text:
Grànde miâgia cinéize
A Grànde miâgia cinéize (cinéize: 萬里長城; pinyin: Wànlǐ Chángchéng) a l'é 'na série de scistêmi de fortificaçión in génere costroîi 'nscî confìn setentrionâli da Cìnn-a pe protézze e consolidâ i teritöi di stâti e di inpêi cinéixi cóntra vàrri grùppi de nòmadi de stéppe. E prìmme, sparpagiæ miâge êan stæte costroîe ciù ò mêno 'nto VII sécolo a.C. da-i antîghi stâti cinéixi, e pöi unîe da Qin Shi Huang (220–206 a.C.), o prìmmo inperatô da Cìnn-a. Ancheu, de miâge di Qin ghe rèsta pöco ò nìnte. Ciù tàrdi, tànte de dinastîe vegnûe dòppo àn costroîo e conservòu mólte pàrti da miâgia, e ciù avoxæ de quæ són stæte costroîe da-a dinastîa Ming (1368–1644).
Tramêzo e âtre raxoìn pe-a costruçión da miâgia, óltre a-a diféiza, gh'êa ànche o contròllo di confìn, ch'o permetéiva d'inpónn-e dàççi 'nscê mèrci trasportæ lóngo a Vîa da sæa, o regolaménto di comèrci e o contròllo d'inmigraçión e emigraçión. In ciù, e caraterìstiche difenscîve da Grànde miâgia êan acresciûe da-a costruçión de tôre de goàrdia, cazèrme pe-e trùppe e staçioìn de goarnixón, da-a capaçitæ de mandâ segnâli adêuviàndo fùmme ò fêugo, e da-a poscibilitæ d'adêuviâ o percórso da miâgia cómme 'n coridô pe-i traspòrti.
E miâge de frontêa, costroîe sótta divèrse dinastîe, àn mólti percórsci. Tùtti insémme, vàn da Liaodong a èst ò-u lâgo Lop a òvest, e da l'atoâle confìn tra Cìnn-a e Rùscia a nòrd fìn ò-u sciùmme Taohe a sùd, lóngo 'n èrco che ciù ò mêno delìmita o bòrdo da stéppa móngola. 'N'aprofondîa anàlixi archiològica, fæta adêuviàndo tecnologîe avansæ, a l'à rivelòu ch'e miâge costroîe da-i Ming mezûan 8850 km, con 6259 km de miâgia vêa e pròpia, 359 km de trincêe e 2232 km de bârêe difenscîve naturâli, cómme colìnn-e e sciùmmi. Segòndo 'n'âtra anàlixi archiològica, tùtti i træti da miâgia, insémme, mezûan 21.196 km. Ancheu, o scistêma difenscîvo da Grànde miâgia o l'é conscideròu tramêzo a-e ciù grénde inpréize d'architetûa 'nta stöia.
Nómmi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inta storiografîa cinéize, se peu trovâ o tèrmine "Lónga miâgia" (長城, chángchéng) inte Memöie de 'n stòrico de Sima Qian, dónde o l'êa adêuviòu pe definî ségge e miâge separæ costroîe tra i vàrri Stâti conbaténti e a nòrd di stâti mæximi, ségge a costruçión unificâ do Prìmmo inperatô. O caràtere cinéize 城, ch'o scignìfica "çitæ" ò "fortéssa", o l'é 'n conpòsto fòno-semàntico do radicâle de "tæra" e de l'eleménto fonêtico 成 (prononçiòu *deŋ segóndo e ricostruçioìn do cinéize antîgo), e in òrìgine o se riferîva a-e miâge che circondâvan e çitæ tradiçionâli cinéixi, e – pe estensción – a-e miâge che circondâvan i stâti. A ògni mòddo, ancheu o l'é mólto ciù spésso adêuviòu co-o scignificâto de "çitæ".
O nómme ciù lóngo, "Miâgia lónga dexemìlla mìggia" (萬里長城, Wànlǐ Chángchéng), o végne da-a descriçión de Sima Qian inte Memöie, ànche se o no l'êa adêuviòu cómme nómme de miâge. O Lìbbro di Song (493 d.C.) o dîxe ch'o generâle Tan Daoji o ciamâva "a lónga miâgia de 10.000 mìggia", ciù vixìn ò-u nómme modèrno, ma pe-o rèsto o nómme o conparìsce de ræo 'nti ténpi pre-modèrni. O mìggio cinèize tradiçionâle (里, lǐ) o l'êa 'n'unitæ de mezûa da distànsa, de spésso iregolâre, adêuviâ cómme mezûa da longhéssa de 'n normâle vilàggio e a variâva a segónda do terén, ma de sòlito a mezuâva ciù ò mêno mêzo chilòmetro (540 m). Da quànde, into 1930, a Cìnn-a a l'à adotòu o scistêma métrico, in lǐ o vâle ezataménte 500 mêtri, e dónca o nómme da miâgia o descriviéiva 'na distànsa de 5000 km, ma st'ûzo de "dexemìlla" (wàn) o l'é figuròu, into mæximo mòddo de quànde se ûza o tèrmine infinitæ, e o scignìfica sôlo "ch'o no se peu contâ/mezuâ".
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Prìmme miâge[modìfica | modìfica wikitèsto]
A-o ténpo do Perîodo de primavéie e di ötùnni, tra l'VIII e o V sécolo a.C., i cinéixi za conoscéivan e técniche de costruçión di me miâge. Inte quéllo ténpo, e 'nte quéllo sucesîvo di Stâti conbaténti, i stâti de Qin, Wei, Zhao, Qi, Han, Yan e Zhongshan avéivan tùtti costroîo fortificaçioìn pe difénde i seu confìn, fæte de prîa òpû de tæra batûa e bréccia 'nte 'na strutûa de töe de légno, perché êan costroîe pe rexìste a-i atàcchi d'àrmi picìnn-e cómme spæ e lànse.
O rè Zheng de Qin o l'avéiva sconfìtto tùtti i sò aversâi e unificòu a Cìnn-a cómme prìmmo inperatô da dinastîa Qin ("Qin Shi Huang"), into 221 a.C. Voéndo inpónn-e 'n govèrno centrâle pe evitâ o ritórno di scignôri feodâli, o l'avéiva ordinòu a distruçión de seçioìn de miâge che dividéivan o sò inpêo segóndo i confìn di vêgi stâti, e – pe respìnze o pòpolo di Xiongnu da-o nòrd – a costruçión de nêue miâge pe colegâ e fortificaçioìn lóngo o confìn setentrionâle de l'inpêo.
Scicómme e grénde quantitæ de materiâli necesâie pe-a costruçión êan difìçili da trasportâ, i costrutôi amiâvan d'adêuviâ e rizórse locâli: inte zöne de montàgna s'adêuviâvan prîe pigiæ da-e montàgne, e 'nte cianûe s'adêuviâva tæra batûa. No gh'én testimoniànse stòriche ch'ìndican a longhéssa e o percórso ezàtti de miâge Qin, e a ciù pàrte a s'é consumâ co l'eroxón di sécoli, lasciàndo in pê pochìscime seçioìn. No se sâ quànte a miâgia ségge costâ 'nte tèrmini de vìtte umâne, ma se stìmma che çentanæa de migiæa – fòscia adreitûa un milión – de lavoratôi ségian mòrti 'nta costruçión da miâgia Qin. Ciù tàrdi i Han, e Dinastîe do Nòrd e i Sui avèivan tùtti riparòu, recostroîo o alargòu a Grànde Miâgia pe diféndise da-i invazôi do nòrd, méntre e dinastîe Tang e Song no àn fæto grénde cöse 'nte sto cànpo. Ànche dinastîe foestêe (i Wei do Nòrd di Xianbei, i Liao di Kitai, i Jin di Jurchen e i Xia òcindentâli di Tangut) avéivan costroîo miâge difenscîve, ma mólto ciù a nòrd de âtre, inta provìnsa cinéize da Mongòllia intèrna e 'nta Mongòllia vêa e pròpia.
Época Ming[modìfica | modìfica wikitèsto]
O concètto da Grànde miâgia o ritornâva 'nto XIV sécolo, dòppo che i Ming eân stæti sconfìtti da-i òiràti 'nta batàggia de Tumu. Ànche dòppo divèrse batàgge, i Ming no riêscîvan a bàtte-e tribù móngole, e-o conflìtto o se stâva prolongàndo pe tròppo ténpo. Pe tegnî lontànn-e e tribù nòmadi, i Ming costroîvan miâge 'nsciô bòrdo setentrionâle da Cìnn-a, lóngo o confìn meridionâle do dezèrto de Ordos, controlòu da-i móngoli.
A diferénsa de prìmme fortificaçioìn, e costruçioìn di Ming êan ciù rexisténti e elaboræ gràçie-a l'ûzo de moìn e prîe ò-u pòsto da tæra batûa, e se stìmma che ghe segiàn stæte costroîe fìnn-a 25.000 tôri de goàrdia. Pe vîa de contìnoe invaxoìn móngole, i Ming s'én inpegnæ tànto 'nto riparâ e 'nto rinforsâ e miâge, e-e seçioìn ciù rexisténti êan quélle arénte Beijing, capitâle di Ming. Qi Jiguang ascì avéiva riparòu e rinforsòu a miâgia, óltre a avéi rivestîo de moìn e seçioìn costroîe 'n tæra batûa, e costroîo 1.200 tôri de goàrdia dò-u pàsso de Shanhaiguan a Changping pe poéi dâ avertiménti quànde i móngoli s'avixinâvan. Tra i ànni '40 e '60 do XV sécolo, i Ming costroîvan ànche 'na coscì dîta "Miâgia de Liaodong": scìmile a-a Grànde Miâgia, ma ciù elementâre 'nta sò costruçión (scibén che gh'êa quàrche prîa, o l'êa fæto sorviatùtto de tæra, co-in fosòu 'nsce l'un e l'âtro lâto), a circondâva o céntro agrìcolo da provìnsa de Liaodong pe protézilo da eventoâli atàcchi di Oriyanghan jurchen-móngoli da nòrd-òvest, e da-i jurchen Jianzhou da nòrd.
Vèrso-a fìn de l'época Ming, a Grànde Miâgia a respinzéiva e invaxoìn manciù ch'êan iniçiæ atórno ò-u 1600. Ànche dòppo avéi pèrso tùtta Liaodong, l'ezèrcito Ming o tegnîva o pàsso de Shanhai, pezanteménte fortificòu, inpedìndo a-i manciù de conquistâ o cheu da Cìnn-a. Into 1644, dòppo che Pechìn a l'êa chéita 'nte màn di ribèlli de Li Zicheng, i manciù riêscîvan a atraversâ a miâgia; prìmma d'alôa, gh'êa za stò de scoribànde, ma stavòtta vegnîvan pe conquistâ. I rastélli do pàsso de Shanhai êan stæti avèrti dò-u generâle Ming Wu Sangui, ch'o l'avéiva formòu 'n aleànsa co-î manciù, speràndo de poéi uzâli pe scorî i ribèlli da Pechìn: i manciù pigiâvan o contròllo de Pechìn, e ciù tàrdi sconfizéivan ségge a dinastîa Shun formâ da-i ribèlli che e ùrtime fòrse de rexisténsa do Ming, fondàndo a dinastîa ch'aviéiva préizo o seu pòsto, quélla di Qing.
Sòtta i Qing, i confìn do pàize andâvan ò-u de là da Miâgia, e a Mongòllia diventâva pàrte de l'inpêo, dónca no se costroîva ciù nìnte, a pàrte o coscì dîto Stecòu do sâxo, ch'o segoîva 'n percórso scìmile a quéllo da Miâgia de Liaodong di Ming, e ch'a servîva pe inpedî ch'i cinéixi Han migréssen inta Manciùria.
Galerîa d'inmàgine[modìfica | modìfica wikitèsto]
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Grànde miâgia cinéize


c: text/html

text:
Template:Tradûto da
E instruçioìn chi de sótta són contegnûe inta sotopàgina Template:Tradûto da/man (modìfica·cronologîa)
Quésto template l'è da inserî inta pàgina de discusción de 'na vôxe o quæ tèsto l'è stætu tradûto (in pàrte ò do tùtto) da 'na Wikipedia inte 'n âtra léngoa, pe atriboî a paternitæ a-i outoî da vôxe òriginâle.
A licénsa Creative Commons Attribuçion-Condivìddi a-o mæximo mòddo e e condiçioîn d'utilìzzo di progètti Wikimedia stabiliscian che l'attribuçion de paternitæ dêve êse efetoâ inserindu armêno 'n link a-a vôxe inta léngoa òriginâle. L'ûzo de sto template chi l'è dónca consegiòu pe senplificâ o colegaménto a-a vôxe òriginâle e a-a cronologîa ezàtta.
Ûzo
Se vęgne inserîo 'n tèsto tradûto da ciù vôxi inte l'âtra léngoa, alôa inserî 'n template pe ògni vôxe tradûta. Into câxo vęgne azónto do tèsto tradûto da-a mæxima vôxe abàsta agiornâ a dæta de traduçión e indicandu l'oldid da nêuva versción.
Sto template chi no va aconpagnòu da-a fìrma ûtente e va inserîo inta pàgina de discusción segóndo l'órdine specificòu in Agiûtto:Pàgina de discusción da vôxe.
Scintàsci
{{Tradûto da|Còdice da léngoa|Nómme da vôxe in léngoa òriginâle|Dæta da versción òriginâle tradûta|oldid}}
- Còdice da léngoa (òbligatöio)
- Nómme da vôxe in léngoa òriginâle (òbligatöio)
- Dæta da versción òriginâle tradûta (consegiòu)[1]
- Nùmero da versción òriginâle tradûta (oldid) (consegiòu)[2]
Ezénpi
- Ezénpio
{{Tradûto da|es|Catedral de Santiago de Compostela}}restitoísce:
Categorizâ in Vôxi tradûte da es.wiki.
- Ezénpio
{{Tradûto da|en|Japanese architecture|8 màrso 2006|42725683}}restitoísce:
Categorizâ in Vôxi tradûte da en.wiki.
Nòtte
- ↑ A dæta pœ êse scrîta cómme se vœ zaché no l'é 'n paràmetro fonçionâle: o rizultâto saiâ pægio a quànte scrîto into template. A dæta dêve êse a mæxima de l'oldid.
- ↑ Pe individuâ o nùmero da versción serve arvî a cronologîa da pàgina òriginâle e sciacâ in sciâ dæta da versción tradûta: o nùmero l'è o còdice a-a fìn de l'url da pàgina (oldid=nùmero).
Pàgine corelæ
- Agiûtto:Comme tradûe 'na vôxe
- Template:T, da inserî inta pàgina se a traduçión no l'è finîa.
Dæti pe VisualEditor
A tabélla TemplateData chi de sótta a l'é contegnûa inta sotapàgina Template:Tradûto da/TemplateData (modìfica·cronologîa)
Quésto template l'è da inserî inta pàgina de discusción de 'na vôxe o quæ tèsto l'è stætu tradûto (in pàrte ò do tùtto) da 'na Wikipedia inte 'n âtra léngoa, pe atriboî a paternitæ a-i outoî da vôxe òriginâle. Se vęgne inserîo 'n tèsto tradûto da ciù vôxi inte l'âtra léngoa alôa inserî 'n template pe ògni vôxe tradûta.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Colombia
Nomme ofiçiâ: República de Colombia, paize de l'America do Sud, a sêu capitâ a l'è a çittæ de Santa Fe de Bogotá, ciamâ Bogotá ascì.
A sêu sûperfiçie a l'è de 2.070.408 km2. De quelli, 1.141.748 km2 fan pârte do tæritöjo continentâ, e 928.660 km2 da sêu estensiôn marittima, essendo l'ûnico Pàize de l'America do Sûd con còste in sce l'Oçeano Atlantico e anche in scio Paçifico.
A g'ha 'na popolassiôn de 42.888.592 abitanti (2005) e a lengua ofiçiâ a l'è o spagnòllo.
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Colombia


text:
Goæra di trent'agni
Guæra di trent’agni, insemme di conflíti che se desgugettan tra o 1618 e o 1648 in Œüropa e comporton di prefondi mutamenti di assetti politico-economichi.
I origgine de questa longa guæra van çercæ into vigô assonto da-o protestanteximo doppo a Paxe de Aogusta (1555), into decizo attezamento antiprotestante da Gexa e di prìnçipi catollichi sotta a spinta da Controriforma, inti conflíti generæ inti equilibbri œüropei da-a poxiçion centrâ da Germania e quindi inte tenscioin politiche, religioze e constituçionæ a l'interno de l'Impeo, manifestæse za co-a formaçion into 1608-09 d'aliançe contrapposte da-o ponto de vista religiozo.
L’eleçion a re de Boemia de l'arçiducca Ferdinando (1617) e o conseguente arivo di aministratoî cattolichi, a provocò a rebellion (defenestraçion de Praga, 23 mazzo 1618) ch'a segna convençionalmente o començo da guæra. Respinte e truppe imperiæ scin a Vienna, i Boemi, deciarao decheito o Ferdinando, elezettan a-o trono o Federigo V, elettô do Palatinato, restando però izoæ into fronte protestante e subindo a sconfita da Montagna Gianca a ovest de Praga (8 novembre 1620) da parte de truppe impeiæ guidæ da J.T. Tilly. A guæra a mesciò aloa into Palatinato, donde into 1623 o Tilly o sconfisse i prinçipi protestanti, sostegnui ascì da-i stati generæ olandeixi, mentre into campo catollico, into quæ o Mascimilian de Bavea o l'aiva ótegnúo a dignitæ elettorâ a-o posto do Federigo V, i Asburgo de Spagna ean aliæ a quelli d’Aostria. O conflíto o divègne œüropeo co-a rebellion in Valteliña di cattolichi contra i Grixoin protestanti, ch'a permisse o conligamento traverso a valle tra Aostria e Spagna (1622) contra a quæ intervègne a França (Paxe de Monçon 1626).
Inta Germania settentrionâ o ricompattamento do fronte protestante sotta re Crestian IV de Danemarca o no dette di exiti poxitivi pe e sconfite inflite into 1626 da-o A.W.E. von Wallenstein a-o conte de Mansfeld a Dessau e da-o Tilly a-o mæximo Crestian IV a Lutter. E perdie teritoiæ sancie da-a Paxe de Lubecca (1629) consentin l’attoaçion do cian de recattolichizaçion imperiâ (editto de restituçion, 6 março 1629).
In Italia i Asburghi ean in difficortæ a caoza da succescion do ducca Carlo de Nevers a Mantoa e into Monferrâ doppo a morte do Viçenço II Gonzaga (1627). L’ocupaçion do Monferrâ e da pœu de Mantoa a provocò l’intervento françeize (ocupaçion de Suza e Cazâ) che, ótegnua l’aliança do ducca de Savoia, a l'áseguò Mantoa e o Monferrâ a-o Nevers (Paxe de Cherasco, 1631).
O Richelieu o l'ariescì intanto a provocâ l’intervento do Gustavo II Adorfo de Sveçia contra i amie teritoiæ do Wallenstein, l'ezerçito do quæ o fu desfæto da l'imperatô sciu prescion di prinçipi todeschi in cangio do so agiutto contra i Svedeixi (Dieta de Ratisboña, 1630). Tuttavia o Gustavo II Adorfo o l'ariescì, co-o sostegno françeize e l’aliança de Brandeburgo e Sassonia, a avei a megio in sce l'eserçito do Tilly e a zonze a Praga. Cheito o Tilly, l’imperatô o reciammò o Wallenstein, ch'o se scontrò co-o sovran svedeize a Lutzen (16 novembre 1632), dove questo, pù guaagnando, o trovò a morte. L’iniçiativa di Svedeixi e di prinçipi protestanti tuttavia a proseguì (Liga de Heilbronn), dementre ch'o Wallenstein o inandiò de trattative segrette con Sveççia, França e Sassonia ma, sospettao de tradimento, o fu assascinao o 25 frevâ 1634. A vittoia di Impeiæ e Bavaixi, rinforçæ da de truppe spagnolle, a Nördlingen (6 settembre 1634) e a succesciva Paxe de Praga (1635) porton a 'n acordio tra l’imperatô e l’elettô de Sassonia in cangio da sospenscion de l'editto de restituçion.
No cessava invece l’iniçiativa françeize: o Richelieu o stabilì una re' d'aliançe œüropee in ciave antiasburghica (Olanda, Sveçia, dotrei prinçipi protestanti), impadronindose ascì d'Arsaçia e Loræna e menaççando i Paixi Basci Spagnolli e o Milaneize. Inte 'n primmo tempo e risposte ispano-imperiæ fun efficaxe, zonzendo a menaççâ Pariggi, ma da-o 1640 a guæra a s'orientò in favô di Franco-Svedeixi. O Ferdinando III o fu abbandonao da Brandeburgo e Bavea, lasciando averta a stradda fin squæxi a Vienna a i armæ svedeize. I Spagnolli vègnan indebolii da-a rivotta da Catalogna, da-a secescion do Portogallo e da-e sconfite de Cazâ (arvî 1640) e Rocroi (1° mazzo 1643). L’oportunitæ da paxe a l'aparse sempre ciu evidente a-i Imperiæ: e trattative se protraettan da-o 1644 a-o 1648, ma a Paxe de Vestfalia a poze terme solo a-a guæra con l’Impeo, mentre quella contra a Spagna a saiæ duâ ancon fin a-o 1659.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Goæra di trent'agni


text:
Lezze de Boyle
A Lezze de Boyle a l'è unna lezze da fixica, ütile anche in to stüddio da chimica, riguardante o stato gassoso. A pö esse dedotta sperimentalmente.
Cose dixe a Lezze de Boyle[modìfica | modìfica wikitèsto]
A temperatüa costante, aumentando a presciôn, o volümme de unna dæta massa de gas o diminuisce in mainea proporsionale.
Formule[modìfica | modìfica wikitèsto]
Indicando con T a temperatüa e con V o volümme, se ha:
- PV = K
- oscîa o prodotto da presciôn pe o volümme o l'è costante a temperatüa costante.
Co-in semplice passaggio matematico a formula a pö anche esse esposta comme se vedde chi sutta:
- V = K/P


text:
Montemignaio; Montemignaio; Montemignaio; مونتهمینیایو; Montemignaio; Montemignaio; MoHTeMиHbяиo; Montemignaio; Մոնտեմինյաիո; 蒙特米尼亚约; Montemignaio; モンテミニャーイオ; Montemignaio; Montemignaio; Montemignaio; MoHTeMiHbяio; Mons Miniarius; Montemignaio; Montemignaio; MaHTэMiH'яHa; Montemignaio; MoHTeMиHbяиo; Montemignaio; Montemignaio; Montemignaio; Montemignaio; Montemignaio; Montemignaio; Montemignaio; مونتهمینیایو; Montemignaio; Montemignaio; Montemignaio; Montemignaio; 몬테미냐이오; Muntimignaiu; Montemignaio; Montemignaio; Montemignaio; Montemignaio; Montemignaio; MoHTeMиHяйo; Montemignaio; Montemignaio; Montemignaio; Montemignaio; Montemignaio; Montemignaio; Montemignaio; MoHTeMиHbяиo; Montemignaio; Montemignaio; Montemignaio; Montemignaio; مونتيمينيو; Movteuιvιάιo; MoHTeMиHbяиo; municipio italiano; település Olaszországban; cumuna taliana; Āltepēcalpōlli; udalerri italiako; un municipi Italià; komyun Italyanong; italienische Gemeinde; comun italian; Italian comune; иTaлиaHcka oбщиHa; 'nu comune tagliáne; コムーネ; municipalitate italian; kommun i Italien; MyHiципaлiTeT B ITaлiï; cumòn italièn; कोमूने; Italiya kommunalari; komuna u Italiji; komunumo de Italio; italská obec; ståd in Itálien; chemun de la Talia; monicípiu italianu; commune italienne; kumun Italia; Talijanske općine; komunë italian; Italian comune; δήuoς tnς Itaλίaς; kunta Italiassa; Italiae municipium; nu cumuni di Tàlia; comuna italiana; 'nu comune italiano; کمونے; munisipaliteit in die Italiaanse; komuna Italijoje; İtalya'nın Komünleri; kommune i Italia; comune italyano; koMMyHa ИTaлии; munisipyo; włoska gmina; kommune i Italia; Italiaanse gemeente; Italian comune; 意大利的一个市镇; comuna italiana; comună din Italia; comuna italiana; كومونا; comune itałian; comune italiano
Subcategories
This category has the following 5 subcategories, out of 5 total.


text:
Tùtti i regìstri pùblichi
Presentaçión conbinâ de tùtti i regìstri de Wikivivàgna. O l'è poscìbile restrìnze i critêi de riçèrca seleçionàndo o tîpo de regìstro, l'uténte ch'o l'à ezegoîo l'açión, e/ò a pàgina interesâ (tùtti doî i cànpi són senscìbili a-o maióscolo/minóscolo).
- 15:33, 20 zùg 2022 Superpes15 discusción contribûti o l'ha rinominou l'utente Majavah (con 0 contribuçioin) in Taavi (per request on metawiki)
- 19:26, 16 màz 2022 Superpes15 discusción contribûti o l'ha rinominou l'utente Nima Tayebian (con 0 contribuçioin) in Quinlan83 (per request)
- 02:15, 21 màr 2021 Superpes15 discusción contribûti o l'ha rinominou l'utente ZabeMath (con 0 contribuçioin) in Zabe (per request on metawiki)
- 23:05, 30 agó 2020 L'utença Superpes15 discusción contribûti a l'è stæta creâ aotomaticamente


text:
Globuli gianchi
I Globuli gianchi o leucociti son cellule do sangue: a differensa di globuli rosci son cellule complete, con nuclei e citoplasma. In ta linfa no l'è presente i globuli rosci e se tröva solo leucociti e precisamente linfociti, 14.000/mm³, insemme a rariscimi granulociti.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
I leucociti han a caratteristica de esse in grado de attraversâ i capillari sanguigni e razzunze o tesciüo connettivo. In ta speçie umana i globuli gianchi son normalmente da 5.000 a 9000 pe millimetro cübbo de sangue: notevolmente meno di globuli rosci. Ao momento da nascita son 15.000-18.000 pe millimetro cübbo; in situasioin patologiche puemmo avei un aumento di leucociti (se parla de leucocitosi) o unna sö diminusion (leucopenia).
Funsion di globuli gianchi[modìfica | modìfica wikitèsto]
A differensa di globuli rosci che eserçiten a sö funsion in to sangue circolante, i globuli gianchi agiscen in te o tesciüo connettivo doppo esse sciortî dai capillari. O scistema circolatoio o ghe serve solo pe spostase dove ghe segge besögno.
I granulociti neutrofili han unn-a funsion fondamentale in ti processi infiammatoî: arrivan in ta zona colpîa (da stimoli batterici, chimici, ecc.) e destrüzzen i batteri, fagocitandoli. I monociti intervegnan in seguito, trasformandose in macrofagi unna votta arrivæ in ta zona infiammâ, doppo che a fase acüta de l'infiammasion a l'è finîa. Invece a funsion di granulociti eosinofili a l'è quella da fagocitosi di complesci antigene-anticorpo. I basofili liberen in to sangue eparina, istamina e atre sostanse; pöan avei importansa in te a genexi de çerti eventi patologici (anafilassi). I linfociti intervegnan in ta complessa fisiologia de l'immunitæ, segge attraverso a produsion de anticorpi (linfociti B: immunitæ umorale) che attraverso l'açion da cellula (linfociti T: immunitæ cellulare).
Tipi de globuli gianchi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Se distingue: leucociti no granulæ (Linfociti e monociti) e leucociti granulæ (granulociti neutrofili, acidofili o eosinofili e basofili).
E percentuali di diversci tipi de leucociti in to sangue son e seguenti:
- Granulociti neutrofili 55-70%
- Granulociti eosinofili 2-3%
- Granulociti basofili 0,5-1%
- Linfociti 20-30%
- Monociti 3-8%
Vôxe corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Presciôn oncotica
- Shock (squilibrio fra i vaxi sanguigni)
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Globuli gianchi


text:
Categorîa:Famìgge lenguìstiche
Quésta categorîa a l'arechéugge e vôxe che pàrlan de l'argoménto: famìggia lengoìstica.
- Wikimedia Commons a contêgne 'na categorîa in sce l'argoménto Categorîa:Famìgge lenguìstiche
Sotocategorîe
Quésta categorîa a contêgne e 11 sotocategorîe indicæ chi de sótta, pe 'n totâle de 11.
A
- Lengue afroasiatiche (1 C, 4 P)
- Lengue altaiche (3 P)
- Lengue austronesiann-e (27 P)
D
- Lengue dravidiche (2 P)
I
- Lengue indoeuropee (9 C, 2 P)
K
- Lengue khoisæn (4 P)
N
- Lengue niger-kordofanian-e (6 P)
- Lengue nilo-sahariann-e (9 P)
Q
- Lengue quechua (1 P)
S
- Lengue sino-tibetann-e (3 P)
T
- Lengue tupi (1 C)
Pàgine inta categorîa "Famìgge lenguìstiche"
Quésta categorîa a contêgne e 9 pàgine indicæ chi de sótta, in sce 'n totâle de 9.


text:
Imprinting
L'Imprinting o l'è un fenomeno che o se nota in to comportamento de varie speçie de oxelli, comme l'òca o l'annia.
Descriçion e stöiaModìfica
O l'è stæto stüdiou dao famoso etologo Konrad Lorenz e, primma de lê, da Heinroth.
Quande scciuisce l'övo, o nidiaceo appenn-a sciortio o tende a andä aprövo ao primmo oggetto in movimento ch'o perçepisce, che de regola a l' è a muæ. In seguito o tendiä, pe lungo tempo, a mantegnï una dipendensa da questo oggetto.
Istinto e apprendimentoModìfica
In te l'imprinting se mesccia streitamente istinto e apprendimento. Perchè l'imprinting o se posse avei, bezögna che l'oggetto o segge visto da l'oxello neonato in te primiscime oe dopo a scciuia dell'övo; senunca o no se verifica ciü.


text:
Zenéixi de Gibiltæra
I Zenéixi de Gibiltæra són 'na comunitæ étnica ch'a vîve da sécoli a Gibiltæra, formâ da-i discendénti di inmigræ zenéixi e lìguri arivæ inta zöna a partî da-o XVI sécolo. D'ancheu quésto grùppo o l'é do tùtto integròu inta socjêtæ do picìn teritöio ingléize, dæto ch'a no gh'é ciù di parlànti de l'òriginâio dialétto lìgure de Gibiltæra.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Émmo vàrie testimoniànse de 'na comunitæ de emigræ zenéize ch'a s'é trasferiâ a Gibiltæra a partî da-o XVI sécolo[1] e che, inta prìmma meitæ do XVIII, a raprezentâva ciù de 'n tèrso da sò popolaçión. Scibén che són stæti ciamæ "zenéixi", dæto che a l'época vegnîvan tùtti da-a Repùbrica de Zêna, o l'é ciæo che, óltre che da-o capolêugo lìgure, arivàvan da-e dôe Rivêe ascì.
Aprêuvo a-a conquìsta de Gibiltæra da-a Spàgna into 1704 a ciù pàrte de l'òriginâia popolaçión spagnòlla da zöna a se trasferiâ da ’n’âtra pàrte e, tra quélli che pe cóntra deciddiàn de restâ, se pêuan aregordâ 30 famìgge zenéixi. Quéste stâvan sorviatùtto inte l'àrea conosciûa cómme Catalan Bay, dónde travagiâvan pi-â ciù pàrte cómme pescoéi. Inti ànni sucesîvi a-a conquìsta de Gibiltæra e do sò trasferiménto formâle a-o Régno Unîo, i zenéixi de Catalan Bay incomensiàn a dedicâse a âtre ativitæ, no sôlo lighæ a-a pésca ma a-o comèrcio e a l'artigianâto ascì[2].
Segóndo o censiménto do 1725, in sce 'na popolaçión totâle de 1.113 abitànti, in zenéixi êan bén 414, segoîi da 400 spagnòlli, 137 ebrêi, 113 britànichi e i restànte 49 de âtra naçionalitæ, sorviatùtto portoghéixi e olandéixi[3]. Ancón into 1753 i zenéixi êan o grùppo ciù numerôzo tra i civîli rescidénti a Gibiltæra, con squæxi o 34% da sò popolaçión, e scìnn-a-o 1830 'n italiàn forteménte azeneizòu o l'êa largaménte dêuviòu insémme a l'ingléize e a-o spagnòllo cómme léngoa di anónçi ofiçiæ do govèrno[4].
Vèrso a fìn do XVIII sécolo saiàn numerôxi i zenéixi che ariviàn a travagiâ ànche inta goarnixón de l'îzoa, formàndo a bâze da futûra fòrsa de poliçîa civîle de Gibiltæra, ò sæ a Goàrdia Zenéize.
Into 1740 a l'é stæta introdûta a lézze ingléize a Gibiltæra e into 1753 són stæti nominæ i prìmmi giùdiçi de pâxe... Inte 'sto perîodo chi e outoritæ militâri avéivan de grénde dificoltæ co-i dizertoî de l'ezèrcito che intrâvan into Régno de Spàgna e dónca 'n grùppo de abitànti o vêgne çernûo pe agî cómme goàrdie de frontêa. Quésto grùppo o l'à pigiòu o nómme de Goàrdia Zenéize e co-o ténpo o l'é diventòu 'na prìmma fòrsa de poliçîa, ch'a suportâva e outoritæ militâri inti sò rapòrti co-i civîli. I sergénti êan nominæ tra i òmmi da Goàrdia Zenéize, co-i tìtoli de "Sergénte di ebrêi" e de "Sergénte di spagnòlli", nomiâgi che riflèttevan o sò ròllo tra e vàrie comunitæ. A Goàrdia Zenéize a saiâ a-a fìn desfâ quàrche ànno dòppo a goæra di Sètte Ànni[5].
Dòppo o perîodo de goære napoliòniche a Gibiltæra ariviàn vàrri inmigræ de òrìgine siciliànn-a e toscànn-a ma a ògni mòddo i zenéixi e i lìguri restiàn a magiorànsa da popolaçión proveniénte da-a penîzoa italiànn-a. O dialétto lìgure de Gibiltæra, pertànto o continoiâ a êse parlòu a Catalan Bay ancón into XX sécolo, scìnn-a-i ànni setànta[6].
A-a giornâ d’ancheu, i discendénti da comunitæ zenéize de Gibiltæra se conscideran gibiltærìn, sostegnìndo pi-â ciù pàrte l'outonomîa do teritöio ingléize[7]. Tra i sò raprezentànti ciù avoxæ, fan pàrte da comunitæ zenéize de Gibiltæra doî prìmmi minìstri, Joe Bossano (tra o 1988 e o 1996) e Adolfo Canepa (1987-1988), óltre che Kaiane Aldorino, Miss Móndo into 2009.
La Caleta: in vilàggio di pescoéi zenéixi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Storicaménte a zöna de Catalan Bay (iniçialménte ciamâ La Caleta) a l'é stæta popolâ da-i pescoéi zenéixi ch'êan pàrte de 'n ciù ànpio insediaménto scitoòu, tra o XVII e o XVIII sécolo, lóngo a còsta òrientâle da Rócca.
Into XVIII sécolo o zenéize, inta sò variànte locâle, o l'êa coscì anpiaménte difûzo che quésto fæto o l'êa tegnûo in conscideraçión ànche da-o Govèrno de Gibiltæra inta publicaçión di sò proclàmmi. Ancón numerôxi ànni ciù tàrdi, o l'êa parlòu da-a ciù pàrte di abitànti de La Caleta, a-o mêno scìnn-a-a fìn do XIX sécolo, pe pöi estìngoise a-a fìn do sécolo sucesîvo, co-ina de ùrtime testimoniànse ch'a l'é l'intervìsta do lengoìsta Fiorenzo Toso a di vêgi pescoéi inti ànni '70[6].
A gh'é stæta 'na discusción (dæto o nómme da bâia) in sciô fæto che i ingléixi poêsan avéi confûzo i catalén co-i zenéixi, ma a raxón de tâ confuxón a no l'é do tùtto ciæa, dæto ch'a gh'é vàrie testimoniànse de cómme govèrno e i ingléixi foîsan perfetaménte a conoscénsa de l'òrìgine di abitànti de La Caleta. Tra di quésti se pêuan aregordâ i órdini pe l'asédio do 1727, inti quæ a bâia a l'êa minsonâ cómme Câa Zenéize, e i censiménti do XVIII e XIX sécolo, dónde o l'é registròu 'n grànde nùmero de persónn-e nasciûe a Zêna, e no in Catalògna. O l'é poscìbile ch'a ghe foîse stæta 'na confuxón tra e létie de-e paròlle "Calata" e "Catala" inta prìmma pronónçia ingléize do nómme da bâia[8].
Into XIX sécolo a-i sôli pescoéi o l'êa permìsso vîve inta Catalan Bay. Defæti, ancón a-a giornâ d’ancheu, a ciù pàrte de famìgge chi rescidénti són di discendénti dirètti di pescoéi zenéixi che stâvan chi e són comuneménte ciamæ caleteños.
Ereditæ zenéize[modìfica | modìfica wikitèsto]
Architetûa[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'ereditæ zenéize a l'é difûza in tùtta a picìnn-a colònia ingléize, ma in mòddo particolâ inte l'architetûa de costruçioîn ciù antîghe da çitæ, che prezentan di eleménti tìpichi do stîle architetònico zenéize cómme i cortî intèrni, comuneménte dîti "patios", co-a ciù pàrte di abitànti de Gibiltæra che scìnn-a-i ànni òtànta a vivéiva afaciâ in sce quésti spàççi comùn[9].
Âtra caraterìstica inportànte de l'architetûa de Gibiltæra, de ciæa derivaçión zenéize, són e tradiçionâli giöxîe in légno.
Cuxìnn-a[modìfica | modìfica wikitèsto]
Numerôze tra e réixe da cuxìnn-a de gibiltærìnn-a remontàn a Zêna: tra i piâti ciù famôxi d'òrìgine zenéize, a despêto do sò nómme spagnòllo, a gh'é a pitànsa naçionâle de Gibiltæra, a calentita. Quésta a l'é defæti preparâ co-ina fænn-a de çéixai e co-in procêde asæ scìmile a-a fainâ lìgure[10].
Ànche a panìssa de Gibiltæra, riçètta ch'a l'aregorda o pàn e asæ scìmile a-a calentita, a l'à ànche lê 'n'òrìgine zenéize, derivàndo da-o famôzo piâto lìgure da-o mæximo nómme.
Òltre a âtre pitànse che se pêuan ricondûe a-a generâle tradiçión cuxinâia italiànn-a[11], 'n âtro piâto lìgure declinòu inta cuxìnn-a locâle o l'è o pan dulce, asæ scìmile a l'òriginâle riçètta do pandôçe zenéize.
Socjêtæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'ereditæ zenéize a se pêu ritrovâ ànche inta stratificaçión sociâle de Gibiltæra, defæti a ciù pàrte do seu superiôre o l'é formòu sorviatùtto da pöche famìgge d'òrìgine zenéize. Pe cóntra l'âta clàsse borghéize a l'é formâ prinçipalménte da famìgge catòliche, ebrêe e indù de mercànti e de avocâti, e a clàsse òperâia a l'é pi-â ciù pàrte conpòsta da famìgge de òrìgine spagnòlla, maltéize e italiànn-a, sorviatùtto siciliànn-a[12].
Popolaçión d'ancheu[modìfica | modìfica wikitèsto]
A-a giornâ d’ancheu i discendénti di prìmmi inmigræ zenéixi a Gibiltæra són perfetaménte integræ cómme gibiltærìn e a no gh'é de particolæ asociaçioîn dedicæ a quésta minorànsa. Da 'n'anàlixi di cognómmi ciù difûxi inta çitæ se pêu védde cómme squæxi o 20% da sò popolaçión a l'é d'òrìgine lìgure.
A prezénsa do Zenéize, scibén che l'òriginâio dialétto lìgure de Gibiltæra o l'é òrmâi estìnto, a l'é bén bén testimoniâ da-e fòrti infloénse into Llanito, o dialétto tìpico de Gibiltæra dêuviòu da-a ciù pàrte da popolaçión, ch'o l'à ciù ò mêno 700 paròlle inprestæ da-a léngoa lìgure. Segóndo di studiôxi cómme Manuel Cavilla o nómme stésso "Llanito" o vêgne pròpio da 'na paròlla zenéize, ö sæ da-o dimunitîvo do nómme Gioàn[4].
Pe de ciù, segóndo i stùddi de l'académico Giulio Vignoli, a-o mêno inti prìmmi decénni do XIX sécolo o Llanito o l'êa ancón ciù rìcco de paròlle zenéixi, co-o ténpo progresivaménte sostitoîe da tèrmini de derivaçión spagnòlla e ingléize[13].
I cognómmi zenéixi de Gibiltæra[modìfica | modìfica wikitèsto]
Tra e riçèrche ciù recénti in scî cognómmi gibiltærìn d'òrìgine zenéize a se pêu 'aregordâ quélla de Fiorenzo Toso fæta into 2000: "bazâ in sce de riçèrche òriginâli, a tràtta de l'òrìgine lìgure di numerôxi di cognómmi d'ancheu difûxi a Gibiltæra. A l'é chi indicâ l'òrìgine de 'sti cognómmi chi, a l'è discùssa a sò etimologîa e a l'é riportâ a sò frequénsa atoâle. Pe de ciù, són fæte de òservaçioîn in sce l'inportànsa stòrica da Ligùria pe quésta localitæ e sorviatùtto in sce consegoénse lengoìstiche, etnogràfiche e colturâli de tâ infloénsa"[14].
Da quésta riçèrca a l'emèrge cómme a ciù pàrte de l'emigraçión da-a región da Ligùria a provegnîva da-e zöne de Zêna e de Sànn-a, méntre o l'é stæto scovèrto cómme vàrri cognómmi d'òrìgine siciliànn-a cómme Caruana, ch'êan ritegnûi in mòddo eròu maltéixi, vêgnan da di sicilién emigræ a Mâta into rinasciménto.
Chi de sótta se pêuan védde i cognómmi d'òrìgine zenéize ciù comùn a Gibiltæra, segóndo a riçèrca do Toso, co-o sò nùmero (indicòu tra paréntexi) ch'o l'é stæto ricavòu da-e Pàgine Giâne de Gibiltæra[15].
- Parody (45)[16], Baglietto (45), Danino (33)[17], Olivero (50), Robba (32), Montegriffo (34)[18], Chipolina (25)[19], Ferrary (35)[20], Ramagge (24)[21], Picardo (6)[22], Isola (24), Canepa (12), Cavilla (14)[23] e Bossano (15).
Persónn-e famôze[modìfica | modìfica wikitèsto]
Personalitæ famôze de Gibiltæra ch'àn de òrìgine zenéixi són:
- Kaiane Aldorino (Miss Móndo into 2009)
- Joe Bossano (prìmmo minìstro, 1988-1996)
- Adolfo Canepa (prìmmo minìstro, 1987-1988)
- Stuart Cavilla (bàssista di Breed 77)
- John Galliano (stilìsta)
- Paul Isola (cantànte di Breed 77)
- Peter Isola (polìtico)
- Krystle Robba (Miss Gibiltæra into 2008)
- Fabian Picardo (prìmmo minìstro da-o 2011 a-a giornâ d’ancheu)
- Albert Risso (scindicalìsta e polìtico)
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (IT) Giuliano Panizza, L'azienda Durazzo a Cadice (PDF), 2003, p. 24. URL consultòu o 18 agòsto 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 22 agósto 2007).
- ↑ (EN) Edward G. Archer, Gibraltar, Identity and Empire, Psychology Press, 2006, p. 37, ISBN 0-415-34796-3.
- ↑ (IT) Alberto Rosselli, La comunità Genovese di Gibilterra, in sce storico.org. URL consultòu o 18 agòsto 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 28 lùggio 2011).
- ↑ 4,0 4,1 (EN) David Levey, Language Change and Variation in Gibraltar, 2008, John Benjamins Publishing, p. 24, ISBN 90-27-21862-5.
- ↑ (EN) History of the Royal Gibraltar Police, in sce police.gi. URL consultòu o 18 agòsto 2021.
- ↑ 6,0 6,1 (IT) Fiorenzo Toso, Linguistica di aree laterali ed estreme: contatto, interferenza, colonie linguistiche e "isole" culturali nel Mediterraneo occidentale, Recco-Udine, Le Mani, 2008, ISBN 8-880-12445-5.
- ↑ (IT) Enrico Negretti, Gibilterra, un voto per chiudere il "paradiso", in sce archivio.corriere.it, 17 màzzo 1996. URL consultòu o 18 agòsto 2021.
- ↑ (EN) Discovergibraltar.com - Catalan Bay, in sce discovergibraltar.com. URL consultòu o 18 agòsto 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 26 zùgno 2012).
- ↑ (EN) Culture of Gibraltar, in sce everyculture.com. URL consultòu o 18 agòsto 2021.
- ↑ (EN) Traditional Recipes and Their Origins, in sce gib.gi. URL consultòu o 18 agòsto 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 13 òtôbre 2007).
- ↑ (ES) Manuel J. Ruiz Torres, Panorámica de la cocina del Campo de Gibraltar, in sce grupogastronomicogaditano.com. URL consultòu o 18 agòsto 2021.
- ↑ (EN) Gibraltar - social stratification, in sce encyclopedia.com. URL consultòu o 18 agòsto 2021.
- ↑ (IT) Giulio Vignoli, Gibilterra, in Gli italiani dimenticati: minoranze italiane in Europa, Giuffrè, 2000, ISBN 88-14-08145-X.
- ↑ (IT) Fiorenzo Toso, L'onomastica d'origine ligure a Gibilterra, in Estudis romànics, n. 22, 2000, pp. 83-100.
- ↑ (EN) The Gibraltar Telephone Directory, in sce gibyellow.gi. URL consultòu o 19 agòsto 2021.
- ↑ Adataménto do difuzìscimo, in Ligùria, Parodi
- ↑ Adataménto de Dagnino
- ↑ Adataménto de Monteghirfo
- ↑ Adataménto de Cipollina, ascì inta fórma Chipulina
- ↑ Adataménto de Ferrari, ascì inta fórma Ferrar
- ↑ Adataménto de Romaggi, ascì inte fórme Ramage e Rammage
- ↑ Adataménto de Piccardo
- ↑ Adataménto de Caviglia
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (ES) Hipólito Sancho de Sopranis, Los Genoveses en Cadiz antes de 1600, Larache, 1939.
- (EN) Johannes Kramer, English and Spanish in Gibraltar, Anbùrgo, Helmut Buske, 1986, ISBN 3-871-18815-8.
- (IT) Fiorenzo Toso, Una lingua del mare. Il Genovese tra Liguria e Mediterraneo, in Atti del Convegno Internazionale di Studi (Genova-Arenzano, novembre 1998).
- (IT) Giulio Vignoli, Gibilterra, in Gli italiani dimenticati: minoranze italiane in Europa, Giuffrè, 2000, ISBN 88-14-08145-X.
- (EN) Edward G. Archer, Gibraltar, Identity and Empire, Lóndra, Psychology Press, 2006, p. 37, ISBN 0-415-34796-3.
- (EN) David Levey, Language Change and Variation in Gibraltar, Lóndra, John Benjamins Publishing, 2008, ISBN 90-27-21862-5.
- (IT) Fiorenzo Toso, Linguistica di aree laterali ed estreme: contatto, interferenza, colonie linguistiche e "isole" culturali nel Mediterraneo occidentale, Recco-Udine, Le Mani, 2008, ISBN 8-880-12445-5.


text:
Matirde de Canossa
Matirde de Canossa (1046 - 1115).
Enrico IV, Matirde de Canòssa e Hugo de Cluny
Dæti personâli
Paize: 1115
Âtre informaçioìn
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
Figgia de Bonifaçio, marcheize de Toscaña, e da contessa Beatrixe de Lotaringia. Sposa do Gofreddo o Zembo (1069), ducca de Loreña, da pœu a se maiò torna, pe di motivi politichi, co-o Guerfo V de Bavea (1089); a visse into periodo ciu agúo da lotta de investitûe, e a fu a ciu valida sostegnitrixe da politica papâ.
O so dominio o s'estendeiva sorvetutto inte l'Italia settentrionâ, co-i comitæ de Brescia, Bergamo, Mantoa, e inte l'Italia centrâ con Areçço, Siena, Cornieo; inoltre a g'aveiva di ben inta Loreña.
L'episodio curminante do duello tra a Gexa e l'Impeo, l'umiliaçion de l'Enrico IV denanti a-o pontefixe Grigœu VII, o l'avegne into 1077 into castello de Canossa, de propietæ da contessa. Ciu tardi, into 1081, l'Enrico o depose a Matirde da ogni so drito e l'anno doppo o ghe levò squæxi tutti i ben.
Ma lê a continuò a inviâ agiutti a pappa Grigœu assediao in Romma, e ascì doppo a morte do pappa, malgrao e sconfite e persecuçioin, a rescistette a Canossa, ariescindo, primma da so morte, a vedde ben megioæ e condiçioin do so partio.
A fu sepelia inta badia de San Beneito de Poliron; in Basilica do San Pê a Romma ghe fu eretto, into sec. 17º, un monumento grandioso (œuvia de Gian Loenço Bernini) e fu intitolao a lê a cappella privâ do pontefixe (co affreschi do Romanelli).
Lasciando parte di so ben in ereditæ a-a Gexa, a dette motivo a un longo ciæto tra i pappi e i imperatoî, dæto che quest'urtimi ne rivendicavan o possesso comme superioî fœüdæ e i primmi se refaxeivan a-o testamento da contessa.
Una biografia celebrativa de Matirde a l'è quella trasmissane da Donizon (tra di atri codexi, notevoliscimo pe miniatue quello conservao inta Biblioteca Vaticaña).
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Matirde de Canossa


text:
Martin Weinek
Martin Weinek (drîta) con Denise Zich e Kaspar Capparoni
Dæti personâli
Paize: Austria
Âtre informaçioìn
Martin Weinek (Leoben, Austria, 1964) o l'é un attô, imprenditô e viticoltô austriaco. Conosciûo in Italia comme l'Inspettô Fritz Kunz de-o Comisari Rex.
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Martin Weinek
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Link ORF
- Produçión vinicola Weinek als Weinbauer, scîto da seu produçión vinicola
- Genuss Burgenland 2008
- Martin Weinek inta seu agensìa de Brema Martin Weinek inta seu agensìa de Brema


text:
Maryland
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
O Maryland (State of Maryland in ingleize) o l'êa unn-a de trezze colonie che se son rebellæ a-a dominaçión ingleize e an iniçiòu a Rivoluçión Americann-a ch'à portòu a-a deciaraçión d'indipendensa do 1776 e a-a nàscita di Stati Unîi.
A seu capitâ a l'è Annapolis e a seu çitæ ciù famusa a l'è Baltimora.
Da-o teritöio do Maryland son stæte piggiæ e tære pe-a costituçión do Distreito de Columbia.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Maryland


text:
O trallalero zeneise o l’è o son de Zena. Se voéi saveine un pitìn de ciù, sciacchæ chì.
Il trallalero genovese è il suono di Genova. Se volete saperne un po’ di più, cliccate qui.
Indice dei contenuti
E vôxe do trallalero – Le voci del trallalero
O trallalero o se canta a çincoe vôxe:
Il trallalero si canta a cinque voci
- O primmo o canta in ta vôxe do tenô, inti trallaleri o l’incomença da solo e dapeu tûtta a squaddra a ghe va appreuvo. – Il “primo” canta nella tessitura del tenore, nei trallaleri comincia da solo e dopo poche note lo segue tutta la squadra.
- O contræto o canta in falsetto inta vôxe do mëzo sopran. In ti trallaleri o fa uña specie de controcanto ao primmo sciben o no sëge uña voxe ch’a s’accobbia ao primmo perché a l’è ciù libera e fantaxiôsa de quelle che se sente inte âtre forme de canto con ciù vôxe.
- O controbasso o canta inta vôxe do baritono e inti trallaleri o fa o ritmo insemme â chitära.
- A chitara a l’è uña voxe ch’a se sente solo inti trallaleri zeneise. O canterin ch’o fa a chitära o se mette o reverso da man davanti â bocca e o canta de scìlabe comme tu tu tu du du. L’è ciù façile sentî a registraçion che contâ con e pòule.
- I bassi én o gruppo ciù numeroso da squaddra. I cantan e nòtte ciù profonde, quelle che tegnan in pë tûtta l’armonia.
O ritmo / Il ritmo
A melodia / La melodia
Tutti insemme / Tutti insieme
Disposiçion di canterin into çercio / Disposizione dei canterini nel cerchio
Quarcösa da sentî – Qualcosa da sentire
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.


text:
Astronomia
Astronomia, sciença ch'a studdia i corpi çelesti, e so proprietæ, natua e evoluçion.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Into passao se soleiva distingue nettamente una branca de l'astronomia, l'astrofixica, ch'a s'ocupa specificamente di procesci fixichi inti corpi çelesti; ma ancœu i aspetti raçionæ e teorichi da riçerca son mai tanto avançæ e indissolubilmente ligæ a-i aspetti osservativi che-a distinçion a l'ha perso gran parte do so scignificao.
L'astronomia inte l'antighitæ e into Medioevo[modìfica | modìfica wikitèsto]
Da grande atençion posta za inta preistoia a-i movimenti do Sô, da Luña e de stelle inta votta çeleste, coscì streitamente conesci a-o ciclo diurno e a-o ciclo staxonâ da vitta umaña, aresta imprescionante testimoniança inti monumenti megalitichi, comme quello de Stonehenge in Inghiltæra. A primma astronomia quantitativa e elaborâ pe iscrito a fu quella mezopotamica (Babiloneixi, Asciri e Câdêi); questa a fu patrimonio da classe sacerdotâ e a l'aiva prevalentemente de fonçioin religioze e prattiche. In questo periodo fu stabilio a corespondença tra-o moto do Sô relativamente a-e stelle e e constellaçioin do Zodiaco, fondamento de l'astrologia. In generâ, atraverso di acuræ osservaçioin di corpi çelesti fu poscibile determinâ un calendäio, construî di relœui e fornî a-i naveganti di strumenti d'orientamento.
Una vea e proppia cosmologia raçionâ, però, a l'aparse solo inta civiltæ grega. L'Aristotele, into so trattao De coelo, o descrive l'Universo comme formao da despæge sfee concentriche de quæ a centrâ, inmobile, a l'è constituia da-a Tæra e a ciu esterna a soreze e stelle fisse e into contempo a rœua, compindo un gío inte 24 ôe. Tra de liatre i pianeti e i satelliti son sostegnui da âtretànte sfee, animæ ciascheduña da 'n moto apropiao. Questa conceçion a constituì a baze de tutte e cosmologie sucescive fin a-a rivoluçion copernicaña. Tuttavia, pe spiegâ e particolaritæ do moto di pianeti e da Luña ghe vosse de sucescive e sempre ciu complicæ coreçioin e azonte a-o modello aristotelico. Queste fun longamente studiæ into periodo lusciandrin, in particolâ da-o Claodio Tolomeo (II secolo). Inta cosmologia tolemæga i pianeti son sorretti e guidæ da de sfee segondaie ciu piciñe, che rœuan sença strisciâ in sce-e sfee primaie; se genera coscì un moto (epiciclo) no uniforme ch'o constituisce un'ottima aproscimaçion de quello osservao.
L'œuvia prinçipâ do Tolomeo, l'Almagesto, a se perse inta tradiçion medievâ crestiaña, ma a fu conservâ e studiâ da-i Arabi, atraverso i quæ a l'arivò ascì in Spagna into 13° secolo. A parte a contribuçion araba, l’astronomia medievâ a fu sostançialmente limitâ a l'astrologia.
Verso l'astronomia moderna[modìfica | modìfica wikitèsto]
Questa longa staxi a terminò into XVI secolo sotta doe spinte potente. Da 'n lao o rafinâse di strumenti d'osservaçion e de tecniche de calcolo o reize sempre ciu diffiçile e complesso adattâ e gerarchie de sfee rotante a l'esperiença; da l'atro, l’asserçion rinascimentâ do primato de l'ommo e da so raxon a l'arvì e porte a-a riçerca ogettiva e sperimentâ, conduta indipendentemente da-a tradiçion corturâ e religioza. Coscì o Galileo Galilei o scrovì a lezze da cheita di gravi, ponendo i fondamenti da dinamica che saieivan servii da pœu de baze a-o Newton, e mediante l'uzo atento e selettivo do cannociâ o misse in evidença di nœuvi fæti astronomichi in contradiçion con l’astræto ideâ de perfeçion da cosmologia aristotelica.
A rivoluçion copernicaña[modìfica | modìfica wikitèsto]
L’idea ciave ch'a marcò o començo de l'astronomia moderna, dando lœugo a 'na vea e proppia rivoluçion scientiffica, a fu quella do Nichiozo Copèrnico ch'o l'abandonò a conceçion da centralitæ da Tæra a favô de 'na cosmologia inta quæ o Sô l'è a-o centro e tutti i atri corpi çelesti rœuan in gio a questo. A cosmologia copernicaña a constitoiva 'na despægia mainea, ciu semplixe e raçionâ, de descrive o moto di pianeti e di satelliti; ma a no ne dava una giustificaçion raçionâ in baze a de lezze fixiche universæ.
A mecannica çeleste[modìfica | modìfica wikitèsto]
Pe razonze questo scopo l'ea necessaio aberâ a conescion tra a força de gravitæ, sperimentâ cotidianamente in sce-a Tæra, e o moto di pianeti. Ço fu poscibile solo quande, co-o Newton, fu posto i fondamenti teorreghi da mecannica e tutti i fenommeni gravitaçionæ fun riconduti a un’unica lezze, dita aponto da gravitaçion universâ. Scin a ancœu e precixiscime osservaçioin do moto di pianeti e di satelliti artifiçiæ son interpretæ inte l'ambito da teoria newtoniaña. Nascette coscì 'na nœuva sciença, a meccanica çeleste, portâ a 'n âtìscimo grao de perfeçion sorvetutto da-a scœua matemattica françeize (in particolâ, P.-S. Laplace).
A riçerca sperimentâ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Da-o ponto de vista sperimentâ o perfeçionamento e l’uzo metoddico e paçiente do telescoppio o l'inricchì l'astronomia d'ogetti e fenommeni nœuvi: e comete, e stelle variabile, di atri pianeti otr'a-i çinque noti inte l'antighitæ, i asteroidi ecc. L’uzo di strumenti ottichi disperscivi in grao de separâ a luxe inte so componente o permisse a scoverta e l’identificaçion inta radiaçion emissa da-i corpi çelesti de righe spettræ; da queste se poette remontâ a benben de propietæ chimmiche e fixiche da so vivagna, in particolâ a compoxiçion chimica, o movimento, a tempiatua, o campo magnettico ecc. a spettroscopia astronomica a l'ha constituiio pertanto o prinçipâ strumento de riçerca de l'astronomia clascica.
O problema cruxâ da resciorve pi ogni nœuva classe d'ogetti çelesti o l'è a valutaçion da so distança, pe poei remontâ da pœu da-a luminoxitæ aparente a quella assolua e stimâ quindi i atre grandeççe intrinseche, in particolâ a potença radiativa e e dimenscioin. Sença de ço a riçerca astronomica a l'aresta una descriçion morfologica, difiçilmente acescibbile a-a comprenscion raçionâ. E distançe astronomiche son corentemente mezuæ in anni-luxe, pigiando comme unitæ o spaçio percorso da-a luxe inte 'n anno, saiv'a dî circa 10.000 miliardi de km. Pe-e stelle, e primme determinaçioin de distança fun compie into 1837-39 mediante o mettodo da parallasse, ch'o consciste into mezuâ o spostamento angolâ subio da 'na stella vexiña a peto di atre ciu lontañe into gío de 6 meixi pe efetto do moto da Tæra in gio a-o Sô.
Ço l'è poscibile, tuttavia, solo pe de sorgente che no distan ciu de circa 30 anni luxe; pe de distançe ciu grende ocore dœuviâ di atri metodi meno precixi. O ciu importante de questi o se serve de 'na classe particolâ de stelle, dite Cefeidi (da Cefeo), a luminoxitæ de quæ a varria periodicamente. L'Henriette Leavitt pe primma a l'oservò into 1912 a relaçion tra luminoxitæ aparente e periodo co-o quæ questa a varia into tempo pe-e Cefeidi da Piccena nuvia de Magellan; essendo queste Cefeidi praticamente tutte a-a mæxima distança da-a Tæra, o H. Shapley, tra o 1914 e o 1920, o concluze che-a mæxima relaçion a doveiva vai pe-a luminoxitæ assolua. Da-o momento che quindi o periodo o dipende in moddo noto da-a luminoxitæ assolua l'è poscibile stimâ quest’urtima e, conoscendo a luminoxitæ aparente, remontâ a-a distança d'ogni groppo de stelle ch'o comprende 'na Cefeide. O problema da sorgente de l'energia stellâ o l'arestò sença soluçion fin a-i anni 1930, quande fu scoverto e studiao e riaçioin nucleæ de fuxon e individoao o so rollo essençiâ inte stelle.
A cosmologia scientiffica[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'astronomia extragalattica a l'ebbe començo inti anni 1920, quande se riconobbe che e nebule, zone de debbole luminoxitæ difuza into çê, contegnan un gran numero de stelle e son pertanto di giganteschi scistemi, e galasce, scimmili a quella donde s'atrœuva o nostro scistema solâ. L'orizzonte de l'astronomia o s'alargò a desmezua e di nœuvi, imprescionanti ogetti diventon acescibili a-a nostra riçerca. A scoverta do E. Hubble (1926) che e galasce son animæ da 'n moto ordinao de alontanamento da-a nostra a l'ha averto a stradda a 'na nœuva disçipriña, a cosmologia scientifica, inta quæ l’Universo intrego o vegne ogetto de indagine sperimentâ.
A partî da-i anni 1960 l'astronomia e l'astrofixica g'han avúo di giganteschi sviluppi, ascì pe l'introduçion de nœuve tecniche d'oservaçion. Da-a rente a l'astronomia into vixibile e a-a radioastronomia, bazæ prevalentemente in sce di óservaçioin efettoæ da-a superfiçie terrestre, l’uzo de rivelatoî de varria natua insce di baloin, satelliti artifiçiæ e sonde spaçiæ o l'ha portao a-a nascita d'atri settoî de l'astronomia, bazæ in sce l'osservaçion di corpi çelesti in despægie bande da radiaçion elettromagnetica. S'è coscì avuo un radicâ mutamento da discipliña. I nœuvi ogetti scoverti, quasar, pulsar, radiaçion de fondo ecc., han misso in luxe o rollo primaio zugao da di oggetti collassæ de elevâ denscitæ e da fenommeni catastrofichi ò, comonque, caratterizzæ da 'na scaa temporâ assæ breve.
In queste condiçioin soventi e lezze note da meccanica clascica e de l'elettromagnetismo no son vallide e l'è necessaio ricore a di strumenti teorichi ciu rafinæ, comme a relativitæ generâ e a fixica de partexelle elementæ. In çerti caxi questi strumenti teorichi son liatri mæximi soggetti a de inçerteççe, inconscistençe e provizorietæ, o che o rende e nœuve scoverte astronomiche interessante da-o punto de vista da fixica fondamentâ ascì. Questi sviluppi scientifichi son stæti acompagnæ da 'n'imprescionante crescita de dimenscioin e de complescitæ di gren progetti de riçerca astronomica, ch'a recedde ancœu di ingenti investimenti e a conlaboaçion tra specialisti de nomioze disçipliñe. In particolâ, l’uzo di satelliti artifiçiæ e di telescoppi spaçiæ o l'ha instaorao una streita relaçion tra l’astronomia e a riçerca spaçiâ, con de importante impricaçioin inti rigoardi da politica scientifica.
Vôxe corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce astronomia


text:
Matêa
Matêa (Matera in italiàn AFI: [maˈtɛra], ; Matàrë in materanno, pron. [ma'tarə]) o l'è un comün de 60 403 abitanti, capolögo da Provinsa de Matêa, scituóu in Basilicata/Baxilicata/Baxaicâ in Italia. L'UNESCO o l'à riconosciûo o céntro stòrico de Matêa patrimònio de l'umanitæ into 1993.
A çitæ de Matêa a l'é, insémme a Plòvdiv in Bulgarîa, a Capitâle Europêa da Coltûa 2019.[1]
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Matera


text:
Lìgure coloniâle
O lìgure coloniâle o l'é o sotogrùppo da léngoa lìgure ch'o n'arechéugge e parlâte e i dialétti difûxi inte quélli pòsti che són a-o de fêua do continuum dialetâle lìgure, dónca destacæ e izolæ rigoàrdo a-a Ligùria “lengoìstica”.
Descriçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
O grùppo de parlâte conosciûo cómme “lìgure coloniâle” o l'é quélla sudivixón da léngoa lìgure ch'a n'arechéugge e varietæ parlæ inte pòsti distànti da-a madrepàtria e che dónca o l'é formòu da quélli dialétti destacæ da-o spàçio dialetâle lìgure, che in càngio o coincìdde co-a Lìgùria “lengoìstica”. Se tràtta dónca de 'na sudivixón che, a-o contrâio de âtre sêi inte quæ se peu spartî o lìgure, a no l'é bazâ in sce di critêi lengoìstichi ma ciufîto in sce 'n sénplice ripàrto giogràfico, e defæti a conprénde parlâte de òrigìne despægia e asæ diferénti fra de lô.
Prezénpio inte sto grùppo chi gh'é conpréizo dialétti cómme o tabarchìn, ch'o ne vén da 'na fórma ciù antîga do zenéize de Pêgi, o figón, ch'ancheu o no l'exìste ciù, svilupòu prinçipalménte da-a parlâta de Ventimìggia, ò ancón o bonifaçìn, svilupòu in sciâ bâze de fórme antîghe di dialétti da Rivêa de Ponènte.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Còrsega[modìfica | modìfica wikitèsto]
Lónghi e despægi són i fæti stòrichi ch'àn ligòu a Repùblica de Zêna co-a Còrsega, tànto ch'a ghe saiâ ligâ publicaménte, into bén e into mâ, pe quæxi çìnque sécoli. 'Na pàrte inportànte inte sti fæti ghe l'à avûa o Bànco Sàn Zòrzo, pe mézzo do quæ a Repùblica a governâva l'îzoa.
O contròllo zenéize in sce l'îzoa, a-o mànco in mòddo ofiçiâle, o l'é comensòu into 1447, ò sæ quànde o Pàppa Nicolò V, ch'o l'êa de Sarzànn-a, o l'à mìsso e fortificaçioìn sott'a-o contròllo di Zenéixi, ch'àn avûo l'arénbo ascì di baroìn do pòsto che voéivan contrastâ e anbiçioìn di Aragonéixi inta zöna. A tùtti i mòddi o domìnio da Supèrba o s'estendiâ de ræo a l'intrêga îzoa, a caxón de vàrie ribelioìn e di intervénti militâri foestê, tra i quæ s'aregòrdan e insureçioìn goidæ da-o Sanpê Còrso e da-o Pasquæn Pòuli ò l'invaxón tùrco-françéize do 1553. Scitoaçión bén despægia a l'é stæta in càngio quélla de prinçipæ çitæ in sciâ costêa, céntri do potêre coloniâle e, inte tànti câxi, nasciûi in gîo a-i castélli e a-e fortésse tiæ sciù da-i Zenéixi mæximi pe difénde i sò interèsci, cómme Sàn Fiorénso (fondâ inta meitæ do sécolo XIV), Càlvi (1268), Bastîa (1378), Ajàsso (1492), Sartêna (1507), e Pòrto Vêgio (fortéssa do 1539). S'aregòrda Bonifàçio ascì, fónda tórna con génte lìgure into 1195, che da quéllo moménto o saiâ o céntro fondamentâle pò-u potêre zenéize inte l'îzoa, e quésto o l'é testimoniòu ancón ancheu da-a prezénsa, scibén che inte 'na scitoaçión ciufîto crìtica, de 'na parlâta do tùtto lìgure, o bonifaçìn.
I Tabarchìn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Pòpolo e dialétto, quéllo tabarchìn, ch'o l'à a sò òrìgine inte l'îzoa de Tabàrca dónde, a partî da-o 1540, s'é instalòu a famìggia zenéize di Lomelìn (scignôri de Pêgi), co-o permìsso do bêy de Tùnixi pe poéi sfrutâ a pèsca do coâlo. Segóndo a tradiçión quéllo permìsso o l'é stæto dæto a-i Lomelìn pi-â pàrte inportànte ch'àn avûo inta liberaçión do piràtta tùrco Dragót, fæto prexonê da-o Gianetìn Döia into mâ da Còrsega; ma l'é ciù probàbile ch'o l'é arivòu, in càngio, da l'inperatô Càrlo V, ch'o l'àiva inpòsto o sò protetorâto in sciâ zöna[1].
Ma co-o pasâ di sécoli a sopravivénsa da colònia a l'é diventâ de lóngo ciù difìçile, pò-u progrescîvo ezaorîse di cànpi de coâlo e o nêuvo domìnio tùrco in sciâ tæra fèrma in fàccia, ch'o no l'ascondéiva o sò interèsse pe l'îzoa, a-a quæ se interesâva o govèrno françéize ascì. E coscì into 1738 'n prìmmo grùppo de sti colöni chi, co-o permìsso do rè de Sardégna o Càrlo Manoêlo III, o l'é sbarcòu in scê l'îzoa de Sàn Pê, dond'o l'à comensòu a métte sciù 'n'instalaçión che, in önô do rè sàrdo, a l'é stæta ciamâ Carlofòrte (U Paize inta parlâta do pòsto). Intànto che l'emigraçión a continoâva ancón, co-e tratatîve pi-a véndia de l'îzoa quæxi finîe, Tabàrca a l'é stæta invâza da-o bêy do pòsto ch'o l'à fæto scciâva tùtta a popolaçión. Ma, pe l'interesamènto de dötréi nòbili eoropêi, sta génte chi a l'é stæta liberâ e 'na pàrte a l'é andæta in Sardégna, dónde àn fondòu a colònia de Calasétta in sce l'îzoa de Sant'Antìoco ch'a l'é in fàccia a Carlofòrte; in càngio, 'n'âtra pàrte, a l'é andæta inta çitæ spagnòlla d’Alicànte, e dòppo a l'é andæta a stâ in sce l'îzoa de San Pablo ò Isla Piana, che da alôa a l'é stæta ciamâ Nêuva Tabàrca.
Diferenteménte da Carlofòrte e Calasétta, quésta a no l'à ciù tegnûo contàtti stréiti con Zêna e a pitìn a pitìn a l'à pèrso e sò tradiçioìn e a sò parlâta e a s'é integrâ do tùtto co-a coltûa e a léngoa spagnòlla. In càngio inte dôe colònie sàrde s'é mategnûòu 'na fòrte identitæ étnica e colturâle fra a popolaçión tabarchìnn-a o quæ scìnbolo o l'é o difûzo ûzo da sò parlâta tra-i vêgi e tra i ciù zóveni ascì, caraterìstica ch'a s'é òrmâi pèrsa dapertùtto inte tànte popolaçioìn d'òrìgine lìgure[2][3].
Chîo[modìfica | modìfica wikitèsto]
Unn-a de ciù antîghe colònie zenéixi into Levànte, l'îzoa de Chîo a l'é stæta in vàrio mòddo sott'a-o contròllo sott'a-o contròllo da Repùblica de Zêna pe ciù de doî sécoli. Prìmma domìnio personâle da famìggia Zacàia, che into 1304 a l'à creòu a Scignorîa de Chîo, duâ pöco, perché tornâ sótta l'Inpêro Bizantìn into 1329[4]. Ma, profitàndo da goæra civîle bizantìnn-a do 1341-1347, za into 1346 l'amiràlio Scimón Vignôzo o l'à pigiòu o contròllo de l'îzoa, che, insémme a dötréi teritöi in gîo, a l'é stæta, da alôa, aministrâ da 'n'apòxita maónn-a, dîta a Maónn-a de Chîo e de Focêa, inte màn da poténte famìggia di Giustinién[5].
Céntro comerciâle asæ atîvo, (l'îzoa a l'é ancón ancheu un di pòrti grêghi ciù inportànti pi-â quantitæ di tràfeghi comerciâli) scibén che i teritöi tùtti in gîo són tùtti inte màn di tùrchi, a prezénsa foestêa a l'é tolerâ ancón pe bén bén, perché l'îzoa a l'é inportànte pe l'ativitæ comerciâle con l'Eoröpa crestiànn-a. A comunitæ zenéize de l'îzoa a l'é cresciûa coscì tànto che, quànde l'Inpêro tùrco a l'à conquistâ, into 1566, in sce 'na popolaçión de quæxi 15.000 persónn-e, i zenéixi êan 2.600, e àivan creòu 'na sò parlâta, o chiòtico. L'inportànsa da prezénsa de 'na popolaçión “latìnn-a” a l'é ciæa inte l'instituçión de 'n'apòxita diòcexi, a diòcexi de Chîo, ch'a fâva pàrte de l'arcidiòcexi de Nàsso, Àndro, Tìn e Micöno.
Co-a nêuva gestión tùrca de l'îzoa a comunitæ zenéize a pitìn a pitìn a s'é amermâ, scibén che ancón inte l'Eutoçénto gh'êa di discendénti de antîghe famìgge de comerciànti zenéixi. A tùtti i mòddi, 'na brùtta bòtta a-a popolaçión de l'îzoa, ségge grêga che latìnn-a, a l'é stæta dæta da-o terìbile masâcro de Chîo, co-o quæ, into tentatîvo de reprìmme e rivòlte da goæra d'indipendénsa grêga, l'é stæto amasòu ciù de 20.000 persónn-e, con âtretànte deportæ cómme scciâve; e quésto o l'é stæto 'n brùtto córpo pe l'economîa e pi-â popolaçión coscì da inpedîne 'n futûro repìggio[6].
Gibiltæra[modìfica | modìfica wikitèsto]
Tra e comunitæ di emigrànti lìguri, pe stöia e inportànsa, mérita 'na particolâre mençión quélla di Zenéixi de Gibiltæra, gròsso grùppo ch'o s'é stabilîo inta zöna asæ prìmma de l'òcupaçión ingléize do 1704 e cresciûo d'inportànsa scìnn-a diventâ pe dêxénn-e d'ànni do sécolo XVIII, quéllo principâ tra a popolaçión do tòcco de teritöio de de la do mâ.
A-a giornâ d'ancheu con l'afermâse de l'identitæ gibilterìnn-a, frûto de l'incóntro de ciù grùppi étnichi che se són stabilîi chi (ingléixi, spagnòlli, maltéixi, ebrêi e, naturalménte, lìguri), l'ûzo de l'antîga parlâta d'òrìgine zenéize o s'é pèrso, ànche s'a l'é sopravisciûa scinn-a-i ànni '20 do sécolo pasòu ma da quæ, a tùtti i mòddi, gh'é restòu bén bén de tràcce inta particolâ parlâta do pòsto, o Llanito. E infloénse colturâli lìguri no són limitæ sôlo a-a léngoa ma són estéize ascì in âtri spàççi cómme, prezénpio, a cuxìnn-a e l'architetûa[7].
Emigraçión do '900[modìfica | modìfica wikitèsto]
Tra i sécoli XIX e XX i lìguri són stæti 'na pàrte inportànte into fùsso migratô da grànde emigraçión italiànn-a, pò-u ciù dirètta in mòddo particolâ vèrso l'Argentìnn-a e into vixìn Orogoâi. Sto fæto chi o l'é dovûo a-a prezénsa, za da-o sécolo XVII, de 'na grànde comunitæ zenéize ch'a s'é stabilîa li, spécce inta çitæ de Bonesàire e ligâ a-o móndo do comèrcio e do traspòrto marìtimo.
'Na segnalaçión a pàrte mérita o barrio (quartê) de La Boca, sobórgo da capitâle argentìnn-a e dónde, scinn-a-i prìmmi do sécolo XX, a léngoa ch'a circolâva tra e despæge comunitæ d'emigrànti eoropêi ch'êan finîe li (fra de lô pe quantitæ e stöia gh'êa, l'é ciæo, i lìguri) o l'êa pròpio o a l'êa pròpio 'na parlâta lìgure. Ma a caxón de l'avertûa do nêuvo pòrto da çitæ e do consegoénte declìn do quartê, s'é pèrso pàrte da sò identitæ òriginâle, ànche se no màncan tànte infloénse colturâli da Ligùria, spécce into cànpo lengoìstico, colturâle e cuxinâio.
Dialétti[modìfica | modìfica wikitèsto]
Frànsa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Figón †: mescciûa de varie léngoe òrmâi scentæ, a l'êa a parlâta de dötréi céntri da Provénsa de levànte. I dialétti chi çitæ àn avûo òrìgine da-e parlâte (di grùppi òcidentâli e céntro-òcidentâli) di colöni che ne vegnîvan da-a Rivêa de Ponénte e stabilîi chi sorviatùtto inti sécoli XV-XVI. Sti dialétti chi, parlæ sorviatùtto inti pàixi de Biot, Vallauris, Escragnolles e Mons (Munsu in figón), sott'a-a presción do provensâ prìmma e, dòppo, do françéize, cianìn cianìn són scentæ ànche se, inti quàttro pàixi sorvedîti, àn rexistîo bén bén de ciù de âtre parlâte “portæ la” da colöni d'òrìgine lìgure, cómme testimònia o sò ûzo scinn-a-o XX sécolo. A caraterìstica do figón, e do moussencou in mòddo particolâ, o sæ de 'na parlâta despægia da quélla do pòsto e caraterizâ da-o sò ûzo asæ ristréito (parlòu sôlo in famìggia ò con fónçión de còdice pe no êse capîi da-i âtri), co-in procèsso pægio acapitòu a-o tabarchìn da Nêuva Tabàrca, ò sæ con l'invegî da parlâta òriginâle inte 'na prìmma fâze de bilingoìsmo (co-o françéize into câxo di figón), o l'à portòu in sciâ fìn a 'na lénta spariçión da léngoa da quæ són restæ pöche tràcce. L'ereditæ ciù grànde do figón a l'é dónca, fêua che dötræ paròlle particolæ into léscico, 'na coscénsa difûza fra e popolaçioìn do pòsto de 'na sò òrìgine despægia, pò-u Zenéize, ànche s'àn pèrso a sò parlâta òriginâle[8].
Còrsega[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Bonifaçìn: variànte da léngoa lìgure parlâ inta çitæ de Bonifàçio, inta pàrte meridinâle da Còrsega, a gh'à dötræ scignificànti somegiànse co-i dialétti da Rivêa de Ponénte, pò-u ciù da zöna savonéize e da zöna do lìgure céntro-òcidentâle. Scibén chi-â sò sopravivénsa a l'é graveménte a réizego, perché són pöchi pe'n davéi quélli chò-u pàrlan ancheu, e pi-â picìnn-a estensción giogràfica, o bonifaçìn o l'é de segûo a parlâta lìgure de l'îzoa ch'a l'à mantegnûo in mòddo magiô de caraterìstiche scìmili a quélla da tærafèrma, cösa no acapitâ in càngio a l'ajasìn e a-o calvéize bén bén contaminæ da-a léngoa còrsa. Quésto l'é stæto poscìbile pe-e stréite relaçioìn de sta colònia chi co-a sò madrepàtria perché lê a l'é restâ sott'a-o contròllo zenéize asæ ciù ténpo e inte 'n mòddo stàbile chò-o rimanénte de l'îzoa, con Zêna ch'a n'àiva fæto o sò céntro aministratîvo ciù inportànte[9].
- Ajasìn: dialétto da ciù inportànte çitæ da Còrsega, fondâ da-i Zenéixi into medioêvo, o l'à finîo in mòddo progrescîvo pe mescciâse co-i vàrri dialétti da léngoa còrsa, a caxón da particolâ poxiçIón de sto pòsto chi, a-o confìn tra e parlâte còrse do grùppo a-o de sa de mónti (ciù a nòrd) e de quéllo de de la di mónti (a sùd), a tùtti i mòddi co-o mantegnî asæ de particolaritæ dovûe a-a sò òrìgine despægia[9].
- Calvéize: a l'é a parlâta òriginâia da çitæ de Càlvi, o prìmmo pòsto inportànte dónde són arivæ i Zenéixi. Da alöa Càlvi a l'é restâ sénsa interuçioìn sott'a-o stréito contròllo da Supèrba (ancón de ciù de Bonifàçio, lê ascì asæ fedêle a-i zenéixi), cómme do rèsto l'é ciæo into sò mòtto Civitas Calvi semper fidelis, e a l'à cangioù sovranitæ sôlo dòppo che l'îzoa a l'é stæta cedûa a-i françéixi into 1767, ma mantegnìndo a tùtti i mòddi dötréi privilêgi. A despêto de quèsto, tra e parlâte lìguri òriginâie da Còrsega, quélla de Càlvi a l'é quélla duâ de mêno e a l'à patîo de lóngo ciù fòrti infloénse da-o còrso portòu inta çitæ da-a popolaçión contadìnn-a ch'a çercâva nêuve òportunitæ de travàggio, co-o pèrde coscì bén bén de caratéristiche da léngoa, da morfologîa e da scintàsci che in càngio se són mantegnûe into bonifaçìn e inte l'ajasìn[9].
Da segnalâ pe de ciù cómme, into medioêvo, a difuxón do zenéize in sce l'îzoa a l'é stæta asæ ciù grànde, e a s'estendéiva inta ciù pàrte di céntri da costêa de fondaçión zenéize óltre che inte dötræ zöne dónde gh'é stæta 'na colonizaçión in prevalènsa agrìcola. A tùtti i mòddi, sôlo inti câxi sorvedîti a parlâta òriginâle a s'è mategnûa scinn-a ancheu (quæxi do tùtto intàtta, into sôlo câxo do bonifaçìn, che bén bén mescciâ co-a léngoa còrsa) méntre e parlâte di âtri céntri, prìmmo fra tùtti quéllo de Bastîa, inportànte céntro de l'aministraçión zenéize in sce l'îzoa, són scentæ da bén bén de sécoli. Sto progrescîvo abandón o l'é dovûo a vàrri fatoî ma a córpa ciù grànde ghe l'à o prestìggio mæximo ezercitòu da-a léngoa zenéize: scinn-a quànde quésta, insémme a-i dialétti còrsci-lìguri, a vegnîva intéiza cómme a léngoa ciù “èrta”, escluxîva da çitæ e de çèrti mestê, a riescîva a-avéi 'na fòrte infloénsa in scê “bàsse” parlâte contadìnn-e; procésso ch'o s'é inversòu pe raxoìn stòriche e a caxón de migraçioìn intèrne, co-a progrescîva urbanizaçión de l'îzoa[9].
Sto fæto chi o l'é particolarménte indicatîvo into câxo de Bonifàçio, dónde s'é svilupòu 'na spécce de bilingoìsmo tra a parlâta do “Bunifazziu propriu”, prinçipalménte a çitæ fortificâ, e do “Piali”, ò sæ e canpàgne in gîo, caraterizæ da 'n vêgio dialétto contadìn còrso ch'o l'é stæto e fondaménta do futûro svilùppo do dialétto madænìn[10].
Itàlia[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Tabarchìn: variànte da léngoa lìgure parlâ a Carlofòrte e a Calasétta, che són rispetivaménte in scê dôe îzoe de Sàn Pê e Sant'Antìoco, vixìn a-a costêa sud-òcidentâle da Sardégna. Nasciûo da-o zenéize, quèllo parlòu a Pêgi, o ne vén in mòddo dirètto da quélla ch'a l'êa a parlâta de l'îzoa de Tabàrca, dónde ghe stâva i colöni lìguri, e scitoâ a-o làrgo da Tunixîa. O tabarchìn o l'à a particolaritæ d'êse l'ùnica variànte lìgure ancón asæ difûza inte tùtta a popolaçiln, zóveni conpréixi, e quésto gràçie a-a tutêla, pû se parçiâle e sôlo a livéllo regionâle, da quæ a göde. Da-o tabarchìn parlòu in Tunixîa ne vegnîva ascì l'òrmâi do tùtto scentòu dialétto da Nêuva Tabàrca (Spàgna).
- Cravaiéize †: dialétto da génte òriginâia de l'îzoa de Cravæa inta dexénn-a d'ànni tra a fìn do sécolo XIX e o prinçìpio do XX, o l'é scentòu de manimàn a caxón da grâve crîxi econòmica ch'a l'à colpîo l'îzoa co-a fìn do domìnio zenéize, quand'a l'êa o pòrto privilegiòu pe-i comèrci co-a Còrsega. In confrónto a-a ciù pàrte de parlâte che fàn pàrte de sto grùppo chi, o cravaiéize o l'à 'n'òrìgine despægia: defæti o s'ésvilupòu in sce 'na bâze còrso-toscâna ciù antîga, in ségoito e progrescivaménte anpliòu da-i contìnoi contàtti co-o zenéize parlòu da-e aotoritæ do pòsto e da-i numerôxi imigræ che són arivæ in sce l'îzoa, e coscì o l'à pigiòu e caraterìstiche de 'n lengoàggio de tranxiçión[9][11].
- Madænìn: dialétto de l'îzoa da Madænn-a, o nàsce into dialétto contadìn do Piali, varietæ de tranxiçión tra o lìgure bonifaçìn e a léngoa còrsa. Defæti, scìnn-a quànde a Còrsega a no l'é stæta cedûa a-a Frànsa, l'aministraçión de l'arçipélago a dipendéiva da Bonifàçio, de dónde són arivæ scìnn-a da-o XVIII sècolo i prìmmi colöni che són andæti a stâ a-a Madænn-a. Ancheu, a despêto de dötræ azónte sucesîve dovûe in mòddo particolâ a-a costruçión de l'Arsenâle, sto dialétto chi o s'é svilupòu cómme 'na variànte do còrso meridionâle (ò de de la di mónti) de Sartêna, con inflùsci do galuréize e dötræ particolæ caraterìstiche che són tìpiche da léngoa lìgure, dovûe comm'émmo za dîto a l'infloénsa do bonifaçìn de canpàgne tùtte in gîo[12].
Âtri[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Tabarchìn de Tabàrca †: varietæ òriginâle do dialétto tabarchìn, o l'à dæto òrìgine a-a parlâta d'ancheu e a-o dialétto de Nêuva Tabàrca, ancheu scentòu do tùtto. Ligâ a l'existénsa da colònia zenéize, gestîa da-a famìggia di Lomelìn e interesâ sorviatùtto a-a pésca do coâlo, sta parlâta chi a l'à rexistîo pe quæxi doî sècoli, ò sæ da-a fondaçión de Tabàrca, into 1540, scìnn-a quànde l'îzoa a l'è stæta conquistâ da-o bêy de Tùnixi into 1741, conquìsta ch'a l'à fæto scapâ 'na pàrte di abitànti méntre âtri són stæti fæti scciâvi (dòppo quésti són stæti riscatæ)[3].
- Lìgure de Nêuva Tabàrca †: varietæ parlâ inte l'îzoa spagnòlla co-o mæximo nómme ch'a l'é a-o làrgo de Alicànte e scentâ a-a fìn do sécolo XIX, a l'é nasciûa, cómme o tabarchìn ch'o l'é parlòu in Sardégna, da-a dispersción di colöni lìguri dòppo che Tabàrca a l'è stæta conquistâ da-o bêy de Tùnixi, l'Alì I, into 1741. Scibén ch'a no l'exìste ciù da 'n sécolo e pàssa, se peu trovâ ancón tràcce da parlâta òriginâle inti cognómmi da - se scàrsa ascì - popolaçión do pòsto. Interesànte o fæto che dòppo avéi a pitìn a pitìn abandonòu l'ûzo do lìgure, i colöni àn fæto sò o valençiàn, tànto ch'ancheu Nêuva Tabàrca o l'é l'ùnico pòsto da provìnsa de Alicànte dónde o l'é quésto a léngoa dêuvia normalménte, ciufîto chò-u castigiàn[13].
- Lìgure de Gibiltæra †: varietæ parlâ scinn-a-a fìn de l'Eutoçénto inta picìnn-a colònia ingléize, a s'é svilupâ a comensâ da-o zenèize di prìmmi colöni e mercànti lìguri arivæ chi da-i teritöi da Supèrba, da Pêgi a ciù pàrte. Comunitæ, quélla di zenéixi de Gibiltæra, ch'a l'arîva a êse a magiorànsa fra e popolaçioìn che stâvan sott'a-a Ròcca e che, spécce inta localitæ de La Caleta (a Câa Picìnn-a), a l'à mategnûo pe quæxi doî sécoli a sò parlâta. A tùtti i mòddi no se peu dî che quélla parlâta a l'é scentâ do tùtto in quànte, dòppo l'ingléize e o spagnòllo, o zenéize o l'à lasciòu in ereditæ ’n grànde nùmero de sò paròlle (ciù de 700) a-a particolâre parlâta do pòsto, o Llanito[7].
- Chiòtico †: antîgo dialétto difûzo in sce l'îzoa de Chîo, parlòu da-a conscisténte minorànza zenéize ch'a l'é arivâ a êse ciù do 20% da popolaçión. Scibén che 'na parlâta fra o neogrêgo e o zenéize a l'é do tùtto inprobàbile, e dôe léngoe no són stæte stàgne fra de lô, ma ànsci l'é documentòu che numerôxi són stæti i inpréstiti lengoìstichi, spécce inte di cànpi bén specìfichi cómme, prezénpio, a mêxìnn-a l'edilìçia (con naturâli infloénse de ràzza artìstica ascì), l'agricoltûa e a marinerîa. A tùtti i mòddi l'é bén aregordâ cómme pàrte de sti inpréstiti chi, scibén che asæ mêno chò-u veneçiàn (fàn eceçión e zöne che êan sott'a-o contròllo zenéize, prìmma de tùtte pròpio Chîo), se són difûxi in mainêa bén bén ciù grànde e són stæti adotæ scistematicaménte inte vàrri dialétti neogrêghi[14].
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (IT) La pesca del Corallo, in sce torreweb.it. URL consultòu o 30 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 7 màrso 2019).
- ↑ Achille Riggio, Genovesi e Tabarchini i Tunisia settecentesca (PDF), in Atti della Società Ligure di Storia Patria, vol. 71, Socjêtæ Lìgure d'Istöia Pâtria, 1948.
- ↑ 3,0 3,1 (IT) Fiorenzo Toso, tabarchina, comunita, Enciclopedia dell'Italiano, Treccani, 2011. URL consultòu o 30 seténbre 2021.
- ↑ (EN) William Miller, The Zaccaria of Phocaea and Chios (1275-1329), in Essays on the Latin Orient, Cambridge, Cambridge University Press, 1921, pp. 283-298.
- ↑ (EN) The Mahona of Chios. The company that ruled an island for more than two hundred years, in sce chioshistory.gr. URL consultòu o 14 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 29 arvî 2012).
- ↑ (EN) George Finlay, The history of Greece under Othoman and Venetian domination;, Edinbùrgo, Lóndra, W. Blackwood and sons, 1856, p. 89.
- ↑ 7,0 7,1 (EN) Edward G. Archer, Gibraltar, Identity and Empire, Psychology Press, 2006, p. 37, ISBN 0-415-34796-3.
- ↑ Toso, 2014
- ↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 Toso, 2005
- ↑ Toso, 2005, pp. 266-267
- ↑ (IT) Dialetto Capraiese, in sce storiaisoladicapraia.com. URL consultòu o 30 seténbre 2021.
- ↑ Toso, 2005, pp. 270-271
- ↑ (ES) Cronicas tabarquinas, in sce alicantevivo.org. URL consultòu o 30 seténbre 2021.
- ↑ Toso, 2016
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (DE) Werner Forner, Italienisch: Areallinguistik I. Ligurien, in Günter Holtus, Michael Metzeltin e Christian Schmitt, Lexikon der Romanistischen Linguistik, vol. 4, 1ª ed., M. Niemeyer, 1980, pp. 453-469, ISBN 3-484-50250-9.
- (IT) Giulia Petracco Sicardi, Fiorenzo Toso e Patrizia Cavallaro, Vocabolario delle parlate liguri, Zena, Consulta Ligure, 1985-1992.
- (EN) Martin Maiden e M. Mair Parry, The Ligurian Dialects, in The Dialects of Italy, Lóndra, Routledge, 1995, pp. 245-252, ISBN 0-415-11104-8.
- (IT) Fiorenzo Toso, Linguistica di aree laterali ed estreme: contatto, interferenza, colonie linguistiche e "isole" culturali nel Mediterraneo occidentale, Recco-Udine, Le Mani, 2008, ISBN 8-880-12445-5.
- (IT, LIJ) Fiorenzo Toso, L'avverbio e pronome ghi in dialetti corsi e peri-corsi, in Linguistica, vol. 45, n. 2, dexénbre 2005.
- (IT) Fiorenzo Toso, Le parlate liguri della Provenza: il dialetto "figun" tra storia e memoria, Ventemiglia, Philobiblon, 2014, ISBN 8-888-59172-9.
- (IT, LIJ) Fiorenzo Toso, L'isola di Chios e l'influsso lessicale genovese in Grecia: una sintesi, in Estudis Romànics, vol. 38, Institut d'Estudis Catalans, 2016, pp. 321-332.
Diçionâi[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (LIJ, IT) Giuseppe Vallebona, Dizionario Tabarkino-Italiano, Zêna, Compagni dei Librai, 1980.
- (IT, LIJ) Fiorenzo Toso, Dizionario etimologico storico tabarchino: A-cüzò, Recco-Udine, Le mani, 2004, ISBN 8-880-12278-9.
- (LIJ, FR) Max Comparetti, Dialecte Bonifacien - grammaire e lexique, in sce gcompa.free.fr. URL consultòu o 18 lùggio 2021.
- (LIJ, IT) Minidizionario Italiano-Tabarkino, in sce hieracon.it. URL consultòu o 30 seténbre 2021.


text:
Vichinghi
Vichinghi, bande de guerê e pirati scandinavi, denominæ inte croneghe latiñe contemporannie Normanni, protagonisti de 'na noteive espanscion marittima inte l'8°-11° sec. E fonte nordiche adœuvian o terme Vichinghi pe quelli che se diressan verso sud e ovest; quelli che se dirizettan verso i paixi slavi e Bizançio fun invece ciammæ Variaghi.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Graççie a-i noteivi amegioamenti tecnichi inte l'arte da navegaçion, inte 'na primma faze i Vichinghi razonsan tutte e coste de l'Œüropa, o Nordaffrica, Bizançio, i paixi slavi, a Perscia e o Turkestan. I Norvegin se diressan verso e Færøer, l’Islanda, e Shetland, i Orcade, a Scoççia do Nord, l’izoa de Man, l’Irlanda, con di intenti de colonizzaçion otra che de sacchezzo; carattere escluxivamente piratesco ebban invece e impreize in sce-e coste françeize, in Spagna, in Marocco e in Itallia (coste toscañe).
I Daneixi, che mesciavan in vee e proppie armæ, se diressan solo verso l’Inghiltæra e l’impêo carolingio (che co-a conquista da Sassonia o-i menaççava da-a vexin). Tra l’866 e l’890 fondon o Regno de York inte l'Inghiltæra orientâ (da pœu notto comme Danelaw) e into 911 o ducato de Normandia, ma o re do Wessex Arfredo o Grande o l'ariescì a battili a Edington, bloccandoli inta parte orientâ de l'Inghiltæra. L'attivitæ corsâ di Vichinghi a l'aspresciò a dissoluçion de struttue politiche e sociæ de l'impêo carolingio. L’unica difeiza eficaxe da-i so attacchi a l'ea sciu base locâ, e de conseguença inte l'Œüropa ocidentâ sorzette numioxiscimi castelli. L’atra stradda percoribile a l'ea quella do pattezzo, sciben che-o scistema de pagâ un tributo a-i pirati vichinghi o l'ea peigoozo perché o tendeiva a diventâ stabile. Inte 'na fase sucesciva, quande i paixi invaxi fun stremæ, i Vichinghi domandon de tære onde insediâse, vegnindo manenti: coscì feççan, prez., into Danelaw e inta Normandia e l’aspetto commerciâ de so impreize o fu un semplixe sottoproduto de l'attivitæ de predatoî.
A differença di Vichinghi, i Variaghi (Svedeixi) vègnan ben fito merçenai e mercanti. Remontando o corso do IX secolo. i grandi sciummi rusci, razonzettan o Mâ d’Azov e o Mâ Caspio; attaccon inte l'860 e into 941 Bizançio, e a Perscia ascì. A Bizançio formon a guardia personâ de l'imperatô. I Variaghi costruin de baze permanente longo i sciummi da cianua ruscia pe commerciâ scciavi, pelliççe e amê con l’impêo bizantin. E fonte slave i dexignan co-o nomme de Rus´: l'è probabile che i so insediamenti seggian a l'origgine da nascita di primmi stati rusci, i regni ò canati de Novgorod e Kiev, che into 10° sec. se fuzan into Regno de Kiev.
Tra o 930 e o 980, inte 'na paoza inte l'attivitæ di Vichinghi, in Inghiltæra Etelstan, re do Wessex, o l'ariescì a sottomette i Daneixi de York unificando l'izoa sotta a so aotoitæ. Inte questo periodo s'inandiò ascì a crestianizzaçion di Vichinghi. Quande, poco primma do Mille, començò torna e spediçioin vichinghe, queste no razonsan ciu l’importança di periodi precedenti. I Norvegin compin arcuñe ardie impreize mainæsche, quæ a colonizzaçion da Groenlandia (985) e a scoverta, verso o 1000, de coste americañe, dove fu fondao pe breve tempo una colonia into Vinland, in sce-a costa nord de l'izoa de Tæranœuva.
Into 1014 a battaggia de Clontarf a marcò a fin da prezença vichinga in Irlanda. I daneixi Aroldo II Dente Azuro e Sven I Barbaforcua començon invece a conquista de l'Inghiltæra; o figgio do Sven, Canúo o Grande, o s'impadronì de l'intrega izoa, construendo un impêo marittimo ch'o l'includeiva ascì a Danemarca, a Norveggia e e izoe a nord da Scoççia. A dominaçion daneize in sce l'Inghiltæra, però, a se desciorvè pochi anni doppo a morte do Canúo: in gio a-o 1015 l'etæ vichinga a poeiva dîse davei concruza, a ovest comme a est, dove i Variaghi ean stæti zœumoæ inglobæ da-a maggiorança slava.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Vichinghi


text:
Vëa Gexa de Gesû
A "Vëa Gexa de Gesû" a l'è 'na gexa indipendente stabilia a Beijing, Cinn-a, into 1917. Anchêu, ghe son çirca tra 1.5 e 2.5 millioîn de membri a quaranta-çinque paixi e sêi continenti.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
A gexa l'è 'na ramma cineize d'a parte Pentecostâle d'a Cristianitæ nasciûa into prinçipio do XX secolo. A gexa gh'ha l'intension de predicâ o vangelo a tûtte e nasioîn primma da segonda vegnûa de Gesû.
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Vëa Gexa de Gesû


text:
Frûta
Co-a paròlla frûta se ragrûpan comunemente vàrri tîpi de frûto comestìbili. Se træta in ògni mòddo de 'na definiçión ch'a no l'è goæi precîza dæto che di frûti són conscideræ cómme verdûa (prezénpio e tomâte ò i suchìn) o di grùppi divèrsci, quàli i frûti de bòsco.
Ûzi[modìfica | modìfica wikitèsto]
A frûta a vegne consumâ ségge sénsa di trataménti ségge, prezénpio, cómme marmelâte e consèrve ò inte âtri piâti. O l'è un di aliménti ch'o fàn ciù bén a-a salûte, redûendo o réizego de contrâe vàrie moutîe.
Nómmi da frûta[modìfica | modìfica wikitèsto]
Chi de sotta se peu védde 'na tabélla co-e ciù conosciûe variêtæ de frûta, scrîte cómme se dîxan inte çertidùn vàriante da léngoa lìgure.
Variêtæ de frûta lìguri[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Amarêna sarzanéize: in italiàn "ciliegio durone sarzanese" o l'è 'na cultivar d'èrbo de çêxe tìpico da çitæ de Sarzànn-a.
- Armognìn tigròu (ò miscimìn): variêtæ de armognìn ch'a vêgne da Çivéssa.
- Armognìn Valézza (ò valézzìn): variêtæ de armognìn tìpica de l'òmònima fraçión de Sànn-a.
- Castàgna brodàsca: variêtæ de castàgna difûza a Lévanto e inta Vàl de Vâa.
- Castàgna gabbiana: variêtæ de castàgna tìpica da Val Bórmia, de Garésce e, in generâle, de l'entrotæra do ponénte lìgure.
- Çetrón Pernambucco (ò Fernanbuccu): variêtæ de çetrón coltivâ inta rivêa de ponénte scìn da-o XVIII sécolo.
- Chinòtto de Sànn-a: variêtæ de l'òmònimo frûto coltivâ tra Vâze e Finâ da ciù de tréi sécoli.
- Çêxa de Castregianco: cultivar de çêxa coltivâ inte l'òmònimo comùn, a ghe n'è dôe variêtæ; cantun giancau e cantun negrau.
- Fîghi "Rondette" e "Figalini neri": variêtæ de fîghi proveniénti da-e valàdde de Arbenga, in particolâ da-a valàdda Pennavaire i prìmmi e da Arnàsco i fîghi néigri.
- Pèrsego Birindella: cultivar d'èrbo de pèrseghe òriginâio da Vàl Mâgra, a-a giornâ d’ancheu sénpre ciù râro.
Variêtæ de vitìgni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Barbaróssa de Finâ (Verduna ò Verdona in finaléize)
- Crovin do Savonéize (ascì Cruìn in finaléize, Croetto, Trinchera, Crovino)
- Moscatéllo de Tàggia
- Scimiscià
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Grafîa in "u"
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Sôlo a Varigòtti
- ↑ A Riâto, Càrxi e Gôra
- ↑ A Òrco Feìn
- ↑ Pe-e nèspoe "tradiçionâli" eoropêe
- ↑ Pe-e nèspoe do Giapón, ciù comùn a-a giornâ d’ancheu
- ↑ Dîta ascì "Sandia", da-e parlæ da Vàl Marémoa
- ↑ Dialétti de l'entrotæra
- ↑ Sôlo a Riâto e Òrco Feìn
Véddi ascì[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce frûta


text:
Riachuelo
Riachuelo o l'é 'n sciûmme de l'Argentinn-a, ciammòu ascì Río Matanza, longo 64 km., conosciûo pe a sêu contaminassion.
Da-a sêu imboccatûa, dove gh'è a sêu conflûensa co-o Río de la Plata, piggia o nomme o quartê portegno de La Boca. O bagna e rive do sûd da çittæ outònoma de Bonesaire e o fa da confïn co-a Provinsa de Bonesaire.
Da quell'imboccatûa comensa l'Avenida General Paz, ch'a marca i confîn de tûtta a çittæ de Bonesaire.
Scin a-o Ponte de la Noria o sêu nomme o l'è Río Matanza, ma da quello ponte scin a-a confluensa co-o Río de la Plata, o vegne ciammòu Riachuelo , che in spagnòllo voeu dî "rianetto".
In tûtta l'area de 'sto sciûmme abitan çirca 3.500.000 de personn-e.
Atri progettiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Riachuelo


text:
Döia (famiggia)
I Döia, (ciamæ D'Öia ascì) són 'n'antîga e nòbile famìggia òriginâia de Zêna, e co-a sò stöia s'intréssa de spésso a stöia mæxima da famìggia.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Scinn'a-o sécolo XIV i Döia àn primezòu, fra gâre e rivalitæ, co-ê âtre grénde famìgge feodâli, i Spìnoa, ghibelìn cómme lô, e i Fiéschi e i Grimàldi, dôe famìgge goèlfe; dòppo l’instituçión do duxægo popolâre (1339) àivan pèrso o predomìnio polìtico ma conservòu e tradiçioìn e-e fonçioìn militâri e navâli.
Co-o Drîa êan andæti in sciâ çìmma da vìtta çitadìnn-a e, pèrsa ascì sta fonçión predominànte, àivan conservòu de lóngo pò-u nùmero, pe-e richésse e pe-e conoscénse grànde inportànsa e aotoritæ, perché àivan, in ténpi ciù recénti e inti moménti decixîvi ascì, 'na fonçión quæxi diretîva.
Inte vàrie époche, i Döia àn dæto vàrri cardinâli, arçivéscovi e véscovi a-a Gêxa catòlica e adreitûa sêi dûxi a-a Repùblica de Zêna: Nicolò Döia (1579-1581), Gianbatìsta Döia (1537-1539); Agostìn Döia (1601-1603); Anbrêuxo Döia, elètto a-i 4 de màzzo do 1621 e mòrto a-i 12 de zùgno prìmma ancón d'êse incoronòu; Gioâne Stêva Döia (1633-1635); Gioxeppe Maia Doia (1793-1795), penùrtimo dûxe da Repùblica.
Ma o ciù avoxòu di Döia o l'é sens'âtro l'Andrîa Döia: sordàtto de profesción (Inêia, 1466-Zêna, 1560), fra o 1503 e o 1506 o l'à conbatûo in Còrsega e dòppo cóntra i Françéixi che l'à mandòu fêua da Zêna into 1512. Dòppo o s'é mìsso d'acòrdio co-i Spagnòlli e o l'à òtegnûo da-o Rè Càrlo V a ciù pìnn-a indipendénsa pi-â Repùblica de Zêna (Convençión de Madrìd, 1528). O l'à représso dötræ conzûe cóntra a Repùblica: a ciù inportànte fra quéste quélla di Fiéschi do 1547. O l'à goidòu a spediçión in Còrsega pe domâ l'insureçión do Sampiero de Bastelica ch'o l'àiva a proteçión di Françéixi e di Tùrchi. Unn-a de sò ciù inportànti rifórme a l'é a Reformationes Novæ ch'a prevedéiva l'unión de famìgge (i Abèrghi) e a creaçión do Lìbbro d'Öo, dónde gh'êa scrîto i nómmi de tùtti quélli ch'àivan avûo incàreghi pùblichi. Sto "Lìbbro" o saiâ bruxòu into 1797 da-o Napolión.
Referense[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Compact – Enciclopedia Generale De Agostini
- Doria Pamphilj, www.doriapamphilj.it
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Döia


text:
Otello
Otello a l'è 'n'opera teatrale de William Shakespeare, rapprezentä pe a primma votta o 1° novenbre 1604.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
O titolo originale o l'è Othello, The Moor of Venice. A l'appartegne a-e opere shakesperianne de ambientasion italiann-a. Anche a fonte a vegne da l'Italia, in quante segundo a teoria ciü veroscimile a lezzenda che a forma o tema de l'opera a deriva dä settima novella da tersa deca di Hecatommithi do ferrareise G. B. Giraldi Cinthio (1565). Sempre da quest'opera de Giraldi, o Shakespeare o l'avieva piggiòu anche ispirasion pe Measure for measure. L'Otello do Shakespeare o l'ha a sö vòtta originòu due òpere müxicali da-o mæximo nomme: quella de Gioacchino Rossini, rapprezentä pe-a primma vòtta a-o teatro Fondo de Napoli into 1816, e quella de Giuseppe Verdi, che a l'ha avüo a primma ä Scala de Milan into 1887.
Tramma[modìfica | modìfica wikitèsto]
A vicenda a se svilüppa fra Venessia e un pòrto de l'isoa de Çipro. Otello, nòbile mòu a-o servisio da Repübblica de Venessia, o vegne convinto da-o boxiardo Jago de l'infedeltæ de sö moggê Desdemona, finindo pe amassala pe geloxia e poi suiçidandose. Vä pe l'Otello quello che l'è stæto scrito pe l'opera de Shakespeare in generale: i sö personaggi restan inta nòstra mente comme se füssen esseri de carne e osse che avescimo incontròu inta vitta reale.
Personaggi[modìfica | modìfica wikitèsto]
- O doxe de Venessia
- Brabanzio, senatô
- Graziano, fræ do preçedente
- Lodovico, parente de Brabanzio
- Otello
- Cassio, leugotenente de Otello
- Jago, sö alfiere
- Rodrigo, gentilommo venezian
- Montano, governatô de Çipro primma de Otello
- Buffon a-o servisio de Otello
- Desdemona, figgia de Brabanzio e moggê de Otello
- Emilia, moggê de Jago
- Bianca, amante de Cassio
- Un mainä, senatoî, uffiçiali, gentilòmmi, messaggeri, müxichi, araldi, servi.
Âtri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Otello


text:
Pneumoniae
E Pneumoniae sôn ünna serie de infeçiôin comüni tra i adülti zôveni (finna a ô 40% de prevalensa intô sierô).
Scintomi clinici[modìfica | modìfica wikitèsto]
Faringite acüta, sinusite, brônchite. Præmonîa, in fôrma leggera cômme a præmonîa da micoplasma, speçialmente inti paçienti zôveni: a pö viceversa esse grave inti ansien.
Diagnoxi[modìfica | modìfica wikitèsto]
E côltüe risülten diffiçili. Nô gh'è test de riçerca di antigeni. L'è pôscibile fä a sierodiagnosi côn a quadruplicaçiôn di anticorpi fissanti ô cômplementô. A nô distingue tra C.trachomatis e C.psittaci.
Terapia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Tetraciclinna 500 milligrammi o eritromicinna 500 milligrammi, in alternativa 4 aô giôrnô pe 10 - 14 giôrni.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Pneumoniae


text:
Recurvirostridae
I Recurvirostridae (Bonaparte, 1854) én ina famìggia d'öxelli limicoli, inte l'órdine Charadriiformes, co-i generi Recurvirostra, Himantopus e Cladorhynchus. Dôe spêce s'atreuvan in Eoröpa: Recurvirostra avosetta e Himantopus himantopus
Moneghinn-a (Recurvirostra avosetta)[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Moneghinn-a (Recurvirostra avosetta (Linnaeus, 1758): in italiàn Avocetta) o l'é l'ùnico di Limicoli co-e sanpe parmæ. A l'é lónga 47 cìtti, co-e gànbe lónghe grîxo-celestin. Masccio e femina àn a mæxima livrea de cô gianco e neigro, inconfodibile pe-o sotî e lóngo becco a læxina ch'a méscia co-o tipico movimento laterale d'òscilaçión da sinìstra a déstra e vicevèrsa a fî d'ægoa pe nutrìse.
Óxello migratô o l'arìva in Primavèia, o predilìgge zöne ùmide, Àto Adriàtico, Palùddi Toscann-e, Valli da pesca, Górfo de Càliari, laghi Poliéixi, Sicìlia.
O nidìfica a Nòrd in còste fangôze; a fâ o nîo in tæra, 3-4 êuve côvæ da tùtti doî pe 22-23 giórni. I polìn nidîfûghi xêuan dòppo in méize.
Gànbe lónghe ò Sighéugna (Himantopus himantopus)[modìfica | modìfica wikitèsto]
Gànbe lónghe ò Sighéugna[1] (Himantopus himantopus (Linnaeus, 1758); in italiàn Cavaliere d'Italia) o l'é 'n öxello menûo lóngo 40 cìtti, de cô giànco co-o dòrso, e âe e o becco néigri; e ganbe lónghiscime de cô rêuza; o peu avéi o copùsso néigro (livrea nuçiâle), a femina a l'é maròn. O becco o l'é drîto sotî.
In Italia o nidìfica in Delta Po, Orbetello, Sardégna, Parco do Mincio, Fôxe Izónso, in Meridión inti laghi de Lesina e Varano, Salinn-a Margàita de Savoia, Sicilia.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ A pòula a l'é scrîta in moddi diversci segondo l'outô: Zigheugna into Catalogo d'ornitologia di Genova (1828) do Girolamo Calvi. Çighêugna into Vocabolario do Casaccia Sighêugna into Vocabolario do Paganini Da notâ che sott' a-a voxe Çighêugna o primmo Casaccia (Vocabolario..1851) o parla solo che de Himantopus himantopus. Inte l'ediçion do 1876, in cangio, se parla primma in scî doî öxélli do genere Ciconia. Into Paganini gh'é træ vôxe: Sighêugna gianca, Sighêugna néigra e Sighêugna o Gambe lunghe
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Recurvirostridae
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce Recurvirostridae


text:
Pechin
Pechìn (cineize: 北京, prônûnçia pinyin: Běijīng, fôrma tradiçionâ: Peking) a l'è a capitâ da Repûbbrica Popolâre da Cinn-a e a g'ha ciû ò mêno 16 millioin d'abitanti.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
A l'è ûnn-a de 4 mûniçipalitæ da Cinn-a che g'han 'n status prôvinsiâ e son sotta o contròllo diretto do gôverno çentrâ.
L'ûnica çittæ cineize ciû grande in popolassiôn de Pechìn a l'é Shanghai. Pechìn a l'è 'n importante pônto de comûnicassioin, con nûmerose linnie de ferovîe e autostradde. A l'è riconosciûa attualmente comme o çentro côltûrâle, polìttico e sôçiâle de Cinn-a.
Inta periferia de Pechìn se pêu vixitâ 'na pârte da famôsa Miagia Cineize, vista da milliôîn de tûristi ògni anno.
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Pechin


text:
Fibroblastô
I fibroblasti son e cellule tipiche (e e ciü nümerôse) dô tesciüô connettivô, in graddô de fabbricä i cômpônenti da matrice extracellulare. Han un citoplasma vacuolizzòu che ô circônda un nucleo ellittico e coloròu con ün o due nucleoli. I fibroblasti in attivitæ se riconoscen da l'abbondante reticolo endoplasmatico. I fibroblasti inattivi, ciammæ anche fibrociti, sôn più piccin e allungæ, inôltre han un reticolo endoplasmatico ridôtto.
Descriçiôn[modìfica | modìfica wikitèsto]
I fibroblasti prodüen collagene, glicosaminoglicano, fibbre elastiche e reticôlari e e glicoproteinne che se trövan in ta materia extracellulare. Durante a crescita i fibroblasti se dividen e scintetizzan e sostanse de base. Un dannô ai tesciüi ô stimôla i fibroblasti e ô ne causa a mitosi.
I fibroblasti pöen dä origine a atre cellule cômme e cellule òssee, i adipociti e e cellule muscolari, tütte de origine mesodermica. Se trövan anche in tô tesciüô cicatrisiale, han una capaçitæ migrante pocô svilüppä e pöen intervegnî in ta cicatrizzasiôn.
Ô TGFB ô stimola i fibroblasti a prodüe sôstanse da matrice extracellulare (cômme ô collagene).
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Fibroblastô


text:
Budego
O Budego (nomme scientifigo Lophius piscatorius) o l'è un pescio da famiggia di Lophiidae.
Distribuçion geografica.[modìfica | modìfica wikitèsto]
Mâ Mediterraneo, Mâ Neigro, Mâ do Nord e Oçeano Atlantico fin a e coste africann-e.
Dimensciuin[modìfica | modìfica wikitèsto]
O pö arrivä fin a duxento citti de lunghessa e çinquanta chili.
Aspetto[modìfica | modìfica wikitèsto]
O budego o l'è de cô maron-negro, o gh'ha unna testa molto grossa, con unna prominensa usâ comme canna da pesca per attirâ i atri pesci.
Abitüdini[modìfica | modìfica wikitèsto]
O budego o l'è un pescio solitaio, ch'o vive in scio fondo do mâ.
Gastronomia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Ben conosciüo pe a bontæ de sö carni magre e savoïe, o se cuxinn-a co-e tomate in ta poela o in to forno.
Curiositæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
A poula budego o budega a l'è de longo usâ pe dï unna personn-a grassa.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Budego
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce Budego


text:
VLC
VLC o l'è un programma pe visualizzä video in sce o computer. VLC o l'è l'acronimmo de VideoLAN Client. Se tratta de unn-a applicasion open source che a vegne fornìa de badda. A difficoltæ che se tröva quande se çerca de ammìä di video in sce un computer a l'è che existe tanti formati de registrasion diversci, e che tütti questi han bezögno de un appoxito programma de decodifica.
VLC o l'è un graddo de fä vedde un gran nümero de formati video differenti.
O l'è stæto svilüppou a Pariggi, in Üniverscitæ. O serve pe vedde dvd o televixion in 'streaming', ma anche pe sentï a raddio in sce internet (o anche pe effettuä trasmiscioin). Inoltre o pö passä un filmou da un formato a un atro. Questo programma o l'è façile da döviä e o gia in sce diverse piattaforme: Windows, Apple e GNU/Linux.
Comme scaregä VLCModìfica
Viddi: [1]
Vôxe corelæModìfica
- Java (lenguazzo)
- Clam (programma antivirus)
- OpenOffice.org
- Audacity (programma informatico open source pe a registraçion)
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Vlc


text:
Artrôxi
L'Artroxi o Artropatia degenerativa a l'è unna mouttia de cartilagini articolari. A l'è favoria da predispoxision familiare (artroxi primaia) e da di fattoî scatenanti meccanici (artroxi segundaia). In te l'artroxi segundaia reintra e forme profescionali. De solito l'artroxi a compâ in etæ tardiva, presenile o senile.
Localizzaçiuin ciü frequenti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Coxartroxi (anca)
- Gonartroxi (zenoggio)
- Spondilartroxi (vertebre)
- Rizartroxi (base do pollice)
Anatomia patologica[modìfica | modìfica wikitèsto]
In te cellule da cartilagine diminuisce de nümero vari organelli intracellulari: apparato de Golgi, mitocondri, reticolo endoplasmatico. Aumenta i lisosomi. In breve, diminuisce e prestasioin da cellule e vegne scintetizzou meno collagene e proteoglicani (componenti essensiali da cartilagine). L'osso sottocondrale (in contatto co a cartilagine) o risponde con osteoscleroxi sottocondrale.
Terapia[modìfica | modìfica wikitèsto]
E cüre varian segundo a localizzasion e o stato da mouttia: pöen esse farmacologiche o fixoterapiche, o anche comportä l'üso di Raggi x (radioterapia). Da o punto de vista anatomico e radiologico gh'è scarse poscibilitæ de modificä a scituazion.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Artroxi


text:
Napoli
Napoli a l'é 'na çitæ de 954.244 abitanti, capolêugo da Çitæ metropolitann-a de Napoli e da región Canpània. A çitæ de Napoli a l'é scitoâ inte 'na poxiçión centrâle in sciô sò gorfo, tra o Vezûvio e l'area volcànica di Campi Flegrei.
Giögrafîa
Stöia
Pòsti de interèsse
A capélla Sansevêro, in sciâ drîta a gh'é a scultûa "O dizingànno" do Françésco Quiêu.
Economîa
Coltûa
Manifestaçioìn
Fèste e fêe
Comunicaçioìn
Aministraçión
Âtri progètti
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Nappoli


text:
Provinsa do Sùd Sardegna
A Provìnsa do Sùd Sardégna (Provincia del Sud Sardegna in italian provìntzia de sa Sardigna de su Sud in sardo, provinsa de Sud Sardegna in tabarchin) a l'é 'na provìnsa italiànn-a da Sardegna ch'a conprende e ecs provìnse de Carbònia-Iglésias e Médio Campidàno e o capolêugo provizöio o l'é Carbònia, o comùn ciù popolôzo da provìnsa.
Comùn ciù popolôzi[modìfica | modìfica wikitèsto]
A provìnsa e a léngoa lìgure[modìfica | modìfica wikitèsto]
Gh'é doî céntri inta provìnsa do Sùd Sardégna che pàrlan o tabarchìn (tabarkin), in antîgo dialètto lìgure zenéize:
- Carlofòrte, dîto O Pàize (U Pàize in tabarchìn)
- Cädasedda
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Provìnsa do Sùd Sardégna


text:
Categorîa:Letiatûa
Quésta categorîa a l'arechéugge e vôxe che pàrlan de letiatûa.
- Wikimedia Commons a contêgne 'na categorîa in sce l'argoménto Categorîa:Letiatûa
Sotocategorîe
Quésta categorîa a contêgne e 10 sotocategorîe indicæ chi de sótta, pe 'n totâle de 10.
C
- Cansoin d’amô e de croxâ (voeua)
E
- Enéide (1 C, 1 P)
L
- Lettiatùa spagnoll-a (1 P)
N
- Narratïa (2 P)
- Narratïa ligure do trexento (2 P)
O
- Opere de tiatro (2 P)
P
- Poexia (2 C, 3 P)
S
- Scritoî (2 C, 23 P)
T
- Testi da tradiçion (6 P)
Pàgine inta categorîa "Letiatûa"
Quésta categorîa a contêgne e 17 pàgine indicæ chi de sótta, in sce 'n totâle de 17.


text:
Yamoussoukro
Yamoussoukro a l'è 'na çittæ da Costa d'Avoio scitûâ arente a-o lago de Kossou, constrûto inscio sciûmme Bandama.
A l'è da l'anno 1983 capitâ amministrativa da Còsta d'Avòïo, pe sostituî Abidjan, c'a s'attrêuva 240 km. a sûd e a l'è restâ ancón comme çittæ prinçipâ e ciû attiva econommicamenti.
Into 2006, o se stimâva c'a g'âva 155.803 abitanti, origginalmenti da rassa baoulé, scibben anchêu abitan inte 'sta çittæ gente de molte naçionalitæ.
In Yamoussoukro gh'è a Basilica de Nostra Scignôa da Pâxe (françeise: Basilique de Notre Dame de la Paix), constrûta comme còppia de quella de San Pê inta Çittæ do Vatican, essendo ûnn-a de ciû grende gëxe cattoliche do mondo. A l'è stæta consacrâ da-o pappa Gioan Paolo II into 1990.
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Yamoussoukro


text:
Acne
L' Acne a l'è unna mouttia infiammatoia, ch'a l'interessa i follicoli piliferi insemme ae ghiandole sebacee.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'è comün ch'a se localizze in sce a faccia, ma a pö interessâ anche o collo e a parte ciü erta da schenn-a; de votte anche o torace. In te l'acne l'è tipicamente presente e brîgue, ma ae votte ghe pö ese manifestasioin ciü gravi comme ciavelli, infiammasion e adreitüa mateia purulenta. Se distingue un'acne leggia, unna moderâ e unna grave. E forme gravi pöan comportâ exiti cicatrisiali.
Terapia[modìfica | modìfica wikitèsto]
A terapia dell' acne a va a segunda da gravitæ. A forma lieve o moderâ a vegne cürâ con peroscido de benzoile o con retinoidi topici. O peroscido de benzoile o se comença a basse concentrasioin, andando poi a aumentale gradualmente. Se questa terapia a no l'ariescie (in to gio de un pä de meixi) se dövia antibiotici topici. I retinoidi (tretinoina e isotretinoina) g'han spesso bezeugno de ciü meixi pe avei effetto; l'è essensiale o controllo da parte do mêgo, viste e precausioin da piggiä (comme quelle de evitä i raggi do sô, stä attenti a no contaminä euggi, naso e bocca, etc.). In ti caxi de acne moderâ o grave se ricôre ä terapia scistemica con antibiotici.
I antibiotici topici no son megio di retinoidi: de solito se dövian quande no se pö impiegäli pe via scistemica. I ormoin g'han a votte indicasioin, solo in te pasienti donne.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Acne