con inportànti umanìsti de l'época, o l'à scrîto ascì 'n poêma dedicòu a-a vitöia di zenéixi inta diféiza de Scîo, ciamòu Relazione dell'attacco e difesa di Scio[13].
- Aostìn Giustiniàn Bànca (1470-1536): fìggio de Pòulo, do ràmmo di Bànca, e de Bertomêa, do ràmmo di Lònghi, o l'é stæto o véscovo da diòcexi de Nébbio. O l'é aregordòu sorviatùtto cómme l'aotô de vàrie òpere, tra e quæ se pêuan aregordâ i famôxi Castigatissimi annali, o Dialogo nominato Corsica, e a Descrittione della Lyguria[14].
- Brìçio Giustiniàn Bànca (1713-1778): fìggio de Gioàn Batìsta de Brìçio e Camìlla Pastorélli, a-i 31 de zenâ do 1775 o l'é stæto nominòu 174° dûxe da Repùbrica de Zêna, un di éutto elezûi inte 'sta famìggia chi. Spozòu con Izabèlla Döia, o no l'à avûo fìggi e o l'é interòu inta gêxa do Gexù e di Sànti Anbrêuxo e Andrîa[15][16].
Pe de ciù, a-o ràmmo di Bànca a fa pàrte ànche a lìnia di Giustiniàn de Basàn, incomensâ con l'Andrîa Giustiniàn (1605-1676), erêde do marchéize Vinçénso Giustiniàn, e estìnta into 1826 co-a mórte de Vinçénso, VI° prìnçipe de quéllo féodo. A ògni mòddo, da quéllo ànno a lìnia di prìnçipi de Basàn a l'é continoâ scìnn-a-o 1941 co-in ràmmo da famìggia di Bandìn inparentòu con 'sti Giustinién chi, pe pöi estingoîse do tùtto.
Giustiniàn olim Cànpo[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Zâne Antönio Giustiniàn Cànpo (1676-1735): fìggio de Zâne Antönio de Lusciàndro e de Plàcida Damæn, a-i 22 de seténbre do 1713 o l'é stæto nominòu 142° dûxe da Repùbrica de Zêna, un di éutto elezûi inte 'sta famìggia chi. O l'é mòrto sénsa spozâse e sénsa fìggi; o l'êa interòu inta gêxa de Sàn Ménego, caciâ zu into 1826[16][17].
- Zâne Aostìn Giustiniàn Cànpo (1583-1613): fìggio de Nichiôzo, a-i 27 de novénbre o l'é stæto nominòu 78° dûxe da Repùbrica de Zêna, un di éutto elezûi inte 'sta famìggia chi. O l'é interòu inta gêxa de Sànta Màia de Castéllo[16].
Giustiniàn olim Denéigro[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Benéito Giustiniàn Denéigro (1554-1621): fìggio de Giöxèppe de Benéito e de Gêuma, do ràmmo di Recanélli, o l'é un di Giustinién che són ariescîi a scapâ a Rómma depoî a chéita de Scîo. A-i 16 de novénbre do 1586 o l'é stæto nominòu cardinâ da-o Pàppa Scìsto V[18].
- Vinçénso Giustiniàn Denéigro (1564-1637): fìggio de Giöxèppe de Benéito e de Gêuma, do ràmmo di Recanélli, o l'é stæto l'ùrtimo propiêtâio da Maónn-a de Scîo prìmma da sò chéita inte moén di tùrchi. Scapòu dónca a Rómma, dónde gh'êa za âtri ménbri da sò famìggia, o l'é fîto diventòu un di nòbili ciù infloénti da çitæ, óltre che gràn mecenâte e colezionìsta de òpere d'àrte[19].
Giustiniàn olim Lòngo[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Bertomê Giustiniàn Lòngo (1435-1520): fìggio de Zâne de Daniælo e de Pomelìnn-a Di Fornæ, òmmo polìtico, o l'é stæto Cónsole de Càffa (into 1470), governatô da Maónn-a de Scîo (1476 e 1507) e da Còrsega (1501-1502). Pe de ciù, scìnn-a-a sò mòrte into 1520, o l'é stæto incaregòu de numerôze miscioìn diplomàtiche pe cònto da Repùbrica[20].
- Brìçio Giustiniàn Lòngo (1457 ca.-?): fìggio de Ménego de Bertomê e de Adornìnn-a Adórno, o l'é stæto pe tànti ànni 'n corsâ e amiràlio a-o servìçio da Repùbrica. A-o moménto da dediçión de Zêna a-o Loîgi XII de Frànsa o l'é pasòu sótt'a-o rè de Spàgna, a-o pàppa e a l'inperatô Càrlo V, aprêuvo a-a poxiçión di Giustinién, de lóngo pàrte da façión di mascheræ[21].
- Cézare Giustiniàn Lòngo (1550-?): fìggio de Galiàsso de Galiàsso de Brìçio e de Camìlla Duràsso De Batìsta, o l'é senatô da Repùbrica e anbasciatô de Zêna in Spàgna inti ànni da grâve crîxi finançiâia de quéllo régno. Tornòu in Ligùria pe risòlve de questioìn diplomàtiche in sciâ propiêtæ do Marchexâto de Finâ, o l'é mòrto, fòscia a Zêna, depoî o 1617[22].
- Galiàsso Giustiniàn Lòngo (1465 ca.-?): fìggio de Brìçio e de Gêumìnn-a Di Fornæ, o l'é stæto pe tànti ànni a-o servìçio di rè de Spàgna cómme capitànio de galêe, parteçipàndo a-a batàggia de Càppo d'Órso ascì, inta quæ o l'é stæto inprexonòu. Mandòu a Zêna, aprêuvo a l'intençión de l'Andrîa Döia de pasâ co-i spagnòlli o l'é stæto a ògni mòddo liberòu[23].
- Lùcco Giustiniàn Lòngo (1586-1651): fìggio de Lusciàndro e de Lélia De Frànchi Tôzo, a-i 21 de lùggio do 1644 o l'é stæto nominòu 107° dûxe da Repùbrica de Zêna, un di éutto elezûi inte 'sta famìggia chi. O l'é interòu inta gêxa de Sànta Màia de Castéllo[24].
- Lusciàndro Giustiniàn Lòngo (1554-1631): fìggio de Lùcca de Vinçénso e de Manétta Sòuli, a-i 6 d'arvî do 1611 o l'é stæto nominòu 89° dûxe da Repùbrica de Zêna, un di éutto elezûi inte 'sta famìggia chi. O l'é interòu inta gêxa de Sànta Màia de Castéllo[16].
- Òràçio Giustiniàn Lòngo (1580-1649): fìggio de Giöxèppe e de Despìnn-a, do ràmmo di Gaibâdi, persónn-a sénplice e ligâ a-e instituçioìn religiôze a-e quæ o l'à fæto pàrte, o l'é stæto nominòu véscovo, e pöi cardinâ ascì, da-o pàppa Inocénço X. Dæto ch'o l'êa bón a parlâ in grêgo, o l'à fæto pàrte de vàrie comiscioìn con l'òbietîvo d'unî tórna e gêxe catòlica e ortodòssa[25].
- Zan'Andrîa Giustiniàn Lòngo (1494-1554): fìggio de Baldasàrre e de Ginevrìnn-a Spînoa, a-i 4 de zenâ do 1539 o l'é stæto nominòu 51° dûxe da Repùbrica de Zêna, un di éutto elezûi inte 'sta famìggia chi. Spozòu con Manêna do ràmmo di Bànca, da-a quæ o l'à avûo dôe fìgge, o l'é interòu inta gêxa de Sànta Màia de Castéllo[16].
- Zâne Giustiniàn Lòngo (1418-1453): fìggio de Bertomê de Antönio, o l'é un di ménbri ciù avoxæ da famìggia Giustiniànn-a. O l'êa a càppo da diféiza de un di pónti ciù crìtichi de miâge da çitæ de Costantinòpoli into córso do sò blòcco do 1453, poxiçión inta quæ o l'é restòu scìnn-a quànde, sùbito prìmma da chéita da çitæ, o l'é stæto graveménte inciagòu a-i 29 de màzzo[26].
Giustiniàn olim Monêgia[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Ansâdo Giustiniàn Monêgia (1502-1596): fìggio de Baldasàrre de Ansâdo e de 'na dònna de Scîo, diplomàtico asæ avoxòu, o l'à avûo 'n ròllo inportànte inte l'ànbito da congiûa di Fiéschi óltre che-e vàrie miscioìn a l'èstero a lê afidæ. O l'é interòu inta gêxa de Sànta Màia de Castéllo[27].
- Giùlio Giustiniàn Monêgia (1543 ca.-1616): fìggio de Pêo e de Màia Giustiniàn, do ràmmo di Recanélli, o l'é stæto un di Giustinién caturæ e deportæ da-i tùrchi depoî a chéita de Scîo. Depoî a sò liberaçión, o l'é stæto òspitòu da-i sò parénti za in Itàlia, vegnìndo nominòu véscovo de Aiàccio a-i 28 de seténbre do 1587. O l'é interòu inta catedrâle de quélla çitæ[28].
- Pòulo GIustiniàn Monêgia (1506-1586): nasciûo a Zêna, a-i 6 d'òtôbre do 1569 o l'é stæto nominòu 67° dûxe da Repùbrica de Zêna, un di éutto elezûi inte 'sta famìggia chi. Spozòu con Setìmia Invrêa, da-a quæ o l'à avûo 'na sôla fìggia, o l'é interòu inta gêxa de Sànta Màia de Castéllo[16].
Giustiniàn olim Recanéllo[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Michê Giustiniàn Recanéllo (1612-1680): fìggio de Pêo e de Màia Còsta, méntre o travagiâva cómme aministratô apostòlico de çèrte abaçîe o l'à fæto di inportànti stùddi, scrivéndo numerôxe òpere. Tra de quésta se pêuan aregordâ La gloriosa morte di diciotto fanciulli Giustiniani, dedicâ a-i màrtiri Giustinién de Scîo, óltre che, sorviatùtto, a monumentâle Gli scrittori liguri[29].
- Pêo Màia Giustiniàn Recanéllo (1693-1765): nasciûo a Scîo, depoî vàrri ànni into monestê de Montecasìn o l'é stæto nominòu véscovo da-o Pàppa Benéito XIII a-i 6 de òtôbre do 1726. In prinçìpio a-a diòcexi de Sagónn-a, da-o 1741 scìnn-a-a sò mòrte o l'é stæto o véscovo da diòcexi de Vintimìggia-Sanrémmo[30].
- Vinçénso Giustiniàn Recanéllo[31] (1519-1582): fìggio de Françésco e de Catæn, do ràmmo di Lònghi, o l'é stæto méistro generâle de l'òrdine di predicatoî scìnn-a quànde, a-i 17 de màzzo do 1570, o l'é stæto nominòu cardinâ. O l'é interòu inta baxìlica de Sànta Màia sôvia Minèrva, a Rómma[32].
Âtri ràmmi[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Giustiniàn olim Aràngio
- Ponpêo Giustiniàn Aràngio (1563-1616): fìggio de Françésco e de ina dònna còrsa, o l'é stæto scritô e capitànio, a-o servìçio da Spàgna prìmma e da Repùbrica de Venéçia pöi. O l'à parteçipòu a-a coscì dîta goæra di òtànt'ànni e a quélla de Gradìsca, inta quæ o l'à stæto inciagòu a mòrte da 'n córpo de moschétto[33].
- Giustiniàn olim Cipròçio
- Demétrio Giustiniàn Cipròçio (1450-1507): fìggio de Tomâxo e de Giorgétta Giustiniàn, o l'é stæto 'n inportànte mercànte e diplomàtico inti ànni de fórte agitaçión di teritöi da Repùbrica, méntre quésta a l'êa sotopòsta a-e dediçioìn a-i Sfòrza e a-i françéixi. Dòppo a cùrta esperiénsa do duxægo popolâre do Pòulo da Nêuve o l'é stæto condanòu a mòrte da-o Loîgi XII de Frànsa[33].
- Giustiniàn olim Gaibâdo
- Françésco Giustiniàn Gaibâdo (1336-1408): fìggio de Ménego Gaibâdo, o l'é stæto un di dózze nòbili zenéixi che, a-i 14 de novémbre do 1362, se són unîi a Scîo formàndo l'Albèrgo Giustiniàn. A-i 16 de lùggio do 1393 o l'é stæto nominòu 17° dûxe da Repùbrica de Zêna, un di éutto elezûi inte 'sta famìggia chi. O l'êa interòu inta gêxa de Sàn Françésco de Castelétto[16].
Rescidénse[modìfica | modìfica wikitèsto]
Zêna[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Palàsso Giustiniàn (Vîa di Giustinién 12): palàsso scitoòu da-arénte a-i âtri palàssi do "quartê" di Giustinién, depoî tànti ànni d'abandón e decadénsa o l'é stæto restaoròu tra o 2000 e o 2005. A l'é 'na costruçión bén bén antîga, refæta ciù vòtte: depoî 'n prìmmo palàsso de l'etæ de mêzo gh'é stæte de ricostruçioìn sucesîve into Quatroçénto e inta segónda meitæ do Seiçénto[34].
- Palàsso Lusciàndro Giustiniàn: o se trêuva in Vîa Sàn Benàrdo, a-o nùmero 21. Minsonòu pi-â prìmma vòtta into sécolo XIV, o l'é stæto azónto inti ròlli into 1599, quànde o l'êa de propiêtæ do dûxe Lusciàndro Giustiniàn Lòngo, da-o quæ o l'à pigiòu o nómme[35].
- Palàsso Marcantönio Giustiniàn: scitoòu in Ciàssa Giustinién a-o nùmero 6, o l'é o ciù inportànte palàsso da famìggia a Zêna tànto che, cómme i Palàssi Ròsso e Giànco, o l'à bén doî cién nòbili. O sò nómme o vêgne da-o ménbro da famìggia che, tra i sécoli XVII e XVIII, o l'à anpliòu e ordinòu de grénde refæte a-o palàsso, ch'o l'à dónca pigiòu a sò fàccia d'ancheu[36].
- Palàsso Vinçénso Giustiniàn Bànca: o se trêuva inta Vîa di Giustinién a-o nùmero 11. O palàsso, conosciûo co-o nómme de Palàsso Franzón ascì (da-a libràia ch'a ghe stâva), o l'é stæto costroîo pe voentæ do cardinâ Vinçénso Giustiniàn Bànca tra o 1550 e o 1582. A diferénsa da ciù pàrte di Palàssi di Ròlli, o l'à conservòu squæxi do tùtto o sò fórma òriginâia[37].
- Vìlla Giustiniàn-Cangiâxo: a se trêuva in Vîa Montalêgro 1, into quartê de Arbâ. Costroîa a partî da-o 1548 pe-o nòbile Lùcco Giustiniàn, in sciô progètto do Galiàsso Alésci, into 1787 a l'é stæta acatâ da-a famìggia Cangiâxo. Danezâ da-i bonbardaménti da Segónda Goæra Mondiâle, a-a giornâ d'ancheu a l'é unn-a de sêde de l'universcitæ de Zêna[38].
Rómma[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Palàsso Giustiniàn: scitoòu a-o céntro da çitæ, o Palàsso Giustiniàn de Rómma o l'é stæto costroîo vèrso a fìn do XVI sécolo, vegnìndo acatòu da Giöxèppe Giustiniàn into 1590. O l'é pöi stæto alargòu da-i sò fìggi Benéito e Vinçénso, diventàndo a sêde de l'inportànte coleçión de òpere d'àrte incomensâ pròprio da-o Vinçénso. A-a giornâ d'ancheu o palàsso o l'é a sêde da prescidénsa do Senâto italiàn[39].
- Vìlla Giustiniàn Màscimo: a levànte do céntro stòrico, a l'é stæta costroîa pe voentæ do marchéize Vinçénso Giustiniàn. A costruçión da vìlla, incomensâ into 1605, a l'é 'n progètto do Françésco Boromìn. Into 1802 a l'é stæta acatâ da famìggia Màscimo, da-a quæ a l'à pigiòu l'âtra pàrte do sò nómme, pe pasâ a-a fìn a-i Lançelòtti into 1848[40].
- Vìlla Giustiniàn Odescalchi: afaciâ in sciâ ciàssa vêgia do pàize de Basàn Romàn, a l'êa a rescidénsa estîva di Giustinién de Rómma. Costroîa into XII sécolo, a l'é stæta acatâ da Vinçénso Giustiniàn, o quæ o l'à fæto incomensâ, a partî da-o 1603, i inportànti travàggi ch'àn dæto a-o palàsso a sò fàccia d'ancheu. Diventâ 'na rescidénsa da famìggia di Odescalchi, òua a l'é de propiêtæ pùblica[41].
Âtre rescidénse[modìfica | modìfica wikitèsto]
- "A Giustiniànn-a": vìlla de canpàgna avoxâ pe-i sò vignêti, a se trêuva inta fraçión Roverêto do comùn de Gâvi. Costroîa a-o pòsto de 'n ciù antîgo monestê di fràtti benedetìn, a l'é pasâ a-i Giustinién into 1625, fòscia cómme riconpénsa pe-o càppo da goarnixón do Fòrte de Gâvi aprêuvo a-a sò vitöia cóntra 'n'armâ françéize. A-a giornâ d'ancheu a l'é a sêde de 'n'inpréiza agrìcola ch'a prodûxe ciù ò mêno 215.000 botìgge de vìn a l'ànno[42].
- Palàsso Giustiniàn: palàsso into comùn de Amelia, o l'é 'na strutûa do XIII sécolo, acatâ da-i Giustinién into Seiçénto. Purtròppo a ciù pàrte da costruçión a l'é vegnûa zu into 1817, aprêuvo a-o colàsso da sotostànte cistèrna de l'etæ româna, co-ina sôla âa ch'a l'é ancón vixìbile a-a giornâ d'ancheu[43].
- Palàsso Giustiniàn: palàsso afaciòu in sciâ ciàssa centrâle do pàize de Capràrica de Lécce, o l'é stæto acatòu da-i Giustinién into XVII sécolo, i quæ àn ordinòu i travàggi ch'àn dæto a-a costruçión a sò fàccia atoâle. O l'é stæto realizòu in sciâ bâze de 'na costruçión bén bén ciù antîga, remontànte a l'etæ normànn-a[44].
- Palàsso Giustiniàn: palàsso into céntro stòrico de Mónte Rinàldo, costroîo in sciâ ciàssa ciù inportànte do pàize. Into XVIII sécolo o l'é stæto rinovòu da-i Giustinién, i quæ, pe mêzo de 'na série d'unioìn tra palàssi ciù antîghi, àn creòu a strutûa atoâle. 'Na vòtta estìnto quésto ràmmo da cazàdda, o palàsso o l'é stæto acatòu da âtre famìgge scìnn-a a pasâ, inte l'ànno 2000, a-o comùn[45].
- Palàsso Giustiniàn: antîgo castéllo da fraçión de Ceparànn-a, into comùn de Bolàn, o l'é stæto acatòu da-i Giustinién into 1717 e da quésti rinovòu scìnn-a a trasformâlo inte 'na rescidénsa scignorîle. Inte l'Eutoçénto a l'é stæta edificâ l'arénte capélla gentilìçia, dedicâ a-a Santìscima Nonçiâ[46].
- Palàsso Giustiniàn: castéllo-palàsso de Vesàn, scitoòu inta fraçión de Vesàn Sotàn, o l'é diventòu de propiêtæ da famìggia Giustiniànn-a into 1832, aprêuvo a-o maiézzo do Pêo Giustiniàn co-a contéssa Terêza Picêdi, ùrtima erêde di scignoî do pòsto. Ancón a-a giornâ d'ancheu o l'é abitoòu da 'sto ràmmo da famìggia chi[47].
- Vìlla Giustiniànn-a: vìlla de Bâri caraterizâ da 'n cô rósso açéizo, raxón pi-â quæ a l'é ciamâ a "câza róssa" ascì, a l'é 'na strutûa bén bén antîga, dêuviâ cómme grancia da-i benedetìn tra o IX e o XII sécolo. Sótt'a-a vìlla gh'é 'n ipogêo de l'etæ bizantìnn-a, dêuviòu cómme sepolcrêto ebràico ascì[48].
- Vìlla Giustiniànn-a: vìlla in scê colìnn-e da-arénte a-a çitæ còrsa de Bastîa, a l'é stæta costroîa pe-o véscovo Càrlo Fabrìçio Giustiniàn into 1660. Testimoniànsa de l'inportànte prezénsa da famìggia Giustiniànn-a in sce l'îzoa (arivâ a-a nòmina de éutto di sò ménbri a governatoî da Còrsega), d'ancheu a se trêuva in de condiçioìn no goæi bónn-e[49].
Albèrgo Giustiniàn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Depoî a rifórma de l'Andrîa Döia do 1528, dîta do "Garibétto", i Giustinién són diventæ un di sôli 28 albèrghi di nòbili inti quæ se dovéivan arechéugge e famìgge da nobiltæ zenéize. Da-a ciæa òrìgine "popolâre", quéllo di Giustinién o l'êa un di albèrghi ciù gréndi, formòu da 'n gràn nùmero de famìgge che, co-o pasâ di ànni, se són asociæ a-e dózze òriginâli.
Depoî a sò creaçión into 1362, moménto into quæ ne faxéivan pàrte prinçipalménte e famìgge Aràngio, Adórno, Bànca, Cànpi, Denéigro, Fornêto, Gaibâdo e Lòngo, se són unîe âtre famìgge de lignêua manimàn che quéste diventâvan sòccie da maónn-a, acatàndo de quöte de parteçipaçión[2]. In particolâ, depoî o 1528, ö sæ quànde tànte âtre cazàdde són intræ inte l'albèrgo, inti Giustinién êan inclûze e famìgge elenchæ chi de sótta[50]:
- Ænn-a: famìggia òriginâia de Rapàllo[51].
- Aràngio: antîga famìggia zenéize, a l'é unn-a de dózze ch'àn fondòu l'albèrgo into 1362[52].
- Argiròffo: famìggia òriginâia de Ciâvai[51].
- Bànca (De): famìggia òriginâia de Rapàllo, a l'é unn-a de dózze ch'àn fondòu l'albèrgo into 1362[53].
- Benvegnûo: famìggia òriginâia de Nèrvi, a l'à fæto pàrte de l'albèrgo Giustiniàn a partî da-o 1528[54].
- Bonfànte: famìggia òriginâia de Diàn Castéllo, arivâ a Zêna ciù ò mêno into 1150, a l'à fæto pàrte de l'albèrgo Giustiniàn a partî da-o 1528[55].
- Bonivénto: famìggia òriginâia da Romàgna, a l'à fæto pàrte di albèrghi Giustiniàn e Gentî[55].
- Bónn-a: famìggia òriginâia de Monterósso, a l'à fæto pàrte di albèrghi Giustiniàn e De Frànchi a partî da-o 1528[56].
- Briandàte: famìggia òriginâia de Biandrate, a l'à fæto pàrte de l'albèrgo Giustiniàn a partî da-o 1528[57].
- Cànpo: famìggia inparentâ co-i Viscónti, a l'é unn-a de dózze ch'àn fondòu l'albèrgo into 1362. Da-o 1528 àn fæto pàrte di albèrghi Promontöio e Lomelìn[58].
- Castéllo (ò De Càstro): famìggia inparentâ co-i Viscónti, a l'à fæto pàrte de l'albèrgo Giustiniàn a partî da-o 1394 pe pöi pasâ, da-o 1439, in quéllo di Grimaldi. Da chi a l'à avûo òrìgine a famìggia Zacàia[59].
- Cavatòrta: famìggia òriginâia da Lonbardîa, arivâ a Zêna into XII sécolo, a l'à fæto pàrte de inte l'albèrgo Giustiniàn a partî da-o 1528[60].
- Ciòcia: famìggia òriginâia da Lonbardîa, arivâ a Zêna into XIV sécolo, a l'à fæto pàrte de l'albèrgo Giustiniàn a partî 1528[61].
- Cipròtti: famìggia òriginâia de Cîpro, a l'à fæto pàrte de l'albèrgo Giustiniàn a partî da-o 1528[62].
- Còrsi: famìggia òriginâia de Sànn-a, a l'à fæto pàrte de l'albèrgo Giustiniàn a partî da-o 1528[63].
- Denéigro: famìggia òriginâia de Pòrtovénere, a partî da-o 1528 'na pàrte de 'sta famìggia chi a l'à creòu 'n pròpio albèrgo[64].
- Figàllo: famìggia òriginâia de Rapàllo, a l'à fæto pàrte de l'albèrgo Giustiniàn a partî da-o 1532[65].
- Fornêto (De): famìggia òriginâia de Rapàllo, a l'é unn-a de dózze ch'àn fondòu l'albèrgo into 1362[66].
- Gaibâdo: famìggia òriginâia da Valàdda da Gravéggia, a l'é unn-a de dózze ch'àn fondòu l'albèrgo into 1362. A l'é pöi pasâ, a partî da-o 1528, inti albèrghi Lomelìn e Interiàn[67].
- Lionàrdo: a l'à fæto pàrte de l'albèrgo Giustiniàn a partî da-o 1528[68].
- Lòngo: famìggia òriginâia de Vendón, arivâ a Zêna ciù ò mêno into 980, a l'é unn-a de dózze ch'àn fondòu l'albèrgo into 1362[69].
- Marùffo: famìggia òriginâia da Spézza, a l'à fæto pàrte di albèrghi Giustiniàn e Fiéschi[70].
- Masón: famìggia òriginâia de Récco, arivâ a Zêna into 1150, a l'à fæto pàrte de l'albèrgo Giustiniàn a partî da-o 1528[71].
- Monêgia: famìggia òriginâia de Monêgia, a l'à fæto pàrte di albèrghi Giustiniàn, Lercâ e Çigâa a partî da-o 1528[72].
- Mongiardìn: famìggia òriginâia de Mongiardìn, a l'é arivâ a Zêna a l'inìçio do XIII sécolo[72].
- Mòrchio: famìggia òriginâia de Rapàllo, arivâ a Zêna a-a meitæ do XIV sécolo, a l'à fæto pàrte de l'albèrgo Giustiniàn a partî da-o 1528[73].
- Novâro: famìggia òriginâia de Novâra, a l'à fæto pàrte di albèrghi Giustiniàn, Çenturión e Döia a partî da-o 1528[74].
- Oivê: antîga famìggia zenéize, a l'é unn-a de dózze ch'àn fondòu l'albèrgo into 1362, intràndo pöi inti De Frànchi ascì[75].
- Pagànn-a (De): famìggia òriginâia de Sànn-a ò Rapàllo, a l'à fæto pàrte di albèrghi Giustiniàn e De Frànchi[76].
- Pasàn (Da): famìggia òriginâia de Pasàn, a l'à fæto pàrte di albèrghi Giustiniàn, Lomelìn e Denéigro a partî da-o 1528[77].
- Pónte: famìggia òriginâia da Valàdda da Ponçéivia, arivâ a Zêna into 1170, a l'à fæto pàrte de l'albèrgo Fatinànti a partî da-o 1380 pe pöi pasâ, da-o 1528, inti albèrghi Giustiniàn, Gentî e Çìbbo[78].
- Pràndi: famìggia òriginâia da Lonbardîa, a l'à fæto pàrte de l'albèrgo Giustiniàn a partî da-o 1528[79].
- Pròu: famìggia òriginâia de Pròu, inta Valàdda do Bezàgno, arivâ a Zêna into 1260, a l'à fæto pàrte di albèrghi Giustiniàn e Denéigro a partî da-o 1528[80].
- Rebùffo: famìggia òriginâia de Séstri Levànte, arivâ a Zêna into XIII sécolo, a l'à fæto pàrte de l'albèrgo Giustiniàn a partî da-o 1528[81].
- Recanélli: famìggia òriginâia da Rivêa, arivâ a Zêna into 1340, a l'à fæto pàrte de l'albèrgo Giustiniàn a partî da-o 1359[81].
- Rocatagiâ: famìggia òriginâia da Rivêa de Levànte, a l'à fæto pàrte de l'albèrgo Giustiniàn a partî da-o 1528[82].
- Ròcca: famìggia òriginâia da Valàdda do Bezàgno, arivâ a Zêna ciù ò mêno into 1260, a l'à fæto pàrte de l'albèrgo Giustiniàn a partî da-o 1345 e, da-o 1528, di Pravexìn ascì[82].
- Sàn Teodöo: famìggia òriginâia do quartê de Zêna co-o mæximo nómme, a l'à fæto pàrte de l'albèrgo Giustiniàn a partî da-o 1360[83].
- Sarvaréssa: famìggia òriginâia da zöna de Nöi, arivâ a Zêna ciù ò mêno into 1340, a l'à fæto pàrte de l'albèrgo Giustiniàn a partî da-o 1528[84].
- Séstri: famìggia òriginâia de Séstri Levànte, a l'à fæto pàrte di albèrghi Giustiniàn e De Frànchi a partî da-o 1528[84].
- Ughétti: antîga famìggia zenéize, a l'à fæto pàrte de l'albèrgo Giustiniàn a partî da-o 1359[85].
- Valebónn-a: famìggia òriginâia da Rivêa, a l'à fæto pàrte de l'albèrgo Giustiniàn a partî da-o 1528[86].
- Valeràn: a l'à fæto pàrte de l'albèrgo Giustiniàn a partî da-o 1528[87].
- Vegétti: antîga famìggia zenéize[88].
- Vigneu: famìggia òriginâia de Récco, a l'à fæto pàrte di Giustiniàn e, da-o 1528, di Grìllo ascì[89].
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ 1,0 1,1 (IT) Giovanni Battista di Crollalanza, Dizionario storico-blasonico delle famiglie nobili e notabili italiane, estinte e fiorenti, vol. 1, Pîza, 1888, p. 487-488.
- ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 (IT) Giustiniani di Genova, in sce giustiniani.info. URL consultòu o 25 zenâ 2022.
- ↑ (IT) Palazzo Giustiniani - Genova, in sce giustiniani.info. URL consultòu o 3 arvî 2022.
- ↑ L'azónta de l'àgogia néigra inperiâle, a 'na tésta e in cànpo d'öo, a l'é stæta concèssa into 1413 da l'inperatô Sigismóndo.
- ↑ 5,0 5,1 (IT) Genealogia dell'Augustissima Famiglia Giustiniana (PDF), in sce giustiniani.info. URL consultòu o 4 arvî 2022.
- ↑ 6,0 6,1 Giustiniàn, 1537, Car. CXXXVII
- ↑ (LA) Conuentio secunda inter comune Ianue et mahonenses (PDF), in sce giustiniani.info. URL consultòu o 4 arvî 2022.
- ↑ Quésto quàddro, conservòu into Musêo naçionâle de Capodimonte de Nàpoli, o l'é stæto realizòu cómme bòssa pe unn-a de decoraçioìn da sofîta da sâla do Consegétto into Pâxo. Purtròppo l'òpera a l'é stæta destrûta inte l'incéndio do 1777.
- ↑ (IT) Chiesa di Santa Maria di Castello - la chiesa dei Giustiniani, in sce giustiniani.info. URL consultòu o 4 arvî 2022.
- ↑ (IT) Michê Giustinién, La gloriosa morte de' diciotto fanciulli Giustiniani patritij genouesi, de' signori di Scio, scritta dall'abbate Michele Giustiniani del sangue stesso, e celebrata da diuersi eruditi ingegni d'Europa, Avelìn, Per Camillo Cauallo, 1656.
- ↑ (IT) Massacro dei Giustiniani a Chios nel 1566, in sce giustiniani.info. URL consultòu o 6 frevâ 2022.
- ↑ (IT) Notizie storiche sull'invasione francese a Roma e sulla nascita della Prima Repubblica Romana, in sce giustiniani.info. URL consultòu o 4 arvî 2022.
- ↑ (IT) Enrico Basso, GIUSTINIANI, Andreolo, in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 57, Rómma, Treccani, 2001.
- ↑ (IT) Aurelio Cevolotto, GIUSTINIANI, Agostino, in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 57, Rómma, Treccani, 2001.
- ↑ (IT) Maristella Cavanna Ciappina, GIUSTINIANI, Brixio, in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 57, Rómma, Treccani, 2001.
- ↑ 16,0 16,1 16,2 16,3 16,4 16,5 16,6 (IT) Sergio Bonadonna e Mario Marcenaro, Rosso Doge: i Dogi della Repubblica di Genova dal 1399 al 1797, Zêna, De Ferrari Editore, 2018, ISBN 978-88-6405-998-3.
- ↑ (IT) Maristella Cavanna Ciappina, GIUSTINIANI, Giovan Antonio, in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 57, Rómma, Treccani, 2001.
- ↑ (IT) Simona Feci e Luca Bortolotti, GIUSTINIANI, Benedetto, in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 57, Rómma, Treccani, 2001.
- ↑ (IT) Simona Feci, Luca Bortolotti e Franco Bruni, GIUSTINIANI, Vincenzo, in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 57, Rómma, Treccani, 2001.
- ↑ (IT) Maristella Cavanna Ciappina, GIUSTINIANI, Bartolomeo, in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 57, Rómma, Treccani, 2001.
- ↑ (IT) Calogero Farinella, GIUSTINIANI, Brizio, in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 57, Rómma, Treccani, 2001.
- ↑ (IT) Maristella Cavanna Ciappina, GIUSTINIANI, Cesare, in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 57, Rómma, Treccani, 2001.
- ↑ (IT) Maristella Cavanna Ciappina, GIUSTINIANI, Galeazzo, in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 57, Rómma, Treccani, 2001.
- ↑ (IT) Calogero Farinella, GIUSTINIANI, Luca, in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 57, Rómma, Treccani, 2001.
- ↑ (IT) Massimo Ceresa, GIUSTINIANI, Orazio, in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 57, Rómma, Treccani, 2001.
- ↑ (IT) Giustina Olgiati, GIUSTINIANI, Giovanni, in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 57, Rómma, Treccani, 2001.
- ↑ (IT) Maristella Cavanna Ciappina, GIUSTINIANI, Ansaldo, in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 57, Rómma, Treccani, 2001.
- ↑ (IT) Stefano Tabacchi, GIUSTINIANI, Giulio, in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 57, Rómma, Treccani, 2001.
- ↑ (IT) Maria Carla Italia, GIUSTINIANI, Michele, in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 57, Rómma, Treccani, 2001.
- ↑ (IT) Stefano Tabacchi, GIUSTINIANI, Pier Maria, in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 57, Rómma, Treccani, 2001.
- ↑ Segóndo âtre fónte o l'é do ràmmo di Denéigro, cómme o marchéize da-o mæximo nómme.
- ↑ (IT) Dario Busolini, GIUSTINIANI, Vincenzo, in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 57, Rómma, Treccani, 2001.
- ↑ 33,0 33,1 (IT) Calogero Farinella, GIUSTINIANI, Demetrio, in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 57, Rómma, Treccani, 2001.
- ↑ (IT) Giustiniani. I palazzi, la storia - Presentazione della nuova sede di via dei Giustiniani (PDF), in sce giustiniani.info. URL consultòu o 24 màrso 2022.
- ↑ (IT) Via San Bernardo 21, in sce irolli.it. URL consultòu o 24 màrso 2022.
- ↑ (IT) Piazza Giustiniani 6 - Marc'Antonio Giustiniani, in sce irolli.it. URL consultòu o 24 màrso 2022.
- ↑ (IT) Via dei Giustiniani 11 - Vincenzo Giustiniani Banca, in sce irolli.it. URL consultòu o 24 màrso 2022.
- ↑ (IT) Palazzo Giustiniani Cambiaso, in sce giustiniani.info. URL consultòu o 24 màrso 2022.
- ↑ (IT) Palazzo Giustiniani a Roma, in sce giustiniani.info. URL consultòu o 31 màrso 2022.
- ↑ (IT) Villa Giustiniani a Roma, in sce giustiniani.info. URL consultòu o 31 màrso 2022.
- ↑ (IT) Palazzo Giustiniani Bassano Romano, in sce giustiniani.info. URL consultòu o 31 màrso 2022.
- ↑ (IT) La Giustiniana Gavi, in sce giustiniani.info. URL consultòu o 31 màrso 2022.
- ↑ (IT) Palazzo Giustiniani Amelia, in sce giustiniani.info. URL consultòu o 31 màrso 2022.
- ↑ (IT) Palazzo Giustiniani Caprarica di Lecce, in sce giustiniani.info. URL consultòu o 31 màrso 2022.
- ↑ (IT) Palazzo Giustiniani Monte Rinaldo, in sce giustiniani.info. URL consultòu o 31 màrso 2022.
- ↑ (IT) Palazzo Giustiniani Ceparana, in sce giustiniani.info. URL consultòu o 31 màrso 2022.
- ↑ (IT) Palazzo Giustiniani Vezzano, in sce giustiniani.info. URL consultòu o 31 màrso 2022.
- ↑ (IT) Villa GIustiniana Bari, in sce giustiniani.info. URL consultòu o 31 màrso 2022.
- ↑ (IT) Villa Giustiniana Bastia, in sce giustiniani.info. URL consultòu o 31 màrso 2022.
- ↑ (IT) Giovanni Andrea Ascheri, Notizie storiche delle famiglie in alberghi in Genova, Zêna, Tipografia Faziola, 1846.
- ↑ 51,0 51,1 Scorza, 2014, p. 24
- ↑ Scorza, 2014, p. 23
- ↑ Scorza, 2014, p. 30
- ↑ Scorza, 2014, p. 36
- ↑ 55,0 55,1 Scorza, 2014, p. 42
- ↑ Scorza, 2014, p. 40
- ↑ Scorza, 2014, p. 47
- ↑ Scorza, 2014, p. 54
- ↑ Scorza, 2014, p. 63
- ↑ Scorza, 2014, p. 65
- ↑ Scorza, 2014, p. 70
- ↑ Scorza, 2014, p. 72
- ↑ Scorza, 2014, p. 76
- ↑ Scorza, 2014, p. 147
- ↑ Scorza, 2014, p. 94
- ↑ Scorza, 2014, p. 96
- ↑ Scorza, 2014, p. 103
- ↑ Scorza, 2014, p. 124
- ↑ Scorza, 2014, p. 127
- ↑ Scorza, 2014, p. 136
- ↑ Scorza, 2014, p. 137
- ↑ 72,0 72,1 Scorza, 2014, p. 140
- ↑ Scorza, 2014, p. 143
- ↑ Scorza, 2014, p. 149
- ↑ Scorza, 2014, p. 152
- ↑ Scorza, 2014, p. 156
- ↑ Scorza, 2014, p. 161
- ↑ Scorza, 2014, p. 172
- ↑ Scorza, 2014, p. 174
- ↑ Scorza, 2014, p. 175
- ↑ 81,0 81,1 Scorza, 2014, p. 179
- ↑ 82,0 82,1 Scorza, 2014, p. 184
- ↑ Scorza, 2014, p. 193
- ↑ 84,0 84,1 Scorza, 2014, p. 202
- ↑ Scorza, 2014, p. 217
- ↑ Scorza, 2014, p. 219
- ↑ Scorza, 2014, p. 218
- ↑ Scorza, 2014, p. 220
- ↑ Scorza, 2014, p. 224
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Aostìn Giustiniàn, Castigatissimi annali [...], Zêna, 1537.
- (IT) Òbèrto Fugétta, Delle cose della republica di Genova, Milàn, pe Paolo Gottardo Pontio, 1575.
- (IT) Angelo Scorza, Le famiglie nobili genovesi, Zêna, Fratelli Frilli Editori, 2014.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Giustiniàn
Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Giustiniani di Genova, in sce giustiniani.info. URL consultòu o 25 zenâ 2022.
- (IT) Giustiniani, in sce treccani.it. URL consultòu o 1º màrso 2022.
- (IT) Giustiniani (casata genovese), in sce sapere.it. URL consultòu o 1º màrso 2022.


c: text/html

text:
Oscigenoterapia
L' Oscigenoterapia a l'è a somministrasion de oscigeno effettuä pe diminuï o travaggio respiratoio e pe aumentä a tenscion de oscigeno in ti alveoli polmonari. Se parla de unna oscigenoterapia a erta concentrasion e de unn-a a bassa concentrasion.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
Erta concentrasion: finna a o 60%[modìfica | modìfica wikitèsto]
A se dövia pe di periodi brevi, essendo indicä in ti caxi de alveolite fibrosante, tromboembolia polmonare, premonia no complicä.
Bassa concentrasion: fin a o 28%[modìfica | modìfica wikitèsto]
In veitæ o 28% o l'è indicou solo in te çerti caxi: a votte l'è megio no superä o 24%. A bassa concentrasion a l'è indicä pe diverse patologie, fra e quæ a broncopnoeümopatia cronica ostrüttiva. L'oscigenoterapia a richiedde sempre un dosaggio attento da concentrasion, segundo e condisioin do pasiente e o tipo de patologia. Questo perchè unna concentrasion sbagliä a pö avei conseguense graviscime, anche fatali: l'oscigeno o l'è da consciderä un farmaco, avente comme ogni atro di rischi de soviadosaggio.
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Oscigenoterapia

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ascensô Castéllo d'Albertis-Montegalétto
L'ascensô Castéllo d'Albertis-Montegalétto, conosciûo cómme ascensô de Montegalétto ascì, o l'é 'n inpiànto de traspòrto funicolâre verticâ pùblico da çitæ de Zêna ch'o colêga a Stràdda de Bàrbi, da-arénte a-a staçión feroviària de Prìnçipe co-o Córso Dògali, vixìn a-o Castéllo d'Albertis. O l'é gestîo da l'AMT de Zêna.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'ascensô o l'é stæto costroîo inte l'ànno 1929 da 'na socjêtæ privâ, a Socjêtæ Lìgure pe Inpiànto e Ezercìçio Ascensoî, pe poéi colegâ a centrâle staçioìn de Prìnçipe con Montegalétto, antîgo nómme da zöna da-arénte a-o Castéllo d'Albertis che a l'época a l'êa interesâ da 'na fórte urbanizaçión aprêuvo a-a costruçión da Circonvalaçión a Mónte. St'inpiànto chi, ch'o crovîva 'na diferénsa d'altitùdine de ciù ò mêno setànta mêtri, o l'êa o ciù grànde tra quélli da çitæ. Pe de ciù, pe arivâ a-e sò gabìnn-e, da-a capiénsa de vìnti persónn-e ciaschedùnn-a, s'êa dovûo realizâ 'na galerîa de squæxi trexénto mêtri.
L'inpiànto o l'é de lóngo stæto bén bén dêuviòu da-i abitànti do quartê aprêuvo a-o fæto ch'o l'êa ciù spedîo e o l'àiva 'n bigétto mêno câo de quélli di tranvài, di òutobi e di fìlobi. Tra o 1963 e o 1965 gh'é stæta 'n'inportànte òpera de refæta de l'ascensô, con l'instalaçión de 'n scistêma ciù lèsto e modèrno. Vèrso a fìn di ànni sciusciànta o nùmero de pasagê o s'é però amermòu aprêuvo a l'introduçión do bigétto ùnico pò-u traspòrto pùblico zenéize, con l'ascensô ch'o l'êa dónca diventòu mêno conveniénte. A-o prìmmo de frevâ do 1976, l'AMT a l'à rilevòu l'inpiànto insémme a quéllo de Castelétto Ponénte[1], continoàndo o servìçio scìnn-a-o 1995, quànde a l'é schéita a sò vìtta técnica de trént'ànni, con l'ascensô ch'o l'é stæto dónca seròu.
L'inpiànto modèrno[modìfica | modìfica wikitèsto]
A-o moménto da sò refæta, l'AMT a l'à decîzo de renovâ a configuraçión de l'inpiànto ascì, aprêuvo a-a prezénsa de 'na lónga galerîa da percorî a pê ch'a rendéiva l'ascensô pöco apetìbile a-i uténti. O l'é stæto dónca realizòu 'n progètto preliminâre da pàrte de l'inzegnê Michele Montanari de l'AMT, into quæ o l'êa prevìsto 'n inpiànto traslatô-solevatô.
Co-a gâra d'apàlto, a stezûa do progètto esecutîvo e i travàggi pe l'agiornaménto de l'inpiànto són stæti asegnæ a 'na asociaçión tenporània de inpréize goidâ da Poma Italia. O progètto definitîvo o l'é stæto coscì prezentòu into zenâ do 2001, co-e outorizaçioìn necesâie da pàrte do Ministêro di Traspòrti che són arivæ a-i 14 de novénbre de quéllo ànno. I travàggi són pe cóntra incomensæ into méize de seténbre do 2002, pe pöi finîi into zùgno do 2004. Dòppo quàrche méize pe-e prêuve e-e colaodaçioìn, a-i 15 de dexénbre do 2004 l'ascensô o l'é stæto inouguròu e avèrto a-o pùblico.
L'inpiànto de Montegalétto o l'é tra quélli ciù dêuviæ da-i zenéixi aprêuvo a-o sò fonçionaménto caraterìstico e a-a sò poxiçión stratégica, ch'a permétte d'arivâ a-a spedîa a-o Castéllo d'Albertis e a Córso Dògali vegnìndo da l'àrea d'in gîo a-a staçión Prìnçipe.
Tra o 2020 e o 2021 l'ascensô o l'à avûo di problêmi de tîpo técnico e dónca, depoî a revixón òrdenâia, a gabìnn-a nùmero 1 a l'é stæta desmìssa. Pe òua o servìçio o l'é ezercitòu a spêua da-a sôla gabìnn-a nùmero 2, co-ina frequénsa de 9 menûti tra 'na córsa e l'âtra.
Caraterìstiche[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'ascensô de Montegalétto o peu êse conscideròu cómme 'n scistêma de tréi inpiànti. Defæti, prìmma de tùtto, gh'é 'n scistêma funicolâre pò-u pasàggio inta galerîa òrizóntale che, depoî 'n tòcco de traslaçión in sce gómma de derivaçión funivàia, o pórta a gabìnn-a inte 'n scistêma scìmile a quéllo de 'n normâle ascensô, spartîo tra dôe piatafórme diferénti, unn-a pe gabìnn-a.
E dôe gabìnn-e de l'inpiànto pàrtan insémme: méntre quélla inta staçión de vàlle a l'atravèrsa a galerîa òrizóntale, a segónda a l'incoménsa a chinâ da Córso Dògali, con l'incôxo tra e dôe ch'o l'avêgne a-a bâze do pósso de l'ascensô quànde e gabìnn-a són pigiæ in càrego da l'inpiànto traslatô. Defæti, in quéllo moménto, a gabìnn-a ch'a chìnn-a a l'é inganciâ co-in scistêma ötomàtico a l'inpiànto funicolâre pe incomensâ o tòcco òrizóntale; pe cóntra quélla ch'a mónta a vegnê isâ in sciô ciàn de l'ascensô e dónca a va vèrso a staçión de mónte.
Dæti técnichi[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Altitùdine staçión de vàlle: 22,38 m s.l.m.
- Altitùdine staçión de mónte: 94,60 m s.l.m.
- Diferénsa d'altitùdine: 72,19 m
- Tòcco òrizóntale: 2,86 m
- Tòcco verticâ: 69,33 m
- Longhéssa òrizóntale[2]
- Lìnia 1: 235,87 m
- Lìnia 2: 233,71 m
- Velocitæ
- Tòcco òrizóntale: 4,5 m/s - 1,5 m/s (inta pàrte di scàngi)
- Tòcco de traslaçión: 0,25 m/s
- Tòcco verticâ: 1,6 m/s - 0,1 m/s (in acostaménto)
- Diàmetro do câo de traçión: 15 mm
- Scartaménto de colìsse: 850 mm
- Capaçitæ de vetûe: 23 persónn-e
Galerîa d'inmàgine[modìfica | modìfica wikitèsto]
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (IT) AMT, Storia del trasporto pubblico a Genova, Zêna, SAGEP Editrice, 1980, p. 338.
- ↑ A diferénsa de longhéssa a l'é caxonâ da-a prezénsa de 'na cùrva picìnn-a, co-o percórso intèrno ch'o l'é 'n pitìn ciù cùrto.
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Corrado Bozzano, Roberto Pastore e Claudio Serra, Genova in salita, Zêna, Nuova Editrice Genovese, 2014, ISBN 978-88-88963-10-5.
- (IT) Giampiero Orselli e Patrizia Traverso, Ascensore Castello d'Albertis-Montegalletto, in Genova che scende e che sale, Zêna, Il Canneto, 2015, ISBN 88-96-43078-X.
Vôxe corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Ascensô Castéllo d'Albertis-Montegalétto
Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) AMT - Ascensô Montegalétto, in sce amt.genova.it. URL consultòu o 28 màzzo 2022.
- (IT) Inpiànti speciâli - Ascensô Montegalétto, in sce metrogenova.com. URL consultòu o 28 màzzo 2022.
- (IT) Ascensô Montegalétto - Inmàgine, in sce funivie.org. URL consultòu o 28 màzzo 2022.
- (IT) Maspero Elevator - Ascensô Montegalétto, in sce maspero.com. URL consultòu o 28 màzzo 2022.


text:
Mezan (dio)
O dio mezan ò dio de mezo (dito ascì "dio longâ") o l'è o terço dio da man, scitoao tra l'endexo e l'anulâ.
O l'è o dio ciu longo da man. O l'è composto da træ falange.
O l'è dœuviao insemm'a-o pœuxo pe ciocâ e die.
Inti paixi ocidentæ mostrâ o dio mezan esteizo co-i atre die cegæ, essendo consciderao comme 'n'evocaçion vixoâ de 'na penetraçion degradante, o l'è 'n gesto ófenscîvo e osceno, ampiamente riconosciuo comme 'na forma de insulto.
Voxe conrelæModìfica
Atri progettiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce dio mezan


text:
Henry Morton Stanley
Henry Morton Stanley (Denbigh, 28 zenâ 1841 – Londra, 10 mazzo 1904) o l'é stæto un giornalista e esploratô britannico, galleize de nascita, famoso pe e so esploraçioin africañe e pe a so riçerca de David Livingstone. A l'é celebre a frase co-a quæ o Stanley o saiò o Livingstone quande o-o trovò: Doctor Livingstone, I presume?.
Henry Morton Stanley
Dæti personâli
Mòrte: Londra, 10 mazzo 1904
Âtre informaçioìn
Biografia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Nasciúo John Rowlands, a Denbigh into Galles nord-orientâ, o l'ebbe un'infançia tormentâ. O no conobbe mai o poæ e so moæ a l'abbandonò in te 'n orfanotrofio a l'etæ de sei anni, dove o l'arestò scin a-i chinz'anni. A dîsett'anni o se imbarcò pe New Orleans, dove o l'arrivò into frevâ do 1859, pagandose o viægio travagiando comme mainâ in sce-a nave. Chì o conobbe e o travaggiò pe un facortoso commerciante de nomme Henry Stanley, do quæ o piggiò o nomme doppo a morte, into 1861, comme segno de gratitudine pe chi l'aveiva cresciúo comme un figgio.
Doppo avei combattúo inta guæra de secescion americaña in sce tutti doi i fronti, o Stanley o vègne giornalista pe o New York Herald into 1867. O fu corispondente da l'estero, e doppo varie corispondençe da l'ovest do Nord America e da-a Turchia, into 1869 o l'andò in Africa, dove o s'ócupò de guære tra Britanneghi e Abiscin che ebban lœugo in quello periodo longo i confin de l'Etiopia. Sempre into 1869 o fu incaregao da-o so giornâ de trovâ e intervistâ l'esploratô scoççeize David Livingstone, che se saveiva ese inte l'Africa orientâ, ma do quæ s'ea perso e traççe da diversci meixi.
A spediçion pe trovâ o Livingstone[modìfica | modìfica wikitèsto]
Stanley o l'arrivò a Zanzibar e o l'organizzò a spediçion sença badâ a speize, tanto da assumme no meno de 2000 camalli. O localizzò o Livingstone o 10 de novembre 1871, a Ujiji vexin a-o Lago Tanganica, inte quella che ancœu a l'é a Tanzania. Celebre a frase che ghe fu attribuia a-o momento de l'incontro, Dr. Livingstone, I presume? (O mego Livingstone, supoño?), into ciu clascico understatement e formalismo britannego de l'epoca. Stanley o se unì a lê inte l'esploraçion da zona. E riçerche stabilin con çerteçça che no gh'ea nisciun collegamento tra o lago Tanganica e o Nilo. Questa spediçion a vègne famosa graçie a-o libbro che o Stanley o scrisse pe contâla. O New York Herald, insemme a-o Daily Telegraph, finançion un'âtra spediçion into continente african, inta quæ o Stanley o risolse un di urtimi misteii africhen, percorindo o corso do sciumme Congo scin a-a foxe.
A spediçion de soccorso a Equatoia[modìfica | modìfica wikitèsto]
O russo Vaxilij Vaxil'evič Junker, naturalista e geografo, o decise de lasciâ l'Africa proprio into momento che o Sudan o l'ea sconvolto da-a rivolta mahdista. O russo o razonse con difficortæ Zanzibar, portando con lê de miscive de Emin Pascià, governao de Equatoia. I documenti davan un'immagine da scituaçion africaña ch'a misse in fibrillaçion l'ópignon pubbrica œüropea, tanto da spinze e istituçioin a organizzâ una spediçion de soccorso a cappo da quæ fu misso o Stanley che, into 1886, o partì pe Equatoia. Stanley o l'incontrò di ostacoli e di problemi immensci: o 29 arvî 1888, o vègne arecugeito a bordo de un piroscafo in sce-o quæ se trovava Emin Pascià insemme a l'esploratô italian Gaitan Casati.
Stanley o se trovò inta condiçion paradossâ de êse lê a avei bezœugno di agiutti e di rifornimenti do governatô ch'o l'ea vegnúo a sarvâ. Emin o decise de lasciâ a-o so destin Equatoia, ormai ingovernabile. Coscì, o 10 arvî 1889, o se misse in marcia insemme a-i so ommi, a Casati e a Stanley, a-a testa da so máredúta spediçion de soccorso. L'eterogenio groppo, formao in totâ da 1.500 ommi, o l'affrontò o longo e peigoso viægio verso Bagamoyo, lontaña 1.600 chilometri. Into 1890, reduta ormai a meitæ a caosa de maotie, attacchi nemighi e defeçioin, a spediçion a l'arrivò finarmente a Zanzibar. Durante sto viægio, Stanley o scrovì a cadeña montoosa do Ruwenzori e o Lago Edoardo.
Ritorno in Œüropa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Doppo o so ritorno in Œüropa, Stanley o sposò l'artista galleize Dorothy Tennant, e o fu parlamentâ ingleize da-o 1895 a-o 1900, comme membro di unionisti. O moì a Londra o 10 mazzo 1904. A so tomba a se trœuva into çimiteio da gexa de San Michê a Pirbright, inta contea do Surrey; in sce una gran ciappa de granio gh'è narrao e so geste.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Henry Morton Stanley


text:
Nuvia
A nûvia a l'è 'na massa ciu ò meno esteiza de goççettiñe d'ægoa, de minuscoli crestalli de giaçça ò de goççe e crestalli mescciæ, in sospenscion inte l'aia, de spessô e denscitæ tæ da impedî ciu ò meno a vista do çê.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
Percose spesso animæ da di moti scimili a quelli de nuvie ordinaie, de masse d'aia inglobante di produti radioattivi de esploxoin nucleæ atmosfeeghe vegnan inte l'uzo corente denominæ, sciben che impropriamente, nuvie radioattive. Otr'a ço, pe estenscion, o termine nuvia o s'adœuvia pe indicâ di amasci de vapoî despægi da-o vapô d’ægoa e di agglomeræ de mateia cosmica ò stellæ.
E nuvie se forman pe condensaçion do vapô ægoo contegnúo inte l'aia, a prœuvo a raffreidamento de l'aia mæxima. A condensaçion a l'ha començo in genere quande l'umiditæ relativa a l'è maggiô do 100%, saiv'a dî quande l'aia l'è sorvesatura; inte queste condiçioin o vapô ægo o condensa in goççettiñe de raggio ben piccin, generalmente in gio a de partiçelle microscopiche sollide, dîte nuclei de condensaçion.
Formaçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
E goççettiñe che costituiscian una nuvia gh'han in diametro ch'o va da quarche micron a quarche dexeña de micron; queste pœuan tuttavia aomentâ de dimenscioin, segge pe urteiô condensaçion de vapô aqueo segge pe coalescença con di âtre goççettiñe.
L'accrescimento pe condensaçion o l'è façilitao da-o fæto che, a man a man che o raggio da goçça o l'aomenta, a tenscion de vapô a diminuisce e l'è quindi suffixente un'umiditæ relativa via via menô pe fâ condensâ o vapô; l'accrescimento o vegne però limitao da-o calô de condensaçion, ch'o fa aomentâ a tempiatua de l'aia circostante e diminuî l'umiditæ relativa.
A coalescença a s'ha quande una goçça a l'ha razonto de dimenscioin maggioî de goççe circostante e quindi a mescia rispetto a queste, intrando façilmente in collixon con liatre e aggregandosie. A veloçitæ d'acrescimento de goççettiñe a dipende da-a quantitæ de vapô d'ægoa prezente, da-a tempiatua e da-a veloçitæ de rafreidamento de l'aia, da-a concentraçion di nuclei de condensaçion e da quella de goççettiñe mæxime. Quande o peizo de goççe o vegne maggiô da spinta ascenscionâ de l'aia, liatre cazzan formando e preçipitaçioin. O contegnúo d'ægoa de nuvie o varria inte di limmiti assæ vasti, ma o l'è sempre de l'orde de pochi grammi, ò sciña de meno, pe metro cubbo. Quande a tempiatua a chiña a-o de sotta de 0 °C se pœu formâ di crestalli de giaçça, in parte pe sublimaçion do vapô in gio a di nuclei de sublimaçion, ma sorvetutto pe conziamento de goççettiñe d’ægoa; questo segondo processo ascì, ch'o pâ êse o ciu frequente, o l'è favoiio da-a prezença de nuclei estrannei: in assença de questi, de fæto, e goççetiñe pœuan arestâ a-o stato liquido (sorvefuze) scin a de tempiatue de −15 °C e sciña minoî.
O rafreidamento de l'aia, ch'o provvoca a condensaçion do vapô d'ægoa, o pœu avegnî a caoza de varri procesci. Quello ciu importante l'è costituio da l'espanscion adiabatica de l'aia ummida inti so moti ascenscionæ; questi pœuan produise pe conveçion naturâ, dovua a l'instabilitæ de l'aia quande a diminuçion de tempiatua con l'âteçça a segge maggiô do gradiente adiabatico, ò pe scorimento ascendente de una massa d'aia cada sorve una massa d'aia freida (asceiza frontâ), ò pe ascendença orografica, dovua a di rilevi montooxi, ò, inti stræti ciu vexin a-o sœu, pe turbolença. Un âtro processo de raffreidamento, essençialmente no adiabatico, o l'è dovúo a-o contatto de l'aia co-o sœu ch'o se raffreida pe irraggiamento, ò a l'iraggiamento mæximo de l'aia. A condensaçion a pœu, ôtr'a ço, avegnî pe mescciua de masse d’aia a tempiatua e umiditæ despæge, con formaçion de una region de contatto inta quæ l'aia a vegne satura, opù pe l'aomento progrescivo d'umiditæ relativa dovúo a l'evapoaçion de superfiçie liquide ò ummide, umiditæ ch'a pœu êse trasportâ verso l'âto da-a turbolença. A segonda di procesci de condensaçion e de caratteristeghe dinamiche de l'atmosfea, se produxe de nuvie de aspetto e costituçion despægi.
Clascificaçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
Da-o punto de vista dinamego e nuvie se pœuan clascificâ inte doe grende classe: e nuvie stratificæ e e nuvie convettive (ò cummoli). E nuvie stratificæ, avente un'estenscion orizzontâ conscidereive (sciña de çentanæa de km), son produte da di moti ascenscionæ lenti (veloçitæ verticâ de l'orde di cm/s), comme pœu avegnî, prez., int'o scuggiamento de masse d'aia cada sorve de masse freide; i cumoli, ch'han invece noteive estenscion verticâ, son produti da de corente convettive avente veloçitæ de l'orde de despægi metri a-o segondo, provocæ da 'n instabilitæ de l'atmosfea.
D'inte ste doe classe fondamentæ s'ha una gran varietæ de forme, e l'attoâ clascificaçion internaçionâ di tipi de nuvie, bazâ in sce quella proposta da Luke Howard into XIX secolo, a l'è in realtæ una clascificaçion morfologica. A l'elenca 10 generi prinçipæ, di quæ 8, comprendenti e nuvie stratificæ, son sudivixi convençionalmente in nuvie âte (fra 6000 e 12.000 m de âteçça), nuvie meddie (fra 2000 e 6000 m) e nuvie basse (a-o de sotta de 2000 m), e 2 comprendan i cumoli. Tâ clascificaçion morfologica a pœu consciderâse ascì una clascificaçion fixica, in quante a forma de nuvie a l'è necessaiamente indicativa do particolâ stæto dinamego e termodinammego de l'atmosfea e di procesci che in questa han lœugo, sciben che un determinao genere de nuvie o pœu in realtæ avei origine inte di procesci diferenti.
- E nuvie âte son i çiri, i çirostrati e i çirocummoli e son squæxi completamente formæ da di crestalli de giaçça.
- I çiri, o ciri, gh'han un aspetto fiamentozo e delicao, son de cô gianco e se pœuan presentâ izoæ ò disposti irregolarmente into çê.
- I çiro-stroei o ciro-strati forman un vello sottî, latixinoso, ricrovinte spesso tutto o çê, távotta con struttua fibroza, e dan de frequente lœugo a di çerci in gio a-o Sô e a-a Luña; se produan pe lento sollevamento de l'aia in sce 'na gran estenscion orizzontâ.
- I çiro-cumoli son constituii da di gruppi ordinæ ò da de fie parallele de picceni fiocchi gianchi (o coscì díto ‘çê fæto a pan’), che se forman da-i çirostræti quande in questi se produxe una çerta instabilitæ con di moti convettivi verticæ.
- E nuvie mezañe, constituie da de goççettiñe d'ægoa, comprendan i âtostrati e i âtocummoli.
- I âto-strati son velli striæ de cô grixo bluastro, con spessô de quarche çentanæâ de metri, che crœuvan spesso gran parte do çê e son originæ, in genere, pe asceize frontæ.
- I âto-cumuli son costituii da fiocchi ò globuli de dimenscioin maggioî di ciro-cumuli ò da rolli, che távotta se forman da-o desciorvimento di âto-stroei.
- E nuvie basse comprendan i strati, i stratocumuli e i nembostrati.
- I strati, ò stroei, son banchi de spessô uniforme de quarche çentanæâ de metri, scimmili a neggia âta, formæ frequentemente pe innaçamento d'aia ummida dovúo a turbolença.
- I strato-cumoli son costituii da di grosci amasci oscui riondezanti, rœünii soventi a formâ di ampi banchi a andamento orizontâ; questi pœuan avei origgine da-i stroei quande, pe inraggiamento termico da-a superfiççie supeiô de questi e pe-o conseguente rafreidamento de l'aia, se produxe in lô un’instabilitæ ch'a dà lœugo a di moti convettivi ascendenti e descendenti.
- I nembo-strati en masse dense, uniforme, ben esteize orizzontalmente, da-e quæ cazze 'na preçipitaçion a carattere continno.
- E nuvie convettive comprendan i cummoli e i cumulonembi ; g'han sviluppo verticâ, co-a sommitæ a forma de cuppola ò de ciu cuppole, opù de masse riondezante e a base, corispondente a-i livelli de condensaçion (1000-2000 m), squæxi orizzontâ.
- Quande l’aia a l'è instabile solo scin a un’âteçça poco superiô a-o livello de condensaçion, se forma i cummuli de bello tempo, scarsamente sviluppæ segge in âteçça segge in estenscion orizzontâ.
- Se l'instabilitæ a s'estende scin a de quote ben ciu elevæ, e corente convetive ascenscionæ procedan con velocitæ crescente scin a de gren âteççe (6000-7000 m) formando di cumuli torezanti sempre ciu imponenti, scin a-o cumulo-nembo, formaçion nuvioza de dimenscioin enorme, a sommitæ da quæ a s'alarga a anchizze a caoza de l'aresto di moti ascenscionæ dovúo a un strao stabile; da questa sciorte i çiri densci, ò fâsci çiri, costituii da crestalli de giaçça. O cumolo-nembo o l'è a tipica nuvia temporalesca, ch'a dà lœugo a preçipitaçioin, ramæ d'ægoa e gragnœua.
Pe tegnî conto do gran numero de forme che e nuvie pœuan assumme, a clascificaçion internaçionâ a sudividde i varri genneri in specce e varietæ, con attribuii che ne rapprezentan e particolaritæ morfologiche.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Nuvia


text:
E cumünitè tabarchiñe
U prugettu u l’ö rafursò i rapórti che gh’è zà fra e cumünitè tabarchiñe, cun ‘na “rete” de persuñe lucoli de diverse categurìe ecunómiche, che se ricunùscian inta cultüa tabarchiña, pe rafursò u sensu d’apartenensa â cumünitè.
I archivi da memóia
Vegnò fetu in centru digitole da cultüa tabarchiña ch’u métte insémme documenti e link ai tracce da documentasiun stórica e cuntempurània di vièggi, da lengua e de tradisuin de sta pupulasiun in muvimentu.
U Prugettu “RÀIXE – Spassi digitoli da cultüa tabarchiña” u l’ö recuperò, sarvò, valurizò e métte à dispuzisiun de tütti u patrimónniu cultürole imateriòle da Cumünitè tabarchiña pe:
- rinsaldò l’identitè da stessa pruveniensa, cû recüperu de stésse antighe ràixe e u cunfruntu de próppie tradisuin etnugràfiche e antrupológiche anche pe turnò à valurizò e rende ciü fàsile u diàlugu intercultürole fra e sinque Cumünitè cuê stésse ràixe tabarchiñe: Taborca (Tünexi), Nueva Tabarca (Alicante – Spagna), Zéna Pégi, Carlufórte e Câdesédda.
- Permétte ai nöe generasuin de riaprupiòse du só patrimónniu che ui distingue, pe nu fòiàu perde, pe creò îdée nöe e pruspetive suciòli e ecunómiche, anche cû recüperu de l’Archìviu stóricu digitole du Cumün de Câdesédda, ch’ u sâiò inta “Sa Domo de sa Cultura” e che u pö diventò in Centru de stìmuli, de ânimasiun suciòle, cultürole e türistica pai famigge e pâ cumünitè.
A finalitè du prugettu a l’è quélla de tutelò, valurizò e prumóve a cultüa tabarchiña, cuscichè Câdesédda a puégge creò in scistéma cultürole integràu à partì dâ valurizasiun, missa in “rete” du patrimónniu cultürole e de l’ampliamentu de l’ôferta e di servissi cultüroli anche grassie au custante travaggiu de “rete” cue Istitusuin e i persunaggi lucoli. À stu riguòrdu, intu stéssu tempu, se travagiò pâ cunservasiun du riccu patrimónniu socio-cultürole tabarchin e pâ creasiun de nöe ôcaxuin da dò ai zóni e ai famigge pe tegnì delungu viva e ativa a comünitè. U prugetto u l’è ôrientàu versu duì fin. U primmu u riguorde a sensibilizasiun versu a difàiza da cultüa lucole cui rapórti fra e generasuin, u teritóriu e a cumünitè:
- Rafursò l’identitè lucole, a cultüa e a memóia di pósti grassie au cuivulgimentu da pupulasiun;
- Favurì a sucializasiun e miliurò i rapórti fra i zóni e i ansiòni;;
- • Dò ai gente cuinvólte e infurmasuin e i strümenti che agiütan u cunfruntu pe scangiòse ricórdi, nütissie e abilitè;
- • Svilüpò inta pupulasiun u sensu de respunsabilitè e de cunsapevuléssa du próppiu teritóriu pe rinfursò u sensu d’apartenensa.


text:
Lazarillo de Tormes
O Lazarillo de Tormes (La vida de Lazarillo de Tormes y de sus fortunas y adversidades [la ˈBiða ðe laθaˈɾiʎo ðe ˈtoɾmes i ðe sus foɾˈtunas i aðBeɾsiˈðaðes], segondo o titolo ch’o se leze inte primme ediçioin conosciue de l’euvia) o l’é un romanso spagnòllo pubricou a-a meitæ do secolo sezzen. Sensa indicaçion d’autô (con tutta probabilitæ pe-e conscideraçioin in contra do clero), o testo o conta, a-o mòddo de lettia, e avventue de un pöveo figgeu, Lázaro, costreito à anâ in struxa e à passâ sotta a-a proteçion de diversci patroin pe scampâse a vitta.
In raxon di seu elementi de realismo, a narraçion in primma persoña, a struttua itinerante, l’ideologia moralizzante e pescimista e mascime pe-a figua d’antieröe do protagonista da stöia, o testo o l’é consciderou da-a critica o precursô do romanso picaresco e satirico.
Leugo de pubricaçion e primme ediçioinModìfica
Sciben che se peu suppoñe con boña raxon che no seggian e ciù antighe, e primme ediçioin conosciue do testo an visto a luxe do 1554 inte træ çittæ da Spagna (Burgos, Medina de Campo e Alcalá de Henares) e inta çittæ d’Anversa, à l’epoca inte Sciandre governæ da-i Asburghi. L’ediçion de Alcalá de Henares (descoverta solo che do 1992) a comprende de parte che no s’attreuvan inte atre ediçioin da mæxima epoca.
Stöia e struttuaModìfica
O testo, presentou a-o mòddo de lettia pe un destinatäio ch’o l’arresta sensa nomme, o conta in primma persoña e desavventue do protagonista, un òmmo arrestou òrfano do poæ à l’etæ d’eutt’anni. Stante e fadighe da moæ pe poei allevâ lê e l’atro figgio (nasciuo da-a relaçion con un moresco dòppo a mòrte do maio), Lázaro o vëgne affiou a-a proteçion de un primmo patron, un òrbo da-o carattere meschin da-o quæ o vëgne misso davanti a-o beseugno d’inzegnâse pe poei garantîse a sopravivensa. O testo o va avanti co-a narraçion in sciâ base de esperiense do protagonista co-i seu atri patroin, pe terminâ co-i fæti ch’an da vedde co-a seu scistemmaçion inta soçietæ.
Relevansa do testoModìfica
À parte da seu importansa pe l’etæ d’öo da lettiatua spagnòlla, a-o Lazarillo de Tormes se reconosce o meito d’avei fondou un genere letteräio, quello do romanso picaresco, donde e avventue do protagonista en caratterizzæ da de ingiustiçie ch’an comme finalitæ quella de demoâ o lettô. Questo genere de testo, ben ben esteiso, o comprende ascì Rinconete y Cortadillo e El coloquio de los perros de Miguel de Cervantes, Tom Jones de Herny Fields e Adventures of Huckleberry Finn de Mark Twain. A seu influensa a l’arriva fin a-o vinteximo secolo, con romansi, drammi e cini che mettan in luxe a figua de l’antieröe. A mæxima farsa zeneise in versci, pensâ pe-o tiatro, de Ra finta caritè de Pier Giovanni Capriata (fin do secolo XVII-comenso do XVIII) a piggia ispiraçion da-o romanso spagnòllo.
Bibliografîa raxonâModìfica
- (ES) Juan Luis Alborg, Edad Media y Renacimiento, in Historia de la literatura española, vol. 1, 2ª ed., Madrid, Gredos, 1996, ISBN 84-24-91483-X.
- (ES) Marta Galiñanes Gallén, La presencia española en Italia: el Lazarillo de Tormes en Ra finta caritè de Capriata, in Theatralia: revista de poética del teatro, n. 21, 2019.
- (ES) Anònimo, Francisco Rico (curatô) e Angelo Valastro Canale (tradutô), Lazarillo de Tormes, Adelphi, 2019, ISBN 88-459-8208-4.
Traduçion in zeneiseModìfica
- Stefano Lusito (trad.), Lazarillo de Tormes, inte Cabirda. Lengue e lettiatue romanse, Nº 5, Genova, Zona, 2020.
Conligaménti esterniModìfica
- Pagina prinçipâ de Wikisource in lengua spagnòlla;
- Pagina dedicâ a-o Lazarillo de Tormes,.
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Lazarillo de Tormes


text:
Algebra
L' Algebra a l'è unna ramma da matematica ch'a stûddia e struttûe algebriche, relaçion e quantitæ.
O nomme algebra da l' arabo الجبر - al-ğabr che veu dî union, connescion ò completamento, e dâ recatto ascì) vegne da o nomme do libbro do matematico perscian Muḥammad ibn Mūsā al-Ḵwārizmī, intitolòu Al-Kitab al-Jabr wa-l-Muqabala ("Compendio in scio Carcolo pe Completamento e Bänsamento"), ch'o tratta a soluçion de equaçioin de primmo e de segondo grao.
Gh'é diversci tipi de algebra:
- Algebra sencia
- Algebra astræta
- Algebra linià
E diverse teorïe:
- Teoria di groppi
- Teoria di anelli
- Teoria di campi
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce algebra


text:
Lengue afroasiatiche
E lengue afro-asiatiche sun unn-a de famiggie de lengue ciù grosse a-o mondo, con 375 lengue e çirca trexento mioin de personn-e che e parlan in te l'Africa do nòrd e do levante, e in te l'Asia do sud-est ascì.
Clasificaçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
Questa famiggia a g'ha e seguenti sottofamiggie:
Diversci studioxi clascìfican a lengua ongota in te lengue omòtiche ascì. Mæximo discorso o se peu fâ pe a lengua bexa, da arcun studioxi considerâ in ta sottofamiggia de lengue cusçitiche .
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Estinta.
Veddi ascì[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Lengue afroasiatiche


text:
Isoe Baleari
E Isoe Baleari (dïte in catalan e offiçialmente Illes Balears e Islas Baleares in spagnòllo) son unn-a Comûnitæ Autònoma spagnòlla, composta da e ìsoe de l'arcipelago baleâre, scituòu into Mâ Mediterraneo, vexin a a costa orientâ da Penìsoa Iberica.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
G'han unn-a popolaçion de 1.001.062 abitanti (2006), ch'a rappresenta o 2,2% do totâle da Spagna.
E Isoe Baleari g'han doe lengue offiçiæ, o spagnòllo e o catalan.
Quest'arcipelago o l'è formòu da doî groppi de ìsoe:
- "Gimnesias": Menorca, Mallorca e Cabrera, e diversci isoòti.
- "Pitiusas": Ibiza e Formentera, e diversci isoòti.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Isoe Baleari


text:
Cleopatra VII Filopatô
Cleopatra VII Filopatô, (n. 69 a.C.) figgia de Tolomeo XII, da-o quæ a fu pe testamento associâ a-o fræ Tolomeo XIII into regno, 51 a.C.
Dæti personâli
Mòrte: 31 a.C.
Âtre informaçioìn
Vitta[modìfica | modìfica wikitèsto]
Costreita da primma a fuzzî da Lusciandria pe l'ostilitæ di ministri, a l'ariescì a intrâ inte grazie de Çesare ch'o l'associò into poei a l'âtro fræ Tolomeo XIV, 47; da-a relaçion co-o Çesare, Cleopatra a l'ebbe un figgio, ciammao Çesaion da-i Lusciandrin, 47 a.C.
A seguì da pœu l'amante a Romma, donde a tornò in Lusciandria a-a morte de lê, 44 a.C.; doppo Filippi, Cleopatra a se avexinò a Marcantogno çercando de fane strumento pe e proprie ambiçioin tanto da pai che i doi pontessan a ricostruî una monarchia orientâ in ópoxiçion a Romma. Ma int'o scontro navâ de Azio 31 a.C. naofragò, co-a vittoia de Ótavian, o soeunno antiroman de Cleopatra che, visto van ogni tentativo de trâ da-a so o vinçitô, a se dette a morte faxendose foscia adentâ da un aspio.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Cleopatra VII


text:
Niels Bohr
Niels Henrik David Bohr (Copenaghen, 7 ottobre 1885 - 18 novembre 1962) o l'è stæto un fixico, matematico, filosofo da sciença, teorico da fixica e accademico daneize. O dette di contributi essençiæ inta comprenscion da struttua atomica e inta meccanica quantistega.
Biografia[modìfica | modìfica wikitèsto]
O Bohr o nascette a Copenaghen into 1885. So poæ, Christian Bohr, o l'ea professô a-a facortæ de Fixiologia a l'Universcitæ de Copenaghen e scrovitô de un comportamento de l'emoglobiña dito effetto Bohr, mentre so moæ, Ellen Adle Bohr, a vegniva da 'na ricca famiggia ebrea sefardia, assæ importante into mondo bancaio daneize e in parlamento. So fræ, Harald Bohr, o l'ea un matematico e zugao de balon da naçionâ daneize, convocao a-e Olimpiade. O Niels ascì o l'ea un zugao de balon dilettante, e o zugò pe 'n periodo insemme a-o fræ intœ-uña de squaddre de Copenaghen e vegnindo convocao, pù sença chinâ in campo, pe-a Naçionâ. Bohr o se laoriò a l'Universcitæ de Copenaghen into 1911. O se transfeì da pœu a l'Universcitæ de Manchester, in Inghiltæra, dovv'o studiò co l'Ernest Rutherford.
O Rutherford o l'aiva proposto un modello d'atomo into quæ quæxi tutta a massa de l'atomo a l'è concentrâ inte 'na porçion ben picciña, o coscì díto nucleo (caregao poxitivamente) mentre i elettroin ghe rœuan in gio. In base a-e teorie do Rutherford, o Bohr o pubbricò o so modello da struttua atomica, introduxendo a teoria di elettroin che viagian in sce di orbite ben definie, che corispondan a-i diversci staddi d'energia in gio a-o nucclio de l'attomo. O Bohr, inoltre, o l'introdusse l'idea che 'n elettron o posse cazze da 'n'orbita d'âta energia a uña co-in energia ciu bassa, emettendo un foton d'energia definia. Questa teoria a fu a base da teoria di quanti.
O Niels Bohr o vègne professô a l'Universcitæ de Copenaghen e direttô "de l'instituto reçentemente construio da fixica teorica". Into 1922 o Bohr o riçevette o Premmio Nobel pe-a fixica "pe-i so servixi inte l'indagine in sce-a struttua di atomi e da radiaçion ch'emaña da quelli". L'instituto do Bohr o fu o ponto de rifeimento pe-i fixichi teorichi inti anni vinti e trenta.
Bohr o sviluppò inoltre o prinçipio de complementaitæ, segondo o quæ inta descriçion da natua di procesci microfixichi gh'intra in zœugo di aspetti complementæ ma mutualmente escluxivi, comme l'aspetto ondulatoio e corpuscolâ da luxe. L'imposcibilitæ da parte do sperimentatô de tegnî conto scimurtaniamente, inte l'atto da mezua, de propietæ quantisteghe complementæ, a l'è a l'origine do carattere aliatoio e probabilistego de lezze da meccanica quantistega. O prinçipio de complementaitæ o fu fin da subbito a cornixe concettoâ da meccanica quantistega, a-o quæ interno vegniva inglobao o prinçipio de indeterminaçion de Heisenberg comme caxo particolâ do generâ carattere complementâ di procesci da fixica atomica. O prinçipio de complementaitæ e o prinçipio de indeterminaçion saieivan stæti i pilastri portanti da grande interpretaçion fixica "ófiçiâ" da meccanica quantistega, l'interpretaçion de Copenaghen.
L'interpretaçion de Copenaghen a fu attaccâ da l'Albert Einstein, o quæ o no credeiva inta natua intrinsecamente probabilistica di procesci fixichi, in sce scala atomica ascì. O pensava a-a natua comme un scistema perfettamente ordinao de lezze naturæ semplixe e deterministiche. Pe questo l'Einstein e o Bohr ebban de vivaxe discuscioin in sce-i fondamenti fixichi e filosofichi do mondo naturâ.
O ciu famoso allevo do Bohr, Werne Karl Heisenberg, o fu inoltre pe doi anni a-a testa do programma nucleâ tedesco, o progetto do regime nazista finalizzao a-a costruçion da bomba atomica. Sciben che-o rollo effettivamente avuo da-o Heisenberg into programma nucleâ tedesco o l'è ancon oggetto de discuscion, a so conlaoaçion co-i nazisti a misse fin a l'amixiçia co-o Bohr.
Niels Bohr e so moggê Margrethe ebban sei figgiœu. Doi moin piccin. Un, Aage Niels Bohr (1922-2009), o l'è stæto Premmio Nobel pe-a fixica into 1975. Into settembre 1943, durante l'ocupaçion nazista da Danimarca, Niels Bohr pe evitâ l'arresto da parte da poliçia tedesca o scappò in Sveçia e da lì a Londra. Into novembre do mæximo anno, invece, o Bohr e o figgio Aage se trasfen inti Stati Unii, primma a Niorche e da pœu a Los Alamos, dove, otr'a-a so competença in mateia, o dette de importante informaçioin a-i atri sciençiæ do progetto in sce-o stato d'avançamento di progetti nucleæ todeschi.
Doppo a guæra o tornò a Copenaghen e o sostègne l'uso paçiffico de l'energia nucleâ. Into 1957, sciu iniçiativa so e do politico svedeize Torsten Gustafsson, nascette o NORDia, l'Instituto Nordico pe-a Fixica Teorica, con sede a Copenaghen. O moì inta capitâ daneize into 1962.
Riconoscimenti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- L'elemento chimico Bohrio l'è coscì ciammao in so ónô.
- Gh'è stæto dedicao un asteroide, 3948 Bohr.
- In sce-a Luña gh'é stæto dedicao un cratê de 71 km de diametro[1] e una valle de 80 km de longhezza[2].
- Into 1965, trei anni doppo a so morte, l'Istituio de Fixica a l'Universcitæ de Copenaghen o l'ha assunto o nomme de "Istituio Niels Bohr".
- O l'è ritræto in sce-a banconota da 500 coroñe daneixi.
Note[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (EN) Moon: Bohr
- ↑ (EN) Moon: Vallis Bohr
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Niels Bohr


text:
HTML
In informatica, l'HyperText Markup Language (HTML; traduçion leterale: lengoaggio a marcatoî pe ipertesti) o l'é un lengoaggio de markup. Nasciûo pe-a formataçion e inpaginaçion de documenti ipertestoali disponibili into web 1.0, ancheu o l'é prinçipalmente adeuviòu pe-o dizacobiamento da strutûa lògica de 'na pagina web (definîa aponto da-o markup) e-a seu rapresentaçion, gestia co-i stîli CSS pe adatâse a-e nêuve esigense de comunicaçion e pubricaçion in sce Internet.
L'HTML o l'é 'n lengoaggio de pùbrico dominio, a quæ scintasci a l'é stabilîa da-o World Wide Web Consortium (W3C). HTML o l'é derivòu da-o SGML, un meta-lengoaggio ch'o serve pe-a definiçion de lengoaggi pe prodûe documenti destinæ a-a trasmiscion in formòu eletrònico. A verscion atoâle, a quinta, a l'é stæta rilasciâ da-o W3C into òtobre 2014.
A caxon prinçipâ che à portòu o W3C e i seu menbri a svilupâ HTML5 a l'êa a necesitæ de fornî diretamente e fonçionalitæ che ean primma disponibili con de-e estenscioin pròpietâie feua da-i browser, comme Adobe Flash e scimili. Un segondo òbietîvo che gh'aivan i svilupatoî o l'êa de garantî 'na magiô conpatibilitæ tra i diversci browser, indipendentemente da-a piataforma software adeuviâ, e in mòddo da anâ derê a l'espanscion do mercòu di dispoxitivi mòbili.
Atri progettiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce HTML


text:
Trattùgoa de mâ
E Trattûgoe de mâ en di rètili de mâ (superfamìggia Chelonioidea). Atoalménte ghe n'é sètte spêce, de quæ sólo træ nidìfican in Mediterànio, conpreize e e còste Italiànn-e. Into Mediterènio a ciù conosciua a l´é a Caretta caretta (Linnaeus 1758). Inta parlâ de Ventemiglia a l'è dïta Bisciacossa ascì. [1]
Descriçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
E Tartarûghe de Mâ én animæ antîghi, praticaménte invariæ da milión d'ànni. Àn ina coràssa in sciâ schénn-a dîta Carapâce; de sótta gh'é o piastrón. Arestân sótt'ægoa in apnêa pe tanto tenpo ma dêvan vegnî a gàlla pe respiâ. Én a sàngoe freido e predilìgan ægoe tenperæ: inta stagión invernâle emigrân vèrso ægoe tropicâli e pêuan anâ pe migiæa de chilòmetri aprêuvo e corênti Òceàniche ma ritorniân a-e spiâge de nidificaçión. E trattûgoe de mâ mangian æghe e coâli e anche carnàsse.
Riproduçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
I màscci aspêtan e fémine a-o làrgo de spiâge de nidificaçión pe acobiâse, e êuve abandonæ sótta-a sâbia àn 'n'incobaçión da 50 -65 giórni; da quelle de sóvia ciù câde nasce e fémine, da-e mêno câde i màscci. I picìn co-in dentìn rónpan l'êuvo ma no sciortàn sùbito, emérgen da-a sàbia dòppo i 3-4 giórni e avéi conpletòu de sciorbî o sàcco vitelìn e adrisòu o piastrón; vàn a 'na velcitæ sorprendénte vèrso o Mâ, guidæ da-o luxî de stélle o do sô in sciâ lìnia d' òrizonte e nêuan pe 2-3 giórni vèrso o làrgo pe nutrìse de zooplancton. L´é bastòu a brêve córsa da-o nîo a l'ægoa pe memorizâ e cordinæ geométriche e atre carateristiche anbientali e ritorniàn dòppo dexénni in sciâ mæxima spiâgia.
Spêce[modìfica | modìfica wikitèsto]
E menn-e ciù frequénte into Mediteràneo en Caretta carett, Chelonia mydas, Eretmochelys imbricata, e Dermochelys coriacea(ch'a l'é stæta descrîta da-o padovan Domenico Vandelli do 1761).[2][3] Sôlo de sémme in çénto se gh'atreuva e menn-e Lepidochelys olivacea e Lepidochelys kempii
Caretta caretta[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Tartarûga de Mâ Caretta caretta - Linnaeus 1758 (Famìggia Cheloniidae, Órdine Testudines) a l'é a ciù comùn into Mediterànio, e difûza inti Òcéani ascì. O carapâce o l´é formòu da 5 scùddi de cô brùn chi tîa a-o rósso con sfumatûe vèrdi. O piastrón o l´é gianchinâstro. A testa a l´é gròssa con 'n becco cùrvo co-i bòrdi che tàggian; testa e pìnne rêuza-brùn ricovèrte de plàcche dûe, scûe, ma che no pêuan retiâ.
A nidificava solo che inte do Mediterànio òrientâle: Calabria, Sicilia. Grecia, Siria, Libia, Egitto... Ma co-o cangiamento do clìmma e l'aoménto da temperatua a Caretta a peu arivâ in sce 'na spiâgia abrétio do Mediterànio : prezénpio l´estæ do 2020 unn-a caretta a la nidificòu pe-a prìmma votta in sciâ mænn-a de Barcelona. [4][5]
Chelonia Mydas[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Tartarûga de mâ verde, Chelonia Mydas-Linnaeus 1758, (Famìggia Cheloniidae), a se distìngoe pò-u carâpace con quàttro pâ de scùddi lìsci che no se soviapónn-an (a Caretta a l´à 5 pâ de scùddi) de cô brùn-verdexìn con maccie giâno; o piastrón giànco. A l'é lónga 130 cìtti e a péiza 450 chilli, A l'é difûza inta fàscia tropicâle de tùtti i Òceàni, a fa migraçioìn in grùppo ségge pe nutrìse, in zöne de praterîe mæn somérse, ségge a quélle de nidificaçión: Còstarica e Grànde Barêa Coàlinn-a d´Oustralia. In Mediterànio, Grêcia, Cîpro, Siria, Pólia, ma a l'é mêno numerôza da Caretta. In prevalénsa a l'é erbìvora.
Eretmochelys imbricata[modìfica | modìfica wikitèsto]
A tartarûga Embricata" o Enbrexâ, Eretmochelys Imbricata -Linnaeus 1766 (o genere Eretmochelys o l´é stæto creòu da Fitzinger, 1843). A l'à o carapâce con 4 pâ de scûddi laterâli che són sôviapösti cómme i énbrexi de 'n téito, da chi o nómme. De cô brùn-giânente marmorizòu de néigro o piastrón giâno, o bécco cùrvo apisûo cómme quello di öxelli da rapìnn-a; longhéssa media 95 cìtti péizo 80-90 chìlli, ma a peu arîa scìnn-a 120 chìlli.
Se distìngoan dôe sóttaspêce Imbricata imbricata (Linnaeus 1766) de l'Òceàno Atlântico, e i mbricata bissa (Ruppel 1835) inte l'Òceàno Pacìfico e Òceàno Indiàn. L'Imbricata a frequénta a zöna Centrâle de l'Atlàntico, ma ægoe fréide ascì, Canâ da Mànega a Nord, Càppo de Bónn-a Sperànsa Sudàfrica a Sud e zöne de nidificaçión én: Caràibi, Flòrida, Górfo do Méscio, Àfrica Òcidentâle.
L'Imbricata Bissa do Pacìfico a vîve lóngo a còsta Céntro Òcidentâle de l'América, a nidîfica in Méscico, Perù, Ecoadòr, Nicaràgoa, El Salvadòr.
L'Imbricata Bissa de l'Òcéano Indiàn a l'é difûza da o Mâ Rósso, Mâ da Cìnn-a, scìnn-a a-o Giapón e Nêua Zelànda.
E àrêe de nidîficaçión do Mâ Rósso én: Madagascàr, Penîzoa Aràbica, Ìndia, Arcipélago de Seychelles, quelle do Sùd Est Aziàtico én: Oustràlia e Pòlinésia.
Dermochelys coriacea[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Tartarûga Liuto (Dermochelys Coriacea, Vandelli 1761; Famiggìa Dermochelyidae,Gray1825; Génere Dermochelys-Blainville 1816) a l'é a ciù grànde de tùtte: a-a nàscita a l'é lónga 5 cìtti e mêzo, e a péiza 50 gràmmi; e grénde arîan scinn-a ai 3 mêtri e pàssa e 700 chìlli. O carapâce o l'é formòu da picìnn-e placche d'òsse disposte a mozàico sott’a-a pélle dûa ch'a pâ chêuio, con 7 créste pe-o lóngo. O piastrón o l'é sorcòu da 5 caénatue. O cô l'é grîxo ch'o tîa a-o bleu quæxi néigro pitetòu de ciæo, o bécco a forma de dópio V (W). Difuza in tùtti i Òceàni a nidìfica in scê spiâge de Oustràlia,Sudàfrica, Còstarica, Thailàndia, Ìndia, presénte in Mediterànio, no rizùlta ch´a l´agge nidificòu in Italia.
Lepidochelys olivacea[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Tartarûga de mâ Bastàrda Olivacea (Lepidochelys Olivacea - Eschscholtz 1829) a l'êa ritegnûa 'n incrôxo tra Caretta e Vèrde. Con 'na lónghéssa de 70-80 cìtti e 65-70 chìlli de péizo a l'é, insémme a quella de Kemp, unn-a de Tartarûge de Mâ ciù picinn-e. O carapâce de cô vèrde-oîva scûo o l'à 6 pâ de scùddi, o piastrón o l´é de cô giânénte. A l'é difûza a latitùdini tropicâli fra i 40° Nòrd e i 40° Sùd. Òcéani Indiàn, Pacìfico: Ìndia, Oustralia, Nêua Zelànda; in Atlàntico: Àfrica Òcidentâle, Còsta a Nord do Brazî, Suriname, Guyana, Venesoêla; in Pacìfico Òrientâle : da-o Cîle a-o Górfo da Califòrnia. I pòsti de nidificaçión de màssa e "Arribadas" són: Eritrea, Ìndia, Srilanka, Còstarîca, Méscico.
Lapidochelys Kempii[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Tartarûga do Kemp a l'é lónga 90 cìtti, co-in péizo de 70-75 chìlli. O carapâce de cô grîxo-verdexìn con quàttro pâ de scùddi, e-o piastrón giânénte. Difuxón: Òceàno Atlàntico, Górfo do Méscico da-e còste da Flòrida, scìnn-a New Jersey e Nêua Scòsia a Nord, a Est Còste d'Irlànda. Nidificaçión: còste do Méscico e Padre Island ch'a l'é 'na lónga bârêa de sàbia giànca de frónte a-o Texas.
Natator Depressus[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Tartarûga de mâ Dòrso Ciàtto (Natator Depressus - Garman1880) a l'é tìpica e escluxîva da Piatafòrma Continentâle Australiànn-a; longhéssa 90 cìtti , péizo 70 chìlli; o carapâce de cô Grîxo-Olîva con quàttro pâ de scùddi laterâli, piastrón gianchinàstro, difûza lóngo e còste setentrionâli de l'Oustràlia, a-o làrgo de coste Papua-Nêua Goinêa, Bârêa Coâlìnn-a. A nidîfica into Queensland, spiâge da Bârêa, Îzoe costêe de Curtis e Lacrosse.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Enrico Malan; http://impariamoilventimigliese.altervista.org/pesci_e_bestie_de_marina_intu_parla_ventemigliusu.pdf (2013).
- ↑ http://www.specieaspim.it/aspim/specie/rettili/dermochelys-coriacea.
- ↑ Rondelet e Gesner n´aivan za parlòu: Rondelet (1554, 1558) est certainement Ie premier auteur à decrire la "tortue couverte comme de cuir ou tortue mercuriale", d'apres l'exemplaire long de 5 coudees capturé à Frontignan, sur les côtes du Languedoc (Fig. 1, 1). Gesner (1554, 1558) cite la tortue de Mercure ou tortue coriacee de Rondelet dans les deux editions de son Historiae Animalium (Jacques Fretey et Roger BOUR: Redécouverte du type de Dermochelys coriacea (Vandelli) (1980)
- ↑ https://www.youtube.com/watch?v=Cy0eNX9ElZY&feature=emb_title
- ↑ https://www.ccma.cat/324/neixen-les-primeres-cries-de-tortuga-babaua-a-la-platja-de-la-mar-bella-de-barcelona/noticia/3043990/
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Trattùgoa de mâ
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce Trattùgoa de mâ


text:
Carasco
Carasco o l'è un comune de 3.640 abitanti da provinsa de Zena.
Geògrafîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Stòia[modìfica | modìfica wikitèsto]
O topònimo do comune o vègne da-a cräxi de pòule lìguri antighe "Car" e "Asco", oscïa "cappo" e "córso d'ægoa", un ciæo riferîse a-a posission geografica dö territöio dónde o villaggio o se sviluppòu.
E primme notissie a propòxito do territöio e provegnan da-o Medioevo, ai tempi de quando o pàise o l'ëa 'n importante scalo commerciale de merci destinæ a-a Lombardïa e a-a cianüa Padann-a.
Scin da-i tempi di Longobardi o comune o l'è stòu poscessión de l'Abbassïa de San Combàn de Bòbbio, che pròprio chì a gh'à fondòu o Monestê de Comòrga, conosciüa comme gëxa de Sant'Êufemian, int'a frassión da Val Gravegia. Pe-o IX secolo o vègne amministròu cómme priorïa colombann-a do Monestê de San Giovanni de Pavia.
A partî de l'XI secolo Caràsco a devègne féodo da famiggia "Ravaschieri", ràmmo di Conti Fieschi de Lavagna. Into XIII secolo a pàsse inte mæn da Repubrica de Zêna a quæ, co-a costrussion do Castello de Riareuja into 1132, sottoponn-e o borgo a-o capitaniòu de Ciävai. I momenti stòrici ciù scignificativi do borgo do Medioevo i vegniàn scancellæ da alluvion succescive di due riâ Stùrla e Lavagna, assemme co-a primma gëxa de San Marsiàn do XVII secolo.
Co-a dominassion franséise de Napolion Bonaparte a l'andiâ a fâ parte do Dipartimento de l'Entella da-o 2 de Dixémbre 1797, con Cappoleugo Ciävai, drénto a-a Repubrica Ligure. A comensâ do 28 d'arvî 1797 a muniçipalitæ de Caràsco a l'intre into III Cantón cómme cappoleugo da Giuristission de l'Entella e da-o 1803 çentro prinçipe do primmo Cantón de l'Entella inta mæxima Giuristission. Annessa a-o primmo Impero de Fransa, a muniçipalitæ a vegniâ inserïa into Dipartimento di Appennìn da-o 13 de zùgno 1805 scinn-a o 1814.
Into 1815 o l'è stòu inglobòu, assemme a-o resto da Liguria, a-o Regno de Sardegna, ch'o devegniâ Regno d'Italia a comensâ do 1861, coscì cómme stabilïo da-o Congresso de Vienna do 1814, compréiso into II mandamento do circondäio de Ciävai, parte de l'alantöa Provinsa de Zêna.
Caràsco a l'à fæto parte da Comunitæ Montann-a Fontann-a bonn-a (Comunità Montana Fontanabuona) da-o 1973 scinn-a fìn do 2008.
Pòsti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]
Architetüe religiôse[modìfica | modìfica wikitèsto]
Caràsco a vante de'n numero conscistente de struttüe religióse, cómme:
A Priorïa de San Marsiàn, edificâ into XVIII sécolo e ampliâ into XX sécolo in sostitussion da omònima gëxa antiga.
A Gëxa antiga de San Marsiàn, ch'a se treuve presso a confluensa de due scciummæe Stùrla e Lavagna, distrùta e abbandonâ dòppo e alluvion do Seiçento. Inta primma decade do duimilla e seu fondamenta l'en stæ ògetto de stùddi e scavi da-a "Soprintendenza" pê descrovîne l'impianto do Medioevo.
L'Abbassia da Nòstra Scignôa da-a Miseicördia.
A Priorïa de Sant'Êufemian, inta Frassión de Gravègia, fondâ da-i moneghi colombanién de Bòbbio, pöi devegnïa propietæ di Beneittìn de Borzón e da famiggia di Ravaschê. A gëxa con l'estetica d'ancheu a vegniâ costruïa into 1866.
A Gëxa da paròcchia de San Nicolò da frassión de Paggi. Lontàn un miggio e mëzo da-a gëxa se treuva a piccinn-a cappélla di Santi Alberto da Zêna, Gottardo e Bernardo, ciascun celebròu rispettivamènte a segonda Domenega de Luggio, a prìmma Domenega de màzzo e o vinti d'agosto. Lezzenda dixe che a cappélla a ségge ciù antiga da mæxima gëxa, anche se mancan documenti pê provâlo. Restaurâ do 1998 e do 2011, a contegne e figüe di tre Santi ciù quélla da Madonna, unn-a crôxe piccinn-a in sciô téito e unn-a Grande crôxe de færo battüo innalsâ pe-a primma vòtta do 1901 pê dedission di paisen de Paggi, anche se pê tempo a l'ëa fæta de legno.
A Gëxa da paròcchia di Santi Quirico e Giulietta int'a frassión de Rivareua.
A Gëxa da paròcchia de San Pê Inta frassión omónima de San Pê de Stùrla.
A Gëxa da paròcchia da Santa Maria inta Frassión da Santa Maria de Stùrla, edificâ inti anni 1690 e 1700 con modifiche verso o XIX secolo.
Architetüe Civili[modìfica | modìfica wikitèsto]
O ponte vëgio, de prïa e moin, o l'arresta a testimoniansa da centralitæ de Caràsco into passòu, cómme collegamento intra Ciävai e o seu entrotaera. Dàtou scin da-a fin do XVII sècolo, vittima de alluvion do 1608 e do 1782 e sucesivaménte riedificòu.
Architetüe belliche[modìfica | modìfica wikitèsto]
O Castello de Rivareua. Tiòu sciu do 1132 da-a Repubbrica de Zêna drénto a-o territöio fliscan cómme avampòsto strategico.
O Castello de Paggi. Eretto into X sécolo da-a famiggia di Fieschi pe-a posission strategica ofèrta da-o pàise. O vegniâ demolìo into 1111, tiòu sciù torna do 1133 pê pöi ëse cacciòu zù pê'n ùrtima vòtta e mai ciù riedificòu.
Economîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Coltüa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Manifestaçioîn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Feste e fëe[modìfica | modìfica wikitèsto]
Comunicaçioîn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Carasco


text:
Teritöi Françeixi Meridionæ e de l'Antartego
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
I Teritöi Françeixi Meridionæ e de l'Antartego son Teritöi d'oltremâ Françeixi. Questi teritöi comprendan:
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Personä stimòu in te stasioìn de riçerca durante l'inverno antàrtego.
- ↑ A sovranitæ da Fransa in sciâ Tæra de Adélie a no l'è riconosciûa internaçionalmente.
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Tæritöi Françèisi Meridionâ e dell'Antartigo