text:
Fûzo oràrio
'N fûzo oràrio o l'è 'na zöna ch'a l'à adotòu o mæximo ténpo stàndard pe raxoîn legâli, comerciâli e sociâli. I confìn di fûzi oràri són solitaménte pasànti pe quélli di Stâti ò de sudivixoîn aministratîve ciufîto che andâ rigorozaménte aprêuvo a 'na çèrta longitùdine, quésto zaché o l'è ciù conveniénte avéi o mæximo oràrio tra doî teritöi streitaménte lighæ tra de lô.
Tùtti i fûzi oràri són stæti definîi segóndo a sò diferénsa rispètto a-o Ténpo Cordinòu Universâle (in sìgla UTC) e van da UTC-12 a UTC+14. A diferénsa da l'UTC a l'è de sòlito pægia a 'n nùmero intrêgo de ôe, ma gh'è de quélle àree che àn 30 ò 45 menûti de ciù, cómme l'Ìndia òpû o Nepal.
Pe de ciù vàrie naçioîn, mascimaménte quélle scitoæ a de latitùdine ciù âte, dêuvian pe pàrte de l'ànno a coscì dîta ôa legâle, azonzéndo 'n'ôa a l'ôa locâle pe-o perîodo conpréizo tra-a primavéia e l'estæ.
Lìsta di fûzi oràriModìfica
Inta tabélla chi de sótta e localitæ che adêuvian l'ôa legâle són elencæ segóndo a sò diferénsa da l'UTC inti moménti inti quæ l'ôa legâle a no l'è in vigô. Pe cóntra, quànde quésta a l'è in vigô, in primavéia e in estæ a sò diferénsa da-o Ténpo Cordinòu Universâle a l'aoménta de 'n'ôa, con l'eceçión de l'Îzoa de Lord Howe, dónde a l'aoménta de 30 menûti. Prezénpio, quànde a gh'è l'ôa legâle, a Califòrnia a l'è into fûzo UTC-7 e o Régno Unîo in UTC+1.
StöiaModìfica
A poxiçión aparénte do Sô into çê, e dónca l'ôa solâre, a càngia in bâze da pròpia poxiçión in sciâ Tæra aprêuvo a-a sò fórma sférica. Quésta variaçión a l'è pægia a quàttro menûti pe ògni gràddo de longitùdine e dónca, prezénpio, o moménto do mêzogiórno solâre (ò sæ do pasàggio a-o meridiàn) a Spézza o l'è ciù ò mêno 9 menûti prìmma de quéllo de Vintimìggia, çitæ ch'a se trêuva de 2,2 gràddi vèrso ponénte.
Co-a fondaçión de l'òservatöio de Greenwich, creòu inte l'ànno 1675, o l'è stæto decîzo che l'ôa média de quélla localitæ (in ingléize Greenwich Mean Time, GMT) a foîse quélla dêuviâ da-i mainæ pe determinâ a longitùdine, dàndo coscì 'n'ôa de riferiménto stàndard méntre o rèsto de l'Inghiltæra o continoâva a dêuviâ ténpi divèrsci inti vàrri pàizi.
Ténpo feroviàrioModìfica
Into XIX sécolo, co-o grànde svilùppo di traspòrti e de telecomunicaçioîn, o l'êa diventòu asæ ciù sconveniénte che ògni localitæ a l'adêuviàsse o pròpio ténpo solâre. Coscì, into novénbre do 1840, ànche a Great Western Railway a l'à incomensòu a fâ riferiménto a l'ôa do GMT gràçie a di cronòmetri portàtili. Quésto scistêma o l'è stæto adotòu in brêve ténpo da-e âtre conpagnîe feroviàrie do Régno Unîo, iniçiàndo a êse ciamòu Railway Time[3].
A-i 23 de agósto do 1852 i segnâli do ténpo són stæti trasmìssi pi-â prìmma vòtta da l'òservatöio de Greenwich atravèrso o telégrafo. A-o 1855, ciù do 98% di relêui pùblichi do Régno Unîo o l'adêuviâva o GMT, ma quésto o diventiâ l'ôa legâle de l'îzoa sôlo da-i 2 de agósto do 1880. De quésto perîodo gh'è di quélli relêui asæ particolæ che àn dôe lançétte pe-i menûti: unn-a a segnâva l'ôa locâle e l'âtra quélla de Greenwich.
A-i 2 de novénbre do 1868, inte quélla che a l'época a l'êa a colònia britànica da Nêuva Zelànda, o l'è stæto ofiçialménte adotòu 'n ténpo stàndard da dêuviâ in tùtta a colònia[4]. Quésto ténpo o l'êa incentròu in sce 'na longitùdine de 172°30′ E da Greenwich, equivalénte a 11 ôe e 30 mênuti avànti rispètto a-o GMT[5]. 'Sto stàndard chi o l'êa conosciûo cómme New Zealand Mean Time.
Particolarménte conplèsso o l'êa, scìnn-a-o XIX sécolo, o scistêma dêuviòu pe tegnî o ténpo inte ferovîe de l'América do Nòrd. Defæti ògni òperatô feroviàrio o l'avéiva 'n pròpio oràrio stàndard, ch'o poéiva êse quéllo de l'ôa locâle da sò sêde ò do capolìnia ciù inportànte, co-i oràri di trêni che êan scrîti dêuviàndo o pròpio oràrio. Coscì, inte staçioîn ciù inportànti dónde o gh'êa o capolìnia de vàrie ferovîe, êan mostræ ciù relêui, ògnùn di quæ o segnâva 'n'ôa diferénte.
O Charles F. Dowd o l'à dónca propòsto, ciù ò mêno into 1863, 'n scistêma di fûzi oràri stàndard con diferénsa rispètto a quélli vixìn de 'n'ôa, ànche se a l'época o no l'avéiva ancón publicòu nìnte in mérito, sénsa consultâ scìnn-a-o 1869 i fonçionâi de ferovîe. Into 1870 o l'à propòsto 'na prìmma sudivixón in quàttro fûzi oràri, con quéllo ciù a èst centròu in sciâ capitâle, Washington D.C., ma za doî ànni dòppo o prìmmo fûzo o l'êa bazòu in sciô meridiàn di 75° W e con di confìn che andâvan aprêuvo a di eleménti naturâli cómme pàrte di Mónti Apalàchi. A ògni mòddo o scistêma do Dowd o no l'è mâi stæto dêuviòu da-e ferovîe, e quæ àn adotòu inti Stâti Unîi e in Canadà a versción propòsta da William F. Allen, editô da Traveler's Official Railway Guide[6]. I confìn di fûzi oràri in quésto scistêma pasâvan pe-e staçioîn feroviàrie de çitæ ciù inportànti; prezénpio o confìn tra-o fûzo òrientâle e quéllo centrâle o pasâva pe Detroit, Buffalo, Pittsburgh, Atlanta e Charleston. Scistêma ch'o l'è stæto ofiçialménte adotòu a-i 18 de novénbre do 1883, giórno dîto "o giórno di doî mêzogiórni" ascì, quànde ògni relêuio de staçioîn o l'è stæto resetòu a-o moménto into quæ in ciaschedùnn-a fàscia orària l'ôa stàndard a l'êa arivâ a-o mêzogiórno.
I fûzi do Nòrd América són stæti ciamæ Intercoloniâle, Òrientâle, Centrâle, Mónti e Pacìfico, Inte 'n ànno ciù ò mêno l'85% de duxénto çitæ co-ina popolaçión superiô a-i 10.000 abitànti a l'avéiva adotòu o ténpo stàndard[7]. Eceçión inportànte a l'è stæta Detroit, scitoâ a-a meitæ di meridién de riferiménto pe-o ténpo Òrientâle e quéllo Centrâle, ch'a l'à continoòu a dêuviâ o ténpo locâle scìnn-a-o 1900, provàndo dónca a adatâse a-o Ténpo Centrâle Stàndard e pöi a-o a quéllo Òrientâle (EST). Quést'ùrtima decixón a l'è diventâ ofiçiâ co-în'ordinànsa do màzzo 1915, pöi ratificâ da 'n vôto popolâre inte l'agósto de l'ànno dòppo. A confuxón tra-i vàrri ténpi a l'è stæta a-a fìn risòlta quànde i fûzi oràri stàndard són stæti adotæ ànche da-o Congrèsso di Stâti Unîi co-o coscì dîto Standard Time Act di 19 de màrso do 1918.
Fûzi oràri globâliModìfica
O matemàtico Chîgo Filopanti o l'à introdûto l'idêa de 'n scistêma mondiâle de fûzi oràri into sò lìbbro Miranda!, publicòu into 1858. Inta sò propòsta o gh'êa 24 fûzi, da lê ciamæ "giórni longitudinâli", co-o prìmmo ch'o l'êa centròu in sciô meridiàn de Ròmma. Pe de ciù, o l'avéiva propòsto ànche 'n ténpo universâle da dêuviâ in astronomîa e in telegrafîa. A ògni mòddo, o sò lìbbro o no l'à atiròu tànta atençión scìnn-a divèrso ténpo dòppo a sò mòrte[8][9].
O canadéize Sir Sandford Fleming o l'à elaboròu 'n âtro scistêma mondiâle de fûzi oràri into 1879, promovéndo a sò creaçión in vàrie conferénse internaçionâli e dónca o l'è d'ancheu riconosciûo cómme o promotô do "sfòrso iniçiâle ch'o l'à portòu a l'adoçión di meridién do ténpo prezénte"[10]. A sò prìmma propòsta do 1876 a prevedéiva 'n relêuio globâle de 24 ôe, ch'o l'êa idealménte poxiçionòu a-o céntro da Tæra e che dónca o no foîse ligòu a nisciùn meridiàn in superfìcce. Tréi ànni dòppo o l'à specificòu cómme o sò giórno universâle o saiéiva incomensòu a l'antimeridiàn de Greenwich (180° E e W), ametténdo però che l'ûzo di sò fûzi oràri a livéllo locâle o l'êa asæ limitòu. 'Sto scistêma chi o l'è stæto prezentòu ànche a-a Conferénsa internaçionâle di meridién de l'òtôbre 1884, a quæ però a no l'avéiva posciûo adotâ do tùtto a propòsta do Fleming, dæto che a l'êa sénsa e conpeténse necesâie. A-a sò fìn, a conferénsa a l'à adotòu 'n giórno universâle de 24 ôe a partî da-a mêzanéutte de Greenwich, specificàndo però che o sò ûzo "o no dovéiva interferî con quéllo de l'ôa locâle o stàndard dónde [quésto o foîse] dexideràbile"[11].
Vèrso o 1900 squæxi tùtti i lêughi abitæ da Tæra avéivan òrmâi adotòu 'n fûzo oràrio standàrd, scibén che pöchi êan bazæ in sciâ diferénsa da-o GMT. Defæti in numerôzi câxi a l'è stæta aplicâ l'ôa de 'n òservatöio astronomìco locâle a tùtto 'n pàize, sénsa nisciùn riferiménto a-o GMT. Sôlo dòppo vàrri decénni a ciù pàrte di fûzi a l'è stæta stæta definîa in tèrmini de diferénsa da-o GMT, ch'o l'incomensâva a êse ciamòu Ténpo Cordinòu Universâle ascì (Coordinated Universal Time, UTC). Into 1929 a ciù pàrte di pàizi a l'avéiva adotòu di fûzi oràri lighæ a 'na çèrta diferénsa orària intrêga ma, in vàrri stâti cómme l'Iràn, l'Ìndia e pàrte de l'Oustràlia, quésta a l'êa pe cóntra de 30 menûti. O Nepal o l'è stæto l'ùrtima naçión, into 1986, a adotâ 'na diferénsa stàndard, spostàndose a UTC+5:45[12].
Tùtti i Stâti dêuvian a-a giornâ d'ancheu di fûzi oràri stàndard inte ativitæ civîli, ma no tùtti aplican o concètto segóndo a sò conceçión òriginâle. Defæti in vàrri pàizi ò sudivixoîn aministratîve són dêuviæ de deviaçioîn de mêz’ôa ò 'n quàrto d'ôa da-o ténpo stàndard. In âtri câxi, cómme in Cìnn-a ò in Ìndia, tùtto o pàize o l'adêuvia sôlo 'n fûzo, a despæto da pròpia estensción giögràfica bén bén ciù ànpia di 15° gràddi de longitùdine ideâli pe ògni ôa; pe cóntra stâti cómme a Spàgna ò l'Argentìnn-a, i quæ l'adêuvian 'n fûzo stàndard, no àn l'ôa ch'a saiéiva corètta in sciâ bâze da sò poxiçión giögràfica. E consegoénse de quéste decixoîn polìtiche pêuan infloensâ forteménte e vìtte di çitadìn locâli, creàndo di problêmi instituçionâli ascì, cómme in de àree da Cìnn-a òcidentâle[13]. In Rùscia, a quæ a l'à ùnze fûzi oràri, doî de quésti sòn stæti scancelæ into 2010[14][15], ma ripristinæ za into 2014[16].
NotaçiónModìfica
ISO 8601Modìfica
L'ISO 8601 o l'è 'n stàndard stabilîo da l'Òrganizaçión Internaçionâle pi-â Standardizaçión ch'o definìsce i mòddi de raprezentaçión de dæta e ôe in fórma leterâle, conpréize e specìfiche pi-â raprezentaçión di fûzi oràri[17].
Se 'na çèrta ôa a l'è esprèssa in Ténpo Cordinòu Universâle (UTC), 'na "Z" a va azónta sùbito dòppo o ténpo e sénsa 'n spàçio separatô. Defæti a "Z" o l'è l'indicatô da zöna pe-o zêro UTC e dónca, prezénpio, "09:30 UTC" o l'è raprezentòu cómme "09:30Z" ò "0930Z" e, scimilménte, "14:45:15 UTC" o l'è scrîto "14:45:15Z" ò "144515Z"[18]. O ténpo UTC o l'è conosciûo ànche cómme "Zulu" dæto che quésto o l'è o còdice da létia "Z" inte l'arfabêto fonètico da NATO[18].
A diferénsa de fûzo oràrio da l'UTC a pêu êse scrîta inti formâti ±hh, ±hhmm ò ±hh:mm, esprèssi in ôe avànti ò inderê rispètto a l'UTC. Prezénpio, se o ténpo indicòu o l'è de 'n'ôa ciù avànti rispètto a l'UTC (cómme in Germània inte l'invèrno), l'indicatô da zöna o saiâ "+01:00", "+0100" ò senpliceménte "+01". Quésta raprezentaçión numérica di fûzi oràri a vêgne azónta a-e ôe locâli into mæximo mòddo into quæ són azónte e abreviaçioîn arfabétiche di fûzi (cómme o "Z" sórvia minsonòu). A diferénsa da l'UTC a l’é ciæo che ch'a càngia con l'ôa legâle, defæti, prezénpio, o fûzo oràrio de Chicago, ch'a se trêuva in quéllo centrâle do Nòrd América, o l'è "−6" inte l'invèrno (Central Standard Time) e "−5" inte l'estæ (Central Daylight Time)[19].
AbreviaçioînModìfica
I fûzi oràri són de spésso indicæ con de abreviaçioîn arfabétiche cómme "EST", "WST" e "CST", ma a ògni mòddo quéste no fan pàrte do stàndard internaçionâle de dæta e ôa ISO 8601. Pe de ciù 'ste dezignaçioîn chi pêuan êse dùbie dæto che, prezénpio, "CST" o pêu scignificâ ségge China Standard Time (UTC+8), Cuba Standard Time (UTC-5) e (North American) Central Standard Time (UTC-6), óltre che êse 'na variànte abàsta comùn de ACST (Australian Central Standard Time, UTC+9:30)[20].
ConverscioînModìfica
E converscioîn di ténpi tra doî fûzi van aprêuvo a-a relaçión: "ténpo in A" - "diferénsa de fûzo (da l'UTC) in A" = "ténpo in B" - "diferénsa de fûzo (da l'UTC) in B", co ògni lâto de l'equaçión ch'o l'è pægio a l'UTC. Pe de ciù quésta equaçión a pêu êse rescrîta cómme "ténpo in B" = "ténpo in A" - "diferénsa de fûzo (da l'UTC) in A" + "diferénsa de fûzo (da l'UTC) in B"
Prezénpio, Bórsa de Nêuva York a l'arve a-e 9:30 (EST, diferénsa da l'UTC = -5). In Califòrnia (PST, diferénsa da l'UTC= -8) e in Ìndia (IST, diferénsa da l'UTC = +5:30) l'ôa a l'è:
- ôa in Califòrnia = 9:30 - (-5) + (-8) = 6:30;
- time in Ìndia = 9:30 - (-5) + (+5:30) = 20:00.
Quésti càlcoli pêuan diventâ asæ ciù conplicæ vixìn a-o pasàggio da ò a l'ôa legâle, dæto che a diferénsa de fûzo pe l'àrea a divénta 'na fonçión de l'ôa UTC. A diferénsa da l'UTC a pêu ànche dâ cómme rizultâto 'na dæta divèrsa; prezénpio quànde in Egìtto (UTC+2) són e 22:00 de lunesdì, in Pakistàn e l'1:00 (UTC+5) de mâtesdì.
Ténpo nàoticoModìfica
Scìn da-i ànni '20 o l'è dêuviòu 'n ténpo nàotico stàndard inte nâve che òperan in âto mâ. Creòu cómme 'na fórma ideâle do scistêma de fûzi oràri terèstri, quéllo nàotico o l'è formòu sôlo da fûzi de 15° spostæ da-o GMT de 'n nùmero intrêgo de ôe. 'Na lìnia do càngio de dæta nàotica a se trêuva in sciô 180° meridiàn, dividéndo in dôe pàrte de 7,5° o fûzo ch'o diferìsce da-o GMT de ±12 ôe[21][22][23].
A ògni mòddo e nâve pêuan çèrne o ténpo da òservâ inte ògni localitæ. Prezénpio pêuan decìdde de regolâ, de sòlito de néutte, i pròppi relêui de bòrdo e no sôlo quànde l'atravèrsan 'na çèrta longitùdine[24]. Pe de ciù, 'na nâve a pêu ànche çèrne de restâ senpliceménte co-o fûzo a-a parténsa da-o pòrto pe tùtto o rèsto da traversàdda[25].
Distorsción di fûziModìfica
I fûzi oràri ideâli, coscì cómme quélli nàotichi, són bazæ in sce l'ôa solâre média de 'n particolâ meridiàn scitoòu into mêzo de quélla zöna i quæ confìn se trêuvan 7,5 gràddi a levànte e a ponénte da-o meridiàn de riferiménto. In pràtica, a ògni mòddo, numerôzi confìn di fûzi són traciæ tànto ciù a ponénte e in vàrri pàizi se trêuvan do tùtto de fêua da-i sò fûzi ideâli.
Prezénpio, ànche se o prìmmo meridiàn (0°) o l'atravèrsa a Spàgna e Frànsa, quésti pàizi l'adêuvian l'ôa solâre média de 15 gràddi èst (quélla do Central European Time) a-o pòsto de quélla de 0 gràddi, ò sæ o Greenwich Mean Time. In Frànsa o l'êa iniçialménte dêuviòu o GMT, ma a l'è pasâ a-o CET into perîodo de l'òcupaçión tedésca do pàize inta Segónda Goæra Mondiâle e o no l'è ciù stæto ripristinòu o fûzo de prìmma[26]. Scimilménte, inti Pàizi Bàsci, prìmma da goæra a l'êa dêuviâ a coscì dîta "ôa de Amsterdam", a quæ a l'êa de vìnti menûti ciù avànti rispètto a quélla de Greenwich. Òbligæ a adotâ, con l'òcupaçión militâre, o ténpo tedésco, àn mantegnûo quésto fûzo dòppo a goæra ascì. Pe de ciù, a-a meitæ di ànni '70, i Pàizi Bàsci, coscì cómme tànte âtre naçioîn eoropêe, àn incomensòu a òservâ inte l'estæ l'ôa legâle.
'Na raxón pe disegnâ i confìn do fûzo tànto ciù a ponénte do sò meridiàn ideâle a l'è quélla de consentî 'n ûzo ciù eficénte da lûxe solâre[27]. Çertidùnn-e de quéste localitæ adêuvian ànche l'ôa legâle (DST), aomentàndo ancón de ciù a diferénsa rispètto a l'ôa solâre locâle. De consegoénsa, inte l'estæ, o mêzogiórno solâre inta çitæ spagnólla de Vigo o l'è a-e 14:41, con quésta pàrte da Spàgna òcidentâle dónde, ànche inta stagión invernâle e a despæto da sò poxiçión 42 gràddi a nòrd de l'Equatô, o Sô o no tramónta mâi prìmma de 18:00[28]. Adreitûa, inti giórni vixìn a-o solstìçio d'estæ, a Vigo o Sô o tramónta dòppo e 22:00, con di òrari scìmili a quélli de Stocólma, çitæ ch'a se trêuva into mæximo fûzo oràrio ma 17 gràddi ciù a nòrd, inta quæ però l'àrba a l'è bén bén ciù fîto[29].
Ezénpio ancón ciù estrêmo o l'è Nome, in Alaska, scitoòu a 165° 24' de longitùdine òvest, pöco ciù a ponénte do fûzo oràrio ideâle da Samoa Time Zone (165°W). Però quésta localitæ a rispètta o fûzo de l'Alaska (135° W) inti perîodi de ôa legâle e dónca a l'è legerménte ciù avànti de doî ôe rispètto a-o Sô in invèrno e pe ciù de træ inte l'estæ[30]. Kotzebue, sénpre in Alaska, a l'è ànche lê vixìn a-o mæximo meridiàn ma, trovàndose a nòrd do Çèrcio Polâre Àrtico, a l'à bén doî tramónti pe ògni giórno into perîodo a l'inìçio de agósto, un sùbito dòppo a mêzanéutte a l'inìçio da giornâ e l'âtro pöco prìmma da mêzanéutte a-a fìn da giornâ[31].
In Cìnn-a, a quæ a s'esténde scinn-a 73°E ma a l'à 'n ùnico fûzo pe tùtto o sò teritöio (ò sæ l'UTC+8 de 120°E), co-o mêzogiórno solâre che dónca o se pêu verificâ scìnn-a-e 15:00 inte àree ciù òcidentâli do pàize, cómme o Xinjiang[32]. O confìn Afghanistàn-Cìnn-a o ségna a ciù grànde diferénsa de fûzo oràrio terèstre in sciâ Tæra, pægia a-e 3,5 ôe tra l'UTC+4:30 de l'Afghanistàn e l'UTC+8 da Cìnn-a.
Ôa legâleModìfica
In vàrri pàizi, ma ànche in de séncie regioîn, a l'è adotâ a coscì dîta ôa legâle (Daylight Saving Time, DST) inte 'na pàrte de l'ànno, ciù ò mêno corispondénte a l'estæ. Quésto fæto o conportâ in génere l'avansaménto do ténpo segnòu da-i relêui de 'n'ôa vèrso l'inìçio da primavéia, pe pöi vegnî inderê a quélla òriginâle in aotùnno. A modèrna ôa legâle a l'è stæta propòsta pi-â prìmma vótta into 1907, diventàndo asæ inportànte into 1916 aprêuvo a-e mezûe in ténpo de goæra pe-o raçionaménto do carbón. Scibén che a gh'è stæta quàrche polémica, són numerôzi i pàizi che àn conservòu 'sta mezûa chi, con divèrse variànte che cangian in bâze a-o lêugo e a-o ténpo. De sòlito, i Stâti ciù vixìn a l'Equatô no l'adêuvian l'ôa legâle, dæto che a diferénsa stagionâle inta lûxe solâre a l'è mìnima.
Scistêmi informàtichiModìfica
Numerôzi scistêmi òperatîvi computer inclùddan o supòrto necesâio pe travagiâ con tùtte (ò squæxi) e poscìbili ôe locâli in bâze a-i vàrri fûzi oràri. I divèrsci scistêmi òperatîvi l'adêuvian in génere l'UTC cómme stàndard de bâze pe rilevâ l'ôa, dàndo di servìççi pi-â conversción de l'ôa locâle, da e vèrso l'UTC, e ànche a poscibilitæ de modificâ outomaticaménte e converscioîn de l'ôa locâle a l'inìçio e a-a fìn de l'ôa legâle inti vàrri fûzi oràri.
I server in sciâ Ræ che prezentan de pàgine Web creæ prinçipalménte pe 'n pùblico inte 'n sôlo fûzo oràrio ò pe 'n intervàllo limitòu de fûzi, in génere fan védde cómme ôa quélla locâle, a-o mascìmo insémme a quélla UTC tra paréntexi. I scîti web òrientæ ciù a livéllo internaçionâle, pe cóntra, pêuan mostrâ i oràri sôlo con l'UTC òpû dêuviàndo 'n fûzo arbitrâio. Prezénpio, a versción internaçionâle in léngoa ingléize da CNN a l'inclùdde o GMT e l'ôa de Hong Kong[33], méntre a versción statuniténse a l'è bazâ in sce l'ôa da còsta òrientâle[34]. Tra-i scîti d’Internétte in ingléize con sêde inti Stâti Unîi, dedicæ a-i letoî do tùtto o móndo, o l'è asæ comùn l'ûzo de l'US Eastern Time e do Pacific Time. O formâto o l'è in génere quélla indicòu inta nòtte "datetime" do W3C.
I scistêmi de pòsta eletrònica e de âtri struménti de mesagìstica (chat IRC e tànti âtri)[35] màrcan i mesàggi con-o ténpo indicòu con l'UTC òpû inclùddan o fûzo oràrio do miténte cómme pàrte do mesàggio, permeténdo a-o progràmma ch'o riçéive de vizoalizâ a dæta e l'ôa de spediçión do mesàggio inte l'ôa locâle do destinatâio.
I dæti inti database che inclùddan l'indicaçión do ténpo de sòlito adêuvian l'UTC, sorviatùtto quànde a bànca dæti a fa pàrte de 'n scistêma ch'o crove ciù fûzi oràri. L'ûzo de l'ôa locâle pe-i records de vàrie indicaçioîn di ténpi o no l'è consegiòu inti fûzi che fan ûzo de l'ôa legâle dæto che, 'na vótta a l'ànno, o gh'è 'n perîodo de 'n'ôa into quæ i oràri locâli no són ciæi.
I scistêmi de lunâio dêuviæ a-a giornâ d'ancheu de sòlito ligan a pròpia indicaçión do ténpo a l'UTC, a quæ a vêgne pöi mostrâ in vàrio mòddo a segónda do fûzo oràrio prinçipâ de 'n çèrto computer, fonçionàndo inte riunioîn telefòniche o vîa internétte ascì. Scistêma che però o fonçionn-a mêno bén quànde o se ghe mescia da 'n fûzo a 'n âtro, dæto che se prezùmme che i fæti dovéivan capitâ into mæximo fûzo oràrio into quæ o se trovâva o computer ò o telefonìn a-o moménto da creaçión de l'evénto, o quæ o poriéiva êse mostròu a-o moménto sbagliòu. Prezénpio, se un de Nêuva York o vêu incontrâ quarchedùn de Los Angeles a-e 09:00 e o l'inserìsce 'na vôxe into sò lunâio digitâle pe quélla ôa (che o computer o prezùmme êse quélla de Nêuva York), a vôxe into lunâio a saiâ a-e 06:00 se a foîse dêuviâ l'ôa de 'n computer da zöna. Pe evitâ quésto problêma, a gh'è ascì a poscibilitæ inte verscioîn ciù nêuve de Microsoft Outlook de inserî o fûzo oràrio into quæ o sucêdiâ 'n fæto, fonçionalitæ che però a no l'è disponìbile in tùtti i âtri scistêmi. O software do lunâio o dêve gestî ànche o problêma de l'ôa legâle: defæti se, pe di motîvi polìtichi, e dæte de inìçio e de fìn de l'ôa legâle són cangiæ e vôxe into lunâio doviéivan restâ invariæ inte l'ôa locâle, scibén che pêuan cangiâ rispètto a l'ôa UTC. In Microsoft Outlook, i "timestamp" són dónca archiviæ e comunicæ sénsa a diferénsa de fûzo rispètto a l'ôa legâle[36]. Dónca, 'n apontaménto a Lóndra a mêzogiórno inte 'n giórno d'estæ o saiâ raprezentòu cómme 12:00 (UTC+0), ànche se l'evénto o l'è prevìsto pe-e 13:00 UTC. In Google Calendar, i evénti into lunâio són archiviæ in UTC, ànche se sòn de sòlito mostræ inte l'ôa locâle, e poriéivan êse modificæ sôlo da 'n càngio de fûzo oràrio[37], scibén che l'inìçio e a fìn normâli de l'ôa legâle són conpensæ (scimilménte a tànti âtri progràmmi de quésto tîpo).
Scistêmi òperatîviModìfica
UnixModìfica
A ciù pàrte di scistêmi Unix-like, inclûzi Linux e Mac OS X, a mantêgne l'ôa de scistêma into formâto time_t, ch'o raprezenta o nùmero de segóndi pasæ da-e 00:00:00 UTC do zéuggia 1° zenâ 1970[38]. Pe inpostaçión predefinîa, a raprezentaçión estèrna a l'è in UTC, scibén che i sénci procèssi pêuan specificâ i fûzi oràri dêuviàndo a variàbile d'anbiénte TZ[39]. Quésto fæto o consente a-i ùtenti in ciù fûzi oràri de dêuviâ o mæximo computer, co-e rispetîve ôe locâli che són vizoalizæ coretaménte a ògni ùtente. E informaçioîn in sciô fûzo oràrio ciù spésso vêgnan da-a bànca dæti IANA di fûzi oràri. Defæti, in vàrri scistêmi, inclûzi tùtti quélli che l'adêuvian a libràia C GNU, pêuan dêuviâ quésta bànca dæti.
Microsoft WindowsModìfica
I scistêmi òperatîvi che són bazæ in sce de verscioîn de Windows ciù vêgie do Windows 2000 adêuviâvan l'ôa locâle ma, co-o 2000 e tùtte verscioîn sucesîve se pêu dêuviâ l'UTC cómme ténpo de bâze do scistêma[40]. O regìstro de scistêma o contêgne informaçioîn in sciô fûzo oràrio cómme a diferénsa de fûzo da l'UTC ò de régole che fan mostran e dæte de l'inìçio e de fìn pe l'ôa legâle inte ògni zöna. L'interaçión con l'ùtente de sòlito a l'adêuvia l'ôa locâle e o software aplicatîvo o l'è in gràddo de calcolâ l'ôa inte vàrie localitæ. I Remote Desktop Services (ò Terminal Services) perméttan a-i dispoxitîvi in remöto de rindirisâ e inpostaçioîn do fûzo oràrio a-o Terminal Server, de mòddo che i ùtenti pêuan coscì vizoalizâ l'ôa corètta a-o pròpio fûzo inte sescioîn desktop/aplicaçión. Terminal Services o l'adêuvia l'ôa de bâze do server in sciô Terminal Server e e informaçioîn in sciô fûzo oràrio do client pe calcolâ l'ôa inta sesción.
Lengoàggi de programaçiónModìfica
JavaModìfica
Méntre a ciù pàrte di software aplicatîvi a l'adêuvia o scistêma òperatîvo sotostànte pe-e informaçioîn in sciô fûzo oràrio, a piatafórma Java, da-a versción 1.3.1, a l'à mantegnûo a pròpio bànca dæti di fûzi oràri. Quésto bànca dæti a vêgne agiornâ ògni vòtta che càngian e régole do fûzo oràrio. Oracle o fornìsce 'n struménto de agiornaménto pe quésto conpîo[41].
In alternatîva a-e informaçioîn in sciô fûzo oràrio fornîe in bundle co-a piatafórma Java, i programatoî pêuan çèrne de dêuviâ a libràia Joda-Time[42]. Quésta libràia a l'inclùdde i dæti in sciô fûzo oràrio bazæ in sciô database di fûzi oràri IANA[43].
A partî da Java 8 a l'è disponìbile 'na nêuva API de dæta e ôa ch'a pêu agiutâ a convertî i fûzi oràri.
JavaScriptModìfica
Tradiçionalménte, o l'è stæto fæto pöco in tèrmini de supòrto do fûzo oràrio pe JavaScript. Fondamentalménte, o programatô o dovéiva estrâe a diferénsa de fûzo da l'UTC inserìndo 'n ògètto ôa, òtegnìndo 'n'ôa GMT da quésto e segnàndo a diferénsa di doî valoî. Quésto però o no da 'na soluçión pe-e variaçioîn de l'ôa legâle ciù conplèsse, cómme e direçioîn divergénti de l'ôa legâle tra-i emisfêri nòrd e sùd.
L'ECMA-402, o stàndard in sce l'internaçionalizaçión de API pe JavaScript, o fornìsce di mòddi pe formatâ i fûzi oràri[44]. A ògni mòddo, aprêuvo a di vìncoli de dimensción, de quélle inplementaçioîn ò distriboçioîn no l'inclùddan[45].
PerlModìfica
L'ògètto DateTime in lengoàggio Perl o supòrta tùtti i fûzi oràri inta bànca dæti Olson e o l'inclùdde a poscibilitæ de òtegnî, inpostâ e convertî divèrsci fûzi oràri[46].
PHPModìfica
I ògètti DateTime e e relatîve fonçioîn són stæti conpilæ into core PHP a partî da-a versción 5.2. Quésto fæto o l'inclùdde a poscibilitæ de òtegnî e inpostâ o fûzo oràrio do script de default, con DataTime ch'o l'è a conoscénsa do pròpio fûzo oràrio. Ànpia docomentaçión in sce quésto fæto a l'è dæta da PHP.net[47]. Cómme notòu chi, a bànca dæti ciù recénte di fûzi oràri a pêu êse inplementâ pe mêzo da timezonedb PECL.
PythonModìfica
O mòdolo datetime stàndard inclûzo in Python o memoriza e o l'òpera in sciâ clàsse de informaçioîn in sciô fûzo oràrio tzinfo. O mòdolo pytz de tèrse pàrte o fornìsce l'intrâ a-a bànca dæti conplêta di fûzi oràri IANA[48]. A diferénsa negâ de fûzo oràrio in segóndi a l'è pöi memorizâ inti atribûti "time.timezone" e "time.altzone". Da Python 3.9, o mòdolo "zoneinfo" o l'à introdûto a gestión do fûzo oràrio sénsa bezéugno de mòdoli de tèrse pàrte[49].
SmalltalkModìfica
Ògni dialétto Smalltalk o vêgne fornîo co-e sò clàsse integræ pe dæte, ôe e màrche tenporâli; sôlo çertidùnn-e de quæ inplementan e clàsse "DateAndTime" e "Duration" cómme specificòu into stàndard ANSI Smalltalk. VisualWorks o fornìsce 'na clàsse TimeZone ch'a supòrta scìnn-a dôe tranxiçioîn de offset ricorénti ògni ànno, che se prezùmme saiàn aplicæ a tùtti i ànni, segóndo o mæximo conportaménto di fûzi oràri de Windows. Squeak o fornìsce 'na clàsse Timezone ch'a no supòrta nisciùnn-a tranxiçión de offset. Dolphin Smalltalk o no supòrta pròpio nisciùn fûzo oràrio.
Pe-o pìn supòrto da bànca dæti tz,"zoneinfo", inte 'n'aplicaçión Smalltalk (inclûzo o supòrto pe ògni nùmero de tranxiçioîn offset ricorénti ògni ànno e quéllo pe divèrse régole de tranxiçión offset tra-i ànni in ànni divèrsci) a tèrsa pàrte open-source, ò sæ a libràia Chronos dæta/ôa, confórme a ANSI e Smalltalk, a l'è disponìbile pe l'ûzo con un di quésti dialétti Smalltalk: VisualWorks, Squeak, Gemstone o Dolphin[50].
Ténpo into SpàçioModìfica
I veìcoli spaçiâli òrbitànti pêuan sperimentâ tànte àrbe e tramónti, ò ànche nisciùn, inte 'n perîodo de 24 ôe. Pertànto, o no l'è poscìbile calibrâ l'ôa rispètto a-o Sô e rispetâ 'n cîclo séunno/vegêa de 24 ôe. 'Na pràtica comùn pe l'esploraçión do spàçio a consciste inte l'adêuviâ o ténpo terèstre do scîto de slànso ò do contròllo da misción, sincronizàndo i cîcli de séunno de l'equipàggio e di controlô a tæra. A Staçión Spaçiâle Internaçionâle a l'adêuvia de sòlito o Greenwich Mean Time, in sìgla GMT[51].
O rilevaménto do ténpo in sce Màrte o pêu êse ciù conplèsso, da-o moménto che o pianêta o l'à 'n giórno solâre de ciù ò mêno 24 ôe e 20 menûti, conosciûo cómme sol. I controloî da-a Tæra pe çèrte miscioîn in sce Màrte àn sincronizòu i pròppi cîcli séunno/vegêa co-o giórno marçiàn, zaché l'ativitæ di rover a energîa solâre in sciâ superfìcce a l'êa ligâ a-i perîodi de lûxe e de scûo[52].
NòtteModìfica
- ↑ O càngia però a UTC+0 into perîodo do Ramadan
- ↑ 2,0 2,1 (FR) Décret n° 2017-292 du 6 mars 2017 relatif au temps légal français, in sce legifrance.gouv.fr. URL consultòu o 27 seténbre 2021.
- ↑ (EN) WESTMINSTER MEDICAL SOCIETY. Saturday, November 21, 1840, in The Lancet, vol. 35, n. 901, 5 dexénbre 1840, p. 383.
- ↑ (EN) Telegraph line laid across Cook Strait, New Zealand Ministry for Culture and Heritage. URL consultòu o 28 seténbre 2021.
- ↑ (EN) Our Time. How we got it. New Zealand's Method. A Lead to the World, in Evening Post, CVII, n. 80, 8 arvî 1929, p. 10.
- ↑ (EN) Matthew W. White, The Economics of Time Zones (PDF), in sce bpp.wharton.upenn.edu, 2005. URL consultòu o 28 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 14 màzzo 2012).
- ↑ (EN) Resolution concerning new standard time by Chicago, in sce sos.state.il.us. URL consultòu o 28 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 5 òtôbre 2011).
- ↑ (EN) Quirico Filopanti, in sce scienzagiovane.unibo.it. URL consultòu o 28 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 17 zenâ 2013).
- ↑ (EN) The origin of time zones, in sce iav.it. URL consultòu o 28 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 24 agósto 2007).
- ↑ (EN) History & info - Standard time began with the railroads, in sce webexhibits.org. URL consultòu o 28 seténbre 2021.
- ↑ (EN) International conference held at Washington for the Purpose of Fixing a Prime Meridian and a Universal Day. October, 1884. Protocols of the proceedings, in sce babel.hathitrust.org, 1884, p. 201. URL consultòu o 28 seténbre 2021.
- ↑ (EN) Time Zone & Clock Changes in Kathmandu, Nepal, in sce timeanddate.com. URL consultòu o 28 seténbre 2021.
- ↑ (EN) Matt Schiavenza, China Only Has One Time Zone and That's a Problem, in sce theatlantic.com, 5 novénbre 2013. URL consultòu o 28 seténbre 2021.
- ↑ (EN) Russia Reduces Number of Time Zones, in sce timeanddate.com, 23 màrso 2010. URL consultòu o 28 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 9 agósto 2020).
- ↑ (EN) About Time: Huge country, nine time zones, in sce bbc.com, 22 màrso 2011. URL consultòu o 28 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 13 frevâ 2019).
- ↑ (EN) Russian clocks to retreat again in winter, 11 time zones return, in sce uk.reuters.com, 1º lùggio 2014. URL consultòu o 28 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 28 òtôbre 2020).
- ↑ (EN) Jeremy Berke, In Canada, You Can Just Write the Date Whichever Way You Want, in sce atlasobscura.com, 8 zùgno 2015. URL consultòu o 28 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 22 agósto 2018).
- ↑ 18,0 18,1 (EN) Z - Zulu Time Zone (Time Zone Abbreviation), in sce timeanddate.com. URL consultòu o 28 seténbre 2021.
- ↑ (EN) What is UTC or GMT Time?, in sce nhc.noaa.gov. URL consultòu o 28 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 22 agósto 2018).
- ↑ (EN) Time Zone Abbreviations - Worldwide List, in sce timeanddate.com. URL consultòu o 28 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 21 agósto 2018).
- ↑ (EN) Nathaniel Bowditch, American Practical Navigator: An Epitome of Navigation and Nautical Astronomy, Washington D.C., U.S. Government Printing Office, 1912.
- ↑ (EN) Benjamin Dutton e Thomas J. Cutler, Dutton's Nautical Navigation, 15ª ed., Annapolis, Naval Institute Press, 2004, ISBN 1-557-50248-X.
- ↑ (EN) Derek Howse, Greenwich Time and the Discovery of the Longitude, Oxford, Oxford University Press, 1980, ISBN 0-192-15948-8.
- ↑ (EN) What Is Cruise Ship Time?, in sce cruisecritic.com. URL consultòu o 28 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 30 màrso 2021).
- ↑ (EN) What is the difference between cruise ship time and local time?, in sce caribbeanadventuresroatan.com. URL consultòu o 28 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 14 frevâ 2021).
- ↑ (FR) Yvonne Poulle, La France à l'heure allemande (PDF), in Bibliothèque de l'École des Chartes, vol. 157, n. 2, 1999, pp. 493-502.
- ↑ (ZH) 法定时与北京时间 (Law Timing and Beijing Time), in sce pep.com.cn. URL consultòu o 29 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 14 novénbre 2006).
- ↑ (EN) Vigo, GA, Spain - Sunrise, sunset and daylength, in sce timeanddate.com. URL consultòu o 29 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 10 novénbre 2015).
- ↑ (EN) Stockholm, Sweden - Sunrise, Sunset, and Daylength, in sce timeanddate.com. URL consultòu o 29 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 9 frevâ 2021).
- ↑ (EN) Doug O'Harra, Alaska: Daylight Stealing Time, Far North Science, 11 màrso 2007. URL consultòu o 29 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 27 seténbre 2007).
- ↑ (EN) Alaskan village to get two sunsets Friday, in sce upi.com. URL consultòu o 29 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 20 òtôbre 2020).
- ↑ (EN) Kashgar, Xinjiang, China - Sunrise, Sunset, and Daylength, in sce timeanddate.com. URL consultòu o 29 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle l'8 novénbre 2020).
- ↑ (EN) CNN International, in sce edition.cnn.com. URL consultòu o 30 seténbre 2021.
- ↑ (EN) United States CNN, in sce edition.cnn.com. URL consultòu o 30 seténbre 2021.
- ↑ (EN) Guidelines for Ubuntu IRC Meetings, in sce wiki.ubuntu.com. URL consultòu o 30 seténbre 2021.
- ↑ (EN) How time zone normalization works in Microsoft Outlook, in sce docs.microsoft.com. URL consultòu o 30 seténbre 2021.
- ↑ (EN) Use Google Calendar in different time zones, in sce support.google.com. URL consultòu o 30 seténbre 2021.
- ↑ (EN) The Open Group Base Specifications Issue 7, section 4.16 Seconds Since the Epoch, The Open Group. URL consultòu o 1º òtôbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle l'11 dexénbre 2017).
- ↑ (EN) tzset, The FreeBSD project. URL consultòu o 1º òtôbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 9 agósto 2020).
- ↑ (EN) GetSystemTime function, in sce msdn.microsoft.com. URL consultòu o 1º òtôbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 13 frevâ 2018).
- ↑ (EN) Timezone Updater Tool, in sce oracle.com. URL consultòu o 1º òtôbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 24 novénbre 2011).
- ↑ (EN) Joda Time - Java date and time API, in sce joda-time.sourceforge.net. URL consultòu o 1º òtôbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 3 dexénbre 2011).
- ↑ (EN) Sources for Time Zone and Daylight Saving Time Data, in sce twinsun.com. URL consultòu o 1º òtôbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 23 zùgno 2012).
- ↑ (EN) ECMAScript 2015 Internationalization API Specification, in sce ecma-international.org. URL consultòu o 1º òtôbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 26 òtôbre 2019).
- ↑ (EN) Internationalization Support, in sce nodejs.org. URL consultòu o 1º òtôbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 28 agósto 2019).
- ↑ (EN) DateTime, in sce metacpan.org. URL consultòu o 1º òtôbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 29 màrso 2014).
- ↑ (EN) PHP - Date and Time, in sce php.net. URL consultòu o 1º òtôbre 2021.
- ↑ (EN) pytz module, in sce pytz.sourceforge.net. URL consultòu o 1º òtôbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 30 novénbre 2011).
- ↑ (EN) zoneinfo module, in sce docs.python.org. URL consultòu o 1º òtôbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 7 frevâ 2021).
- ↑ (EN) Chronos Date/Time Library, in sce chronos-st.org. URL consultòu o 1º òtôbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 5 arvî 2014).
- ↑ (EN) Ask the Crew: STS-111, in sce spaceflight.nasa.gov. URL consultòu o 1º òtôbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 28 seténbre 2015).
- ↑ (EN) New Tricks Could Help Mars Rover Team Live on Mars Time, in sce space.com. URL consultòu o 1º òtôbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 12 agósto 2014).
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce fûzo oràrio
Colegaménti estèrniModìfica
- (EN) A brief history of time zones, in sce bbc.com, 24 màrso 2011. URL consultòu o 1º òtôbre 2021.
- (EN) Megan Lane, How does a country change its time zone?, in sce bbc.com, 11 màzzo 2011. URL consultòu o 1º òtôbre 2021.
- (EN) Tessa Wong, How time zones confused the world, in sce bbc.com, 7 agòsto 2015. URL consultòu o 1º òtôbre 2021.
- (EN) Time Bandits: The countries rebelling against GMT, in sce bbc.com, 14 agòsto 2015. URL consultòu o 1º òtôbre 2021.
- (EN) Soutik Biswas, How India's single time zone is hurting its people, in sce bbc.com, 12 frevâ 2019. URL consultòu o 1º òtôbre 2021.
- (EN) A. Olson, P. Eggert e K. Murchison, The Time Zone Information Format (TZif), Frevâ 2019.


c: text/html

text:
Moncastro
Moncàstro ò Maorocàstro a l'êa 'na colònia zeneize ch'a se ciamma ancheu Bilhorod-Dnistrovs'kyj.
A çitæ de Bilhorod-Dnistrovs'kyj da-a sò fondaçión a l'à ciù vòtte cangiòu nómme. I antîghi Grêghi de Milêto l'àn ciamâ Tyras. Con l'arîvo di Români a çitæ a l'à cangiòu o sò nómme in Album Castrum, ò sæ Castéllo Giànco. Dòppo i Grêghi l'àn ciamâ Leukopolis, a-a létera Çitæ Giànca, dòppo Asprokastron, e in sciâ fìn Maurokastron, o sæ Castéllo Néigro.
E pròpio con st'ùrtimo nómme a çitæ a l'é stæta conosciûa da-i Veneçién che l'àn ciamâ Maorocàstro (ò Moncàstro). E o nómme Maorocàstro o l'é stæto dêuviòu da-i Zenéixi ascì into sò domìnio da-o XIV (decimoquàrto) a-o XV (decimoquìnto) sécolo[1]. I Zenéixi, de fæti, l'àn tórna costroîa e àn dêuviòu sto nómme chi segóndo l'acòrdo do Ninfêo do 1261.
Se dîxe che i Zenéixi àn costroîo o primmo grùppo da fortificaçion ciamâ Akkerman[2], ch'a l'é stæta ingrandîa e megioâ inti sécoli sucescîvi da-i Òtomâni.
NòtteModìfica
- ↑ (EN) Robert Browning, Asprokastron, in Alexander Kazhdan, The Oxford Dictionary of Byzantium, vol. 1, Oxford e Nêuva York, Oxford University Press, 1991, p. 212, ISBN 0-195-04652-8.
- ↑ (EN) Akkerman Fortress Project, in sce akkermanfortress.utoronto.ca. URL consultòu o 14 zenâ 2022.
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Moncastro

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Organizaçion de Naçioin Unïe
L'Organizaçion de Naçioin Unïe (in breve Naçioin Unïe, in ingleize: United Nations, in françèise: Nations Unies, in spagnollo: Naciones Unidas, in àrabo: الأمم المتحدة, in cineize: 联合国 e in ruscio: OpraHизaция OбъeдиHëHHыx Haций), a l'è unna organizzaçion internaçionâ a cui raxon a l'è l'agiutto da cooperaçion internaçionâ in te ramme da lezze internaçionâ, a seguessa internaçionâ, o sviluppo economico e l'ugualiansa soçiâ.
L'Organizzaçion de Naçioin Unïe a l'è stæta fondâ in to 1945 da çinquanta naçioin doppo a Segonda Guæra Mondiâ e a l'ha sostituio a Liga de Naçioin fondâ in to 1919 appreuvo a-a Primma Guæra Mondiâ.
Ancheu e Naçioin Unïe g'han 192 membri, praticamente tutte e naçioin indipendenti reconosciue internaçionalmente.
E Naçioin Unïe (sigla: ONU) son governæ da un conseggio de seguessa dovve i çinque stati vinçitoî da segonda guæra mondiâ g'han o drïto de veto in scie resoluçioin de l'ONU; i çinque membri permanenti do conseggio de seguessa son:
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Organizaçion de Naçioin Unïe
Colegamenti esterniModìfica
- (AR, ZH, EN, FR, RU, ES) Scïto ofiçiâ, in sce un.org. URL consultòu o 12 lùggio 2022.


text:
Werner Forner
Werner Forner (nasciûo a Colònia, a-i 10 de Seténbre do 1946) o l'é 'n lengoìsta tedésco specializòu into stùdio de léngoe romànze.
Biografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dòppo a Maturitæ Clàscica, stùdio da romanìstica, do latìn e da lengoìstica generâle a Colònia e a Aix en Provence. Licence-ès-Lettres 1969 a Aix, dotorâto e ezàmme de Stâto 1974 a Colònia, segóndo ezàmme de Stâto 1975 a Bonn.
O l'à travagiòu in scê divèrsci dialétti da léngoa lìgure, sorviatùtto in sciô zenéize e in scî dialétti da zöna de Àrpi Marìtime.
Ativitæ profescionâli[modìfica | modìfica wikitèsto]
Ascisténte de filologîa romànsa a l'Universcitæ de Colònia inti ànni 1973-1974; 1975-79 : profesô de licêo (Françéize e Italiàn); 1976-79 : Universcitæ de Duisburg: incaregòu de doî córsci (Françéize / Italiàn de specialitæ); 1979-88 : Universcitæ de Giessen : profesô asociòu (“Rat”) de lengoìstica romànsa; 1986-87 : bórsa de riçèrca da Deutsche Forschungsgemeinschaft pò-u progètto “lìgure alpìn”; 1988-2011 : Universcitæ de Siegen: profesô universcitâio de romanìstica; da-o 2011 : profesô emêrito.
Specialitæ de riçèrca[modìfica | modìfica wikitèsto]
Variaçión lengoìstica inte l'ànbito romànso:
- Variaçión fra stîli lengoìstichi (léngoa poética; léngoa de specialitæ) (Françéize, Òcitàn, Italiàn, Spagnòllo);
- Variaçión diâtòpica/diâcrònica (paragón fra scistêmi scìmili / fra perîodi stòrichi) (parlæ òcitànn-e e nòrd-italiànn-e, mascimaménte lìguri).
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Bibliografîa seletîva in sciâ dialetologîa lìgure[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Werner Forner


text:
Paul McCartney
Sir James Paul McCartney (Liverpool, 18 Zûgno 1942) o l'è 'n muxicista, cantante e compoxitô ingleize ch'o l'è diventòu famôso co-a band The Beatles.
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
Insemme a John Lennon o l'ha formòu ûnn-a de cobbie de compoxission da mûxica contemporannia, scrivendo insemme 'n grande nûmmero de cansoîn popolâri.
Dòppo avei lasciòu a band, o l'ha formòu o grûppo Wings co-a sêu mogê Linda, e o l'ha fæto finn-a anchêu 'na carrêa da solista de gran sûccesso.
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Paul McCartney


text:
Lengua hiligaynon
L'Hiligaynon, despesso ciammou ascì Ilonggo, o l'è unna lengua regionâ austronexaña parlâ inte Filippinn-e da çirca 9 mioin de persoñe, sorviatutto inte isoe Visaya do Ponente e inta region do Soccsksargen, a ciù tanta da quæ a l'appartëgne a-a gente Hiligaynon. Questa a l'é a segonda legua ciù parlâ inte Visaya e a l'appartëgne a-e lengue Bisaya, e a l'é imparentâ da-a lontaña con atre lengue de Filippiñe.
O l'à ascì una de ciù grendi popolaçioin native de parlanti nativi inte Filippiñe, sciben ch'a no l'é stæta mostrâ e studiâ formalmente inte scheue e univescitæ scin a-o 2012[2]. L'Hiligaynon o l'à codixe ISO 639-2 à træ lettie hil, ma o no l'à nisciun codixe ISO 639-1 à doe lettie.
L'Hiligaynon o se conçentra sorviatutto inte regioin de Visaya do Ponente (Iloilo, Guimaras e o Negros Oçidentâ) coscì comme into Cotabato Meridionâ, into Sultan Kudarat e into Cotabato Settentrionâ drento a-o Soccsksargen. O l'é ascì parlou inte atre regioin a-o confin de queste comme Antique e Aklan (queste ascì inte Visaya de Ponente), Negros Orientâ inte Visaya do çentro, Masbate inta Region de Bicol, Romblon e Palawan drento a-a Mimaropa. O l'é parlou ascì comme segonda lengua da chi o parla Kinaray-a inte Antique, da chi o parla Aklanon/Malaynon inte Aklan, da chi o parla Capiznon inte Capiz e da chi o parla Cebuano in Negros Orientâ[3]. Ghe son pöcassæ 9.300.000 persoñe drento e de feua de Filippiñe ch'i son parlanti nativi de Hiligaynon e pe de ciù 5.000.000 con da capaçitæ de parlâlo con despægi livelli de abilitæ[4].
Nommenclatua[modìfica | modìfica wikitèsto]
Feua de "Hiligaynon" a lengua a vëgne ciammâ ascì "Ilonggo" (ascì scrita Ilongo), sorviatutto inte Ilolio e Negros Oçidentâ. Tenti ch'i ô parlan de feua da Iloilo, però, i contestan che questa a l'è unna mainea errâ de deuviâ a poula "Ilonggo". Queste persoñe preçisan che "Ilonggo" dovieiva ëse deuviâ solo in relaçion a-o gruppo etnolinguitico de nativi abitanti de Iloilo e a-a coltua assoçiâ con chi parla Hiligaynon inte quello pòsto, lengua compreisa. Questo desaccòrdio into deuvio de "Ilonggo" pe referîse a-a lengua o se spande a-i speçialisti de Lengue filippiñe e a popolaçion nativa[5].
Inte l'Istöia o termine Visaya o l'é stæto à l'incomenso applicou a-e persoñe de Panay; à tutti i mòddi, in termini de lengua, "Visaya" o l'é ciù deuviou ancheu pe referîse à l'ancheu conosciuo comme Çebuano. Comme mençionou da-o H. Otley Beyer e atri antropòlogisti, o termine Visaya o l'é stæto applicou solo a-a gente de Panay e a-i seu insediamenti inte l'Est inte l'Isoa de Negros (sorviatutto a seu porçion ponentiña), e into Nòrd drento e isoe ciù picciñe, che ancheu e compoñan a provinsa de Romblon. De fæti, à l'incomenso de colonisaçion spagnòlla inte Filippiñe, I spagnòlli deuvian o termine Visaya solo pe queste aree. Intanto che o pòpolo de Cebó, Bohòl e Leyte ean conosciui solo comme Pintados. O nomme Visaya o vegnià ciù in avanti esteiso à queste atre isoe perché comme descrito da-i primmi scrittoî, e seu lengue en ben ben alliæ co-o dialetto Visaya de Panay[6].
Origine do nomme[modìfica | modìfica wikitèsto]
Evidense istoriche accuggeite da-e descriçioin di primmi esploratoî spagnòlli inte l'arcipelago mostran che a nommenclatua deuviâ pe referîse à questa lengua a l'à e seu origine intra e popolaçioin da còsta o e popolaçioin do Ilawod ("los [naturales] de la playa"), i quæ o Loarca o l'à ciammou Yligueynes[7] (ò o termine ciù popolâ Hiligaynon, ascì referio comme "Siná" da-a popolaçion di Karay-a). Pe contra, o "Kinaray-a" da quelli che i colonizzatoî spagnòlli ciammavan Arayas, ch'o porrieiva ëse un malinteiso da-e poule hiligaynonc Iraya ò taga-Iraya, ò o ciù moderno e ciù popolâ Karay-a (pòpolo de Iraya/Erticien)[8].
Fonetica[modìfica | modìfica wikitèsto]
Fonologia de consonante[modìfica | modìfica wikitèsto]
E consonante [d] e [ɾ] ean un tempo allòfone ma e no se peuan descangiâ comme in atre lengue filippiñe: patawaron (perdonâ, da patawad, perdon) o no devëgne patawadon, che o seuna ciù scimile à patowadon ch'o reciamma e parte senscibile do còrpo.Coscì tagadiin (de donde) o no devëgne tagariin.
Fonologia de vocale[modìfica | modìfica wikitèsto]
Gh'é quattro vocale prinçipæ: /a/, /i ~ ɛ/, /o ~ ʊ/, e /u/. [i] e [ɛ] (scrite tutte e doe i) son allòfone, con [i] à l'incomenso e into mezo e de vòtte in fin de poula e [ɛ] inte scillabe finæ. E vocale [ʊ] e [o] son à seu vòtta allòfone, con [ʊ] delongo deuviâ quande a l'é à l'incomenso de unna scillaba e [o] delongo deuviâ in sciâ fin de unna scillaba.
Scrittua[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'Hiligaynon o se scrive deuviando a scrittua Latiña. Sciña a segonda meitæ do venteximo secolo, l'Hiligaynon o l'é stæto scrito de ancia man apreuvo a-e convençioin ortografiche do spagnòllo. A-o giorno d'ancheu no gh'é nisciun standard ortografico conosciuo inte unna mainea offiçiâ pe-a lengua, donca scritoî despægi i peuan andâ apreuvo à convençioin despæge. L'é commun pe-e neuve generaçioin de scrive a lengua in sciâ base de regole ortografiche do Filipino, a lengua offiçiâ de Filippiñe.
Carattere tipico de l'ortografia infruensâ da-o spagnòllo l'é o deuvio de "c" e "qu" donde a grafia moderna a mette "k" in tutte e scituaçioin, coscì comme o deuvio de "u" in tutte e scituaçioin donde a grafia moderna a ô sostituisce con "w" in çerti caxi.
L'alfabeto de base o consciste de 20 lettie deuviæ pe esprimme consonante e vocale do Hiligaynon, ognuña de quæ a s'attreuva con varietæ maiuscola e minuscola.
Alfabeto[modìfica | modìfica wikitèsto]
Atri scimboli[modìfica | modìfica wikitèsto]
Apòstrofo e ifene i l'en presenti into scrito HIligaynon, e e peuan ëse conscideræ comme de lettie separæ.
L'ifene in particolâ o l'é deuviou inta media pe indicâ o stòp glottâ san-o "quande", gab-e "seia, neutte". o l'é deuviou ascì in poule reduplicæ: adlaw-adlaw "quotidien, ògni giorno", da adlaw, "giorno, sô", ma o no se deuvia quande a poula duplicâ a no vëgne deuviâ independente, comme in pispis "öxello".
I Ifeni en deuviæ ascì in poule donde gh'é beseugno de separâ /g/ da /ŋ/, pe evitâ un errô de prononçia. Pe un exempio, a poula gin-gaan "l'é stæto dito" sensa l'ifene a se lezziæ comme gingaan /gi.ŋaʔan/ pe contra à /gin.gaʔan/.
In azzonta de lettie ingleixi peuan ëse deuviæ in poule imprestæ.
Grammatica[modìfica | modìfica wikitèsto]
Determinanti[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'Hiligaynon o l'à trei tipi de maratoî de caxo: assolutivo, ergativo e obliquo. Questi tipi en divixi de conseguensa en divixi inte personâ, ch'o gestisce i nommi de persoñe, e impersonâ, ch'o gestisce tutto o resto, e ancon inte scingolâ e plurâ. I marcatoî impersonæ pluræ però en solo o scingolâ con l'azzonta de mga, scritta contratta de manga, /maŋa/, particella de pluralitæ[9].
(*) I articoli sing e sing mga indican che a poula ch'a vëgne apreuvo a l'é indefinia, intanto che sang a l'indica un nomme definio, comme un pe contra à o in zeneise. In tutti i caxi o no l'é commun into parlâ moderno, e o vëgne sostituio da sang. O l'appaisce inte de traducioin conservative da Bibbia in Hiligaynon e in parlæ tradiçionæ ò conservative.
(**) I marcatoî do caxo plurâ personâ i no l'en deuviæ despesso e manco da tutti i parlatoî. O l'é un atro caxo cheito in desandio ma o vëgne deuviou pe de occaxoin comme inte forme ciù viaxe de Hiligaynon e con meno poule imprestæ da-o spagnòllo.
I marcatoî de caxo i no determinan quæ poula a l'é o soggetto e quæ a l'é l'oggetto; ciuttòsto, l'affisso do verbo ô determina, sciben che a poula marcâ da ang a l'é delongo l'argomento prinçipâ.
Exempio[modìfica | modìfica wikitèsto]
Pronommi personæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Pronommi Demostrativi[modìfica | modìfica wikitèsto]
In azzonta à questo gh'é doî deittichi verbæ, karí, pe intende in avvexinâse a-o che parla, e kadto, pe intende allontanâse.
Còpola[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'Hiligaynon o manca do "ay" do Tagalog/Filippin ò do "hay" de l'Akeanon. Pe contra e frase inta forma SV en scrite sensa deuvio de marcatoî ò de còpola.
Exempi:
Si Maria ay maganda (Tagalog)
Si Maria matahum/ Gwapa si maria (Hiligaynon)
"Maria a l'é bella"
No gh'é traduçion do verbo ëse do zeneise in Hiligaynon. Do resto i prefisci mangin- e nangin- peuan ëse deuviæ pe scignificâ "saià" e "devegnî" de respetto.
Exempio:
Manamí mangin manggaránon
"O fa piaxei vegnî ricchi"
A còpola do spagnòllo estar (ëse) a l'é devegnua parte do lescico do Hiligaynon. Però o seu scignificou e prononçia en scangiæ quande comparæ co.o scignificou in spagnòllo. Inte l'Hiligaynon o l'é prononçiou istar e o scignifica "vive (inte)/locaçion" (in comparaçion co-a poula de l'Hiligaynon puyô).
Exempio:
Nagaistar ako sa tabuk suba
"Mi vivo a-o delà do sciumme" ò "Mi vivo à tabuk suba", ch'o saieiva un barangay à Jaro, Iloilo.
Existensa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Pe indicâ l'existensa de un oggetto, se peu deuviâ a poula may.
Exempio:
May idô (a)ko
EXISTE can mi
"Mi gh'ò un can", a-a lettia "existe un can mæ".
Conligaçioin in Hiligaynon[modìfica | modìfica wikitèsto]
Se un aggettivo o modifica unna poula, o ligamme nga o lega i doî.
Exempio:
Ido nga itom = can neigro
De vòtte se o ligamme o l'é preçeduo da unna poula ch'a finisce inte unna vocale, un stòp glottâ ò a lettia N, o l'é açettou de contraela inte -ng comme into filippin. O l'é deuviou despesso pe rende o son de poule ciù poetico o pe redue o numero de scillabe. De vòtte o scignificou o peu scangiâ.
Exempio
Maayo nga aga
"O bon giorno"
Maayong aga
"Bongiorno"
Se un numero o modifica unna poula se deuvia o ligamme ka.
Exempio
Anum ka ido
Sei chen
Interrogativi[modìfica | modìfica wikitèsto]
In Hiligaynon gh'emmo diin, san-o, sin-o, nga-a, kamusta, ano, e pila.
Diin scignifica donde
Exempio:
Diin ka na subong?
"Donde t'ê oua?
Un derivou de diin, tagadiin, o se deuvia pe domandâ do pòsto de nascion o çittæ de proveniensa do ascoltatô.
Exempio
Tagadiin ka?
"De donde t'ê?"
San-o scignifica quande
Exempio
San-o inâ?
"Quande l'è quello?"
Sin-o scignifica chi
Exempio
Sin-o imo abyan?
"Chi l'é o teu amigo?"
Nga-a scignifica perché
Exempio
Nga-a indi ka magkadto?
"perché ti no t'andiæ?"
Kamusta scignifica comme, into senso de "Comme ti stæ?"
Exempio
Kamusta ang tindahan?
"Comm'o l'é o negoçio?"
Ano scignifica cöse
Exempio
Ano ang imo ginabasa?
"Cöse l'é che ti lezzi?"
Un derivou de ano, paano, scignifica comme, into senso de "Comme fasso quello?"
Exempio
Paano ko makapulî?
"Comme fasso pe tornâ à casa?"
Un derivou de paano l'é paanoano, arcaico ma o se peu deuviâ a-o pòsto de kamusta
Exempio
Paanoano ikaw?
"Sciâ vosciâ comme stæ?"
Pila scignifica quante, segge de quantitæ che de numero
Exempio
Pila ang gaupod sa imo?
"Quante ghe n'é con ti?"
Un derivou de pila, tagpila, domanda o valô monetäio de quarcösa, comme in "quante a vâ questa carne?"
Exempio
Tagpila ini nga karne sang baka?
"Quante a vëgne questa carne de vacca?"
Un atro derivou de pila, ikapila, domanda l'ordine numerico da persoña, into senso de "In quæ poxiçion t'ê nasciuo inta teu famiggia?" (primmogenito, segondo, ecc..)
Nòte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (EN) 2010 Census of Population and Housing, Report No. 2A - Demographic and Housing Characteristics (Non-Sample Variables) (PDF), in sce psa.gov.ph. URL consultòu o 20 zùgno 2022.
- ↑ (EN) Ulrich Ammon, Norbert Dittmar e Klaus J. Mattheier, Sociolinguistics: an international handbook of the science of language and society, vol. 3, Walter de Gruyter, 2006, ISBN 978-3-11-018418-1.
- ↑ (EN) Islas de los Pintados: The Visayan Islands, Ateneo de Manila University.. URL consultòu o 20 zùgno 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 27 seténbre 2011).
- ↑ (EN) Philippine Census, 2000. Table 11. Household Population by Ethnicity, Sex and Region, 2000.
- ↑ (EN) My Working Language Pairs, in sce bj-informatique.com. URL consultòu o 20 zùgno 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 6 dexénbre 2010).
- ↑ (EN) George Nye Steiger, Henry Otley Beyer e Conrado O. Benitez, A History of the Orient, Oxford, Ginn and Company, 1929, pp. 122-123.
- ↑ (EN) Emma Helen Blair e James Alexander Robertson, 1582-1583, in The Philippine Islands, 1493-1803, vol. 5, Cleveland, Arthur H. Clark Company, 1903, pp. 120-121.
- ↑ (EN) Miguel de Loarca, Relacion de las Yslas Filipinas, in 1582-1583, The Philippine Islands, 1493-1803, vol. 5, Cleveland, Arthur H. Clark Company, 1903, pp. 128, 130.
- ↑ (EN) Elmer Wolfenden, Hiligaynon Reference Grammar, Hawaii, University of Hawaii Press, 1971, pp. 61-67, ISBN 0-87022-867-6.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Lengua hiligaynon
- Incubator a contêgne un tèst in sce Wikipedia in Lengua hiligaynon


text:
Stati de l'America do Sud
Stati co l'independença[modìfica | modìfica wikitèsto]
Ancheu l'America do Sud a l'è compòsta de dozze paixi independenti (tra parentexi a capitâ):
- Argentinn-a (Buenos Aires)
- Bolivia (La Paz)
- Braxî (Braxillia)
- Cile (Santiago do Cile)
- Colombia (Santa Fé de Bogotá)
- Ecuadòr (Quito)
- Guyana ( Georgetown)
- Paraguay (Asunciòn)
- Perù (Limma)
- Suriname (Paramaribo)
- Uruguay (Montevideo)
- Venezuela (Caracas)
Domini d'ätri paixi, territöi sensa indipendença[modìfica | modìfica wikitèsto]
Tra parentexi a naçion da quæ dipendan
- Isoe Falkland (Regno Unïo), dïte Malvinas ascì
- Guyana Françèise (Fransa)
- Geòrgia do Sud e isoe Sandwich meridionæ (Regno Unïo)


text:
Magna Charta
Magna Charta, papê de libertæ rilasciao a-i baroin da re Zane d’Inghiltæra a Runnymede o 15 zugno 1215 (o nomme originaio o l'ea Charta libertatum).
Pù presentandose comme un atto unilaterâ de concescion da parte do re, a l'ea un contratto de riconoscimento di reçiprochi driti, comme un quásesæ atto che into periodo feüdâ o regolava i rapporti reçiprochi fra o re e i vassalli; a no l'ea quindi finalizâ a sançionâ a libertæ de tutti i sudditi, ma soltanto di baroin. A l'è ritegnua però fondamento de libertæ costituçionæ ingreize percose i instituçioin politiche feüdæ, quæ ean consacræ ascì inta Magna Charta, se transformon inte istituçioin politiche costituçionæ moderne.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Magna Charta


text:
Scolopacidae
I Scolopacidi (Scolopacidae Vigors 1825) són 'na famiggia d'öxelli limicoli, pe-a ciù parte d'ægoa -levòu râre eceçioìn, tra quæ a ciù conosciûa a l'é a Becassa. Són öxelli migratoì, de picìnn-a e media dimensción. Àn de spesso sanpe lónghe e becco longo e sotî, ch'o peu êse drîto ò cùrvo; e âe én apisûe. Són öxelli gregâi, levòu tórna a Becassa ch'o l'é 'n'öxello solitâio, e a vòtte se riunìscian in gran nùmero in riva a-o mâ.
Géneri e spêceModìfica
In Eoröpa a Famiggia di Scolopacidi a l'é raprezentâ da 16 Géneri: Calidris, Limicola, Tryngites, Philomachus, Lymnocryptes, Gallinago, Limnodromus, Scolopax, Limosa, Numenius, Bartramia, Tringa, Xenus, Actitis, Arenaria, Phalaropus che contegnan 43 Spêce, fra e quæ ste chì àn in nomme zenéize[1]:
- Spilòrso da Schêuggio Actitis hypoleicos
- Vòrtasàsci Arenaria interpres
- Spilòrso Rósso Calidris canutus
- Spilòrsìn Pigoétto ò Pignoétto Calidris minuta
- Spilòrsìn Calidris temminckii
- Spilòrso Grixón Calidris ferruginea
- Spilòrso scûo Calidris marittima
- Spilòrso do Tri-Tri Calidris alpina
- Spilòrso Picìn Calidris falcinellus
- Spilòrso di Mùtti Calidris pugnax
- Becassìn Gallinago gallinago
- Becassìn Mazéngo Gallinago media
- Becassìn Sórdo Lymnocryptes minimus
- Becàssa Scolopax rusticola
- Becàssa de Mâ Limosa limosa
- Mêzamûza ò Seraoìcco Numenius phaeopus
- Ciûrlòtto Numenius tenuirostris
- Mûzagrànde Numenius arquata
- Spilòrso Phalaropus tricolor - lobatus -fulicarius
- Spilòrso Mou Tringa erythropus
- Spilòrso do cò-cò Tringa totanus
- Spilòrso favé grîxo Tringa stagnatilis
- Spilòrso da gànba lónga Trihga nebularia
- Spilòrso do cû gianco Tringa ochropus
- Spilòrso Femina do cû gianco Tringa glareola
- Spilòrso Seneìn Xenus cinereus
Becàssa (Scolopax rusticola)Modìfica
Becàssa - (Scolopax rusticola - Linnaeus 1758; In Italian, Beccaccia) dîta anche Reginn-a di Bòschi. Öxello masìccio lóngo 35-40 cìtti, co-ina avertûa alâre de 56-60 cìtti; becco grîxo lóngo 6-8 cìtti, euggi grandi spostæ inderê, che ghe perméttan de védde a 360 graddi, anche de neutte; còllo cùrto, âe ariondæ.
O l'é l'ùnico do seu génere ch'o vive inti bòschi. O colòre de ciùmme o l'è mimético, finemente arigòu de grîxo-brùn, acociâ tra e feugge mòrte do razê (sotobòsco), l'é difìçile vèddila; öxello solitaio, o passa o giórno coscì, ascôzo, a-o tramonto a xêua via verso proéi e canpi, pe nutrìse, a fa de lóngo a mæxima rótta.
Difûza in estæ inte Nòrd Eoröpa e Àzia Centrale, a mìgra in aotùnno verso Sùd. In Italia a l'arìa tra Òtobre-Novenbre, a l'é presente inte l'Apenìn Lìgure.
Inte ciumme de l'âa, a gh'à 'na particolâ pénna dîta penìn do pitô ch'o l'é uzòu pe-e rifinitûe de precixón inti quaddri.
Scolopax = σkoλόπaE, la Beccaccia in Aristotele; probabilmente da σkόλoψ = qualunque cosa puntuta, specialmente: palo aguzzato, piuolo, ed affine a σkάλλw =io raschio, zappo. Ma forse anche nome straniero, giacchè s'incontrano altre forme, σkoλώπaE ed aσkaλώπaς Rusticula, nome della Beccaccia in Plinio (h.n.x, 38. 54) ed anche nel Gesner, nell'Aldrovandi, ecc.; rusticulus = contadinello [..]; diminutivo di rusticus = spettante alla campagna. Evidentemente il Linneo errò, od intese male la parola, scrivendo Rusticola[2]
Pignoétto ò Spilòrsìn Pignoétto (Calidris minuta)Modìfica
O Pignoétto ò Spilòrsìn Pignoétto (Calidris minuta - Leisler 1812; in Italiàn Gambecchio Comune) o l'è o ciù picìn di limicoli, co-ina lónghessa de 12-14 cìtti, avertûa alâre 28-30 cìtti,
Àn sanpe cùrte de cô neigro, còrpo alonghîo òrizóntale, tésta grànde, bécco cùrto. In livrea estîva e parte sôvia o pêto én de cô niséua con rigatûe maròn-quæxi néigro, a parte sótta tùtta de cô gianco; in aotùnno o cô niseua o sbiadìsce pe vegnî d'invèrno de cô grîxo con sfumatûe maròn.
Òxello migratô a lónga distansa, o nidìfica inta tùndra d'Eoröpa e Àzia, da-a Scandinàvia a-a Sibéria Òrientâle, o svérna in Àfrica a Sud do Sahara, còste de l'Òcéano Indiàn. Sciammi secondâi svérnan in Mediterànio e Górfo Pérscico.
In Italia o l'é migratô, o svérna in Àto Adriàtico, Toscànn-a, Pólia, Sicìlia e Sardégna.
O Pignoétto o da l'inpresción d'êse pìn de scàgge, in ciù o l'à 'na spêce de "V" de cô giànco in sciô dòrso, ciù evidénte in xêuo.
Spilorsìn (Calidris temminckii)Modìfica
O Spilorsìn (Calidris temminckii - Leisler 1842; in Italiàn Gambecchio nano). O nómme scentìfico o comémora l'òrnitòlogo òlandéize Coenraad Jacob Temminck. O l'é 'n öxello lóngo 15 cìtti, co-ina avertûa alâre de 31 cìtti. O l'é quæxi pægio a-o pignoétto. In livrea estîva e parti sôvia én de cô grîxo-maròn òpâco con macétte de neigro, pêto de cô maròn con rigatûe maròn scûo, gôa e pansa de cô gianco; in invèrno dòrso e testa de cô maroncìn ciæo, pêto sfumòu de scûo, becco neigro e sanpe de cô giano-verdexìn.
O nidìfica inte palùdde da taiga do Nòrd Eoröpa e Àzia. O svèrna da-o Mediterrànio a l'Àfrica Tropicâle e a l'Àzia Meridionale.
O preferìsce ægoe dôsci. In Italia o l'é de passo iregolâre.
Spilòrso da scheuggio (Actitis hypoleucos)Modìfica
O Spilòrso da Schêuggio (Actitis Hypoleucos; in Italiàn Piro-Piro Piccolo) o l'é 'n öxello migratô, lóngo 20-22 cìtti, co-ina avertûa alâre de 32-35 cìtti; a parte sôvia de cô grîxo-maroncin pitetòu de scûo, de sótta gianco; a côa ciù lónga de âe, sanpe cùrte grîxo-verdexìn. Difûzo in Eoröpa, Àzia, o sverna in Àfrica. Quande o camìnn-a o méscia a côa sciù e zu, cómme fàn e balænn-e (motacilla alba, e la cinerea).
O nidìfica inte zone tenperæ de l'Eorazia, ciù râro inte regioìn do Mediteranio. In Italia o l'é de passo, o nidìfica e o ghe svêrna.
Spilòrso Grixón (Calidris ferruginea)Modìfica
O Spilòrso Grixón (Calidris ferruginea - Pontoppidan 1763; in Italiàn Piovanello o Piovanello Comune[3]) o l´´in öxello lóngo 19 cìtti, co-ina avertûa alâre de 42-44 cìtti. In livrea nuçiâle a parte sôvia a l'é de cô grîxo-maròn pitetòu de maròn scûo, quæxi néigro; testa, gôa e sótta, de cô rósso-món. O becco, de cô néigro, o l´é lóngo e cùrvo in zu. In sciâ fìn da Stæ, e parti ch'êan cô rósso-món végnan bén bén amacæ in mòddo iregolâre de cô gianchinàstro. In invèrno a parte de sôvia a l'é de cô grîxo, quella de sótta de cô giànco, ma masche còllo e parte âta do pêto én fineménte pitetæ de cô grîxo ciæo.
Lê ascì in xêuo o gh'à a riga de cô giànco in scê âe e a côa de cô giànco con finâle grîxo.
O nidìfica inta Sibéria Àrtica, o pàssa l'Inverno in Sudàfrica, Sud.Est Aziàtico, Oustralàzia e in numero limitòu in Tunixîa. In Italia o l'é de passo, con brêvi sòste a Salinn-a de Comacchio e fôxe do Metauro.
Spilòrso Rósso (Calidris canutus)Modìfica
O Spilòrso Rósso (Calidris canutus - Linnaeus 1758; in Italiàn Piovanello Maggiore) o l'é in öxello migratô a lónga distansa: into seu viagio da-a tùndra Siberiann-a a l'Àfrica, o peu fâ træte ininteròtte bén bén lónghe, anche de quarche migæa de chilòmetri, con poche sòste
Öxello de media dimensción, lónghessa 24-26 cìtti, avertûa alâre 48-53 cìtti, e carateristiche én o becco cùrto e masiccio, e sanpe cô grîxo-vèrde, coloraçión de ciumme grîxo-ciæo con çéggia e pansa de cô gianchinàstro d' invèrno; in livrea estîva e sampe végnan de cô maròn-scûo quæxi neigro, vértice e dòrso pitetòu de neigro, testa, pêto e pansa de cô fulvo-aranción. Pe-o sotî bòrdo gianco de ciume, pâ ascì ch'o l'àgge e scàgge.
In Italia o l'é de passo, o svèrna in Maròcco e Sudàfrica.
Spilòrso scûo (Calidris maritima)Modìfica
O Spilòrso Scûo (Calidris maritima Brunnich 1764) in Italiàn Piovanello Violetto, o nidìfica ciù a Nord de tùtte e atre spece de Limicoli; o pàssa ciù a Setentrión l'inverno ascì.
O l'é 'n öxello tòzzo, de medie dimenscioìn -lóngo 22 cìtti, co-ina avertûa alâre de 42 cìtti. In livrea nuçiale a parte sôvia, a l'é de cô maròn, e ciumme de âe, òrlæ de gianco, én scresiæ de cô quæxi néifro-nisêua-tinta; chêuio sótta de cô gianco, peto e scianchi pitetæ de neigro, becco scûo a base aranción, sanpe curte de cô giano. In Invèrno o colôre o l'é ciù unifórme, cô grixo-scûo dòrso e âe, cô grixo-çénie peto e scianchi. L´é pròprio co-a livrea invernâle che e ciumme àn 'n legero lustro de cô viuvetta -da chi o nómme.
L'areale riprodutivo o va da-e izoe artiche do Cànada a-e còste artiche d'Eoröpa e Àzia,e Izoe Spilbergen, Tære de Franz Josef, arcipelago Siberiàn.
Fêua do periodo de nidificaçión, o vìve lóngo e còste rociôze batûe da-a resacca, o frequénta anche e æghe de spiage, e-i lónghi spaççi scovérti da-a bassa marea. Migratô a cùrto raggio, a ciù parte svérnan vixìn, tra a Norvéggia, Îzoe Britàniche. Irlànda, atri lóngo e coste do Bélgio, Òlanda, Frànsa, Nord da Spàgna, Górfo de Biscàgia. Öcaxonâle in Mediterànio, in Italia bén bén râro, quarche öxello izolòu de sémme in çénto.
O se nùtre de bestiête mæn, moluscchi e crostacei picìn.
Vòrtasàsci (Arenaria interpres)Modìfica
O Vòrtasàsci (Arenaria interpres - Linnaeus 1758; in Italiàn Voltapietre) o l'é 'n öxello tòsso lóngo 22-24 cìtti, co-ina avertûa alâre de 55-57 cìtti, becco grîxo scûo, cònico, lóngo 2-2,5 cìtti e legermente giòu in sciù; sanpe cùrte de cô aranción; in livrea riprodutîva o l'à a parte sôvia de cô fulvo-aranción con macce de neigro, testa de cô gianco con 'na riga de neigro che da sótta l'éuggio a fórma 'n colæn ch'o s'alàrga a bavæn in sciù peto, levòu dôe macétte de cô gianco a-i lati; de sótta o l'é tùtto gianco. In invèrno èn ciù scûi: testa de cô maròn dòrso brùn scûo amaciòu de neigro, mantégnan in sciù peto a maccia de cô neigro.
Öxello migratô a lónga distansa, o nidìfica a Nòrd do sciusciantêximo paralelo lóngo e còste d'Eoröpa e l'Àzia, o svérna da-a Danimàrca a-a Penizoa Ibérica, còste Atlàntiche de l'Àfrica. In Italia o l'é de passo, quelli da Siberia, pöchi ghe svérnan, Âto Adriàtico, Sardégna, Sicìlia. Inta Liguria o s'atreuva de sémme in çénto:
Migratore, compare durante i passi di aprile–maggio (il più consistente e regolare) e di settembre-ottobre. Occasionalmente svernante. Durante il quinquennio della ricerca, sono emersi dati relativi a due avvistamenti: un individuo nel 1997 e 2 nel 1998. [..] Nell’Atlante degli uccelli svernanti, il Voltapietre è stato osservato in tre occasioni con un numero complessivo di 4 individui nelle zone costiere del Ponente e del Levante ligure.[4]
A buca d’a rivaira Nervia a l’é üna d’ê poche che, in tüta a Ligüria, i l’àn sarvau caiche tocu de natüra [..] De gran reciàmu aiscì a presensa de gaglinete, migravui e svernanti, o de mangiapauta, ch’i s’atröva int’i pochi posti zerbi, cume [..] u Giairin (Arenaria interpres), u Becaçin (Galinago galinago) e autri ancu’ [5]
O gîa co-o becco prie e sasci pe çercâ insetti e invertebræ che gh'é sótta, da chi o nómme.
NòtteModìfica
- ↑ I nommi én piggiæ da: Girolamo Calvi; Catalogo d'ornitologia di Genova, 1828. A grafia do Calvi a l'é stæta cangiâ: prezénpio Spilòrso in cangio de Spilorzo
- ↑ (IT) T. Salvadori, Ucceli italiani. Annali del Museo civico di storia naturale di Genova, vol. 23, Tip. del R. Istituto Sordo-Muti, 1886, p. 231.
- ↑ Into lìbbro Degli Uccelli Liguri de Carlo Durazzo (1840) o nómme italiàn o l´é Piovanello Pancia Rossa, e quello scentìfico Tringa subarquata. Pe atri scinònimi scentìfichi ved. prezénpio https://biodiversity.org.na/taxondisplay.php?nr=914
- ↑ AAVV; Atlante ornitologico della città di Genova (2005)
- ↑ Enrico Malan; Auxeli int´u parlà ventemigliusu (2013)
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Scolopacidae
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce Scolopacidae


text:
San Rœummo de Zena
San Rœummo (ò Rommolo) de Zena, (ciu antigamente Rœummoro), V sec. ca., ottavo vesco de Zena, sucessô de san Scî, santo patron da çitæ de Sanremmo.
VìttaModìfica
No gh'emmo goæi notiççie in sce l'eppoca ch'o visse. L'unnica biografia anonnima do X sec. a ne conta ch'o fu deposto inte 'n sarcoffago de tuvio, rente o biao Ormisda, inta cripta de san Scî a Sanremmo, e da-a dataçion de quello sarcoffago se poriæ remontâ a-o V seccolo.
O sucedette insce-a carêga vescovî de Zena a-i groioxi san Feliçe e san Scî. Tratti caratteristeghi do so ministeio pastoâ fun a bontæ, a caitæ, e a capaçitæ d'apaxentâ e discordie.
Fando vixita à l'estremmo ponente da Ligurria, che à quelli tempi o l'ea parte da diocexi de Zena, pe-a precixon à Villa Matutiana, l'odierna Sanremmo, o vègne a morte e o fu sepelio inta gexa de san Scî, vegnindo subbito ogetto de gran veneraçion pe-i so miâcoi.
Segondo a tradiçion locâ sanremasca o Rœummo o saiæ cresciuo da quelle bande, o fu quindi fæto vesco de Zena, e dapœu, pe sfuzî a-e invaxoin longobarde o s'aretiò inte l'entrotæra de Sanremmo, inte l'odierna fraçion de San Rommolo, inte 'na grotta (in sanremasco bauma), ch'a vègne scito de pelegrinaggio e dond'o saiæ morto.
Do 930, essendo Sabatin vesco de Zena, a caoza de scoraje di Sæxin longo a Rivea de Ponente, e reliquie do santo fun solennemente translæ via mâ, sotta scorta, a Zena e deposte inta cattedrâ de San Loenço donde into 1188 ghe fu fæto 'na ricogniçion canonnega.
Pe tutto l'Ato Medioevo san Rœummo o fu venerao comme patron da-i matuçien, che gh'atriboivan di gren prodiggi pe-a difeiza de quelle tære da-i invaxoî strangê, e pe questo o fu raprezentao vestio da vesco e co-ina spâ desgueinâ in man. Tanta fu a veneraçion che do 980 decizan de cangiâ o nomme do paize in Civitas Sancti Romuli, ossæ "Çitæ de san Rœummoro", dapœu dita San Rœummo e infin Sanremmo.
A Zena ascì o fu molto venerao, segondo solo a san Scî. A so festa un tempo a se çelebrava o 13 d'otobre, giorno da so morte, ma ancœudì l'arçidiocexi de Zena a-o comemmora o 6 de novembre insemme a-i santi veschi Valentin e Feliçe.
BibliografîaModìfica
- (LA) Ferdinando Ughelli, Italia sacra sive de episcopis Italiæ, vol. 4, 2ª ed., Venessia, Apud Sebastianum Coleti, 1719.
Conligamenti esterniModìfica
- (IT) San Romolo, in sce santiebeati.it. URL consultòu o 18 màrso 2021.
- Parrocchia di San Siro: San Romolo, Vescovo di Genova, Patrono di San Remo, [1].


text:
Lengoa zeneize
O Zenéize ([zeˈnejze] (inta grafìa de dötrei autoì moderni anche scrito: zeneise) o l'é 'na variante da lengoa ligure parlâ inta çitæ de Zêna e inti comun vexìn. A diferénsa de âtre parlæ lìguri, o zenéize o l'é sénpre stæto, storicamente, unn-a léngoa e no un dialetto, comme scriveiva za Padre Federico Angelo Gazzo into 1909 inta seu traduçión da Divinn-a Comédia in léngoa zenéize.
Ségondo a Càrta eoropêa de léngoe regionâli ò minoritâie[1] do 1992, poémmo consciderâ o zenéize comme 'na léngoa regionâle.
Stöia
O zeneize, comme a gran parte de léngoe d'Italia, o l'é derivòu da-o latìn vorgâ, subendo pöi, into corso di sécoli, e influense de âtre léngoe neolatinn-e, comme o françeize ò l'italiàn; a ògni mòddo, a-a reversa de âtre léngoe gallo-italiche, o zeneize o l'é stæto asæ de ciù influensòu da-e léngoe do Meridion[2]. A prìmma poêxîa in zenéize conosciûa a l'é stæta scrîta into 1291 da l'anònimo zenéize, conosciûo ascì comme Luchetto[3].
Variante
Carateristiche
Fonologîa
Consonanti
Vocâle
O scistema vocalico do zeneize o l'é asæ ricco: difæti o l'é formòu da 9 vocâle, e quæ (a eceçion di ö e di ò) se prezentan segge inta verscion curta segge inta verscion longa.
Dittonghi
Scistemi de scrîtûa
Esendo a parlâ ligure a ciù conosciûa e trascrîa de tùtte, o zeneize o l'à avûo tànte divèrse grafîe.
A primma a svilupâse, dapeu 'na serie de reforme into XVII sécolo, a l'é stæta a coscì dîta grafîa tradiçionâ: questa a deuviâva za de léite che son diventæ, into significâto, tipiche de parlæ lìguri (a ezenpio æ, ç, x ò i dittonghi comme eu), mentre a l'êa ancón prezente a êre intevocàlica e inte prepoxiçioin articulæ (a ezenpio: dra a-o pòsto de da e ro a-o pòsto de o) e a êsse potêa êse pronunçiâ segge s segge sc (davanti a c/t e i) . Sucesivaménte gh'é stæto de ciù âtre modiffiche, comme a spariçion da j, e tanti studioxi e artisti, sorviatutto inte l'ùrtimo sécolo, àn modificòu e precedenti grafîe co azonte personæ.
Ancheu no existe 'na grafîa universalmente acetâ: e ciù adeuviæ son a grafîa ofiçia de l'Academia Ligustica do Brenno, a grafîa in U do Vocabolâiu d'e Parlæ Liggyre, e 'na variante moderna da grafîa tradiçionâ.[4][5]
Desligaléngoa
- Mi sò asæ s'a sâ a l'é asæ pe sâ a säsissa.
- Sciâ scîe scignôa, sciando Sciâ xêua in scî scî.
- A-o mêu nêuo gh'é nêue nâe nêue; a ciù nêua de nêue nâe nêue a n'êu anâ.
- Gi'àngiai g'han gi'oggi gi'uegge gi'unge cume gi'atri? = (scrîta inta variànte de Cogorno)
Provèrbi e mòddi de dî
- Son zeneize, rîzo ræo, strénzo i dénti e parlo ciæo.
- O bambìn o se laménta: Ò famme. Sò moæ a ghe rispónde: Gràttite e zenógge e fatte e lazàgne.
- Chi vêu vîve da bon crestiàn, da-i begghìn o stagghe lontàn.
- No se peu sciusciâ e sciorbî.
- Chi no cianze, no tetta.
Nòtte
- ↑ http://www.cadepuio.it/lanostraparlata/la_lingua_ligure.html
- ↑ L'Ardiciocca - "A compagnia di Rechelin"; anno XXV; settembre-dicembre 2017, pag.10
- ↑ Franco Bampi, Maniman, Ed. Il Golfo, 2004
- ↑ http://www.zeneize.net/grafia/index.htm
- ↑ http://www.zeneize.net/ziardua/grafia/grafia.html


text:
Gêxù
Gêxù o Gexó da Nazaret, dîto Crìsto (Betlemme, 7 a.C. - 2 a.C.), o l'è o personaggio prinçipâle do Crestianeximo, conscideròu da-i crestien cómme figgio de Dîo, e ùnn-a de persónn-e che ciù influénsa àn avûo inta çivilizasión ocidentâle.
'N'antiga icónn-a do VI sécolo rafiguânte Gexù Crìsto
Dæti personâli
Âtre informaçioìn
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
Parte da sò vitta a l'è contegnûa inti evangêi dîti canònichi. O l'è stæto 'n predicatô ebrêo de regioìn stòriche da Galilêa e Giudêa (antîgo Isræ). A sò nàscita a dâ coménso a l'êra crestiànn-a e a sò mòrte pe crôxifisción, ciù ò mêno inte l'anno 33, insémme a-a seu resureçión tréi giórni dòppo, a l'é vista da-i crestien cómme sarvaçión de l'umanitæ. I crestien l'inténden comme o Mescîa tanto aspetòu da-i ebrei.
Storicaménte, a sò nàscita, co-a quæ coménsa l’êra volgâre, a peu êse scitoâ fra i anni 7 e 2 avànti l’êra volgâre mæxima (e dónca fra o 7 e o 2 "avànti Crìsto"!). O sò nómme o scignìfica, inta léngoa ebràica: "Jehòva o l'é a sarvéssa". De lê parlàn i quattro Evangêi canònichi e dötrei de quélli apòcrifi, e gh’é quàrche acénno inti scrîti do Tàcito, do Svetònio e do Plìnio o Zóveno.
Segóndo a teologîa catòlica (fisâ inti prìmmi quàttro concìlli) o l'é o Fìggio de Dîo, Paròlla incarnâ, Dîo vêo, Òmmo vêo e a segónda persónn-a da Santìscima Trinitæ, mandòu in sciâ Tæra pe riscatâ l’umanitæ da-o Pecòu Òriginâle. Segóndo e scritûe evangéliche, a trentetréi ànni, riçevûo o batézzo da-o Gianbatìsta, o l’à comensòu a sò predicaçión pigiàndo con lê dózze Apòstoli che (dòppo a sò mòrte e resureçión) àn continoòu o sò cónpito.
A crìtica stòrica a no sa dî si-â predicaçión do Gexù[1] a l’é duâ un ò tréi anni ma, a ògni mòddo, inte quéllo perîodo o l’à espòsto a “bónn-a Nêuva” e o l’à conpîo tanti miâcoi. Segóndo a tradiçión o l’à celebròu l'ùrtima Pàsqua e o l'à institoîo a Comenión inte quélla ch’a vêgne ciamâ l'Ùrtima Çénn-a.
Dòppo, segondo i quattro Evangêi canònichi, tradîo da-o Giùdda, o l'é stæto mìsso in crôxe, o l'é mòrto e a-o tèrso giórno o l'é resuscitòu; pe 40 giórni o l'é stæto co-i sò Apòstoli a-i quæ o l'à ordinòu de continoâ a sò misción e, in sciâ fìn, o l'é stæto portòu in Çê, p'asetâse a-a drîta do Poæ.
Segondo e Sâcre Scritûe, o torniâ a-a fìn di sécoli pe giudicâ tùtti i òmmi. O Gexù o parlâva l'aramàico, cómme tùtti i Ebrêi de quélli ténpi. De segûo o savéiva lêze e scrîve in ebràico, ’na léngoa ch’a no l’êa ciù parlâ ma ch’a vegnîva dêuviâ pò-u cùlto e pe-e òraçioìn. O conoscéiva bén e Sâcre Scritûe cómme se peu bén capî da-e paròlle da sò predicaçión.
Segóndo o pónto de vìsta di Ebrêi, o Gexù o l'é stæto sôlo 'n predicatô itinerànte e no o Mescîa aspêtòu; ancón mêno o l'é o Fìggio de Dîo, o no l'à mâi fæto miâcoi e o no l’é resuscitòu dòppo mòrto.
In càngio, a vixón islàmica a-o védde cómme un di ciù inportànti profêti vegnûi prìmma do Mòuma; nasciûo da dònna vèrgine, o l'à fæto tànti miâcoi (pe voentæ divìnn-a), o no l'é mòrto e o l'é stæto portòu in çê. O torniâ in sciâ tæra a-a fìn di ténpi pe conbàtte l'anticrìsto. O no l'êa “fìggio de Dîo” perché segóndo o Corâno (Sūra CXII) o no l'à generòu ni o l'é stæto generòu.
Se se veu condensâ in pöche paròlle quéllo ch'o l'é stæto Gexù Crìsto e o sò insegnaménto: o l’à mostròu che tùtti i òmmi són pægi in fàccia a-o Segnô e che nisciùn peu atriboîse potêri sórva i âtri òmmi; cösa, quésta, che ancheu pâ ch’a no ségge stæta acetâ da tùtto o móndo!
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Fæta in gran pàrte inta Galilêa e inti contórni do lâgo de Tiberìade – o Mâ da Galilêa.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Gesû Cristo


text:
Agugia
Agugia (Circaetus gallicus), ôxellu rapaxe diürnu.
In Ligüria o l'é staçiunaiu ma pocu cumün.
U l'é lungu circa 70 cm. e cu in'avertüa di ae de 170-190 cm. U l'è scüu in sciâ parte dursâ e ciæu, quæxi giancu in sce quella fruntâ (petu e u de sutta di ae). U se nütre prinçipalmente de bisce e grigue.U fa u niu in scê ligge o in sce di ærbui izuæ. U cua un övu pe votta.
Vôxe corelæModìfica
Atri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Agugia
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce Agugia


text:
Avellaneda (Buenos Aires)
Avellaneda a l'è o capolêugo d'o "partido" d'o mæximo nomme, c'a s'attrêuva int'a periferia de Buenos Aires, façendo pârte d'a Provincia de Buenos Aires.
Originalmente ciammä Barracas al Sur, a l'ha confin co-a çittæ de Buenos Aires attraversando o Riachuelo, c'o l'ha a sêu imboccatûa int'o Río de la Plata.
A g'ha dôe importanti squàddre de calcio: Club Atlético Independiente e Racing Club.
Anchêu con ciû de 74.000 abitanti, a 5 km de Buenos Aires, a l'è stæta 'na vòtta 'n grande çentro indûstriâle.
Conlìgamenti esterniModìfica
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Avellaneda


text:
A texe sciù un lavó, ch'e da depenze;
L'agoggia ben tirá,
Fa ra cazetta stiggia, e agaribá.
Mié un po là Porpettinna
Con ra sò cazettinna
Comm'a travaggia ben?
Havei unna scolara
Da tegnivera cara;
Miré s'a pá un pomin
Con quelli suôe magnin; comm'a s'allagna
De fá ro sò lavó che ghe vei cresce
D'in tre muoen d'hora in hora?
E lié no ro stroffoggia,
Ma sempre a o fa aggiustoù,
E sempre invieste a tempo, e ben l'agoggia.
Man. De questa posso dive
Con bonna verité
De n'havei visto muoé
Unna pareggia a lié,
Chi saccie cosi ben fá ro mestié.
L'e giusta de mesura
In regola o pointo,
In l'arte a gh'ha ventura,
Perche a sà fá o sò quinto,
L'e dose de natura,
Da oreighe ben appointo;
E questa l'e unna parte da stimase,
Perche a sà a tutti i muoeui accommodase.
In somma l'e unna figgia,
Chi ha tutte e qualité,
De costummi aggiusté,
E se ben l'osservé,
Pagina:Ricci176.djvu/588
A texe sciù un lavó, ch'e da depenze;


text:
B
B (minoscolo b) a l'é a segonda letia de l'alfabêto latin. In tante lengoe, conpreize e parlæ liguri, a raprezenta 'n'ocluxîva bilabiâle sonöra /b/, mentre çertidun âtre lengoe l'adêuvian pe raprezentâ âtre consonante bilabiâli.
StöiaModìfica
A ⟨B⟩ româna a l'êa derivâ da-o beta maioscolo ⟨B⟩ de l'alfabêto grêgo, atraverso e seu varianti etrusche e cumann-e. A letia grêga a l'êa 'n'adatamento da letia fenîcia bēt ⟨𐤁⟩. O geroglifico egiçio pe-a consonante /b/ o l'êa 'n inmagine de 'n pê co-în schinco ⟨ ⟩, ma o bēt ("câza" in fenîcio) o l'êa 'na forma modificâ do ⟨ ⟩ protoscinaitico, probabilmente adatòu da 'n âtro geroglifico ⟨ ⟩, ch'o scignificâva "câza". S'asomegiâva ascì a-o geroglifico pe /h/ ⟨ ⟩, ch'o scignificâva "câza" ò "rifuggio".
A-o tenpo di bizantin, a letia grêga ⟨B⟩ a vegnîva prononçiâ /v/, de mòddo che 'nto grêgo moderno a l'é ciamâ víta (scrîta Bήta). A letia cirillica ve ⟨B⟩ a raprezenta o mæximo son, donca a l'êa stæta svilupâ 'na variante ⟨Б⟩ pe raprezentâ o son /b/ de lengoe slâve. O grêgo moderno no l'à 'na letia pe l'ocluxîva bilabiâle sonöra, e trascrîve sto son co-o digrafo/ligamme consonantico ⟨uπ⟩, mp).
In Inghiltæra, a ⟨ ⟩ onciâle e a ⟨ ⟩ semionciâle, introdûte da-i miscionâi gregorien e irlandeizi, aveivan dæto òrigine a-a ⟨ ⟩ da scrîtûa insolâre. A conquista normann-a de l'Inghiltæra a l'aveiva reizo popolâri e forme semionciâli carolinn-e, che s'êan pöi svilupæ 'nta ⟨ ⟩ gòtica. In gîo a-o 1300, a distinçion tra maioscole e minoscole a l'êa aomentâ, e e dôe aveivan scignificâti diversci. Dòppo l'invençion da stampa 'nto XV secolo, o Sacro Româno Inpêo e a Scandinavia aveivan continoòu a dêuviâ forme gòtiche, mentre l'Inghiltæra dêuviâva e scrîtûe umanistica e antiqua svilupæ 'nte l'Italia do Rinascimento da 'na conbinaçion de iscriçioin române e testi carolin.
Ûzo 'nti scistêmi de scrîtûaModìfica
LigureModìfica
Inte parlæ liguri, a ⟨b⟩ a raprezenta l'ocluxîva bilabiâle sonöra /b/, comme 'nta paròlla bacan.
Âtre lengoeModìfica
Tante âtre lengoe dêuvian a ⟨b⟩ pe raprezentâ 'n'ocluxîva bilabiâle sonöra.
Inte l'estone, l'islandeize e o Pinyin cineize, ⟨b⟩ no raprezenta 'na consonante sonöra, ma 'na /p/ sorda, ch'a peu fâ contrasto co-îna /p:/ radogiâ (inte l'estone) ò 'na /pʰ/ aspirâ (into Pinyin, o daneize e l'islandeize) rapresentæ da 'na ⟨p⟩. Inta lengoa figiann-a, ⟨b⟩ a raprezenta 'na consonante prenasalizâ /mb/, mentre into zulu e o xhosa a raprezenta 'na consonante inploxîva /ɓ/, ch'a contrasta co-o digrafo ⟨bh⟩ ch'o raprezenta /b/. O finlandeize o dêuvia a ⟨b⟩ sôlo 'nti prestiti lengoistichi.
Trascriçion foneticaModìfica
Inte l'alfabêto fonetico internaçionâle, [b] s'adêuvia pe raprezentâ o föno de l'ocluxîva bilabiâle sonöra. Inti scistêmi de trascriçion fonològica de çertidun lengoe, /b/ a peu êse deuviâ pe raprezentâ 'n fonêma tenoe, no pe fòrsa aspiròu, ch'o contraste co-îna /p/ ciù "fòrte" (ch'a peu avei ciù aspiraçion, tenscion ò duâta).
Âtri ûziModìfica
B o raprezenta anche 'na nòtta de mûxica: inti paizi donde se parla ingleize, a raprezenta a nòtta Si.
Inta scensa di computer, B o l'é o scinbolo do byte, 'n'unitæ de informaçion digitâle.
Inta chimica, B o l'é o scinbolo do bòro, 'n elemento chimico.
Vôxe corelæModìfica
Atri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce B


text:
Napoli a l'é 'na çitæ de 954.244 abitanti, capolêugo da Çitæ metropolitann-a de Napoli e da región Canpània. A çitæ de Napoli a l'é scitoâ inte 'na poxiçión centrâle in sciô sò gorfo, tra o Vezûvio e l'area volcànica di Campi Flegrei.
Giögrafîa
Panoramma da-o quartê Posillipo
Stöia
Pòsti de interèsse
-
O palàsso do rè a Capodimonte
-
A capélla Sansevêro, in sciâ drîta a gh'é a scultûa "O dizingànno" do Françésco Quiêu.
Economîa
Coltûa
Manifestaçioìn
Fèste e fêe
Comunicaçioìn
Aministraçión
Âtri progètti


text:
Vixibile Cun Tùtti I Browser - Campàgna pè 'n WWW indipendaente da browser speciàli
Notae: 'Sa paxina l'hae staeta scritta da Cari D. Burstein pè esprimme u sentimentu derè a' campàgna "Best Viewed With Any Browser" (Vixibile Cun Tùtti I Browser). Se saei arrivae fin chi da 'n xitu web ch'u dixeiva "Best Viewed With Any Browser" in te 'n immagine o nu, l'eu dì che l'autù de quellu xitu l'hae d'accordu cun questa campàgna e u partesipa au sforzu pè creà 'n web indipendaente da quarsiaxi browser speciàle. Chi de seguitu purrei treuvà tùtte e infurmazzuin pè poi magàri desidde de fà pàrte anche vuì àtri de 'sta campàgna.
"Tùtti quelli ce sbattan 'n ti seu xiti 'na scritta che dìxe: ' 'sa paxina se lèzze megiù cu'u browser X' ghe piaxeiva turnà a quelli giurni terribili, primma du Web, quande l'ea messu impuscibbile lezze in documaentu scrìtu in 'sçe 'n àtru computer, da 'n atru prugramma, o 'n 'te 'n àtra rei."
-- Tim Berners-Lee a Technology Review, Lùggiu 1996
Se sei arrivae fin chi, vi staiae chiedendu:"cosse l'hae quellu pumellu c'u dixe: "Best Viewed With Any Browser" c'u lea in sòe quellu xitu? 'Sa chi e l'hae a mae spiegassiun: nu me piaxe u fattu che certi xiti su faeti a posta per certi browser e nu te lascian ùsà i àtri, e quande sun i sçe'n xitu me scoccia nu' purrei fà ninte finche nu' turnu cun Netscape Navigator o Internet Explorer. A l'hae ancun pezzu in sçe quelli xiti che funsiun-an sulu cun i browser ciù populàri, o pezzu che nu' suportan i browser testuàli.
Mi veuggiu invertì questa tendenza. U sò che da sulu nu' possu fà ninte, ma chi ogni picculu agiùttu l'hae impurtante, pè purrei aveighe in WWW vixibile cun tùtti i browser e' xistemmi operatìvi; pè fà vedde che i mae xiti e quelli di mae collaboratuì sun vixitabbili da tùtti o creou u pumellu:"Best Viewed With Any Browser". Certe paxine purrian veddise megiù con certi browser ciùtostu che àtri, ma sun vixibbili cun tùttu; Tùtte e òtte che inte quarche paxina 'ghò missu 'n Java o 'n Frame ne ho sempre faeta 'n àtra vixibbile anche cun browser pocu putenti. Ve pregu de famme savei se 'n te mae paxine gh'ae quarcosa che nu funsiun-a cu' vostru browser, còscì da pueilu mette a postu.
Chiedu pè piaxei che tùtti mettan 'na mae immagine in te sue paxine. Se orrei creà de' àtre immagini dimmelu (e faeme savei se e possu mette pùbblicamaentew dispunibbili), nu' sun 'nartista a u sò che nu' ho faetu di gran disegni. Me farebbe piaxei se vui àtri scrivei 'n àtra paxina pa' campàgna, e se nu fei ninte pè mì lìhae paegia.
Chi gh'hae 'n esempiu de HTML de 'n immagine:

Nota: Ricurdeive de mette cumme link a 'ste immagini l'URL http://www.anybrowser.org/campaign/
Se nu' orrei mettighe 'n immagine purrei mettighe 'na scritta che dixe:"Vixibile Cun Tutti I Browser" o fraxi ximmili cu' link a http://www.anybrowser.org/campaign/
Ghe sun 2 bun-e raxuin pè mette 'ste immagini e/o testi in sçe i vosrti xiti:
- Fà savei a gente che u vostru xitu u peuan vedde tùtti
- Incuraggià a gente a fà di xiti cumme u vostru
Ho creou a Accessible Site Design Guide (in ingleise) pè aggiùtà a gente a fà di xiti vixibili a tùtti. Amiae i xiti in fundu a 'sa paxina pè saveine de ciù.
Se orrei fà cangià u xitu de quarche d'ùn pè fàlu vixibile a tùtti porrei mandaghe 'na lettera-esempiu(in ingleise) che se treuvan in ùn di xiti in fundu.
Ve pregu8, fei in moddu da fà di xiti visibbili a tùtti, pè piaxei, l'hae ovviu.
Cliccae in sòe campaign AT anybrowser DOT org pè famme de dumande.


text:
Categorîa:Anni
Quésta categorîa a l'arechéugge e vôxe che pàrlan de ànni.
- Wikimedia Commons a contêgne 'na categorîa in sce l'argoménto Categorîa:Anni
Sotocategorîe
Quésta categorîa a contêgne e 4 sotocategorîe indicæ chi de sótta, pe 'n totâle de 4.
A
- Anni do I millennio a.C. (10 C, 1 P)
D
- Anni do I millennio (10 C, 1 P)
- Anni do II millennio (10 C, 1 P)
- Anni do III millennio (1 C, 5 P)
Pàgine inta categorîa "Anni"
Quésta categorîa a contêgne e 14 pàgine indicæ chi de sótta, in sce 'n totâle de 14.


text:
Claudio Monteverdi
Claudio Giovanni Antonio Monteverdi, nasciûo o 15 Mazzo 1567 a Cremonn-a e mòrto o 29 Novembre 1643 a Venessia, o l'è stæto 'n composcitô italian.
O l'ha fæto a transixon tra a tradission polifonica e madrigalista do seccolo XVI e a nascita do dramma lirico e da òpera into seccolo XVII. O l'è a figûra ciû importante into tranxito da-a mûxica do Renascimento verso quella baròcca.
A 15 anni o l'ha pûbbricòu e sêu primme êuvie. Tra 1587 e 1638 o l'ha pûbbricòu êutto collessioîn de madrigali, inti quæ o fa vedde o sêu dominnio da tecnica madrigalista.
L'òpera "Arianna" (1608), c'a s'è perdûa tûtta eçetto o çelebre "Lamento", a ghe l'ha fæto diventâ veramente famoso.
File murtimediæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Claudio Monteverdi


text:
Attila
Àttila (gotico "poæ piccin", dim. de atta "poæ"; antigo âto tedesco Azzilo, Ezzilo, tedesco moderno Etzel). - Re di Unni (da-o 434 a-o 453; scin a-o 445 circa co-o fræ Bleda da lê amaççao); o l'unificò e varie tribù unne, sottomettendo tutta a Sciççia e imponendo a so aotoritæ in sce-i Germoen orientæ: in union co-o roman Eççio, o destrusse (436) i Borgondi do regno de Worms. In lotta, da-o 441, co-o Teodoxo II impiao d'Oriente, o concruze e so tremende devastaçioin co-a vittoia in sce-o sciumme Utus (odierno Vit) e co l'impoxiçion de 'na paxe umiliante (447), ótegnindo l'anno doppo de tære in sce-a drita do Danubbio. Arogante verso l'imperatô d'Occidente, Valentinian III, da-o quæ o l'exigeiva o tributo e a man da sœu Onoia, de fronte a-a tenaxa do nœuvo imperatô d'Oriente Marçian e a l'alleança tra Eçio e i Germoen ocidentæ, pe prevegnî i avversai, o l'invaze a Gallia (451). Indisturbao doppo l'inçerta battaggia in sce-i Campi Catalaonichi (tra Châlons-sur-Marne e i Argonne), o recegò inta Panonnia. L'anno doppo o l'invaze l'Italia: destruto Aquileia, o l'arivò scin a-o Menço, dov'o l'incontrò l'ambasciaja ghiâ da pappa Lion I; pe-a menaçça do Marçian a-e spalle, pe-a famme e e maotie che tormentavan e so truppe (ma a fe' popolâ a l'atribuì o sucesso do pontefixe a 'n intervento sovianaturâ), l'Attila o l'aconsentì a-a paxe e o tornò inta Pannonia, dove, poco doppo, o moì in moddo improviso e misteioso.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Attila


text:
Scignorîa de Scîo
A Scignorîa de Scîo (in grêgo HYeuovίa tnς Xίou) a l'é stæta 'n Stâto feodâle outònomo da-a cùrta existénsa, creòu e controlòu da-a famìggia zéneize di Zacàia. O capolêugo da scignorîa o l'êa l'îzoa grêga de Scîo, co-o sò contròllo ch'o s'estendéiva a numerôze îzoe lóngo e cóste de l'Àzia Minô. Scibén ch'o l'êa, in teorîa, 'n teritöio vasàllo de l'Inpêro bizantìn, in pràtica a famìggia Zacàia a l'avéiva creòu 'n domìnio indipendénte, duòu da-a sò conquìsta, avegnûa inte l'ànno 1304, scìnn-a-a nêuva òcupaçión bizantìnn-a, avegnûa into 1329 con l'arénbo da popolaçión do pòsto d'etnîa grêga.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Scignorîa a l'é stæta fondâ into 1304, quànde Benéito I Zacàia, nòbile çitén da Repùbrica de Zêna, o l'à pigiòu o contròllo de l'îzoa bizantìnn-a de Scîo (ò Chios). O Benéito, ch'o l'êa za o scignôro de dôe Fêugge e de âtre îzoe lóngo a cósta de l'Àzia Minô, depoî a-a córte bizantìnn-a o l'à giustificòu o sò àtto cómme necesâio pe evitâ a chéita de îzoe inte moén di pirâti tùrchi. L'inperatô bizantìn Andronìco II Paleologo, ch'o no l'avéiva a poscibilitæ d'intervegnî militarménte, o l'à a-a fìn acetòu o fait accompli e concèsso a-o Zacàia o contròllo de l'îzoa cómme 'n féodo pe 'na duâta iniçiâle de dêx'ànni ma ch'a saiâ progrescivaménte estéiza ògni çìnque ànni[1][2].
O Benéito o l'é mòrto inte l'ànno 1307, co-o sò pósto ch'o l'é stæto pigiòu da-o fìggio Paleologo Zacàia. A-a sò mòrte, into 1314 e sénsa nisciùn erêde, l'îzoa a l'é pasâ a-o Martìn e a-o sò fræ Benéito II[2]. Scîo o l'êa 'n domìnio de dimenscioìn picìnn-e ma asæ rìcco, ch'o dâva 'na réndia anoâle de 120.000 hyperpyra d'öo. Inti ànni sucescîvi o Martìn Zacàia o l'à trasformòu Scîo into cheu de 'n régno picìn, incorporàndo inti sò domìnni vàrie îzoe che se trêuvan lóngo a cósta de l'Àzia Minô, cómme Sâmo e Cóo ascì[3]. Co-a sò flòtta e i sò òmmi, o scignôro de Scîo o l'à òtegnûo di gréndi sucèsci cóntra i pirâti tùrchi, goâgnàndose e löde di sò contenporànni de tùtto o móndo latìn, cómme o Pàppa e Féipo I d'Angiò, inperatô titolâre de Costantinòpoli, da-o quæ o l'à riçevûo into 1325 o tìtolo de "Rè e Despóta de l'Àzia Minô"[4][5].
A despæto do ligàmme tra o Martìn e l'inperatô latìn, e relaçioìn con l'inperatô bizantìn Andronìco II són restæ bónn-e, co-a concesción de l'îzoa ch'a l'é stæta renovâ into 1324. Però, into mæximo moménto, o scignôro de Scîo o l'êa diventòu sénpre ciù outoritâio, arivàndo a spodestâ o sò fræ da-a càrega de co-regénte do féodo into 1325[6]. Into 1328 o nêuvo e enèrgico inperatô bizantìn Andronìco III Paleologo, sucedûo a-o sò mesiâvo a-o tröno de Costantinòpoli, o l'à però incontròu un di nòbili de l'îzoa, o Lìon Kalothetos, ch'o l'à propòsto a l'inperatô e a-o sò prìmmo minìstro Zâne Kantakouzenos d'òrganizâ a conquìsta de l'îzoa. Andronìco III o l'à fîto acetòu e, co-a scûza da costruçión no aotorizâ de 'na fortéssa da pàrte do Martìn, a sarpâva 'na grànde flòtta a l'atàcco de Scîo[7]. O Zacàia o s'é dónca baricòu into sò castéllo ma, dòppo a defeçión da popolaçión grêga e a réiza do fræ, o s'é aréizo. A-o Benéito II o l'é stæto òfèrto o govèrno de l'îzoa in nómme de l'inperatô ma, dæta a sò domànda d'avéi mæxima outonomîa e dirìtti do sò fræ, e sò condiçioìn saiàn ritegnûe inacetàbili da l'Andronìco III e a-o pòsto de l'ùrtimo Zacàia o l'é stæto nominòu cómme governatô pròpio o Kalothetos[3][8].
Scîo a l'é dónca ritornâ sott'a-o dirètto contròllo bizantìn scìnn-a-o 1346, quànde a l'é stæta caturâ da l'amiràlio Scimón Vignôzo, aprofitàndo da goæra civîle bizantìnn-a do 1341-1347. L'îzoa a saiâ dónca pe tànto ténpo a sêde da Maónn-a de Scîo e de Fêugge, controlâ da-a poténte famìggia zéneize di Giustinién, ch'a restiâ chi pe ciù de doî sécoli, scìnn-a l'invaxón de l'Inpêro òtomàn into 1566.
Lìsta di scignôri de Scîo[modìfica | modìfica wikitèsto]
- 1304 - 1307 Benéito I Zacàia
- 1307 - 1314 Paleologo Zacàia
- 1314 - 1329 Martìn Zacàia, in co-regénsa con
- 1314 - ca. 1325 Benéito II Zacàia
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Nicol, 1993, p. 113.
- ↑ 2,0 2,1 Miller, 1921, pp. 287-289.
- ↑ 3,0 3,1 Nicol, 1993, pp. 171-172.
- ↑ Nicol, 1993, pp. 142–144, 171.
- ↑ Miller, 1921, pp. 289-290.
- ↑ Miller, 1921, pp. 290-291
- ↑ Miller, 1921, pp. 291
- ↑ Miller, 1921, pp. 292-294.
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (EN) William Miller, The Zaccaria of Phocaea and Chios (1275-1329), in Essays on the Latin Orient, Cambridge, Cambridge University Press, 1921, pp. 283-298.
- (EN) Donald MacGillivray Nicol, The Last Centuries of Byzantium, 1261-1453, Cambridge, Cambridge University Press, 1993, pp. 283-298, ISBN 0-521-43991-4.