text:
Pierre Simon Laplace
Pierre Simon de Laplace (Beauomont-en-auge, Calvados, 1749 - Parigi 1827), astronnomo, fixico e matematico, un di mascimi sciençiæ françeixi de l'epoca napolionega.
A so œuvia fondamentâ a l'è o Traité de mécanique céleste (5 voll., 1798-1825), inta quæ o l'espoñe de importante scoverte e innovaçioin (teoria de perturbaçioin, secolæ e periodiche; perturbaçioin mutoe de Giove e Saturno; teoria dinamica de maree ecc.). O dette di noteivi contributi a l'elettromagnetismo e a molti atri campi da fixica (teoria di fenommeni capillæ, acustega, teoria di gas, calorimetria ecc.); in matematica o fu determinante pe-o sviluppo de l'analixi algebrica e infiniteximâ e o calcolo de probabilitæ.
Vitta e attivitæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
De modesta famiggia de agricortoî, ciammao a Pariggi a 18 anni da J. d'Alembert, o divegne rapidamente famoso pe-i so loei e o fu cormao d'ónoî da-o Napolion (ministro da pubbrica Istruçion, ma pe poche settemañe, into 1799; subito doppo senatô, da pœu, into 1803, cançellê do senáto). A prœuvo Laplace o reize però omaggio a Luigi XVIII, ch'o-o nominò pâo de França e marcheize.
Into 1816 o fu eletto membro de l' Académie française.
L'œuvia prinçipâ do Laplace a l'è o za çitao Traité de mécanique céleste. In questo son esposte e riçerche precedente a quelle de Laplace in sce-o moto e in sce-a figua di cianæi, e e nomiose e importante scoverte e innovaçioin do Laplace mæximo (teoria de perturbaçioin, secolæ e periodiche; teoria de l'acceleraçion secolâ da Luña; invariabilitæ secolâ de distançe medie di pianeti da-o Sô; teoria de l'attraçion di sferoidi; perturbaçioin muttoe de Giove e Saturno; teoria dinamica de maree; ecc.). inte riçerche in sci-i sferoidi o Laplace o se servì de l'equaçion A2u = 0 (equaçion de Laplace) e de fonçioin sfeighe; queste riçerche g'han quindi rilevo ascì pe-i contributi a l'anallixi matematica. Inte una Expoxition du système du monde (1796), o Laplace o deliniò sença formalismi matematichi e linnie generæ da meccanica çeleste, dando una ciu rigorosa formulaçion a-a teoria cosmogonica do Kant in sce l'origine do scistema soâ.
Di importanti contributi o Laplace o l'apportò a l'elettromagnetismo (scistemaçion da teoria di campi elettrichi e magnetichi; formule elementæ di açioin magnetiche), comme in atri campi da fixica (teoria di fenommeni capillæ, carcolo da veloçitæ de propagaçion do son, teoria di gas, calorimetria, ecc.), e, numeroxi e importantiscimi, into campo de l'analixi, algebrica e infiniteximâ (serie numeriche, serie trigonommetriche in doe variabile; fraçioin continnoe; integraçion di equaçioin differençiæ a-e derivæ ordinaie e a-e derivæ parçiæ; equaçioin a-e differençe finie, equaçion de Laplace, teoria do potençiâ, ecc.).
O feççe parte da primma commiscion incaregâ da çernia de unitæ fondamentæ pe-o scistema metrico deximâ.
O Laplace o pubbricò inoltre doe œuvie fondamentæ in sci-o calcolo de probabilitæ: a Théorie analytique des probabilités (1812), e ciu tardi (1819) un sazzo filosofico in sce-e probabilitæ. Inta primma Laplace o dimostra un celebre teorema (dito ancœu de Laplace-Ljapunov): o caxo, inteiso comme l'effetto risurtante da 'n gran numero de piccene caose indipendente, o porta a-a lezze de distribuçion normâ, gaussiaña.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Pierre Simon Laplace


c: text/html

text:
Genghis Khan
Gènghiz khān ⟨ǧìṅgℎʃ kℎàan⟩. - Fondatô de l'Impeo mongolo (foscia 1167-1227).
O so nomme personâ o l'ea Temujin, e Gènghiz khān o l'ea solo che un tittolo onorifico de inçerto scignificao.
Unificao i Mongoli, o Gènghiz khān o sconfisse i Jurcen (cineize Jin), dominatoî da Ciña do nord, a-i quæ o levò a Manciuia e a region de l'attoâ Pechin (1213-15). O mosse quindi verso ocidente, invadendo e conquistando o regno do Khwā- rizm Shāh fra l'Axia centrâ e l'Iran. Tæ conquiste fun continoæ da-i so lœugotenenti inte l'Iran ocidentâ e inta Ruscia do sud. Into fratempo o Gènghiz khān o tornò inta Mongolia pe repiggiâ a conquista da Ciña settentrionâ, ma o fu cugeito da-a morte mentre o l'assediava a capitâ do regno di Tangut ò Hsi Hsia.
O Gènghiz khān o l'è passao a-a stoia comme 'n gran destruttô, ma comme un gran condutê ascì, comme organizzatô e legislatô do mondo nomade, comme fondatô de 'n impeo che pe mezo secolo o compreize quæxi tutta l'Axia a nord de l'Himalaya.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Genghis Khan

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
[pronuncia]
L'Apenin, i munti che cumme in fii de scheŋŋa i travérsan tütta l'Italia, i cuménsan da u Türchin, dedatu a Vutri, pe andà a Lüsciàndria *. Quarchedun u piensa che u numme u ne vegne da Pen, diu lígure de selve e di munti, cuscì cumme u munte Penna, u Pénice e i Pentemin.
Queste pàgine chí i l'en dedichè a u primmu tuccu d'Apenin, quellu setentriunale, in röu de munti e vallè spartíe inte quattru pruvince e regiuín diferenti: Zena (Ligüria), Lüsciàndria (Piemunte), Pavia (Lumbardia) e Piaxensa (Milia-Rumagna). Mascimamente, peró, l'è na zona in cun e meéxime üzanse (a gente a metteiva u gràn e e patate e a cüggeiva e castagne, i tegnivu crave e vacche e i feivu i paixi inte quellu moddu) ciù scímili tra vallà e vallà ciüttostu che versu a cianüa e u ma. Questi ligammi i l'en belli cei in ta mǘxica tradissiunale pupulare, che cuscì l'an ciamà de Quattru Pruvince: u moddu ciù giüstu pe parlà de sti pósti.
Ina tera de punti
Se sa che l'imaginasiun da gente a l'acübbia l'edificasiun de in punte a l'interventu destürbante du diau, e l'è fàssile capine u perchè: i punti i l'azonzu, u diau u l'è "quellu ch'u sparte". In ta cultüa pupulare ciù fullettu destürbante che incarnasiun du mà veru e própriu, u diau u l'insinua, in cu u su fa negativu, l'inmàgine da cuntradissiun ascusa in tütte e assiuín vutè a üní, a cavarcà, a traversà. In fondu, a sö disperà uppuzixun aa creasiun de cuntatti, zünte, cumünicassiuín, a l'ascunde in valuu: a difeiza de l'identitè e spesifisitè, peró scheita in tu malinteizu de serase a l'atru, de in refüu assolüu e stérile.
Se u punte göbbu de Böbbiu, cu l'ünisce e riive upposte da Trébbia, u m'à süggeriu queste cunsciderassiuín, l'è perchè in queste vallè, che uramai ciamemmu "de Quattru Pruvince", s'arescea in pin a cunplessitè di tanti cuntraditúi temmi de üniun e cunflitu, ciavuja e scangiu, avertüa e isulamentu. Vallè percurse da stre millenaje, vie marenche e vie da sà, tra menüssie de gea e curenti d'ègue, uupüre trai bütti de creste, d'azürru e verde, spegè a nord in nebie de cianüa o a süd in tu resplanduu diàfanu de na lengua de mà. Vallè n'uuta de antighe sulidarietè, cunsuetüdini cumünitaje, ampiéssa de scösse, richéssa d'ègue. Ma anche de tere luntaŋŋe e sciti dezerti, de vitte früstè in se urizunti sempre paegi, de rivalitè antighe e sangünente. Vallè ancö` fete de selve spésse, paixi aruinè duv'à guagnu e spiŋŋe, serè in tu lüvegu de l'abandun.
Paolo Ferrari Magà
(Dalla val Trebbia alle "molte province" = World music magazine. 62 : 2003.10. p 5-7)


text:
Mangiâ e béive
ON EATING AND DRINKING (da-a lìbbro "Idle Thoughts of an Idle Fellow")
M’É DE LÓNGO PIÂXÛO TÀNTO mangiâ e béive, quand’êa picìn ascì... spécce mangiâ, inte quélli giórni òrmâi lontàn.Gh’àiva ’n apetìtto formidàbile. M’aregòrdo ’n gentilòmmo, co-i éuggi fìssi e a carnaxón verdexìn, che ’na vòtta o l’é vegnûo a çénn-a in câza nòstra. O m’à amiòu intànto che mangiâva, pe quæxi çìnque menûti, a quànte pâ do tùtto incantòu, dòppo o l’à domandòu a mæ poæ:
«O no patìsce mâi de dispepscîa o sò garsonétto?» «No l’ò mâi sentîo lamentâse de nìnte de scìmile, - à dîto l’aotô di mæ giórni. - T’æ mâi patîo de mâ de stéumago, Mangiatùtto?» (Me ciamâvan “Mangiatùtto”, ma o no l’êa o mæ nómme vêo). «No, poæ. - gh’ò rispòsto. Dòppo ò azónto: - Cös’a l’é a dispepscîa, poæ?». L’amîgo co-a carnaxón verdexìn, o m’à amiòu co-în’eugiâ de mâvéggia mésccia a ’n pitìn d’invìdia ascì. Dòppo, co-in tón de grànde pietæ, o l’à dîto adâxo: «Ti o saviæ... in giórno!»
Quélla meschinétta de mæ moæ a dîva de spésso che ghe piâxéiva védime mangiâ, e da alôa ò de lóngo pensòu, con giöia, che pe quésto dêvo avéighe dæto tànte sodisfaçioìn. In figeu sàn in vîa de svilùppo, ch’o fa tànto moviménto e o sta bén aténto a no pèrde tròppo ténpo in sciô stùdio, de sòlito o peu sodisfâ e necescitæ ciù ezigénti, pe quéllo che rigoàrda e sò capaçitæ de sourâse. L’é bèllo védde mangiâ i figeu, quànde no sémmo niâtri a pagâ. A sò idêa de ’n bón pàsto a conscìste inte mêzo chìllo abondànte de ròsto con çìnque ò sêi patàtte de proporçioìn generôze (se poscìbile de quélle con tànto àmido, perché ciù nutriénti), verdûa a ciù no pòsso, quàttro gròsse fètte de tórta con aprêuvo ’n pâ de pàste de rîbes, dötréi méi vèrdi, ’na palànca de nôxe, mêza dozénn-a de canestrelétti e ’na botìggia de bîra a-o zénzou. Dòppo zêugan a-o pasagìn. Cómme dêvan desprexâ niâtri gréndi, ch’émmo de bezéugno de stâsene asetæ quêti pe’n pâ d’ôe dòppo avéi mangiòu pe çénn-a ’n cugiâ de menestrìnn-a e ’n’âa de polàstro!
Ma i figeu no gh’àn tùtti i avantàggi da-a sò pàrte. In figeu o no göde mâi do lùsso d’êse sodisfæto. In figeu o no l’é mâi pìn. O no peu alunghî e gànbe, incroxâ e màn derê a-o copùsso e, co-î éuggi seræ, sprofondâ inta beatitùdine ch’a circónda l’òmmo ch’o l’à çenòu bén. ’Na çénn-a a ’n figeu a no ghe fa ni câdo ni fréido. Pe’n òmmo o l’é ’n fìltro màgico, e dòppo quélla, o móndo o ghe pâ ’n pòsto luminôzo e mêgio ascì. In òmmo ch’o l’à çenòu bén o veu bén pe’n davéi a tùtti i sò scìmili. O l’acaréssa o gàtto con tànta gentiléssa e o-o ciàmma “pövou mignìn” co-in tón de trìste emosción. O scinpatìzza co-i sunoéi da bànda zu inta stràdda e o se domànda s’àn fréido; e pe’n moménto o no l’òdia mànco i parénti de sò mogê.
’Na bónn-a çénn-a a fa sciortî tùtto o bón che gh’é inte ’n indivìdoo. Sott’a-a sò brilànte infloénsa, e persónn-e malincòniche e ròuze divéntan alêgre e ciaciarónn-e. Indivìdoi gràmmi e instechîi, che pe tùtto o rimanénte da giornâ vàn in gîo con l’âia de chi màngia axòu e sâ ingléize, se pèrdan inte làrghi fatorîxi dòppo çénn-a e móstran ’na çèrta tendénsa a da de micelæ in sciâ tèsta a-i figeu, e a parlâghe (vagaménte) de monæe da sêi södi. I zovenòtti sérri se desléngoan e divéntan a-a màn e alêgri, e i zóveni snob, i tîpi co-i mostàsci pìn de sósta, s’ascòrdan de réndise insoportàbili. Mi, personalménte, dòppo çénn-a divénto de lóngo sentimentâle. O l’é l’ùnico moménto che pòsso aprexâ e stöie d’amô into sò giùsto valô. Alôa, quànde i “doî” se strénzan inte ’n ùrtimo abràsso disperòu, e sófocan a coæ de ciànze, mi me sénto trìste cómme se a treisètte avésse in màn sôlo di frìlli; e quànde l’eroìnn-a, a-a fìn, a mêue mi ciànzo. Se dovésse lêze o mæximo racónto a-a matìn fîto, o pigiéiva a-o landón. A digestión, ò mêgio l’indigestión, a gh’à ’n efètto mâvegiôzo in sciô cheu. Se mi véuggio scrîve quarcösa d’asæ comovénte... se véuggio provâ a scrîve quarcösa de poético, véuggio dî..., màngio ’n piâto de frisceu câdi, quæxi ’n’ôa prìmma, e a-o moménto de métime a travagiâ, ’na sensaçión de malinconîa ch’a no se sa spiegâ a l’incónbe sórvia de mi. M’inmàgino inamoæ co-o cheu stocòu, che se làscian pe de lóngo dâ-arénte a ’n paracâro in sciâ zìnn-a da stràdda, intànto chò-u dezolòu tramónto o l’inghéugge i doî e sôlo o són di sunagìn de ’na stréuppa de pêgoe o rónpe o dolorôzo scilénçio.
I vêgi són asetæ a-amiâ de scioî pàsse, scìnn-a quànde i sò éuggi són òfùscæ da-a nêgia de lagrîme. Picìnn-e deliçiôze figêue stàn de vedétta, da-i barcoìn avèrti, e aspêtan; ma ”lê o no l’arîva”, e i ànni trìsti côran vîa, e-e luxénti trésse cô de l’öo divéntan giànche e sotî. I figeu che quélle zovenétte àn inpîo de fràsche són diventæ òmmi e dònne, bén bén de lô són za tormentæ da patiménti tùtti sò, e i conpàgni de quand’êan picìn co-i quæ àn rîzo da zovenétte òua són acoegæ scilençiôxi sótta l’èrba ondezànte. Ma lô aspêtan e spîan ancón da-o barcón, scìnn-a quànde e ónbre scûe da néutte sconosciûa, che vêgnan avànti de sfròuxo, no se strenziàn in gîo a lô, e o móndo co-i sò doî infantîli, o no scentiâ davànti a-i sò éuggi trìsti.
Véddo fûti cadàveri, agitæ da créste giànche de scciùmma, e létti de mòrte, bagnæ da lâgrime amâe, e tónbe inti dezèrti inesploræ. Sènto o ciànze disperòu de dònne, l’ùmile zémme di figioìn, o riservòu ciànze di òmmi fòrti. A l’é tùtta córpa di frisceu. No poriæ mâi métte insémme ’na fantaxîa malincònica co-a càrne de montón acomodâ e ’n gòtto de champagne. In stéumago pìn o l’é ’n grànde agiùtto pi-â poexîa, e a dî a veitæ, nisciùn sentiménto de qualónque ràzza, o poriæ rêzise in sce ’n stéumago vêuo. Niâtri no gh’émmo ni ténpo ni coæ d’andâ aprêuvo a-e pénn-e da fantaxîa, scìnn-a quànde no se sémmo liberæ da.e nòstre vêe desgràçie. Niâtri no sospiémmo in fàccia a ’n öxelìn mòrto, intànto ch’émmo i uscêri in câza; e quànde no sémmo dónde diâo peschiêmo o nòstro pròscimo scilìn, no ne vén mànco in cheu se i fatorîxi da nòstra inamoâ, són fréidi, ardénti, ò de qualónque âtra tenperatûa.
I scémmi... quànde dìggo “i scémmi” con sto tón desprexàddo mi pàrlo da génte ch’a no a pénsa cómme mi. Se gh’é ’n ésere che desprêxo ciù d’ògni âtro o l’é quèllo ch’o no a pénsa pròpio cómme mi in sce ògni cösa. I scémmi, dîva, che no gh’àn esperiénsa ni de unn-e ni de âtre, ve diàn che i torménti spiritoâli són asæ ciù dolorôxi de quélli materiâli. Teorîa romàntica e comovénte! Asæ consolànte ascì, pò-u pivétto maròtto d’amô, ch’o l’amîa con âia de desciù ’n meschinètto co-o môro smòrto e afamòu, e o dîxe fra de lê: «Ah, cómme t’ê felîçe ti, a paragón de mi!»... Amôza teorîa pò-u vêgio gentilòmmo gràsso ch’o fa da calàdda a propòxito do desciù da mizêia in sciâ richéssa. Ma són tùtte belinâte... tùtte pöse. In mâ de tèsta o fa ascordâ bén bén fîto in cheu adoloròu. In dîo rótto o spasiâ vîa tùtti i aregòrdi de ‘na carêga vêua. E quànde ’n òmmo o gh’à fàmme pe’n davèi, o no sénte nint’âtro.
Niâtri, persónn-e lùstre e co-a pànsa pìnn-a, l’é bén difìçile che poêmo capî cöse veu dî avéi fàmme. Niâtri sémmo cöse l’é no avéi d’apetìtto, e no avèi coæ de mangiâ tùtta a röba bónn-a ch’a ne vén mìssa davànti, ma no capìmmo cöse veu dî dexiderâ morbozaménte ’n bocón, moî da-a coæ de ’n tòcco de pàn, intànto che i âtri o stràgian, fisâ con éuggi pìn de fàmme o mangiâ sgréuzzo ch’o fùmma derê a ’na vedrìnn-a sùcida, spaximâ pe’na palànca de pastìsso de poîsci e no avéi a ’na palànca p’acatâlo, sentî che ’na crósta a saiæ deliçiôza, e ’n òsso ’na scianpràdda. A fàmme o l’é ’n lùsso, pe niâtri, ’na sàrsa picànte, che da savô. Vâ a pénn-a de çercâ d’avèi fàmme e sæ, sôlo pe descrovî quànte piâxéi se peu tiâ fêua da-o mangiâ e da-o béive. Se dexideræ gustâ do tùtto a çènn-a, fæ ’na pasegiâta de trénta chilòmetri in canpàgna dòppo a prìmma colaçión, e no stæ a tocâ nìnte scìnn-a quànde no saiéi tornòu a câza. Cómme ve luxiàn i éuggi, alôa, a-a vìsta da tovàggia nétta e de xàtte che fùman! Con quæ sospîo de solêvo pösiéi a copétta de bîra vêua e agoantiéi o cotéllo e a forçìnn-a! E cómme staiéi bén, dòppo, quànde sponciéi inderê a carêga, e açendièi ’n sigâro faxéndo fatorîxi a tùtti.
Ma aseguæve, quànde çerniéi sto scistêma, chi¬-â fìn, gh’é pe’n davéi ’na bónn-a çénn-a, âtriménti a deluxón a saiâ sangoinôza. M’aregòrdo che ’na vòtta mi e ’n amîgo... o l’êa o vêgio Gioàn. Ah! cómme se perdémmo de vìsta inte nêge da vìtta! Dêv’êse eutt’ànni, da quand’ò vìsto l’ùrtima vòtta o Gioanìn Tiscòrnia. Cómme saiæ bèllo, védde ancón a sò fàccia felîçe, strénze a sò fòrte màn, sentî ancón ’na vòtta a sò alêgra rizâta! O me dêve ascì quatòrze scilìn. Ebén, êmo in vacànsa insémme, e ’na matìn émmo fæto fîto a prìmma colaçión e sémmo partîi pe ’na pasegiâta a pê, lónga, lónga pe’n davèi. Àivimo ordinòu ’n’ània pe çénn-a, quèlla séia. Àivimo dîto: «Acatêne unn-a gròssa, perché torniêmo a câza co-îna fàmma da loî», e intànto che stâvimo pe sciortî, a padrónn-a de câza a l’êa vegnûa inta nòstra stànsia, de bón umô, e a n’àiva anonçiòu: «Ò acatòu ’n’ània magnìfica pe voî, scignôri. Saiéi brâvi si-â finiéi tùtta»; e a n’àiva mostròu ’na béstia da-e dimenscioìn de ’n zerbìn. Niâtri émmo rîzo a quélla vìsta, e àivimo dîto che gh’aviêscimo provòu. Àivimo parlòu con modèsto òrghéuggio, da òmmi che conoscéivan e sò fòrse. Dòppo s’êmo mìssi in camìn. Àivimo pèrso a stràdda, naturalménte. Mi pèrdo de lóngo a stràdda in canpàgna, e a cösa a me fa andâ quànte mâi fêua de tèsta, perché l’é do tùtto inùtile domandâ indicaçioìn a-a génte che s’intóppa. L’é da stùpidi aspêtâse che ’n contadìn o sa a stràdda pò-u pàize ciù vixìn; saiæ cómme domandâ a ’na servitôa de ’na pensción o mòddo de fâ o létto. Bezéugna che criæ a domànda træ vòtte, prìmma chò-u són da vòstra vôxe o l’ìntre into crànio de l’interesòu. A-a tèrsa vòtta, o tîa sciù adâxo a tésta, o v’amiâ con l’éuggio de ’n beu. Voî ghe criæ o tùtto pi-â quàrta vòtta, e lê o-o ripête dòppo de voî. O pénsa pe tànto ténpo che poéi contâ scìnn-a duxénto, dòppo, parlàndo a-a velocitæ de træ paròlle a-o menûto, o l’òsèrva che: «No poriêsci fâ mêgio...».
A sto pónto chi o l’alùmma ’n âtro scémmo ch’o vén zu pi-â stràdda e o ghe crîa tùtti i particolæ e o ghe domànda o sò conséggio. Dónca i doî discùtan o câxo pe’n quàrto d’ôa o zu de li, e in sciâ fìn decìdan che ve convêgne andâ drîto pi-â crêuza, giâ a-a drîta, e atraversâ a stràdda a l’artéssa da tèrsa scalétta de l’àrgine, dòppo tegnîve in sciâ mancìnn-a, de fiànco a-a stàlla do vêgio Gêumo Marçenâ, e dòppo ancón atraversâ o cànpo de duxent’òtànta ètari, e pasâ o rastèllo dâ-arénte a-a cascìnna do sciô Grondónn-a, pi-â a stràdda riservâ a-i cavàlli pe’n pitìn; scìnn-a quànde arivæ in fàccia a-a colìnn-a dónde ’na vòtta gh’êa o moìn a vénto... ma òua o no gh’é ciù. òrrmâi... e giâ a-a drîta, lasciandove derê a piantagión do Strixeu; e voî ringraçiæ e ve n’andæ co-in mâ de tésta da moî, ma sénsa a ciù picìnn-a idêa do camìn che dovéi ancón fâ. L’ùnica noçión ciæa che gh’éi a l é che da ’na quàrche pàrte no bén ciæa gh’é ’na scalétta, a-o de la da quæ dovèi andâ avànti, e a-o prìmmo gîo troviéi quàttro scalétte, che pòrtan inte quàttro despæge direçioìn.
Àivimo patîo sta tràgica prêuva pe dôe o træ vòtte. Àivimo giandonòu pe-i cànpi. Àivimo goadòu riæ, àivimo scavarcòu cioénde e miagétte. Àivimo ratelòu pe decìdde de chi l’êa a córpa s’àivimo pèrso a stràdda a prìmma vòtta. Éimo diventæ tànto scortéixi, stànchi e amagonæ da-o mâ de pê. Ma inte tùtta a giornâ, a sperànsa de quell’ània a n’àiva tegnûo sciù. Cómme ’na vixón fantàstica lê a l’ondezâva davànti a-i nòstri éuggi stànchi e a ne strascinâva avànti. O penscêo de quell’ània o l’êa cómme o squìllo da trónba pò-u sordàtto ch’o l’à pèrso o coràggio. Ne parlâvimo e se consalâvimo un con l’âtro, aregordàndola. «Avànti avànti», dixéivimo. «âtriménti l’ània a bruxiâ into fórno». A ’n çèrto pónto émmo avûo a fórte tentaçión d’intrâ inte l’òstàia de ’n pàize che stâvimo atraversàndo, e de mangiâ ’n pitìn de formàggio e quàrche michétta, ma émmo rexistîo da eröi; aviêscimo gustòu de ciù l’ània, se fîscimo stæti afamæ.
Quànde sémmo arivæ in çitæ, émmo inmaginòu de sentîne o profùmmo, e-e émmo fæto i ùrtimi quatroçénto mêtri inte tréi menûti. Sémmo corîi inta nòstra stànsia, se sémmo lavæ, émmo cangiòu vestî, sémmi chinæ, émmo avixinòu e carêghe a-a töa, e se sémmo asetæ intànto che se fretâmo e màn. A padrónn-a de câza a l’à levòu o covèrcio a-o piâto, mi ò agoantòu o cotéllo e a forçìnn-a e ò comensòu a trinciâ. A quànte pâ l’êa necesâio trinciâ bén bén. Ò batagiòu con l’ània pe quæxi çìnque menûti sénsa fâghe o ségno ciù picìn. Dòppo o Gioanìn ch’o l’àiva continoòu a mangiâ patàtte, o l’à vosciûo savéi se no saiæ stæto ciù convenìénte lasciâ fâ a quarchedùn ch’o conoscésse bén l’àrte de trinciâ. Mi no ò dæto a ménte a-a sò néscia òservaçión, ma ò tórna atacòu l’öxéllo, e, sta vòtta chi, in mòddo coscì vigorôzo, chi-â béstia a l’à lasciòu o piâto e a s’é ascôza derê a-o paraçénie.
Sémmo riêscîi a tiâla fêua, e mi me són tórna preparòu a fâ ’n âtro sfòrso, ma o Gioanìn o l’à comensòu a diventâ açimentôzo. O l’à dîto che s’o l’avésse saciûo ch’aviêscimo dovûo zugâ a l’òrbétto co-â çénn-a, o l’aviæ mangiòu ’n bocón de pàn e formàggio fêua de li. Mi êa tròppo stànco pe rispóndighe. Ò pösòu cotéllo e forçìnn-a con dignitæ e són andæto a-asetâme da ’na pàrte, e o Gioanìn o s’é asbriòu in sciâ desgraçiâ creatûa. O l’à travàgiòu in scilénçio pe’n pitìn dòppo o l’à mogognòu: «’N açidénte a l’ània!» e o s’é levòu o giachê. In sciâ fìn sémmo riêscîi a stocâla, con l’agiùtto de ’n scöpèllo; Ma l’é stæto inposcìbile mangiâla e émmo dovûo çenâ co-a verdûa e ’na tórta de méi. Émmo provòu ’n bocón de ània, ma l’êa cómme mangiâ da gómma. L’êa stæto ’n pecòu amasâ quéllo drâgo. Ma, ahimemì! No gh’é ciù rispètto pe-e vêge tradiçioìn inte sto pàize.
Àiva comensòu st’artìcolo chi con l’idêa de scrîve in sciô mangiâ e in sciô béive, ma scinn’òua me pâ d’avéi limitòu e mæ òservaçioìn sôlo a-o mangiâ. Vò-u li, vedéi, o béive o l’é un de quélli argoménti in scî quæ l’é bén no pài tròppo informæ. Són pasæ i ténpi quànde l’êa conscideròu da viliàcchi inbriægâse tùtte e séie, e ’n çervéllo ciæo e ’n pöso fèrmo no fàn ciù do sò proprietâio ’n ésere adonetòu. A-o contrâio, de sti ténpi chi ’n pitìn tròppo inmorâli, in sciòu da inbriægo, in môro ìnscio, in pàsso inçèrto e ’na vôxe röca són conscideræ e ciâghe do malèmmo. ciufîto che do gentilòmmo. Ma ancheu ascì a sæ de l’umanitæ a l’é quarcösa de sorviana-turâle. Niâtri bevémmo de contìnoo, co-îna scûza ò con l’âtra. In òmmo o no se sénte mâi do tùtto a pòsto, s’o no gh’à ’n gòtto davànti. Bevémmo prìmma de mangiâ, inti pàsti e dòppo i pàsti. Bevémmo quànde incontrémmo ’n amîgo e bevémmo quànde se lascémmo. Bevémmo intànto che parlémmo, intànto che lezémmo, intànto che pensémmo. Bevémmo a-a salûte di âttri e aroinémmo a nòstra. Brindémmo a-a Re-gìnn-a, a l’Ezèrcito, a-e Scignôe; brindémmo a tùtti quélli che méritan in brìndixi, e són segûo che se finìscimo a scòrta, brindiêscimo a nòstra sêuxoa ascì.
A propòxito, niâtri no mangèmmo mâi a-a salûte, bevèmmo de lóngo. Perché no doviêscimo alsâse d’intànto intànto, e mangiâ ’na tórta a-o sucèsso de quarchedùn? A mi, vò-u confèsso, a contìnoa necescitæ de béive ch’a crùçia a ciù pàrte de l’umanitæ a me pâ do tùtto sénsa giustificaçión. Pòsso capî a génte ch’a béive pe negâ e preocupaçioìn ò p’alontanâ i gràmmi penscêi. Pòsso capî chi-â génte ignorànte peu piâxéighe inpîse de licôri... òh, sci, l’é scandalôzo pe’n davéi chò-u fàsan naturalménte... l’é bén bén scandalôzo, pe niâtri, che vivèmmo inte de câze acoliénti, circondæ da tùtti i còmodi e i piâxéi da vìtta. A niâtri ne pâ vergognôzo che chi sta inte de cantìnn-e ùmide ò inte di luxernæ pìn de vénto o sciòrte d’arescôzo fêua da-o sò rifùggio de mizêia, e o l’ìntre inta lûxe de ’n’òstàia, e çercâ pe’n moménto de navegâ distànte da-o sò móndo disperòu, in sciâ corénte de ’n læte di vìn. Ma prìmma d’alsâ e màn inte ’n gèsto d’òrô pi-â sò vìtta indégna, pensæ a cöse veu dî pe’n davéi “vìtta” pe quélle creatûe desgraçiæ. Inmaginæ a trìste mizêia da sò existénsa da béstie, ch’a se stra-scìnn-a de ànno in ànno inte ’na stànsia picìnn-a e pìnn-a de bordèllo, dónde, amugiæ cómme vèrmi inte ’n conìggio, lô s’inghéugian inta bràtta, s’amarotìscian, e dòrman; dónde figeu sùcidi strìlan e ratèlan, e dònne sùcide, co-a vôxe sotî, se dàn e giastéman e se laméntan sénsa fermâse mâi; dónde a stràdda a l’è pìnn-a de ruménta e a câza a l’é ’n bailàmme de crîi e de spùssa.
Pensæ che stécco sécco a dêv’êse a bèlla sciô da vìtta, pe ste creatûe chi, sénsa ànima e inteligénsa. O cavàllo inta sò stàlla o sénte o dôçe profùmmo do fén e o rùmega o gràn méuio beataménte. O càn da goàrdia inta sò cóccia o strénze i éuggi a-o benéfico sô, o s’aséunna glorioze càcce in scî cànpi covèrti de rozâ e o s’adéscia co-in bàio de feliçitæ a-o salûo de ’na màn ch’a l’acaréssa. Ma a vìtta arsoîa e dezolâ de quésti refûi umâni a no conósce ’n sôlo ràggio de sô. Da quànde se lêvan da-o sò descòmodo létto a quànde se gh’acoêgan tórna, no vîvan in sôlo moménto de vìtta vêa. Ricreaçioìn, demôe, conpagnîa, lô no ne sàn mànco o scignificâto. Giöie, doî , rizâte, lâgrime, amô, amiciçia, dexidêio, despiaçión són paròlle sénsa sénso pe lô. Da-o giórno quànde i sò éuggi de figeu s’àrvan pi-â prìmma vòtta in sce quésto brùtto móndo, a-o moménto quànde i sêran pe de lóngo co-îna giastémma, e-e sò òsse vêgnan spasæ vîa, dónde nisciùn o e peu védde, no s’ascâdan mâi a-a sciàmma de l’umâna scinpatîa, no fréman mâi a ’n sôlo penscêo, no àrvan mâi o cheu a ’na sôla sperànsa. Into nómme do Segnô da pietæ lasciæ che còlan o licôre ch’o da a matêia, e pe’n cùrto moménto s’aséunan de vîve!
Niâtri poêmo fâ i sentimentâli quànde voêmo, ma a sto móndo chi o stéumago o l’é o pòsto da vêa feliçitæ. A cuxìnn-a o ténpio màscimo dónde niâtri adorémmo, o sò fêugo ronbànte o l’é a nòstra sciàmma vestâle, o chêugo o nòstro sacerdöte màscimo. O l’é ’n mâgo poténte e bonelàn. Lê o càrma tùtti i doî e tùtte e pénn-e. O scôre ògni òdio, o ralêgra ògni amô. O nòstro Segnô o l’è grànde, e o chêugo o l’é o sò profêta. Bevémmo e stémmo alêgri.


text:
Richard Wagner
Wilhelm Richard Wagner (Leipzig, 22 Mazzo 1813 - Venessia, 13 Frevâ 1883), o l'è stæto 'n composcitô, librettista, direttô d'orchestra e saggista tedesco.
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
Ûniversalmenti reconosciûo comme ûn di ciû importanti composcitoi da stöja da mûxica, Wagner o l'è stæto ascì 'n teòrico mûxicâ, ma prinçipalmenti famoso pe e sêu êuvie liriche, ciammæ da lë "drammi mûxicâli". Diverso da i âtri composcitoi, Wagner o scrivéiva sempre lë mæximo o libretto e a mise en scène pe e sêu êuvie.
E composcissioin de Wagner, e pròpriamente quelle de l'ûrtimo periodo, son relevanti pe a tescitûa contrappuntistega, o ricco cromatiximo, e armonie e a tecnica do leitmotiv: temi mûxicâli assoçiæ con personn-e, pòsti oppûre sentimenti. Wagner o l'è stæto anche precûrsô de svilûppi do linguaggio mûxicâ: tra quelli 'n estremmo cromatiximo e atonalitæ g'han influensòu o futûo da mûxica clascica.
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Richard Wagner


text:
Ignàc Filip Semmelweis
Ignàc Filip Semmelweis (1° lûggio 1818-13 agosto 1865) o l'è stæto un mego unghereize, ch'o l'ha avüo un ròllo importante in to stüdio de mouttie infettive.
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
Nasciüo a Buda ( ancö faxente parte da çittæ de Budapest) o s'ea inscrito ä facoltæ de Lezze de l'Universcitæ de Vienna, passando poi a Meixinna, a causa do sö interesse pe l'anatomia patologica.
I stüddî in sce a freve puerperale[modìfica | modìfica wikitèsto]
Doppo a laurea Semmelweis o l'ea introu a travaggiä in to reparto de ostetricia de 'n uspiâ vienneise, dove o l'effettuava anche a disseçion de donne morte postpartum. A quel'epoca s'ea visto che tante puerpere muivan de unna freve dita freve puerperale ma no s'ea ancon riescî a capî quale ne foise a causa.
O merito de Semmelweis o l'é de avei stüdiou l'argomento, notando che gh'ea differensa fra un reparto e l'atro de l'uspiâ e che e donne che partoivan a casa ean meno colpie dä freve. In seguito ae sö ricerche o scröviva che l'incidensa da freve puerperale a l'ea ciû erta quande e vixite vegnivan effetuæ da meghi che avessen primma fæto autopsie, sensa esise lavou e man.
A disinfeçion de man con Cloruro de Calcio, primma de effettuä e vixite, a portava unna notevoliscima diminuçion di caxi de freve. Malgraddo l'importansa da scoverta, Semmelweis (ch'o l'è morto in manicomio a 47 anni) o no doveiva vedde riconosciüi in vitta i sö meriti: l'obbligo pe i meghi de laväse e man o l'ea consciderou offensivo.
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Ignàc Filip Semmelweis


text:
Çìmma a-a zenéize
Se sa ch'a-i Zenéixi ghe piâxe resparmiâ. Se sa che i Zenéixi són sparagnìn. In maxelâ o l'êa ûzo dî: chi no se càccia vîa nìnte. Dötræ pàrte da béstia, prezénpio, cómme e çervélle e-e cógge, no són goæi agradîe da-e cazànn-e, e a strìscia da pànsa - mòlla a tocâla - ma tròppo mâgra p'êse brostolîa e stóppa se bogîa - a restâva in sciô bànco. Tùtti i maxelæ gh'àn in cotéllo co-a làmma làrga e apisûa. Quéllo maxelâ zenéize de prìmma - do quæ a stöia a no dîxe o nómme, ma fòscia, s'o l'àiva agùggia, fî, téia de lìn e pontaieu o poéiva êse 'na dònna - o l'à tagiòu 'n lóngo tòcco de pànsa do vitéllo, o l'à cegòu in doî e o l'à cuxîo tùtto in gîo con do spâgo, faxéndone 'n sachétto de fórma quadrâta avèrto inte 'n cànto. O l'à inbotîo de càrne tritolæ e de gùsti, o l’à cuxîo l'ùrtimo cànto, o l'à ingugéito a càrne inte 'n pànno de lìn giànco e o l'à mìssa a bogî: quéllo che l'é vegnûo fêua l’é stæto a çìmma a-a zenéize (in italiàn: Cima alla genovese).[1]
A Çìmma[modìfica | modìfica wikitèsto]
Etimologîa: con tùtta probabilità a l'é stæta ciamâ coscì perché o l'é 'na çìmma de vivànda, de pitànsa, coscì cómme dìmmo çìmma d'òmmo de 'n òmmo bón, ò sæ 'n mangiâ da rè!
A çìmma o l'é ascì a zöna dâ-arénte a l'oêxìn de quarcösa e poriæ dâse chi-â paròlla a se riferìsce a-o fæto chò-u sachétto o l'é cuxîo, o gh'à l'oêxìn.
Rigoàrdo a-o nómme do sàcco fæto co-a pànsa do vitéllo, o l'é ciamòu inte tànti nómmi: sàcco, sachétto, scòrsa, stàcca ò senpliceménte çìmma.
O l'é 'n piâto da cuxìnn-a pövia e ch'o dêuvia pàrte do vitéllo scartæ da-a preparaçión pe-e töe rìcche. L'azónta de èrbe aromàtiche (i coscidîti gùsti), da-i fòrti profùmmi e savoî - tùtte frésche e che se trêuvan inti òrti ò inte tære no coltivæ da Rivêa lìgure, levòu i ciöi de ganéufano - dîxan che l'òrìgine de sta pitànsa o se pèrde inta grànde tradiçión da cuxìnn-a italiànn-a do Rinascimento, quànde e càrne êan farçîe con mescciûe tritolæ, fæte de càrne d'âtre béstie, mescciæ a verdûe frésche e aromatizæ a ræo con dröghe, nostrànn-e ò che ne vegnîvan da-i pàixi aziàtichi.
L'ûzo de servî sto piâto, câdo, ò fréido o giórno dòppo, o l'é 'n'âtra prêuva da sò antîga òrìgine, quànde e dröghe - alôa i frîghi no gh'êan - alongâvan o perîodo de consumaçión de pitànse, spécce quélle de càrne e di dôsci. Ghe n'é de tùtte e ràzze che dipéndan da-a disponibilitæ d'ingrediénti e da-o gùsto personâle.
Döze pe 8/10 persónn-e[modìfica | modìfica wikitèsto]
- 1.200 gràmmi (in chìllo e doî ètti) de pànsa de vitélla avèrta a sàcco;
- 100 gràmmi de pórpa de vitélla tritolâ;
- 80 gràmmi de tetìnn-a de vitélla;
- 1/2 çervéllo de vitélla e 'n lacétto;
- pöchi tochétti de filétti de vitéllo;
- dôe cógge de vitèllo;
- 50 gràmmi de bitîro;
- pigneu, pèrsa e âtre dröghe a piâxéi;
- quàrche cugiâ de formàggio piaxentìn gratòu;[2]
- 8 êuve;
- 'na brancâ de poîsci e unn-a de fónzi sécchi prìmma bagnæ e dòppo spremûi pe levâghe l'ægoa;
- 1 spîgo d'àggio frésco piòu e sciacòu;
- sâ quànte bàsta;
- 2 lîtri de bròddo vegetâle.
Preparaçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
O sachétto de vitéllo o dêv'êse lavòu e lasciòu a stisâ e dòppo sciugòu co-in pànno giànco. Pò-u pìn fâ pigiâ o brostolîo into bitîro a tùtte e âtre càrne, e dòppo menisâle in sciô tagiòu, A pórpa, o lacétto e a tetìnn-a l'é mêgio tagiâle fìnn-e fìnn-e; in quànte a-e âtre càrne se pêuan menisâ in mòddo ciù gròsciolàn, Inte 'n tiàn, no in sciô fêugo, métighe e càrne e azónzighe i poîsci, i pigneu, l'àggio, a pèrsa e i fónzi. Da pàrte sbàtte e êuve e unîle a-o conpòsto, a frèido, de lóngo remesciàndo con delicatéssa. Azónze a sâ, o piaxentìn gratòu e-e âtre dröghe a piâxéi. O conpòsto o dêve êse remesciòu con gàibo, in mòddo da òtegnî 'n inpàsto mòrbido, co-o quæ inpî o sachétto da pànsa do vitéllo, pe i 2/3 da sò capaçitæ. Cuxî con do fî giànco rexisténte, inghéugge a çìmma inte 'n pànno de lìn giànco sterilizòu e cuxî l'oêxìn. Coscì bén ligâ, a càrne a dêv’êse aposâ into bròddo de verdûe câdo, ma no bogénte. Lasciâla bogî pe 'n'ôa sénsa covèrcio e pe âtre dôe ôe co-o covèrcio, e ponzigiâla ògni tànto co-în’agùggia gròssa pe fâghe sciortî l’âia. Levâ da-o bròddo, a saiâ ìnscia cómme 'n balón. Sénsa desligâla a se dêve métte sótta ’n péizo, pe fâghe pigiâ a fórma clàscica (e nòstre madonæ dêuviâvan o færo da stiâ de ghîza). A se sèrve fréida e tagiâ a fetìnn-e. A se peu aconpagnâ con da maionéize ò con da sàrsa vèrde pe bogîi.
Fæ atençión a no inpî tròppo o sachétto perché into chéuxe, a scòrsa de càrne estèrna a se retîa e, in càngio, l'inpàsto drénto, pe vîa de êuve, o se ìnscia. A çìmma a poriæ coscì scciupâ e o pìn spantegâse into bròddo.
Tra e tànte variànti do pìn, unn-a a l'é quésta: conpòsto de tochétti de pórpa de vitélla bogîi, poîsci za bogîi, porsémmo, piaxentìn gratòu e 'na caròtta bogîa e tagiâ in mòddo gròsciolàn.
E dæto chi-a Çìmma a l'é poexîa, vò-u li comm'o l'à cantâ o poêta zenéize Àldo Acquarón (1898-1964): «A Çìmma pìnn-a»
Comm'a se fa? Mæ câo... l'é 'na paròlla!
L'é cómme definî a feliçitæ.
Ghe veu ténpo, paçiénsa, abilitæ
'na scòrsa de vitélla sotî e fròlla,
êuve, poîsci, lacétti bén spelæ.
No tròppe êuve dónca a vêgne còlla,
e pöi lasciâla crûa ch'a rèste mòlla.
[...]
Dòppo l'à cantâ o Fabrizio De André ascì (A Çìmma), ma a poexîa de l'Acquarón a l'é stæta scrîta prìmma.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Mìssa inta lìsta di Prodotti Agroalimentari Tradizionali (PAT) da Región Ligùria.
- ↑ A Zêna o parmigiano o l'é dîto piaxentì
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Anna Gosetti della Salda, Le ricette regionali italiane, 17ª ed., Milàn, Solares, 2011, pp. 1206, ISBN 978-88-900219-0-9.


text:
Mâ Neigro
Mâ Neigro o l'é 'u mâ interno, proan-a do Mâ Mediterrannio, tra-e còste orientæ d'a penisoa barcannega a O, quelle rùsce e caocaxiche a N e a E e quelle de l'Anatolia a S.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
A seu origine a l'è direttamente connessa con l'evolussion geologica do Mâ Mediterrannio. O comunica co-o Mediterrannio a traverso o Bosfoo e o Streito di Dardanelli, e co-o Mâ d'Azov atraverso o Streito de Kerč; o creuve 420.000 km2 co-un volumme de 514.500 km3 e o g'ha una profonditæ mascima de 2245 m, compreisa inte 'na vasta platea sotta i 2000 m. Ghe sbocca numeroxi sciummi (Danubio, Dnestr, Bug, Dnepr, Kÿzÿl Irmak ecc.), i quæ, anche a causa d'e particolaritæ do climma (de stæ in genere mite e uverni reddeni), ghe determinan de condissioin fixico-chimiche particolæ.
A tempiatua in superfiçie a l'è in media de 6 °C supeiô a quella de l’aia, co-un'escurscion annoa de 20 °C; in profonditæ decresce fin a 45-90 m pe poi aumentâ e stabilizzase in gio a 9 °C tra 200 e 2000 m.
A salinitæ a diffeisce noteivemente da quella do Mediterrannio: a l'è in gio a l’8-9‰ inta zona de influensa di sciummi; do 18‰ in superfiçie e do 22,5‰ a partî da-i 700 m in zù. Complescivamente o tenô medio o l'è do 22‰ contra o 38‰ do Mediterrannio.
E corrente superfiçiæ (esigue son quelle subacquee verticale) g'han un andio scinistrorso partindo da-o Mâ d’Azov.
E marêe no razonzan i 10 cm de ampiessa.
Biologicamente se nòtta 'n'ingente redussion qualitativa d'a flora e d'a fauna, tavotta compensaa da 'na ricchessa quantitativa, dovua a-e condissioin de salinitæ; a vitta a l'è assente a-o de sotta d'i 200-300 m de profonditæ, pe-a scarscitæ de l'osciggeno deslenguao inte l'ægoa.
I priçipæ scai portoæ son Odessa, Costansa, Sebastopoli, Novorossijsk e Trabisonda.
Noteive impulso a-o traffego commerciale l'è derivao, in particolâ, da-o completamento (1992) do canâ ch'o conzonze o Danubio, a monte de Ratisbon-a, co-o Men, aseguando o collegamento fluviâ tra o Mâ Neigro e o Mâ do Nord.
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Mâ Neigro


text:
Radiu Unda Ligure Italia
Radiu Unda Ligure Italia (ascì Unda Ligüe Italia, da prununsià in zenese Ónda Ligure Italia, in italian "Radio Onda Ligure Italia") a l'è ina stasiun radiufonica lucale ligüe c'a trasmette da Arbenga.
Descrisiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Segunda réa de Radiu Unda Ligure, a l'è ina radiu de flüsciu cun 'na rutasiun cuntinnua de müxica italiana, sensa cundutùi. A trasmette ascì i nutisiari radiufonici lucali de Onda Ligure, assemme a varie rubriche in unda in sce a radiu gemella. A reclàm pübbricitàia l'è a raccolta da "Promomedia", faxente parte du meximu gruppu.
Stoia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Unda Ligure Italia a nasce in tu 1990, partendu dau successu da radiu "Unda Ligüe Music" (primmu esperimentu de radiu de sula muxica in Ligüia), cumme a tersa stasiun de Onda Ligure.
Inti anni 2000, doppu a fin de "Unda Ligure Music", asciorbe u sò scistemma de riperitui e cröve tutta a pruvinsa de Sann-a|Pruvinsa de Savuna e fin a Zena.[2]
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Segui l'onda della musica italiana
- ↑ (IT) Chi siamo / Chi e semmu, in sce ondaligure.it. URL consultòu o 5 seténbre 2021.


text:
Isoa do Prinçipe Edoardo
L'Isoa do Prinçipe Edoardo (Prince Edward Island in ingleize e Île-du-Prince-Édouard in françéize) a l'è 'n'isoa do Nòrd America, provinsa do Canada da-o primmo de lùggio do 1873. A seu capitâle a l'è Charlottetown.
L'Isoa do Prinçipe Edoardo a l'è battezâ in önô do prinçipe Edoardo Augusto, Dùcca do Kent e do Strathearn, poæ da Reginn-a Vitöia d'Inghiltæra.
O primmo ministro de l'Isoa do Prinçipe Edoardo o l'é atualmente Dennis King (PC).
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Isoa do Prinçipe Edoardo


text:
Vladimir Lenin
Vladimir Il′ič Uljanov (ru. BлaдиMиp Илbич yлbяHoB; Vladìmir Iljìc Oljànöf), megio conosciûo còmme Lenin (ЛeHиH; Liénin) (Simbirsk, 22 arvî 1870[1] - Gorki (Mosca), 21 zenâ 1924), o l'é stæto un rivoluçionaio e statista rùscio, fondatô de l'URSS.
'Na fòto do Lenin into 1920
Dæti personâli
Mòrte: Gorki, 1924
Paize: Ruscia
Âtre informaçioìn
Biografìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Figgio de un ispettô scolastego, a sò zoeneçça a fu segnâ da-a vexenda do fræ maggiô Aleksej, arestao e apiccao into mazzo 1887 pe avei parteçipao a-a preparaçion de 'n atentao contra o Lusciandro III, episodio ch'o-o convinsette de l'erroneitæ da pratica rivoluçionaia di populisti che intendeivan solevâ i contadin compindo di atti terroristeghi esemplæ. Espulso o mæximo anno da l'universcitæ de Kazan′ (o se laoreò in giurisprudença a Peoburgo into 1891), o visse da-o 1889 a-o 1893 a Samara, da pœu a Peoburgo, mentre, atraverso di ampi studdi de politica e economia, o mœüava l'adexon a-o marxismo e o començava a deliniâ inta polemica contra i narodniki (populisti) e inte l'analixi da struttua economica ruscia a so conceçion do processo rivoluçionaio; o l'è de questo periodo o sazzo Čto takoe "druz′ja naroda" i kak oni vojujut protiv social-demokratov? ("Cose lè che son i amixi do popolo e comme l'è che lottan contra i socialdemocratichi?", 1894).
Rèdduxe da 'n viægio in Sviççia dov'o conobbe o G. Plechanov, inte l'aotunno 1895 o fondò a Peoburgo o circolo Osvoboždenie truda ("Emançipaçion do lao"), pe l'unificaçion di gruppi rivoluçionai, ma into dex. o fu arestao e o scontò quattorze meixi de prexon e trei anni d'exilio in Scibeia; chì o sposò a N. Krupskaja e o se concentrò inti studdi de economia e stoia che curminon con Razvitie kapitalizma v Rossii ("O sviluppo do capitalismo in Ruscia", 1899), sazzo ch'o descrive a scingolaritæ da formaçion economico-sociâ ruscia (con particolâ resguardo a-a question agraia) faxendone derivâ una speciffica strategia rivoluçionaia. Into 1900, constreito a l'exilio, o se transfei a Monego de Bavea e infin a Zurigo, dov'o razonse o Plechanov e o Lenin Martov co-i quæ o fondò o periodico Iskra ("Zimma") a-o scopo de difonde o marxismo in Ruscia e riorganizzâ o Partio opiaio socialdemocratego ruscio. Ma fito emerzette tra i socialisti rusci di rilevanti contrasti a carattere organizzativo e strategico, che into segondo congresso (Bruxelles-Londra, 1903) evidençion doe tendençe: da 'n lao i bolscevichi (saiv'a dî, maggioitai, chè tæ resurton a-o congresso), che guidæ da-o Lenin sostegnivan a necescitæ de 'n partio fortemente centralizzao diretto da di rivoluçionai de profescion, da l'atro i menscevichi (minoitai), saiv'a dî o B. Aksel'rod, o V. Zasulič, o Martov, o Lenin D. Trockij, ecc.
In realtæ, l'ogetto do contende o l'ea quæ rollo g'aviæ avúo a classe opiaia inta rivoluçion ruscia: mentre pe-i leninisti questa a l'aviæ desgugeito un rollo de protagonista (de chì a necescitæ de 'n partio ch'o no subisse de influençe e di impursci borgheixi e piccolo borgheixi), i menscevichi ritegnivan invece primaio contribuî a-a rivoluçion democratico-borgheize. Inte questi anni i maggioî scriti do Lenin graviton in gio a questi problemi: Čto delat′? ("Cose fâ?", 1902), Šag vperëd, dva šaga nazad ("Un passo avanti, doi inderê", 1904), Dve taktiki social-demokratii v demokratičeskoj revoljucii ("Doe tattiche da sociâdemocraçîa inta rivoluçion democratega", 1905).
A raforçâ e poxiçioin do Lenin vègne a rivoluçion do 1905, inta quæ l'ea nasciuo i primmi conseggi (soviet); questa a misse in evidença o rollo decixivo do proletaiato inte 'n processo de renovamento, evidençiando âtrescì a necescitæ de 'na sada organizzaçion rivoluçionaia. A-o congresso de l'Internaçionâ do 1907 o Lenin e a R. Luxemburg presenton e feççan aprovâ una risoluçion in sce-a guæra ch'a sostegniva, qualoa o proletaiato o no foise ariescio a impedî o conflito, a so trasformaçion inte lotta rivoluçionaia contra o capitalismo. Sempre atento a-e questioin teoriche, inte questi anni o Lenin o s'impegnò inte l'aprofondimento de di temi concettuæ do marscismo e in Materializm i empiriokriticizm ("Materialismo e empiiocritiçismo", 1909), in polemica ascì con di compagni de partio, o teize a sottoliniâ l'aotosuffixença teorica do marscismo e a so inconciliabilitæ con ogni forma de idealismo (o l'aviæ repigiao i studdi filosoffichi inti anni 1914-16).
A-o scciœuppo da guæra mondiâ, inta Sviççea, o denonçiò o fallimento de l'Internaçionâ e o l'arvì una duriscima polemica co-i partii socialisti œüropei che, tradindo o spiito de l'internaçionalismo, aveivan sostegnúo o sforço bellico di rispettivi governi; o contribuì donque a l'organizzaçion de conferençe de Zimmerwald (1915) e Kienthal (1916) inte quæ o sostègne a necescitæ de transformâ in rivoluçion a guæra imperialista e l'edificaçion de 'n nœuvo internaçionalismo socialista. Inte questi mæximi anni o scrisse Impeializm, kak visšaja stadija kapitalizma ("Imperialismo, fase supremma do capitalismo", 1916), anallixi da spartiçion do pianeta, curminâ into conflito mondiâ, conduta da-e gren possançe sotta l'impurso do capitâ finançiaio.
Scciuppao a rivoluçion de frevâ, o razonse a Ruscia inte l'arvî 1917 co-i ciu streiti conlaoei inte 'n treno speciâ aotorizzao da-o governo todesco a traversâ a Germania; o pose subbito a l'orde do giorno l'abattimento do governo Kerenskij, ch'o l'intendeiva continoâ a guæra, fando leva in sce-o sviluppo do doalismo de poei ch'o l'ea aprœuvo a manifestâse in moddo vistoso pe impurso di soviet; o propose de rinominâ l'organizzaçion Partio comunista (bolscevico) ruscio ("texi de arvî"). Rifugiaose in Finlandia pe sfuzzî a l'aresto, inte l'ag. 1917 o scrisse Gosudarstvo i revoljucija ("Stæto e rivoluçion") into quæ o repigiava e sviluppava e idee do Marx in sce-a dittatua do proletariato e in sce-a transformaçion rivoluçionaia do Stato inte l'aotogoverno di produttoî (ch'o l'intendeiva attoâ a traverso o movimento di soviet), mentre da-a clandestinitæ o preparò a segonda fase da rivoluçion ponendo i obiettivi da paxe inmediâ, da distribuçion da tæra a-i contadin e do passaggio do poei a-i soviet.
Cappo do governo di commissai do poppolo, dòppo l'insurreçion do 7 novénbre 1917, o l'açettò e grave claosole imposte da-a Germania pe-a firma do trattao de paxe (Brest-Litovsk, março 1918) scontrandose ascì con un'opoxiçion interna a-o partio favoeive a-a continoaçion da guæra (Trockij e N. Bucharin), mentre o paise, za stremao da-o conflito, o sprefondava inte 'na sangoinenta goæra civî (into 1918 o mæximo Lenin o fu fejo gravemente inte un atentao eseguîo da 'na socialista rivoluçionaia). Contemporaniamente o Lenin o dette grande impurso a-a fondaçion e a-o sviluppo de l'Internaçionâ comunista (1919), che da 'n lao a separò definitivamente i comunisti da-i socialisti e, da 'n atro, a l'organizzò l'ondâ de scimpatie e d'entuxiasmo suscitâ da l'esperiença da rivoluçion sovietica, rendendo ciu forte, ma pe questo ascì ciu peigosa e temibile, e dunque ciu isoâ, a poxiçion internaçionâ do governo sovietico. Do resto, o Lenin e i so compagni ritegnivan che o futúo da rivoluçion o foise riposto inti so sviluppi internaçionæ, dæto che l'avei stocao l'"anello ciu debole" da cadeña impeialistega mondiâ (l'aretrâ Ruscia di zar) e a permanença de 'na scituaçion de açerciamento rendeivan estremamente difiçile se no imposcibile l'edificaçion socialista.
En de sti anni varri scriti de politica internaçionâ quæ Proletarskaja revoljucija i renegat Kaotskij (A rivoluçion do proletariato e o rinnegao Kaotsky, 1918), ch'o l'arviva una polemica co-o socialismo riformista preluxiva a-a fondaçion de l'Internaçionâ, e Detskaja bolezn′ "levizny" v kommunizme (Estremismo maotia infantî do comunismo, 1920), into quæ o criticava o settarismo de çerti partii de l'Internaçionâ. In sce-o teren economico, passâ a fase do "comunismo de guæra", into março 1921 o tentò de inandiâ a ricostruçion do paise lançando a "nœuva politica economica" (NEP), parçiâ e provisoio repiggio de l'iniçiativa privâ inte l'agricortua e into commercio.
Corpîo da paralixi into mazzo do 1922, o continuò a seguî da-o soggiorno de cûa a Gorki, inte vexinançe de Mosca, i sviluppi do stato sovietico, impegnando o so enorme prestiggio sorvetutto inta lotta a l'inçipiente burocratizzaçion do partio e do stato (o l'è do dex. 1922 o celebre "testamento" into quæ o cádezzáva a rimoçion do Stalin da-a carega de segretaio generâ do partio). Da 'na nœuva parallixi o no se saiæ ciu riepigiao.
Rivoluçionaio da-e spiccæ qualitæ teoriche, fondatô de l'URSS e començatô do movimento comunista internaçionâ, l'importança do penscêo e de l'œuvia do Lenin a l'è stæta inmensa. A so conceçion do partio (ch'a l'inmetteiva di forti elementi de centralizzaçion e ch'a ghe varse ciu votte l'acusa de giacobinismo), do processo rivoluçionaio (ch'o contradixeiva i træti deterministeghi presenti into marxismo da segonda Internaçionâ), do stato socialista e da dittatua do proletariato, nonché l'anallixi de l'imperialismo, son divegnue parte integrante di rifeimenti do movimento comunista, influençando variamente di atri ambiti e corente de penscêo.
O no l'è stæto però univoco o giudiçio in sce-o leninismo: se o stalinismo o ne feççe 'na sciorta de filosofia de stato ofrindone un'interpretaçion dogmatica (definia marxismo-leninismo), ch'a l'incorpoa co-o materialismo dialettico una discussa Weltanschauung filosofica, a critica trockista a l'ha giudicao o leninismo contraditoio co-a direçion staliniaña de l'URSS e do movimento comunista internaçionâ. Inoltre, mentre una critica a-a conceçion da preisa e da gestion do poei a l'apâ inti scriti carçiâi de l'Antonio Gramsci, a polemica liberâ e quella riformista han sottoliniao i træti aotoitai e antiparlamentæ da pratica leninista; questa critica a l'è stæta fæta proppia da varri movimenti comunisti de l'Ocidente.
I sò scriti son arecugéiti in Sočinenija ("œuvie"), 5ª e., 55 voll., 1958-1965; a trad. it. (45 voll., 1954-1970) a l'è condûta in sce-a 4ª ed. rùscia.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ 10 arvî, Calendaio Giulian.
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Vladimir Lenin


text:
Winnie the Pooh
Winnie the Pooh o l'è in personàggio de fantaxîa protagonìsta de 'na sêie de romànzi pé i figgêu, apàrso pé a primma vòtta into 1926 con l'opea E aventûe de Winnie-the-Pooh, divegnûa pòi ascì 'na pelìcola into 1977. O l'è stæto inventòu da Alan Alexander Milne. Òua e opere d'animaçión che o rigoardan son distriboîe da-a Walt Disney.
Galerìa de inmagine[modìfica | modìfica wikitèsto]
Vôxe corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Winnie the Pooh


text:
Euclide
Œüclidde , matematico grego, aotô de numeroxi trattæ, o l'operò verso o 300 a. C. inta colonia de Lusciandria d'Egitto, alloa de recente fondaçion.
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
Œüclidde o l'é particolarmente noto pe un'œuvia, i Elementi, contegninte quelli ch'ean a l'eppoca i fondamenti da matematica (soltanto de l'aritmetica e da geometria, dæto che i Greghi ignoravan l'algebra), presentæ in struttua asciomatica.
L'é importante notâ che, benché gran parte di contegnui di Elementi de Œüclidde no seggian originæ, quest'œuvia a fu tra e ciu influenti pe o sviluppo do pensceo e da cultua occidentâ. Una distinçion netta dev'êse fæta tra o contesto e l'importança contemporania de l'œuvia matematica de Œüclidde da un lao, e a so influença e scignificao in rapporto a-i succescivi sviluppi do pensceo occidentâ da l'âtro. Ne son pervegnue âtre quattro œuvie de Œüclidde in sce-e tecniche pe risolve di problemi geometrichi e in sce l'applicaçion da geometria a l'astronomia e a-a prospettiva. Tra i œuvie anæte perdue e quelle attribuie, se alumian di trattæ de geometria supeiô, in sce-e seçioin coniche, in sce-i metodi de raxonamento logico e scientifico, in sce l'ottica di spegi e in sce-a muxica.
Da vitta de Œüclidde e do so contesto ignoremmo praticamente tutto. Segondo i antighi commentatoî Œüclidde o fu attivo in Lusciandria, tra o 320 e o 270 a. C., probabilmente ciammaoghe in coincidença da fondaçion da grande Biblioteca, poco doppo o 300 a. C.
O progetto ch'o sotende i Elementi o l'aresta ipoetico. De seguo o no fu scrito comme un manuâ de propedeütica matematica, percose l'œuvia a no se adegua a l'espoxiçion elementâ, e a l'é troppo diffiçile e astræta pe rivozise a di studenti a-e primme armi, a caosa do so impianto logico. I compendi de matematica basæ in quarche mezua in sce-o metodo deduttivo remontan a l'epoca de Ippocrate de Scio (circa 430 a. C.), ma tutto lascia suppoñe che i Elementi foisan i primmi a assegnâ a-a matematica una struttua coscì rigorosamente asciomatica. Vâ a dî che Œüclidde, in base a-e definiçioin di enti che costituiscian i fondamenti da matematica insemme a-i "asciomi", ò prinçippi evidentemente e indiscutibilmente véi che determinan e proprietæ essençiæ de questi enti, o l'arrivò a dedue in mainea sostançialmente rigorosa tutta l'aritmetica e a geometria elementæ. Perçò da-a veitæ evidente e necessaia di primmi prinçippi e da-o rigô da succesciva deduçion, l'é garantia a veitæ çerta de tutta a matematica. Di çinque asciomi (coscì comme de numerose definiçioin) proposti da Œüclidde, un (o quinto, ch'o tratta de l'interseçion tra un segmento e doe linie parallele e ch'o porta comme conseguença a l'uniçitæ da parallela pe un punto a una retta dæta) o fu consciderao problematico fin da l'antighitæ. O studdio de questo ascioma e de so alternative (da parte, tra i âtri, de Gauss into sec. 19°) o generó de differente geometrie.
I filosofi di secc. 5° e 4° aveivan a longo dibattúo quæ definiçioin e asciomi foisan in grao de costituî i punti de partença da-i quæ dedue con assolua çerteçça l'intrega costruçion do corpo de conoscençe aritmetiche e geometriche, e l'é probabile che o compendio asciomatico de Œüclidde o foise concepio pe risolve definitivamente a question. Sciben che i matematichi greghi a lê posteioî foisan generalmente assæ rigoroxi, no sopravvive arcun tentativo de ampliamento di asciomi œüclidei ch'o l'inguagge i Elementi.
No l'é ciæo se Œüclidde o conoscesse e idee de l'Aristotele in sce-a natua di prinçippi in sce-i quæ doviæ fondáse a deduçion logica e scientiffica. L'é façile interpretâ l'œuvia de Œüclidde comme un processo de asciomatizzaçion da matematica inspiao a-a trattaçion aristotelica in sce-o mettodo deduttivo e in sce-i prinçipî primmi da sciença; ma Aristotele, de converso, pœu avei discusso e implicaçioin filosofiche de l'œuvia di matematichi da meitæ do sec. 4° i quæ fun, a so votta, e fonte e i predecessoî de Eüclide.
L'influença di Elementi in sce di âtri matematichi a no fu immediâ (ni Apollonio ni Archimede i conscideran fondamentæ), e soltanto verso o sec. 2° ò 1° a. C. començon a êse conscideræ comme un di fondamenti da matematica. Tuttavia, into gio de quarche secolo, i elementi pre-eüclidei cesson de êse commentæ da-i matematichi succescivi e andon persci.
I Elementi razonsan l'Œüropa medievâ e rinascimentâ attraverso træ vie: traduçioin latiñe clasciche, frammentaie e no streitamente aderente a-o testo originâ di Elementi; traduçioin in latin (risalenti a-i secc. 11° e 12°) de numerose verscioin arabe, arcuñe de quæ sotto forma de commentai e verscioin redute; ediçioin ò traduçioin, primma in latin e solo succescivamente in vorgâ, de verscioin greghe (bizantiñe) pubbricæ a-a fin di secc. 15° e 16°.
L'é de indiscutibile rilevo l'impatto di Elementi in sce-a cortua occidentâ. Scin a-o sec. 17° l'œuvia a costituì de fæto a base do pensceo matematico e l'essença mæxima da matematica, e a no l'ebbe rivæ scin a-a fin do sec. 19°; da-o Medioevo fin quæxi a-o sec. 19°, a fu ritegnua un modello de raxonamento e, in te'na çerta mezua, do metodo mæximo co-o quæ a vegniva mostrâ. Ma, a-o de là do rollo paradigmatico di Elementi comme fondamento da matematica, l'influença esercitâ in sce-o pensceo occidentâ da l'idea do metodo asciomatico e do so status de veitæ suprema a fu grandiscima. No l'é un caxo che solo a Bibbia a supere pe numero de ediçioin i Elementi de Œüclidde: o so scignificao inta stoia do pensceo occidentâ o l'é ben ciu de quello de un semplixe trattao de aritmetica e geometria e o costituisce ciutosto o paradigma do raxonamento rigoroso e da conoscença scientifica.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Euclide


text:
Template:Ping
E instruçioìn chi de sótta són contegnûe inta sotopàgina Template:Ping/man (modìfica·cronologîa)
Quésto template serve pe mensonâ 'n ûtente inte 'na discusción, inviandu a lê 'na notìfica. Fonçiona sôlo se l'ûtente mensonòu ha ativòu a riçéçion de notìfiche tra e seu preferénse e sôlo se a pròpia fìrma l'è inserîa into mæximo sarvatàggio inte quæ s'è scrîtu o ping inta pàgina de discusción.
Scintàsci
Pe adêuviâ sto template chi abàsta scrîve a segoénte scintàsci:
{{ping|Nómme ûtente1|Nómme ûtente2|Nómme ûtente3}}
che restitoîsce:
[@ Nómme ûtente1, Nómme ûtente2, Nómme ûtente3]
Sun suportæ scìn a dêxe nómmi ûtente. L'è ascì poscìbile adêuviâ o redirect {{at}}.
Ezénpio
Scrîvendu
{{ping|Utente Esempio|Dria Doia}}
segoîo da 'n eventoâle tèsto e, òbligatöiaménte, da-a pròpia fìrma ûtente, o rizultâto saiâ:
[@ Ûtente Ezénpio, Dria Doia]
NB: A fìrma l'è indispensàbile; fìrma e ping dêvan êse inserîi inta pàgina de discusción co-o mæximo sarvatàggio, âtriménti o ping no fonçioiniâ.
Pàgine corelæ
Dæti pe VisualEditor
A tabélla TemplateData chi de sótta a l'é contegnûa inta sotapàgina Template:Ping/TemplateData (modìfica·cronologîa)
Quésto template serve pe mensonâ 'n ûtente inte 'na discusción, inviandu a lê 'na notìfica. O fonçionn-a sôlo se l'ûtente mensonòu l'á ativòu a ricéçion de notìfiche tra e seu preferénse e sôlo se a pròpia fìrma l'è inserîa into mæximo sarvatàggio into quæ s'è scrîtu o ping inta pàgina de discusción.


text:
Confêugo 2019
Prefaçión
O confêugo do 2019 o l'é stæto tegnûo a-i 21 de dexénbre 2019, sabbo. Dòppo a çeimònia do fêugo gh'é stæto l'incontro a Pâxo fra o dûxe (o scìndico de Zena) e l'abòu (o prescidénte de l'asociaçión A Compagna di Zeneixi). Chi de sotta gh'é a trascriçión di mogógni de l'abòu e di promìsse do dûxe.
I mogogni
Sciô Scìndico, pe sto Confeugo ò pensòu de mette da parte i sòliti mogógni pe parlâ do futûro da nòstra Zena. No l’é che no ghe segge di mogógni da fâ perché aministrâ ’na çitæ comme Zena, specce dòppo a nàscita da Grande Zena do 1926, a l’é ’na cösa conplicâ e gh’é de longo quarchedùn scontento; do resto anche a mi m’é cao mogognâ...
Ben, comensémmo co-a coltûa. L’é ciæo che semmo tutti d’acòrdio ch’a va incentivâ e ch’a va réiza façilmente disponibile. Tra i tanti mezzi pe avixinâse a-a coltua gh’é e biblioteche e i centri cìvici. E chi m’an vosciûo dî che a mancanza do recangio do personale ch’o va in pensción o comensa a creâ di problemi pe-a gestion de biblioteche e di centri cìvici. No solo perché o personale o l’é pöco, ma anche perché se van via i vegi do mestê chi mostriâ comme louâ a-i zoeni, quande saiàn asonti? Pe questo me permetto de domandâghe se a voxe ch’ò sentio a l’é vea e comme stan e cöse.
Cangiando o discorso, sciâ me lasce fâ ’na propòsta picinetta. Dæto che in çitæ in pö de verde o gh’é, no se porieiva fâ in mòddo de savei o nomme di erboi e de piante che abeliscian Zena? Se porieiva mette de etichette ò donque predisponn-e ’na pagina Internet dove poei leze i nommi de piante stradda pe stradda.
Gh’é ’n atro argomento che m’é cao tocâ. ’N anno fa, precizamente o 29 d’òtobre do 2018, a croxe de færo ch’a l’ea in çimma a-o Monte Fasce a l’é vegnua zu con grande dispiâxei di zeneixi. L’ea ciù de ’n secolo che quella croxe, erta 14 metri, a poeiva ese amiâ lasciù a 800 metri d’artessa; fòscia o basamento o l’aiva fæto da ruzze; fæto sta che comme o vento o l’à sciusciòu in pö ciù fòrte a croxe a l’é deruâ. L’é pasòu in anno e a croxe a l’é ancon li, acoêgâ in tæra aspêtando che quarchedun o a tie sciù. A Compagna a l’à za scrito a-a Curia pe vedde de fâ quarcösa. E ancheu son chi a dilo a Voscià pe çercâ d’acapî cöse peu fâ o Comun pe risòlve questo problema. Se diâ che gh’é cöse ciù inportanti, che i dinæ saieivan speixi megio in òpere sociali e d’ascistensa. Chi mi veuggio ribadî che anche i scinboli son inportanti: son i mezzi co-i quæ in pòpolo o veu mostrâse: Zena e i zeneixi son raprezentæ da-a bandea de San Zòrzo e da-a Lanterna, ma anche, magara solo in stisinin, da-a croxe do Fasce. Pe questo òcore rimettila torna drita in pê.
Conclùddo parlando de Zena. Zena a gh’à inportanti ecelense: penso a-o pòrto, a-i uspiæ, a l’universcitæ, a l’IIT, a-a naotica, e atro ancon; tutto bello, ma i zoêni pe travagiâ devan anâsene. Manca de longo i dinæ pe fâ infrastrutûe inportanti e necesaie. Pe questo pâ quæxi in miâcoo avei comensòu a tiâ sciù o neuvo ponte in sciâ Ponçeivia. E ciù tante vòtte Zena a l’é abandonâ anche da-e famigge zeneixi ciù inportanti e ciù ricche che no investan ciù in sciô teritöio. Aloa devimo ese niatri, e quande diggo niatri penso sorviatutto a-o Comun, a ritrovase sotta a bandêa de San Zòrzo, croxe rossa in canpo gianco, comme se semmo ritrovæ inta giornâ da “Bandea de Zena”, pe riscrovî a nòstra identitæ de gente ch’a se da da fâ, ch’a se redoggia e maneghe e a no l’à poia de louâ. Pe fâ e pe cresce, comme sciâ dixe Voscià, bezeugna creddighe. Niatri da Compagna e, ne son seguo, i çitadin de Zena ghe credemmo, ghe semmo e voemo dase da fâ sotta a goidda do Comun.
Tanti ougûri e scignorîa a Voscià e a tutti. Pe Zena e pe San Zòrzo!
E promìsse
Comme Scindico de sta bella çitæ, e a nomme de tùtta Zena, salûo con piaxei tùtti viatri che sei chi ancheu. A çeimònia do Confêugo l’ha prinçipiòu a-a vigilia do Dênâ (Natale) do 1307 (milletrexentosette). Into tenpo e dòppo tante traverscîe a çeimònia a vêgne “soppressa e rimissa”, finn-a quande, inti anni '50 a l’è stæta riportâ in vitta da l’Associasion “A Compagna”. O Confêugo a l’è a nòstra festa ciù antiga, fæta pe respetâ e mantegnî vive e nòstre belle tradiçioin e a nostra bella lengoa zeneize. St’anno chi o l’è dedicòu a-o Yacht Club Italiano, o ciù antigo club vélico do nòstro Paise e do Mediterranio, fondòu pròpio chi a Zena into 1879. Se sà che a Zena o mogogno o l’é sacrosànto e libero e risponde a quelli de l’Abòu a-o Confeugo pe mì l’é doverôzo. 1) Primma de tùtto veuggio aseguave che stemmo travagiando tanto pe-a coltûa a Zena. Tra l’âtro, pròpio inte sti giorni emmo dæto de belle palanche a-a Fondacion do Paxo… L’é vêa che tanti dipendénti do Comùn van in pensciòn e quelli de biblioteche e di centri civici ascì. Ma stæ tranquilli che o recangio o ghe saià inte tutto o Comùn e no solo inte biblioteche e i centri civici. St’anno chi emmo piggiòu in bello numero de dipendènti e ne piggiêmo di atri anche inti pròscimi meixi.
2) Rigoàrdo a-a propòsta pe-o verde pùblico, se daiemo da fâ pe fâ in mòddo de savei o nomme di èrboi e de piante che abeliscian Zena. Vediemo se mette de etichette ò donque predisponn-e ’na pagina Internet dove poei leze i nommi de piante stradda pe stradda.
3) Son d’acòrdio con Voscià: i scinboli son inportanti: Zena e i zeneixi son raprezentæ da-a bandea de San Zòrzo e da-a Lanterna, ma da-a croxe do Fasce ascì. Rigoàrdo a questo stemmo travagiando co-o municìpio Levante. Gh’è za in progètto e a croxe saià torna missa drita in pê da chi a quarche meize. Stæ tranquilli che quande gh’é da inandiâ quarcösa pò-u ben de Zena, mi no me tiò mai inderê. Fæme azonze ancón dôe paròlle: O Confeguo st’anno chi o femmo in pitin ciù bello de quello de l’anno pasòu. Emmo pasòu di momenti tristi ma emmo travagiòu tanto e ben. A reaçion da çitæ a l’é stæta grandiscima.
Emmo dæto l’esempio a tùtti i Italien che i Zeneixi no han poîa do futûro, san comme fâ pe reagì a-e desgràçie e son boìn a redoggiase e màneghe e a travagiâ con fòrsa pe anâ avanti. Oua semmo apreuvo a tià sciù o neuvo ponte. Comme dixe o proverbio: “A poco pe vòtta s’è fæto Zena”….. A poco pe vòtta faiemo o neuvo cavarcavîa da Ponçéivia. Gh’é in cantê averto dove se travaggia de longo e o no s’aferma manco a càppo d’ànno. Viatri savei che mi son Zeneize e parlo ciæo: no ve conto de micce. Emmo avûo in meize de novembre grammo, l’é ciuvûo de longo, gh’é stæto de belle borasche, o mâ o l’ea gròsso, coscì emmo perso in meize de lòu. Ma pòsso aseguâve che sto cantê chi o no saià comme a Fabrica de Caignan: faiemo de tutto pe recuperâ o tenpo perso e l’inaoguraçión a faiemo fòscia in pitin ciù in là di primmi de arvî. O 2020 donca o saià l’anno do nêuvo ponte, o saià l’anno de inportanti novitæ pe-e infrastrutûe (senpre ciù necesaie pe Zena) e o saià l’anno de unn-a nêuva sperànsa pe-a nòstra mâvegiôza çitæ.
A coscensa da nòstra identitæ e a lengoa son i nòstri ponti de fòrsa e ne parlan de stöie lontann-e, tròppo spesso ascordæ: de quande e gente de Zena e da Liguria êan ’na grande comunitæ che a se spantegava derê a-i tràffeghi pe-o Mediterranio e pe-o mondo. Comme Comuùn se demmo da fâ perché emmo a cheu o futûro de sta çitæ e no voemo che i nostri zoêni devan anâsene de chi pe louâ. Travagemmo ascì pe atrovâ di inprenditoì chi investan in sciô nòstro teritöio. Ho lezûo che de spesso se sente dî: i Zeneixi son gente do “maniman”. Se amiemo in pitin a stöia vedemmo che quelli zeneixi che tiavan sciù ’na ræ de “colònie” de dimenscioin globale, ch’aivan di interesci inte mezo mondo… “ciù un caroggio”..., tanto spoioxi no doveivan êse: Colombo, i Vivaldi, ò o Dria Döia de segûo no ean “quelli do manimàn”. A zeneixitæ viaxa a l’é de longo in çerchia de neuve frontêe e a no l’a poìa da boràsca, de l’ignöto e manco do futûro. A nòstra cansòn ciù famôza, “Ma se ghe penso” a l’é lì a dimostrâlo. Demmose da fâ pe riportâ Zena a-a grandessa de ’na vòtta, quande a ciamavan a Dominante. Repiggemmose torna do nòstro mòddo d’êse. Zena a saià torna ’na grande çitæ, Superba pe-e seu gente e pe-e seu belesse. Se aniemo avanti coscì, navegando insemme inta mæxima direçión, mi son segûo che ghi-â faiemo, sensa “manimàn” ma co-e nostre màn e co-o nòstro cheu.
Tanti ougûri a tùtti.


text:
Hanoi
Hanòi (in scritûa Chữ Quốc Ngữ: Hà Nội; in scritûa Chữ Hán: 河内) a l'é a capitâle do Vietnam. A s'atreuva into nòrd do Paize in sciâ sponda drîta do sciumme Rosso e a 130 km ciù ò mêno da sò foxe into gorfo do Tonchìn, a gh'à 'na popolaçion de sette milioin de personn-e into 2013 (de quæ 2,6 into sò çentro da çitæ).
Hanòi a l'é a segonda çitæ do Vietnam pe popolaçion dòppo a Çitæ de Ho Chi Minh, ch'a l'é a 1760 km.
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Hanoi


text:
Cosmologia
A Cosmologîa a l'é a parte de l'astronomia teorica ch'a s'ocupa de costioin chi resguardan a struttua e l’evoluçion d'o cosmo, tentando, in particolâ, de remontane a-i origine.
Descriçion e stòia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inte l'evolussion stòrica d'a disciplin-a se peu distingoe unn-a cosmologia generâ, ch'a consciddera l'evolussion e i origine de l'Universo, e unn-a cosmologia planetaia, ch'a tratta a formassion di pianeti, in particolâ d'o Scistema Solâre.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Cosmologia


text:
Çittæ do Vatican
A Çittæ do Vatican (Latin: Status Civitatis Vaticanæ) o l'è un stato indipendente eoropêo pòsto sotta l'aotoritæ do Pàppa da Gêxa cattolica, ch'o ve eserçita i poéi de un monarca assolüo, anche se e prinçipæ açioin de governo son fæte da-o Cardinâ Segretaio de Stato.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Con 'na superfiçie de appenn-a 0,44 km2, inserïa into tesciüo urban de Rumma, in sciâ riva drïta do Teivie, o Vatican o l'è o ciû picìn stato indipendente do mondo.
A Çittæ do Vatican a l'è 'n'enclave into territöio da Repubbrica Italian-a, inseîa ne-o tesciûo urban da çittæ de Romma. Into Stato vixe un regìmme de monarchia assolûa elettiva de tipo patrimoniâ con a cappo o pappa da Gexa Catòllica. A lengua ofiçiâ do Stato da Çittæ do Vatican a l'è l'italian, mentre o latin o l'è a lengua ofiçiâ da Santa Sede.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Vatican City CIA Factbook
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Çittæ do Vatican


text:
Prinçipato de Seborca
O Prinçipato de Seborca (in italiàn: Principato di Seborga) o l'é 'na micronaçión eoröpea no riconosciûa de 14 km2 che o reclamma l'indipendénsa do comûne de Seborca e o se trêuva inta provinsa de Imperia. O se conscìdera l'erêde do Prinçipato abaçiâle de Seborca, existîo fin a-o XVII sécolo.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
954 - 1729[modìfica | modìfica wikitèsto]
1963 - ancheu[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inta seconda meitæ do XX sécolo, dapeu dötræ riçèrche, o seborghin Zorzo Carbón o l’à diciaròu che o tratâto firmòu into 1727 pe-a cesción de Seborca a-i Savoia o no l'êa stæto retificòu e che o Rè de Sardégna o no l'aveiva mâi reclamòu a sovranitæ in scio bórgo, lasciândolo de facto indipendente.
O 14 de mazzo do 1963 i çittadini de Seborca àn eletto Carbón Prìnçipe de Seborca co-o nomme de “Zorzo I”. Inti anni '90 lê o l'à fæto aprovâ i Statûti generâli e reintrodûe i vêgi scìmboli do prinçipato (a bandêa, o stémma, o loixin, ecc.).
Zorzo I o l'é mòrto into novénbre do 2009, dapeu un regno de 46 anni. O 25 de avrî do 2010 o l'é stæto eletto prinçipe Marcello Menegatto co-o nomme de "Marcello I"[1]. Da-o 10 de novénbre do 2019 o prinçipâto o l'é goidòu da sò mogê, Nina Döbler Menegatto[2].
Governo[modìfica | modìfica wikitèsto]
O Prinçipato o l'é 'na monarchîa costituçionâle elettîva. Cappo do Stato o l'é o Prinçipe, elètto da-o pòpolo ògni sètte anni. I Statûti generâli (a costituçión do paize) son stæti adotæ into 1995.
E magiô istituçioìn son[3]:
- Conseggio di priôi: ciamòu öriginariamente Parlamento Generale, o l'é formòu da tùtti i çittadini de Seborca; o l'à o potêre lexislatîvo. E lézze son aprovæ pe alsâta de man[3].
- Conseggio da corónna: goidòu da-o Prinçipe, o l'é formòu da nêuve conseggê (di quæ çinque elètti da-i çittadini); o l'à o potêre ezecutîvo.
Scìmboli[modìfica | modìfica wikitèsto]
Bandêa[modìfica | modìfica wikitèsto]
A bandêa do Prinçipato, segondo l'Art. 4 di Statûti generâli, a l'é costituîa da "doî triangoli" de colôre bleu e giànco; a ògni mòddo ancheu a bandêa adeuviâ a l'é formâ da 'na fascia grande un tèrso da stoffa co drénto o stemma senplificòu do prinçipato, mentre inti âtri 2/3 gh'é 18 strisce bleu in campo gianco[4].
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Storia
- ↑ 'Her Tremendousness' elected leader of self-declared micro-nation on hilltop in Italy
- ↑ 3,0 3,1 Statuti Generali 2022
- ↑ Bandiera, stemma, inno
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Prinçipato de Seborca


text:
Prata Sannita
Prata Sannita è nu comune e 1.699 crestiane d''a pruvincia 'e Caserta; sta n'copp e muntagne r'o Matese (333 m s.l.m). A parte vecchie r'o paese, se chiama Basciu-Prata; là ce sta o castielle; a parte nove se chiama Prata, e sta nu poche cchiu n'copp e Basciu-Prata. Ste roje parte so assaje diverse: a Basciu-Prata e vie so strette e ce stanne e scaline, n'copp Prata e vie so sfaltate e ce ponne passà e machine.
O nomme e "Prata" vene r'o latine; sta scritte inta nu documente r'o 958, o “ Chronicon”, ch'anne truate int'o Munaster'e San Vicienze o Vulturne. Ae part'e Prata ci'anne abbitate a Preistoria e anne truate cose antiche e 75000 anne e part r'o cunvient e Sant'Austine. E parte accà, ci'anne state pure e Sannite, e ancore ce sta nu muraglione ch'ann fatte isse, o Mure r'e Fate. O poste seve bbuone, pecchè steve vicine e cità r'e Sannite (Boiano, Isernia, ecc. ecc.). Po ci'anne state e Romane, che, e parte accà, tenevane e “ville rustiche” (r'o II secule a.C. fine o III secule d.C.). Anne truate e cose vecchie pure r'e Romane, nu trappite e chelle ca rumane e nu mosaiche. O 570 circa quacche famiglie longobarda venette e parte e Prata; e sti tiempe stevene e Saraceni ca venevene e parte accà pe fa ammuina e pe rubbà; a gente r'a Chiana e Prata se ne fujeve e parte cchiù nnascose pe se difenne; po 'sti cristiane s'anne fatte o castielle e a nasciuta Basciu-Prata. All'anne Mille, Prata addiventa forte e ricca; i Normanne a mettene c'a Baronie e Boiane e a fanne addiventà assai grossa (1700 abbitante). O 1334, e Pandone addiventane e signure e Prata e a cummannane pe 200 anne; quanne, po, murette Enriche Pandone, o castielle passette mmane e assai famiglie.
Campania · Comune d''a pruvincia 'e Caserta


text:
Angela Cavagna (born 6 June 1966 in Genoa, Italy) is an Italian model, television host and movie actress.
Angela Cavagna; Angela Cavagna; KaBaHbя, AHджeлa; Angela Cavagna; Angela Cavagna; Angela Cavagna; آنجلا کاواگنا; 安吉拉·卡瓦尼亚; Angela Cavagna; Angela Cavagna; Angela Cavagna; Angela Cavagna; 安琪拉·卡瓦尼亞; Angela Cavagna; Angela Cavagna; Angela Cavagna; Angela Cavagna; Angela Cavagna; Angela Cavagna; AHжeлa KaBaHbя; Angela Cavagna; Angela Cavagna; Angela Cavagna; Angela Cavagna; Anđela Kavanja; Angela Cavagna; انجيلا كفاجنا; Angela Cavagna; AHreля KaBaHя; Angela Cavagna; Angela Cavagna; Angela Cavagna; Angela Cavagna; Angela Cavagna; Angela Cavagna; Angela Cavagna; Angela Cavagna; Angela Cavagna; أنجيلا كفاغنا; Angela Cavagna; Angela Cavagna; cantante italiana; abeslari italiarra; cantante italiana; cantant italiana; actores a aned yn 1966; Italian singer; خواننده ایتالیایی; italiensk sanger; cântăreață italiană; italiensk sångare; שחקנית איטלקייה; 義大利女歌手; Italian singer; kantante italiano; showgirl e cantante italiana; ইতালীয় গায়িকা; chanteuse italienne; Itaalia laulja; އިޓަލީއަށް އުފަން އެކްޓްރެސެއް; cantora italiana; Italijanska pevačica; ഇറ്റലിയന് ചലച്ചിത്ര അഭിനേത്രി; Itali ndwomtoni; italiensk songar; italiensk sanger; Italiaans zangeres; amhránaí Iodálach; italienische Schauspielerin; Italian singer; baaŋa ŋun nyɛ paɣa; cantante italiana; مغنية إيطالية; këngëtare italiane; włoska aktorka; AHджeлa KaBaHbя; انجيلا كفاكنا


text:
Çent’anni do romanzo Siddharta, libbro basou in sce unna stöia contâ ascì in zeneise do Trexento
Do 1922 sciortiva “Siddharta” de Hermann Hesse, libbro che o l’à segnou o ‘900, sorviatutto i anni Sciuscianta. Ma a lezzendia in sciâ quæ l’è basou o libbro, a l’ea stæta contâ anche in zeneise, into Trexento.
Andrea Acquarone
29 Maggio 2022
Zena – Oua l’è çent’anni sciortiva “Siddharta”, o romanzo de Herman Hesse che che a-o de là di meriti letteräi o l’à influensou boña parte de unna generaçioin, verso a fin di anni Sciuscianta. Da lì in avanti o no l’à mai finio de zugâ un ròllo inta formaçion de personalitæ senscibili, attiræ da-a famma che o libbro o se pòrta apreuvo.


text:
Odissea
L'Òdisêa (in grêgo antîgo: Ὀδύσσeιa) a l'é 'n poêma épico, scrîto vèrso l'VIII secólo a.C. e atriboîo a Omero, ch'a célebra e aventûe de Ulìsse dòppo a goæra de Tröia contâ inte l'Ilîade.
Contegnûo[modìfica | modìfica wikitèsto]
A-a fìn da goæra de Tröia, o rè de l'îzoa de Ìtaca, Ulìsse, e-i seu conpàgni çércan de tornâ a câza, ma són òstacolæ into seu viâgio da çèrti dêi òstîli.
Intànto, a Ìtaca, i Pröci són derê a pigiâse de pìcca pe spozâ Penélope, mogê de Ulìsse e moæ de Telémaco: a ògni mòddo a dònna a l'ingànna i pretendénti dìndoghe ch'a se maiä sôlo dòppo avéi finîo de tésce 'na téia, che pöi d’arescôzo a descûxe ògni néutte.
Ulìsse o l'arîva a Ismaro, a tæra di Ciclöpi, dôve o riêsce a scapâ da Polifemo, pöi o vîxita l'îzoa de Eolo, quélla de Eea, dôve o l'incóntra a mâga Circe, o l'oltrepàssa i lîdi de scirénn-e amaliatôe, o stréito tra Scilla e Cariddi, l'îzoa de Trinacria, l'îzoa de Ogigia, dôve gh'é a nìnfa Calipso, e a-a fìn o l'arîva a-a tæra de Scheria. Chîe Ulìsse o l'é trovòu da Nausicaa, ch'a porta o nàofrago a-o palàsso de seu poæ, o rè Alcinoo. Dòppo avéi sentîo a seu stöia, Alcinoo o fa aconpagnâ Ulìsse a Ìtaca co-e seu nâvi.
L'eröe, tornòu a Ìtaca, con l'agiùtto de Atêna o se travéste da mendicànte pe no fâse riconósce e pöi, insémme a-o fìggio Telemaco, o fa strâge di Pröci. Penelope a l'é segûa che l'òmmo o ségge davéi Ulìsse quànde quésto o ghe fa capî de savéi chò-u seu létto da spozoéi o l'é costroîo in sce 'n çéppo d'oîvo, un segrétto che sôlo lô doî savéivan. O giórno dòppo, Ulìsse o va a vixitâ l'ançiàn poæ Laerte in canpàgna; o poêma o tèrmina con l'intervénto de Atêna, ch'a ristabilìsce a pâxe tra e famìgge di Pröci amasæ e-o rè de Ìtaca.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Òdisêa


text:
Sestri Levante
Séstri Levànte o l'é 'n comùn de 18.616 abitanti inta Çittæ metropolitann-a de Zena.
Giògrafîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
O comùn o l'é pòsto a-o confìn co-a provìnsa de Spézza, e o l'é 'n di ùrtimi comùn che s'afacian in sciô Gorfo do Tigullio. E seu ciù grénde mâvéggie són e seu dôe bâie, a Bâia d'e Föe (coscì ciamâ pe l'abitùdine de Hans Christian Andersen de vegnî chi a scrîve e seu föe) e a Bâia do Silençio, separæ sôlo da 'n sotî istmo de tæra ch'unìsce a çitæ a l'izoöto di Castélli. O l'é pe quésto motîvo che Séstri Levànte o l'é ascì frequenteménte ciamâ "a çitæ di doî moæ" da-i seu abitànti.
Séstri Levànte a l'é separâ da-o vexìn pàize de Riva Trigoso pe mêzo do Cappo de Pónta Manæa, ch'o l'é 'n beliscimo pónto panorâmico p'amiâ a çitæ e o mâ. O céntro stòrego o se atrêuva vexìn a-e dôe bâie, méntre a parte ciù modèrna a se svilupa inta ciann-a.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Séstri Levànte a l'êa conosciûa a-i ténpi di Romen cómme Segesta Tigulliorum, ch'o derîva da-o nómme di seu abitanti, i Tigulli. A-i ténpi antîghi, quand'ancón a çitæ a no l'existéiva, l'izoöto di Castélli o l'êa separòu da-a tæraferma, ma e frequénti inondaçioìn di sciùmmi Gromolo e Petronio àn fæto amugiâ mólta tæra, che ciàn cianìn a l'à formòu l'istmo dónde ancheu se scitoa o céntro stòrego: a poxiçión strategica a l'à permìsso ànche de diféndise da-i foestê ch'arivâvan pe mâ, avéndo a çitæ 'nna roccaforte naturâle in sce l'izoöto.
Moltìscimi pòpoli foestê l'àn atacòu Séstri Levànte durànte o Medio Evo, quand'o l'êa 'n posediménto da Repùbrica de Zêna: i Fieschi de Lavagna àn provòu a conquistâ a çitæ into 1133 cómme pûre Pîza into 1170, ma sénsa sucèsso. Into 1172, perö, i Malaspinn-a e i Fieschi se són piggiæ a çitæ da-o domìnio da Repubrica de Zêna, e àn battûo Castruccio Castracani da Lucca into 1327. I Visconti de Milàn dapeu àn piggiòu Séstri Levànte into 1365, e o pàize o l'à rexistûo 'n atàcco da Venéçia into 1432.
Séstri Levànte a l'é stæta atacâ da-i corsæ tùrchi into 1542 e da-i saraxin into 1607. Finarménte, con Napolion, o pàize o l'é stæto anessòu into Inpêo Françéize e dapeu into 1815, gràçie a-o Congrèsso de Viénna, Séstri Levànte e a Repùbrica de Zêna són stæte incorporæ into Régno da Sardégna fin a l'unitæ d'Itàlia into 1861.
Pòsti de interèsse[modìfica | modìfica wikitèsto]
A çitæ de Sestri Levante a l'è pinn-a de gêxe, tra e quæ, e ciù inportanti són:
- Santa Maria de Nazareth (XVII secolo), neoclascica, posta in mêzo a-e dôe bâie
- San Nichioso, romanica, costroîa in çimma a l'izoöto
- Madonnin-a do Grappa
- San Steva do Pónte
Economîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Gràçie a-a beléssa do pòsto, Séstri Levànte a vîve soviatùtto de turìsmo, gràçie ai vixitatoî lombàrdi, piemontéixi e tedéschi ch'i vegnàn a pasâ e vacànse a-a ciazza.
A prinçipâ sede de indùstria, a Fincantieri, a se tréua a Riva Trigoso, pöco distànte da Séstri Levànte, e a provédde lòu a tùtta a çitæ.
Coltûa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Manifestaçioin, fèste e fêe[modìfica | modìfica wikitèsto]
- A primavéia se fâ a Séstri Levànte o Premio Andersen, a premiaçión do lìbbro ciù bèllo scrîto da e pe-i figeu, coscì ciamòu in önô do grande scritô de föe Hans Christian Andersen.
- A Barcarolata, ch'a se fâ l'urtima doménega de lùggio, inta quæ i volontâi sfilan p'a çitæ co 'nn-a barca adornâ in mainêa ridìcola, e vinçe chi pórta a barca ciù strânn-a p'a strâ.
- Hanoa Hanoa, tradiçionâ fèsta hawaiiann-a do segóndo matesdì d'agósto, promòssa da-a famôza discotéca Piscinn-a di Castélli.
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Scîto ofiçiâ do comùn de Séstri Levànte Scîto ofiçiâ do comùn de Séstri Levànte
Note[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Fonte dal sito Demo.Istat.it


text:
Lupin III
Lupin Tèrso (ルパン三世 Rupan Sansei) l'è unn-a sèrie manga inandiâ into 1967, scrîta e disegnâ da Kazuhiko Katõ (conosciûo comme Monkey Punch) inspiròu liberamente da Arsène Lupin, protagonista de unn-a sèrie de lìbbri scrîti da Maurice Leblanc.
DescriçionModìfica
Da i fumétti àn tiòu fêua 6 sèrie animæ, 11 pelìcole pe-o cîne e 28 pelìcole pe-a televixòn.
PersonàggiModìfica
- Arsenio Lupin III (Rupan Sansei) o l'è o protagonìsta de stöie, o saièiva o nêvo do malfamòu làddro Arsène Lupin, ma (sôviatùtto inta primma sèrie manga) e seu òrìgine son spésso mìsse in dùbbio. A seu pistolla preferia l'è inna Walther P38, e seu vetûe én stæte, primma unn-a Mercedes-Benz SSK do 1928 e a ciù famôza Fiat Nuova 500.
- Daisuke Jigen, o l'è o conpàgno ciù fedêle de Lupin, àbile e lèsto còn a seu pistòlla Smith & Wesson M19 Combat Magnum, o no sbàllia in córpo e o gh'a de lóngo unn-a sigarètta stosciâ comme tràtto distintîvo.
- Goemon Ishikawa XIII, o l'è 'n samurai che o discènde da l'òmònima dinastîa de làddri, inbàtibile còn a seu katana Zantetsu-Ken o l'è finn-a in méistro inti àrti marçiâli.
- Fujiko Mine, a l'è unn-a làddra façile ao dòggio zêugo, a dêuvia Lupin pe i seu fìn faxèndo lêva in sciô seu débole pe-e bèlle dònne. A l'à avûo unn-a sèrie animâ da-i têmi ciù matûri còmme protagonìsta, ciamà Lupin the Third - A dònna ciamâ Fujiko Mine.
- Koichi Zenigata, o l'è l'aversâio priçipâ de Lupin Tèrso. Inspetô de l'Inerpol, o va apreuvo a Lupin da decénni ma o no riêsce guæi a aciapâlo.


text:
Lengua grega antiga
O Grêgo antìgo o l'é conscideròu asémme a-o latìn a sostànsa da "coltûa clàscica" e a bâze da coltûa e da lengoìstica modèrna, e o l'à dæto vìtta a-o grêgo modèrno, léngoa ofiçiâ da Grêcia e de Çipro, parlâ ascì in âtri pàizi d'Eoröpa, prezénpio, in Itàlia, inta provìnsa de Lecce (Pólia), e precizamente inta zöna ciamâ "Grecìa Salentìnn-a"[1], e inta región da Calàbria (léngoa "Greka"). O l'à avûo tantìscima influénsa inte léngoe europêe modèrne, de lóngo inte pòule scentìfiche e da mëxinn-a.
L'alfabêtoModìfica
Galerîa d'inmàgineModìfica
NòtteModìfica
Colegaménti esterniModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Lengua grega antiga


text:
San Nichioso
San Nichioso de Mira (primma do XIX sec. San Nicheroso).
Santo protetô di mainæ, pescoei, mercanti, speçiæ, profumê, bottæ, figgiœu, figge da maio, scolai, avvocati nonché de vittime di erroî giudiçiai.
A so festa a cazze o 6 de dexembre.
Nativo de Patara inta Liçia, o fu vesco de Mira into sec. IV. O moì verso o 350. De fronte a queste scarse notiççie storiche, a lezendia a l'ha inricchio con di particolæ maaveggioxi a so vitta e a l'ha fæto de questo santo o taomaturgo pe eccellença, segge de l'Oriente grego e slavo, che de l'Occidente latin.
Segondo a lezendia, caitateive fin da-a zoeneçça, o l'aviæ d'arescoso provisto a dœutta pe træ foente che se donque saieivan stæte inandiæ a-a prostituçion (cfr. Dante, Purg., XX, 31-33), ço ch'o l'ha reizo protettô di figgiœu, a-i quæ o porta d'arescoso i regalli a vigilia da so festa; o l'aviæ scciaffezao Ario in pin concilio de Nicea (ma da-e liste superstite no risurta o so nomme tra quelli di veschi presenti); o l'aviæ sedao a tempesta durante un so viægio a-i lœughi santi, ço ch'o l'ha fæto patrono da navegaçion, successô di Diòscui e Poxidon di crestien (ὁ Πoσeιδῶv tῶv xpισtιavῶv); o l'aviæ risciuscitao trei zoenetti fæti a tocchi e missi in sarmoiia da un perfido albergatô .
Di mercanti de Bari rapin into 1087 da Mira o so corpo trasportandolo inta lô patria, donde fu eretto in so onô a famoza baxilica, meta de pii pellegrinaggi da-e tære d'Oriente e d'Occidente. Da-e so osse i canonneghi do santuaio arecœuggian cotidianamente un liquido œuiozo, dîto "manna de San Nichioso", da quæ ben se zova i devotti.
Dex'anni doppo, into 1099, a-i tempi d'a primma croxâ i Veneçien, raoxi pe ese stæti precedui dai Bareixi into furto de reliquie, passon da Mira liatri ascì pe vedde se ghe foise stæto ciu ninte da portâ via, e ghe trovon e reliquie de San Tedoo, de San Nichioso de Pinara e de un atro San Nichioso barba de quest'urtimo. Otr'a queste ghe trovon ancon meitæ de osse do San Nichioso "o grande" che i Bareixi gh'aivan lasciao e i Mireixi aivan torna ascozo. Quindi ancœu l'atra meitæ di osse do santo son a Veneçia inta gexa de San Nicoleto a-o Lido.[1]
In Occidente o so culto o penetra a-o tempo de Otton II, aprœuvo a-o fæto che che so moggê a l'ea a bizantiña Teofano, e o se diffonde specce in Loreña (Saint-Nicolas-de-Port), in Sviççera (a Friburgo), in Olanda (a Campen), in Belgio (a Liegi). A Romma ascì San Nichioso o fu popolariscimo comme attesta o numero de gexe ò otoi ò cappelle a lê dedicæ (una sciuscianteña) e quello de superstite (S. Nichioso in prexon, S. Nichioso di prefetti, S. Nichioso di Loreneixi, S. Nichioso di Incoronæ).
Into folklô american e di paixi transarpin San Nichioso o l'è vegnúo Santa Claus (da Sanctus Nicolaus), "Poæ Dênâ", ch'o l'è o vegio benefico da-a barba gianca e da-a sporta piña de regalli, ch'o passa a distribuî a-i figgiœu inta nœutte de Dênâ. Into Medioevo o giorno 6 dexembre l'ea d'uzo elezze tra i figgiœu l' episcopus puerorum (ò scholariorum), o quæ o rivestiva de solenne insegne episcopæ, circondao da una piccena corte de coetanei, e o-e conservava fin a-o giorno di Innoxenti (28 dexembre).
Iconografia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inte l'arte grega e latiña S. Nichioso o l'è de longo rappresentao con di attribuii episcopæ. E so caratteristeghe son: træ balle d'óo ò træ borse ò trei figgiœu, távotta inte 'na vasca; l'àncoa ò a nave. E ciu comuñe figuraçioin da so lezendia derivan da-a verscion de Iacopo da Vaaze: o santo o caccia furtivamente e borse de dinæ inta cammia de træ sœu; o viægio pe mâ in Tærasanta e a tempesta; a proteçion miacooza di naveganti in peigo de naofraggio; trei figgiœu resciuscitæ; o sarvamento di trei condannæ a morte.
Rimma de l'Anonnimo Zeneize[modìfica | modìfica wikitèsto]
De sancto Nicholao
San Nicheroso confesor
chi sei pin de pietae
e aprestao secorreor
en ogni neccessitae
a mi malvaxe peccaor
tuto pin de iniquitae
semper seai consolaor
in ognunchana aversitae.
Anonnimo zeneize (1300 ca.), rimma X.[2]
Notte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ relaçion do prof. Luigi Martino, doxente d'Anatomia uman-a normale de l’Universcitæ de Bari, Bollettin de san Nicolla, numero speciale, arvî-dexembre 1957
- ↑ Archivio glottologico italiano, vol. II, 1876
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce San Nichioso


text:
Mentun
Mentun (Mentàn ün mentunascu, Mentón ün zanese) è üna cumüna françese d'u departamentu d'i Arpi-Marìtimi sitüà a ra fruntiera cu r' Italia, visina d'u principatu de Mùnegu a sulamente sete kilòmetri. È tamben üna staçiun turìstica renumà d'a Costa d'Asür, Syden cuma diju i norvegian per e coste lìgura, pruvençala e catalana.
Geografìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Mentùn è sitüà en Fransa a ra fruntiera cu r' Italia, a sulamente sete kilòmetri da u Principatu de Mùnegu.
A storia[modìfica | modìfica wikitèsto]
E tracie ciü veye sun d'ün castelu bastiu da u conte de Ventemiya. Serà poei d'a famiya zanese Vento ch'à fau ela tamben ün castelu ch'è r'urìgine d'a cità d'anchoei.
A cità è mençunà a prima vota en d'u vinti dui lüyu 1262 (mila dui çentu sciüscianta dui) ünt' ün cuntrate de paje üntre Charles d'Anjou e Zana.
Ün 1346 è gagnà da u segnur Carlu Grimaldi d'u Mùnegu e resta munegasca fint'a 1848 cun a parentesa d'a Revulüçiun françese e d'u primu imperu che l'avevu mesa ünt' u departamentu d'i Arpi Marìtimi ün r'arrundissamentu de San Remu.
Ün 1848 Mentun s'à diciarau "cità lìbera" ch'è stà lestamente pruteta poei anessà da ra Savoia, poei stacà a 'ra França ün 1861. Fò savè ch'u principu aveva creau üna tassa sciü d'i limui ch'eru a prudüçiun che faceva vive ra magiurança d'a pupülaçiun de Mentun. Gh'èn ancura anchœy üna festa d'u limun ch'è ün pieijè d'a gente e tamben ün argümentu turìsticu.
Napuleun Terçu à pagau trei miliui de franchi a u principu Carlu terçu de Mùnegu ün cumpensaçiun.
Pòsti de interèsse[modìfica | modìfica wikitèsto]
Cità de vacançe, se vede tamben cun a grande varietà de lœghi de cülte diversi.
Ultre e numbruse geije catòliche e a geija urtudossa rüssa gh'è sun tamben üna geija anglicana, ün templu scoçian, ün templu calvinista che sun tüti trei d'u deije-nœvieme sèculu.
Ghè sun tamben üna sinagoga, e üna sala d'u regnu per i testimoni de Jehovah.
Cun tütu ailò, a geija principale e fieressa de Mentun è a basìlica barroca Sant-Michè-arcàngelu.
Ecunumìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Cuma Cannes e tüte e cità d'a Costa d'Asür a cità è repütà burghese. Cuma che sice i meri / pudestà sun de dreta despœi 1953. Fò dì che tüta a burghesia françese discende vive sciü d'a Costa d'Asür, üntantu força menu a Mentun ch'a Niça o Cannes.
En verità un nivelu de vita d'a magiurança è prun bassu. Cuscì 29 % d'i mentunaschi de menu de trenta ani sun suta u nivelu de puvertà, cuma deije per çentu d'e persune de ciü de sciüscianta ani.
A ra diferençia d'e autre due cità Mentun è ançi ün lœgu de vacançe ciü che de migraçiun permanente. Per esempi a geija urtudossa rüssa bastìa primu de 1900 era per i rüssi en vacançe.
Dopu a revulüçiun cumünista eli an vivü principalmente a Niça qandu sun restai ünt' a regiun.
U qartiere de Garavan, üntra a cità veya e ra fruntiera italiana è cin de villà lüssüuse bastìe suta a terça repüblica da burghesi françesi che venivu ren ch' ünt' u tempu d'e vacançe.
Cültüra[modìfica | modìfica wikitèsto]
U parlà[modìfica | modìfica wikitèsto]
Per mutivi stòrichi de tipu pulìticu e cültürale i mentunaschi se cunsideru ciü pruvençai ma u parlà è basicamente ciairament ligüru meme se re reviste pruvençali sun üverte a u mentunascu, ou mentounasque cuma eli diju e scrivu. Sun ançi fieri de iesse Mentunaschi.
Manifestaçiùi e feste[modìfica | modìfica wikitèsto]
A festa d'u limun düra tre semane ün fevrà e in pau marsu.
Cumünicaçiùi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Gh'è u portu veyu e a marinà nœva. U aeruportu de Niça serve per andà a Mentun.
Vede tamben[modìfica | modìfica wikitèsto]
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Menton