text:
ISBN
L'ISBN (sîgla pe International Standard Book Number, ö sæ Nùmero de Lìbbro Stàndard Internaçionâle) o l'é 'n indentificatô numérico comerciâle pe-i lìbbri, in teorîa ùnico pe ciaschedùn de quésti[N 1][N 2]. I editoî dêvan acatâ o còdice ISBN da 'n'inpréiza ligâ a l'Agençîa Internaçionâle ISBN[1].
De sòlito, 'n ISBN o vêgne asegnòu a ciaschedùnn-a ediçión e a ògni variànte (de fêua de ristànpe) de 'n çèrto lìbbro. Prezénpio, e verscioìn e-book, con covertìnn-a de papê òpû con covertìnn-a rédena da mæxima publicaçión aviàn tréi còdichi ISBN despægi. L'ISBN, se asegnòu prìmma do 2007, o l'é formòu de dêxe cîfre, pe cóntra, a partî da-o prìmmo de zenâ de quéllo ànno, e cîfre són stæte aomentæ a trézze[2][N 3]. A manêa d'òtegnî 'n còdice ISBN a l'é specìfica de ògni naçión e a peu cangiâ da 'n Pàize a 'n âtro, de spésso in sciâ bâze de dimenscioìn de l'indùstria de stanpàie inte quélla naçión.
O prìmmo formâto de l'identificatô ISBN o l'é stæto creòu into 1967, in sciâ bâze do vêgio Standard Book Numbering (SBN) a nêuve cîfre, svilupòu inte l'ànno prìmma. O formâto a dêxe cîfre o l'é stæto svilupòu da l'Òrganizaçión Internaçionâle pi-â Standardizaçión (ISO) e publicòu into 1970 cómme stàndard internaçionâle ISO 2108, co-o vêgio còdice SBN a nêuve cîfre ch'o peu êse convertîo a l'ISBN azonzéndoghe a cîfra "0" depoî a tùtte e âtre.
Dæto che i lìbbri stànpæ in pròpio de spésso són sénsa o còdice ISBN, de vòtte o peu sucêde che l'Agençîa Internaçionâle ISBN ghe ne dàgghe un de sò iniçiatîva[3].
'N âtro identificatô, l'International Standard Serial Number (ISSN), o l'é pe cóntra dêuviòu pe identificâ e publicaçioìn periòdiche cómme revìste e giornâli. Pe-i spartîi muxicâli gh'é pe cóntra l'International Standard Music Number (ISMN).
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
O Standard Book Number (SBN) o l'é 'n scistêma comerciâle ch'o l'adêuvia 'n còdice de nêuve cîfre pe identificâ i lìbbri. O l'é stæto creòu da-o Gordon Foster, profesô emêrito de statìstica do Trinity College de Dublìn[4], pi-â libràia WHSmith e âtre bitêghe inte l'ànno 1965[5]. O formâto d'identificaçión ISBN o l'é stæto pe cóntra inventòu into 1967 da l'ingléize David Whitaker[6][7] (sorvenominòu o "Poæ de l'ISBN"[8]) e, inti Stâti Unîi inte l'ànno a vegnî, da l'Emery Koltay[6], ch'o diventiâ o diretô de l'agençîa americànn-a ISBN R. R. Bowker[8][9][10].
O formâto ISBN a dêxe cîfre o l'é stæto svilupòu da l'Òrganizaçión Internaçionâle pi-â Standardizaçión (ISO) e publicòu into 1970 cómme stàndard internaçionâle ISO 2108[5][6], co-o Régno Unîo ch'o l'à però continoòu a dêuviâ o còdice SBN a nêuve cîfre scìnn-a-o 1974. L'ISO a l'à dónca nominòu l'International ISBN Agency cómme outoritæ de registraçión pe l'ISBN inte tùtto o móndo e o stàndard ISBN o s'é coscì svilupòu sott'a-o contròllo de l'ISO Technical Committee 46/Subcommittee 9 (TC 46/SC 9). O servìçio de l'ISO in sciâ Ræ o fa però riferiménto sôlo a-e publicaçioìn da-o 1978[11].
'N SBN o peu êse convertîo inte 'n ISBN azonzéndoghe a cîfra "0" depoî a tùtte e âtre. Prezénpio, inta segónda ediçión de Mr. J. G. Reeder Returns, publicâ da Hodder into 1965, gh'êa o còdice SBN 340 01381 8, con "340" ch'o l'é o còdice de l'editô, "01381" ch'o l'é o nùmero de série çernûo da l'editô e "8" ch'a l'é a cîfra de contròllo. Meténdoghe 'n zêro de ciù, o còdice o l'é stæto convertîo inte l'ISBN 0-340-01381-8 sénsa avéi de bezéugno de calcolâ tórna a cîfra de contròllo. Çèrti editoî, cómme Ballantine Books, de vòtte dêuviâvan di SBN a dózze cîfre, co-e ùrtime træ ch'êan pæge a-o prêxo do lìbbro[12]: prezénpio, Woodstock Handmade Houses o l'àiva 'n Standard Book Number a dózze cîfre de 345-24223-8-595 (con SBN vàlido ch'o l'êa dónca 345-24223-8 e ISBN 0-345-24223-8)[13], indicàndo o prêxo de 5,95 dòlari[14].
A partî da-o prìmmo de zenâ do 2007, i còdichi ISBN són formæ de trézze cîfre, 'n formâto ch'o l'é conpatìbile con quélli de l'European Article Number (EAN) de "Libbrolàndia", ch'àn trézze cîfre lê ascì[2].
Caraterìstiche[modìfica | modìfica wikitèsto]
A ògni ediçión e sò variànte (de fêua de ristànpe) de 'na çèrta publicaçión ghe vêgne asegnòu 'n ISBN diferénte. Prezénpio, 'n'ediçión e-book, 'n òudiolibbro, a versción con covertìnn-a de papê e quélla con covertìnn-a rédena do mæximo lìbbro aviàn tùtte 'n ISBN despægio[15]. L'ISBN o l'é formòu de trézze cîfre se asegnòu a partî da-o prìmmo de zenâ do 2007, sedónca o l'é identificòu da-o còdice a dêxe cîfre[N 3][2]. 'N ISBN o l'é formòu de quàttro (into câxo o ségge 'n ISBN a dêxe cîfre) òpû de çìnque (pe 'n ISBN a trézze cîfre) pàrte.
Inta quìnta seçión do manoâle d'ûzo ofiçiâ de l'Agençîa Internaçionâle ISBN[15] gh'é descrîta a strutûa de 'n ISBN a trézze cîfre inte sto mòddo chi:
- inte 'n ISBN a trézze cîfre ghe veu 'n prefìsso GS1, de lóngo pægio a 978 ò 979
- l'identificatô do grùppo de registraçión, ö sæ l'insémme de naçioìn che pàrlan 'na çèrta léngoa òpû a séncia naçión ò teritöio[N 4]
- l'identificatô do sogètto ch'o fa a registraçión
- l'identificatô da publicaçión
- 'na cîfra de contròllo
'N ISBN a trézze cîfre o peu êse dónca separòu inte sò çìnque pàrte e, pe convençión, quésto o peu êse fæto co-in spàçio òpû 'n tratìn tra ògni blòcco. Inte 'n mòddo scìmile, 'n còdice ISBN a dêxe cîfre o peu êse separòu inti sò quàttro blòcchi (i mæximi de l'ISBN-13 de fêua do prefìsso GS1) pe mêzo de spàççi ò tratìn. Inta pràtica, o no l'é goæi fàçile separâ coretaménte 'n çèrto ISBN aprêuvo a-o fæto che no gh'é tùtte e vòtte o mæximo nùmero de cîfre inte ògni blòcco[N 5][16].
Procèsso d'emisción[modìfica | modìfica wikitèsto]
O procèsso pe l'emisción de 'n ISBN o l'é specìfico pe ògni naçión; defæti i còdichi vêgnan rilasciæ da l'agençîa de registraçión ISBN responsàbile pò-u sò stâto o teritöio, indipendenteménte da-a léngoa de publicaçión. I intervàlli de ISBN asegnæ a 'na çèrta naçión són decîxi in sciâ bâze do profî editoriâle do pàize in questión, variàndo dónca in relaçión do nùmero di lìbbri e do nùmero, do tîpo e de dimenscioìn di editoî atîvi. Dötræ agençîe de registraçión ISBN àn a sò sêde inte de bibliotêche naçionâli ò drénto a di ministêri da coltûa e dónca l'é poscìbile che séggian finançiæ diretaménte da-o govèrno pe sostegnî i pròppi servìççi. Inti âtri câxi o servìçio de registraçión ISBN o l'é fornîo da òrganizaçioìn cómme quélle di fornitoî de dæti bibliogràfichi, che no són pe cóntra finançiæ da-i govèrni[17].
A lìsta conplêta de agençîe ISBN a l'é disponìbile into scîto de l'Agençîa Internaçionâle ISBN[18]. Tra e vàrie agençîe, se pêuan aregoardâ:
- Braxî: Bibliotêca Naçionâle do Braxî[19] (scìnn-a-i 28 de frevâ do 2020)[20]
- Braxî: Câmara Brasileira do Livro[21] (da-o prìmmo de màrso do 2020)[20]
- Cànada: Library and Archives Canada pe l'ingléize, agençîa governatîva, e Bibliothèque et Archives nationales du Québec pò-u françéize
- Colónbia: Cámara Colombiana del Libro, agençîa no governatîva
- Filipìnn-e: Bibliotêca Naçionâle de Filipìnn-e[22]
- Hong Kong: Books Registration Office (BRO), controlòu da l'asociaçión de Bibliotêche Pùbliche de Hong Kong[23]
- Ìndia: Agençîa Naçionâle Raja Rammohun Roy pe l'ISBN (pi-â sò divixón Promoçión di Lìbbri e Copyright), controlâ da-o Dipartiménto de l'Educaçión Superiô do Ministêro de l'Educaçión[24]
- Islànda: Landsbókasafn, a Bibliotêca Naçionâle e Universcitâia d'Islànda
- Israêle: Céntro Israeliàn pe-e Bibliotêche[25]
- Itàlia: EDISER srl, socjêtæ controlâ da l'Asociaçión Italiànn-a Editoî[26][27]
- Maldîve: Scàgno Naçionâle de Clasificaçión
- Maròcco: Bibliotêca Naçionâle do Maròcco
- Mâta: Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, ö sæ o Conséggio Naçionâle do Lìbbro[28][29][30]
- Nêuva Zelànda: Bibliotêca Naçionâle da Nêuva Zelànda[31]
- Oustràlia: Thorpe-Bowker[32][33]
- Pakistàn: Bibliotêca Naçionâle do Pakistàn
- Régno Unîo e Repùbrica d'Irlànda: Nielsen Book Services Ltd, pàrte da Nielsen Holdings N.V.[34]
- Spàgna: Agencia del ISBN, l'agençîa ISBN spagnòlla[35]
- Stâti Unîi: R. R. Bowker[6][36]
- Sudàfrica: Bibliotêca Naçionâle do Sudàfrica
- Turchîa: Direçión Generâle de Bibliotêche e de Publicaçioìn, 'n ràmmo do Ministêro da Coltûa[37]
Grùppo de registraçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'eleménto do grùppo de registraçión ISBN o l'é 'n nùmero da unn-a a çìnque cîfre ch'o l'é vàlido sôlo co-in çèrto eleménto de prefìsso (de sòlito 978 ò 979)[15] e o peu êse separòu con di tratìn, cómme, prezénpio, "978-1-...". A ògni mòddo, inta ciù pàrte di câxi i grùppi de registraçión són stæti asegnæ sott'a-o prefìsso 978[38]. Con l'eleménto 978 i grùppi de registraçión ciù inportànti, ö sæ quélli co-ina sôla cîfra, són: 0 e 1 pe-e naçioìn de léngoa ingléize, 2 pe quélle de léngoa françéize, 3 pi-â léngoa tedésca, 4 pò-u Giapón, 5 pe-e naçioìn de léngoa rùscia e 7 pi-â Repùbrica Popolâre Cinéize. Tra i grùppi de registraçión a çìnque cîfre gh'é, prezénpio, 99936, dêuviòu da-o Bhutan. In particolâ, i grùppi de registraçión asegnæ són tùtti quélli di intervàlli 0-5, 7, 65, 80-94, 600-625, 950-989, 9917-9989 e 99901-99983[38] con, de sòlito, i lìbbri pùblichæ inte léngoe mêno difûze che àn i eleménti de grùppo ciù lónghi[39].
Co-o prefìsso 979, o grùppo de registraçión 0 o l'é riservòu pi-â conpatìbilitæ con l'International Standard Music Number (ISMN) scibén che, de sòlito, a ste publicaçioìn chi o no vêgne mâi asegnòu 'n ISBN[40]. Tra i grùppi de registraçión drénto a l'eleménto de prefìsso 979 quélli che són stæti asegnæ són: 8 pe-i Stâti Unîi, 10 pi-â Frànsa, 11 pi-â Repùbrica de Corêa e 12 pe l'Itàlia[41].
Pe cóntra, o Standard Book Number (SBN) òriginâle a nêuve cîfre o no l'àiva 'n identificatô do grùppo de registraçión; a ògni mòddo azonzéndoghe 'n zêro de prefìsso se aviâ 'n ISBN-10 vàlido.
Grùppo do registrànte[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'agençîa naçionâle ISBN a fornìsce a l'editô 'n eleménto pò-u sogètto ch'o fa a registraçión e 'na série de ISBN drénto a sto eleménto chi; l'editô o l'aségna dónca un di ISBN a ciaschedùn di sò lìbbri. Inta ciù pàrte de naçioìn l'editô o no l'é a ògni mòddo òbligòu pe lézze a asegnâ 'n ISBN a-e sò publicaçioìn, scibén che inte grénde libràie són tratæ sôlo quélle publicaçioìn a-e quæ o l'é stæto asegnòu un de sti còdichi chi[42][43][44].
Cómme scìntexi, a vêgne publicâ 'na lìsta di 900.000 còdichi editô asegnæ ascì, ch'a peu êse ordinâ inte 'na fórma de lìbbro. O scîto d'Internétte de l'agençîa ISBN o no fornìsce però di scistêmi de bàdda pe fâ 'na riçèrca di còdichi editô; a ògni mòddo són stæti conpilæ di elénchi parçiâli, spécce da-i catàloghi de bibliotêche, pe-i doî grùppi in léngoa ingléize, ö sæ quélli con identificatô pægio a 0 òpû a 1.
I editoî òtêgnan di blòcchi de ISBN, da-e dimenscioìn che són valutæ in sciâ bâze di bezéugni de l'editô mæximo: prezénpio quélli ciù picìn òtegniàn 'n ISBN de unn-a ò ciù cîfre pe l'identificatô do grùppo de registraçión, dötræ cîfre pò-u sogètto ch'o fa a registraçión e 'na cîfra séncia pe l'eleménto de publicaçión. Cómme o l'à finîo de dêuviâ o sò blòcco de ISBN, l'editô o peu riçéive 'n âtro grùppo de còdichi ISBN, co-in eleménto do registrànte diferénte; dónca l'é poscìbile che o mæximo editô o l'àgge ciù eleménti de registraçión a lê asegnæ. Pe de ciù, l'é poscìbile che inta mæxima naçión a ségge dêuviòu ciù de 'n identificatô de grùppo de registraçión; fæto ch'o se poriéiva verificâ into câxo che tùtti i eleménti do registrànte de 'n çèrto grùppo de registraçión séggian za stæti asegnæ a-i editoî.
Dêuviàndo di blòcchi de longhéssa variàbile, e agençîe de registraçión pêuan personalizâ e asegnaçioìn de ISBN a-i editoî. Prezénpio, 'n grànde editô o peu òtegnî 'n blòcco de ISBN into quæ són asegnæ mêno cîfre pe l'eleménto registrànte e, pe cóntra, ciù cîfre pe l'eleménto publicaçión. Into mæximo mòddo, e naçioìn inte quæ gh'é 'n gràn nùmero de publicaçioìn àn pöche cîfre dedichæ a l'identificatô do grùppo de registraçión e tànte pe-i eleménti do registrànte e de publicaçión[45].
Chi de sótta gh'é 'na cùrta lìsta de còdichi ISBN-10 ch'a fa védde e poscìbili variaçioìn inta longhéssa di sò blòcchi.
Strutûa pi-â léngoa ingléize[modìfica | modìfica wikitèsto]
I grùppi di eleménti de registraçión pe-e publicaçioìn in léngoa ingléize són 0 e 1, dónca doî eleménti di 220 in totâle. Sti doî grùppi chi són spartîi da-i vàrri eleménti do registrànte inte 'na strutûa scistemàtica ch'a decìdde a sò longhéssa inta manêa indicâ chi de sótta[46]:
Cîfre de contròllo[modìfica | modìfica wikitèsto]
'Na cîfra de contròllo a l'é 'na fórma de contròllo de ridondànsa dêuviâ pî-a rilevaçión di eroî, pægia dónca into scistêma decimâle a quéllo ch'o l'é 'n bit de paritæ into scistêma binâio. A conscìste inte 'na séncia cîfra calcolâ in sciâ bâze de âtre cîfre che fórman o nùmero pigiòu in conscideraçión. O scistêma pe l'ISBN a dêxe cîfre o l'é 'n'estensción de quéllo pe-i SBN, co-i doî scistêmi che són dónca conpatìbili: 'n SBN precedûo da 'n zêro (ö sæ o sò ISBN a dêxe cîfre) o restitoiâ a mæxima cîfra de contròllo de l'SBN de fêua do zêro. A cîfra de contròllo a l'é calcolâ in bâze ùnze: defæti a peu êse pægia a unn-a de dêxe cîfre da 0 a 9 ciù a-o scìnbolo "X". O scistêma pe-i ISBN a trézze cîfre o no l'é pe cóntra conpatìbile co-i SBN e, de sòlito, o restitosce 'na cîfra de contròllo despægia de quélla do corispondénte ISBN a dêxe cîfre, sénsa poéi garantî a mæxima proteçión cóntra a traspoxiçión. Quésto o sucêde perché o còdice a trézze cîfre o l'é stæto progetòu pe êse conpatìbile co-o formâto EAN, e dónca o no peu contegnî 'na "X".
Cîfre de contròllo ISBN-10[modìfica | modìfica wikitèsto]
Segóndo l'ediçión do 2001 do manoâle d'ûzo ofiçîa de l'Agençîa Internaçionâle ISBN[47], a cîfra de contròllo de l'ISBN-10 (dónca l'ùrtima cîfra de sto còdice chi) a dêv'êse conpréiza tra 0 e 10 (co-o 10 ch'o vêgne indicòu da-o scìnbolo "X") e a dêv'êse tâ che a sómma de dêxe cîfre, moltiplichæ ciaschedùnn-a pe-o sò péizo intrêgo (chinàndo da 10 a 1), a ségge 'n mùltiplo de 11. Ö sæ, indicàndo con xi a cîfra i-êxima, x10 a dêv'êse çernûa de mòddo che:
Prezénpio, pe l'ISBN-10 pægio a 0-306-40615-2:
Formalménte, dêuviàndo dónca l'aritmética a mòdoli, o vên scrîto:
L'é vêo pe-i ISBN-10 che a sómma de tùtte e dêxe cîfre, moltiplichæ ciaschedùnn-a pò-u sò péizo inte 'n órdine però crescénte (de lóngo da 1 a 10), a l'é 'n mùltiplo de 11 ascì. Repigiàndo l'ezénpio de d'âto o vên defæti:
O quæ, formalménte, o vên scrîto:
Tra i eroî ciù comùn inta gestión de 'n ISBN (prezénpio quànde o vêgne scrîto o digitòu) gh'é l'alteraçión de 'na sôla cîfra òpû a traspoxiçión de cîfre da-arénte. L'é poscìbile dimostrâ matematicaménte che tùtte e cóbie de ISBN-10 vàlide dêvan diferî de a-o mêno dôe cîfre. Se peu dimostrâ ascì che no gh'é de cóbie de ISBN-10 vàlidi ch'àggian éutto cîfre pægie e dôe traspòste (quésto l'é poscìbile aprêuvo a-o fæto che l'ISBN o l'é ciù cùrto de dêxe cîfre e che ùnze o l'é 'n nùmero prìmmo). O scistêma de cîfre de contròllo de l'ISBN o garantìsce dónca ch'o saiâ de lóngo poscìbile rilevâ quésti doî tîpi d'erô comùn; defæti, into câxo a ghe foîse un de sti eroî chi, o rizultâto o no saiâ mâi 'n ISBN vàlido, co-a sómma de sò cîfre moltiplichæ pò-u relatîvo péizo ch'a no peu mâi êse pægia a 'n mùltiplo de 11. A ògni mòddo, into câxo a câza editoâ a fésse 'n erô ch'o no vêgne descovèrto, o lìbbro o saiâ vendûo co-in còdice ISBN no vàlido[48].
Pe cóntra l'é poscìbile che âtri tîpi d'erô, scibén che mêno probàbili, dàggan 'n ISBN vàlido, prezénpio con dôe cîfre alternæ no traspòste ò træ cîfre alternæ.
Càlcolo da cîfra de contròllo ISBN-10[modìfica | modìfica wikitèsto]
Ciaschedùnn-a de prìmme nêuve cîfre de 'n ISBN a dêxe cÎfre, de fêua de quélla de contròllo, a l'é da moltiplicâ pò-u sò péizo intrêgo conpréizo tra 10 e 2, òtegnìndo coscì 'na sómma di prìmmi nêuve prodûti. O valô da cîfra de contròllo o l'é senpliceménte l'ùnico nùmero, conpréizo tra 0 e 10, co-o quæ sta sómma chi a l'arîva a 'n totâle ch'o l'é mùltiplo de 11.
Prezénpio, a cîfra de contròllo pe 'n ISBN-10 de 0-306-40615-? a l'é coscì calcolâ:
Azonzéndo 2 a 130 se aviâ 'n mùltiplo de 11 (dæto che 132 = 12×11) e o l'é ciæo che sto chi o l'é l'ùnico nùmero tra 0 e 10 ch'o verìfica a condiçión de validitæ. Dónca, a cîfra de contròllo a dêv'êse pægia a 2, co-a sequénsa conplêta ch'a saiâ ISBN 0-306-40615-2. Into câxo o valô de x10 pe sodisfâ sta condiçión chi o foîse stæto 10, a cîfra de contròllo da segnâ a saiéiva stæta "X".
Inte 'n âtro mòddo, pe mêzo de l'aritmética a mòdoli, se poriéiva calcolâ a cîfra de contròllo dêuviàndo o mòdolo 11. L'é dónca da calcolâ o rèsto da sómma divîza pe 11 (ö sæ o sò valô into mòdolo 11). Sto rèsto chi, ciù a cîfra de contròllo, o dêv'êse pægio a 0 ò a 11. Dónca a cîfra de contròllo a saiâ pægia a (11 mêno o rescìdoo da sómma di prodûti mòdolo 11) mòdolo 11. O rèsto do mòdolo 11, calcolòu 'na segónda vòtta, o têgne cónto da poscibilitæ che o prìmmo rèsto o ségge pægio a 0. Sénsa a segónda òperaçión de mòdolo, o càlcolo o poriéiva portâ a 'n valô de 'na cîfra de contròllo de 11-0 = 11, che però o no l'é vàlido (inta pràtica o prìmmo "mòdolo 11" o no l'é necesâio ma o peu êse dêuviòu pe senplificâ i càlcoli).
Prezénpio, a cîfra de contròllo pe 'n ISBN-10 de 0-306-40615-? a l'é coscì calcolâ:
Co-a cîfra de contròllo ch'a l'é dónca pægia a 2.
L'é poscìbile evitâ e moltiplicaçioìn inte 'n'inplementaçión software dêuviàndo doî amugiatoî. Azonzéndo ripetutaménte t a s s'òtegniàn i mùltipli necesâi:
// O restitoìsce zêro pe 'n ISBN vàlido, no-zêro pe 'n ISBN invàlido.
// i valoî [i] dêvan êse conpréixi tra 0 e 10.
int CheckISBN(int const digits[10]) {
int i, s = 0, t = 0;
for (i = 0; i < 10; ++i) {
t += digits[i];
s += t;
}
return s % 11;
}
A riduçión a mòdolo a peu êse efetoâ 'na vòtta in sciâ fìn, cómme mostròu chi de d'âto (inte sto câxo chi s o poriéiva contegnî 'n valô elevòu, cómme prezénpio 496 pe l'ISBN no vàlido 99999-999-9-X), òpû s e t poriéivan êse amermæ co-ina sotraçión condiçionâle depoî a ògni azónta.
Càlcolo da cîfra de contròllo ISBN-13[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inte l'Apendîce 1 do manoâle d'ûzo ofiçîa de l'Agençîa Internaçionâle ISBN[15] a gh'é descrîta a manêa inta quæ a vêgne calcolâ cîfra de contròllo de l'ISBN a trézze cîfre. A cîfra de contròllo de l'ISBN-13, ö sæ a sò ùrtima cîfra, a dêv'êse conpréiza tra 0 e 9, óltre che tâ che a sómma de tùtte e trézze cîfre (ciaschedùnn-a moltiplicâ pò-u sò péizo intrêgo, alternòu tra 1 e 3) a ségge 'n mùltiplo de 10. Dæto che l'ISBN-13 o l'é 'n sotoinsémme de l'EAN-13, l'algorìtmo pò-u càlcolo da cîfra de contròllo o l'é do tùtto pægio tra i doî còdichi.
Formalménte, dêuviàndo dónca l'aritmética a mòdoli, o vên scrîto:
O càlcolo de 'na cîfra de contròllo ISBN-13 o l'incoménsa da-e sò prìmme dózze cîfre, escludéndo dónca quélla de contròllo. Ògni cîfra, da mancìnn-a a-a drîta, a vêgne alternativaménte moltiplicâ pe 1 ò 3, con tùtti sti prodûti chi che són dónca somæ a-o mòdolo 10 pe òtegnî 'n valô ch'o vàdde da 0 a 9. Sotræto sto valô chi da 10, o rizultâto o l'é de lóngo conpréizo tra 1 e 10 dæto che, into câxo o foîse zêro, con l'ùrtimo pasàggio o vêgne trasformòu inte 'n dêxe.
Prezénpio, a cîfra de contròllo pe 'n ISBN-13 de 978-0-306-40615-? a l'é coscì calcolâ:
s = 9×1 + 7×3 + 8×1 + 0×3 + 3×1 + 0×3 + 6×1 + 4×3 + 0×1 + 6×3 + 1×1 + 5×3 = 9 + 21 + 8 + 0 + 3 + 0 + 6 + 12 + 0 + 18 + 1 + 15 = 93 93/10 = 9 rèsto 3 10 – 3 = 7
Dónca, a cîfra de contròllo a l'é pægia a 7, co-o còdiche ISBN-13 conplêto ch'o saiâ 978-0-306-40615-7.
In generâle a cîfra de contròllo de 'n ISBN-13 a peu êse calcolâ inta manêa indicâ chi de sótta.
Dæto:
Alôa:
Sto scistêma de contròllo chi, ch'o s'asomêgia a-a fórmola da cîfra de contròllo UPC, o no rilêva tùtti i eroî de traspoxiçión de cîfre vixìnn-e. In particolâ, se a diferénsa tra dôe cîfre da-arénte a l'é pægia a 5, a cîfra de contròllo a no rilêva 'na sò traspoxiçión. Prezénpio, repigiàndo i valoî de prìmma, co-a cóbia 6 e 1 inte l'órdine corètto a sò sómma a l'é 3×6+1×1=19 méntre, co-a traspoxiçión de ste dôe cîfre chi (ö sæ con l'1 depoî a-o 6) o contribûto de quéste cîfre o saiâ 3×1+1×6=9. Però, dæta a bâze dêxe, quésti són doî valoî pægi fra de lô, portàndo in sciâ fìn a-o mæximo rizultâto de 'na cîfra de contròllo de 7. Pe cóntra, a fórmola de l'ISBN-10 a l'adêuvia o mòdolo prìmmo 11, ch'o permétte d'evitâ sto problêma chi a despæto, però, da necescitæ de dêuviâ 'na cîfra de ciù.
Pe de ciù, se a sómma de cîfre inte poxiçioìn pâri a vêgne moltiplicâ pe tréi e pöi somâ a-e cîfre che rèstan (ö sæ quélle dèspa), o totâle o se poriâ divìdde pe 10, terminàndo con 0.
Conversción ISBN-10 a ISBN-13[modìfica | modìfica wikitèsto]
'N ISBN-10 o peu êse convertîo inte 'n ISBN-13 azonzéndoghe a-o prìmmo o prefìsso "978" e calcolàndo tórna a cîfra finâle da sómma de contròllo pe mêzo de l'algorìtmo ISBN-13. L'é poscìbile ezegoî o procèsso contrâio ascì, ma no pe di nùmeri che l'incoménsan co-in prefìsso despægio da 978, dæto che no gh'àn o còdice equivalénte a dêxe cîfre.
Eroî inte l'ûzo[modìfica | modìfica wikitèsto]
I editoî e-e bibliotêche àn de polìtiche diferénti in sce l'ûzo da cîfra de contròllo de l'ISBN. De vòtte, o peu acapitâ che i editoî no contròlan a corispondénsa tra o tìtolo de 'n lìbbro e o sò ISBN prìmma de publicâlo, con sta mancànsa chi ch'a l'à caxonòu vàrri problêmi de indentificaçión di lìbbri pe-e bibliotêche, e libràie e i letoî[49]. Prezénpio, l'ISBN 0-590-76484-5 o l'é dêuviòu da doî lìbbri (o romànzo Ninja gaiden do 1990 e Wacky laws do 1997) pùblichæ da Scholastic.
A ciù pàrte de bibliotêche e de libràie a l'adêuvia e informaçioìn do lìbbro pe 'n ISBN no vàlido rilasciòu da l'editô. O catàlogo da Bibliotêca do Congrèsso o contêgne di lìbbri pùblichæ con còdice ISBN no vàlido ascì, de sòlito evidençiæ co-a frâze "ISBN scancelòu"[50]. A ògni mòddo, sti scistêmi chi pi-â catalogaçión di lìbbri no çerchiàn 'na çèrta publicaçión co-în ISBN no vàlido se quésto o l'é inserîo inti sò motô de riçèrca. De spésso l'OCLC o métte inte 'n ìndice dedicòu i ISBN no vàlidi, spécce se són stæti careghæ inte sto mòddo chi da 'na bibliotêca ménbro de quéllo scistêma.
eISBN[modìfica | modìfica wikitèsto]
Scibén che i nómmi "eISBN" e "e-ISBN" són stæti de vòtte dêuviæ, o sò ûzo o l'é da evitâ, eséndo stæti 'na vivàgna de confuxón e eroî. Defæti, se 'n lìbbro o l'exìste inte un ò ciù formâti digitâli (e-book) ciaschedùn de quésti o dêve avéi 'n sò ISBN. Dónca, ciaschedùn di tréi formâti EPUB, Amazon Kindle e PDF de 'n çèrto lìbbro o l'aviâ 'n pròpio ISBN specìfico. Dónca no condivìddan nisciùn ISBN co-a versción stanpâ e o no l'exìste 'n "eISBN" genérico ch'o conprénde tùtti i formâti e-book de 'n çèrto lìbbro[51].
Formâto EAN inti còdichi a bâre[modìfica | modìfica wikitèsto]
D'ancheu, i còdichi a bâre inta quàrta de covertìnn-a de 'n lìbbro (òpû, pe çèrti lìbbri tascàbili, inta prìmma de covertìnn-a) són di EAN-13; pêuan avéi 'n còdice a bâre separòu ch'o còdifica çìnque cîfre, ciamòu EAN-5, pi-â monæa e o prêxo de véndia consegiòu[52]. Pe-i ISBN a 10 cîfre o prefìsso "978", o "còdice pàize" de Libbrolàndia, o l'é mìsso prìmma de l'ISBN inti dæti do còdice a bâre, co-a cîfra de contròllo ch'a l'é calcolâ tórna segóndo a fórmola EAN-13 (mòdolo 10, ponderâ alternativaménte pe 1 e pe 3).
In pàrte aprêuvo a-a carénsa pronosticâ de çertidùnn-e categorîe ISBN, l'Òrganizaçión Internaçionâle pi-â Standardizaçión (ISO) a l'à decîzo de pasâ a 'n ISBN a 13 cîfre (ISBN-13). O procèsso o l'é comensòu a-o prìmmo de zenâ do 2005, pe finî doî ànni dòppo a-o prìmmo de zenâ do 2007[53]. A partî da-o 2011, tùtti i ISBN a 13 cîfre incoménsan pe 978. Zaché a disponibilitæ de ISBN 978 a s'êa into méntre ezourîa, o l'é stæto introdûto o prefìsso 979, in pàrte riservòu pe l'ûzo do còdice "Musicland" pe-e partitûe muxicâli co-în ISNM. I vêgi còdichi ISMN a dêxe cîfre se diferençiâvan inte 'n mòddo ciæo da-i ISBN aprêuvo a l'azónta de 'na létia "M", raprezentâ into còdice a bâre cómme 'n zêro e che, into contròllo da sómma, a contâva cómme 'n 3. A ògni mòddo, d'ancheu tùtti i ISMN són a trézze cîfre e incoménsan pe 979-0; i prefìsci da 979-1 a 979-9 saiàn pe cóntra dêuviæ da di ISBN.
O no l'é goæi probàbile che i nùmeri do còdice d'identificaçIón de l'editô séggian pægi tra ISBN 978 e 979, cómme o no l'é garantîo che i nùmeri de còdice de l'àrea lengoìstica séggian i mæximi. Pe de ciù, a cîfra de contròllo de l'ISBN a dêxe cîfre a no l'é de sòlito pægia a quélla do relatîvo ISBN a trézze cîfre. Zaché o GTIN-13 o l'é pàrte do scistêma Global Trade Item Number (GTIN), ch'o conprénde o GTIN-14, o GTIN-12 e o GTIN-8, l'ISBN a trézze cîfre o l'é inclûzo inte l'intervàllo di cànpi dæti a quatòrze cîfre[54].
A conpatibilitæ do formâto do còdice a bâre a l'é a ògni mòddo garantîa dæto che, de fêua de interuçioìn inti grùppi, o formâto do còdice a bâre ISBN-13 o l'é o mæximo de quéllo do còdice a bâre EAN di ISBN a dêxe cîfre za existénti. Dónca, a migraçión a 'n scistêma bazòu in sce l'EAN a consénte a-e libràie de dêuviâ 'n ùnico scistêma de numeraçión pe-i lìbbri e pe-i prodûti no librâi, conpatìbile co-i dæti existénti bazæ in sce l'ISBN, con modìfiche mìnime a-i scistêmi informàtichi. Pe sta raxón chi, tànte libràie (prezénpio Barnes & Noble) àn fæto stramûo a-i còdichi a bâre EAN za into màrso do 2005. Scibén che vàrie libràie americànn-e e canadéixi êan in gràddo de lêze i còdichi a bâre EAN-13 prìmma do 2005, a ciù pàrte di rivenditoî genérichi a no poéiva fâlo. L'agiornaménto do scistêma de còdichi a bâre UPC a l'EAN-13 conplêto into 2005 o l'à façilitòu a migraçión a l'ISBN-13 inte l'América do Nòrd.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Nòtte a-o tésto
- ↑ Pe dindavéi, gh'é stæto di eroî de stanpàie, ch'àn prezénpio asegnòu o mæximo ISBN a ciù lìbbri (cómme a prìmma ediçión de The Ultimate Alphabet e o The Ultimate Alphabet Workbook, tùtte dôe con ISBN 0-8050-0076-3) òpû dàndo di ISBN despægi a-o mæximo tìtolo. Prezénpio a segónda ediçión tedésca de Emil und die Detektive a l'à cómme ISBN: 87-23-90157-8 (Danimàrca), 0-8219-1069-8 (Stâti Unîi), 91-21-15628-X (Svéçia), 0-85048-548-7 (Régno Unîo) e 3-12-675495-3 (Germanîa).
- ↑ Inte dötræ câxi, di lìbbri vendûi insémme vêgnan mìsci sott'a-o mæximo ISBN. Prezénpio, o Vance Integral Edition o l'adêuvia sôlo doî ISBN pe 'n grùppo de 44 lìbbri.
- ↑ 3,0 3,1 A-i editoî o l'é stæto domandòu de convertî i ISBN za existénti da-o formâto a dêxe cîfre a quéllo de trézze (inti sò regìstri de publicaçión) a partî da-o prìmmo de zenâ do 2007. A ògni mòddo, inte publicaçioìn za stànpæ o nêuvo ISBN a trézze cîfre o l'é da azónze sôlo into câxo de 'na ristànpa.
Into perîodo de tranxiçión, s'êa consegiòu a-i editoî de métte ségge l'ISBN a dêxe cîfre che quéllo a trézze into vèrso da pàgina do tìtolo de 'na çèrta publicaçión. A ògni mòddo, da-o prìmmo de zenâ do 2007, ghe va mìsso sôlo l'ISBN-13.
- ↑ A ògni mòddo, gh'é di lìbbri ch'àn di còdichi diferénti into prìmmo blòcco ascì: prezénpio Correlation Theory... de A. M. Yaglom, publicòu da Springer Verlag, o l'à cómme ISBN ségge 0-387-96331-6 che 3-540-96331-6.
- ↑ Into manoâle pe l'uténte de l'Agençîa Internaçionâle ISBN gh'é scrîto: "o nùmero a dêxe cîfre o l'é spartîo inte quàttro pàrte de longhéssa variàbile che dêvan êse separæ inte 'n mòddo ciæo da spàççi ò tratìn". A ògni mòddo, a mancànsa di separatoî a l'é permìssa pò-u procesaménto intèrno di dæti. A definiçión atoâle pi-â separaçión a consénte ciù de 220 eleménti diferénti inti grùppi de registraçión, con ciaschedùn de quésti ch'o l'é identificòu co-i sò range de longhéssa de l'eleménto (ciù de 1.000 in tùtto). O papê ch'o contêgne tùtti i range definîi da l'agençîa o l'à 'na longhéssa de 29 pàgine.
- Nòtte bibliogràfiche
- ↑ (EN, ES, FR) The International ISBN Agency, in sce isbn-international.org. URL consultòu o 14 zùgno 2022.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 (EN) TC 46/SC 9, Frequently Asked Questions about the new ISBN standard from ISO, Library and Archives Canada. URL consultòu o 15 zùgno 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 10 zùgno 2007).
- ↑ (EN) Philip Bradley, Book numbering: The importance of the ISBN (PDF), in The Indexer, vol. 18, n. 1, 1992, pp. 25-26.
- ↑ (EN) Gordon Foster, International Standard Book Numbering (ISBN) System original 1966 report, in sce informaticsdevelopmentinstitute.net, 1966. URL consultòu o 15 zùgno 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 30 arvî 2011).
- ↑ 5,0 5,1 (EN) ISBN History, in sce isbn.org. URL consultòu o 15 zùgno 2022.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 (MT) Manwal ghall-Utenti tal-ISBN (PDF), 6ª ed., Mâta, Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, 2016, p. 5, ISBN 978-99957-889-4-0.
- ↑ (EN) Richard Charkin, 'It was an idea whose time had come.' David Whitaker on the birth of ISBN, International Publishers Association, 17 lùggio 2015. URL consultòu o 15 zùgno 2022.
- ↑ 8,0 8,1 (EN) Emery Koltay, David Whitaker Named NISO Fellows (PDF), in Information Standards Quarterly, vol. 8, n. 3, National Information Standards Organization, Lùggio 1996, pp. 12-13 (archiviòu da l'url òriginâle o 4 agósto 2014).
- ↑ (EN) US ISBN Agency, Bowker.com - Products, in sce commerce.bowker.com. URL consultòu o 15 zùgno 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 19 dexénbre 2003).
- ↑ (EN) Daniel Gregory, ISBN, PrintRS. URL consultòu o 15 zùgno 2022.
- ↑ (EN) ISO 2108:1978 - International standard book numbering (ISBN), ISO. URL consultòu o 15 zùgno 2022.
- ↑ (EN) Internet Archive Search: "SBN 345", in sce archive.org. URL consultòu o 15 zùgno 2022.
- ↑ (EN) Robert Haney, David Ballantine e Jonathan Elliott, Woodstock handmade houses, 1ª ed., Nêuva York, Ballantine Books, 1974, ISBN 0-345-24223-8.
- ↑ (EN) Robert Haney, David Ballantine e Jonathan Elliott, Woodstock handmade houses, 1ª ed., Nêuva York, Ballantine Books, 1974, ISBN 0-345-24223-8.
- ↑ 15,0 15,1 15,2 15,3 (EN) ISBN Users' Manual, International Edition (PDF), 7ª ed., Lóndra, International ISBN Agency, 2017, ISBN 978-92-95055-12-4.
- ↑ (EN) ISBN Ranges, International ISBN Agency, 2014. URL consultòu o 17 zùgno 2022.
- ↑ (EN) ISBN Canada, Library and Archives Canada. URL consultòu o 18 zùgno 2022.
- ↑ (EN) Find an agency - International ISBN Agency, in sce isbn-international.org. URL consultòu o 18 zùgno 2022.
- ↑ (PT) Tabela de preços dos serviços, Biblioteca Nacional do Brasil. URL consultòu o 18 zùgno 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 18 òtôbre 2019).
- ↑ 20,0 20,1 (EN) Changes in arrangements for ISBN in Brazil, International ISBN Agency. URL consultòu o 18 zùgno 2022.
- ↑ (PT) ISBN Brasil, in sce isbn.org.br. URL consultòu o 18 zùgno 2022.
- ↑ (EN) International Standard Book Number, National Library of the Philippines.
- ↑ (EN) Introduction to Books Registration, Hong Kong Public Libraries.
- ↑ (EN) Union HRD Minister Smt. Smriti Zubin Irani Launches ISBN Portal, Ministry of Education. URL consultòu o 18 zùgno 2022.
- ↑ (EN, HE) What is an ISBN?, Israel Center for Libraries. URL consultòu o 18 zùgno 2022.
- ↑ (IT) ISBN - Chi siamo e contatti, EDISER srl. URL consultòu o 18 zùgno 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 24 màzzo 2017).
- ↑ (IT) ISBN - Tariffe Servizi ISBN, EDISER srl. URL consultòu o 18 zùgno 2022.
- ↑ (EN) ISBN, Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb. URL consultòu o 18 zùgno 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 23 òtôbre 2016).
- ↑ (MT) Manwal ghall-Utenti tal-ISBN (PDF), 6ª ed., Mâta, Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb, 2016, pp. 1-40, ISBN 978-99957-889-4-0.
- ↑ (EN) Gazzetta tal-Gvern ta' Malta (PDF), Government Gazette, 23 zenâ 2015, p. 582. URL consultòu o 18 zùgno 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 23 novénbre 2016).
- ↑ (EN) ISBNs, ISSNs, and ISMNs, National Library of New Zealand. URL consultòu o 18 zùgno 2022.
- ↑ (EN) About the Australian ISBN Agency, THORPE-Bowker.
- ↑ (EN) Bowker - ISBN, Thorpe-Bowker. URL consultòu o 18 zùgno 2022.
- ↑ (EN) Nielsen UK ISBN Agency, Nielsen UK ISBN Agency. URL consultòu o 18 zùgno 2022.
- ↑ (ES) Agencia del ISBN, in sce agenciaisbn.es. URL consultòu o 18 zùgno 2022.
- ↑ (EN) Bowker - ISBN, R. R. Bowker, 8 màrso 2013. URL consultòu o 18 zùgno 2022.
- ↑ (TR) ISBN - Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü OS, in sce ekygm.gov.tr. URL consultòu o 18 zùgno 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 19 arvî 2020).
- ↑ 38,0 38,1 (EN) ISBN Ranges, International ISBN Agency. URL consultòu o 19 zùgno 2022.
- ↑ (EN) Jack Parker Hailman, Coding and redundancy: man-made and animal-evolved signals, Harvard University Press, 2008, p. 290, ISBN 978-0-674-02795-4.
- ↑ (EN) ISBN Users' Manual (PDF), 6ª ed., Lóndra, International ISBN Agency, 2012, p. 23, ISBN 978-92-95055-02-5.
- ↑ (EN) International ISBN Agency, International ISBN Agency - Range Message (PDF), in sce isbn-international.org, 5 dexénbre 2014, p. 29. URL consultòu o 19 zùgno 2022.
- ↑ (EN) Independent Publishers, in sce waterstones.com. URL consultòu o 24 zùgno 2022.
- ↑ (EN) How to obtain an ISBN, in sce help.barnesandnoble.com. URL consultòu o 24 zùgno 2022.
- ↑ (EN) Product ID (GTIN) requirements for Books, in sce sellercentral.amazon.com. URL consultòu o 24 zùgno 2022.
- ↑ (EN) Lily Splane, The book book: a complete guide to creating a book on your computer, 2ª ed., San Diego (Califòrnia), Anaphase II, 2002, ISBN 0-945962-14-2.
- ↑ (EN) ISBN Ranges, International ISBN Agency. URL consultòu o 24 zùgno 2022.
- ↑ (EN) ISBN Users' Manual - 4. Structure of ISBN, International ISBN Agency, 2001. URL consultòu o 24 zùgno 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 22 màzzo 2013).
- ↑ Prezénpio: I'saka: a sketch grammar of a language of north-central New Guinea. Pacific Linguistics. ISBN "0-85883-554-4".
- ↑ (EN) Rowland Lorimer, Jillian Shoichet e John W. Maxwell, Book Publishing I, Vancouver, CCSP Press, 2005, p. 299, ISBN 978-0-9738727-0-5.
- ↑ (EN) 020 - International Standard Book Number (R) - MARC 21 Bibliographic - Full, Bibliotêca do Congrésso, Seténbre 2013. URL consultòu o 24 zùgno 2022.
- ↑ (EN) The Myth of the eISBN Why Every eBook Edition Needs a Unique Number, Publishing services for self publishing authors and businesses, 28 zùgno 2013. URL consultòu o 24 zùgno 2022.
- ↑ (EN) Frequently asked questions, US: ISBN, 12 màrso 2014. URL consultòu o 24 zùgno 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 16 arvî 2014).
- ↑ (EN) ISBN, ISO TC49SC9 (FAQ), CA: Collections. URL consultòu o 24 zùgno 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 10 arvî 2007).
- ↑ (EN) Are You Ready for ISBN-13?, Standards, ISBN. URL consultòu o 24 zùgno 2022.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce ISBN
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce ISBN
Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (EN, FR, RU) ISO 2108:2017 - International Standard Book Number (ISBN), in sce iso.org. URL consultòu o 14 zùgno 2022.
- (EN, ES, FR) Scîto ofiçiâ de l'International ISBN Agency, in sce isbn-international.org. URL consultòu o 14 zùgno 2022.
- (EN, ES, FR) Scîto ofiçiâ de l'International ISBN Agency - lìsta di prefìsci pe léngoa/región, in sce isbn-international.org. URL consultòu o 14 zùgno 2022.
- (EN, ES, FR) Scîto ofiçiâ de l'International ISBN Agency - convertitô ISBN-10/ISBN-13, in sce isbn-international.org. URL consultòu o 14 zùgno 2022.
- (EN) International ISBN Agency, Guidelines for the Implementation of 13-Digit ISBNs (PDF), 1ª ed., Berlìn, Staatsbibliothek zu Berlin - Preussischer Kulturbesitz, 2004, ISBN 3-88053-108-0 (archiviòu da l'url òriginâle o 12 seténbre 2004).
- (EN) J. Hakala e H. Walravens, Using International Standard Book Numbers as Uniform Resource Names, International ISBN Agency, Òtôbre 2001.
- Riçèrca pe ISBN inta Wikipedia in léngoa lìgure, in sce lij.wikipedia.org.


c: text/html

text:
Template:Categorizâ
E instruçioìn chi de sótta són contegnûe inta sotopàgina Template:Categorizâ/man (modìfica·cronologîa)
Quésto template o serve pe segnalâ che 'na vôxe no l'è inserîa inte nisciùnn-a categorîa (a eceçión de eventoâli categorîe do lòu). Va inserîo a-a fìn da pàgina.
Nòtta: into câxo 'na vôxe segge da wikificâ in mòddo ciù generâle inserî o {{W}}. Se e vôxi no sodisfan i standard mìnimi de Wikipedia adêuviâ sôlo o template {{A}}.
Scintàsci
O template l'è formòu da doî paràmetri: o prìmmo,
argoménto, va indicòu pe inserî coretaménte a vôxe tra e categorîe de servìçio.
O segóndo paràmetro,
commento, l'è pe cóntra da adêuviâ pe dâ de instruçioîn ciù specìfiche in sciâ categoriçiaçión. O paràmetro facoltatîvo
arg2 l'è ùtile pe vôxi co ciù de 'n argoménto.
- Ezénpi de conpilaçión
{{categorizâ|argoménto}}
{{categorizâ|argoménto|coménto}}
{{categorizâ|argoménto=argoménto|coménto=coménto}}
{{categorizâ|argoménto=argoménto|arg2=argoménto 2|commento=coménto}}
Categorîe
O template inserisce outomaticaménte a vôxe inte l'òportùnn-e sotocategorîe de-a Categorîa:Categorizâ, divîze pe argoménto.
Vôxi corelæ
- {{W}}
- {{Categorîa sovrafolòu}}
Dæti pe VisualEditor
A tabélla TemplateData chi de sótta a l'é contegnûa inta sotapàgina Template:Categorizâ/TemplateData (modìfica·cronologîa)
Sto template chi o serve pe segnalâ che 'na vôxe a no l'è inserîa inte nisciùnn-a categorîa (a eceçión de eventoâli categorîe do lòu). O va inserîo a-a fìn da pàgina. Nòtta: into câxo de 'na vôxe da wikificâ in mòddo ciù generâle, bezéugna inserî o Template:W.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Area
L'àrea a l'è a quantitæ ch'a mezûa l'estensción de 'na superfìcce ciànn-a, òscîa de 'na figûa inte dôe dimenscioìn. Defæti a superfìcce l'é o lêugo de pónti scitoæ in sciâ región de ciàn, a quæ estensción l'è invêce l'àrea[1].
Pe figûe in træ dimenscioìn l'àrea l'è definîa cómme a superfìcce totâle de quéllo ògètto, inte sto câxo chi se parliâ defæti de àrea superficiâle[2][3].
Unitæ de mezûa de l'àrea[modìfica | modìfica wikitèsto]
Scistêma internaçionâle[modìfica | modìfica wikitèsto]
E unitæ de mezûa de l'àrea sun corispóndenti a-e relatîve unitæ de mezûa da longhéssa: ògni àrea de grandéssa unitâia l'è determinâ da 'n quadrâto i lâti do quæ sun ànche lê de longhéssa unitâia.
L'unitæ de mezûa fondamentâle a l'è o mêtro quàddro, çernûa da-o scistêma internaçionâle de unitæ de mezûa e derivâ da-o mêtro, unn-a de 7 unitæ de bâze. E âtre unitæ inportànti sun riportæ in questa tabélla chi[4]:
Âtri pàizi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Coscì cómme pe-e unitæ de mezûa da longhéssa inti pàizi de Stâti Unîi d’América, Libeîa e Myanmar, óltre che parçialménte into Régno Unîo e Cànada, se adêuvian de unitæ diferénti. Prezénpio gh'é[5]:
- 1 pòlice quàddro = 6.4516 cm²
- 1 pê quàddro = 0.09290304 m²
- 1 iàrda quàddra = 0.83612736 m²
- 1 mìggio quàddro = 2.589988110336 km²
Notâ che o mìggio utilizòu l'è quéllo terèstre (lóngo 1.609,344 m) e no quéllo marìn (lóngo 1.852 m).
Unitæ de mezûa di terén[modìfica | modìfica wikitèsto]
Storicaménte sun existîe numerôze unitæ pe mezuâ l'estensción de 'n terén. Câxo particolâ l'è quéllo da giornâ piemontéize (Giornà inta léngoa locâle), pægio ciù ò mêno a 3.810 m², adêuviâ ancón a-a giornâ d’ancheu inte tùtta a región e ànche inti doî comûni de Çéngio e Mascimìn, inta provìnsa de Sànn-a.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Àrea do çèrcio[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'àrea do cèrcio l'êa za stæta calcolâ da-i antîghi grêghi into quìnto sécolo prìmma de Crìsto. Ippocrate de Scio però l'avéiva sôlo scovèrto ch'a gh'è 'na relaçión quadrâtega tra o ràggio e l'àrea, sénsa determinâ o valô do fatô moltiplicativo. Quésto o saiâ determinòu da-o matemàtico grêgo Archimedde into seu lìbbro A mezûa do çèrcio, dónde o saiâ ciamòu pe-a prìmma vòtta π, pi grêgo.
Into 1761 o matemàtico svìsero Johann Heinrich Lambert l'ha provòu che π l'è 'n nùmero iraçionâle e, into 1882, o matemàtico tedésco Ferdinand von Lindemann l'ha invêce dimostròu che π l'è ascì 'n nùmero trascendentâle.
Àrea do triàngolo[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'àrea do triàngolo l'è stæta fòscia determinâ da-o matemàtico grêgo-egiçiàn Erone de Lusciàndria, calcolâ rispètto a-i seu lâti, into lìbbro Metrica, scrîto ciù ò mêno into 60 dòppo crìsto. Però l'è poscìbile, cómme han sugerîo çèrtidùn stòrici, che za doî sécoli prìmma o grànde matemàtico Archimedde o savesse de 'sta fórmola pe calcolâ l'àrea do triàngolo.
Àrea de âtre figûe ciànn-e[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'introduçión do ciàn cartexàn into XVII sécolo da pàrte do matemàtico françéize René Descartes l'ha permìsso a Gauss, into XIX sécolo, de elaborâ a fórmola pe calcolâ l'àrea de tùtte e figûe ciànn-e, se sun conosciûe e coordinæ di seu vèrtici.
Càlcolo integrâle[modìfica | modìfica wikitèsto]
Co-a scovèrta do càlcolo integrâle, avegnûa a-a fìn do XVII sécolo, l'è diventòu poscìbile calcolâ àree de figûe ciù conplèsse, óltre che superfìcci cùrve de figûe in træ dimenscioìn.
Càlcolo de l'àrea[modìfica | modìfica wikitèsto]
Figûe ciànn-e[modìfica | modìfica wikitèsto]
Figûe retangolâri[modìfica | modìfica wikitèsto]
A ciù sénplice fórmola pe calcolâ 'n àrea l'è quélla do retàngolo, òscîa:
dónde b l'è a bâze e h l'é l'altéssa do retàngolo.
Quésta fórmola pœ ànche êse utilizaa pe definî a òperaçión da moltiplicaçión, partindu da 'n ògètto giömétrico.
Into câxo b = h, òscîa se a bâze l'é pægia a l'altéssa, a figûa analizaa saiâ 'n quadrâto e a seu àrea se puriâ calcolâ comme:
dónde l l'è ciaschedùn lâto de quéllo quadrâto[3].
Método da disseçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
Pe figûe comme triàngoli, trapeçi o paralêlogràmmi se adêuvia o método da disseçión, "ricostroindu" a figûa into 'n retàngolo o 'n triàngolo, defæti ciaschedùn paralêlogràmmo pœ êse divîzo inte 'n trapeçio e in triàngolo. A quésto pónto se pœ façilménte dimostrâ cómme l'àrea da figûa coscì òtegnûa l'è pægia a quélla do retàngolo con mæxima bâze e altéssa. Dónca l'àrea de 'n paralêlogràmmo l'è:
dónde b l'è a bâze e h l'é l'altéssa do paralêlogràmmo.
De ciù in çèrto paralêlogràmmo l'è divîzo inte dôe pàrte pægie da 'na seu diagonâle, ciaschedùnn-a de quæ l'è 'n triàngolo. L'àrea de sta figûa chi l'è dónca:
dónde b l'è a bâze e h l'é l'altéssa do paralêlogràmmo ch'o contegne o triàngolo. A-a mæxima manêa se otegne l'àrea do trapeçio e quélla do rónbo[4].
Çèrcio[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'àrea do çèrcio se pœ ricavâ co 'n scistêma scìmile a-o método da disseçión: defæti, dæto 'n çèrcio de ràggio r, se pœ divìdde a figûa inte vàrri setoî de fórma squæxi triangolâre che, unîi tra lô, conponián in paralêlogràmmo de altéssa r e de bâze meitæ da circonferénsa, ö sæ πr.
Dónca l'àrea do çercio saiâ pægio a:
dónde r l'è o ràggio do çèrcio e π l'è a costànte pi grêgo.
Scimilménte se pœ calcolâ l'àrea de l'elìsse, che saiâ pægia a:
dónde x l'è meitæ longhéssa da diagonâle magiô e y l'è meitæ longhéssa da diagonâle minô[4].
Superfìcci[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'idêa derê a-o càlcolo da superfìcce de 'na figûa inte træ dimenscioìn l'è de "tagiâ" e "sciacâ" quésta lóngo i seu spîgi in mòddo de òtegnî 'na figûa bidimenscionâle de-a quæ se sà còmme calcolâ l'àrea, adêuviandu i scistêmi za analizæ. L'ùnica figûa che no se pœ sciacâ e risòlve co sto método chi l'è a sfêra: inte quésto câxo bezeugna adêuviâ a fórmola de Archimedde, dónca:
dónde r l'è o ràggio da sfêra e π l'è a costànte pi grêgo[6].
Sta fórmola chi l'è stæta scrîta pe-a prìmma vòtta da Archimedde, inte seu lìbbro Πepὶ σφaίpaς kaὶ kuλίvδpou (Da sfêra e do cilìndro).
Fórmole inmediâte pe-o càlcolo de l'àrea de âtre figûe tridimenscionâli sun:
- Superfìcce do cùbbo: dónde l'è l'àrea de ciaschedùnn-a de sêi fàcce quadrâte[7].
- Superfìcce do cilìndro: dónde l'è dôe vòtte l'àrea da bâze e l'è l'àrea da fàccia verticâle[8].
- Superfìcce do cöno: , nòtta che l'è a mezûa de l'apotema do cöno[9].
Càlcolo co-i integrâli[modìfica | modìfica wikitèsto]
Co l'introduçión, into perîodo de l'Iluminìsmo, do càlcolo infiniteximâle l'è diventòu poscìbile calcolâ l'àrea de tùtte e figûe conpréize sótta a-a cùrva de 'na fonçión conosciûa, gràçie a-o coscì dîto integrâle definîo ò integrâle segóndo Riemann. Defæti, dæta 'na fonçión definîa in sce l'intervàllo [a,b] e poxitîva inte questo intervàllo chi, l'integrâle definîo: l'è pægio pe seu definiçión a l'àrea de sótta a-o gràfico da fonçión (se poxitîva) conpréiza tra i pónti a e b. Dónde a fonçión l'è negatîva l'àrea òtegnûa l'è pe cóntra quélla conpréiza sórvia a cùrva da fonçión, sótta a-e ascìsse.
In concluxón l'àrea conpréiza tra i gràfici de dôe fonçioîn poxitîve saiâ a diferénsa tra o valô de quéste pe tùtto o gràfico, dónca: [10].
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (IT)Diçionâio de giòmetrîa in sciô scîto youmath.it
- ↑ (EN)Definiçión de àrea in sciô scîto mathworld.wolfram.com
- ↑ 3,0 3,1 (IT)Definiçión e fórmole de l'àrea in sciô scîto youmath.it
- ↑ 4,0 4,1 4,2 (IT)Unitæ de mezûa de l'àrea in sciô scîto youmath.it
- ↑ (EN) Weights and Measures Division, NIST, General Tables of Units of Measurement, in sce ts.nist.gov, National Institute of Standards and Technology. URL consultòu o 3 màrso 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 10 dexénbre 2011).
- ↑ (IT)Sfêra in sciô scîto youmath.it
- ↑ (IT)Cùbbo in sciô scîto youmath.it
- ↑ (IT)Cilìndro in sciô scîto youmath.it
- ↑ (IT)Cöno in sciô scîto youmath.it
- ↑ (IT)Interpretaçión giömétrica de l'integrâle de Riemann in sciô scîto youmath.it
Vôxe corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce àrea


text:
Template:Link audio
E instruçioìn chi de sótta són contegnûe inta sotopàgina Template:Link audio/man (modìfica·cronologîa)
O template Link audio o serve pe generâ 'n link a 'n file òudio. O sò utilìzzo o dêve êse limitòu sôlo a-i file òudio che rigoardan a pronónçia de pòule, inte tùtti i âtri câxi o template da adêuviâ o l'è {{Multimedia}} e no quésto.
Scintàsci
A scintàsci da adêuviâ a l'è:
{{Link audio|nómme do file|tèsto da vizoalizâ pe-o link; de default o l'è "senti"}}
Ezénpi d'ûzo
{{Link audio|De-carlfriedrichgauss.ogg}}
{{Link audio|De-carlfriedrichgauss.ogg|Pronónçia}}
Template corelæ
Dæti pe VisualEditor
A tabélla TemplateData chi de sótta a l'é contegnûa inta sotapàgina Template:Link audio/TemplateData (modìfica·cronologîa)
O template Link audio o serve pe generâ 'n link a 'n file òudio. O sò utilìzzo o dêve êse limitòu sôlo a-i file òudio che rigoardan a pronónçia de pòule, inte tùtti i âtri câxi o template da adêuviâ o l'è {{tl|Multimedia}} e no quésto.


text:
Mercosur
O Mercosur (Mercòu Comûn d'o Sûd) o l'è 'n grûppo comerçiâle tra çerti stati sûdamerichen c'o çerca de promêuve o libero scangio e movimento de mercançie, personn-e e capitâli tra i sêu membri, pe svilûppâ l'integrassiôn politica e coltûâle tra i sêu membri e assoçiæ.
Creòu o 30 novembre 1985 a-o Brasî, o l'ha piggiòu o sêu nomme o 26 marso 1991 in Asunción e a sêu personn-a giûrìddica a-o Brasî o 15 dexembre 1995.
O dêuvia comme ûffiçiâli e léngue spagnòllo, portoghéize e guaranì.
Stati membri[modìfica | modìfica wikitèsto]
Son membri: Argentinn-a, Brasî, Paraguay e Uruguay. Venezuela o l'ha zà firmòu l'inträ ma o no l'è ancôn membro de diritti pin, dæto c'o l'è in atteisa de çerte approvassioin. Son ascì stati assoçiæ: Bolivia, Cile, Colombia, Ecuadòr e Perù.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Mercosur
Colegamenti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (ES, PT, EN) Paggina ûffiçiâle d'o Mercosur, in sce mercosur.int. URL consultòu o 2 màzzo 2021.


text:
German reâ
O Còllo Vèrde (Anas platyrhynchos Linnaeus, 1758; Syn. Anas boschas Linnaeus, 1758) o l'è 'n'ània, un ôxello d'ægoa da famìggia di Anatidae, sottafamìggia Anatinae, génere Anas.
Nómmi[modìfica | modìfica wikitèsto]
I màscci an a tésta e o còllo de cô vèrde - e fémine, in cangio, en de cô maròn-. L'é pe questo che in zeneize quésta menn-a a vegne ciamà Còllo Vèrde (cf. italiàn colloverde, françéize canard colvert, catalàn ànec collverd), a Vintimìggia Cavuverdu (cf. italiàn capoverde).
Descriçión e Abitùdini[modìfica | modìfica wikitèsto]
O màsccio o l'à quàtto ciùmme vèrdi arisæ in scia côa giànca. De stæ o cô de ciùmme e da tésta o vegne squaexi pægio a quéllo de fèmine.
Ània de superfice, a frequênta ægoe basse e a l'arésta a gàlla, sôlo o còllo sottægoa pe mangia in sciô fóndo. O decòllo o l'é verticâle, xêuo ràpido, a se méscia ben anche in tæra. A l'a difûza in tùtto l'emisfêro setentrionâle, levòu e zöne àrtiche. O periodo da riproduçión o va da Frevâ a Lùggio a segónda da latitudine, da-a Scandinavia meridionale, paixi do mâ Baltico, Polònia, Germania, Danimarca, In Italia a l'e staçionâia e nidificante. Ghe n'é ciù ò mêno 10.000, ma ghe ne svèrna 70-90 mìlla. Into nîo in tæra, ben ascôzo, a femina a se scciànca e ciùmme e a deponn-e 9-15 êuve ch'a coâ pe 26-28 giórni; o masccio o tégne d'éuggio o teritöio in gîo a-o nîo. I picìn vàn sùbito derê a-a moæ inte l'ægoa, xêuan dòppo 'na çinquanténn-a de giórni. Maturitæ sesoâle dòppo l'ànno.
Inportànsa[modìfica | modìfica wikitèsto]
A ciù pàrte de ànie domèsteghe derivan da-o Còllo Vèrde. Inta seu Histoire naturelle o naturalìsta françéize Georges Buffon o l'a riservòu pe-o Còllo Vèrde o nomme genérico Canard (Anitra inta traduçión italiann-a) e o l'a pigiòu sta menn-a cómme riferiménto pe divìdde e anie inte doî grùppi, canards e sarcelles (inta traduçión italiann-a anitre e alzavole):
"Nous partagerons donc cette nombreuse famille par ordre de grandeur, en la divisant d'abord en Canards et Sarcelles, et comprenant sous la première dénomination toutes les espèces de canards qui, par la grandeur, égalent ou surpassent l'espèce commune".[3]
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Nuovo Dizionario universale e ragionato di agricoltura..., Vol. 4
- ↑ Angelo Paganini; Vocabolario domestico genovese-italiano
- ↑ G-L. Buffon; Histoire naturelle des oiseaux, Vol 9
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce German reâ
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce German reâ


text:
A prupòsitu
U cognac è ün cognac pocu difüsu, ecessiunale, ün qantità limità, creau cun üga d’ë vigne cürtivae sciû ë terre de « Grande Champagne », a a ciû bona zona d’a regiùn de Cognac.
U cognac è cuncepiu e prudütu SULU per a suçietà Mùnegu «MC Product Spirit».
A qantità d’ë butiye è lìmita a carche mila butiye.
L’arroma ecelsu d’u cognac esclüsivu , ünvieyiu dürante 50 e 110 ani, è utegnüu segundu üna reçeta ûnica che cun a so’ stòria ne fà revegne a u Mèdiu Evu, qandu sun stai creai spìriti de fama ecessiunala sciû ë terre d’a regiùn de Cognac : «Grande Champagne» e «Fins Bois».
SELEÇIÙN
PRUDÜÇIÙN
FAU
A so’ pruprietà ûnica vegne d’u grisu ciàiru, suvèn scàiji giancu d’u terrèn d’a regiùn, prova de l’esistença de strate funde de gipu molu che se sun furmae d’u tempu d’a tempesta geulògica dürante u terçiari. Cun chëla cumpusiçiùn, preçiusa, ûnica e perfeta, achësta regiùn stà sempre u sulu lœgu unde se pò cürtivà l’üga che serve per prudüje u cognac . Chëla terra nustrala ne dà brande fine, ë ciû delicae e ë ciû püre cun ün arroma ricu che, d’anu ün anu, piya de ciû ün ciû de corpu. U principale çepage ütilizau per prudüje u cognac è « l’Ugni Blanc ». Purì tambèn truvà u « Colombard » e a « Folle Blanche ». Suvratütu, è a richessa e a cumpusiçiùn d’u terrèn d’i vignëti che dàn a u cognac qalitae particülàrie : duçù, gàribu, perfümu de sciure, güstu d’u cunfità e de spèçie duçe.
Cuma u dijëva Jean-Paul Camus, ün viticültù de bona fama e prun cunsiderau : «Ün bon cognac è pa üna cosa tantu difìcila da fà. Per aiçò d’aiçì, basta gh’avè u paigràn avu, u paigràn e u pàire che già, ëli, l’an fau per tüt’a so’ vita.»
Aiçò è üna d’ë ciû preçiuse qalitae d’u Cognac . Tüt’a prudüçiùn se fà ünt’u demani d’u castelu che, cun a so’ stòria misteriusa, ghe dà turna ün güstu e ün arroma speçiale cun l’üsu d’ë veye tradiçiue e cun a reçeta che se trasmëte de generaçiùn ün generaçiùn : ecu perchè è tantu atrativu per i spüri che cunùsciun ben achëla misteriusa bevanda.
Chëli che an creau stu güstu ecessiunale, a strütura fina e piejenta de stu cognac ecelsu, sun suvratütu fieri d’a tecnulugia esclüsiva ütilizà per fabricà ë bute ünt’ë qale maüra u cognac SECÜLARI e MEZU-SECÜLARI. Ruri veyi de mila e mila ani d’i boschi de «Tronçais» e d’u «Limousin» d’u çentru d’a França, arnesi e inzegni tradiçiunali fai â man da ë antiche famiye d’artisai (artisai françesi), fuyame de cana e farina d’a ciû bona qalità, sun i materiali che dàn ün òtimu gradu d’impermeabilità a ë «BUTE GIGANTE» e, da sügüru, ün anticu segretu per côije de manera speçiala l’internu d’a buta ‘na vota finia, che fà u boscu ciû duçu, rende ciû fàcile estràlu e, suvratütu l’ümpurtante, làscia - üna strata de sûcaru caramelau - mudificau cun l’inflüença d’a temperatüra d’a grea che se trova drünt’ a strütüra d’u boscu che, dopu a cœtüra, crœve tüt’a süperfìcie interna d’a buta.
Ma, a strütüra purusa d’u boscu d’ë bute nun pò ümpedì u spìritu de se svapurà (üna spècie d’«IMPOSTA CELESTA» cun puesia ciamà, «U DESTÌN D’I ÀNGELI»), çe che fà a l’anu 2 a 3 per çentu d’u spìritu. U recordman d’ë «IMPOSTE CELESTE» è Cognac dunde cada anu se svaporun fint’a 50 mila etulitri de spìritu. Tüt’aiçò d’aiçì representa tra 18 e 22 MILIUI DE BUTIYE !!
Poca gente sà che a branda che è mëssa ün bute gh’à pa de curù. Dopu, se crea « ün mariage » tra u boscu d’a buta e a branda che maüra per ün MEZU-SÈCULU e ÜN SÈCULU. Alura, ë pruprietae d’a branda se trasformun. A branda piya a rica curù de l’ambra e tambèn a bela curù russa d’u rübì e u so caràtere arrumàticu piya de ciû ün ciû de corpu, fandu ressorte arroma de boscu e de vaniya e, u güstu d’achëla bevanda reala deventa ciû savuriu e se piya vàrie parfûmi, lasciandu scapà arroma speçìficu de sciure, de früti e de spèçie.
Dürante tanti ani, de fati despœi a creaçiùn de sta bevanda prun fina e prun rica, u mestre de cantina stûdia e tasta u cuntegnüu de cada buta e, cun u so auduratu de speçialista, valüta ë trasfurmaçiue e çerne certe bute per mescciàle cun d’àutre. Cuscì fandu, dopu setant’ani, sun ciû o menu sete çentu cognac che sun stai mescciai ünte cada buta e pœi stu patrimoni è trasmandau a u fütüru mestre de cantina. Vinti çinqe ani dopu - nœvu mestre de cantina – e a legenda è deventà perfeta.


text:
Lengua tedesca
O Tedesco standard (dïto Hochdeutsch ascì) o l'è unn-a lengua do gruppo lengoistego germanico oççidentâ.
Descriçion e stòia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Lengua ofiçiâ de: Germania, Austria, Svissëa, Liechtenstein e Luxemburgo, o tedesco standard o l'è parlòu in Italia, Polònia e Belgio ascì, pe un totâ de 120 milioìn de personn-e.
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikipedia a gh'à 'n'ediçión in lengua tedesca (de.wikipedia.org)
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Lengua tedesca


text:
Hong Kong
Nomme ofiçiâ: 中華人民共和國香港特別行政區 - Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó Xiānggǎng Tèbié Xíngzhèngqū in cineise, Hong Kong Special Administrative Region of the People's Republic of China in ingleise (Region de Hong Kong a Aministraçion Speçiâ da Repûbbrica Popolâ da Cinn-a), o l'è 'n stato de l'Asia orientâ c'o fa parte da Cinn-a da-o 1997 davanti a lezze, ma o g'ha 'n'aministraçion econòmmica quæxi indipendénte.
Da primma colònnia britànnega (1842-1997), storicamente a sêu capitâ a l'êa Victoria City, ma 'sto tæritöjo o no g'ha 'na capitâ ofiçiâ, scibbén a sede do governo a s'attrêuva inti Distreiti Çentrâ e Oçidentâ (Central District e Western District).
O g'ha 'na sûperfiçie de 1.104 km² e 'na popolassion de 6.921.700 abitanti (stimòu into 2006).
O nomme "Hong Kong" o vêu dî "pòrto profumòu".
Se g'adêuvia o dòllaro de Hong Kong, e se pârla ingleize e cineize (inta variante cantoneize).
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Hong Kong
- Governo do Hong Kong, [1]
- Hong Kong Tourism Board, [2]


text:
Miagia do Cento
A Miagia do Cento (in ebreo HaKotel HaMa'aravi, "Miagia Ócidentâ", ò solo Kotel; pe-i mussurmoen Ḥāʾiṭ al-Burāq saiv'à dî "Miagia do Buraq", da-o nomme da cavarcatua alâ do Maometto) a l'è 'na parte da miagia ócidentâ de contegnimento da sccianadda do Tempio de Geruzalemme scitoao into quartê ebreo da çitæ de Geruzalemme, construta into primmo seccolo durante i loei d'espanscion do segondo tempio començæ da re Erode o Grande ch'o transformò a coliña conosciua da Ebrei e crestien comme Monte do Tempio inte 'n gran terapin retengolâ.
A l'è dita coscì pe l'antiga tradiçion ebrea de vegnîseghe à arembâ pe cianze a destruçion do Tempio da parte do futuo imperao Tito inte l'anno 70 e a pèrdia da libertæ naçionâ.
A santitæ da Miagia do Cento pe-i Ebrei a l'è dæta da-a so vexinança a-o Monte do Tempio ò sæ a-a "Pria Fondante", ch'a l'ea o sancta sanctorum do tempio (e ancœu a l'è a-o centro da Coppola da Pria), o scito ciu sacro da religion ebraica, donde començò a creaçion do mondo, donde Abrammo o ligò Izacco pe-o sacrifiççio e donde gh'ea custodio l'Arca de l'Aliança. Pe-i mussurmoen o l'è o ponto de donde o Maometto o l'asceize in çê.
Scicomme a-i Ebrei gh'è proibio de montâ insci-â sccianadda, a Miagia do Cento o l'è o posto ciu sacro che gh'areste donde ghe segge permisso de pregâ. Quande a-i Ebrei no gh'ea manco consentio d'intrâ inta çitæ (prezempio da-o 1948 a-o 1967 doppo a goæra arrabo-isræliaña), aloa o ponto ciu vexin ond'anâ à cianze a destruçion do tempio o l'èa o Monte Oiao ò Monte di Oie.
O 10 zugno 1967, doppo doemil'anni, a Miagia do Cento a tornò sotta a sovranitæ israeliaña e subbito, 48 oe aprœuv'a-a conquista, i Israelien se missan aprœuv'à demolî co-e ruspe e caze do quartê marochin (con quarche inquilin ancon drento), ch'ean a redosso da miagia, pi alargâ a ciaçça, ch'a passò coscì da 120 à 2400 metri quæi co' ina capiença ch'a montò da 12 mia à 400.000 pelegrin a-o giorno.
A Miagia do Cento a l'è 'na seçion de 57 metri di 488 metri da miagia ócidentâ, a ciu gran parte ascoza da de construçioin medievæ che gh'en arembæ. A l'è erta 32 m. di quæ 13 en interæ e 19 vixibbili e a l'è formâ da 45 righe de prie de picamento (17 sotteræ e 28 vixibbile). I primmi sette sœu vixibbili remontan à l'eppoca d'Erode e son de pria carcæa de Geruzalemme dita "malaki" (saiv'à dî "reâ").
Uña de prattiche ritoæ ciu pubricizæ a l'è quella d'infiâ inte creñe tra-i magœu da miagia di bigetin con sciu scrito e preghee. Pâ ch'ogni anno te ghe lascian ciu che 'n mion de papelitti.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Miagia do Cento


text:
Potensa (fixica)
In te un travaggio, se ciamma Potensa o rapporto fra o travaggio eseguìo e o tempo impiegou.
Formula[modìfica | modìfica wikitèsto]
P = W / t
dove P indica a potensa, W o travaggio e t o tempo. Notä: a W corsiva, indicante o travaggio, da no confonde con a W a stampatella (veddi paragrafi seguenti) che a significa Watt.
Unn-a spiegaçion pratica[modìfica | modìfica wikitèsto]
Immaginemmo de duveï effettuä un çerto travaggio: pe esempio portä un peiso de 10 kg a unna distansa de 2 km. Puemmo portalo in sce a spalla de un ommo oppure in sce o portapacchi de unna moto. In te i dui caxi o travaggio effettuou o saiä o mæximo (ricordemmo a definiçion fixica de travaggio: forsa x spostamento). L'ommo o trasporta i 10 kg lentamente, a mòto veloçemente: pe questo o motore da mòto o l'ha ciù potensa de l'ommo.
Ünitæ de mezüa[modìfica | modìfica wikitèsto]
In to Scistema Internaçionale l'ünitæ de mezüa da potensa o l'è o Watt (W), oscîa a potensa svilüppä quande se fa in te un segundo o travaggio de un joule.
- 1 Watt = 1 joule/1 segundo
In to Scistema C.G.S. a potensa a se mezüa in erg ao segundo (erg/s).
- 1 Watt = 10.000.000 de erg/s
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Potensa (fixica)


text:
Vinvèra
A Vinværa (Sciurus vulgaris), dîta ascì viværa, a fâ parte da famiggia di Roditoì. U l'è n'animale de taggia medio-picinn-a (40 citti). A specie ciù cunusciûa a l'è çertamente a vinværa europea, ruscia cun u pei da pansa ciù cæu. A sò diêta a l'è composta da giàndue, funzi e frûta, de quæ a fâ scòrte in estæ pe pöi dosiâle in periodi de scarsitæ (salvo scurdâsene, agiutando cuscì a disseminasiun de ciante).
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Vinvèra
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce Vinvèra


text:
Moldavia
A Moldàvia (Moldova in romêno, prononçiòu [mɔːlˈdɔːva]), conosciûa ofiçialménte cómme Repùbrica de Moldàvia (Republica Moldova in romêno), a l'é 'n pàize de l'Eoröpa de l'èst.
Giögrafîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Moldàvia a confìnn-a co-a Romanîa a ponénte e con l'Ucraìnn-a inte tùtte e âtre direçioìn. A Moldàvia a l'à firmòu, inte l'ànno 2005, 'n acòrdio con l'Ucraìnn-a ch'o permétte a-a naçión de fâ arivâ e nâve che vegnân da-o Mâ Néigro into sò pòrto de Giurgiuleşti, meténdo fìn a-a sò scitoaçión de pàize sénsa sbócco in sciô mâ. A región ch'a côre lóngo o sciùmme Dnestr, da-arénte a-o confìn de levànte con l'Ucraìnn-a, a l'é controlâ da-o govèrno separatìsta da Transnistria.
A sò capitâle, e çitæ ciù grànde da naçión ascì, a l'é Chișinău.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
A ciù pàrte do teritöio moldâvo o l'à fæto pàrte do Prinçipâto de Moldàvia da-o sécolo XIV scìnn-a-o 1812, ö sæ quànde o l'é stæto cedûo a l'Inpêro rùscio da l'Inpêro òtomàn (do quæ a Moldàvia a l'êa 'n stâto vasàllo), pigiàndo o nómme de Besaràbia. Into 1856 a Besaràbia meridionâle a l'é ritornâ a-a Moldàvia, a quæ tréi ànni dòppo a s'é mìssa insémme a-a Valàcchia pe creâ a Romanîa ma, into 1878, i rùsci àn pigiòu tórna o contròllo da región intrêga. Co-a rivoluçión rùscia do 1917 a Besaràbia a l'é diventâ pe pöco ténpo 'n pàize indipendénte inta Repùbrica rùscia, conosciûo co-o nómme de Repùbrica Democràtica Moldâva. Into frevâ do 1918, quésta repùbrica a s'é diciarâ do tùtto indipendénte, pigiàndo a decixón, co-o vôto da sò asenblêa inte l'ànno depoî, de integrâse inta Romanîa. 'Sta decisón chi a l'é però stæta contestâ da l'Unión Soviética, a quæ into 1924 a l'à creòu, a l'intèrno da RSS Ucraìnn-a, a RSSA Moldâva in sce di teritöi in pàrte abitæ da moldâvi a levànte da Besaràbia.
Into 1940, cómme consegoénsa do Pàtto Molotov-Ribbentrop, a Romanîa a l'é stæta costréita a cêde a Besaràbia e a Bucòvina setentrionâle a l'URSS, portàndo coscì a-a creaçión da RSS Moldâva, a quæ a l'includéiva a ciù pàrte da Besaràbia e l'estremitæ òcidentâle de l'ecs RSSA Moldâva, a levànte do sciùmme Dnestr. A-i 27 de agósto do 1991, co-a chéita de l'URSS ancón in córso, a RSS Moldâva a l'à diciaròu a sò indipendénsa, cangiàndo o nómme da naçión in Moldàvia (Moldova)[1]. A costituçión da Moldàvia a l'é stæta adotâ into 1994. A ògni mòddo i teritöi moldâvi scitoæ in sciâ rîva de levànte do sciùmme Dnestr són de facto controlæ da-o govèrno separatìsta da Transnistria scìnn-a da-o 1990.
Economîa e polìtica[modìfica | modìfica wikitèsto]
Aprêuvo a-a scròllo da produçión industriâle e agrìcola inti ànni depoî a chéita de l'Unión Soviética, o setô di servìççi o l'é diventòu o ciù inportànte pe l'economîa moldâva, arivàndo a raprezentâ o 60% do PIL naçionâle. A l'é a segónda naçión ciù pövia de l'Eoröpa pe PIL pro capite, depoî l'Ucaìnn-a[2], e quélla con l'Ìndice de Svilùppo Umâno ciù bàsso do continénte, a-o 90° pòsto inta clasìfica globâle[3].
A Moldàvia a l'é 'na repùbrica parlamentâre co-in prescidénte cómme càppo de stâto e 'n prìmmo minìstro cómme càppo do govèrno. A l'é un di ménbri de Naçioìn Unîe, do Conséggio d'Eoröpa, de l'Òrganizaçión mondiâle do comèrcio (WTO), de l'OCSE, de l'Òrganizaçión GUAM, da Comunitæ di Stâti Indipendénti, de l'Òrganizaçión da coperaçión econòmica do Mâ Néigro (BSEC) e do Trîo Asociòu.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (RO) Moldova pitorească (PDF), in sce natura2000oltenita-chiciu.ro. URL consultòu o 6 arvî 2022.
- ↑ (EN) GDP per capita, current prices, in sce imf.org. URL consultòu o 6 arvî 2022.
- ↑ (EN) Human Development Report 2020 (PDF), United Nations Development Programme, 15 dexénbre 2020, p. 344. URL consultòu o 26 arvî 2022.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Moldavia
Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (RO, EN, RU) Scîto ofiçiâ, in sce moldova.md. URL consultòu o 6 arvî 2022.


text:
Alessia | Massaggi tantra, massaggi, massaggi corpo a corpo, massaggi erotici a Colonia | signora di Casablanca
Massaggiatrice Alexia Tantra| massaggi Alexia Tantra| massaggi erotici Alexia| massaggi corpo a corpo Alexia| massaggiatrice Alexia Tantra a Colonia| massaggi Alexia Tantra a Colonia| massaggi erotici Alexia a Colonia| massaggi corpo a corpo Alexia a Colonia| Casablanca Dame Alexia da Colonia - MASSAGGIATRICE ALEXIA TANTRA| MASSAGGI ALEXIA TANTRA| MASSAGGI EROTICI ALEXIA| MASSAGGI CORPO A CORPO ALEXIA| MASSAGGIATRICE ALEXIA TANTRA A COLONIA| MASSAGGI ALEXIA TANTRA A COLONIA| MASSAGGI EROTICI ALEXIA A COLONIA| MASSAGGI CORPO A CORPO ALEXIA A COLONIA| CASABLANCA DAME ALEXIA DA COLONIA
Alessia , Massaggi tantra, massaggi, massaggi corpo a corpo, massaggi erotici a Colonia , signora di Casablanca
Massaggiatrice Alexia Tantra, massaggi Alexia Tantra, massaggi erotici Alexia, massaggi corpo a corpo Alexia, massaggiatrice Alexia Tantra a Colonia, massaggi Alexia Tantra a Colonia, massaggi erotici Alexia a Colonia, massaggi corpo a corpo Alexia a Colonia, Casablanca Dame Alexia da Colonia - MASSAGGIATRICE ALEXIA TANTRA, MASSAGGI ALEXIA TANTRA, MASSAGGI EROTICI ALEXIA, MASSAGGI CORPO A CORPO ALEXIA, MASSAGGIATRICE ALEXIA TANTRA A COLONIA, MASSAGGI ALEXIA TANTRA A COLONIA, MASSAGGI EROTICI ALEXIA A COLONIA, MASSAGGI CORPO A CORPO ALEXIA A COLONIA, CASABLANCA DAME ALEXIA DA COLONIA
Alessia ; Massaggi tantra, massaggi, massaggi corpo a corpo, massaggi erotici a Colonia ; signora di Casablanca
Massaggiatrice Alexia Tantra; massaggi Alexia Tantra; massaggi erotici Alexia; massaggi corpo a corpo Alexia; massaggiatrice Alexia Tantra a Colonia; massaggi Alexia Tantra a Colonia; massaggi erotici Alexia a Colonia; massaggi corpo a corpo Alexia a Colonia; Casablanca Dame Alexia da Colonia - MASSAGGIATRICE ALEXIA TANTRA; MASSAGGI ALEXIA TANTRA; MASSAGGI EROTICI ALEXIA; MASSAGGI CORPO A CORPO ALEXIA; MASSAGGIATRICE ALEXIA TANTRA A COLONIA; MASSAGGI ALEXIA TANTRA A COLONIA; MASSAGGI EROTICI ALEXIA A COLONIA; MASSAGGI CORPO A CORPO ALEXIA A COLONIA; CASABLANCA DAME ALEXIA DA COLONIA


text:
Vendùn
Vendun (Vendón in zenese, V'ndun in urmeàscu, Vendone in italiàn) u l'è un cumüne de 358 abitanti inte l'entrutèra de Arbenga, in Pruvinsa de Savuna (dàtti agiurnài au 2019).
Geugrafìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Vendun u fà parte du bacìn du s-ciümme Aròscia, essendu traversàu dau Riàn Merce e dau Paraùn, dui afluenti de stu chi. A vetta ciü àta ch'a se tröva intu teritòiu cumünàle a l'è quella du munte Castel'Èrmu, àtu 1094 m, ch'u segna u cunfìn spartiàiva cun u bacìn du Pennavaire.
Frasiùi[modìfica | modìfica wikitèsto]
U teritòiu de Vendun u cumprende e frasiùi de Burgu, Cantùn, Castellà, Celsa, Cröza, Cü(r)enna, Leusu, Valùn e Villa, ciü e lucalitài de Barbiùn, E Tûri, Miarina, ciü a zòna da ca' cumünàle.
Cunfin[modìfica | modìfica wikitèsto]
U cumün u cunfìna a nord cun Castregiancu e Naxin, a levante cun Arnascu, a meridiùn cun Utuê e a punente cun Ùnsu.
Stòia[modìfica | modìfica wikitèsto]
E primme testimuniànse da fundasiùn du paìse e sun da riscuntrà inte l'antichitài, cun a dipendensa de Vendun e di àtri sentri de l'etrutèra dau munisipiu de Arbenga, survatüttu düante l'epuca rumàna, anche se l'è da cunscideà che a fundasiùn de in primmu nucleu abitàu u pò esse adi(r)itüa ligàu ai antighi Etruschi, culucàu la dunde aù a se tröva a frasiùn de Cü(r)enna.[4]
L'è dunca prubabile che stu popolu pre rumàn u secce rivàu chi pé via di cumerci versu u mediteraneu, fasilmente cuntrulabili dae zòne vixìne aa ciàna, e che chi i l'aggén purtàu e primme cultivasiùi de serte vaietài de uìve tipiche du teritòiu de stu populu chi, dandu u numme au paìse.[4]
Cun a caütta de l'Impeu Rumàn u teritòiu u subisce diferenti incursciùi barbariche e ascì di saracen chi i pòrtan aa custrusiùn de diferenti furtificasiùi, cumme quella de Cü(r)enna (daa quale u nu resta ciü ninte) e quellu de Castellà, c'u cumpendeva de següu ina tùre a baze ezagunàle prinsipale, sircundà da ina müaia difensiva squadrà.
Inseìu inta Marca Arduinica primma, u vegne sedüu ai marchesi de Clavesana, chi i vàn a infeudà ina lunga seie de vassalli, prinsipalmente i Lengueia, Bassu e Càrlu. Questu infeudamentu u cuntinua ascì cun u libéu cumün de Arbenga, che u reclàmma a pudestai in sciu feudu intu 1251, pé poi catàselu dai marchesi, ai inissi du XIV seculu.[5]
Saià a famìa feudataria di Carlo a purtà u feudu in òrbita zenese, züandu fedeltài aa Repübbrica de Zena, cuntempuraneamente a l'intrà de Arbenga sutta e influense de sta chi.
resta dunca in màn repübbricàna fin a l'arìvu de Napuleun e di fransesi, a partì dau 1797. U paìse u vegne dunca inglubàu inta Repübbrica Ligüe. Sutta a növa duminasiùn fransese u cumün u và a fà parte da circuscrisiùn lucàle arbenganese.
Düante a Segunda Guèra Mundiàle u teritòiu de Vendun u l'ha vistu a presensa de diferenti episòdi de Rexistensa Partigiana, cumme u stansiamentu du battaiùn de "U Mégu" inta frasiùn de Cü(r)enna, inta cuscì dita cascina di Crôvi, doppu i avegnimenti du scuntru de Muntegrassie du 1943, chi i portan poi a brigà a trasfeìse da l'entruèta d'Andöa e fin au 1944, quande i partigiài i vegnan avertìi de in puscibile eastrellamentu, scapàndu versu Àutu.
Cun a restaurasiùn du 1815 u passa sutta i pusedimenti du Regnu de Sardegna, divegnüu poi Regnu d'Italia dau 1861, inseìu intu sircundàiu de Arbenga, poi cunfluìu inta pruvinsa de Savuna, intu 1946 trasfurmàu inta növa Repübbrica Italiana. Fra u 1973 e fìn au 31 dixembre 2008 u l'ha fàu pàrte da Cumunitài muntana Ingauna, poi divegnüa "du Punente Savunese" fin au 2011, ànnu da sò supresciùn.
Abitanti[modìfica | modìfica wikitèsto]
Evulusiùn demugrafica[modìfica | modìfica wikitèsto]
Abitanti censìi[6]
Minuànse Furèste[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du 2014, i sitadìn furèsti a Casanöva i sun 20
Pòsti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]
Architetüe religiuse[modìfica | modìfica wikitèsto]
U cumün de Casanöva u fa eclesiasticamènte da diocexi de Arbenga-Impeia, chi ducca e ghe sùn dui diferenti parocchie: Sant'Antunìn (intu sentru de Vendun) e da Madònna de Nostra Scignua da Neve, pé a frasiùn de Cü(r)enna.
• Géxa da parocchia de Sant'Antunìn, a se tröva intu sentru de Vendùn, a ospita a cunfraternita ciamà Cumpagnìa du Sufràgiu, chi i l'éan cunservài ina séie de ducumenti relatìvi aa paròcchia racòlti fra u 1564 e u 1978, ancöi traspurtài intu museu diucesàn arbenganese.[7]
• Uatòiu de San Luensu, se tröva in fàccia aa ca' cumünàle de Vendun, dìtu ascì Uatòiu di disciplinài, u l'è sede da lucale cunfraternita de San Luensu Martire, a strutüa a l'è prubabilmente de uìgine Quattrusentesca.[7]
• Géxa da Nostra Scignua da Neva, a l'è a paruchiàle de Cü(r)enna, a cunserva di dipinti pregiài e in impirtante campanìle, edificà intu 1638 a partì daa strutüa de in prìmmu uatòiu dipendente daa géxa de Vendùn.[7]
• Capeletta de San Calòcciu, cunscideà ascì cume santuàiu, a se tröva in sce u munte Castel Èrmu, a se tröva ai cunfìn cu'u cumün de Unsu.
• Capeletta da Nativitài de Maìa, a se tröva inta frasiùn de Castellà, stuicamènte dipendente daa paròcchia de Vendun.[7]
• Capeletta de l'Imaculà Cuncesiùn, a se tröva intu sentru de Leusu, dipendente daa paròcchia de Vendùn.[7]
Architetüe militàri[modìfica | modìfica wikitèsto]
• Castéllu de Castellà: itnta frasùn de Castellà u se tröva u castellu medievàle fàu custruì dai Marchesi de Clavesana, u prezentàva ina sstrutüa triangulà, cun a tipica tùre ezagunàle, àta 25 métri, custruìa cun a prìa de Cixàn e àtre prìe de s-ciümme, ancù aù scimbulu du paìse.
• Castéllu de Cü(r)enna, u se ttöva inta pàrte ciü àta da du burgu furtificàu da frasiùn, dunde se pò truvà ina lunga séie de ca'-tùri, fàe custruì dae putenti famìe feudatarie. A prinsipale furtificasiùn inta frasiùn a l'éa peò custituìa dau castrum Cuculariae, castellu fàu custruì dau libéu cumün de Arbenga, pé cuntrulà l'avansà versu a còsta da famìa di Clavesana, vhe a pussedéva zà a furtificasiùn de Castellà. Ancöi du castellu u nu resta tòstu ninte, a pàrte quarche müaia derucà.
Scultüe[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Castellà u se tröva u pòlu müseàle a l'avèrtu dedicàu a Rainer Kriester. Chi e sun espòste ben trentasinque opée du scultù tedescu, trasfeìuse a Vendun inti ànni 80 e sitadìn unuàiu du cumün a partì daa fìn di ànni 90. Ste scultüe chi, tütte fàe in prìa de Finà, e prezentan ina séie de incixùi dau carattere stilizàu e esensiàle, quarcüna de ste chi a l'è a furma de stele e a fùrma in sérciu: l'è pé stu fàttu chi che u scìtu u l'è ascì numinàu a "Stonehenge italiàna", vistu che au muntà du sù du prìmmu dì de estài a lüxe a vegne pruietà in moddu perfettu a l'internu du cumplessu.[8][9]
Ecunumîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
U setù trainante de l'ecunumia de Vendun a l'è l'agricultüa cu'a prudusiùn de öiu de uìva e du vìn tipicu da Rivea de Punente. Prudòtte àtre vaietài de früa e verdüa, assemme ae castegna inte vaiànti rus-cétta e gabiàna, nu manca poi l'alevamentu de bestiamme.
Minimu u sviluppu industriàle, u setù du turismu u l'è in forte crescita, prinsipalmente pé i sénte adibìi ae passegiàe inti boschi e ae biciclette da muntagna.
Cultüa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dialettu de Vendun[modìfica | modìfica wikitèsto]
U dialettu parlàu a Arnascu u l'è de stampu arbenganese e u fa parte du grùppu du Ligüe sentru-ucidentàle.
Enugastrunumìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
E Lazerne[modìfica | modìfica wikitèsto]
Tipiche du burgu de Cü(r)enna e sun e lazerne, ina particulà vaietài de lasagne, prepaàe segundu a tradisiùn cun a faìna gianca, mes-cià cun pasiensa a man cun quella deivà dae castagne lucàli. E sapuìe lazerne e sun prepaàe ancù aù dae persune ansiane du pòstu.[10]
Feste e fée[modìfica | modìfica wikitèsto]
• Festa de San San Calocciu a Castel'Èrmu, a se tegne d'in sinque ànni in sinque ànni u 22 d'aùstu, cun a selebrasiùn religiusa inta capeletta e l'arìvu de cunfraternite lucali in prucesciùn versu u munte.
• Cuncertu de San Luensu, u se tegne a castellà, in regiun tùre, urganisàu daa lucàle pro loco, cun müxica dau vivu e a partecipasiùn de aziende du pòstu.
• Festa da muntagna, cun u radùn di Arpìn a se tegne in sciu munte Castel'Èrmu.
• Sapori d'autunno, a se tegne intu burgu de Cü(r)enna, a l'è ina sagra c'a fàa prumusiùn di prudòtti tipici du teritòiu c'a se tegne in utùbre.
Aministrasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Vie de cumünicasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
U cumün u l'è culegàu cun Arnascu a levante e Unsu a punente, mentre de pò zunze ascì inta burgà de Celsa da Utuê, passàndu pé a pruvinsale c'a porta aa frasiùn de Campi.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Dàttu Istat - Pupulasiùn rexidente ai 30 de zügnu du 2019.
- ↑ Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
- ↑ Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di gràddi/giórno di Comùn pe Región e Provìnsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
- ↑ 4,0 4,1 (IT) I etruschi a Cü(r)enna?, in sce trucioli.it. URL consultòu o 22 agòsto 2021.
- ↑ (IT) A stòia de Vendùn, in sce comune.vendone.sv.it. URL consultòu o 22 agòsto 2021.
- ↑ Statistiche I.Stat - ISTAT; URL cunsultàu in data 28-12-2012.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 (IT) I archivi da paròcchia de Vendùn, in sce beweb.chiesacattolica.it. URL consultòu o 23 agòsto 2021.
- ↑ (IT) Stìle Savunese, u parcu de scultüe de R. Kriester, in sce ivg.it. URL consultòu o 23 agòsto 2021.
- ↑ (IT) Aa scuverta du parcu museu de R. Kriester, in sce svdonline.it. URL consultòu o 23 agòsto 2021.
- ↑ (IT) Cü(r)enna, dunde i crescian i èrbui intu campanìn, in sce trucioli.it. URL consultòu o 23 agòsto 2021.
Àtri prugètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Vendùn


text:
Invinçibbile Armadda
A possente "Armadda" spagnolla (dita Grande y Felicísima Armada e ascì invencible) a l'ea 'na flotta de 132 nave mandâ do 1588 da-o Feipo II de Spagna contra l'Inghiltæra pe permette a-a so armâ de Fiandre de sbarcâ da l'atra parte da Mannega.
A so destruçion a l'è l'epillogo da lotta combattua tra a Spagna e l'Inghiltæra inta segonda meitæ do sec. XVI.
O longo contrasto, determinao da de raxoin religioze e polittiche, da l'agiutto che l'Inghiltæra a dava a-e rebelle Provinçe Unie, ma sorvettutto da-e impreize piratesche di mainæ ingreixi, non solo in sce-e coste de colonnie spagnolle d'Amerrica, ma in sce-e mæxime coste da Spagna (da ramentâ e impreize do Drake a Cartagena de las Indias e a Caddexe into 1586 e 1587), o portò o Feipo II a-a ressoluçion de corpî a-o cœu a rivâ e de sbarcâ un forte còrpo d'ezerçito in sce-e coste ingreize. O Lusciandro Farneize, comandante de forçe spagnolle inte Fiandre, o l'aiva preparao un çernuo corpo d'invaxon de 17 mia ommi, e o l'aspetava a Anversa che l'armadda spagnolla a desbaraçesse a Mannega da-e poche nave ingreixi pe passâ o streito.
Ma l'armâ navâ de Spagna, forte de ben 132 nave (gaioin, gaiaçe, galee e nave menoî de Spagna, Portogallo, Nappoli e ventuê italien), rœünia a Lisboña inta primaveja do 1588, a difettava d'unitæ, d'alenamento e sorvettutto d'aodaççi comandanti. L'ea morto che n'ea goæi o veteran de Leppanto, Arvâ de Bazan, marcheize de Santa Croxe, e o comando o l'ea stæto afiao a 'n zoeno ófiçiâ de tæra, Alonso de Guzman, ducca de Mediña Sidonnia, ignaro de mainaja, ignoto a-i mainæ. E quantunque pompozamente o re' o ciammesse questa so armâ invencible, i ciu esperti za preconizavan de grave sciagûe, percose i mainæ da regiña Lizabetta, aodaçiscimi e fæti ciu ardii da-e recente impreize, comandæ da lord Howard, ch'o l'aiva a-e so dipendençe lord Seymour e i doi zœumoæ avoxæ corsæ Françesco Drake e Zane Hawkins, g'aivan pe lô, quantunque benben infeioî de nummero, tanti elementi de superioitæ morâ.
Za primma de lasciâ e coste da Spagna (16 luggio 1588) 'na tempesta a l'aiva gravemente dannezao l'armâ, e, ço chi è pezo, provocao de dizerçioin. Quand'a fu zonta in vista de l'Inghiltæra e a se dirizzeiva verso e coste de Fiandre pe rœünîse a-e forçe do Farneize, questa a fu attacâ a-a rêguàrdia da-i Ingreixi do Drake e a sofrì di grosci danni (20 luggio). Tuttavia o Mediña Sidonnia o l'ariescì a deximpegnâse e a proseguî o viægio, seguio a distança da-o Drake e da-o Howard: ma o 24 a l'arba, riçevuo di belli rinforsci, i Ingreixi repigion l'attacco, e continuon da pœu e molestie, sempre sença impegnâse a fondo, inti giorni succescivi. O 27 luggio fu lançao contra l'armâ (a-a fonda nanti Calais in ateiza do Farneize) 'na squadriggia de nave inçendiaie, o quæ effetto o fu assolutamente dezastrozo. Tante nave tagion i ormezzi pe evitâ de finî abruxæ, e l'armâ do Mediña Sidonia a se sparpagiò. Aprofitando da confuxon i Ingreixi attacon o grosso de forçe spagnolle inflizendo graviscime perdie.
L'armiraggio o l'ordinò aloa a retiadda, fuzindo davanti a-o nemigo, verso nord, longo e coste da Scoççia, pe tornâ dapœu in pattria longo o canâ d'Irlanda, tegnindose a-o seguo in ato mâ. Quella fuga dezordenâ, in moæ tempestoxi, sença baze de rifornimento, a l'ariescì dezastroza; i equipaggi fun dimezæ da-o freido, da-e maotie, da-a famme. No essendo in graddo de mezuâ a lonxituddine e no savendo che-a corente do gorfo a sponciava a flotta verso est, l'Armadda a virò a sud troppo fito anando a finî troppo vexin a-e coste scoçeixi e irlandeixi. Into Mâ d'Irlanda e perdie fun graviscime: tante nave naofragon, di atre, avendo za perso i àncoe davanti a Calais, pe sarvâse dettan in secco. Tanti mainæ fun vendui comme scciavi, di atri fun amaçæ da-e popolaçioin da costa. L'armiraggio o tornò in pattria con 67 nave redute in condiçioin infeliçiscime.
A flotta de Spagna doppo quella catastrofe a no se repigiò ciu. A vittoia conseguia a dette da quello momento a l'Inghiltæra un primato marittimo, che inti secoli succescivi o no ghe fu ciu portao via.
Bibliografia[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (EN) James Anthony Froude, The Spanish Story of the Armada and Other Essays, Lipsia, Bernhard Tauchnitz, 1892.
- (EN) Albert Close, The defeat of the Spanish Armada, 1913.
- (ES) B. Sánchez Alonso, Fuentes de la historia espanola é hispano-americana, Revista de Filología Española, 1927.
- (IT) Camillo Manfroni, Enciclopedia Italiana di scienze, lettere ed arti, Romma, Istituto Treccani, 1929.
Conligamenti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Invinçibbile Armadda


text:
Lengoa ocçitann-a
A léngoa ocçitann-a ò òcitànn-a (in ocçitan: Occitan; [utsiˈta]), conosciûa ascì cómme Léngoa d'Oc (in ocçitan: Lenga d'òc; [ˈleŋɡɔ ˈðɔ(k)]), a l'é 'na léngoa romansa parlâ inta región ciamâ Ocçitania (ò Òcitània). A l'é na lengoa ben vexiña a o catalan, tanto che gh'é chi conscidera questo un dialetto ocçitan.
L'ocçitan a l'à avûo a seu epoca d'òu tra i secoli XI e XIII graçie â seu lettiatûa e soviatûtto a e composiçioin di trovatoî (trobadors), chi ëan di poeti avoxæ pe tûtta l'Euròpa.
Sensa un stato naçionâ ch'o n'incoragge a trasmiscion e ch'o ne fasse a valorisaçion, o patisce a politica lengoicida do stato françeise, ma ascì a pascivitæ de Monego e do stato italian. Basta o prinçipato de Catalogna, into stato spagnòllo, o reconosce l'ocçitan comme lengoa ofiçiâ e pròpia da Val d'Aran, donde l'insegnamento pûbbrico da lengoa o l'é generalizòu.
De consegoensa a lengoa a l'é ciûfïto in peigo. Ancheu se pensa ch'a l'é parlâ da meno de 700 000 persoñe in Euròpa. I nûmeri di parlanti van da 100 000 a 800 000 (2007–2012), con 68 000 in Italia (censimento do 2005) e 4 000 in Spagna (Val d'Aran).
Nomme
I soli scinònimi che s'adeuvia ciû tanto ancheu en: ocçitan (o ciû frequente) e lengoa d'òc (un pòu meno de frequente). Questi doî nommi, conparsci â fin do secolo XIII, ne vegnan da l'averbio afermativo òc: do Medio Evo o l'ëa servïo pe distingue a lengoa d'òc ò ocçitan, a lengoa do si ò italian e a lengoa d'oïl ò françeise (oïl a l'ëa a forma antiga pe oui in françeise moderno).
O termine provensâ o l'à posciûo indicâ l'ocçitan inta seu totalitæ, soviatûtto do secolo XIII e di secoli XIX e XX (ciûfïto in filologîa e in quarche cäxo o s'adeuvia ancheu ascì). Questo mòddo d'indicâ a lengoa o l'é vegnûo ræo da i anni 1960. A pòulla provensâ indica, ancheu, soviatûtto o dialetto ocçitan che se parla in Provensa.
D'ätri scinònimi d'"ocçitan", òua scentæ da l'ûso, en stæti limosin, do secolo XIII, gascon di secoli XVI, XVII e XVIII, lengadoçian di secoli XVIII e XIX. Ancheu limosin o designa basta o dialetto do nòrd-òvest; gascon quello do sud-òvest; lengadoçian quello do çentro-sud.
Scituaçion soçiâ
Sostituçion e repiggio
Se stima che insce na popolaçion de 14 ò 15 milioin de çitæn da region, en tra 110 000 e 580 000 quelli boin de parlâ l'ocçitan correntemente, ma e ocaxoin de parlâlo inta soçietæ en ræe. Questa reduçion, evidente da o prinçipio do secolo XX, a l'é caxonâ da a diglossïa in favô do françeise, de l'italian e do spagnòllo; gh'é da azonze uña politica ciæa de represcion linguistica into stato françeise (vedde a parte stòrica, ciû sotta).
O lòu fæto da l'ocçitaniximo no pâ ancon poei inversâ a sustituçion linguistica, ma gh'é avûo di progressi inportanti che contribuiscian ao repiggio de l'imagine da lengoa:
-A creaçion leteräia e muxicâ in ocçitan moderno a scioisce e se reneuva sensa pösa da o secolo XIX. -L'ocçitan o l'é reconosciûo comme lengoa ofiçiâ inta Val d'Aran do 1999 e comme lengoa tutelâ inte valle ocçitañe (Piemonte) e a Goardia Piemonteise (Calabria) do 1999. No gh'é de reconoscimento ofiçiâ in Fransa ni a Monego, ma o l'existe un insegnamento facoltativo in Fransa (pûbbrico ò privòu). -I media e e pubbricaçioin in ocçitan gh'an un inpatto modesto ma en väi e dinamichi, con un seu mercòu. -A l'existe uña capaçitæ de mobilizaçion in favô de l'ocçitan: l'an mostròu e grende manifestaçioin naçionæ de Carcassona do 2005, con 11 000 persoñe, de Besièrs do 2007 con 20 000 persoñe, Carcassona do 2009 con 25 000 persoñe e Tolosa do 2012 con 30 000.
Statûti d'ofiçialitæ
L'ocçitan o gh'à di statûti despægi a segonda di stati dond'o l'é presente.
-In Spagna o l'é reconosciûo comme lengoa ofiçiâ in tûtta a region da Catalogna graçie a de lezzi da region ötònoma de Catalogna e graçie ao statûto d'ötonomia locâ da Val d'Aran do 1990 e 2006. Coscì lìocçitan o benefiçia d'un insegnamento scinstematico e obligatöio inta scheua e d'un ûso regolâre inte l'aministraçion. L'ocçitan o l'é co-ofiçiâ con o catalan (lengoa ofiçiâ da region) e con o spagnòllo (lengoa ofiçiâ do stato). A despêto de l'ofiçialitæ l'ocçitan o patisce ancon a l'Aran uña diglossïa in favô do spagnòllo ch'a l'aresta a lengoa ciû presente.
-In Italia l'ocçitan o l'é reconosciûo comme lengoa tutelâ, no davëi comme "lengoa ofiçiâ", graçie â lezze 482 do 1999. Questa lezze a permette l'ûso de l'ocçitan inte l'insegnamento e a vita pûbbrica, ma basta inti comûni ch'ö dexìdian, sensa caràtere obligatöio ni scistematico. A diglossïa in favô de l'italian a l'aresta fòrte.
-In Fransa e a Monego l'ocçitan o no l'à o minimo statûto d'ofiçialitæ. A poscibilitæ de mostrâ l'ocçitan inta scheua pûbbrica françeise a l'existe, comme çèrnia e gh'é quarche trasmiscion brêve â televixon pûbbrica (France 3) ma tûtto questo o no vâ un statûto ofiçiâ. A diglossïa in favô do françeise a l'é costante.
-Inta Comunitæ d'aglomeraçion do Bascoat l'ocçitan o l'é co-ofiçiâ con o françeise e o basco do 23 de zûgno do 2018. L'ocçitan o l'é ascì lengoa ofiçiâ da Communitæ de Travaggio di Pirenei e de l'Euroregion Pirenei-Mediterànnio.
Stöia
O nomme de l'ocçitan o ghe vegne da l'avèrbio òc (da o latin hoc) ch'o gh'é pròpio.
O latin o l'ariva inscio territöio atuâ ocçitan con i romæn into periodo tra o 118 e o 52 a.C. No semmo quande a latinizaçion a s'é conpletâ ma pâ che ghe foisse de diferense regionæ assæ grende: de regioin ciû periferiche (inti Pirenei) porrievan ëse stæte latinizæ (o romanizæ) inti secoli VIII e IX d. C., mentre a Provensa e a Bassa Lengadòca za into secolo I d. C.
Di lengoisti, int'uña conceçion teleològica di territöi politichi atuæ (mito de l'apartenensa escluxiva ao galloromanzo) s'en particolarmente interessæ â bipartiçion lengoistica dê Gallie tra ocçitan e françeise. Pe mostrâ o fæto che l'existan doe lengoe ben despæge, s'é avansòu queste argomentaçioin:
A celtizaçion minô di territöi ocçitæn e o peiso do pòpoli celtichi (teorïa do sostrato). A germanizaçion minô di territöi ocçitæn (teorïa de l'adstrato). Uña difuxon de vaietæ despæge do latin tardivo into meridion dê Gallie confrontâ con o setentrion. L'ocçitan o l'é nasciûo da o latin verso o secolo VIII d.C. e o l'é stæto a lengoa magioritäia da popolaçion sciñ'ao prinçipio do XX secolo. L'ocçitan o l'à lasciòu de piste inportanti inti documenti in latin da o secolo IX e i primmi documenti scrïti in ocçitan conpaian â fin do secolo X. Tra i secoli X e XV l'ocçitan o l'ëa a lengoa dominante inta cortûa, l'aministraçion e é scense e basta o latin o ghe fäva un pòu de concorensa. O periodo di trovatoî, di secoli XII e XIII, o l'à aumentòu de tanto o prestigio de l'ocçitan pe l'Euròpa tûtta.
A contâ da a fin do secolo XV (e da o secolo XIII into Creissent, ao setentrion da zöna stòrica de lengoa ocçitaña), o françeise o l'é penetròu in Ocçitania comme lengoa do poei politico e do prestixo cortuâ a descàpito de l'ocçitan. Comensa coscì a diglossïa ò subordinaçion lengoistica. Questa sitoaçion a s'acentoa do secolo XVI con l'inposiçion do françeise e de l'italian comme sole lengoe ofiçiæ inti territöi ocçitæn vegnûi parte do regno de Fransa ò ao ducato italianizòu de Savöia.
Con tûtto, l'ocçitan o l'é arestòu a sola lengoa dê clasci popolâre, o se parlava parçialmente inte clasci ærte (a despêto da dominaçion do françeise e de l'italian) e o l'à continuòu a benefiçiâ d'uña lettiatûa produtiva. In Bearn l'ocçitan o l'é stæto adeuviòu ofiçialmente inti atti giurudichi e parlamentâri sciñ'a revoluçion françeise.
In lettiatûa, a despêto da dominaçion do françeise se scriveiva e se stanpava tanto in ocçitan pe tûtto o periodo leterâio designòu con o nomme de baròcco ocçitan con di autoî comme Pèir de Garròs, Pèire Godolin, Bellaud de la Bellaudiera, Francés de Corteta, Joan Enric de Fondevila e Joan Baptista Fabre.
A lettiatûa ocçitaña do secolo XIX a l'é stæta marcâ da un renascita dê lettie d'òc portâ avanti tra i ätri da o scritô Jansemin d'Agen e dapeu da Frederic Mistral e i ätri scritoî do Felibriximo (Felibritge).
L'ocçitan o l'à conosciûo coscì uña rinascita cortuâ e un movimento de revendicaçion ch'o peu ëse ciammòu ocçitaniximo in senso largo. Con tûtto l'ocçitan o l'é sconïo inte l'ûso a contâ da i anni 1920-1950: da aloa o l'à cessòu d'ëse a lengoa magioritâia. O conosce un peigo greive de sustituçion lengoistica e o perde parlanti in facia a o françeise into stato françeise e a Monego, in facia a l'italian inte Vàlle ocçitañe e in facia ao spagnòllo inta Vàlle d'Aran.
Dacanto de questo o movimento ocçitanista o continua a revendicâ uña posiçion degna pe l'ocçitan e o çerca de fâne torna uña lengoa de communicaçion, con quarche revendicaçion parçiâ (da vedde ciû de däto "Scituaçion soçiâ").
Clascificaçion
A sola classificaçion incontrastâ a l'é questa: l'ocçitan o fa parte dê lengoe romanse (derivæ da o latin), che en uña branca dê lengoe italiche (latin e ätre lengoe antighe d'Italia), ch'en uña branca dê lengoe indoeuròpee.
Pe conto do lengoista Joseph Greenberg, saieiva poscibile includde l'indoeuròpeo int'uña superfamiggia ancon ciû larga e ciû antiga, e lengoe euroasiatiche, ma questa teorïa a no l'é açettâ da tûtti i lengoisti.
Tra e lengoe romanse, e classificaçioin en stæte despæge a segonda di autoî. Dapeu o lengoista Pèire Bèc, i speçialisti en d'acòrdio a dì che l'ocçitan, con o catalan, a seu lengoa binella, constituiscian un grûppo pròpio, l'occitanoromanso, de transiçion tra i doî ätri grûppi ciû periferichi: o galloromanso e l'iberoromanso.
Se peu pensâ che a parte i argomenti scentifichi, gh'é de supoxiçioin ideologiche â base da çèrnia de çerte clascificaçioin d'un tenpo. Uña vëgia clascificaçion, òua sconpassâ, a metteiva l'ocçitan escluxivamente into galloromanso e o catalan escluxivamente inte l'iberoromanso. Questa vixon d'un tenpo a no l'à ciû nisciuña giustificaçion scentifica perché a nega a coexon evidente ch'a l'ûnisce l'ocçitan e o catalan inte in diascistemma comun: ocçitan e catalan en ciû da arente tra de liätri che da quæ se sæ ätra lengoa.
Vôxe corelæ
Colegamenti estèrni
Âtri progètti
- Wikipedia a gh'à 'n'ediçión in lengoa ocçitann-a (oc.wikipedia.org)
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Lengoa ocçitann-a


text:
Antonello da Mescinn-a
Antonello da Mescinn-a (Mescìnn-a, 1430-Mescinn-a, 1479) o l'é stæto 'n pittô de schêua italiann-a, protagonìsta do moviménto do Rinascimento.
VìttaModìfica
Galerîa de òpereModìfica
San Gregöio Màgno, 1470 (Palasso Abatellis - Palermo)
Crocifisción, 1475 (Museo reale de belle arti de Anversa)
NòtteModìfica
- ↑ Serie degli uomini i più illustri nella pittura, scultura, e architettura.
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Antonello da Mescinn-a