text:
Val Bórmia
A Val Bórmia (Val Burmia inte parlæ do pòsto) a l'é 'na vàlle alpìnn-a e apenìnica, ligâ a-o baçî idrogràfico do sciùmme Bórmia. A se svilùppa a partî da-e Àrpi lìguri, caciàndose pöi, pe 'n çerto træto de l'entrotæra de Sànn-a, inte l'Apenìn lìgure, continoàndo dónca tra e colìnn-e do Bàsso Piemónte, dónde in sciâ fìn a Bórmia a se càccia into Tànaro, inta provìnsa de Lusciàndria.
Tra o 1973 e o 2011 i comùn da val Bórmia scitoæ inta región Ligùria són stæti riunîi inta Comunitæ montagnìnn-a Âta Val Bórmia, institoîa con lézze regionâle e con conpeténse into cànpo agrìcolo, forestâle, antincéndio e de svilùppo rurâle[1][2][3]. Però, aprêuvo a-i decrétti pe-o tàggio da spéiza pùblica a còuza de consegoénse da crîxi econòmica do 2007-2008, çinquànt'ànni dòppo a sò creaçión quésta e âtre comunitæ montagnìnn-e són stæte desmìsse[4].
Descriçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
O sciùmme Bórmia l'é in prinçìpio divîzo inte doî ràmmi diferénti, ö sæ o Bórmia de Merêxo e o Bórmia de Spîgno (ràmmi che se uniscian into teritöio do comùn de Bistàgno) e, pe sta raxón chi, se peu divìdde l'âta e a média vàlle inte dôe pàrte separæ. O tócco ciù bàsso da valàdda da Bórmia o chìnn-a ciàn cianìn inta Cianûa Padànn-a dónde, superâ a çitæ de Lusciàndria, o sciùmme Bórmia o finìsce ascì, anàndo a caciâse into Tànaro, dòppo 'n camìn de ciù de 150 chilòmetri.
Âta vàlle[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âta vàlle òcidentâle[modìfica | modìfica wikitèsto]
O ràmmo de ponénte da vàl Bórmia o l'é quéllo dónd'o pàssa o Bórmia de Merêxo, torénte ch'o nàsce da-o còlla do Scravaión, into teritöio do comùn de Bardinêo, inte rîve sott'a-a Rócca Barbêna. Da chi, inta pàrte ciù âta da valàdda, o Bórmia de Merêxo o l'atravèrsa, inte l'órdine, i comùn de Calisàn, Moriòudo, Merêxo e Çéngio. Pasòu sto pónto chi, co-a fìn de Àrpi Lìguri, o sciùmme o l'abandónn-a o sò træto montagnìn, intràndo inta provìnsa de Cùnio e inte Lànghe. Tra i pàixi ciù inportànti ch'o bàgna gh'é Salicêto, Camerànn-a e, in sciâ fìn, Cortemìlia, dónd'a coménsa a pàrte centrâle da vàlle.
In sciô riàn Osiliétta, afluénte de drîta do Bórmia de Merêxo ch'o se ghe càccia tra i comùn de Moriòudo e de Merêxo, l'é stæto costroîo, tra o 1937 e 1939, 'na dîga. Quésta a l'à creòu l'invâzo artifiçiâle do lâgo de Osìlia, da-o nómme do comùn dónd'o l'é scitoòu, che a-a giornâ d’ancheu o l'é 'na localitæ de vilézzo asæ aprexâ, ségge pe-o sò interèsse naturalìstico che pe-i spòrt d’ægoa.
Âta vàlle òrientâle[modìfica | modìfica wikitèsto]
O ràmmo de levànte do sciùmme Bórmia o l'é divîzo, a mónte do comùn de Còiri, inte âtri doî ràmmi: o Bórmia de Pàlae e o Bórmia de Màlae. O prìmmo o nàsce da-o Mónte Settepani e o l'atravèrsa i comùn de Bórmia, Pàlae e de Còrcre méntre o ràmmo de Màllae, ch'o nàsce into comùn co-o mæximo nómme, dòppo avéi atraversòu Artâ e Còrcre, o se càccia into ràmmo de Pàlae, formàndo coscì o Bórmia de Spîgno. Da chi l'âta vàlle a contìnoa inti comùn de Còiri, o ciù grànde de tùtta a valàdda, do Dê e da Ciànn-a, pe pöi intrâ inta provìnsa de Lusciàndria.
Media vàlle[modìfica | modìfica wikitèsto]
O ràmmo de Merêxo, sciortîo da-a provìnsa de Cùnio dòppo o comùn de Cortemìlia, o l'atravèrsa pàrte do Monferòu inta provìnsa de Àsti, pe pöi intrâ a Sessame inta provìnsa de Lusciàndria. L'âtro ràmmo o l'atravèrsa pe cóntra l'âto Monferòu, de lóngo inta provìnsa de Lusciàndria, intràndo sôlo pe 'n cùrto træto inte quélla de Àsti a l'altéssa do comùn de Monbaldón, pe pöi caciâse, into teritöio do comùn de Bistàgno, into ràmmo de ponénte, creàndo coscì o sciùmme Bórmia.
Bàssa vàlle[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dòppo a confloénsa di sò doî ràmmi inte 'n sciùmme ùnico, o Bórmia o bàgna Tèrso e dónca a çitæ de Àcqui, o céntro ciù inportànte da bàssa vàlle. Dòppo êse pasòu pe-i comùn de Strêvi, Rivâta Bórmia e Casìnn-e e atraversæ e colìnn-e do Monferòu, o Bórmia o coménsa a floî inta Cianûa Padànn-a. Chi, dòppo êse pasòu da-arénte a l'estremitæ meridionâle da çitæ de Lusciàndria, into pàize de Pavón o Bórmia o se càccia cómme afluénte de drîta into sciùmme Tànaro, che ciù a vàlle o se caciâ, da-a drîta lê ascì, into sciùmme Po.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Etæ antîga[modìfica | modìfica wikitèsto]
E prìmme génte che de segûo stâvan inta valàdda da Bórmia són stæte dôe tribù de Antîghi Lìguri, i Statielli e i Epanteri. I prìmmi stâvan inta pàrte ciù bàssa da vàlle, co-o sò céntro ciù inportànte ch'o l'êa Carystum, sàiva a dî a modèrna çitæ de Àcqui[5]. I Epanteri l'êan pe cóntra òriginâi, probabilménte, do Roero e sôlo ciù tàrdi se són trasferîi inte l'âta vàlle, inti teritöi che ancheu fàn pàrte región Ligùria. A prezénsa di antîghi Lìguri a l'é evidénte sorviatùtto inte di topònimi, tra i quæ pròpio o nómme da vàlle e do sciùmme ch'o l'atravèrsa. Defæti o nómme Bórmia o vêgne da-a pòula indoeoropêa bormo (sàiva a dî "vivàgna câda" òpû "che bôge"), nómme ch'o l'é a sò vòtta ligòu a-i dê cèltichi Bormō e Bormānus, divinitæ adoræ da-i Lìguri ascì. Da notâ cómme l'é probàbile chi-â réixe borm- a l'àgge 'n'òrìgine bén bén ciù antîga, fæto ch'o pariéiva sostegnî e teorîe de 'n'òrìgine pre-indoeoropêa do pòpolo Lìgure[6][7].
Inte goære puniche quéste tribù de Lìguri, coscì cómme e âtre do ponénte lìgure, se són aleæ co-i cartaginéixi, vìsti cómme 'na poscibilitæ de liberâse da minàccia româna. Però, co-a vitöia de Rómma, no l'é pasòu goæi de ténpo prìmma che quésta a l'àgge inandiòu a conquìsta da pàrte setentrionâle da penîzoa: defæti, into 173 a.C., e legioìn comandæ da-o cónsole Marco Popilio Lenate àn conquistòu o céntro de Carystum, dónd'a l'é stæta pöi fondâ a çitæ de Aquae Statiellae[8]. Pe de ciù i Statielli, scibén che, câxo ùnico tra e génte lìguri, s'êan aréixi sénsa conbàtte, són stæti caturæ e vendûi cómme scciâvi. Quésta pràtica a l'é finîa sôlo inte l'ànno sucescîvo quànde, vìsta da-o senâto de Rómma l'ilegalitæ de l'àtto ségondo o dirìtto de goæra româno, i Statielli scciavizæ són stæti tórna liberæ, òtegnìndo a restituçión di pròppi bêni[7][9].
Inportànte pe-o svilùppo da zöna l'é stæta a costruçión, into 109 a.C., da Stràdda Aemilia Scauri, ch'a colegâva o Mâ Lìgure (da Voæ) co-a Cianûa Padànn-a, pasàndo pe-o còlle de Cadebónn-a e pöi pe-a val Bórmia[10][11]. Quésti teritöi, co-a rifórma de Ougùsto do 7 d.C., són stæti inserîi inta Regio IX Ligùria[12] e, ciù precizaménte, l'é probàbile che a Val Bórmia a foîse inclûza inta giurisdiçión do monicìpio de Alba Pompeia, l'atoâle çitæ de Àrba, a l'época governâ da-a tribù Camilia. Fòscia a pàrte âta da vàlle, ciù izolâ, a l'êa pe cóntra sott'a-a çitæ de Albium Ingaunum, a-a giornâ d’ancheu Arbénga, ch'a l'êa ascrîta a-a tribù Publilia[7].
Etæ de Mêzo[modìfica | modìfica wikitèsto]
Co-a chéita definitîva de l'Inpêro Româno d'Òcidénte into 476 a penîzoa italiànn-a, e dónca a Val Bórmia ascì, a l'é pasâ sott'a-o contròllo do régno ostrogöto scìnn-a quànde into 538, inte l'ànbito da goæra götica vosciûa da l'inperatô Giustiniàn I, a l'é pasâ a l'Inpêro bizantìn. A despêto do sucescîvo arîvo di longobàrdi into 568, a Ligùria bizantìnn-a, a coscì dîta Provincia Maritima Italorum, a l'à rexistîo a l'invaxón di bàrbari, co-o limes ch'o pasâva pròpio lóngo a vàlle. De quésto perîodo restàn a-a giornâ d’ancheu pöche tràcce, tra e quæ gh'é i rèsti de 'n castrum da-arénte a Bardinêo e dötræ gêxe consacræ a sànti òriginâi do Levànte. A ògni mòddo, into 643 o rè Rotari o l'à conpletòu a conquìsta da Ligùria, ch'a l'é coscì restâ sott'a-o régno longobàrdo scìnn-a-o 774, quànde o l'é stæto conquistòu da-o Càrlo Màgno[7].
Aprêuvo a-a decadénsa de l'Inpêro carolingio, i pàixi da Val Bórmia són stæti sachezæ, scibén che ciù de ræo de quélli lóngo a rivêa, da-i saracìn che, into 889, són arivæ a atacâ a çitæ d'Àcqui. Pe contrastâ i atàcchi di pirâti, o rè d'Itàlia Berengario II d'Ivrea o l'à spartîo a Ligùria inte træ màrche e, in particolâ, l'àrea conpréiza tra Sànn-a, Àcqui e o Monferòu a formâva a coscì dîta a màrca aleràmica[7][13].
A-o 991 a remónta a fondaçión do prìmmo monestê da vàlle, sàiva a dî quéllo de Sàn Quintìn de Spîgno, vosciûo da-o marchéize Ansèrmo, fìggio de Aleramo[14]. O perîodo de màscimo splendô da màrca aleràmica o l'é stæto quéllo do sò ùrtimo marchéize, o Bonifàçio do Vàsto, a-a quæ mòrte, avegnûa into 1130, a región a l'é stæta spartîa 'na prìmma vòtta tra i sò sètte fìggi[15]. Da quésto perîodo l'é comensâ 'na progrescîva spartiçión de tære e di féodi inti quæ l'êa sudivîza a vàlle, insémme a-a decadénsa do Marchexâto de Merêxo, ma a ògni mòddo gh'é stæto ascì di teritöi pasæ sott'a-o contròllo de stâti ciù gréndi, cómme a Repùblica de Zêna, o nasciûi da-e çénie da màrca Aleramica, cómme o Marchexâto de Finâ e o Marchexâto do Monferòu. Into méntre l'ùrtimo ràmmo da dinastîa aleràmica, ch'a governâva o Marchexâto do Monferòu da-o 967, o l'é finîo co-a sò estinçión, co-o contròllo de sò tære ch'o l'é pasòu a 'n ràmmo di Paleòloghi into 1306[7][16].
A despêto da divixón polìtica sto chi o l'é stæto 'n moménto de cresciànsa, co-a costruçión de nêuvi céntri, de nêuve stràdde e, gràçie a-i móneghi benedetìn di monestê de Sàn Quintìn (Spîgno)[14], Sàn Pê (Ferània)[17] e Sàn Stêva (Merêxo)[18], con l'introduçión de nêuve tecnologîe e ativitæ produtîve, cómme a coltivaçión in scê fàscie, e ferêe e i moìn. A ògni mòddo, o medioêvo pe-a val Bórmia e-e vàrie naçioìn da-arénte o no l'é finîo into mêgio mòddo: defæti, into sécolo XV, numerôze goære àn interesòu l'àrea, spécce quélle tra a Repùblica de Zena e o Marchexâto de Finâ, ch'o controlâva a ciù pàrte de l'âta vàlle, pe-o contròllo de vîe de comunicaçión co-a Cianûa Padànn-a. O progrescîvo indeboliménto de quésti stâti, óltre che di vàrri monestê, o l'asccianòu a stràdda a-e poténse foestê de Frànsa e Spàgna che, into sécolo XVI àn trasformòu a penîzoa italiànn-a inte 'n cànpo de batàggia[7].
Etæ modèrna[modìfica | modìfica wikitèsto]
A vàl Bórmia a l'êa diventâ 'na vîa de comunicaçión asæ inportànte pe-a Spàgna do çinqueçénto, defæti, co-o contròllo spagnòllo in sciô Marchexâto de Finâ e in sciô Ducâto de Milàn, a l'êa l'ùnico mòddo poscìbile pe mandâ di ezèrciti inte Fiàndre ribèlli méntre a se conbattéiva a goæra frànco-spagnòlla. Quéste amîe espansciónistiche preocupâvan però o Ducâto de Savöia, interesòu a òtegnî 'n sbócco in sciô Mâ Lìgure, e sorviatùtto a Frànsa. Into 1598, co-a fìn da dinastîa di Do Carétto, a Spàgna a l'òtegnûo o contròllo dirètto do Marchexâto de Finâ, e dónca de l'âta vàl Bórmia, a escluxón de Bardinêo, de lóngo aleòu da Repùblica de Zêna, e de çèrti pàixi de l'entrotæra savonéize[19]. Cómme rispòsta, into 1636, i piemontéixi àn òcupòu Çéngio e o sò castéllo ma, dæta l'inportànsa stratégica de quélla poxiçión, a-i 3 de màrso do 1639 i spagnòlli àn conquistòu tórna o pàize. Co-a fìn da goæra e a Pâxe di Pirenæi 'na de clòuzole do tratâto a prevedéiva a demoliçión de tùtte e fortésse, fìn ch'a l'é tocâ a quélle da val Bórmia ascì[7][20].
O domìnio spagnòllo o l'é stæto 'n perîodo de profónda crîxi pe-e génte da vàlle: a despêto de l'avertûa de nêuve manifatûe a pezànte inpoxiçión fiscâle, unîa a-o sccéuppo de epidemîe de pèsta cómme quélla do 1630 (descrîta inti Spozoéi Inpromìssi do Lisciàndro Manzôni), a l'à caxonòu 'na grànde difuxón da povertæ. O rinovòu fervô religiôzo tra a popolaçión o l'à coscì portòu a-a costruçión de nêuve gêxe, cómme a paròcchia de Còrcre, dedicâ a Sàn Gioàn Batìsta[21], e a gêxa da Madònna do Bòsco. Into 1621 o l'é stæto costroîo o Colêgio de Schêue Pîe de Còrcre, a prìmma, e pe tànto ténpo l'ùnica, strutûa dedicâ a l'educaçión di zoêni sénsa distinçión de cêto sociâle[7][22].
A ògni mòddo, con l'inìçio do sécolo XVIII, a dominaçión do régno spagnòllo a l'é arivâ a-a sò fìn: co-o tratâto de Rastatt o teritöio do Marchexâto de Finâ o l'é stæto vendûo da l'Òustria a-a Repùblica de Zena méntre o Marchexâto do Monferòu (con Merêxo, Çéngio e Coscéria) o vegnîva anésso a-o Ducâto de Savöia, dàndo inìçio a 'n perîodo de contràsti ancón ciù fórti tra i doî Stâti[23]. Se aregórdan prezénpio i sachézzi de Féipo do Carétto do 1745, marchéize de Barestrìn a-o servìçio di Savöia, ch'àn portòu âtre devastaçioìn, agravæ, a-a fìn do sécolo, da l'invaxón de armæ da Frànsa rivoluçionâia[7].
Etæ contenporània[modìfica | modìfica wikitèsto]
Co-o sccéuppo da goæra tra a Frànsa rivoluçionâia e-e âtre naçioìn eoropêe, a despêto da diciaraçión de neotralitæ da Repùblica de Zêna do 1792, e armæ françéixi àn òcupòu a rivêa da ponénte scìnn-a l'altéssa de Finâ, méntre, cómme rispòsta, i ezèrciti do Ducâto de Savöia e de l'Òustria se són stabilîi inti pàixi de Dê, Coscéria, Còrcre, Artâ, Màlae e Merêxo. Inti quàttro ànni sucescîvi a scitoaçión a no l'é goæi cangiâ, co-a lìnia do frónte ch'a s'êa consolidâ tra i masìsci do Settepani, do Melogno e do Sàn Giàcomo, scìnn-a-a ràdda de Voæ[7][24].
Però, into 1796, o comàndo de armæ françéixi o l'é pasòu a 'n zóveno generâle còrso che da chi o l'à comensòu a prìmma de sò grénde canpàgne, o Napolión Bonapàrte. Dòppo avéi refuòu 'n atàcco oustrìaco a-i 11 arvî, l'Armée d'Italie a l'é pasâ a l'òfenscîva into giórno a vegnî: méntre e divixoìn de Masêna e Laharpe sfondâvan e lìnie nemîghe in sciô Montenéutte, i òmmi de Augereau pigiâvan Còrcre e pöi Merêxo inte quélle che són conosciûe co-o nómme de batàgge de Móntenotte, Merêxo e Dê (a segónda). A-i 28 de arvî o Ducâto de Savöia, dòppo êse stæto tórna batûo inta batàggia de Mondovì, o s'é aréizo a-i françéixi, con l'armistìçio de Cheràsco[7][24].
I ànni sucescîvi són stæti tra i ciù dûi da stöia da val Bórmia tànto che, into 1800, aprêuvo a-e carestîe e a-e pestilénse a popolaçión a l'é amermâ do vintisêi perçénto rispètto a l'inìçio da goæra. Cómme inti âtri perîodi de crîxi e génte da vàlle àn trovòu recôvio inta fêde religiôza: 'n picìn afrésco do 1618 in sciâ maxêa de 'n secæso o l'é diventòu ògètto de 'n'inténsa devoçión e, inte quéllo lêugo, l'é stæto costroîo 'n grànde santoâio. Sto cazaménto chi, scitoòu into teritöio do comùn de Merêxo e dedicòu a-a Nòstra Scignôa do Dezèrto, o l'é ancón a-a giornâ d’ancheu o ciù inportànte da valàdda[7][25].
Con l'anesción dirètta da Repùblica Lìgure a l'Inpêro françéize do 1805, dòppo ciù de mìlle ànni són stæte do tùtto rivoluçionæ e entitæ teritoriâli da valàdda, co-a disoluçión da màrca aleràmica. In particolâ, i pàixi da vàlle èan inclûxi inti doî circondâi de Cêva e de Àcqui, pàrte do dipartiménto de Montenéutte. A-o livéllo aministratîvo inferiô, in particolâ, e tære de l'âta vàlle êan ripartîe inti cantoìn de Merêxo, Spîgno, Dê, Còiri e Calisàn[26]. A ògni mòddo e decixoìn ciù inportànti êan pigiæ a Sànn-a, capolêugo do dipartiménto, dónd'o prefètto Chabrol de Volvic o l'àiva comensòu 'na conplèssa òpera de rifórma, ch'a l'à mìsso e bâze do futûro svilùppo da vàlle. Però, pöchi ànni dòppo, co-a chéita de l'Inpêro napoliónico e o nêuvo asèsto teritoriâle decîzo into Congrèsso de Viénna, e génte lìguri, co-a val Bórmia ascì, saiàn in sciâ fìn asogetæ a-o contròllo do stâto sardegnòllo e do sucescîvo régno italiàn, anàndo aprêuvo a-i evénti de quéllo stâto[7].
Coltûa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Parlæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Aprêuvo a sò stöia de tæra de frontêa, sudivîza tra divèrsci stâti, a val Bórmia a l'à 'n'ànpia variêtæ inte sò parlæ, frûto de infloénse de coltûe ligùstica e piemontéize. Defæti a scitoaçión a l'é squæxi o contrâio tra l'âta e a bàssa vàlle: méntre inta sò pàrte ciù bàssa e parlæ són prinçipalménte de variànte da léngoa piemontéize, con de infloénse ciù ò mêno fòrti da-o lìgure, quélle da pàrte ciù âta da valàdda són clasificæ cómme de variànte da léngoa lìgure, scibén che àn de caraterìstiche de tranxiçión co-o piemontéize[27].
In particolâ, e parlæ de l'âta val Bórmia, con l'eceçión de quélle de Bardinêo e de Calisàn, són riunîe into grùppo di dialétti da val Bórmia, pàrte do coscì dîto grùppo do lìgure de l'Óltrazôvo. A ògni mòddo gh'é bén bén de diferénse tra e divèrse parlæ: chi de sótta se peu védde cómme ezénpio o confrónto do mæximo tésto (l'incipit da paràbola evangélica do fìggio larghê) scrîto inte 'na parlâ de l'âta vàlle con fórti caràteri piemontéixi (variêtæ de Còiri), unn-a da bàssa (dialétto de Àcqui) e, cómme paragón, in zenéize e in lusciandrìn.
Zenéize (grafîa in u)
Ïn ommu u l'avéiva duì figiö; u ciü piccìn u dîxe óu puæ: "Dæme a mè parte de bén ch'a me tucca!", e u puæ u ghe spartì u fætu sö. U figiö, quande u l'a fætu i fèri, de lì a pochi giurni u se ne scappa, e u se n'andià 'n t'ïn pàise luntàn, dunde, a fórsa de desbaüsci, u s'asgærià tüttu u sö avê.
Parlâ de Còiri
In òm r'äva doi fieuj. U ciu zono r'ha dicc a sò päre: “Popà, dème ra part ed beni ch''o'm toca!”. E chièl r'ha facc tra chej ra pärt du sò patrimoni. Da lì a cärch dì, botä tucc insèm ës fieu ciu pcit, o's n'è indä int in paìs lontàin, e lì r'ha xgheirä tucc 'r fäcc sò in desbaoxi.
Parlâ de Àcqui
In pari l’eiva doi fieuj. Ër pì zovo l'ha dicc a sò pari: "Pari, dem ra part ch'o m'aparten dër fait mè!" E 'r pari sciulinda ai ti l'ha spartì col pòch ch'l'avìa e o j'ha dacc lo ch'j'avniva. Da lì a cuich dì 'st fieu 'n pu zovòt l'ha migiä tit col ch'l'ha pussii, l'ha féi fagòt e o's n'é tiré via d'an cà e o 's n'andä ant in pais strangé. Là ch's'é stacc, o la squarsava da sgnor e, vist novist, ant pòch temp l'é balà tit, e l'é restä biot e patani che o 'n eiva manch pì 'n sòld da passé l'eva.
Lusciandrin
In òm l'éiva dói fieuj. Ër pu giovo 'd 'sti fieuj l'ha dicc a sò pari: “Papà, dam ra part ed beni ch'o 'm tuca!”. E lu o j'ha spartì e o j'ha dacc ra sò part. E da léi a pochi dì, ër fieu pu giuvu l'ha facc su tucc e l'é andacc ant in pais luntàn, e là l'ha sgarà tüt ër facc sò a fè der sbauci
Gastronomîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âta vàlle[modìfica | modìfica wikitèsto]
Prodûti
- Asæ inportànti inti comùn de Calisàn e de Moriòudo són e castàgne. In particolâ, quélla de Calisàn a l'é stæta diciarâ Presidio Slowfood ascì. Quésta l'é a regìnn-a da "Fèsta d'ötùnno", manifestaçión inta quæ o mêgio tra i câdaròsti o goâgna o prémio da "castàgna d'öo"[28].
- I doî comùn de Calisàn e de Bardinêo són pöi di lêughi asæ avoxæ pe l'arecugéita di fónzi porcìn (sorviatùtto o fonzo néigro), a-i quæ a l'é dedicâ a "Fèsta naçionâle do porcìn d'öo"[29].
- Merêxo o l'é pe cóntra diventâ 'n'inportànte localitæ pe l'arecugéita e o comèrcio do trìfolo, ségge giànco che néigro, cómme dimostròu da-a grànde manifestaçión da "Fèsta naçionâle do tartùffo de Merêxo"[30].
- O comùn de Çéngio, in particolâ a sò fraçión da Rochétta, a l'é conosciûa pe 'na variêtæ de sùcca, dîta a Sùcca de Rochétta. Quésta variêtæ a l'êa squæxi sconparîa ma, gràçie a l'ativitæ de asociaçioìn do pòsto e a-a creaçión de manifestaçioìn a lê dedichæ, cómme a "Zucca in piazza", òua a l'é bén conosciûa e aprexâ[31][32].
- Âtro prodûto agrìcolo tradiçionâle de Çéngio o l'é o moco, variêtæ locâle da lême ch'a l'à òtegnûo a denominaçión comunâle (De.Co.)[33].
- A "Nisêua Piemónte", ch'a l'à goâgnòu a certificaçión IGP, a l'é difûza ascì inta pàrte da provinsa de Cùnio òcupâ da-a val Bórmia e in particolâ into teritöio do comûne de Cortemìlia[34].
- O prodûto bitîro ciù tradiçionâle da val Bórmia o l'é o zuncò, 'n formàggio frésco òtegnûo da-o læte de crâva e lasciòu a l'âia pöchi giórni prìmma de êse consumòu[35].
- Tra i formàggi s'aregorda ascì a robiöla de l'âta val Bórmia òcidentâle, prodûta sôlo inti comùn de Bardinêo, Calisàn e Osìlia e in quantitæ ridûta. A diferénsa do zuncò a l'é sotopòsta a 'na brêve maturaçión de ciù ò mêno 'na setemànn-a[36].
Piâti tìpichi
- Grissa: pàn tradiçionâle de tùtta a vàlle, coscì cómme inte âtre pàrte da Rivêa de Ponénte, o l'à 'na fórma alonghîa[37].
- Sciaccarotti: fugasétte difûze in particolâ a Moriòudo e a Merêxo, són ricovèrte da 'n condiménto formòu da sàrsa de tomâta, pésto e àggio[38].
- Fazzino: a segónda da localitæ ò do condiménto ciamòu lisone (sorviatùtto a Refréido, fraçión de Moriòudo) ò lisotto (Pàlae) ascì, o l'é 'na fugasétta de patàtte coxinâ inte tùtta a vàlle[39].
- Tira: panétto tradiçionâle da çitæ de Còiri, a sò particolaritæ a l'é 'n abondànte pìn de sâsìssa[40].
- Tirotto: o pîgia o sò nómme da-a ciù famôza tira, da-a quæ o l'aregórda a fórma. O l'é 'n pàn tìpico de l'âta val Bórmia e de Sascéllo ch'o l'à 'n inpàsto formòu, inta sò riçètta ciù tradiçionâle, da fænn-a e patàtte, o tùtto bagnòu d'êuio[41].
- Zeaia: dîta Zrarìa o Zeraria ascì a segónda da pàize, a l'é 'na gelatìnn-a de càrne de beu e de pòrco, coxinâ inte 'n bròddo aromatizòu con öféuggio e safràn. Riçètta tìpica do perîodo de Dênâ, a l'é difûza inta vàlle Stùra ascì[42].
Piâti tìpichi - dôsci
- Cobelétti: i cobelétti són di beschéutti de pàsta fròlla. Tradiçionâli inte âtri pàixi da Ligùria ascì, segóndo a riçètta da val Bórmia àn 'n pìn de marmelâta de armognìn[43].
- Merexìn a-o róm: cicolatìn pìn de róm, cómme dîxe o nómme són òriginâi do comùn de Merêxo[44].
- Torcetti: scìmili inta fórma a-o dôçe tìpico da coxìnn-a piemontéize, quélli da valàdda, prodûti in particolâ a Màlae, se prezéntan cómme di beschéutti frîti co-în inpàsto legerménte alcòlico, aprêuvo a l'azónta de róm[45].
- Pàn ò òsse di mòrti: beschéutti tìpichi de Calisàn, scìmili a-a riçètta difûza inte âtre regioìn do nòrd, a sò produçión a l'é comensâ into segóndo dòppo goæra. A pàsta dêuviâ a l'é 'n conpòsto de beschéutti sfregogiæ, fænn-a, sùcou, vìn giànco e frûta sécca[46].
- Tórta strangôagàtti: tórta tìpica do comùn de Calisàn, a l'é òtegnûa da 'na pàsta scìmile a quélla do pandôçe, ma a conscisténsa a l'é ciù mòrbida, cómme a tórta margàita[47].
- Cugnà: marmelâta de mósto d'ûga, fîghe, nôxe, méie, péie e spéçie, a l'é 'na preparaçión comûne inta ciù pàrte de Lànghe e, inta val Bórmia, a l'é in particolâ tìpica do pàize de Cortemìlia[48].
Teritöio de Àcqui[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Filétto baxòu: o l'é 'n salùmme òtegnûo da càrne maxinâ de pòrco insacâ insémme a 'n filétto de pòrco, prìmma conservòu in sarmoîa. Dòppo o doviâ êse asaxonòu pe armêno doî méixi. O l'é o prodûto ciù famôzo do pàize de Ponçón e o l'à goâgnòu o riconosciménto P.A.T. (Prodûti Agroalimentæ Tradiçionâli).
- Fainâ (de Àcqui): asæ scìmile a quélla zenéize, a l'é 'na de dimostraçioìn di fòrti ligàmmi stòrichi tra Àcqui e a Repùblica de Zêna.
- Amarétti (de Àcqui): coscì cómme pe-a fainâ, i amarétti són 'n âtro scìnboli di ligàmmi co-i pàixi da Ligùria e, in particolâ, co-o comùn de Sascéllo, céntro prinçipâ pe-a produçión de sti dôsci chi.
- Àcquéize a-o róm: cicolatìn pìn de róm tìpichi da çitæ de Àcqui, o sò inpàsto o l'é formòu da cicolâta, crémma de marónn-e, pàsta de nisêue e róm.
Vìn e licôri[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Granàccia (variêtæ do vitìgno Alicante de Rocavignâ)
- Dôçétto de fàscie (variêtæ de Cortemilia e Moriòudo do Dôçétto d'Àrba)
- Dôçétto d'Àcqui (DOC)
- Barbêa d'Àsti (DOCG)
- Brachétto d'Àcqui (DOCG)
- Moscâto (DOCG)
- Moscâto pasîo (DOCG)
- Cortéize pasîo (DOC)
- Moscâto pasîo (DOC)
- Amâo Gamondi
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (IT) L.R. 21 màzzo 1973, n. 15 (PDF), in sce lrv.regione.liguria.it.
- ↑ (IT) L.R. 30 lùggio 1973, n. 27 (PDF), in sce lrv.regione.liguria.it.
- ↑ (IT) L.R. 12 zenâ 1973, n. 27 (PDF), in sce lrv.regione.liguria.it.
- ↑ (IT) L.R. 29 dexénbre 2010, n. 23, art. 12, in sce lrv.regione.liguria.it.
- ↑ (IT) Vincenzo Malacarne, De' Liguri Statellati, Lezione I, in sce cairomontenotte.com, 1787.
- ↑ (EN) Francesco Perono Cacciafoco, Pre-Indo-European Relics: The *borm- Root in the European Pre-Latin Context, in Acta Linguistica: Journal for Theoretical Linguistics, vol. 9, n. 2, 2015, pp. 57-69.
- ↑ 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 7,13 (IT) Gian Paolo Re, Una storia millenaria di contese e spartizioni, in La rocca dell'Adelasia. Una riserva naturalistica nell'alta val Bormida, Gruppo 3M Italia, 1989, ISBN 88-43-53051-8.
- ↑ (IT) Vincenzo Malacarne, De' Liguri Statellati, Lezione II, in sce cairomontenotte.com, 1787.
- ↑ (IT) Vincenzo Malacarne, De' Liguri Statellati, Lezione III, in sce cairomontenotte.com, 1787.
- ↑ (EN) William Smith, Via Aemilia Scauri, in sce perseus.tufts.edu, Dictionary of Greek and Roman Geography.
- ↑ (IT) Helia Ciampi Polledri, Via Aemilia Scauri (abstract), in Studi Classici e Orientali, vol. 16, Pîza, Pisa University Press, 1967.
- ↑ (LA) Plinio o Vêgio, Naturalis historia, vol. 3, Rómma, 77 d.C.
- ↑ (IT) Raoul Molinari, La marca aleramica. Storia di una regione mancata, UmbertoSoletti Editore, 2008, ISBN 88-95-62800-4.
- ↑ 14,0 14,1 (IT) L'abbazia di San Quintino, faro di civiltà della Valle Bormida (PDF), in sce comune.spignomonferrato.al.it, 21 màrso 2014. URL consultòu o 1º arvî 2021.
- ↑ (IT) Renato Bordone, Il "famosissimo marchese Bonifacio". Spunti per una storia delle origini degli Aleramici detti del Vasto, in Bollettino storico-bibliografico subalpino, vol. 81, Torìn, 1983, pp. 587-602.
- ↑ (IT) Roberto Maestri, L'arrivo in Monferrato dei Paleologi di Bisanzio, 1306-2006: studi sui Paleologi di Monferrato, Circolo Culturale "I Marchesi del Monferrato", 2007.
- ↑ (IT) Giuseppe Milazzo, L’abbazia di Ferrania, in sce rsvn.it. URL consultòu o 1º arvî 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 18 novénbre 2017).
- ↑ (IT) Comûne de Merexe - Da vixitâ, in sce comunemillesimo.gov.it. URL consultòu o 1º arvî 2021.
- ↑ (IT) Giorgio Mamberto, La vendita del Marchesato del Finale alla corona di Spagna nel 1602, Finâ, Associazione Emanuele Celesia, 2014.
- ↑ (DE) Jean Meyer, Frankreich im Dreißigjährigen Krieg, in sce lwl.org. URL consultòu o 3 arvî 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 26 seténbre 2007).
- ↑ (IT) Cenni storici - Le Chiese, in sce comune.carcare.sv.it. URL consultòu o 3 arvî 2021.
- ↑ (IT) Comune Carcare - cenni storici, in sce comune.carcare.sv.it. URL consultòu o 3 arvî 2021.
- ↑ (IT) Elio Migliorini e Carlo Morandi, Rastatt, in sce treccani.it, 1935. URL consultòu o 3 arvî 2021.
- ↑ 24,0 24,1 (IT) Karl von Clausewitz, La Campagna del 1796 in Italia, Milàn, Libreria Militare Editrice, 2012, ISBN 88-89-66014-7.
- ↑ (IT) Giovanni Meriana, Guida ai Santuari in Liguria, Zêna, Sagep, 1997, ISBN 88-70-58666-9.
- ↑ (FR) L'almanach impérial pour l'année 1810. Chapitre X: Organisation administrative., in sce napoleon-series.org. URL consultòu o 3 arvî 2021.
- ↑ (IT) Fiorenzo Toso, Studi e ricerche sui dialetti dell'Alta Val Bormida, Merêxo, Comunità montana Alta Val Bormida, 2001.
- ↑ (IT) Festa d’autunno a Calizzano, in sce borghidiriviera.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
- ↑ (IT) Bardineto, Grande Regno dei porcini, in sce lamialiguria.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
- ↑ (IT) Millesimo, la festa del tartufo, in sce lamialiguria.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
- ↑ (IT) Zucca di Rocchetta Cengio, in sce lamialiguria.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
- ↑ (IT) Zucca in piazza a Rocchetta di Cengio, in sce lamialiguria.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
- ↑ (IT) Festa del Moco in fiore a Cengio Rocchetta, in sce lamialiguria.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
- ↑ (IT) Consorzio Tutela Nocciola Piemonte, in sce nocciolapiemonte.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
- ↑ (IT) La zuncà, un formaggio fresco prodotto secondo la tradizione, in sce thefridgeproject.com. URL consultòu o 29 màrso 2021.
- ↑ (IT) Robiola della Val Bormida, in sce lamialiguria.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
- ↑ (IT) Grissa, in sce panificiogiulianidal1968.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
- ↑ (IT) Sciaccarotti, in sce borghidiriviera.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
- ↑ (IT) Fazzino, in sce lamialiguria.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
- ↑ (IT) Tira, in sce fondazioneslowfood.com. URL consultòu o 29 màrso 2021.
- ↑ (IT) Tirotto, in sce lamialiguria.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
- ↑ (IT) Zeaia, in sce cucinaligure.info. URL consultòu o 29 màrso 2021.
- ↑ (IT) Gobeletti (de Zena), in sce genovatoday.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
- ↑ (IT) Millesimini (Cioccolatini di Millesimo), in sce cucinaligure.info. URL consultòu o 29 màrso 2021.
- ↑ (IT) Torcetti di Mallare, in sce cucinaligure.info. URL consultòu o 29 màrso 2021.
- ↑ (IT) Pan e ossa dei morti, una dolce tradizione, in sce lamialiguria.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
- ↑ (IT) Strozzagatti, in sce lamialiguria.it. URL consultòu o 29 màrso 2021.
- ↑ (IT) Cognà (o cugnà, salsa d'uva), in sce langhe.net. URL consultòu o 29 màrso 2021.
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Vittoriana Derapalini, Cesare Garelli, Arturo Ivaldi e Riccardo Richebuono, Le Piccole Patrie (Altare/Cairo Montenotte/Carcare/Millesimo), Sànn-a, Sabatelli, 1981.
- (IT) Gian Paolo Re, La rocca dell'Adelasia. Una riserva naturalistica nell'alta val Bormida, Gruppo 3M Italia, 1989, ISBN 88-43-53051-8.
- (IT) Giovanni Meriana, Val Bormida, in Liguria Guide, vol. 17, Zêna, SAGEP, 1997, ISBN 88-70-58633-2.
- (IT) S. Testore e G. Gallareto, Langa Astigiana - Val Bormida, Àcqui, Impressioni Grafiche, 1999, ISBN 88-87-40903-X.
- (IT) Lorenza Russo, Mi porti in Val Bormida? Guida stradale e turistica, Avêgno, Geko, 2017, ISBN 88-98-00470-2.
Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Scîto do GAL Vàlli do Bórmia e Zôvo Leader, in sce valbormida.net.
- (IT) Val Bórmia - Goìdda SVD (PDF), in sce savonaintasca.it.


c: text/html

text:
Calendäio bizantìn
O Calendäio bizantìn - « L'êra da Creaçión do móndo » (in grêgo antîgo: Ἔtn Γevέσewς Kόσuou katὰ Ῥwuaίouς, Ἔtoς Ktίσewς Kόσuou òpûre Ἔtoς Kόσuou) òpûre « L'êra bizantinn-a » - o l'é stæto in ûzo inte l'inpêro bizantìn da-o 312, pe a voentæ de l'inperatô româno Constantìn I, e o l'é stæto o calendäio inperiâle ofiçiâle da-o 988 a-o 1453. O l'é stæto utilizòu in Rùscia ascì, da-o 988 fìn a-o 1699, quànde o l'é stæto abolîo da Pê I de Ruscia, dîto Pê o Grande, ch'o l'à introdûto o Lûnäio Gregorian.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
A numeraçión di anni a comensâva da-a prezónta dæta da Creaçión do móndo: pe i bizantìn l'anno 1 o l'avéiva inìçio o 1º de seténbre do 5509 a.C.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Longhéssa
A longhéssa a l'è a quantitæ ch'a mezûa a distànsa tra doî pónti, l'è dónca 'n valô inte 'na sôla dimensción.
De sòlito a pòula longhéssa se riferisce, pe 'n ògètto in ciù d'unn-a dimensción, a-a direçión inta quæ quésto o l'è ciù estéizo. E l'âtre mezûe liniâri saián de consegoénsa ciamæ larghéssa e altéssa, dónde a larghéssa l'è a dimensción ciù cùrta e l'altéssa (ò profonditæ) l'è a dimensción ch’a s’azónze inte figûe inte træ dimenscioîn.
Unitæ de mezûa da longhéssaModìfica
Scistêma internaçionâleModìfica
E unitæ de mezûa da longhéssa[1], into scistêma internaçionâle de unitæ de mezûa (SI), sun bazæ in sciô mêtro, pægio pe definiçión a-a "longhéssa da distànsa atraversâ da lûxe inte 1⁄299792458 segóndo"[2].
Âtre unitæ inportànti sun riportæ in questa tabélla chi:
Âtri pàiziModìfica
Inti çèrtidùn pàizi, còmme Stâti Unîi d’América, Libeîa e Myanmar, óltre che parçialménte into Régno Unîo e Cànada, se adêuvia o scistêma inperiâle. E prinçipæ unitæ de mezûa into quésto scistêma sun[3]:
- o pòlice 1 in = 2,54 cm
- o pê 1 ft = 0,3048 m
- a iàrda 1 yd = 0,9144 m
- o mìggio 1 mi = 1.609,344 m
Âtra inportànte unitæ de mezûa l'è o mìggio marìn, pægio a 1.852 m, e in concluxón se aregorda o pàsso româno, unitæ prinçipâ insémme a-o miggio inti teritöi controlæ da l'inpêro româno.
FìxicaModìfica
Se aregordan di valoî inportànti into cànpo fìxico:
NòtteModìfica
- ↑ (IT)Unitæ de mezûa da longhéssa in sciô scîto youmath.it
- ↑ (EN)Definiçión de mêtro in sciô scîto do Bureau International des Poids et Mesures (BIPM)
- ↑ (EN) Weights and Measures Division, NIST, General Tables of Units of Measurement, in sce ts.nist.gov, National Institute of Standards and Technology. URL consultòu o 3 màrso 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 10 dexénbre 2011).
Vôxe corelæModìfica
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce longhéssa


text:
Induiximo
L'Induìximo o l'è a ciù antiga de prinçipâli religioìn do mondo e, con ciù de 900 milioìn de fedeli, a l'è anchêu a tersa ciù difûza, dòpo o Crestianeximo e l'Islam.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Ciuttòsto che 'na religion a l'è consciderâ unna serie de corenti devoçionâli e/o metafixiche e/o filosòfico-speculative eterogènee, co-un nùcleo de valoì e credense, ma con diverse mainee d'interpretâ quella tradiçion segondo a corente. Saiéiva a dî che l'induìximo (सनातन धर्म) ò ciù corettamente Sanātana Dharma ("Eterna lezze morâle") o l'è ciù un mòddo de vive e de pensâ che 'na religion organizzâ.
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Induiximo


text:
Fanatismo
FANATÌSMO (da-a vôxe Fanatisme do Diçionâio enciclopédico do Voltaire)
O fanatìsmo o sta a-a superstiçión cómme o delìrio o sta a-a frêve e cómme a ràggia a sta a-a fótta. Chi gh’à de èstaxi, de vixoìn, e o pìggia i séunni e-e sò inmaginaçioìn pe profeçîe, o l’é ’n entuxàsta; chi a sò matêia co-o delìtto, o l’é ’n fanàtico. O (Gioâne) Dîaz, ch’o s’é retiòu a Norinbèrga e ch’o l’êa do tùtto convìnto chò-u Pàppa o l’êa l’Anticrìsto de l’Apocalìsse, e ch’o gh’àiva o ségno da Béstia, o l’êa sôlo ’n entuxàsta; sò fræ, o Bertomê Dîaz, ch’o l’é partîo da Rómma p’andâ a-amasâ santaménte sò fræ, e o l’à amasòu pe’n davéi p’amô do Segnô, o l’êa un di ciù abominévoli fanàtichi chi-â superstiçión a l’à mâi posciûo formâ.[1]
O Pòliôto[2], ch’o va a-o ténpio inte ’n giórno de fèsta pe inversâ e fracasâ e stàtoe e i agìbbi, o l’é ’n fanàtico mêno òrìbile do Dîaz, ma no mêno stùpido. I asascìn do dùcca Françésco de Goîza, do Ghigèrmo prìnçipe d’Òrànge, do rè Rîco III e do rè Rîco IV,[3] e de tànti âtri êan di violénti maròtti da mæxima ràggia do Dîaz.
O ciù refiôzo ezénpio de fanatìsmo o l’é quéllo di borghéixi de Parìggi che són corîi a-asascinâ, a scanâ, a caciâ zu da-i barcoìn, a fâ a tòcchi, a néutte de Sàn Bertomê,[4] i sò conçitadìn che no andâvan a méssa.
Gh’é di fanàtichi de sàngoe fréido: són i giùdiçi che condànan a mòrte quélli che no àn comìsso âtro delìtto che quéllo de no pensâla cómme lô; e sti giùdiçi chi són tànto ciù colpévoli e ciù dégni de desprêxo do génere umâno in quante, sénsa êse inte ’n ecèsso de furô, cómme i Clemént i Châtel, i Ravaillac,i Damiens,[5] pâ che poriéivan stâ a sentî a raxón.
’Na vòtta chò-u fanatìsmo o l’à incancrenîo ’n çervéllo, a moutîa a l’é quæxi incuràbile. Ò vìsto di convolscionâi che quande se parlâva di miâcoi do Sàn Pâris, s’invexendâvan a pitìn a pitìn anche se no-o voèivan: i éuggi luxîvan, o còrpo o tremâva, o furô o desfiguâva a sò fàccia, e aviéivan amasòu tùtti quélli che l’avésan contradîti.
No gh’é âtro remédio a sta moutîa epidémica chò-u spìrito filozòfico, che, spantegòu da tùtte e pàrte, o finiâ p’adôçî i costùmmi di òmmi, e co-o prevegnî l’intrâ do mâ; perché apénn-a o mâ o fa quàrche progrèsso bezéugna scapâ e aspêtâ che l’âia a se purìfiche. E lézze e a religión no sèrvan cóntra sta pèsta di ànimi; a religión, lónxi da-o êse pe lô ’n çìbbo sàn, a se trasfórma ’n téuscego pe-i çervélli infètti. Sti mizeràbili chi gh’àn de lóngo prezénte l’ezénpio do Aód, ch’o l’amàssa o rè Eglòn; da Giudìtta, ch’a tàggia a tésta a l’Òlofèrne dòppo êsîghe andæta a létto; do Samoæle, ch’o fa a tòcchi o rè Agàg. No védan che sti ezénpi chi, rispetàbili inte l’antighitæ, són refiôxi a-a giornâ d’ancheu; lô pigiàn i sò furoî inte quélla mæxima religión ch’a i condànna.
E lézze són ancón do tùtto inùtili cóntra sti atàcchi de ràggia: l’é cómme lêze ’n decrétto do conséggio do rè a ’n invazòu. Quésti són convìnti chò-u Spìrito Sànto ch’o l’inspîra o l’é a-o de sórva de lézze, e chò-u sò entuxàsmo a l’é a sôla lézze che dêvan stâ a sentî.
Cöse se rispónde a ’n òmmo ch’o ve dîxe ch’o preferìsce ubidî a Dîo ciufîto ch’a-i òmmi, e che, de consegoénsa, o l’é segûo de meritâse o çê faxéndove a pélle?
De sòlito són i farabùtti a goidâ i fanàtichi e a méttighe o cotéllo inte màn; s’asomégian a quéllo Vêgio da montàgna, che, se dîxe, o fâva asazâ e giöie do paradîzo a di scémmi, e o ghe prometéiva sti piâxéi chi pe l’eternitæ, a condiçión ch’andésan a-asascinâ tùtti quélli ch’o gh’aviæ mostròu.[6] No gh’é stæto a-o móndo che ’na sôla religión ch’a no s’é maciâ de fanatìsmo, quélla di leteræ cinéixi. E sètte di filòzofi no sôlo êan ezénti da sta pèsta chi, ma n’êan o remédio; perché l’efètto da filozofîa o l’é quéllo de rénde serén l’ànimo, e o fanatìsmo o l’é inconpatìbile con sta serenitæ chi. Si-â nòstra sànta religión a l’é stæta coscì de spésso coròtta da sto furô infernâle, dovémmo pigiâsela co-a matêia di òmmi.
Ainsi du plumage qu’il eut
Icare pervertit l’usage;
Il le reçut pour son salut,
Il s’en servit pour son dommage[7].
(Bertaud, véscovo de Séez)[8]
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Juan Diaz (1510.1546) teòlogo spagnòllo, alêvo do Dryander, ch’o l’êa stæto bruxòu in sciô rögo a Rómma sott’a-o Pòulo III (1545), o s’é convertîo sótta l’inflùsso do méistro a-o luteranêximo e, andæto in Germània, o l’é stæto fæto amasâ da-o fræ, Arfónso (no Bertomê), dotô da lézze da Cùria Româna, pe mézzo de ’n sò servitô.
- ↑ Çenturión româno, visciûo into sécolo III, martirizòu in Arménia, ch’o l’à inspiròu a-o Corneille un di sò capolavôri.
- ↑ Françésco de Goîza (1519-1563), càppo do partîo catòlico quànde l’é scciupòu e goære de religión in Frànsa, responsàbile do masâcro di Ugonòtti a Vasay into 1563, o l’é stæto amasòu da-o gentilòmmo calvinìsta Poltrot de Méré pöco ténpo dòppo. Pe-i âtri personàggi, confrontâ p.107, nòtta 2.
- ↑ A-i 24 d’agósto do 1572 inte goære de religión.
- ↑ O Jacques Clemént e o François Ravaillac àn amasòu o Rîco III (1589) e o Rîco IV (1610), o Jean Châtel e o Robert-François Damiens àn atentòu a-a vìtta do Rîco IV (1594) e do Loîgi XV (1757).
- ↑ Cómme se sa, co-o nómme de Vêgio ò Vêgio da Montàgna (za aregordòu da-o Màrco Pölo) o l’êa indicòu o càppo da sètta mosulmànn-a dîta di asascìn, da l’àrabo hashishiyya, òmmi che fumâvan l’hashih. Se tratâva d’erétichi, scistemæ inta Pèrsia fra o sécolo XI e o XIII ch’àn spantegòu o terô inte tùtto o Médio Oriénte co-i sò atentâti.
- ↑ (Traduçión: Coscì de ciùmme ch’o l’àiva avûo o Ìcaro o n’à inversòu l’ûzo; o l’àiva avûe pi-â sò sarvéssa, o se n’é servîo pò-u sò dànno).
- ↑ Jean Betaud (1552-1611), discépolo do Ronsard e do Desportes, aotô di Discours in vèrsci, de ìnni, e de càntiche, con tùtta a sò fêde religiôza, o no l’é mâi vegnûo mêno a-a fedeltæ a-a monarchîa: o Rîco III o l’à fæto consegê ecleziàstico a-o Parlaménto de Grenoble; o Rîco IV, consegê spiritoâle da regìnn-a into 1600 e, into 1607, véscovo de Séez in Normandîa.


text:
Svéçia
A Svéçia (Sverige in svedéize, prononçiòu [ˈsvæ̌rjɛ]), conosciûa ofiçialménte cómme Régno de Svéçia (Konungariket Sverige in svedéize, prononçiòu [ˈkôːnɵŋaˌriːkɛt ˈsvæ̌rjɛ]), a l'é 'n pàize de l'Eoröpa do nòrd.
Giögrafîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Svéçia a confìnn-a co-a Norvéggia a nórd e a ponénte e co-a Finlàndia a nòrd-èst; inte âtre direçioìn a l'é afaciâ in sciô Mâ Bàltico. Pe de ciù, a l'é colegâ a sùd-òvest co-a Danimàrca pe mêzo de 'n pónte-tùnel in sce l'Öresund. Co-în'àrea de 450.295 km2 a Svéçia a l'é a ciù grànde naçión de l'Eoröpa do nòrd, a tèrsa ciù grànde ch'a fàsse pàrte de l'Unión Eoropêa e a quìnta ciù grànde do continénte intrêgo. A Svéçia a l'é pàrte da región giögràfica da Fennoscàndia e, a despæto da sò âta latitùdine, aprêuvo a l'açión de corénte a l'à 'n clìmma relativaménte mîte. Defæti, gràçie a l'efètto do Mà Bàtico e de l'Atlàntico do nòrd, a l'à de stæ continentâli câde. Pe de ciù o clìmma e i paizàggi són asæ despægi tra e pàrte nòrd e sùd do pàize, co-i invèrni che a ògni mòddo són bén bén fréidi e con de fórti nevàdde inte tùtta a naçión. E tære da Svéçia do sùd són destinæ prinçipalménte a l'agricoltûa, pe cóntra o nòrd, òcupòu in pàrte da-i Mónti Scandìnavi, o l'é covèrto de forèste.
A popolaçión da Svéçia a l'é de 10,4 milioìn de persónn-e, a ciù grànde tra e naçioìn de l'Eoröpa do nòrd, co-ina denscitæ ciutòsto bàssa de sôlo 25,5 abitànti pe chilòmetro quàddro[1]. L'87% di svedéixi o sta inte zöne urbâne, ö sæ inte 'n'àrea pægia a l'1,5% do totâle, concentræ sorviatùtto inte pàrte centrâle e meridionâle do pàize. A capitâle da Svéçia, e çitæ ciù grànde da naçión ascì, a l'é Stocólma; e âtre çitæ ciù inportànti són Göteborg, Malmö e Uppsala.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
O teritöio da modèrna Svéçia o l'é stæto frequentòu scìnn-a da-a preistöia da vàrri pòpoli germànichi, tra i quæ se pêuan aregordâ i Gêati (Götar in svedéize) e i Svedéixi (Svear in svedéize), pàrte de quélle gènte pasæ a-a stöia co-o nómme de Vichìnghi. 'Na prìmma naçión svedéize indipendénte, o régno medievâle de Svéçia, a l'à stæta costitoîa a-o prinçìpio do sécolo XII. Depoî a pèsta néigra da meitæ do sécolo XIV, a quæ a l'à caxonòu a mòrte de squæxi 'n tèrso da popolaçión scandìnava[2][3], o domìnio de l'Hansa in sce l'Eoröpa do nòrd o l'à incomensòu a minaciâ economicaménte e politicaménte i pàixi da Scandinàvia. Pe 'sta raxón chi inte l'ànno 1397 a l'é stæta costitoîa l'Unión de Kalmar[4], da-a quæ a Svéçia a l'é sciortîa into 1523. Co-a sò parteçipaçión inta goæra di trént'ànni insémme a-i stâti protestànti, a naçión a l'à incomensòu a espàndise, creàndo l'inpêro svedéize, unn-a de grénde poténse eoropêe scìnn-a-o prinçìpio do sécolo XVIII.
Tra i sécoli XVIII e XIX a Svéçia a l'à progresivaménte perdûo o contròllo de tære de fêua a-a penîzoa scandìnava, scìnn-a l'anesción da modèrna Finlàndia inte l'inpêro rùscio into 1809. L'ùrtima goæra diretaménte conbatûa da-a Svéçia a l'é stæta quélla do 1814 cóntra a Norvéggia, costréita a intrâ in unión personâ inta Corónn-a Svedéize e diventâ tórna indipendénte, in mòddo pacìfico, into 1905. Da quéllo moménto o régno svedéize o l'é restòu in pâxe scìnn-a-a giornâ d'ancheu, tegnìndo 'na polìtica èstera de stréita neotralitæ inti afâri èsteri[5], tànto che into 2014 a l'à celebròu 200 ànni da pâxe, adreitûa ciù da Svìsera[6]. A Svéçia a l'é restâ neotrâle inte tùtte dôe e goære mondiâli e inta goæra fréida, scibén che a partî da-o 2009 a l'à incomensòu a colaborâ de ciù co-a NATO.
Economîa e polìtica[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Svéçia a l'à svilupòu 'n fórte stâto sociâle, in sciâ bâze do coscì dîto modéllo nòrdico, ch'o garantìsce 'n'ascisténsa sanitâia universâle e 'n'educaçión, livéllo universcitâio inclûzo, de bàdda a tùtti i sò çitadìn. A naçión a l'à l'unzén rédito pro capite ciù âto a-o móndo e 'n livéllo asæ âto de qualitæ de vìtta, d'educaçión, d'ascisténsa sanitâia, de conpetitivitæ econòmica, de paritæ de génere e de svilùppo umâno in generâle[7][8][9].
A Svéçia a l'é 'na monarchîa costituçionâle e 'na democraçîa parlamentâre, co-o potêre legislatîvo ch'o vêgne ezercitòu da-i 349 ménbri do Riksdag, asenblêa a 'na sôla càmia. A l'é 'n stâto unitâio, spartîo tra 21 contêe e 290 comùn. A naçión a l'é intrâ inte l'Unión Eoropêa a-o 1° de zenâ do 1995 ma a l'à refuòu, co-in referendum, de parteçipâ a l'Eorozöna e a-a NATO ascì. A l'é un di ménbri de Naçioìn Unîe, do Conséggio nòrdico, da WTO e de l'OECD.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (SV) Befolkningsstatistik, in sce scb.se. URL consultòu o 10 arvî 2022.
- ↑ (SV) Digerdöden, Historiska Museet. URL consultòu l'11 arvî 2022.
- ↑ (SV) Värre än forskarna anat: Digerdöden, in sce fof.se. URL consultòu l'11 arvî 2022.
- ↑ (SV) Artikelarkiv, SO-rummet. URL consultòu l'11 arvî 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 9 òtôbre 2017).
- ↑ (EN) Ben Birnbaum, WikiLeaks reveal Swedes gave intel on Russia, Iran, in sce washingtontimes.com, 2 dexénbre 2010. URL consultòu l'11 arvî 2022.
- ↑ (EN) Solveig Rundquist, Sweden celebrates 200 years of peace, in sce thelocal.se, 15 agòsto 2014. URL consultòu l'11 arvî 2022.
- ↑ (EN) 2013 Human Development Report (PDF), United Nations Development Programme. URL consultòu l'11 arvî 2022.
- ↑ (EN) OECD Better Life Index, OECD Publishing. URL consultòu l'11 arvî 2022.
- ↑ (EN) Global Competitiveness Report 2012–2013, World Economic Forum. URL consultòu l'11 arvî 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 10 dexénbre 2014).
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (EN) Steven Koblik, Sweden's Development from Poverty to Affluence 1750-1970, U of Minnesota Press, 1975, ISBN 0-816-60766-4.
- (EN) Franklin Daniel Scott, Sweden, the Nation's History, SIU Press, 1988, ISBN 0-809-31489-4.
- (EN) AA. VV., National Atlas of Sweden, Coronet Books, 1990s.
- (EN) Torbjörn Larsson e Henry Bäck, Governing and Governance in Sweden, Professional Publishing Svc., 2008, ISBN 91-44-03682-5.
- (EN) Neil Kent, A Concise History of Sweden, Cambridge University Press, 2008, ISBN 0-521-01227-9.
- (EN) Charlotte Rosen Svensson, Culture Shock! Sweden: A Survival Guide to Customs and Etiquette, Marshall Cavendish, 2009, ISBN 98-14-43590-2.
- (EN) Insight Guides, Insight Guides Sweden, 7ª ed., Apa Publications, 2016, ISBN 1-786-71545-7.
- (EN) Benedict Walker, Craig McLachlan e Becky Ohlsen, Lonely Planet Sweden, 7ª ed., Lonely Planet, 2018, ISBN 1-786-57468-3.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Svéçia
Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (SV, EN) Scîto ofiçiâ, in sce sweden.se. URL consultòu l'11 arvî 2022.
- (SV, EN) Scîto ofiçiâ do govèrno, in sce government.se. URL consultòu l'11 arvî 2022.
- (SV, EN) Scîto ofiçiâ da famìggia reâ, in sce kungahuset.se. URL consultòu l'11 arvî 2022.
- (SV, EN) Scîto ofiçiâ do parlaménto, in sce riksdagen.se. URL consultòu l'11 arvî 2022.
- (ET, NL, DE, FR) Scîto turìstico ofiçiâ, in sce visitsweden.com. URL consultòu l'11 arvî 2022.


text:
Isoa de Rhode
Nomme ofiçiâ: The State of Rhode Island and Providence Plantations (Stato de l'isoa de Rhode e de Ciantaxoin da Providença).
Descriçion e stöiaModìfica
O Stato de l'Isoa de Rhode o l'ea ûnn-a de trezze colònie americann-e che se son rebellæ a-a dominaçion ingleize e han inçòu a Rivoluçion American-a ch'a l'ha portòu a-a deciaraçion d'indipendença do 1776.
A sò capitâ a l'è Providence.
O Stato de l'Isoa de Rhode o l'è o ciù piccìn di Stati Unïi con 3.144 km² de seu.
Galerîa de inmaggineModìfica
Colegaménti esterniModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Isoa de Rhode


text:
Çittæ de Paraná (Argentinn-a)
Paraná a l'è 'na çittæ de l'Argentinn-a, capitâ da provinsa d'Entre Ríos, into çentro-est do Pàize, inscio sciûmme Paraná.
GeògrafiaModìfica
A stà a 470 chilometri da Buenos Aires, e a çirca 25 chilometri da vexinn-a çittæ de Santa Fe, inta provinsa do mæximo nomme, co-a quæ a forma squæxi 'na sola area ûrbann-a, grassie a-o dïto túnel subfluvial sotta a-o sciûmme Paraná, c'o collega tûtti doî capolêughi.
StöiaModìfica
A a fin do 2001 a gh'âva 235.731 abitanti, e o se stima che anchêu a l'avieiva ciû de 350.000 abitanti.
Pòsti de interèsseModìfica
EconomiaModìfica
ColtûaModìfica
ManifestaçioinModìfica
Feste e fëeModìfica
ComunicaçioinModìfica
Conligaménti esterniModìfica
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Çittæ de Paraná


text:
Enrico Scaravelli
Enrico Scaravelli (Pegognaga, 8 màzzo 1928 - Zêna, 29 zùgno 2018) o l'é stæto 'n poêta e dramatùrgo italiàn.
Tra i outoî de mûxica e tiâtro contenporànni, o Scaravelli o l'é caraterizòu da-a variêtæ di têmi da lê tratæ, che l'àn portòu a spaçiâ da-a scrîtûa de racónti a quélla de cansoìn pe numerôxi intèrpreti italién, scìnn-a-a produçión tiatrâle, con vàrri tèsti scrîti in zenéize, mantovàn e italiàn che són stæti raprezentæ in tùtta a penîzoa[1].
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
Òtegnûo o diplöma da giòmetra, da-o 1931 o Scaravelli o s'é trasferîo a Zêna, dónde o l'à travagiòu inta pùblica aministraçión. O l'à incomensòu a scrîve, pe sò demôa, de föe pe banbìn, racónti in sciâ Segónda Goæra Mondiâle, fæto ch'o l'à segnòu profondaménte[2], óltre che de poêxîe in zenéize e in mantovàn, co-e quæ o l'à goâgnòu di prémmi regionâli e naçionâli.
A sò ativitæ a s'é pöi estéiza a quélla de parolê ascì, ségge in zenéize che in italiàn, co-a produçión de ciù ò mêno 'n çentanâ de tèsti che són stæti càntæ, tra i âtri, da Tony Dallara, Bobby Solo, Betty Curtis, Enrico Musiani, Gino Latilla, Marisa Brando e Piero Parodi[2].
Inta sò ativitæ da dramatùrgo o l'à scrîto ciù de quarànta tèsti in zenéize, pàrte prinçipâ da sò produçión tiatrâle, di quæ 'na trenténn-a a l'é stæta tradûta e rivixitâ da lê mæximo in mantovàn e 'n'âtra dêxénn-a in italiàn. Insémme a âtre òpere scrîte pe 'n pùblico ciù zoêno, o l'à dónca prodûto 'n totâle de 75 comédie brilànti che, ancón a-a giornâ d'ancheu, són raprezentæ in tùtta a penîzoa. Pe de ciù, in vàrie òcaxoìn, o l'à parteçipòu a-e raprezentaçioìn de sò òpere cómme comediànte, intràndo coscì a fâ pàrte ségge di dramatùrghi che di atoî contenporàni[3].
Produçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
Tra e sò òpere, o l'à publicòu dôe arecugéite de poêxîe da-o tìtolo Mare Dolce (Pirella editô, 1983)[4] e Un'ancora (ediçioìn outoî outogestî)[5], óltre che 'na série de racónti da-o tìtolo Racconti e Favole non soltanto per bambini[6]. Aprêuvo a-a sò ativitæ de outô contenporànio in zenéize, o l'é çitòu ànche inte 'n inportànte sàggio de letiatûa lìgure do Fiorenzo Toso[7].
Çertidùn di sò tèsti tiatrâli, cómme E rostïe sotto a cenie e Gente nostra són stæti publicæ da-a Càscia de Rispàrmio de Zêna e Inpéria ascì[8]. In particolâ, a segónda, a l'é asæ despægia da-o rèsto da sò produçión aprêuvo a-o têma tratòu, ö sæ a vìtta in ténpo de goæra co-ina stöia che, pur sfiorando il dramma per l'autenticità dei fatti accaduti, viene vissuta dalla protagonista, nonna Dirce, con sarcasmo e ironia[9].
Òpere[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Racónti
- Nemesi
- 10 Giugno 1940
- Il rapido per Praga
- Quel febbraio 1941
- Un biglietto dalla tradotta
- Appunti di guerra
- Gli ultimi colpi di coda
- Una storia qualunque
- Racconti e Favole non soltanto per bambini
- L'allievo pescou
- Comédie
In zenéize[10]:
- Gente nostra (tradûta in mantovàn, veronéize e italiàn ascì)
- Ûnn-a valixe pinn-a de vento (tradûta in mantovàn e italiàn ascì)
- E rostïe sotto a cenie (tradûta in mantovàn e italiàn ascì)
- O penscionou (tradûta in mantovàn e italiàn ascì)
- Premiata ditta Sciaccalûga & C (tradûta in mantovàn e italiàn ascì)
- Pè 'na magna' de marenghi (tradûta in mantovàn ascì)
- Nestinn-a ('na stöia a Boccadäze)
- A vorpo sotto l'ascella (tradûta in mantovàn e italiàn ascì)
- O barban do castello (tradûta in mantovàn ascì)
- Manezzi inte 'n maneggio (tradûta in mantovàn ascì)
- Quande Zena a s'addescia (tradûta in italiàn ascì)
- 47, o morto ch'o parla (ûn liòn despëttaddo) (tradûta in sanremàsco e mantovàn)
- O ballin di affari (tradûta in mantovàn e regiàn ascì)
- O villezzo do fantaxima
- A bella de Torriggia
- Ninte donne a bordo
- Maniman (no se sa mai che..) (tradûta in mantovàn ascì)
- Zeughi de chiromante (tradûta in mantovàn ascì)
- No l'è tutt'öu quello che lûxe (tradûta in mantovàn ascì)
- O Bastian conträio (tradûta in mantovàn ascì)
- I sciantilin (tradûta in mantovàn ascì)
- O ritorno do trisävo (tradûta in mantovàn ascì)
- Ûn corpo de fûrmine, òscîa O Tesoro de Napoliòn (tradûta in mantovàn ascì)
- L'è 'n bello dî (tradûta in mantovàn ascì)
- E arve scüe
- A villa in vendita
- Moaè següa, poaè... incerto (tradûta in sanmarinéize ascì)
- Ûnn-a famiggia comme se deve (tradûta in mantovàn ascì)
- A portea do condominio (tradûta in mantovàn ascì)
- Ûn bravo german
- Rïe ben chi rïe pe' ûrtimo
- Maccaia
- Bocce
- S'a ne va ben semmo...arroinæ
- Tûtto pe ûn corpo de testa
- I fantaximi'... ma no existan!
- O scïto (tradûta in mantovàn ascì)
- Bon Natale gente
- No gh'è pescio senza resca
- Un garbûggio desbroggiou
- Pensionato alle rose
- E ûrtime feugge
In mantovàn (no són minsonæ quélle de quæ a gh'è a versción in zenéize)[11]:
- Cal General ad me moier
In italiàn (no són minsonæ quélle de quæ a gh'è a versción in zenéize)[12][13]:
- L'orologio muto
- Una bella giornata
- L'albero
- Quattro sfere di sabbia
- Il paese di Fandonia e Veritania
- La fabbrica delle parole
Prémmi e riconosciménti[modìfica | modìfica wikitèsto]
Divèrsci són, inta cariêra do Scaravelli, i prémmi goâgnæ a livéllo locâle e regionâle pi-â sò ativitæ de scritô e de outô; óltre a 'sti riconosciménti chi o Scaravelli o l'à goâgnòu ànche 'na medàggia d'öo into 1970 a-o concórso naçionâle Hans Christian Andersen pi-â föa Il paese di Fandonia e Veritania e o segóndo prémio into 1980 con L'amuleto di Aniuk[14]. Into 1983 o l'à òtegnûo o segóndo prémio a-o concórso internaçionâle a-o Carlevâ de Viaréggio co-ina sò poêxîa[14].
A-i 18 de novénbre do 2015, l'asociaçión "A Conpàgna" a l'à conferîo a-o Scaravelli o Prémio speciâle "Giöxèppe Marzari" co-a motivaçión[14]:
Foresto de nascita ma zeneize d'adoçion, o l'è personn-a estroza, comunicativa e de grande verve artistica; o scrive testi e o l'interpreta personaggi comici a conferma de 'n'atenta vixon e conoscenza da comedia in zeneize.
Aprêuvo a-a sò ativitæ, into 1991 o l'à riçevûo o tìtolo de Ofiçiâ órdine a-o mérito da Repùbrica Italiànn-a[15].
Ofiçiâ órdine a-o mérito da Repùbrica Italiànn-a
- 27 dexénbre 1991
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (IT) Enrico Scaravelli - Biografia, in sce enrico.scaravelli.net. URL consultòu o 5 òtôbre 2021.
- ↑ 2,0 2,1 Bruno De Ceresa, artìcolo dedicòu in sciô Sécolo, 7 seténbre 2002
- ↑ (IT) Dino Puncuh, Storia della cultura ligure, in Àtti da Socjêtæ Lìgure d'Istöia Pâtria, vol. 119, Socjêtæ Lìgure d'Istöia Pâtria, 2004, p. 554.
- ↑ (IT) Enrico Scaravelli, Mare dolce: poesie, Pirella, 1983.
- ↑ (IT) Vittorio Montanari, Mantovano "extra muros" in quel di Genova premiato commediografo, in La voce di Mantova, 17 lùggio 2009.
- ↑ (IT) Enrico Scaravelli - Racconti, in sce enrico.scaravelli.net. URL consultòu o 5 òtôbre 2021.
- ↑ (IT) Fiorenzo Toso, La letteratura ligure in genovese e nei dialetti locali. Profilo storico e antologia, Recco-Udine, Le mani, 2009-2012, p. 43.
- ↑ (IT) Cataloghi e collezioni digitali delle biblioteche italiane - Enrico Scaravelli, in sce internetculturale.it. URL consultòu o 5 òtôbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 9 zenâ 2015).
- ↑ (IT) Recensción do tiâtro Vèrdi, in sce teatroverdigenova.it. URL consultòu o 5 òtôbre 2021.
- ↑ (IT) Enrico Scaravelli - Opere teatrali - Opere teatrali in genovese, in sce enrico.scaravelli.net. URL consultòu o 5 òtôbre 2021.
- ↑ (IT) Enrico Scaravelli - Opere teatrali - Opere teatrali in mantovano, in sce enrico.scaravelli.net. URL consultòu o 5 òtôbre 2021.
- ↑ (IT) Enrico Scaravelli - Opere teatrali - Opere teatrali in italiano, in sce enrico.scaravelli.net. URL consultòu o 5 òtôbre 2021.
- ↑ (IT) Enrico Scaravelli - Opere teatrali - Opere teatrali per ragazzi, in sce enrico.scaravelli.net. URL consultòu o 5 òtôbre 2021.
- ↑ 14,0 14,1 14,2 (IT) Enrico Scaravelli - Riconoscimenti, in sce enrico.scaravelli.net. URL consultòu o 5 òtôbre 2021.
- ↑ (IT) Schêda in sciô scîto da Prescidénsa da Repùbrica Italiànn-a, in sce quirinale.it. URL consultòu o 5 òtôbre 2021.
Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Scîto ofiçiâ, in sce enrico.scaravelli.net. URL consultòu o 5 òtôbre 2021.
- (LIJ, EML, IT) Copioìn di tèsti tiatrâli do Scaravelli, in sce ateatro.info. URL consultòu o 5 òtôbre 2021.


text:
Gêxa abaçîa da Madonna da Sanitæ
A gêxa abaçîa da Madònna da Sanitæ a l'é 'n scîto sâcro catòlico de Zêna scitoòu inta zöna conpréiza tra a crêuza de Sant'Ànna e quélla de Sàn Rochìn, in çìmma a-a montâ da-o mæximo nómme, into quartê de Castelétto[1]. D'ancheu a l'é pàrte da paròcchia de Sàn Pòulo[2].
StöiaModìfica
A gêxa de Sàn BenardìnModìfica
A gêxa da Madònna da Sanitæ a no l'é stæta a prìmma costruçión religiôza a êse tiâ sciù inta zöna; defæti, a-o mêno da-o 1455, gh'êa chi a gêxétta de "Sàn Benardìn de fêua da pòrta de l'Acasêua". Scibén ch'a no l'é ciæa a dæta da costruçión de sto cazaménto chi, de segûo a remónta a-o moménto sùbito dòppo a-a diciaraçión de santitæ de Benardìn da Siêna into 1450; ch'o l'êa mòrto into 1444 depoî êse stæto 'n inportànte pacificatô inta polìtica tribolâ de quélli ànni.
Conpletâ dónca d'in gîo a-o 1455, a gêxétta a l'é stæta afidâ, into 1486, a-i móneghi basilién de l'arénte monestê de Sàn Bertomê di Armêni da-o cardinâ Pòulo Fregôxo. Sto cazaménto chi, scibén ch'o l'é stæto fîto caciòu zu pi-â realizaçión da nêuva abaçîa, o l'é restòu inta toponomàstega do pòsto dàndo o sò nómme a-a zöna, a-a Montâ ch'a pàrte da Madònna da Sanitæ e a l'arénte tòcco de miâge de çénta co-a sò pòrta, costroîo into sécolo XVII inte l'ànbito da realizaçión de Miâge Nêuve lóngo a crénn-a do Mónte Pêado.
L'abaçîaModìfica
A stöia da gêxa-abaçîa da Madònna da Sanitæ a l'é ligâ in mòddo stréito a quélla da famìggia de lignêua di De Mâi. A sò costruçión a l'é stæta vosciûa da-o marchéize Stêva De Mâi, bezâvo de l'òmònimo dûxe da Repùbrica de Zêna, propiêtâio de sto terén chi e da gêxétta de Sàn Benardìn za vèrso a fìn do Çinqueçénto, óltre che de tære ciù a sùd dónde o l'àiva fæto costroî a sò rescidénsa da stæ e a vixìnn-a tôre de diféiza.
Anàndo aprêuvo a-o testaménto do marchéize do 1592, a sò fìggia Diànn-a a l'à domandòu a-o pàppa Cleménte VIII o permìsso de caciâ zu a vêgia capélla, de mòddo de fâ o pòsto a 'na gêxa patrìçia pi-â pròpia cazàdda ciù gròssa e decorâ, sott'a-o tìtolo de "Abaçîa da Madònna da Sanitæ". O Stêva De Mâi, dexiderôzo d'inandiâ fîto e òpere de realizaçión, o l'àiva za fæto preparâ o progètto do cazaménto da pàrte de l'avoxòu architétto lìgure Zâne Ponzéllo, ch'o l'êa in quélli ànni "architétto generâle da Repùbrica". Pe de ciù, o marchéize o l'à stabilîo che, depoî a sò mòrte, tùtti i goâgni che vegnîvan da-e sò salìnn-e in Spàgna, spécce quélle de Badaxos e in Andalózia, foîsan destinæ a-i travàggi pi-â costruçión da gêxa e che a sò sàrma a no vegnìsse asoterâ in mòddo definitîvo da âtre pàrte, pe poéila stramûa inta nêuva gêxa a-a fìn di travàggi. In sciâ fìn, into 1593, cómme són arivæ i permìsci da Rómma l'òpera de costruçión a l'é stæta incomensâ.
Inte l'ànno 1614, co-a costruçión ch'a l'êa squæxi conpletâ, a gêxa a l'é stæta diciarâ da-o çeimonê de l'arçivéscovo cardinâ Òràçio Spìnoa cómme adàtta pò-u cùlto, co-i De Mâi che, aprêuvo a 'na licénsa concéssa da-o cardinâ mæximo, àn afidòu a nêuva abaçîa a-i Carmelitén Descâsci de l'arénte convénto de Sant'Ànna, ch'àn dónca comensòu a dîghe méssa e a stâ inte l'arénte cazaménto a lô riservòu. Finîi i travàggi into 1635, o patrón de l'abaçîa Ansâdo De Mâi, vegnûo magiô d’etæ, co-în àtto rogòu da-o scrivàn Zâne Pòggi, o l'à afidòu do tùtto o cazaménto e i terén d'in gîo a-i Carmelitén Descâsci, che pöco dòppo àn stabilîo chi a sêde da sò schêua. L'abòu da Madònna da Sanitæ, ch'o no l'àiva l'òbligo de rescidénsa inte l'abaçîa, segóndo o sò regolaménto o dovéiva êse çernûo tra o cêgo secolâ da-o patrón da gêxa e o vegnîva pöi nominòu da l'arçivéscovo.
Co-o sccéuppo da rivoluçión françéize e, into 1797, de quélla zenéize ascì, coscì cómme tànte âtre propiêtæ da Gêxa inta zöna, l'abaçîa a l'é stæta confiscâ da-o govèrno da Repùbrica Lìgure e i pàddri carmelitén són stæti dónca caciæ. A ògni mòddo, dæto che ni a gêxa ni o convénto da-arénte êan de propiêtæ di Carmelitén Descâsci ma benscì di marchéixi De Mâi, conservàndo quésti 'na çèrta outoritæ e òtegnûi tórna i sò privilêgi co-a fìn do regìmme "democràtico", són dónca ariescîi a ricuperâ o contròllo de l'abaçîa inte l'ànno 1807. Depoî a-a chéita de l'inpêro françéize e a sucescîva pérdia da lìgure indipendénsa, inte l'ànno 1821, méntre l'abòu o l'êa l'Agostìn De Mâi, futûro véscovo de Sànn-a, i marchéixi patroìn àn decîzo d'afidâ a gêxa e o convénto a-e móneghe de claozûa da Vixitaçión de Sànta Màia (comuneménte dîte Vixitandìnn-e), órdine fondòu da Sàn Françésco de Sales. Ste móneghe chi, che stâvan into convénto de Móneghe Turchìnn-e de Castelétto, són stæte çernûe aprêuvo a-o fæto ch'àivan comensòu a inandiâ, inta Madònna da Sanitæ, 'n convìtto pe-e figétte da nobiltæ zenéize. Coscì, depoî a l'aprovaçión do rè e do pàppa Pîo VII, arivâ into 1822, finîe e òpere d'adataménto do monestê inte l'ànno a vegnî e móneghe àn fæto stramûo chi.
Inte l'ànno 1870 gh'é stæta 'n'iroçión de trùppe sardegnòlle into monestê, ch'àn sachezòu i arêdi e che voriéivan confiscâ o cazaménto ascì ma, aprêuvo a l'intervénto di marchéixi, e móneghe són posciûe restâghe. Into 1924 i De Mâi àn però renonçiòu a-i sò dirìtti in sce l'abaçîa, formàndo con âtri çitadìn a "Socjêtæ Anònima Bêni Inmòbili Sanitæ" che, da nêuva propiêtâia do cazaménto, a l'àiva comensòu a vénde i terén a sùd e a ponénte do monestê (ö sæ lóngo a Stràdda de l'Antönio Cròcco), conservàndo sôlo a gêxa, o convénto e-e tære coltivæ vèrso nòrd e levànte.
L'abaçîa, a partî da-i 12 de zùgno do 1934, a l'é stæta catalogâ co-in decrétto ministeriâle tra i monuménti d'interèsse naçionâle ma, purtròppo, a-i 12 d'òtôbre do 1942 a l'à patîo di gròsci dànni inte un di bonbardaménti da çitæ inta Segónda Goæra Mondiâle, co-e móneghe che se són dovûe trasferî da 'n'âtra pàrte. A ògni mòddo, dòppo a fìn da goæra, s'é decîza a refæta sôlo da pàrte de ponénte do cazaménto, co-a gêxa ch'a l'êa stæta dónca serâ. In sciâ fìn, e móneghe àn fæto stramûo inte 'n monestê de Ciâvai, donàndo e sò quöte di inmòbili a-o monestê de Sànta Màia, ch'o l'à vendûo l'intrêgo cazaménto de fêua da gêxa a vàrie inpréize inmobiliâri, ch'àn dónca caciòu zu o rèsto de l'abaçîa.
RicostruçiónModìfica
Sôlo quàrche dêxénn-a d’ànni dòppo a goæra, aprêuvo a l'interesaménto dirétto do cardinâ Giöxèppe Scîri, in sciâ fìn s'é decîzo d'inandiâ i travàggi pi-â sò ricostruçión. Defæti e móneghe visitandìnn-e àivan decîzo de fâ stramûo inte 'n âtro monestê e, afidòu 'n incàrego inportànte in çitæ a-o pàreco Zâne Izétta, o cardinâ o gh'àiva consegiòu d'anâ inte l'apartaménto de l'ecs scàgno do capelàn de l'abaçîa. Inte sto mòddo chi o præ Zâne o l'à "ereditòu" o dovéi de tegnî avèrta a gêxa patrìçia di De Mâi, vegiàndo in scê tónbe di sò antenæ, scibén che, inte 'n prìmmo moménto, o l'òfiçiâva inte 'na capelétta picìnn-a alestîa da-arénte a-a gêxa, ch'a l'êa stæta danezâ lê ascì da-i bonbardaménti.
L'òpera de refæta, afidâ a l'inzegnê Unbèrto Pagnìn (o màio da marchéiza Giuliànn-a De Mâi) e gràçie a l'agiùtto do génio civîle e a-e òfèrte di parochién ascì, a l'à permìsso o recùpero conplêto da gêxa, consegnâ da l'arçivéscovo mæximo a-o cùlto di fedêli into 1965, doî ànni dòppo a fìn di travàggi.
DescriçiónModìfica
O de fêuaModìfica
A gêxa a se trêuva inte 'na poxiçión rialsâ rispètto a-o livèllo de l'arénte Montâ da Madònna da Sanitæ, a-a quæ a l'é colegâ pe mêzo de 'na dóggia scainâ. A ciànta da gêxa a l'é a éutto lâti, co-ina capélla pe ciaschedùn e a zöna do presbitêio ch'a l'é serâ da 'n cöo ciàtto covèrto da 'n vòrto a véia in sce bâze quadrâta. Da-o céntro do cazaménto a l'é stæta tiâ sciù 'na cópola, realizâ in sce 'n èrto tanbûo a éutto lâti, ciaschedùn dotòu de 'n barcón. Tùtte e strutûe portànti verticâli són fæte co-ina muatûa mésccia, formâ de blòcchi de prîa dûa e de âtri in laterìççi, tegnûi insémme da màlta e rifinîi con crósta da miâge a civîle.
O téito o l'é a dóggia fâda e, inta pàrte centrâle, a cópola. O l'é rivestîo co-in mànto de finitûa de abæn e o l'à 'n córmo ch'o l'é pe cóntra fæto de cóppi de chéutto.
A faciâta da gêxa a l'é covèrta a-a vìsta da 'n pòrtego âto 'n ciàn con, a-o sò céntro, o portâ prinçipâ. A-o fiànco do portâ gh'é dôe fìnte chinòlle in stîle corìnçio ch'arézan 'n eleménto òrizóntale sôvia a-o quæ gh'é 'n tìnpano in doî tòcchi separæ con, into mêzo, o stémma da famìggia di De Mâi. O rèsto da fìnta faciâta o l'é fæto in mòddo scimétrîco ascì, con doî barcoìn retangolâri sormontæ da dôe lunétte e, ancón ciù vèrso l'estèrno, con doî nìcci conpréixi tra dôe fìnte chinòlle che, sôvia a l'eleménto òrizóntale, prezéntan doî tìnpani de fórma triangolâre. L'intrêga faciâta a l'é covèrta da crósta da miâge a civîle.
O dréntoModìfica
O drénto da gêxa o l'é spartîo tra doî locâli, ö sæ o pòrtego seròu depoî a-a costruçión e l'àola de fòrma eutagonâle. Partìndo da-o pòrtego, gh'é za e prìmme òpere d'àrte conservæ inta gêxa: in particolâ, in sciâ mancìnn-a, gh'é 'n'inportànte pitûa in sce ciàppa do Lùcco Cangiâxo ch'a rafigûa a Sâcra Famìggia con Nanìn. In sciâ drîta gh'é, pe cóntra, 'n bùsto in màrmo de schêua lìgure de l'Ansâdo De Mâi, amiràlio zenéize do sécolo XIII (da no confònde co-o patrón de l'abaçîa da-o mæximo nómme), che in prinçìpio o l'êa inta capélla di De Mâi da gêxa de Sàn Doménego, caciâ zu into 1826 pe fâ o pòsto a-a nêuva Ciàssa De Feræ.
Into locâle prinçipâ do cazaménto gh'é ascì numerôze òpere, spartîe tra o presbitêio e-e sêi capelétte. O presbitêio, separòu da l'àola da de baléuistre fæte da-o Zâne Tomâxo Orsolìn, o l'à ancón a ciù pàrte di arêdi òriginâli do Seiçénto, de schêua lìgure-lonbàrda e fæti sorviatùtto de màrmo giànco. Drénto l'artâ són conservæ de relìchie de Sàn Zâne præ, ricuperæ inte de catacónbe române, co-o sò portéllo ch'o l'é decoròu co-în êuio in sce ràmmo do 1650 ch'o rafigûa a Çénn-a de Emaus. O croxefìsso da gêxa, fæto d'avòrio, o l'é da fìn de l'Eutoçénto; a pâa d'artâ a l'é 'n'òpera do 1615 ciamâ Madònna da Sanitæ de præ Zânte Narducci.
O paviménto de l'àola o l'é fæto de ciàppe a éutto lâti de bardìggio alternæ, inti spàççi quadrâti che rèstan, da di tochétti de màrmo giànco. Into presbitêio gh'é pe cóntra 'n motîvo diferénte, realizòu con de ciàppe de màrmo giànco o bardìggio de fórma eutagonâle e retangolâre, mìsse a tìnte alternæ.
CapelétteModìfica
In scî lâti de l'àola, de fêua de quélli dónde gh'é o presbitêio e l'intrâ da gêxa, se trêuvan sêi capelétte, træ in sciâ drîta e-e âtre in sciâ mancìnn-a. In particolâ, inte ciaschedùnn-a de ste chi, gh'é conservòu:
- Prìmma capélla in sciâ mancìnn-a: inte sta capélla chi gh'é o confescionâio da gêxa, realizòu con légno de nôxe into 1750, e 'n croxefìsso de légno do Sèteçénto, de schêua lìgure. Gh'é ascì dôe pitûe: o Crìsto in crôxe do Duflos e a Sónta do G. Rafétto, êuio in sce téia do 1760.
- Segónda capélla in sciâ mancìnn-a: chi gh'é conservòu 'n quàddro do Seiçénto do Zâne Batìsta Pàggi ch'o rafigûa a Madònna co-i Sànti protetoî de Zêna, ö sæ Sàn Zòrzo, Sàn Zâne Batìsta, Sàn Scî e Sàn Loénso.
- Tèrsa capélla in sciâ mancìnn-a: a l'é dotâ de 'n'artâ picìnn-a de màrmo giànco do Sèteçénto, rìcca de intàrsci e co-o portéllo do tabernàcolo ch'o l'é decoròu da-a Comenión de Sàn Têxo, êuio in sce ràmmo do '700.
- Prìmma capélla in sciâ drîta: o quàddro conservòu chi o l'é a Lapidaçión de Sàn Stêva, êuio in sce téia de schêua lìgure do Seiçénto. Gh'é ascì 'n panéllo de légno intagiòu e decoròu, de schêua lìgure do mæximo perîodo.
- Segónda capélla in sciâ drîta: inte sta capélla chi gh'é 'n'òpera de l'avoxòu pitô zenéize Doménego Piöla, ö sæ Sant'Ànna e famìggia, êuio in sce téia do 1680.
- Tèrsa capélla in sciâ drîta: inte l'ùrtima capélla in sciâ drîta gh'é conservòu 'n quàddro ciù modèrno, ö sæ o Sâcro Cheu do Corâdo Mazzari, êuio in sce téia realizòu into 1969.
E tònbeModìfica
A caxón da sò costruçión cómme gêxa privâ di De Mâi, inta Madònna da Sanitæ gh'é e tònbe di ménbri ciù avoxæ da famìggia. In particolâ, se pêuan aregordâ:
- Agostìn De Mâi (1587-1645): fìggio do Françésco e de Lélia Pravexìn, o l'é stæto 'n inportànte òmmo polìtico e anbasciatô da Repùbrica de Zêna[3].
- Doménego Màia De Mâi (1653-1726): fìggio do Stêva dûxe e de Lìvia Màia Lercâ, a-i 9 de seténbre do 1707 o l'é stæto nominòu 139° dûxe da Repùbrica de Zêna[4].
- Gêumo De Mâi (1644-1702): fìggio lê ascì do Stêva dûxe e da sò prìmma mogê Valéria Damæn, a-i 3 de zùgno do 1699 o l'é stæto nominòu 135° dûxe da Repùbrica de Zêna[5].
- Loénso De Mâi (1685-1772): fìggio do Nichiôzo de Stêva e de Violantìnn-a Gàoli, a-o 1° de frevâ do 1744 o l'é stæto nominòu 157° dûxe da Repùbrica de Zêna[6].
- Stêva De Mâi (1593-1674): fìggio do Françésco e de Lélia Pravexìn, a-i 13 d'arvî do 1663 o l'é stæto nominòu 117º dûxe da Repùbrica de Zêna[7].
NòtteModìfica
- ↑ TCI, 2009, p. 183
- ↑ (IT) Chiesa dell′Abbazia di Santa Maria della Sanità (Genova), in sce chieseitaliane.chiesacattolica.it. URL consultòu o 31 màzzo 2022.
- ↑ (IT) Maristella Cavanna Ciappina, DE MARI, Agostino, in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 38, Treccani, 1990.
- ↑ (IT) Maristella Cavanna Ciappina, DE MARI, Domenico Maria, in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 38, Treccani, 1990.
- ↑ (IT) Maristella Cavanna Ciappina, DE MARI, Girolamo, in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 38, Treccani, 1990.
- ↑ (IT) Maristella Cavanna Ciappina, DE MARI, Lorenzo, in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 38, Treccani, 1990.
- ↑ (IT) Maristella Cavanna Ciappina, DE MARI, Stefano, in Dizionario Biografico degli Italiani, vol. 38, Treccani, 1990.
BibliografîaModìfica
- (IT) Santa Maria della Sanità, in Descrizione di Genova e del genovesato, vol. 3, Zêna, Tipografia Ferrando, 1846, p. 186.
- (IT) Emìn Denéigro, Catalogo delle ville genovesi, Bertello, 1967.
- (IT) Touring clùb italiàn, Liguria, 7ª ed., Touring Editore, 2009, ISBN 88-36-54803-2.
Vôxe corelæModìfica
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce gêxa abaçîa da Madònna da Sanitæ
Colegaménti estèrniModìfica
- (IT) Chiesa dell'Abbazia di Santa Maria della Sanità (Genova), in sce beweb.chiesacattolica.it. URL consultòu o 30 màzzo 2022.
- (IT) S. Maria della Sanità, in sce amezena.net. URL consultòu o 31 màzzo 2022.
- (IT) I tesori (nascosti) di Genova - Abbazia di S. Maria della Sanità (PDF), in sce gruppocittadigenova.it. URL consultòu o 31 màzzo 2022.


text:
Categorîa:Régno Unîo
Quésta categorîa a l'arechéugge e vôxe che pàrlan de l'argoménto: Régno Unîo.
- Wikimedia Commons a contêgne 'na categorîa in sce l'argoménto Categorîa:Régno Unîo
Sotocategorîe
Quésta categorîa a contêgne e 5 sotocategorîe indicæ chi de sótta, pe 'n totâle de 5.
C
- Commonwealth (1 C, 1 P)
D
E
- Ex-colonie britanneghe (2 C, 28 P)
M
- Monarchi britanneghi (5 P)
T
- Teritöi d'oltremâ Britanneghi (1 C, 16 P)
Pàgine inta categorîa "Régno Unîo"
Quésta categorîa a contêgne e 7 pàgine indicæ chi de sótta, in sce 'n totâle de 7.


text:
Quechua
A léngua quechua (pronûnsia: chèciua) o quichua (pronûnsia: chìciua) a l'è parlä attraverso l'òvest d'o Sûdamerica, essendo a quârta ciû desteisa inte l'Americhe e a léngua nativa ciû parlä d'o continente, seguîa da-o Guaranì e l'Aymara.
Descriçion e stöiaModìfica
O sêu nomme o deriva da "qhichwa", «zona tempiä», e a l'ëa a léngua de l'Impeo Inca, dominante inta zona d'e Ande sûdamerican-e primma de l'arivo d'a colonizassiôn spagnòlla.
E costitûssioîn de Bolivia, Ecuadòr e Perù diciàran e léngue native d'ògni Pàize (tra quelle o Quechua) comme segônde léngue d'arente a-o spagnòllo.
A l'è ofiçiâ in Perù, Bolivia, Colombia e l'Ecuadòr. A végne ascì parlä in Argentinn-a e Cile, e da comûnitæ piccinn-e d'emigræ in Canada, Stati Unïi d'America, Méscico, Brasî, Spagna, Italia, Fransa e Giappon.
I sêu parlanti rivan a-i 14 millioîn, d'i quæ 9.600.000 inti Pàixi dove o Quechua o l'è nativo.
A paròlla nativa pe 'st'idioma a l'è "runasimi" (runa = òmmo, simi = léngua) che sajéiva a dî, "lenguaggio ûmàn".
Atri progèttiModìfica
- Wikipedia a gh'à 'n'ediçión in quechua (qu.wikipedia.org)
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Quechua


text:
Caligola
Caligola o Cægoa (lat. C. [Iulius] Caesar Germanicus). - Imperatô roman (Ançio 12 d. C. - Romma 41).
Figgio de Germanico e Agrippiña maggiô, o fu sorvenominao Caligula da-a cáçatúa militâ (caliga) ch'o portò scin da figgiœu. Successo a-o Tibeio (37) co l'agiutto do prefetto do pretoio Macron, o l'instaorò un governo assolúo, mettendose in urto co-o senato e e classe dirizente, mentre o çercava o favô popolâ. Dissolúo inta vitta privâ, o l'introdusse inta corte un fasto orientâ, e o preteize di onoî divin, sciuscitando rivotte tra i Zuê. A-a deboleçça da politica interna o çercò inutilmente remeddio co-a politica estera: o concesse de fæto in Palestiña una tetrarchia a l'Agrippa I, e o restituì o regno de Commagene a l'Antioco IV. A so açion militâ a fu inscignificante: a parte a spediçion in sce-o Ren ch'a l'arestò solo che un mero progetto, into 40 o l'organizzò una spediçion pe-a conquista da Britannia ch'a se resciorve' inte 'na farsa.
O fu infin amaçao inte 'na congiua de senatoî e cavagei, capezâ da-o tribun Cascio Cherea.
Do Cægoa gh'emmo molti retræti in scortua: un primmo gruppo, con di træti zoenî (Pariggi, Trieste, Veneçia, Niorche), un segondo, doppo l'avento a-o trono (Niorche, Copenaghen).
Conligamenti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Caligola


text:
Template:W
E instruçioìn chi de sótta són contegnûe inta sotopàgina Template:W/man (modìfica·cronologîa)
Quésto template d'avîso o serve a segnalâ che 'na vôxe no l'è ancón formatæ segóndo e lìnie goìdda de Wikipedia.
Ûzo
O template dêve êse inserîo a l'inìçio da vôxe ò da seçioîn e domanda i segoénti paràmetri:
- argoménto: argoménto asociòu a-a vôxe. (consegiòu)
L'è ascì poscìbile specìficâ 'n segóndo argoménto co-o paràmetro
|argoménto2=...òpû
|arg2=...
- dæta: méize e ànno inti quæ l'è stæto inserîo o template. O nómme do méize dêve êse scrîto in minóscolo e pe estéizo, l'ànno inte quàttro cîfre (òua l'è òtôbre 2022) (òbligatöio)
- coménto:tèsto lìbero pe spiêgâ o problêma da vôxe (ò da seçioîn), se necesâio. (facoltatîvo)
Scintàsci
{{W|argoménto|méize ànno|eventoâle coménto}}
Ezénpi d'ûzo
{{W|cinema|òtôbre 2022}}
Pe òmétte l'argoménto:
{{W||òtôbre 2022}}
Ezénpio co commento:
{{W|mûxica|òtôbre 2022|pe-a discografîa adêuviâ: ànno - Tìtolo}}
Ezénpio co 'n segóndo argoménto:
{{W|mûxica|òtôbre 2022|arg2=istöia}}
Dæti pe VisualEditor
A tabélla TemplateData chi de sótta a l'é contegnûa inta sotapàgina Template:W/TemplateData (modìfica·cronologîa)
Quésto template o serve a segnalâ che 'na vôxe a no l'è ancón formatâ segóndo e lìnie goìdda de Wikipedia.


text:
Attrito
L'Attrito a l'è a forza che se eserçita tra dui corpi quande frettan o rotolen l'ün in sce l'atro. In to primmo caxo se parla de attrito radente; in to segundo de attrito volvente. A forza d'attrito a l'ha sempre unna direzion opposta ao movimento di corpi, perciò a tende sempre a arrestalo. L'attrito radente o l'è maggiore de quello volvente: da chi l'ütilitæ di cuscinetti a sfere o a rulli. L'energia meccanica che l'attrito o sottrae ai corpi a no se converte in atra energia meccanica ma in calore.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
Attrito statico e attrito dinamico[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dürante o moto l'attrito o l'è dito dinamico e o l'è minore de quello che se ha all'inizio do moto meximo, ciammou attrito statico.
Atri tipi de attrito[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'attrito interno o l'è quello fra e varie parti de un gas o de un liquido; l'attrito do mezzo a l'è a rexistensa de un fluido ao moto di corpi che ghe sun immersi, e o fa parte da meccanica di fluidi.
Moto perpetuo de terza speçie[modìfica | modìfica wikitèsto]
Se fïse poscibile eliminä do tütto i attriti, saieva realizzabile un meccanismo che o reste in movimento senza fermase mai e senza riçeve energia da o de foa. Se tratta de quarcosa teoricamente poscibile, ma praticamente imposcibile. O l'è o coscìdito moto perpetuo de terza speçie: notemmo che o no contradixe nisciünna lezze fondamentale da fixica.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce attrito


text:
Serbia
A Sèrbia (Cpбиja in sèrbo, trasliteròu in Srbija, prononçiòu [sř̩bija]), conosciûa ofiçialménte cómme Repùbrica de Sèrbia (Peпyблиka Cpбиja in sèrbo, trasliteròu in Republika Srbija, prononçiòu [repǔblika sř̩bija]), a l'é 'n pàize de l'Eoröpa sùd-òrientâle sénsa sbócco in sciô mâ.
GiögrafîaModìfica
A Sèrbia a se trêuva a-a croxêa tra a Cianûa Panònica e i Balcâni. A confìnn-a a nòrd con l'Ungherîa, a nòrd-èst co-a Romanîa, a sùd-èst co-a Bulgarîa, a sùd co-a Macedònia do Nòrd, co-o Montenéigro a sùd-òvest e con Croàçia e Bòsnia-Erçegòvina a ponénte. Pe de ciù, a rivéndica o confìn con l'Albanîa ascì, pe mêzo do teritöio disputòu do Kosovo.
A Sèrbia a l'à 'na popolaçión de ciù ò mêno 7 milioìn de abitànti. A sò capitâle, e çitæ ciù grànde da naçión ascì, a l'é Belgràddo.
StöiaModìfica
Into teritöio da modèrna Sèrbia a l'é atestâ a prezénsa de l'òmmo scìnn-a da-o Paleolìtico; pe cóntra, e gènte slâve són arivæ inte l'àrea into sécolo VI, creàndo vàrri stâti regionâli inte l'Âta Etæ de Mêzo e de spésso vasàlli di régni di Bizantìn, di Frànchi e di Ungheréixi. O Régno de Sèrbia o l'à òtegnûo o riconosciménto ofiçiâ da-a Sànta Sêde e da Costantinòpoli into 1217, arivàndo a-a sò màscima estensción inte l'ànno 1346 con l'inpêro sèrbo. A-a meitæ do sécolo XVI, l'inpêro òtomàn o l'à conquistòu l'intrêga región da Sèrbia d'ancheu, contròllo ch'o l'é duòu scìnn-a-a controfensîva da monarchîa asbùrgica, a quæ a l'à incomensòu a espàndise vèrso a Sèrbia centrâle a partî da-a fìn do sécolo XVII, méntre a mantegnîva cómme sò bâze a Vojvodina. A-o prinçìpio do sécolo XIX, a rivoluçión sèrba a l'à portòu a-a creaçión de 'n stâto naçionâle, a prìmma monarchîa costituçionâle de l'àrea, a quæ co-o ténpo a l'à òcupòu di âtri teritöi ascì[1].
Aprêuvo a-e consegoénse da Prìmma Goæra Mondiâle e a-a sucesîva unificaçión de l'ecs teritöio da corónn-a asbùrgica da Vojvodina co-a Sèrbia, a naçión a l'à parteçipòu a-a fondaçión da Iogoslàvia insémme a âtri pàixi de slâvi meridionâli, entitæ unitâia ch'a l'é existîa in vàrie fórme scìnn-a-e goære iogoslâve inti ànni '90. Depoî a disoluçión da Iogoslàvia a Sèrbia a l'à formòu pe quàrche ànno 'na federaçión co-o Montenéigro[2], a quæ a s'é desfâ in mòddo pacìfico inte l'ànno 2006, fæto ch'o l'à portòu a Sèrbia a diventâ tórna 'na naçión indipendénte e sovrànn-a pi-â prìmma vòtta da-o 1918[3]. Into 2008, i raprezentànti de l'Asenblêa do Kosovo àn diciaròu in mòddo unilaterâle a sò indipendénsa, fæto ch'o l'à caxonòu de reaçioìn despæge inta comunitæ internaçionâle méntre a Sèrbia a contìnoa a rivendicâ quéllo teritöio cómme sótt'a-a sò sovranitæ.
Economîa e polìticaModìfica
A Sèrbia a l'é 'na repùbrica parlamentâre, costituçionâle e unitâia, co-în'economîa a rédito médio-âto a-o 64° pòsto inta clasìfica globâle de l'Ìndice de Svilùppo Umâno. A l'é un di ménbri de Naçioìn Unîe, do Conséggio d'Eoröpa, de l'OSCE, do Partenariâto pi-â Pâxe, da BSEC, do CEFTA e a l'é in córso a procedûa pe l'intrâ inta WTO.
A partî da-o 2014 a naçión a l'à inandiòu de tratatîve con l'Unión Eoropêa, con l'òbietîvo de intrâghe vèrso o 2025[4]. Formalménte a Sèrbia a l'é 'n pàize ch'o va aprêuvo a 'na polìtica de neotralitæ militâre. A naçión a garantìsce ascisténsa sanitâia universâle e educaçión primâia e secondâia de bàdda a tùtti i sò çitadìn.
NòtteModìfica
- ↑ (EN) Steven W. Sowards, The Serbian Revolution and the Serbian State, Michigan State University. URL consultòu l'8 arvî 2022.
- ↑ (EN) Yugoslav Agreement on Succession Issues (2001), in sce dipublico.com.ar, 3 agòsto 2010. URL consultòu l'8 arvî 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 26 màzzo 2012).
- ↑ (EN) FR Yugoslavia Investment Profile 2001 (PDF), EBRD Country Promotion Programme, p. 3. URL consultòu l'8 arvî 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 28 seténbre 2011).
- ↑ (EN) A credible enlargement perspective for and enhanced EU engagement with the Western Balkans (PDF), in sce ec.europa.eu, 6 frevâ 2018. URL consultòu l'8 arvî 2022.
BibliografîaModìfica
- (EN) Jovan Janićijević, Serbian culture through centuries: selected list of recommended reading, Yugoslav Authors' Agency, 1990.
- (EN) Alex N. Dragnich, Serbia's Historical Heritage, East European Monographs, 1994, ISBN 0-880-33244-1.
- (EN) Jovan Janicijevic, Cultural Treasury of Serbia, Idea, 1998, ISBN 978-86-7547-039-7..
- (EN) Pavle Ivić, The History of Serbian Culture, 2ª ed., Porthill Publishers, 1999, ISBN 1-870-73230-8.
- (EN) John K. Cox, The History of Serbia, Greenwood Publishing Group, 2002, ISBN 0-313-31290-7.
- (EN) Alex N. Dragnich, Serbia Through the Ages, East European Monographs, 2004, ISBN 0-880-33541-6.
- (FR) Dušan Bataković, Histoire du peuple serbe, L’Age d’Homme, 2005, ISBN 2-825-11958-X.
- (EN) Sima M. Cirkovic, The Serbs, John Wiley & Sons, 2008, ISBN 1-405-14291-X.
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Serbia
Colegaménti estèrniModìfica
- (SR, EN) Scîto ofiçiâ, in sce srbija.gov.rs. URL consultòu o 7 arvî 2022.


text:
Template:Colonne
E instruçioìn chi de sótta són contegnûe inta sotopàgina Template:Colonne/man (modìfica·cronologîa)
O template {{Colonne}} serve pe divìdde 'n tèsto de 'na pàgina Wikipedia in sce ciù colònne.
Scintàsci
{{Colonne}} Quésto tèsto saiâ inta prìmma colònna. {{Colonne spezza}} Quésto tèsto saiâ inta segónda colònna. {{Colonne spezza}} Quésto tèsto saiâ inta tèrsa colònna. {{Colonne fine}}
- Rizultâto
Quésto tèsto saiâ inta prìmma colònna.
Quésto tèsto saiâ inta segónda colònna.
Quésto tèsto saiâ inta tèrsa colònna.
Se pœ òtegnî 'n qualónque nùmero de colònne. Tùtte e colonne han a mæxima larghéssa e sun ripartîe in tùtto o spàçio òrizóntale disponìbile, a eceçión de 'n màrgine de 20 pixels a drîta de ciaschedùnn-a colònna. Sto spàçio chi o serve pe evitâ o contàtto tra o tèsto de 'na colònna e quéllo da colònna confinànte.
Atençión: l'è mêgio no superâ e 3 colònne, âtrimenti ghe saián di problêmi de soviapoxiçión de quéste, specialménte into câxo de vizoalizaçión da 'n dispoxitîvo mòbile.
Paràmetri
Ghe sun ascì doî paràmetri facoltatîvi:
- Prìmmo paràmetro o "width": larghéssa totâle de colònne. Pœ êse 'n valô asolûto (prezénpio
12cm) ò perçentoâle rispètto a-a larghéssa da pàgina (prezénpio
50%). Adêuviandu o paràmetro
autoe colònne se adatan a-a larghéssa do contegnûo; o valô de default l'è
100%.
- Segóndo paràmetro ò "css": pe inserî HTML in ciù (prezénpio
background-color:...).
Ezénpi d'ûzo
Bâze
Pe divìdde 'n tèsto inte ciù colònne in sce 'n spàçio òrizóntale vêuo a-o 100%:
{{Colonne}} *Bèrto *Brunìn *Carlìn *Drîa {{Colonne spezza}} *Françésco *Giöxèppe *Mâxo *Michê {{Colonne spezza}} *Pòula *Stêva *Tögno *Vitöio {{Colonne fine}}
- Rizultâto
- Bèrto
- Brunìn
- Carlìn
- Drîa
- Françésco
- Giöxèppe
- Mâxo
- Michê
- Pòula
- Stêva
- Tögno
- Vitöio
Larghésse despægie
Into câxo o spàçio disponìbile l'è sôlo do 50% scrîve:
{{Colonne|50%}} Quésto tèsto saiâ inta prìmma colònna. {{Colonne spezza}} Quésto tèsto saiâ inta segónda colònna. {{Colonne spezza}} Quésto tèsto saiâ inta tèrsa colònna. {{Colonne fine}}
- Rizultâto
Quésto tèsto saiâ inta prìmma colònna.
Quésto tèsto saiâ inta segónda colònna.
Quésto tèsto saiâ inta tèrsa colònna.
Aliniaménto do tèsto
E colònne de default sun poxiçionæ a scinìstra, pe modificâ a lô poxiçión conpilâ o paràmetro
css co
text-align inpostòu in sce
center òpû in sce
right, coscì:
{{Colonne|css=text-align:right}} Quésto tèsto saiâ inta prìmma colònna. {{Colonne spezza}} Quésto tèsto saiâ inta segónda colònna. {{Colonne spezza}} Quésto tèsto saiâ inta tèrsa colònna. {{Colonne fine}}
- Rizultâto
Quésto tèsto saiâ inta prìmma colònna.
Quésto tèsto saiâ inta segónda colònna.
Quésto tèsto saiâ inta tèrsa colònna.
Lìsta numerâ
Pe divìdde in sce ciù colònne 'n elénco numeròu sénsa alterâ a numeraçión se dêve adêuviâ o segoénte còdice: se dêve "forsâ" o prìmmo valô (
) e dòppo o tag HTML
a-o pòsto de
#. A numeraçión se agiorniâ outomaticaménte co l'inseriménto de nêuvi eleménti inte l'elénco.
{{Colonne}} # A # B # C # D {{Colonne spezza}}     E     F     G     H     {{Colonne spezza}}     I     L     M     N     {{Colonne fine}}
- Rizultâto
- A
- B
- C
- D
- E
- F
- G
- H
- I
- L
- M
- N


text:
Toscann-a
A Toscann-a, a l'è 'na region de l'Italia centrâle de 3 mioìn e mëzo de abitanti, con capoleugo Firense. A confinn-a a ponente co-o mâ Tirren, o mâ Ligure e a Liguria, a nòrd co l'Emilia-Romagna a levante co-e Marche e l'Umbïa e a sûd co-o Lassio.
A Toscann-a a l'e stæta o pòsto de nascita de grendi scrittoî italien comme o Dante Ardighê, Zane Bocasso e Niccolò Macciavelli.
Capoleughi de provinsaModìfica
I capoleughi de provinsa da Toscann-a son (in ordine arfabetico):
NòtteModìfica
- ↑ Òperatîva da-o 1970
- ↑ Dæto Istat - Popolaçión rescidénte a-i 31 de dexénbre 2020.
Atri progettiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Toscann-a


text:
Superfiçie (matematica)
O concetto de superfiçie se forma in modo intuitivo inte l'esperienza cotidian-a, consciderando presempio o bordo di oggetti concreti o de lamine estremamente sottî. In matematica queste idee son formalizæ intendendo con superfiçie un ente geometrico ch'o se poeu pensâ generao in vari moddi, comme da-o movimento continuo de una linea oppù da-o contorno de un corpo solido.
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Superfiçie


text:
Template:Man
E instruçioìn chi de sótta són contegnûe inta sotopàgina Template:Man/man (modìfica·cronologîa)
O template {{Man}} o serve pe generâ 'n link a-a sottapàgina di instruçioìn di templates.
O peu êse uzòu ascì se a sottopàgina a no existe, pe segnalâ a necescitæ de creâla (categorizza in Categorîa:Template sénsa instruçioìn).
Scintàssi
{{Man}}
O link o portiâ aotomaticaménte a-a pàgina [[Template: /man]].
Se o nómme da sottopàgina o fisce divèrso da "man":
{{Man|nome sottopàgina}}
A sottapàgina a va categorizâ inserendo a-o seu intèrno a strìnga:
[[Categoria:Manuali dei template]]
Sciacando "Crêa e instruçioìn", a sottapàgina a vegne precompilâ con o Template:Man/Preload (c'o inclùdde ascì a categorîa).