text:
Ànno
'N ànno o l'è o perîodo òrbitâle de 'n còrpo celèste cómme, prezénpio, a Tæra, ch'o se sposta lóngo a sò òrbita in gîo a-o Sô[1]. Aprêuvo a l'inclinaçión de l'àsce terèstre o pasâ de l'ànno o pòrta a-o pasâ de stagioîn ascì, pasàggio scandîo da-i cangiaménti do ténpo, de ôe de lûxe e, de consegoénsa, da vegetaçión e da fertilitæ do seu. Inte regioîn do móndo a clìmma tenperòu e subpolâre se pêuan generalménte riconósce quàttro stagioîn: a primavéia, l'estæ, l'ötùnno e l'invèrno. Pe cóntra inte regioîn tropicâli e subtropicâli gh'è vàrri lêughi che no prezentan stagioîn bén definîe méntre, a-i tròpichi stagionâli, a stagión ùmida e quélla sécca sòn riconoscìbili e monitoræ.
'N ànno solâre o l'è 'n'aproscimaçión do nùmero de giórni do perîodo òrbitâle terèstre, cómme contæ inte 'n çèrto lunâio. O lunâio gregoriàn, ò sæ o lunâio ciù modèrno, o prezenta 'n ànno solâre ch'o pêu êse ségge de 365 giórni inte 'n ànno òrdenâio ò de 366 inte 'n ànno bizestîle, a-a mæxima manêa di lunâi giulién. Pe-o lunâio gregoriàn a longhéssa média de l'ànno solâre (l'ànno médio) inte tùtto o cîclo bizestîle de 400 ànni a l'è de 365,2425 giórni. Segóndo o standàrd ISO 80000-3, a l'Anésso C, o scìnbolo de l'ànno o l'è a (da-o latìn annus), pe raprezentâ ségge quélli da 365 ò da 366 giórni. Sòn ascì comuîn e abreviaçioîn y e yr, da l'ingléize year.
Inte l'astronomîa, l'ànno giuliàn o l'è 'n unitæ de ténpo definîa cómme 365,25 giórni ò, pe l'ezatéssa, 86.400 segóndi (unitæ de bâze do SI), pe 'n totâle de 31.557.600 segóndi inte 'n ànno giuliàn astronomìco[2].
A paròlla ànno a l'è dêuviâ ascì pe di perîodi asociæ, scibén che no seggiàn pægi, a-o lunâio ò a l'ànno astronomìco, cómme l'ànno stagionâle, l'ànno fiscâle, l'ànno académico, etc... A-o mæximo mòddo, ànno o pêu voéi indicâ o perîodo òrbitâle de 'n qualónque pianêta cómme, prezénpio, l'ànno marçiàn ò quéllo venusiàn. O tèrmine o pêu êse dêuviòu ànche pe 'n qualónque âtro perîodo ò cîclo relativaménte lóngo, cómme l'ànno platònico, ò "grànde ànno".
EtimologîaModìfica
L'ingléize year (atravèrso o Sàsone Òcidentâle ġēar, pronónçia /jɛar/, in Anglicàn ġēr) o l'arîva da-o Proto-germànico *jǣran (*jē₁ran). Fórme vixìnn-e sòn ànche o tedésco Jahr, l'Antîgo Âto Tedésco jār, o Norén ár e o Gòtico jer, derivæ da-o sostantîvo Proto-indoeoropêo *yeh₁r-om "ànno, stagión". E âtre fórme derivan da-o mæximo sostantîvo proto-indoeoropêo (con variaçión inte l'ablaut do sufìsso) e sòn l'Avestìco yārǝ "ànno", o Grêgo ὥpa (hṓra) "ànno, stagión, perîodo de ténpo" (òrìgine da paròlla "ôa"), l'Antîgo Slâvo Eclesiàstico jarŭ e o Latìn hornus "de quést'ànno".
O Latìn annus (sostantîvo mascolìn de segónda declinaçión; annum o l'è l'acuzatîvo scingolâre; annī o l'è o genitîvo scingolâre e o nominatîvo plurâle e annō o l'è o datîvo e ablatîvo scingolâre) o l'è 'n sostantîvo ch'o vêgne da-o proto-indoeoropêo *h₂et-no-, ch'o l'à prodûto o Gòtico aþn "ànno" ascì (sôlo o datîvo plurâle aþnam o l'è atestòu).
Scibén che a ciù pàrte de léngoe a conscidera a paròlla cómme tematìca *yeh₁r-o-, gh'è de prêuve de 'na derivaçión òriginâle co-in sufìsso *-r/n, *yeh₁-ro-. Tùtte dôe e paròlle indoeoropêe pe ànno, *yeh₁-ro- and *h₂et-no-, saieivàn dónca de réixe verbâle che vêuan dî "andâ, mesciâse", rispetivaménte *h₁ey- e *h₂et- (paragonâ a-o sànscrito vedìco éti "va", atasi "vai, vâghi"). Però 'n çèrto nùmero de paròlle inte léngoe germàniche, cómme in ingléize, vêgnan a ògni mòddo da-o latìn annus, cómme annual, annuity, anniversary, etc...; per annum o vêu dî "ògni ànno", annō Dominī "inte l'ànno do Segnô".
A paròlla Grêga pe "ànno", ò sæ ἔtoς, a l'è vixìnn-a a-o Latìn vetus, "vêgio", e quæ vêgnan da-a paròlla *wetos-, "ànno", conservâ ànche inte quésto scignificâto into Sànscrito vat-sa-ras "ànno" e vat-sa-, "béstia pe 'n ànno (vitéllo)", quést'ùrtimo o se ritrêuva into Latìn vitulus "vitéllo" àsci in Ingléize wether, ò sæ montón crastón (in Ingléize Antîgo weðer, in Gòtico wiþrus, "pêgoa").
In çèrte léngoe o l'è comùn contâ i ànni faxéndo riferiménto a 'na stagión, cómme in "estæ", "invèrni" ò "acugéite". Prezénpio a gh'è o Cinéize 年 "ànno", in òrìgine 秂, 'n conpòsto ideografìco de 'na persónn-a ch'a camala 'n fàscio de gràn e ch'o l'indica l'acugéita. O Slâvo óltre godŭ "perîodo de ténpo, ànno" o l'adêuvia lěto "estæ, ànno" ascì.
IntercalaçiónModìfica
I ànni astronomìchi no àn 'n nùmero intrêgo de giórni ò de méizi lunâri. Tùtti i lunâi che van aprêuvo a l'ànno astronomìco dêvan avéi 'n scistêma de intercalaçión cómme i ànni bizestîli.
Lunâio giuliànModìfica
Into lunâio giuliàn a duâta médua de 'n ànno a l'è de 365,25 giórni. Inte 'n ànno no bizestîle gh'è 365 giórni e 366 inte un di quélli bizestîli. 'N ànno intercalâ o sucêde ògni quàttro ànni, inte quéllo ch'o l'è dónca ciamòu ànno bizestîle, o quæ o l'à 'n giórno de ciù a-a fìn do méize de frevâ. Quésto giórno ch’o s’azónze o l'è dîto "giórno bizestîle".
O lunâio giuliàn revìsto, propòsto into 1923 e ancón dêuviòu da çèrtidùnn-e gêxe ortodòsse òrientâli o l'à 218 ànni bizestîli pe ògni 900 ànni, co-ina duâta média de 365,2422222 giórni, vixìnn-a a-a longhéssa de l'ànno tròpico médio, 365,24219 giórni (relatîvo erô de 9·10−8). Inte l'ànno 2800 d.C. o lunâio gregoriàn e lunâio giuliàn revìsto iniçiàn a diferî de 'n giórno de lunâio[3].
Lunâio gregoriànModìfica
O lunâio gregoriàn o fa càzze l'equinòçio de màrso a-i 21 de 'sto méize chi ò pöco prìmma, e dónca o va aprêuvo a-o coscì dîto ànno tròpico[4]. Zaché a gh'è 97 ànni bizestîli ògni 400, a longhéssa média de l'ànno solâre a l'è de 365,2425 giórni, co-în erô relatîvo inferiô de 'na ppm (8·10-7), relatîvo a-a duâta atoâle de l'ànno tròpico médio (365,24219 giórni) e ancón ciù vixìn a l'atoâle ànno tròpico, ch'o l'à l'òbietîvo d'egoaliâ, ch'o l'è d'ancheu de 365,242374 giórni. O l'è stimòu che inte l'ànno 4000 d.C. l'equinòçio de màrso o saiâ de 'n giórno ciù inderê into lunâio gregoriàn, no tànto pe quésta diferénsa ma ciufîto aprêuvo a-o ralentaménto da rotaçión terèstre e do relatîvo alongaménto do giórno.
Àtri lunâiModìfica
Storicaménte, i lunâi lunisolâri intercalâvan di méizi intrêghi in sciâ bâze de çèrte òservaçioîn. I lunâi lunisolâri sòn pi-â ciù pàrte chéiti in dizûzo con l'escluxón de quélli dêuviæ pe de raxoîn liturgiche, cómme o lunâio ebràico e vàrri lunâi indù.
'N modèrno adataménto do stòrico lunâio Jalali, conosciûo cómme lunâio solâre Hijri (do 1925), o l'è 'n lunâio puraménte solâre co-in schêma iregolâre de giórni bizestîli bazòu in sce l'òservaçión (ò càlcolo astronomìco), con l'òbietîvo de colocâ o nêuvo ànno (Nowruz) into giórno de l'equinòçio de primavéia a l'ôa do fûzo locâle de Teheran, a-o pòsto de dêuviâ 'n scistêma algoritmìco de ànni bizestîli.
Numeraçión di ànniModìfica
'N'êra de lunâio a l'asegna 'n nùmero cardinâ a ògni ànno sequénsiâle, dêuviàndo 'n pónto de riferiménto into pasòu cómme l'inìçio de l'êra. O stàndard mondiâle o l'è l'Anno Domini, dîto ciù de recénte êra vorgâ ascì. O l'è stæto introdûto into VI sécolo de mòddo da contâ i ànni da-a nàscita de Crìsto[5].
L'êra de l'Anno Domini a pêu êse indicâ con l'abreviaçión latìnn-a AD (ch'a vêu dî Anno Domini, ò sæ "inte l'ànno do Segnô") ò alternativaménte CE, da l'ingléize Common Era, ò d.C. ("dòppo Crìsto"). I ànni prìmma do 1 d.C. sòn dónca indicæ con BC, da l'ingléize Before Christ, BCE, da Before the Common Era, òpû a.C., abreviaçión pe "avànti Crìsto". I nùmeri di ànni sòn bazæ in sciô "contézzo incluxîvo" e dónca o no l'exìste 'n ànno zêro. Into modèrno càlcolo alternatîvo da numeraçión di ànni astronomìchi, i nùmeri poxitîvi indican i ànni dòppo Crìsto, o zêro o l'indica l'1 a.C., o -1 o 2 a.C. e coscì vîa.
Ànni pragmatìchiModìfica
I càlcoli finançiâi e scentìfichi dêuvian de spésso 'n lunâio de 365 giórni pe senplificâ e spéize giornaliêre.
Ànno fiscâleModìfica
'N ànno fiscâle ò ànno finançiâio o l'è o perîodo de 12 méizi dêuviòu pe calcolâ i rendicónti finançiâi anoâli de inpréize e in âtre òrganizaçión. In tànte giurisdiçioîn i regolaménti in matêia de contabilitæ àn bezéugno de 'sti rapòrti chi 'na vòtta ògni dózze méizi, sénsa però che quésti forman 'n ànno solâre.
Prezénpio, in Canadà e in Ìndia l'ànno fiscâle o l'incomensa da-o 1° de arvî; into Régno Unîo da-o 1° de arvî pi-â tàscia in scê socjêtæ e di bilànci pùblichi ma da-o 6 de arvî pi-â tasciaçión personâ e do pagaménto di benefìççi do stâto, in Oustràlia o va da-o 1° de lùggio méntre inti Stâti Unîi l'ànno fiscâle do govèrno federâle o va da-o 1° de òtôbre.
Ànno académicoModìfica
'N ànno académico o l'è o perîodo anoâle into quæ 'n studénte o frequenta 'n institûto pi-â sò instruçión. L'ànno académico o pêu êse spartîo in di tèrmini académichi, prezénpio de sêi ò tréi méizi. L'ànno scolàstico in vàrri pàizi o l'incomensa a agósto ò a seténbre, terminàndo a màzzo, zùgno ò lùggio. In Israêle l'ànno académico o l'inìçia tra òtôbre ò novénbre, aliniòu co-o segóndo méize do lunâio ebràico.
De schêue into Régno Unîo, in Canadà e inti Stâti Unîi dividan l'ànno académico in tréi perîodi ciù ò mêno de pægia duâta (ciamæ trimesters ò quarters inti Stâti Unîi), i quæ coincìddan co-e stagioîn de l'ötùnno, de l'invèrno e da primavéia. In çèrti institûti a gh'è ascì 'na cùrta sesción estîva che de vòtte a l'è consciderâ cómme pàrte do normâle ànno académico e ch'a l'è frequentâ da-i studénti in sce 'na bâze volontâia ò eletîva. Âtre schêue sudivìddan l'ànno in doî perîodi prinçipæ de sêi méizi: o prìmmo, ch'o va tipicaménte da agósto a dexénbre e o segóndo, ch'o va da zenâ a màzzo. Ciaschedùn de quésti perîodi prinçipæ o pêu êse spartîo a meitæ da-i ezàmmi d'intermêzo, con ògni meitæ ch'a l'è ciamâ quarter (ò term in âtri pàizi). A ghe poriéiva êse 'na sesción estîva volontâia e/ò 'na brêve sesción de zenâ ascì.
De âtre schêue, cómme çèrtidùnn-e di Stâti Unîi, àn quàttro perîodi de valutaçión. De schêue inti Stâti Unîi, in particolâ a Boston Latin School, pêuan divìdde l'ànno in çìnque o ciù perîodi de valutaçión. Segóndo di studiôzi che difendan quésto scistêma a gh'è saiéiva 'na corelaçión poxitîva tra-a frequénsa di reports e o rêo scolàstico.
A gh'è in génere 180 giórni de insegnaménto pe ògni ànno scolàstico inti Stâti Unîi, esclûzi i fìn da setemànn-a e e pöse, méntre a gh'è a-o mêno 190 giórni pe-i alùnni de schêue do stâto in Canadà, da Nêuva Zelànda e do Régno Unîo, e 200 giórni in Oustràlia. In Ìndia l'ànno académico o l'inìçia normalménte a-o 1° de zùgno e o finìsce a-i 31 de màzzo. Scibén che e schêue l'incomensiàn a serâ a-a meitæ de màrso, l'efetîva serâ académica a l'è a-i 31 de màzzo, pe cóntra in Nepal a l'incomensa a-i 15 de lùggio. Pe de ciù, e schêue e e universcitæ in Oustràlia de sòlito àn di ànni académichi che sòn alinie aproscimativaménte con l'ànno solâre, ò sæ a partî da frevâ ò da màrso e a finî tra òtôbre e dexénbre, dæto che inte l'emisfêro sùd e stagioîn sòn invertîe.
Ànni astronomìchiModìfica
Ànno giuliànModìfica
L'ànno giuliàn, dêuviòu in astronomîa e in âtre scénse, a l'è l'unitæ de ténpo definîa ezataménte cómme 365,25 giórni. Quésto o l'è o scignificâto normâle de l'unitæ "ànno", dêuviâ in vàrri contèsti scentìfichi. O sécolo giuliàn, ch'o l'è formòu da 36.525 giórni, e o milénio giuliàn, ch'o l'è pægio a 365.250 giórni, sòn dêuviæ inti càlcoli astronomìchi. Fondamentalménte, esprìmme 'n intervàllo de ténpo in ànni giulién o l'è 'n mòddo pe specificâ con precixón quànte giórni (no quànte ànni "reæ"), pe lónghi intervàlli de ténpo, inti quæ afermâ o nùmero de giórni o saiéiva ingonbrànte e pöco intoîtîvo. Pe convençión, into càlcolo da distànsa percórsa da 'n ànno lûxe o l'è dêuviòu l'ànno giuliàn.
Inte l'Unified Code for Units of Measure, o scìnbolo a (sénsa pédice) o fa sénpre riferiménto a l'ànno giuliàn, aj, pægio ezataménte a 31.557.600 segóndi.
- 365.25 d × 86400 s = 1 a = 1 aj = 31.5576 Ms
I prefìsci di mùltipli do Scistêma Internaçionâle se pêuan aplicâ a a ascì, pe indicâ ka, Ma, etc...
Ànni sciderâli, tropicâli e anòmaliModìfica
Ciaschedùn de 'sti tréi ànni chi o l'è dîto in génere ànno astronomìco.
L'ànno sciderâle o l'è o ténpo inpiêgòu da Tæra pe conpletâ 'n gîo da sò òrbita, mezuòu rispètto a 'n scistêma de riferiménto fìsso (cómme e stélle fìsce, in Latìn sidera, a-o scingolâre sidus). A sò duâta média a l'è de 365,256363004 giórni, ò sæ 365 d 6 h 9 min 9,76 s, agiornâ a l'época J2000.0 (ò sæ a-o 1° de zenâ 2000, 12:00:00 TT)[6].
A-a giornâ d'ancheu l'ànno tròpico médio o l'è definîo cómme o perîodo de ténpo into quæ a longitùdine eclittìca média do Sô a l'aomenta de 360 gràddi[7]. Zaché a longitùdine eclittìca do Sô a l'è mezuâ rispètto a l'equinòçio, l'ànno tròpico o conprénde 'n cîclo conplêto de stagioîn e, aprêuvo a l'inportànsa biologìca e socio-economìca de 'ste chi, l'ànno tropicâle o l'è a bâze da ciù pàrte di lunâi. A modèrna definiçión de ànno tropicâle médio a l'è divèrsa da-o ténpo efetîvo tra-i pasàggi, prezénpio, de l'equinòçio nòrd pe vàrie racoîn spiegæ chi de sótta. Aprêuvo a-a precesción asciâle da Tæra, un de 'sti ànni chi o l'è de ciù ò mêno vìnti menûti ciù brêve de 'n ànno sciderâle. Dêuviàndo a definiçión modèrna, l'ànno tropicâle médio o l'è ciù ò mêno pægio a 365 d 5 h 48 min 45 s[8].
L'ànno anòmalo o l'è o ténpo inpiegòu da-a Tæra pe conpletâ 'na rivoluçión rispètto a-o sò àpside. L'òrbita da Tæra a l'è elittìca e i sò pónti estrêmi, e àpside, sòn o perihelion, dónde a Tæra a l'è ciù vixìnn-a a-o Sô (inte l'ànno 2020 a-i 5 de zenâ, 07:48 UT) e l'aphélion, dónde a Tæra a l'è ciù lónxi da-o Sô (a-i 4 de lùggio, 11:35 TU, into 2020). L'ànno anòmalo, ch'o l'è solitaménte definîo cómme o ténpo tra doî pasàggi a-o perihelion, o l'à 'na duâta média de 365,259636 giórni, ò 365 d 6 h 13 min 52,6 s, agiornòu a l'época J2011.0[9].
Ànno draconìcoModìfica
L'ànno draconìco, dîto ànno de l'eclìsci ò ànno de l'eclittìca ascì, o l'è o ténpo inpiêgòu da-o Sô, vìsto da-a Tæra, pe conpletâ 'na rivoluçión rispètto a-o mæximo gróppo lunâre, ò sæ un di doî pónti inti quæ l'òrbita da Lùnn-a a l'interseca l'eclittìca. 'Sto ànno chi o l'è asociòu a-e eclìsci: defæti quéste pêuan capitâ sôlo quànde ségge o Sô e a Lùnn-a se trêuvan vixìn a 'n di gróppi lunâri, sucedéndo éntro 'n méize da ògni meitæ de 'n ànno draconìco. A duâta média de l'ànno draconìco a l'è de:
- 346.620075883 giórni, ò sæ 346 d 14 h 52 min 54 s, a l'época J2000.0
Quésto tèrmine o l'è de vótte dêuviòu, in mòddo eròu, pe indicâ ànche o perîodo draconìco (ò nodâle) da precesción lunâre, ò sæ pe l'intervàllo de ténpo de 'na rivoluçión conplêta do gróppo ascendénte da Lùnn-a in gîo a l'eclittìca; perîodo de 18.612815932 ànni giulién (6798.331019 giórni a l'época J2000.0).
Cîclo lunâre conplêtoModìfica
O cîclo lunâre conplêto o l'è l'intervàllo de ténpo inpiegòu da-o Sô (vìsto da-a Tæra) pe conpletâ 'na rivoluçión rispètto a-o perigêo de l'òrbita da Lùnn-a. Quésto perîodo o l'è asociòu a-a dimensción aparénte da Lùnn-a pìnna e a-a duâta variàbile do méize sinodìco ascì. A duâta de 'n cîclo lunâre conplêto a l'è de:
- 411.78443029 giórni, ò sæ 411 d 18 h 49 min 35 s, a l'época J2000.0
Ànno lunâreModìfica
L'ànno lunâre o l'è formòu da dózze cîclo conplêti de fâze lunâri, coscì cómme vìste da-a Tæra, e o l'à 'na duâta de 354,37 giórni. I mosulmén adêuvian quésto tîpo de ànno pe celebrâ l'Eid e l'inìçio do méize de zazùn dîto o Ramadan. 'N ànno solâre mosulmàn o l'è dónca bazòu in sciô cîclo lunâre. Ànche o lunâio ebràico o l'è de tîpo fondamentalménte lunâre, con l'eceçión che, ògni doî o tréi ànni, o vêgne azónto 'n méize lunâre intercalâ a-o fìn de mantegnî o lunâio ch'o ségge sincronizòu co-o cîclo solâre ascì. Dónca, 'n ànno lunâre do lunâio ebràico o l'è formòu da dózze ò trézze méizi lunâri.
Ànno vâgoModìfica
L'ànno vâgo, da-o Latìn annus vagus e dîto ànno erànte ascì, o l'è 'n'aproscimaçión integrâle de l'ànno a 365 giórni, defæti vâga in relaçión a-i ànni ciù ezàtti. De sòlito l'ànno vâgo o l'è spartîo in 12 méize schemàtichi, ciaschedùn de 30 giórni, ciù 5 giórni d'intercalaçión. L'ànno vâgo o l'êa dêuviòu inti lunâi de l'Etiòpia, de l'Antîgo Egìtto, de l'Iràn, de l'Arménia e in Mesoamérica tra-i Aztechi e i Maya[10]. O l'è ancón dêuviòu da vàrie comunitæ de religión zoroastriànn-a.
Ànno elîacoModìfica
L'ànno elîaco o l'è l'intervàllo tra dôe levæ elîache de 'na stélla. O l'è despægio da l'ànno sciderâle tra-e stélle ciù lónxi da l'eclittìca, aprêuvo prinçipalménte a-o fenòmeno da precesción di equinòççi.
Ànno sotîacoModìfica
L'ànno sotîaco o l'è l'intervàllo tra doê levæ elîache da stélla Scìrio, a ciù luminôza de tùtte. Atoalménte a l'è inferiô a l'ànno sciderâle, co-a sò duâta ch'a l'è asæ vixìnn-a a quélla de l'ànno giuliàn, dónca a 365,25 giórni.
Ànno gaussiànModìfica
L'ànno gaussiàn o l'è l'ànno sciderâle pe 'n pianêta de màssa trascuràbile rispètto a-o Sô e no conturbòu da âtri còrpi celèsti, ch'o l'è governòu da-a costànte gravitaçionâle gaussiànn-a. 'N pianêta de 'sto tîpo chi o saiéiva legerménte ciù vixìn a-o Sô rispètto a-a distànsa média da Tæra. A duâta de 'n ànno gaussiàn a l'è de:
- 365.2568983 giórni, ò sæ 365 d 6 h 9 min 56 s
Ànno besseliànModìfica
L'ànno besseliàn o l'è 'n ànno tropicâle ch'o l'inìçia quànde o fitìçio Sô médio o l'arîva a 'na longitùdine eclittìca de 280°, fæto ch'o l'avêgne d'ancheu vixìn a-o 1° de zenâ. Quésto intervàllo o pigia o sò nómme da l'astrònomo e matemàtico tedésco do XIX sécolo Friedrich Bessel. Chi de sótta a gh'è l'equaçión ch'a permétte de calcolâ l'atoâle época besseliànn-a in ànni:
- B = 1900,0 + (Dæta giuliànn-aTT − 2415020,31352) / 365,242198781
O pédice TT o l'indìca che inte 'sta fórmola chi, a dæta giuliànn-a a doviéiva dêuviâ cómme scâ quélla do Ténpo Terèstre òpû quélla do sò predecesô, o ténpo effemeride.
Cangiaménti de duâtaModìfica
A longhéssa ezàtta de 'n ànno astronomìco a càngio co-o pasâ do ténpo:
- E poxiçioîn di pónti de l'equinòçio e do solstìçio rispètto a-e àpside de l'òrbita terèste càngian: i equinòççi e i solstìççi, rispètto a-e stélle, se spòstan vèrso òvest aprêuvo a-o fenòmeno da precesción méntre e àpside se mêscian inte l'âtra direçión aprêuvo a-i efètti de lóngo tèrmine de l'atraçión gravitaçionâle ezercitâ da-i âtri pianêti. Zaché a velocitæ da Tæra a càngia in sciâ bâze da pròpia poxiçión inta sò òrbita, mezuâ da-o sò perihelion a velocitæ da Tæra inti pónti de equinòçio e de solstìçio a càngia ànche lê co-o ténpo: se 'sto pónto chi o se mêscia vèrso o perihelion l'intervàllo tra doî pasàggi consecutîvi o l'è ògni ànno 'n pö ciù brêve; se pe cóntra 'sto pónto chi o se mêscia vèrso l'aphélion o mæximo perîodo o vêgne ògni ànno 'n pö ciù lóngo. Dónca, 'n ànno tropicâle mezuòu da 'n pasàggio de l'equinòçio de primavéia a-o sucesîvo o càngia da quéllo mezuòu tra doî pasàggi de l'equinòçio d'ötùnno. A média de tùtta l'òrbita però a no càngia pe 'sta raxón chi e dónca a longhéssa totâle de 'n ànno tròpico a no càngia aprêuvo de quésto efètto de segóndo órdine.
- O moviménto de ògni còrpo celèste o pêu êse conturbòu da l'atraçión gravitaçionâle ezercitâ da tùtti i âtri pianêti. Quésto fæto o pòrta a di cangiaménti de brêve tèrmine da sò velocitæ e dònca do sò perîodo orbitâ da 'n ànno a l'âtro. Pe de ciù, o l'à di efètti de lóngo tèrmine inte òrbite di còrpi celèsti e dónca ànche di cangiaménti a lóngo tèrmine de 'sti perîodi chi.
- L'efètto de l'aceleraçión de marêa tra Tæra, Lùnn-a e Sô o l'aomenta a longhéssa do giórno e do méize, trasferéndo o moménto angolâ da rotaçión terèstre a-a rivoluçión lunâre, e, zaché o giórno solâre médio aparénte o l'è l'unitæ de mezûa co-a quæ indichémmo a longhéssa de l'ànno inta vìtta civîle, a longhéssa de l'ànno a pâ amermâ. A velocitæ de rotaçión da Tæra a l'è modificâ ànche da fatoî cómme o bótto pòst glaciâle e l'aoménto do livéllo do mâ.
- Valô numérico da variaçión anoâle
A duâta média de l'ànno dêuviâ in quésta seçión a l'è calcolâ pe-o 2000 e e diferénse inta duâta di ànni rispètto a quéllo de riferiménto sòn dæte pe-i ànni pasæ e futûri. Inte tabélle 'n giórno o l'è lóngo 86.400 segóndi do SI[11][12][13][14].
SomâioModìfica
'N ànno Gregoriàn médio o l'è de 365,2425 giórni (ò sæ de 52,1775 setemànn-e, 8765,82 ôe, 525949.2 mênuti ò 31556952 segóndi). Pe 'sto lunâio chi, 'n ànno comùn o l'è de 365 giórni (ò sæ de 8760 ôe, 525600 mênuti ò 31536000 segóndi) méntre o bizestîle o l'è de 366 giórni (8784 ôe, 527040 mênuti ò 31622400 segóndi). O cîclo de 400 ànni do lunâio gregoriàn o l'à 146097 giórni e dónca, ezataménte, de 20871 setemànn-e.
Ànni "gréndi"Modìfica
- Cîclo equinòçiâle
O Grànde Ànno, ò cîclo equinòçiâle ascì, o corispónde a 'na rivoluçión conpleta di equinòççi in gîo a l'eclittìca. A sò longhéssa a l'è de ciù ò mêno 25.700 ànni.
- Cîclo galatìco
L'Ànno Galatìco o l'è o ténpo inpiegòu da-o Scistêma Solâre pe conpletâ tùtta 'na rivoluçión d'in gîo a-o Céntro Galatìco. O dûa ciù ò mêno 230 milioîn de ànni terèstri.
Ànno stagionâleModìfica
'N ànno stagionâle o l'è o ténpo ch'o pasa tra dôe sucesîve ricorénse de 'n evénto stagionâle cómme, prezénpio, l'ezondaçión de 'n sciùmme, a migraçión de 'na spêce d'öxéllo, a fioritûa de 'na spêce de ciànta, o prìmmo zêo o a prìmma partîa in progràmma de 'n çèrto spòrt. A ògni mòddo, tùtti 'sti evénti chi pêuan avéi de ànpie variaçioîn de ciù de un méize da 'n ànno a quéllo dòppo.
ScìnboliModìfica
O scìnbolo comùn pe l'ànno cómme unitæ de ténpo o l'è a, pigiòu da-a paròlla latìnn-a annus. Da l'ingléize sòn comuîn ànche e abreviaçioîn y ò yr, ciù de spésso comuneménte dêuviæ inta letiatûa no scentìfica in geologîa e in paleontologîa, dónde abreviaçioîn cómme e kyr, myr, byr e âtre scìmili sòn dêuviæ pe indicâ di intervàlli de ténpo lónxi da-o prezénte[15][16].
ScìnboloModìfica
NIST SP811 o supòrta o scìnbolo a cómme unitæ de ténpo pe 'n ànno. In ingléize sòn dêuviæ e abreviaçioîn y e yr ascì.
L'Unified Code for Units of Measure o dizanbigoa e vàrrie scinbologîe de ISO 1000, ISO 2955 e ANSI X3.50, dêuviàndo:
- at = 365.24219 giórni pe l'ànno tropicâle médio.
- aj = 365.25 giórni pe l'ànno Giuliàn médio.
- ag = 365.2425 giórni pe l'ànno Gregoriàn médio.
Dónde:
- a, sénsa nisciùn pédice = 1 aj
L'Unión internaçionâle de chìmica pûa e aplicâ (IUPAC) e l'Unión internaçionâle de scénse geologìche àn racomandòu conzontaménte de definî "annus", co-o scìnbolo a, cómme a longhéssa de l'ànno tropicâle inte l'ànno 2000.
- a = 31556925,445 segóndi, ciù o mêno 365,24219265 giórni effemeridi
Quésta definiçión a l'è despægia da quélla precedénte de 365,25 giórni de ciù ò mêno 20 pàrte pe milión. O papê sórvia minsonòu o l'aferma che definiçioîn cómme l'ànno giuliàn "portan 'n'obsolescénsa drénto de lô preprogramâ aprêuvo a-a variànsa do moviménto orbitâle da Tæra", scibén che a-a fìn o ségge propòsto de dêuviâ a longhéssa de l'ànno tròpico a partî da-o 2000 d.C. (specificâ a-o millisegóndo), ch'a l'è afètta da-o mæximo problêma, dæto che l'ànno tròpico o càngia co-o ténpo de ciù d'un menûto[17][18].
Quésta notaçión a s'è rivelâ controvèrsa dæto ch'a l'è in conflìtto co-ina ciù vêgia convençión tra-i geoscensiæ, ò sæ quélla de dêuviâ a pe indicâ 'n çèrto nùmero de ànni fa e y ò yr pe 'n perîodo de 'n ànno[18].
Prefìsci di mùltipli SIModìfica
I esponénti e e notaçioîn esponençiâli sòn tipicaménte dêuviæ pe calcolâ e vizoalizâ i cónti, óltre che pe risparmiâ spàçio, cómme inte tabélle di dæti.
- ka (pe chìloanno): o l'è 'n unitæ de ténpo pægia a 'n migiâ, ò 103, de ànni, ò 1 E3 yr, comuneménte conosciûa cómme 'n milénio in antropologîa e pe-i ûzi inti lunâi. O prefìsso moltiplicatô "ka" o l'è tipicaménte dêuviòu in geologîa, paleontologîa e archiologîa pe-i perîodi de l'Olocene e do Pleistocene, inti câxi de utilìzzo de 'na técnica de dataçión sénsa l'ûzo do radiocarbònio cómme, prezénpio, a dataçión de caròtte de giàssa, a dendrocronologîa, a dataçión a l'urànio-töio ò l'anàlixi de vàrve. O l'è dêuviòu ascì cómme método de dataçión prinçipâ pi-â determinaçión de l'etæ. Se l'etæ a l'è determinâ sorviatùtto co-o scistêma da dataçión a-o radiocarbònio, alôa o saiéiva ciù corètto esprìmme o valô trovòu in ànni radiocarbonìchi ò de lunâio calibròu inti ànni Before Present.
- Ma (pe mêganno): o l'è 'n unitæ de ténpo pægia a 'n milión, ò 106, de ànni, ò 1 E6 yr. O sufìsso "Ma" o l'è comuneménte dêuviòu inte matêie scentìfiche cómme geologîa, paleontologîa e mecànica celèste pe dinotâ perîodi de ténpo asæ lónghi ségge into futûro che into pasòu. Prezénpio, a spêce de dinosàoro Tyrannosaurus rex a l'êa anpiaménte difûza ciù ò mêno 66 Ma (66 milioîn de ànni) fa. O tèrmine de duâta "fa" o pêu no êse sénpre indicòu: se a l'è indicâ a quantitæ de 'na duâta sénsa minsonâ in mòddo esplìcito o tèrmine pròpio da duâta quést'ùrtimo o se pêu prezùmme che o "fa" o ségge sotintéizo; pe cóntra l'unitæ alternatîva "mya" a inclùdde o "fa" esplicitaménte. Inti papê d'ûzo ciù generâle o pêu êse scrîto cómme "milioîn de ànni" (fa). Inte aplicaçioîn astronomìche, l'ànno dêuviòu o l'è quéllo giuliàn, pægio a 365,25 giórni precîzi. In âtre disciplìnn-e, cómme in geologîa ò paleontologîa, l'ànno o no l'è coscì precîzo e o pêu cangiâ in sciâ bâze de l'outô.
- Ga (pe gîgaanno): o l'è 'n unitæ de ténpo pægia a 'n miliàrdo, ò 109, de ànni, ò 1 E9 yr. "Ga" o l'è comuneménte dêuviòu in de disciplìnn-e cómme a cosmologîa e a geologîa pe indicâ di perîodi de ténpo estremaménte lónxi e inderê into pasòu. Prezénpio, a formaçión da Tæra a l'è avegnûa aproscimativaménte 4,54 Ga (4,54 miliàrdi d'ànni) fa, méntre l'etæ de l'univèrso a l'è ciù ò mêno de 13.8 Ga.
- Ta (pe têraanno): o l'è 'n unitæ de ténpo pægia a mìlle miliàrdi, ò 1012, de ànni, ò 1 E12 yr. 'N "Ta" o l'è 'n unitæ de ténpo estremaménte lónga, ciù ò mêno 70 vòtte l'etæ de l'univèrso. O l'è o mæximo órdine de grandéssa da duâta prevìsta de 'n cîclo de vìtta de 'na picìnn-a nâna ròssa.
- Pa (pe pêtaanno): o l'è 'n unitæ de ténpo pægia a 'n milión de miliàrdi, ò 1015, de ànni, ò 1 E15 yr. L'emivìtta do nùclide de càdmio-113 a l'è ciù ò mêno de 8 Pa. Quésto scìnbolo o coincìdde con quéllo do pascal sénsa 'n prefìsso moltiplicatô; scibén che séggian tùtte dôe de variàbile dêuviæ de ræo, co-o contèsto ch'o doviéiva êse suficenteménte ciæo pe distìngoe i valoî de ténpo da quélli de presción.
- Ea (pe esaanno): o l'è 'n unitæ de ténpo pægia a 'n miliàrdo de miliàrdi, ò 1018, de ànni, ò 1 E18 yr. L'emivìtta do tungstén-180 a l'è ciù ò mêno de 1.8 Ea.
Abreviaçioîn yr e yaModìfica
In astronomîa, geologîa e paleontologîa, l'abreviaçión yr pe ànni (da l'ingléize years) e ya pe "ànni fa" (da l'ingléize years ago) a l'è de vótte dêuviâ, conbinâ co-i prefìsci pe-e migiæe, i milioîn e i miliàrdi[15][16]. Quéste no sòn de unitæ contenplæ into SI, dæto che vêgnan da l'abreviaçión ingléize pe ànno, year, y, ma, andàndo aprêuvo a de dùbie racomandaçioîn internaçionâli, dêuviàndo e iniçiâli di nómmi ingléizi se pêuan creâ tùtti i mùltipli ascì (ò sæ t, m e b), ma ànche co-i prefìsci metrìchi (k, M e G) ò de variaçioîn de 'sti chi (k, m, g). In archiologîa, dæto che i intervàlli interesæ sòn ciù brêvi, de dæte esprèsse in mòddo normâle, prezénpio "22.000 ànni fa", pêuan êse dêuviæ cómme 'n equivalénte ciù acescìbile de 'na dæta Before Present ("BP").
Quéste abreviaçioîn includdan:
L'ûzo de mya e bya o l'è deprecòu inta geofìxica modèrna e a-o sò pósto o l'è consegiòu quéllo de Ma e Ga pe-e dæte Before Present, ma "m.y." pi-â duâta de époche[15][16]. Quésta distinçión ad hoc tra-o ténpo "asolûto" e i sò intervàlli a l'è asæ controvèrsa tra-i ménbri da Geological Society of America[20].
Da notâ cómme, in scî gràfichi, dêuviàndo e unitæ ya in sce l'àsce òrizóntale o ténpo o se sposta da drîta vèrso scinìstra, fæto ch'o pêu pài controintoîtîvo. Se e unitæ ya se trêuvan in sce l'àsce verticâle o ténpo o se mescia da l'âto vèrso o bàsso, segóndo 'n schêma ciù sénplice da capî rispètto a-a notaçión convençionâle.
NòtteModìfica
- ↑ (IT) anno - Vocabolario on line, in sce treccani.it. URL consultòu o 5 seténbre 2021.
- ↑ (EN) SI Units, UAI. URL consultòu o 5 seténbre 2021. (védde a tabélla 5 e a seçión 5.15), ristànpa da (EN) George A. Wilkins, The IAU Style Manual (PDF), IAU Transactions.
- ↑ (EN) Miriam Nancy Shields, The new calendar of the eastern churches (abstract), in Popular Astronomy, vol. 32, 1924, pp. 407-410.
- ↑ (EN) A. Ziggelaar, G.V. Coyne, M.A. Hoskin, O. Pedersen, The Papal Bull of 1582 Promulgating a Reform of the Calendar, in Gregorian Reform of the Calendar: Proceedings of the Vatican Conference to Commemorate its 400th Anniversary, Çitæ do Vaticàn, Pontifical Academy of Sciences, p. 223.
- ↑ (EN) Edward Graham Richards, Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac, in Calendars, Mill Valley, Urban, S.E., Seidelmann, P.K., pp. 585, 590, ISBN 978-1-891389-85-6.
- ↑ (EN) Useful Constants, International Earth Rotation and Reference System Service. URL consultòu o 9 seténbre 2021.
- ↑ (EN) Edward Graham Richards, Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac, in Calendars, Mill Valley, Urban, S.E., Seidelmann, P.K., p. 586, ISBN 978-1-891389-85-6.
- ↑ (EN) Astronomical Almanac for the Year 2011, Washington and Taunton: U.S. Government Printing Office and the U.K. Hydrographic Office, 2009, p. M18.
- ↑ (EN) Astronomical Almanac for the Year 2011, Washington and Taunton: U.S. Government Printing Office and the U.K. Hydrographic Office, 2009, pp. A1, C2.
- ↑ (EN) The Mayan Calendar - Calendar Description and Coordination, Maya World Studies Center, Mérida. URL consultòu o 10 seténbre 2021.
- ↑ (EN) Astronomical Almanac for the Year 2011, Washington and Taunton: U.S. Government Printing Office and the U.K. Hydrographic Office, 2009, pp. C2, L8.
- ↑ (EN) J. L. Simon, P. Bretagnon, J. Chapront, M. Chapront-Touze, G. Francou, J. Laskar, Numerical expressions for precession formulae and mean elements for the Moon and the planets (abstract), in Astronomy and Astrophysics, vol. 282, frevâ 1994, p. 663.
- ↑ (EN) Laurence G. Taff, Celestial Mechanics: A Computational Guide for the Practitioner, Wiley, 1985, ISBN 0-471-89316-1. I valoî inte tabélle chi de sótta sòn do tùtto pægi a l'ànno 2000, arivàndo però a 'na diferénsa de squæxi 44 segóndi pe-i ànni ciù lónxi ségge vèrso o pasòu che vèrso o futûro; e esprescioîn dêuviæ sòn ciù sénplici de quélle consegiæ into ''Astronomical Almanac for the Year 2011''.
- ↑ (EN) United States Naval Observatory - Nautical Almanac Office e Great Britain - Nautical Almanac Office, Explanatory Supplement to the Astronomical Almanac, University Science Books, 2006, ISBN 1-891-38945-9. O tabola a longhéssa de l'ànno tropicâle da -500 a 2000 in intervàlli de 500 ànni dêuviàndo 'na fórmola de Laskar do 1986. I rizultâti sòn pægi a quélli in 'sta seçión chi vixìn a-o 2000, co-in descostaménto de 6 segóndi a -500.
- ↑ 15,0 15,1 15,2 (EN) AGU publications: Grammar and Style Guide, American Geophysical Union. URL consultòu o 10 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 18 seténbre 2019).
- ↑ 16,0 16,1 16,2 (EN) North American Commission on Stratigraphic Nomenclature, North American Stratigraphic Code, in The American Association of Petroleum Geologists Bulletin, vol. 89, n. 11, pp. 1547-1591.
- ↑ (EN) Norman E. Holden, Mauro L. Bonardi, Paul De Bièvre, Paul R. Renne e Igor M. Villa, IUPAC-IUGS common definition and convention on the use of the year as a derived unit of time (IUPAC Recommendations 2011) (PDF), in Pure and Applied Chemistry, vol. 83, n. 5, 2011, p. 1159-1162.
- ↑ 18,0 18,1 (EN) Celeste Biever, Push to define year sparks time war, in sce newscientist.com, 27 arvî 2011. URL consultòu o 10 seténbre 2021.
- ↑ (EN) Bradford M. Clement, Dependence of the duration of geomagnetic polarity reversals on site latitude (abstract), in Nature, vol. 428, n. 6983, 8 arvî 2004, pp. 637-640.
- ↑ (EN) Discussion of GSA Time Unit Conventions, Geological Society of America. URL consultòu o 10 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 16 zùgno 2016).
BibliografîaModìfica
- (EN) Julius Thomas Fraser, Time, the Familiar Stranger, Tempus Books of Microsoft Press, 1988, ISBN 1-556-15171-3.
- (EN) G. J. Whitrow e Marlene P. Soulsby, What is Time?, Oxford University Press, 2003, ISBN 0-198-60781-4.
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce ànno
Colegaménti estèrniModìfica
- (EN) Year - Encyclopædia Britannica, in sce britannica.com. URL consultòu o 10 seténbre 2021.
- (IT) anno - Treccani, in sce treccani.it. URL consultòu o 10 seténbre 2021.


c: text/html

text:
Mario Scaglia
Mario Scaglia, ditö Claodin do Giabbe (Sann-a, 19 marzö 1931 - Sann-a, 27 lûggiö 2006), è staeto scrittö e poeta in lengöa vernacola Savoneise.
Savoneise ed appascionôu de tradixiöin locali, l'è staetö autö de scrittûe de cöltûa popölare in dialettö Savoneise. A partì da-i anni Settanta e pè mezzö de-e radio libere locâli, l'ha inçentivou l'interesse pè o sêu dialettö, creandö attörnö a-a trasmission radiofonica ûn punto de riferimento pè i aötori in lengoa dialettale da provinça de Sann-a. «A-a compagnia chi nabbe nabbe, o ve salüa o Claodin do Giabbe» o l'ea a çelebre frase con a quae quotidianamente dava iniziö a-ö programma, da-i microfoni primma de Radio Sann-a Sound e poi de Radio Rivea Music. In te-ö programma vegniva daeto spazio a prosa, poesia, muxica e voci de-a cöltûa ligure. Grazie a-a popolaritae ottegnûa attraverso a-e radio, o l'ha posciuö realisae diverse opere ed attivitae in ti anni comprexi tra ö 1976 e o 1990.
Oltre ai già citae quotidien impegni radiofonici, in ti anni '80 e '90 se contan sêu diverse iniziative: a pubblicaxion de opere letteraie, de articoli in sce-e pagine do quotidian Il Secolo XIX, l'organizzazion e a conduxion de eventi artistici, de muxica, poesia e prosa ascì in ti teatri locali ma anche in te socieaete, in te associaxioin cöltörali, in te schêue, in te-e vie e ciasse di paixi da Ligûria, e a partecipaziön a manifestazioin provinciâli e regionâli.
Principali opere[modìfica | modìfica wikitèsto]
- "A-a cansun da nostra taera", 1978, cön o Gioxeppe Lagasio (Pino De L'Angin)
- "Chi passa ancun pè 'sti carruggi?", antölogico, 1982
- "Aödö de bön... pröfûmmö de regordi", 1986
regordemmö ascì:
- i "lunâi" e-i "armanacchi" ("Armanaccö de ca' nostra") pubblicae con cadensa annöale da-o 1978 a-o 1988
- e "Antologie", raccolte de scriti di aotöi savoneixi contemporanei
- "A mae taera... O mae mâ" opera in muxica realizà su MC nel 1982 grassie a-a collaboraziön con o musicista Ivano Nicolini
Mario Scaglia ö l'ha svolto tûtta a sêu attivitae in moddö indipendente, segöndo quella che l'ea ûnn-a vera e propria filosofia de vitta. Pe' questo motivo a produxion, spesso realizza insemme ad atri poeti e scrittoi seu contemporanei, a l'è da considerà raritae pè chi ne avessa n'a cubbia, e a l'è quaexi irreperibile e conserva in poche cubbie da-i seu parenti.
Voxi correlae[modìfica | modìfica wikitèsto]
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Mario Scaglia
Cöllegamenti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (LIJ, IT) Scitö do Claodin do Giabbe, in sce claodin.it.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ransu
Ransu (Ranso in zenese, Ranzo in italiàn, Rōnzu in urmeàscu[4]) u l'è in cumün de 545 abitànti da Pruvinsa de Impeia (dàtti agiurnài au 2019).
Geugrafìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Ransu u se tröva inte l'entrutèra de Arbenga, inta valà de l'Aroscia, inta zona da mediu-bassa valle. U paesaggiu u l'è caraterizàu da boschi de castagni in sce a rìva destra, mentre a scinistra a l'è ciü dùse e cultivà. U l'è distante 30 chilometri da Ineia, 20 da Arbenga e 110 da Zéna. U teritòiu cumünàle u cumprende 21 burgàe (Faudu, Ciassa, Favài, Uivéu, Cûgnu, A Parocchia de Basé(r)ega, Pònteruttu, Stra', Mu(r)ìn, Degolla, Canà, Martinettu, Calabria, Arma, Canéu, Frantinun, Villa, A Parocchia da Costa, A(r)aca', Bunfia(r)a e Ricci) ciü ina frasiùn: A Costa de Basé(r)ega. Cun ste chi u teritòiu cumünàle u cröve 10,58 km2.[5]
U teritòiu cumünàle de Ransu u cunfìna a nord cun Aquila d'Aròscia, U Burghettu d'Aròscia a punènte, Unsu (SV) a nord e levànte, mèntre cun Casanöva (SV) e Naxin (SV) a levànte.
Stòia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Zà in epuca pre rumàna i teritòi da vàla Aròscia i l'éan stài ucupài dae pupulasiùi ligü(r)i antighe, ligàe ai Ingàuni, ch'i se estendévan fin ascì inte l'entrutèra de valàe vixìne. Sti chi i vegnen pe(r)ò scacciài da l'avansâ rumana avegnüa aturnu au 180 a.C.[6] Doppu l'Impeu Ruman ascì u teritoiu du Burghettu l'è stàu interessau dae invaxuì di barbari[6], cun duminasiuì Longobarde e di Franchi. Intu periudu carulingiu u l'éa pasàu assemme ai atri paixi du funduvalle sutta u Cuntadu de Arbenga e, ancùa doppu, intu periudu sucescìvu, sutta aa Marca Arduinica inse(r)ìu inta giü(r)isdisiun du cumitàu arbenganese.[6]
A primma citasiùn de l'abitàu, inta pusisiùn che cunuscemmu ancöi, a se(r)éva rizalènte au XIII seculu cun u nomme de Rantium ad Plebem,poi divegnüu Rancio. A denuminasiùn ligü(r)e pe(r)ò a pò esse fà rizalì au numme "panciu", che antigamente u vuxéva dì diféza.[7] Quande a se và a desfà a Marca Arduinica u cuntrollu in sce u feudu lucale u pàssa ai marchexi de Clavesana, cuntempuranea a sta duminasiùn chi a l'è rizalènte a custrusiùn de in castellu furtificàu, prubabilmente pé frenà e vuluntài de espansciùn du libéu cumün de Arbenga, ma ascì pé evità e incursciùn di Saracén, a partì dau X seculu.[6]
Aturnu au 1233, cun u rafursamèntu du cuntrollu zenese in scia Cêve a pupulasiùn de Ransu a partecipa a l'incrementu da demugrafìa du növu burgu cevése, cumme u l'avegnìva cun e autre pupulasiùn aruscìne de l'epuca.
I Clavesana, cuscì intu 1355 i dàn in pursiùn du teritòiu de Ransu ai Del Carretto, mentre a parte restante a vegne sedüa aa Repübbrica de Zena, che peò a và a inistrà u paìse pe vìa du marchese Emanuele de Clavesana. Doppu i suceddan növi scuntri, fra e famìe de Séva, Del Carretto e Clavesana pé i pusediménti inta bassa valà, cun l'interventu intu 1386 du dùxe de Zena Antoniotto Adorno. Che u spartisce u feudu cun i Del Carretto pé in quartu. Ransu u divegne peò zenese a tütti i efètti sulu intu 1393. Düante l'aministrasiùn diretta di zenesi Ransu u và a fa parte, cumme pé i àtri burghi da valà, du capitanàu da Cêve. A situasiùn a cangia in moddu sustansiàle quande u 'rìva l'esercitu fransése, guidàu da Napuleùn Bunaparte.
U teritòiu cumünàle u entra dunca a fa pàrte da Repübbrica Ligüe (divegne duca sede de in cantun, cun ascì i burghi da media vàlle primma, poi desfàu e sciurbìu da quellu cevése), smembrà intu 1802, quande i teritòi cunquistài i vàn a fà parte de l'Impeu Fransese, sutta u Dipartimentu Munenötte. Cun a restaurasiùn du 1815 u passa sutta i pusedimenti du Regnu de Sardegna, divegnüu poi Regnu d'Italia dau 1861, inse(r)ìu inta pruvinsa de Impeia. I ürtimi cangiamènti terituiàli subìi i sun rizalènri au 1928, difatti i teritòi de Ransu e Àuguia i vegnan piài dau cumün di Burghettu e ricustituìi sulu intu 1947, in ànnu doppu custitusiùn da növa Repübbrica Italiana.
Abitanti[modìfica | modìfica wikitèsto]
Evulusiùn demugrafica[modìfica | modìfica wikitèsto]
Abitanti censìi[8]
Minu(r)ànse furèste[modìfica | modìfica wikitèsto]
Segundu u ISTAT, au 31 dexembre 2019, a Ransu i ghe sun 73 rexidenti furèsti.
Pòsti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]
Architetüe religiuse[modìfica | modìfica wikitèsto]
A livellu religiùsu u teritòiu de Rànsu u l'è divìsu in 2 parocchie, quella da Sunta e de S. Dunàu a Basé(r)ega e quella de S. Bernardu (a A Costa de Basé(r)ega).
Géxe[modìfica | modìfica wikitèsto]
• Géxa da parocchia de San Dunàu, a se tröva inta burgà de Costa Paròcchia. De ciànta baròcca a cunta séi atài tutàli, ciü in impurtante du Cristu in Crùxe. Fin au 1964 u l'éa sede de l'ufissiu lucàle da diocexi de Arbenga e Impeia a òpea de Orazio De Ferrari[6].
• Géxa de San Pantaleu a se tröva intu Burgu de Ransu. Custruìa intu XV seculu in sce ina ciànta zà existénte, de stìle rumanicu, prubabilmente du XI seculu. Chi a l'è cunservà in pàa d'atà dipinta da Zorzu Guîdu de Ransu du 1554, c'u l'ha ascì dipìntu e decuràu u portegu da géxa, assèmme aa scöa di Lapicidi Sénu(r)a.
• Uatòiu da Madonna de Vigne, intu Burgu de Ransu, u cunserva a pàa d'atà dipinta da Zorzu Guîdu, realisàu intu 1544.
• Géxa da parocchia da Sunta, se tröva inta frasiùn de Basé(r)ega, edificà intu XV seculu[6], a g'ha in purtà e di dipinti de Péu Guîdu de Rànsu, pàe de Zorzu, du XVI seculu.
• Géxa parucchiàle de San Benardu a A Costa de Base(r)ega, custruìa fra u 1618 e u 1628.
• Uatòiu da Nostra Scignua da Neve, u se teöva a Costa Base(r)ega, vixin aa paròcchia.
• Gexétta de San Péu inta burgà de Faudu.
• Capeletta de San Bertumé inta burgà de Fantinùn, restaurà intu 2007.
• Uatòiu de l'Imaculà Cuncesciùn, custruìu intu 1755, grassie aa vuluntài da pupulasiùn da burgà.
Castéllu[modìfica | modìfica wikitèsto]
Pé evità e incursiùi di Piràtti Sa(r)acéi a pupulasiùn lucàle atùrnu a l'ànnu Mìlle a l'axéva edificàu in primmu scistemma de difésa, poi incrementàu dai marchesi de Clavesana, chi i l'axevan culegàu cun quellu de Àquila, ancöi peò i se ponan vegghe sulu pochi resti de sta furtificasiùn chi.[9]
Ecunumìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'ecunumia du paise a l'è bazà in sce l'agricultüa, svilupà a cultivasiun de l'u(r)ivu tagiascu e a prudusiun de ö(r)iu e u(r)ive da ménsa. Difüza ascì curtivasiun inte vigne, pregiàu infattu u pigau de prudusiùn lucàle.
Cultüa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dialettu de Ransu[modìfica | modìfica wikitèsto]
U dialettu parlàu a Ransu u l'è de stampu arbenganese e u fa parte du grùppu du Ligüe sentru-ucidentàle, u presenta carateristiche peò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valà de l'Aroscia, legà stuicamènte a Arbenga, ma ascì a a sitài de Impeia.
Enugastrunumìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
E tradisiùi legàe aa cuxìna e sun diferenti, nu mancan sulitamente u cunìu aa ligüe, i raviöi, a buridda, e lümasse e ascì u pàn frìtu. De lungu sti piatti tipici i se trövan abinài cun u vin pigàu, ma ascì l'öiu e l'àggiu i sun bén cunusciüi.[10]
Persune culegàe a Ransu[modìfica | modìfica wikitèsto]
Péu e Zorzu Guîdu da Ransu, espunenti de üna de famìe ciü impurtanti du cumün, sun famùsi pé avé afrescàu a magiurànsa de géxe da valà de l'Aroscia, ma ascì a Arbenga e Impeia, tantu che a vélli u l'è dedicàu u percursu museàle du paìse, upeatìvu a Basé(r)ega e Ransu.[11][12]
Feste e fée[modìfica | modìfica wikitèsto]
• A festa di Ciappagòtti, a se tegne aa Pro loco de Ransu cun müxica dau vìvu e roba da mangià, a se tegne u fìn da setemàna primma de Natàle.
• Presepiu vivente, u se tegne intu Burgu de Ransu aa vigilia de Natàle.
• E Rüstìe, castagnà de l'autunnu, cun e castagne fàe cöxe pé e vìe du paìse.
• Féa du primmu de màzzu, cun mercatìn e bancarelle pé e vie de Ransu.
• U Rumpe pignàtta pé Carlevà, dedicàu ai matétti e urganisàu da a Pro Loco.
• Festa patrunàle, ai 7 d'aùstu, dedicà a San Dunàu.
Aministrasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Vie de cumünicasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
U teritòiu de Ransu u l'è traversàu da a Stradda Nasiunàe 453 da valà de l'Aròscia, che permette u culegamentu cun Casanöva, Unsu e Utuvé versu levante e U Burghettu versu punénte. Impurtanti ascì e stradde pruvinsàli, cumme quella che culega Ransu cun Àquila (SP 14), cun ascì a Stradda Pruvinsàle 78, che pàssa pé Costa Base(r)ega, versu Ùnsu e Àquila.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Dato Istat - Pupulasiùn rexidente au 30 de zügnu du 2019.
- ↑ Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
- ↑ Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di gràddi/giórno di Comùn pe Región e Provìnsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
- ↑ Grafia du disiunàiu Italian-ulmioscu Ulmioscu-Italian
- ↑ (IT) Ransu, u statüu cumünàle, in sce comune.ranzo.im.it. URL consultòu o 6 lùggio 2021.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 Andrea Gandolfo, La provincia di Imperia: storia, arti, tradizioni. Volume 1, Peveragno, Blu Edizioni, 2005.
- ↑ (IT) Cumün de Rànsu, cenni stòici, in sce comune.ranzo.im.it. URL consultòu o 3 lùggio 2021.
- ↑ Statistiche I.Stat - ISTAT; URL cunsultàu in data 28-12-2012.
- ↑ (IT) A stòia de Ransu, in sce comune.ranzo.im.it. URL consultòu o 6 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Prudotti tipici du cumün, in sce comune.ranzo.im.it. URL consultòu o 6 lùggio 2021.
- ↑ (IT) U Museu di Guîdu da Ransu, in sce culturainliguria.it. URL consultòu o 6 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Scheda du museu di Guîdu da Ransu, in sce beniculturali.it. URL consultòu o 6 lùggio 2021.
Àtri prugètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Ransu


text:
XXV da Campagna Româna
I XXV da Campagna Româna son stæti 'n sodaliçio d'artìsti italién, atîvo into 1904 scinn'a-o 1930, quande o grùppo o l'é stæto desfæto da-o regime fascista.
O grùppo o l'êa formòu da 25 artìsti missi in comùn da-o gùsto de ritrâe da-o vêo a natûa, i quæ àn decîzo de creâ 'n nêuvo sodalìçio artìstico, sensa di manifèsti programàtichi, sensa de regole condiçionatrîce, e sensa de gerarchîe, levòu o "Capoccetta" a vitta (o prescidente) e a 'n "Guitto" (o segretâio). A sò ativitæ sociâle a l'é raprezentâ da-a gîta da doménega in capagna avèrta- armæ de teie e de penélli - ch'a finìsce in axìllo inte 'n'òstàia, dôve o dipìnto ciù bèllo o l'é premiòu co-o rinbórso do viâgio e do disnâ e con 'n òmaggio de 'n færo de cavàllo.
Quande 'n artista o mêue ò o l'abandonn-a o sodaliçio, o l'é rinpiasòu da 'n âtro ch'o dêve avéi o placet de tutti i âtri. Coscì, da-i 25 òriginâi a-a fin s'arîva a 46, (dæto che chi o rinonçia opû o mêue o l'é sostitoîo), ma o nomme o l'é restòu o mæximo.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
'Na séia, a-i 24 de mazzo do 1904, l'êa asetòu a 'na töa do "Pósso de San Patriçio", 'n'òstàia tìpica in sciâ via Nomentana - in gruppo de artìsti, divèrsci pe etæ, proveniénsa e schêua, ma tutti contrâi a-a pitûa da cavalétto e unîi da-a pasción de ritrâe da-o vêo e figûe e i paizàggi da Canpagna de Romma.[1] Sti chi inàndian o primmo nùcleo de 'n sodaliçio che decìddan de ciamâ I Vassalli della Campagna Romana. 'Na parte de sti artìsti chi a l'apartêgne a l'asociaçión In arte libertas, nasciûa into 1886, pe iniçiatîva do Giovanni Costa sorvenominòu "Nino", pe òponn-ise a l'arte de maniêra. Ma dòppo a mòrte do méistro, In arte libertas a langoìsce. Çèrtidùn àn fæto pàrte da precedénte asociaçión do Costa: a Schêua Etrùsca. Quella seia, a çenn-a inte l'òstàia, gh'é sêi pitoî:
- o pitô e ilustratô Cesare Biseo,
- o pitô e decoratô Giuseppe Cellini,
- o scoltô Ettore Ferrari, sorvenominòu l'"Aquila reale",
- o pitô e acquarellista Paolo Ferretti, sorvenominòu o "Porchetto d'India",
- o pitô Edoardo Gioja,
- o pitô Alessandro Morani,
Quella mæxima séia s'en asociæ, pe dirìtto e pe aclamaçión:
- o pitô Alessandro Battaglia, sorvenominòu o "Vitello marino",
- o pitô e acquerelìsta Lorenzo Cecconi, sorvenominòu o "Gallo d'India", perché o l'é stæto in India,
- o scultô Adalberto Cencetti,
- o pitô e decoratô Giovanni Costantini, sorvenominòu o "Grillo",
- o pitô Arturo Noci,
- o pitô e scultore Giulio Aristide Sartorio,
- o poêta Cesare Pascarella, sorvenominòu o "Scinpansé" pe l'agilitæ into sâto. O l'a studiòu a l'Académia de Belle Arte e o se demôa co-a pitûa.
Da-i 13 a-i 25 artìsti[modìfica | modìfica wikitèsto]
A-o primitîvo grùppo l'aderìsce inti giorni dòppo âtri artìsti:
- o pitô Filippo Anivitti, sorvenominòu o "Orso", perché sòbrio inti discórsci,
- o pitô e acquerelìsta Raniero Aureli, sorvenominòu o "Gallo cedrone", perché fêo da seu divîza da ofiçiâle,
- o pitô e scultô Romolo Bernardi, sorvenominòu a "Triglia", pi-â barba e i baffi rosci,
- o pitô Cesare Bertolla,
- L'artista Duilio Cambellotti, sorvenominòu o "Torello", pò-u caràtere fêo e servægo,
- o pitô Onorato Carlandi, sorvenominòu a "Cicala", pi-â ciarlaxîa,
- o pitô Alberto Carosi, sorvenominòu o "Carosetto" opû o "Cucciolo",
- o pitô e incisô Giuseppe Carosi, sorvenominòu o "Bull dog", opû o "Cane bordò", in controtendénsa a-o seu profìlo grêgo,
- o pitô e zugòu de balón Filiberto Corelli, sorvenominòu o "Vannino",
- o pitô Umberto Coromaldi, sorvenominòu o "Cefalo",
- o pitô Pompeo Fabri, sorvenominòu o "Filugello",
- o pitô Carlo Ferrari, sorvenominòu o "Parrocchetto".
O sodalìçio o l'é òua formòu da 25 artìsti. Dòpo de discuscioìn longhe e animæ, Onorato Carlandi o sugerìsce (ò o l'inponn-e) o nomme: i XXV da Canpagna de Romma.
Da-i 25 a-i 46 artìsti[modìfica | modìfica wikitèsto]
I artìsti trêuvan l'arénbo colturâle e finançiâio do conte e pitô Napoleone Parisani, sorvenominòu o "Cane levriero", ch'o l'é inparentòu co-i Bonaparte e co-o Giuseppe Primoli, grande coleçionìsta d'òpere d'arte. Napoleone Parisani o s'agrêga a-o sodalìçio. Se n'azónzan di âtri de artìsti, inte tenpi despægi:
- o pitô Maurizio Barricelli,
- o pitô e incizô Marcello Boglione,
- L'inzegnê Rodolfo Bonfiglietti, sorvenominòu o "Muflone", ma o "Topografo" ascì perché o l'à realizòu o Traforo a-o de sotta do Quirinale,
- o pitô Enrico Coleman, sorvenominòu o "Birmano",
- o pitô Giordano Bruno Ferrari,
- o pitô Giuseppe Ferrari, sorvenominòu l'"Aquila reale",
- o pitô e decoratô Vittorio Grassi, sorvenominòu a "Lince",
- o pitô e incizô Giorgio Hinna, sorvenominòu a "Lucciola",
- o pitô Camillo Innocenti,
- o pitô e incizô Laurenzio Laurenzi,
- o pitô, ilustratô e giornalìsta Carlo Montani, sorvenominòu o "Tapiro", pi-â forma do nâzo,
- o pitô e decoratô Enrico Ortolani, sorvenominòu o "Ragno ciancone",
- o pitô e decoratô Filiberto Petiti, sorvenominòu o "Gatto soriano",
- o pitô Luigi Petrassi, sorvenominòu o "Gattone",
- o pitô Giuseppe Raggio,
- o pitô Dante Ricci, sorvenominòu o "Furetto",
- o pitô Carlo Romagnoli,
- o pitô Angelo Rossi, sorvenominòu a "Giraffa",
- o pitô e acquerelìsta Amedeo Simonetti (in famìggia o "Momo" e tra-i amîxi o "Cairate" perché o l'êa stæto in Egitto), sorvenominòu o "Grillo",
- o pitô e acquerellista Virgilio Simonetti, sorvenominòu a "Gazzella".
[modìfica | modìfica wikitèsto]
Intra coscì inte 'n perìodo sucesîvo di âtri artìsti. Da-i 25 artìsti òriginâi s'arîva donca a 46, ma o nomme o rèsta pægio.
A-a doménega i pitoî stan a l'âia avèrta, inti spaççi larghi e luminôxi da Canpagna de Romma, a dipìnze e a fâ de fotografîe. Pàrtan da Romma con «cavalétti, onbreloìn e tavolòsse in sciâ spalla – tanto da êse scangiæ in ciù de 'n'òcaxón pe cacioéi, civetâi, pescoéi, cinematografâi aprêuvo a gjâ quarche estèrno de 'n film – pe 'na determinâ localitæ da Canpagna de Romma, a-a riçèrca de motîvi inspiratoî diretaménte da-o vêo e inta seu vêa lûxe».[2]
Quarche vòtta pìgian o tren, òpû o tranvài di Castélli, e dòppo pöche staçioìn son za in avèrta canpàgna. Se no van a sûd, móntan torna in sciô tren longo a còsta, de fianco de l'Aorelia. Âtre mête abitoâle e preferîe son: Settecamini, Bagni di Tivoli, Sette Bagni, Marcigliana, Prima Porta, Appia Antica, Appia Pignatelli, Sacrofano, Isola Sacra e Ponte Mammolo.
No peu mancâ a sòsta inte l'òstàia, dôve i artìsti portan i seu dipìnti e i esponn-an in scê miâge da sâla, òpû in sce l'èrba do cortî. L'òpera ciù bèlla a l'é premiâ co-o rinborso do viâgio e do disnâ; s'azonze o prémio scimbòlico de 'n færo da cavallo ch'o passa, de setemànn-a in setemànn-a, da 'n vincitô a l'âtro.
Âtri artìsti che travàgian da sôli çèrnan anche de âtre mête, segondo o seu gusto personâle: da-a còsta do Laçio a-e colinn-e da Tolfa a Terracina, con Anzio e Fiumicino; e Paludi Pontine e-e padù de Maccarese; pàixi inrocæ in scî monti, comme Saracinesco, Anticoli Corrado e Ninfa. I pitoî arîva in scî tratturi d'Abrùsso ascì.
Inte sto grùppo chi de 45, gh'é segge di artìsti ançién e afermæ, che di âtri zoêni ma za avoxæ, ma gh'é anche di pitoî bardàscia, portæ in gita domenicale da-o poæ o da-o fræ ciù grande: sta caraterìstica chi do grùppo a spiêga perché l'abitùdine da pitûa a l'âia avèrta, in canpagna ò in scê rîve do mâ, a l'é duâ coscì a longo, tra i artìsti de àrea romann-a.
Giuseppe Primoli, Ponte Nomentàn, foto do 1896
Inte canpàgne de Romma, dôve mandrién e pêgoæ prolùngan antîghe fórme de civiltæ, óltre a-e tôri, a-i pónti e a-i cazæ, gh'é a prezénsa di grandiôzi monuménti de l'época româna, cómme tónbe e condûti: son pàrte integrànte do paizàggio, asémme a-e pêgoæ e a-i bùfi. I artìsti vìvan a contàtto co-ina diverscitæ colturâle ch'a l'é raprezentâ ànche inta sonoritæ di moménti de fèsta e ricréan in sciâ téia pàssi de bàllo, pìnfai e tanboêti in detàggio, gèsto di sunî.
E càreghe sociâli di XXV conscìstan into "Capoccetta" a vìtta e into "Guitto", sàiva a dî o segretâio factotum ch'o cónvoca i asociæ, inàndia o viâgio da doménega e fìsa o pòsto a l'òstàia. O Coleman o l'é stæto o prìmmo Capoccetta e o Carlandi o prìmmo Guitto. A-a mòrte do Coleman, o Carlandi o n'à pigiòu o pòsto, lasciàndo a segreterîa a l'Enrico Ortolani. Quànde 'n asociòu abandóna o sodalìçio, òpû o mêue, o sò pòsto o l'è rìnpiasòu da 'n néuvo artìsta, ch'o deve otegnî o placet da tùtti i âtri.
O vêgio sonétto do Cesare Pascarella Er fattaccio o riprodûxe 'n'atmosfêra de quelle canpagnâte române:
I XXV da Campagna Româna se son desfæ a-i 12 de novénbre do 1930, pe infiltraçioìn massòniche - pe-e quæ o l'é acuzòu l'Ettore Ferrari, gran Méistro 33 - e con questa scûza: «Da XXV a 33: o pàsso o l'é cùrto.»
Çèrtidùn de sti artìsti chì, cómme o Gioâe Costantiìn, o Vitöio Grassi, o Raniero Aureli, o Maurizio Barricelli e o Camillo Innocenti, àn pigiòu pàrte a-a Secessione romana (Seceçion Româna).
Artìsti che se son inspiræ a-a pittûa da-o vêo di XXV da Canpàgna Româna, dòppo o 1930, quand'o gruppo o s'é desfòu, son stæti, tra i âtri, o Rinaldo Caressa e o Giuseppe Malagodi. Into 2004, in ocaxón da çentanâ da nàscita do grûppo, l'Académia naçionâle de San Lùcca o l'à inandiòu 'na mòstra.
Giuseppe Cellini, afreschi a-a Galleria Sciarra
A "frêve tersànn-a"[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inte ’na famôza fotografîa de l'Oreste Sgambati se védan, asetæ inte l'Omnibus do Caffè Greco, o Cesare Bertolla, o Carlo Ferrari, l'Enrico Coleman, o Cesare Biseo, l'Alessandro Morani, l'Onorato Carlandi, o Vincenzo Cabianca, o Cesare Pascarella e l'Alessandro Coleman. o Sgambati o l'aconpàgna de spésso o grùppo di pitoî, inte sò gîte da doménega inte l'Agro Romano e inta Campagna Româna. O s'é meritòu ascì o nómme de "Cornacchiolo" e, p'êse 'n chirùrgo, quéllo de "Archiatra". O Sgambati o l'é ànche o fotògrafo ch'o va aprêuvo a-o pelandronâ, inte zöne paludóze in gîo a Rómma, do dotô Angelo Celli e do giornalìsta Giovanni Cena. Into 1904 o dotô Angelo Celli o l'à fondòu l'"Asociaçión pe-i stùddi cóntra-a frêve tersànn-a (malaria)", cómme agiùtto a-a distribuçión do chinino de Stato, inte tabacherîe. Dòppo l'é stæto creòu l'énte naçionâle Le Scuole per i contadini de l'Agro Romano e le Paludi Pontine. In librétto do Celli o l'à smòsso l'interèsse da stànpa, sorviatùtto do giornalìsta Giovanni Cena ch'o l’à comensòu a bàtise pe l'alfabetizaçión de l'Agro Pontino e pi-â lòtta a-a frêve tersànn-a. A-o progètto à aderîo o Duilio Cambellotti ch'o l'à dipìnto e miâge de 'na schêua elementâre de canpàgna.
Particolâri de l'estrêma mizêia de canpàgne in gîo a Rómma e i efètti tràgichi da frêve tersànn-a ìntran inte l'òtica de dötréi artìsti, tra i 'XXV da Campagna Româna. In particolâre se són interesæ a têmi sociâli e sanitâi o Giulio Aristide Sartorio, o Cesare Bertolla e o Giuseppe Raggio, aotoî de pitûe che són de vêe denoóçie de gràmma sanitæ e de travàggio sénsa umanitæ. Se dêve a quèsti, e a-âtri artìsti, a difuxón de conoscénse in scî dramàtichi particolâ sociâli e sanitâi, prezénti inte canpàgne.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (IT) Lando Scottoni, Definizione geografica da Campagna româna, in Atti dell'Accademia nazionale dei Lincei, serie 9, vol. 4, fasc. 4, Classe di Scienze morali, storiche e filologiche, Rendiconti anno 390, 1993.
- ↑ «cavalletti ombrelloni e tavolozze in spalla – tanto da essere scambiati in più di un'occasione per cacciatori, civettari, pescatori, cinematografari intenti a girare qualche esterno di un film – per una determinata località della Campagna Romana, alla ricerca di motivi ispiratori direttamente dal vero e nella loro vera luce.» cf. Mammucari, 2005.
- ↑ Traduçion realizâ da-o Rîco Carlini into frevâ do 2020.
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Carlo Galassi Paluzzi, I XXV della campagna romana, Romma, Alfieri e Lacroix, 1922.
- (IT) Ercole Metalli (Co disegni originali de Duilio Cambellotti), Usi e costumi della campagna romana, 2ª ed., Bologna, A. Forni, 1976.
- (IT) Renato Mammucari, I 25 della Campagna Romana, Arban Laçiâ, Vela, 1984.
- (IT) Renato Mammucari e Rigel Langella, I pittori della mal'aria: dalla campagna romana alle paludi pontine: vedute e costumi dell'Agro attraverso i dipinti degli artisti italiani e stranieri che ne lasciarono memoria prima della radicale trasformazione dell'ambiente e del territorio, Romma, Newton & Compton, 1999.
- (IT) Renato Mammucari, I 25 della campagna romana: 1904-2004, 2ª ed., Marigliano, LER, 2005.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce XXV da Campagna Româna


text:
Gioxeppe Marzari
Gioxeppe Marzari (Zena, 31 zenâ 1900 - Zena, 4 zùgno 1974) compoxitô, attô, muxiçista e cantante, o fu un artista fenomenale e un di scimboli da Zena do XX seccolo.
Biografia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Nasciuo a Zena into 1900 de famiggia istrian-a, so poæ o l'ea o diretô da banda da l'UITE (Union Italian-a Tranvie Elettriche), o l'exordì into 1921 a-o tiatro "A Bombonea" de via Frugon[1].
Artista d'avanspetaccolo, o l'interpretava caregatue, monolloghi, scenette e cansoin commiche e romantiche, scrite da diversci aotoî, tra i quæ Giggio Ansermi e Dario G. Martini, mentre e muxiche o se-e scriveiva da lê.
O l'ea dito Nafta perchè, pâ che, comme i motori diesel, o ghe mettesse in po pe piggiâ l'asbrio, ma 'na votta partîo no ti l'afermavi ciue.
O l'ha incizo ciu che 3000 dischi, vendui in mioin de copie e o l'è stæto traduto inte squæxi tutte e lengoe regionale italian-e e inte quarche lengua foresta ascì, intrando into repertoio di comici de meza Europa.
Sciben ch'o foise 'n artista de atiscima levatua o no l'è mai ariescio a impon-ise a livello naçionâ.
Into 1947, za stæto çernuo comme protagonista do spettacolo radiofonico “La Bisarca”, foscia pe 'n'incompatibilitæ de carattere co-i fonsionai da RAI, o fu sostituio co-o Riccardo Billi.
A partî da-o 1946, scin a-a fin, o l'ha parteçipou a-o programma radiofonnico A Lanterna pe 'n totale de 392 transmiscioin[2]. Lê o l'impersonava o çellebre Sciô Ratælla e a so rubrica a s'intitolava Il Bazar del mugugno. L'aotô d'i scriti o l'ea o Darrio G. Martin ch'o pigiava e lettie di ascoltatoî e o-e metteiva in rimma insemme a-a risposta da daghe adattandole a-a melodia de cansoin ciù in veuga do momento, a l'uso quelle do Festival de Sanremmo, e o Marzari o e cantava. A muxica da sigla invece, scelta da-o Martin, ma composta anni avanti da-o Marzari, a l'ea quella do ritornello da "Tomata da Babilonnia".
O primmo riconoscimento ufiçiale o gh'è arrivou solo che into 1971, durante un’ediçion speciale de A Lanterna.
Un anno primma da so morte, o l'ebbe a sodisfaçion de comparî insce a televixon naçionâ inta comeddia La locandiera di Sampierdarena[3], adattamento do Darrio G. Martin de Ra locandera de San Pê d'Areña do Steva de Franchi, co-a parte do "Ghigermo" e co-a Lin-a Volonghi inte quella de l'Argentin-a.
O moì o 4 de zugno do 1974.
O l'ha lasciou ciu dischi che palanche[4].
Discografia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Pe 'na lista parçiale e aproscimativa di peççi do Marzari vanni a-a paggina chi de d’âto.
Filmografia[modìfica | modìfica wikitèsto]
O so nomme o compâ into cast de træ peliccole italian-e[5]:
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (IT) Gian Domenico Solari, Io, Marzari ed i suoi amici, Zena, Edicolors, 2006, ISBN 978-88-8892918-7.
- ↑ E bobin-e, foscia smagnetizæ, en ancon inti archivvi da RAI da Ligurria in atteiza d'ese restaoræ.
- ↑ (IT) Programaçión tiatrâle RAI - 4 luggio 1973 (RAI 2), in sce teche.rai.it. URL consultòu o 25 arvî 2021.
- ↑ Jean Aicardi, O sciô 'Teodolindo', in sce Pàn föe - Zêna in rìmma, Erga Edizioni, Zena, 1977.
- ↑ (IT) Filmografia de Gioxeppe Marzari, in sce cinematografo.it. URL consultòu o 25 arvî 2021.
- ↑ (EN) Solo per te Lucia, in sce imdb.com. URL consultòu o 25 arvî 2021.
- ↑ Verscion cinematografica italianizâ da comeddia do Gilberto Govi
- ↑ (EN) Martin Toccaferro, in sce imdb.com. URL consultòu o 25 arvî 2021.
- ↑ (EN) Dramma nel porto, in sce imdb.com. URL consultòu o 25 arvî 2021..
Ligammi esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Canson a-a reversa, in sce youtube.com. URL consultòu o 18 màzzo 2021.
- Il barbiere di Soziglia, in sce youtube.com. URL consultòu o 18 màzzo 2021.
- Roba da matti, in sce youtube.com. URL consultòu o 18 màzzo 2021.
- Toponomastega zeneize, in sce youtube.com. URL consultòu o 18 màzzo 2021.
- A paggina do scito de l'Academmia Ligustega do Brennno dedicâ a G. Marzari
- A paggina de Dumsinandi dedicâ a G. Marzari, in sce youtube.com. URL consultòu o 18 màzzo 2021.
- (EN) Giuseppe Marzari, in sce discogs.com. URL consultòu o 25 arvî 2021.
- Testo do dilûvvio universâle, in sce oocities.org. URL consultòu o 18 màzzo 2021.


text:
Clarinetto
O clarinétto o l'é 'n'instruménto muxicâle da famìggia di légni. O l'é 'n instruménto a ància sénplice baténte. A sò fórma a l'é quélla de 'n tùbbo cilìndrico co-in'inbocatûa dîta indirètta. O materiâle do clarinétto o l'é l'ébano che dòppo di travàggi specìfichi o l'arîva a avéi sto cô néigro. A persónn-a ch'a séunna o clarinétto a l'é ciamâ clarinetìsta.
O clarinétto o l'é 'n instruménto dîto transpoxitô, sàiva a dî 'n instruménto ch'o prodûxe de nòtte reâle despæge da quélle scrîte in sciâ sò pàrte. Defæti pe 'n clarinétto sopràn, dónca intagiòu in Si♭, a nòtta ch'a l'é scrîta inta pàrte a vêgne riprodûta ezataménte in tón de sórvia. Prezénpio se inta partitûa gh'é scrîto 'n Do, o clarinetìsta o séunna in Do ma in realtæ a nòtta ch'a sciòrte a l'é in Si♭ .
A Stöia e l'etimologîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'instruménto o ciù antîgo con l'ància sénplice o l'é o memet egiçiàn (do 2700 a.C.) Gh'é pöi e launéddas da Sardegna (conosciûe dòppo o 900 a.C.).
Into tàrdo baròcco, conpoxitoî comm'o Bàch e l'Handel domandâvan de nêue conpeténse a-i tronbetìsti inti pasàggi melòdichi di regìstri ciù èrti de l'instruménto, o regìstro èrto o l'êa ciamòu regìstro de clariòn.
E trónbe do baròcco no gh'àivan ni vàlvole ni pistoìn e-e speçialitæ tècniche p'arivâ a fâ e nòtte do regìstro èrto êan conosciûe cómme clarìno. Da sti doî termini chîe poriéiva vegnî o nómme clarinétto.
In reltæ, quéllo ch'o vêgne conscideròu o creatô do clarinétto o l'é o Johann Christoph Denner, artigiàn de Norinbèrga. Defæti ciù ò mêno into 1700 se dîxe ch'o Denner o l'àgge azónto a ciâve pòrtavôxe a-o ciù antîgo chalumeau, instruménto dêuviòu inta mûxica baròcca e da-o quæ vêgne o clarinétto e l'òboe.
L'instruménto do Denner o l'àiva sêi pertûzi davànti, un derê e dôe ciâve seræ, unn-a ch'a l'é sórvia i pertûzi davànti e l'âtra in scê quello ch'o sta derê, che serâvan âtri doî pertûzi. Dòppo in pö de ténpo, o Denner e i sò fìggi àn spostòu o pertûzo da ciâve ch'à l'é derê e o l'àn fæto diventâ ciù picìn pe poéilo dêuviâ ségge cómme pertûzo pòrtavôxe ségge cómme ciâve do Si♭, creàndo coscì o regìstro superiô ò "regìstro de clarinétto".
O tèrmine clarinétto o s'atrêuva pi-â prìmma vòtta into 1732 into Musicalisches Lexicon (Lèscico muxicâle) do Johann Gottfried Walther dónde gh'é scrîto: "sentîo da lontan, o séunna ciutòsto cómme 'na trónba".
O clarinétto o contìnua o sò svilùppo into 1740 quande o Jacob Denner (o fìggio do Johann Christian) o l'azónze 'na lónga ciâve avèrta pe realizâ o Si3 (prìmma irealizâbile), inpiéndo sto pertûzo chi e portàndo o clarinétto a-a sò estensión d'ancheu. Inti ànni dòppo in pö d'artigén àn provòu a megioâ l'instruménto e in cangiaménto inportànte o l'é stæto fæto da l'Ivan Müller, un muxicìsta parigìn nasciûo in Rùscia. O Müller o construìsce in clarinétto con trézze ciâve co-in nêuo tîpo de cuscinétti e con di pertûzi ciliæ. Quéllo do Müller o l'é o prìmmo clarinétto ch'o séunna inte tùtte e tonalitæ. Into 1812 di specialìsti do conservatöio de Parìgi e, scibén ch'o l'êa davéi tecnològico, o vêgne refuòu. In ògni mòddo o clarinétto do Müller o l'é stæto inportànte pi-â creaçión do clarinétto tedésco.
Âtre modìfiche són stæte dæte da-o Hyacinthe Eléonore Klosé, o produtô do clarinétto "scistêma Boehm". Klosé o l'à realizòu o sò travàggio inspiràndose a quello do Theobald Boehm ch'o l'à introdûto in sciô flòuto e ciâve a anéllo.
Klosé o l'à realizòu o sò travàggio inspiràndose a quello do Theobald Boehm ch'o l'à introdûto in sciô flòuto e ciâve a anéllo.
O Klosé o dêuvia i anélli in sciô clarinétto, i pertûzi ciliæ do Müller e azónze de nêue ciâve pe 'n totale de dîsètte. St'instruménto chi o l'êa fàçile da gestî e o dâva a posibilitæ de sunâ inte tùtte e tonalitæ. O Klosé o l'à fæto védde de persónn-a pi-â prìmma vòtta a Parìgi into 1839. Ancheu o l'é o tìpo de clarinétto ciù difûzo.
O costrutô bèlga Eugène Albert, a partî da-o 1839 'n modéllo de clarinétto inspiròu a quéllo do Müller e in pàrte a de modìfiche de l'Adolphe Sax. Sto modéllo chi o l'é sæto tànto dêuviòu pò-u jazz de New Orleans e inte âtre tradiçioìn popolâre, e ancheu o l'é conosciûo co-o nómme de Albert system (scistêma Albert).
A-o clarinétto do Müller, o Carl Bärmann o l'à azónto di anélli. Pöi l'Oskar Oehler o l'à modificòu a poxiçión de ciâve adatæ a-e caraterìstiche de moén e megioàndo quélle acùstiche. Sto chî o l'é a-a giornâ d'ancheu o clarinétto ciù dêuviòu in Germània e, con quàrche diferénsa, in Òustria
O costrutô tedésco Fritz Wurlitzer (o poæ de l'Herbert Wurlitzer) o svilùppa into 1949 'na variànte do clarinétto françéize, ch'o ciàmma Boehm riformòu. O gh'à 'n scistêma de ditegiatûa françéize. O sò són o l'é asæ da-arénte a-o clarinétto tedésco atravèrso 'n pertûzo despægio intèrno e 'n âtro bochìn. Se peu ancón atrovâ quàrche clarinétto de sto tìpo chîe inte quàrche pàize.
O clarinétto o l'é de lóngo in evoluçión, âtri clarinetìsta d'ancheu àn çercòu de megioâlo, prezénpio l'italiàn Rosario Mazzeo e o svìsseo René Hagmann.
Caraterìstiche[modìfica | modìfica wikitèsto]
O són[modìfica | modìfica wikitèsto]
A fórma cilindrica do clarinétto a l'é a caxón do sò tìnbro unico, ch'o vària tra tréi regìstri prinçipæ: o chalumeau, o clarion, e l'altissimo (èrtìscimo).In ògni mòddo a qualitæ do són a pêu variâ bén bén a segónda do clarinettìsta, da mûxica, de l'instruménto, do bocchìn e de l'ància. E diferénse tra i instruménti e i pàixi d'òrigini di clarinetiìsti àn dæto vìtta a de schêue, e ciù inportànte son quélla tedesco-viennéize e quélla pariginn-a, p'acapîse do Conservatöio de Parìgi.
E pàrte do clarinétto[modìfica | modìfica wikitèsto]
Materiâli[modìfica | modìfica wikitèsto]
O clarinétto o l'é formòu da l'ébano ch'o ghe dâ o sò tìpico cô néigro. Âtri légni adeuviæ són o grenadilla (anchêu o ciù adeuviòu), o Cocobolo e o palisàndro (ò rosenwood), ch'o vêgne da l'Honduras; 'n légno ch'o l'é tànto adeuviòu o l'é quéllo de rôe.
In'alternatìva a l'é l'ebanìte, materiâle pregiòu ch'o l'é òtegnûo da-o procèsso de vulcanizaçión da gómma, pe sta motivaçión a se pêu ciamâ gómma dûa (da l'ingléize hard rubber)
Âtri materiâli són o metàllo, a nàtta, e di âtri materiâli cómme quélli plàstichi.
Bochìn[modìfica | modìfica wikitèsto]
O bochìn o l'é pàrte ch'a vêgne a contàtto dirètto co-i lèrfe e o l'é generalménte fæto d'ebanìte ò de plàstica, materiâle mén câo. Âtri materiâli peuan êse o cristàllo, o légno, l'avòrio e di metàlli.[1]
O bochìn pe fonçionâ o gh'à de bezêugno de n'ància sénplice ch'a dêve êse inserîa tra o bochìn e a ligatûa. A ligatûa ò fascétta a dêve tegnî l'ància bén stàbile e bén poxiçionâ. A ligatûa a pêu contribuî pe dâ a l'ància in són ciù ciæo e brilànte ò ciù scûo prezénpio. E ligatûa són de spésso fæte de metàllo, nickel, argénto ò öo Ligatures are often made of metal and plated in nickel, silver, or gold ma de âtri materiâli ascì.[2]
Ància[modìfica | modìfica wikitèsto]
O clarinétto, cómme za dîto, o dêuvia 'n'ància scìngola, ch'a l'é ricavâ da-a cànna comùn. E ànce són fæte con di materiâli sintétichi ascì. Pe fisâ l'ància a-o bochìn gh'é de bezêugno de 'na ligatûa. A ligatûa a têgne fìssa a cànna a-o bochìn. Quànde l'âia a vênge sciusciâ atravèrso l'avertûa tra-a cànna e o bochìn, l'ància a vìbra e a prodûe o són tìpico do clarinétto.
A ciù pàrte di clarinetìsti a çèrnie d'acatâ e ànce fabricæ, ma de spésso e ànce son modificæ e megioæ da-i mæximi clarinetìsti. In ògni mòddo se pêu atreuvâ di clarinetìsti che fàn e sò ànce intagiàndo e cànne.[3] E ànce càgian a segónda da sò doéssa inte 'na scâ da ûn (ciù mòrbida) a çìnque (ciù dûa). Sto scistêma numérico o no l'é standardizòu, prezénpio de ànce co-o mæximo nùmero, ma prodûte da aziénde despæge, pêuan avéi de diferése de doéssa.[4] L'ància, o bochìn, e in pàrte minô a ligatûa, són inportnti pe determinâ o són do clarinétto.[4]
Prìmma do 1800, l'ància a l'êa òrientâ vèrso l'âto, dòppo a l'à cangiòu òrientaménto, vèrso o bàsso. Sta cösa a l'à contriboîo a adôçî o són.
Barilòtto[modìfica | modìfica wikitèsto]
Da-o d'âto, o segóndo pèsso che se pêu incontrâ o l'é o barilòtto, inportànte pe regolâ l'intonaçión de l'instruménto. O clarinétto o l'é asæ senscìbile a-a tenperatûa estèrna, pe sta motivaçión gh'é di barilòtti despægi pe longhéssa, coscì d'avéi a poscibilitæ de sunâ tùtte e òcaxoìn. Óltre a cangiâ o barilòtto gh'é in mòddo ciù deuviòu e ciù fàçile pe cangiâ l'intonaçión: se pêu alentâ a congionçión tra o barilòtto e o pésso superiôre ò tra a canpànn-a e o pésso inferiôre ascì. Êse intonæ l'é 'na cösa asæ necesâia, màscime quànde se sûna in òrchèstra ò in grùppo. Quàrche clarinetìsta o dêuvia 'n barilòtto de plàstica co-ina roêta ch'a pêu cangiâ a sò longhéssa.
In sciô còrno de bassétto e inti clarinétti inferiôri a-o càngio do barilòtto se dêuvia 'n còllo de metàllo cùrvo.
Pàrte centrâle[modìfica | modìfica wikitèsto]
A pàrte centrâle a l'é quélla dónde o clarinetìsta o métte e moén e dónde s'atrêuva a ciù pàrte di pertûzi e ciâve. A pàrte centrâle a l'é divîza in pésso (ò còrpo) superiôre ò superiô e pésso (ò còrpo) inferiôre ò inferiô. Gh'é di calrinétti ch'i gh'àn i doî péssi unîi gràçie a-in morscétto a vîa e de sòlito no se desmónta pe 'na mêgio conservaçión
Pésso superiôre[modìfica | modìfica wikitèsto]
O pésso (ò còrpo) superiôre o l'é o prìmmo pésso da pàrte centrâle, a partî da-o d'âto, e o l'é o pésso dónde se mêuve màscime a màn mancìnn-a.
O dîo gròsso, óltre a dâ 'n agiùtto picìn a-o dîo gròsso da màn drîta pe l'arénbo de l'instruménto, o comànda ségge o pertûzo do tón, ùnico pertûzo ch'o s'atrêuva into lâto de l'inpugnatûa, ségge o pòrtavôxe. Gh'é pö âtri tréi pertûzi che se comàndan con l'ìndice, co-o o dîo de mêzo e co-o dîo de l’anéllo, ch'o særa l'ùnico pertûzo ch'o no ciliòu de tùtto o clarinétto. L'ìndice o pêu comandâ de ciù a ciâve do La (4) e do Sol♯ (4) ò do La♭ (4), o dîo de l’anéllo o pêu gestî a ciâve do Mi♭/Re♯ méntre o dîo marmelìn o pêu controlâ a ciâve do Do♯/Si♭ (4) ò Sol♯/La♭(5). L'ùnico intervénto da màn drîta into pésso superiôre o l'acàpita quànde se dêuvian e ciâve laterâle, che són a-a drîta da ciâve do La (4).
E ciâve do còrpo superiôre són inportànti pe fâ i coscì dîti trilli e âtri abeliménti.
Pésso inferiôre[modìfica | modìfica wikitèsto]
O pésso (ò còrpo) inferiôre o l'é o segóndo pésso da pàrte centrâle, a partî da-o d'âto, e o l'é o pésso dónde se mêuve màscime a màn drîta.
O dîo gròsso o dâ l'arénbo a tùtto l'instruménto e o l'é l'ùnico dîo ch'o no pêu serâ 'n pertûzo ò sciacâ 'na ciâve. L'ìndice, o dîo de mêzo e o dîo de l’anéllo pêuan serâ i tréi pertûzi ciliæ che s'atrêuvan inte sto pésso. O dîo de l'anéllo o pêu controlâ a ciâve do Si♭(3) ascì. E quàttro ciâve che s'atrêuva a-a fìn de l'instruménto pêuan êse sciacæ da-o dîo marmelìn. Ste quàttro ciâve pêuan êse gestîe da-o dîo marmelìn da màn mancìnn-a ascì gràçie a-i prolongaménti che son a l'altéssa do prìmmo pertûzo do pésso inferiôre. Ste ciâve chîe pò-u fæto d'êse dógge pêuan êse sunæ unn-a derê a l'âtra sénsa che o són o se ciànti pe tròppo ténpo.
Canpànn-a[modìfica | modìfica wikitèsto]
A canpànn-a a l'é l'ùrtima pàrte do clarinétto a partî da-o d'âto. A canpànn-a a l'é ciamâ coscì pi-â sò fórma ch'a l'asomìggia a l'instruménto da canpànn-a e a-e canpànn-e de gêxe. Quésta pàrte a no lé inportànte p'anplificâ o són, ma pe megioâ a sò uniformitæ.
I géneri do clarinétto[modìfica | modìfica wikitèsto]
A mûxica clàscica[modìfica | modìfica wikitèsto]
O clarinétto o l'é avoxòu pi-â sò gràn variêtæ de géneri. Defæti da quànde o l'é nasciûo o l'é stæto dêuviòu pe tantiscimi géneri. A sò prezénsa inta mûxica clàscica a l'é davéi inportante, scibén che sôlo gràçie a Mòzart l'instruménto o l'é intròu inte l'òrchestra scinfònica, dónd'o vêgne dêuviòu inte l'òpera Les Huguenots (I Ugonòtti) do Meyerbeer, into Bolero do Ravel, inta Scinfonîa Fantàstica do Berlioz e inte tanto avoxæ scinfonîe do Mahler.
O clarinétto o l'é stæto dêuviòu pe conpoxiçioìn de mûxica da càmia e o l'é bén bén prézente inte bànde, dond'o no peu quæxi no êsighe.
Gréndi conpoxitoî da mûxica baròcca ch'àn dêuviòu o clarinétto inte sò conpoxiçioìn son stæti: l'Haendel (Ouverture HWV 424), o Vivàldi (prezénpio inte l'òratòrio Juditha triumphans devicta Holofernis barbarie, RV 644), o Rameau (inta tragédia lìrica Zoroastre) e o J.S. Bach.
Inta mûxica do stîle clàscico (ò cràscico) gh'é tànti âtri gréndi aotoî inportànti, cómme o Stamitza, o Molter, o Vanhal, o Kozeluch, l'Hoffmeister, o Pleyel e tànti âtri. Gh'é pöi di clarinetìsti virtôxi che àn scrîti di concèrti, comme o Backofen o Tausch, o Beer , o Mahon o Yost e o Lefèvre. A prìmma sonata pe clarinétto a l'é stæto scrîta da-o Gregorio Sciroli.
Mòzart o l'è stæto davéi determinànte pi-â stöia do clarinétto. Lê o l'à dêuviòu l'instruménto pi-â prìmma vòtta into 1771 into sò Divertimento KV113, inta scinfonîa Parigìnn-a. Pöi, inte tùtte e sò òpere a partî da l'Idomeneo o poêmo atrovâ, cómme poêmo atrovâlo inte scinfonîe 31, 35, 39 e 40; e inti conçèrti pe pianofòrte 22, 23 e 24. O scrîve pöi conpoxiçioìn pe quintéiti e trîi e o tànto avoxòu Conçèrto pe clarinétto KV 622.
Di gréndi apascionæ do clarinétto son stæti i romàntichi, dónca i conpoxitoî do XIX sécolo. O clarinétto o s'atrôva quæxi de lóngo inte mûxiche do Schubert, Berlioz, Glinka, Wagner, Verdi, Brahms, Tchaïkovski, Rimski-Korsakov e tànti âtri. In gràn conpoxitô romàntico ch'o dêuvia o clarinétto o l'é o Carl Maria von Weber ch'o scrîve doî avoxæ Concerti e 'n Concertino. O Weber o scrîve pe 'n di ciù gréndi clarinetìsti, o Heinrich Joseph Bärmann, bavaréize, conosciûo da-o Weber a Monego de Bavêa fòscia into 1811. In'âtro virtôzo di quélli ànni, pò-u quæ o Weber o scrîve o l'é l'Hermstedt, pò-u quæ o l'àiva scrîto o Spohr ascì.
L'instruménto o vêgne dêuviòu da-o Beethoven (doétto pe clarinétto e fagòtto, trîo con pianofòrte e violoncéllo e âtre conpoxiçioìn). Gh'émmo pöi d'aregordâ o Schubert (Octuor), o Mendelssohn (Sonata co-o piâno, doî Konzertstücke co-o còrno de basétto e piâno) e o Schumann (Phantasiestücke pe clarinétto e pianofòrte e Märchenerzählungen). O Brahms ascì o l'à scrîto, inti sò ùrtimi ànni de vìtta, pò-u clarinétto, inspiròu da-o Mühlfeld.
Inta mûxica do stîle modèrno o clarinétto o s'atrôva bén bén inte conpoxiçioìn do Stravinsky e inte tànte òpie pe clarinétto e pianofòrte (Max Reger, Camille Saint-Saëns, Francis Poulenc, Claude Debussy, Alban Berg). O Bartók, o Milhaud e Krenek ascì scrîvan pò-u clarinétto.
O Nielsen, o Françaix e o Copland scrîven pe 'n di ciù avoxæ clarinetìsta do XX sécolo, o Benny Goodman.
A livéllo d'òrchèstra doî gréndi péssi ìntran inta stöia do clarinétto: O Pierìn e o Lô do Prokofiev e a Rhapsody in Blue do George Gershwin, ch'a coménsa ch'o ciù avoxòu glissando da mûxica.
Âtri géneri[modìfica | modìfica wikitèsto]
In'âtro génere davéi inportànte pò-u clarinétto o l'é quéllo da mûxica tradiçionâle. Fondamentâle l'é pi-â mûxica di Balchén (da tradiçión di pâixi cómme a Bulgarîa, a Macedònia, a Grêçia, l'Arménia e ancón a-a Romanîa) e pi-â mûxica da Bretàgna, dónde o clarinetìsta o vêgne ciamòu soner treujenn-gaol (sunòu do strôscio de cöo).
O clarinétto o gh'é quæxi de lóngo inta mûxica klezmer, dónde o l'à atrovòu ciù spàçio do violìn e dónca inta mûxica ebràica. De ciù poêmo atrovâlo inta tradçión da Cantabria (Spagna), in Turchîa, in Svéçia (màscime into pasòu), in Itàlia, màscime inta tradiçión da mûxica liscio da Romàgna, do quæ Secondo Casadei o l'é stæto o conpoxitô o ciù avoxòu, e into Sud Itàlia. De ciù o l'é prezénte inte l'India do Sud, in Bèlgio, in Òustria e inti Teritöi d'oltremâ françéixi, cómme-e Antìlle, a Guyana, a Guadaluppa e a Martinica.
O genére, a-o de là da mûxica clàscica, dónde o clarinétto o gh'à ciù spàçio o l'é o jazz, nasciûo a-a Nêuva Orleans, inta Louisiànn-a (Stâti Unîi). Gréndi clarinetìsti cómm'o Benny Goodman, l'Artie Shaw, o Woody Herman e o Buddy DeFranco àn fæto diventâ o clarinétto 'n scìnbolo de sta mûxica e 'n di instruménti ciù conosciûi a-o móndo.
O clarinétto o l'é stæto dêuviòu quàrche vòtta inta mûxica rock e pop, prezénpio in When I'm Sixty-Four di Beatles ò in Breakfast in America di Supertramp. In Ligùria, a-o Festivàl de Sanrémmo do 1986 o clarinetìsta e cantànte Renzo Arbore o l'é arivòu segóndo co-ina cansón dedicâ a-o clarinétto.
- ↑ Pino, p. 200
- ↑ Template:Cite book
- ↑ Template:Cite journal
- ↑ 4,0 4,1 Template:Cite book
A famìggia do clarinétto[modìfica | modìfica wikitèsto]
Quànde se pàrla de clarinétto de spésso s'inténde o clarinétto in Si♭, sàiva a dî o clarinétto sopràn intagiòu in Si♭. Scibén ch'o l'é o clarinétto ciù difûzo e ciù adeuviòu pe tùtti i géneri mûxicâli o no l'é l'ùnico clarinétto ch'o l'exìste.
Clarinétto Piccolo ò Picìn in La♭ ò sestino[modìfica | modìfica wikitèsto]
A giornâ d'anchêu no s'atrêuva con façilitæ. A sò difoxón aregoârda de spésso l'ànbito bandìstico.
Clarinétto Piccolo ò Picìn in Mi♭ ò quartino[modìfica | modìfica wikitèsto]
O se peu atrêuvâ bén bén ciù de spésso do clarinétto Piccolo in La♭ ségge inte l'ànbito clàscico, ségge inte qùello bandìstico ò ligòu a-a mûxica ciù da-arénte a-i nòstri ànni.
Clarinétto Soprano ò Sopràn in La[modìfica | modìfica wikitèsto]
O se dêuvia de spésso inte l'ànbito clàscico e d'òrchèstra. O l'é intagiòu in La e dónca o pêu êse ùtile pe-in pö de pàsci òrchestrâli.
Clarinétto in Sol, clarinétto d'amô, clarinétto tùrco[modìfica | modìfica wikitèsto]
O clarinétto in Sol o l'é quæxi inposcìbile d'atrêuva a-a giornâ d'ancheu inte l'Ouröpa. Se peu atrêuva quàrche clarinétto d'amô (clarinétto d'amour) deuviòu de vòtte inta mûxica do dixeutén e dixineuvén sécolo. O peu êse intagiòu màscime in Sol ò in Re. Tréi clarinétti d'amour in Re s'atrêuvan intoTemistocles: Tèrso Àtto - "Ah si resta" ("Ah, s'arésta") (1772) do Johann Christian Bach.
Se cónta che o Giöxeppe Donizétti, o fræ do ciù avoxòu Gaitàn, atéizo ch'o l'êa anæto a Costantinòpoli cómme méistro de mûxica militâ a-a córte do sultàn Mahmud II e pöi de l'Abdul Mejid I, o l'aviéiva difûzo st'instruménto che o se saiéiva evolûo into clarinétto tùrco, a-a giornâ d'ancheu deuviòu inta mûxica tradiçionâle da Turchia e into jazz.
Clarinétto de basétto in La[modìfica | modìfica wikitèsto]
O peu êse acordòu in La, Si♭ e bén bén de ræo in Do ò Sol. O l'é deuviòu inte l'ànbito clàscico pe di concérti solìstichi, cómme o tànto avoxòu concérto K 622 do Mòzart pò-u clarinétto de basétto in La e òrchèstra. O l'é stæto creòu inti modélli despægi a partî da-o 1770. Into 1780 o l'é stæto svilupòu da-o costrutô vienéize Theodor Lotz asémme a-o ciù avoxòu clarinetìsta di quélli ténpi: l'Ànton Stadler, grànde amîgo do Mòzart. Dòppo a mòrte do Mòzart, e màscime dòppo a o prinçipio de l'eutoçénto, l'ûzo do clarinétto de basétto o l'é anæto a amermâ de lóngo de ciù, defæti o no s'atrêuva de spésso inta tradiçión concertìstica e òperìstica do sécolo dixinêveun. Sôlo a partî da-a ségonda meitæ do vintêximo sécolo o l'à repigiòu inportànsa, in particolâ gràçie a l'Herbert Wurlitzer, produtô di clarinétti tesésco.
Còrno de basétto (ò Clarinétto contrâto in Fa)[1][modìfica | modìfica wikitèsto]
O còrno de basétto o l'é 'n'instrumento ch'o l'é stæto deuviòu inte quàrche travàggio do Mozart e inte di quàrche conpoxiçión scinfònica da-a fìn de l'eutoçénto a-o prinçìpio do nêuveçénto. O s'atrêuva de spésso intagiòu in Fa, ma se peu atreuvâ quàrche còrno de basétto in Sol, La, Mi e Mi♭ ascì. O basétto in Fa o se peu sentî inta conpoxiçión do Ludwig Van Beethoven E Creatûe do Promêteo Op. 43 — 14. Andante, Solo della signora Cassentini (Sôlo da sciâ Cassetìn).
Clarinétto âto, èrto[modìfica | modìfica wikitèsto]
O clarinétto âto, instruménto ræo, o l'apartêgne a-a famìggia di clarinétti e peu êse, pe regìstro e dimensioìn, a-a meitæ tra o clarinétto bàsso e quéllo sopràn. O l'é de spésso intagiòu in Mi♭e bén bén de ræo in Fa. O condivìdde co-o clarinétto bàsso a fórma caraterìstica, pi-â canpànn-a de metàllo a fórma de pìppa[2], ma o l'é despægio pe-ina chiâve de ciù che ghe dâ a poscibilitæ de razónze o Mi♭ bàsso e, gràçie a-a ciâve, açionâ co-a màn mancìnn-a, gh'é a poscibilitæ de sunâ o regìstro acûto.
O clarinétto èrto o prinçìpia a sò difoxón inti prìmmi ànni do dixinêuven sécolo.
Clarinétto contrâto[modìfica | modìfica wikitèsto]
O clarinétto contrâto o l'é asæ ræo d'atreuvâ in gîo. O peu êse sunòu inte bànde e inte òrchèstre de clarinétti. O l'é intagiòu in Mi♭.
O l'aregòrda o còrno de basétto pò-u del còllo cùrvo e a campànn-a de metàllo vèrso l’âto, in tùtte e mainêe o l'é depægio, defæti o gh'à di toìn ciù bàssi, 'n tìnbro ciù câdo e de sonoritæ poténte. O l'é da consciderâ into regìstro intermédio della scâ muxicâle, tra o clarinétto sopràn e quéllo bàsso.
Clarinétto Bàsso[modìfica | modìfica wikitèsto]
O clarinétto bàsso o vêgne intagiòu in Si♭de 'n'òtâva sótta a-o sopràn, de ræo o se peu atreuvâ intagiòu in La. A sò fórma, che poêmo védde a-a giornâ d'ancheu, a l'é stæta dæta into 1838 da l'Adolph Sax, ch'o dòppo doî ànni o l'inventiâ o sasòfono.
L'estençión do clarinétto bàsso a và da-o Re♭ sótta-a ciâve de bàsso a-o Sol sórvia a ciâve de violìn, scibén che quélli brâvi do mestê, l'ariéscen a arivâ scìnn'a-o Re con doî tàggi.
O vêgne deuviòu bén bén inte l'òrchèstra. A prìmma vòtta a l'é stæta into 1835 a-o Tiâtro de Sàn Càrlo de Nàpoli, inte l'òcaxón de l'òpia Emma di Antiochia, do Mercadànte. In'âtro pasàggio avoxòu o l'é quéllo de Gli ugonotti, do Meyerbeer, e pöi ancón inte òpie do Verdi (Aida, Emani, Otello, La Forza del Destino, Macbeth) e into Sciacanôxe do Čajkovskij. O bàsso o vêgne pöi deuviòu inte âtre mûxiche clàsciche, jazz e de âtri géneri.
Clarinétto Contrabàsso[modìfica | modìfica wikitèsto]
O clarinétto contrabàsso o peu êse intagiòu in Mi♭ò, pe razónze 'n son ciù gréive, in Si♭. Scibén ch'o l'arîva a di soìn asæ gréivi, o l'ariêsce a a mantegnî 'na delicatéssa conplicâ da razónze pe-i âtri instruménti scìmili into mæximo regìstro. Sto clarinétto chì o l'é stæto dêuviòu into jazz e inta mûxica contenporânea da l'Antony Braxton e pöi ancon da l'Howard Johnson e da-i italién Sandro Cerrinom, Carlo Actis Dato e Steva Corradi
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Da no sconfónde co-o clarinétto contrâto in Mi♭
- ↑ Da https://www.dampi.it/it/legni/clarinetto-alto
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce clarinetto


text:
Natalino Otto
Nasciûo a Coghêuo do 1912 comme Natale Codognotto e mòrto a Milàn do 1969, o l'é stæto un cantànte, produtô e editô muxicâle, e o prìmmo a portâ o Swing in Italia.
Cariêra[modìfica | modìfica wikitèsto]
O l'a incomensòu a cantâ in Ligùria ma ben fîto o l'a dovûo anâ a cantâ in scî vapöri da croxêa con, tra di âtri, o Joe Sentieri. L'êa lì che o l'aveiva descovèrto a mûxica Americann-a di anni 30. Do 1934 o l'incomensa a travaggiâ a New York pe 'na radio Italo-Americann-a e, a-o ritòrno in Italia, o canta cansoin inspiræ a-a mûxica Swing. Apreuvo a-o faeto che quelli êan i ténpi de l'outarchia, e seu cansoin no poeivan êse transmisse a-a radio naçionâle, tànto che l'EIAR a e ciamâva "barbara antimusica negra".
Scibén che e seu cansoin no pasesàn a-a radio, i seu dischi êan diventæ famôxi, coscì comme a seu colaboraçion co-o méistro Gorni Kramer, e fâvan balâ tùtta l'Italia tanto che o ciamâvan "il re del ritmo".
Cîne e Festival de Sanrémmo[modìfica | modìfica wikitèsto]
O l'a reçitòu inte tante pelìcole de sucèsso inti anni 40, comme prezénpio "Tutta la citta' canta", "La casa senza tempo" e "Carosello del varietà". O l'a parteçipòu a çinque festival e o seu mêgio rizultâto o l'e stæto do 1955 co-a canson "Canto nella valle". Do mæximo anno o s'è maiòu co-a cantante Flo Sandon e insémme àn avûo unn-a figgia, Silvia.
Anni 60 e mòrte[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inte questi anni o diventa ascì produtô e o fonda l'etichétta Telerecord, co-a quæ o ri-pùblica tùtte e seu cansoin. O l'a lasciòu unn-a discogràfia inportante con ciù de 2000 cansoin tra e quæ e ciù avoxæ son "Biriei", Ho un sassolino nella scarpa, Mamma voglio anch'io la fidanzata, "Birimbo birambo", "Mister Paganini", "Polvere di stelle", Op op trotta cavallino, "Natalino studia canto", "Lungo il viale", "La classe degli asini", "No Jazz", "Fidanzatina", e "Laura".
O l'è mòrto a Milan do 1969 pe problémi de cheu.
E Cansoin in Zeneize[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inti anni 50 e 60 o l'a cantòu ascì tànte cansoin in Zeneize scrîte da-a cóbia Reverberi-Calabrese: "Zeneizinn-a", "Madænn-a" (dedicâ a-a stradda inti caroggi de Zêna), "Bæxinn-a", "A mi o me piaxe", "Ario", "Bossa figgeu", "O pescòu", "Têxo" e "Me son inamoòu de ti" son e ciù conosciûe. Son un patrimònio inportante da nòstra mûxica, léngoa e coltûa. O l'é stæto segûamente un di ciù inpòrtanti cantanti nasciûi in Ligùria.
Video in sce Youtube[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Sciacæ chi pe sentî a canson "Madænn-a"
- Sciacæ chi pe sentî a canson "Baexìnn-a"
- Sciacæ chi pe sentî a canson "Bossa figgeu!"
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Natalino Otto


text:
Vedi anche:
- pulizia scarpe da donna
- scarpe casual da donna
- sandali ciabatte ciabatte da donna
- sandali ciabatte sandali da donna
- sandali ciabatte da uomo
- sandali ciabatte subu da donna
- sandali ciabatte birkenstock da donna
- sandali ciabatte nike da donna
- sandali ciabatte crocs da donna
- sandali ciabatte salomon da donna
- sandali ciabatte suicoke da donna
- sandali ciabatte carhartt wip da donna
- sandali ciabatte dr martens da donna
- sandali ciabatte keen da donna
- sandali ciabatte merrell da donna
- sandali ciabatte teva da donna


text:
Union Sovietica
L'Union de Repubbriche Soçialiste Sovietiche (in rùscio: Coюз CoBeTckиx CoциaлиcTичeckиx Pecпyблиk; Soyuz Sovetskikh Sotsialisticheskikh Respublik / Söjóz Soviétskih Sotsialistìceschih Riespóblic), conosciûa ascì cómme l'Unión Soviética ò abreviâ in URSS[1], a l'é stæta unn-a naçion de l'Euròpa e de l'Asia da-o 1922 a-o 1991 formâ da chinze repùbbriche.
A seu capitâ a l'êa Mosca.
Repùbbriche Soçialiste Soviétiche
E chinze Repùbbriche de l'Union de Repubbriche Soçialiste Sovietiche êan:
Notte
- ↑ L'Unión Soviética a g'aveiva 21 nommi offiçiæ
Âtri progetti
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Union de Repubbriche Soçialiste Sovietiche


text:
Serpeggiante
Serpeggiante Serpeggiante arched stone sink bowl, Serpeggiante beige, Serpeggiante brown, Serpeggiante blocks, Serpeggiante classico marble, Serpeggiante classico tile, Serpeggiante Light, Serpeggiante grey, Serpeggiante granite, Serpeggiante grey marble, Serpeggiante grey china, Serpeggiante italy, Serpeggiante italian marble, Serpeggiante marble italy, Serpeggiante marble Egypt, Serpeggiante marble origin, Serpeggiante marble design, Serpeggiante limestone, Serpeggiante Light marble slab, Serpeggiante marble, […]


text:
Template:Contròllo de outoritæ
E instruçioìn chi de sótta són contegnûe inta sotopàgina Template:Contròllo de outoritæ/man (modìfica·cronologîa)
Quésto template o sèrve a vizoalizâ inte pàgine de Wikipedia i còdichi de contròllo de outoritæ mìssi drénto a 'n riquàddro apòxito.
O template contròllo de outoritæ o dêv'êse inserîo a-o fóndo da vôxe, tra i template de navegaçión, se prezénti, e-e categorîe da pàgina. O no l'à de paràmetri.
Lìsta di còdichi
Inta tabélla chi de sótta són indichæ i còdici, pìgiæ da Wikidata, ch'òu template o fà védde. Into câxo ghe n'é ciù d'un in sce Wikidata, o móstra sôlo o prìmmo.
Scintàsci
{{Contròllo de outoritæ}}
Sto template chi o no l'à de bezéugno de nisciùn paràmetro; pe modificâ ò azónze di còdichi e modìfiche són da fâ a l'eleménto Wikidata colegòu a-a pàgina.
Categorîe
E vôxe chi contêgnan sto template chi són inserîe in mòddo outomàtico inte sotocategorîe de Vôxe con còdici de contròllo de outoritæ.
Se gh'é di eroî inta conpilaçión di vàrri còdichi in sce Wikidata, a pàgina de Wikipedia a saiâ inserîa inta categorîa Eroî de conpilaçión do template Còntrollo de outoritæ.


text:
Assoçiaçion pe-a promoçion da lengua ligure
O Conseggio pe-o patrimònio linguistico ligure o l’é unn’assoçiaçion de persoñe impegnæ à promeuve e varietæ romanse stòriche da Liguria. Ciù into dettaggio, o se propoñe de creâ e condiçioin pe fâ cresce a conoscensa do patrimònio linguistico da region, tanto a-o livello de reçerca scientifica comme de divorgaçion.
O Conseggio, in qualitæ d’organizzaçion ch’a no se reciamma à nisciun partio e à nisciuña ideologia politica, o se propoñe ascì de dialogâ co-e instituçioin pe l’inandio de iniçiative ligæ a-i seu proponimenti. Pe sta raxon, o dispoñe de un comitato scientifico independente.
A sottoscriçion a-o Conseggio a l’é volontäia e averta à tutti. Pe contattâne sciâ peuan scrivine à l’adresso info@conseggio-ligure.org ò in sciâ nòstra pagina Facebook.
Fiorenzo Toso
A-i 24 de setembre u. p. o l’é mancou tròppo fito o professô Fiorenzo Toso, ordenaio de lenguistica geneâ à l’Universcitæ de Sasciai, ma ch’o l’ea conosciuo in Liguria sorvetutto pe-i studi inneuvativi in sciô zeneise, o seu lescico, a seu lettiatua e a seu presensa otramâ. O l’à traduto ben ben de euvie da-o franseise e da-o spagnòllo in italian e da l’italian, da l’ingleise e da-o spagnòllo in zeneise. O l’é stæto apreuvo ascì a-e costioin de minoanse lenguistiche inte l’Italia e inte l’Euròpa, de lescicografia e de studi etimològichi. Pe chi mette zu sta nòtta chì, o l’é un dô de cheu stâ à scrive o necrològio do Fiorenso, apreuvo che se conosceivimo da unna vitta e in ciù o l’ea un di sostegnitoî ciù appascionæ da mæ mainea de intende a poexia in zeneise. Scin da-a fin di anni ‘70, quande tutti doî parteçipavimo a-o concorso de poexia “Lauro d’Oro”, à quande o l’à fæto intrâ i mæ testi inta fondamentale antologia “Letteratura genovese e ligure” (Marietti, 1989-1991), à quande o l’à fondou e diretto a collaña de lettiatua “A Parma” pe-e ediçioin “Le Mani”, scin a-a gramatica stæta scrita à quattro moen “Il Genovese in tasca” (Assimil, 2010), e a-e reçente conlaboaçioin a-a collaña “E restan forme” de l’editrixe “Zona”, e nòstre necce in ponto lenguistica e estetica en anæte avanti da mæxima. De fæto, inta poexia e inta pròsa, o Toso o l’é stæto o primmo, di tempi moderni, à fâse fautô d’unna lengua zeneise letteräia, int’unna çerta mainea aulica, ma adattâ ascì à tutti i deuvi da giornâ d’ancheu, con arrembâse à di fondi studi in sciô zeneise clascico e à di recovi lescicali da-i testi do passou, mascime d’etæ baròcca, coscì comme da-o zeneise periferico, ch’o ven parlou ancon oua. A seu battaggia pe-o reconoscimento de l’importansa, segge istòrico-soçiale, segge letteräia do zeneise, a gh’ea costâ, mascime a-o prinçipio da seu carrea academica, de diffidençe e de incomprenscioin, ma a l’à ottegnuo un importante successo co-a mostra “Il Genovese - Storia di una Lingua”, che lê o l’aiva organizzou à l’Archivio de Stato do setembre 2017. un evento ch’o l’à representou un traguardo za sôo che da-o titolo, apreuvo che int’un contesto instituçionâ e con un gran resäto se deuviava, pe trattâ do zeneise, a poula “lengua” e no “dialetto”. Int’unna vitta stæta dedicâ areo à sta finalitæ preçisa, in ciù che a-a famiggia, atro ponto fermo da seu vitta, o Toso o l’à produto unna quantitæ de testi scientifichi e letteräi mai tanto stascia e accuâ da mette mäveggia, asquæxi ch’o savesse che o tempo ch’o gh’ea misso à dispoxiçion o no l’ea guæi, e paiva ch’o desse mente a-o conseggio de l’Anònimo, poæ medievâ da nòstra lettiatua, ch’o l’aiva misso comme epigrafe a-a seu “Storia linguistica della Liguria” (Recco-Zena, 1995): “Lavore, quando è saxon / l’omo, avanti che passe l’ora: / a compir un faito bon / non è mai da dar demora.” (Rimma LXXVIII)
Alessandro Guasoni


text:
Venere (divinitæ)
Venere (in latin Venus) a l'ea unna divinitæ roman-a, identificä con l'Afrodite grega.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
A l'è a dea da bellessa, dell'amô, da feconditæ. Pe via dell'ascimilasion con Afrodite, resta diffiçile capî quæ fissan i sö caratteri originali: gh'è chi pensa che a fisse unna antiga dea italica da natüa feconda; defæti a protezzeiva orti e giardin. Segundo atri, a l'ea da sempre scimile a Afrodite.
A Romma se çelebrava o 19 de Agosto l'anniversaio da dedicasion di sö dui templi ciü antighi: quello do Circo Mascimo e quello do bosco de Libitina. Pä che o cülto de Venere o provegnisse da Ardea. Invece a Venere-Afrodite ciü moderna a l'ea arrivä dä Siçilia e preçisamente da Erice.
Segundo un mito, Venere a l'ea figgia de Zeus e Dion; unn'atra verscion a dixeiva che a dea, nasciüa dä scciümma do mâ, a l'aveiva misso pë in sciâ tæra pe a primma votta in sce l'isoa de Çipro.
Pe i Greghi Afrodite a l'ea moggë de Efesto (Vulcan). Ai tempi de l'Impeo Romano, Venere a costituiva unna cobbia divinn-a con Marte, conscideròu progenitô de Romolo: a famiggia Giulia, dä quæ l'ea vegnüo Giulio Cesare, a se dixeiva discendente dä Dea, e in to 46 a.C. o famoso dittatö o faxeiva consacrä o tempio de Venere Genitrixe. Notevoliscima l'è a quantitæ de opere d'arte inspiræ a Venere, in te l'antighitæ clascica comme in to Rinascimento (baste nominä a Nascita de Venere do Sandro Botticelli a-i Uffizi).
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Venere


text:
Rattopennugo
Rattopennûgo o l'è o nomme con chi son conosciûi i mammifei de l'Ordine di Chiroptera. I rattipennûghi son presenti in squæxi tùtto o mondo.
DescriçionModìfica
I rattopennûghi son i unici mammifeï co e ae e i unici che poeuan xoâ, di atri animæ comme e sciornie xoante poeuan lanciâse da un ærbo a l'atro e planâ pe un periodo breve, ma i ratti penughi son i unici che poeuan xoâ.
Gh'é çirca 1.100 speçie de ratti penughi in to mondo, çirca o 20% de tutti i mammifeï.
Vôxe corelæModìfica
Atri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Rattopennugo
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce Rattopennugo