text:
Cinn-a
A Cìnn-a (中國, 中国, Zhōngguó, leteralménte "Régno de mêzo"), oficialménte-a Repùbrica Popolâre Cinéize (中華人民共和國, 中华人民共和国, Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó), a l'é 'n stâto de l'Àzia òrientâle, con capitâle Pechìn. A Cìnn-a a l'ò-u prìmmo pàize do móndo pe popolaçión, con ciù ò mêno 1.428.000.000 abitànti (calcolæ segóndo 'na stìmma fæta 'nto 2018) e-o tèrso pàize do móndo pe estensción, con ciù ò mêno 9.600.000km². O stâto-o l'é governòu dò-u Partîo Comunìsta Cinéize, cò-u l'ezèrcita giurisdiçión in sce 22 provìnse, çìnque regioìn aotònome, quàttro monicipalitæ (Pechìn, Tianjin, Shanghai e Chongqing), e-e regioìn aministratîve speciâli de Hong Kong e Macau.
A Cìnn-a a l'é stæta-a chìnn-a d'unn-a de prìmme civilizaçioìn do móndo, nasciûa 'nto fèrtile baçî do Sciùmme Giâno, inta Cianûa da Cìnn-a do Nòrd. Pe miléni, a comensâ da-a quæxi lezendâia dinastîa Xia do XI sécolo a.C., o scistêma polìtico-o l'é stæto bazòu 'nsce monarchîe ereditâie, ò dinastîe, tra tànti cangiaménti polìtici. Into III sécolo a.C., a dinastîa Qin a l'à unificòu a Cìnn-a pi-â prìmma vòtta, dàndo òrigine ò-u prìmmo inpêro cinéize, méntre co-â sucesîva dinastîa di Han, ch'a l'é stæta ò-u potêre dò-u 206 a.C. ò-u 220 d.C., gh'én stæti ezénpi de tecnologîa asæ avansâ pe quéllo ténpo, cóma-a fabricaçión da càrta e-a bùscioa, óltre-a megioaménti 'nte l'agricoltûa-e 'nta mêxìnn-a.
Con l'invençión da pôvie pe sparâ-e da stànpa-a caràteri mòbili sótta-e dinastîe di Tang (618–907) e di Song setentrionâli (960–1127), són stæte conpletæ e quàttro grénde invençioìn. A coltûa Tang a s'êa difûza pe l'Àzia, gràçie a-a nêua Vîa da sæa, ch'a portâva i comerciànti scìnn'a-a Mezopotàmia-e ò-u Còrno d'Àfrica. Into 1912, co-â rivoluçión Xinhai ch'a scorîa-a dinastîa Qing e fondâva-a Repùbrica de Cìnn-a, finîo-u domìnio dinàstico. Inta II Goæra mondiâle, a Cìnn-a a l'é stæta devastâ da-i conflìtti intèrni, e dò-u Giapón, caxonàndo-a goæra civîle cinéize, a-a quæ a l'êa segoîa 'na divixón do teritöio, into 1949, co-o Partîo Comunìsta Cinéize de Mao Zedong ch'o fondâva-a Repùbrica popolâre cinéize 'nsciô continente, méntro-u govèrno naçionalìsta goidòu dò-u Kuomintang se retiâva 'nte l'îzoa de Taiwan, dóndo-u l'à governòu scìnn'ò-u 1996, quàndo-u pàizo-u diventâva 'na democraçîa. A-a giornâ d’ancheu, o status polìtico de Taiwan o l'é inçèrto.
A Cìnn-a a l'é 'na repùbrica socialìsta unitâia monopartìtica, e-a l'é un di pöchi stâti socialìsti existénti. Discidénti polìtichi-e grùppi pi-â diféiza di dirìtti umâni àn acuzòu-o govèrno cinéize de mancànse 'nto rispètto di dirìtti umâni, sopresción de minorànse étniche-e religiôze, censûa-e sorvegiànsa de màssa, e represción de protèste (cómme prezénpio 'nto 1989). O govèrno cinéizo-u l'à diciaròu cò-u dirìtto a-a suscisténsa e ò-u svilùppo econòmico végnan prìmma di âtri tîpi de dirìtti umâni, e cò-u concètto di dirìtti umâni gh'aviéiva da consciderâ o livéllo econòmico de 'n pàize.
Dò-u 1978, gràçie-a l'introduçión de rifórme econòmiche, l'economîa cinéize-a l'é cresciûa-a-a spedîa, con perçentoâli de créscita anoâle sénpre sórvia i 6 pónti. Segóndo-â Bànca Mondiâle, o PIL da Cìnn-a o l'é cresciûo da 150.000.000.000$ (1978) a 12.240.000.000.000$ (2017), e – segóndo dæti ofiçiæ – amontâva-a 90.000.000.000.000 de yuan (13.500.000.000.000$) into 2018. Dò-u 2010, a Cìnn-a a l'é a segónda economîa ciù grànde 'nsciâ bâze do PIL nominâle e, dò-u 2014, a ciù grànde do móndo-â paritæ de potêre d'acquìsto. Dò-u 2019, a l'ò-u pàize co-o magiô nùmero de rìcchi 'nte tùtto-o móndo. O pàizo-u l'é ànco-u ciù grànde esportatô e-o segóndo ciù grànde inportatô de mèrçi. A Cìnn-a a l'é riconosciûa cómme stâto con àrmi nucleâri, e-o gh'ò-u ciù grànde ezèrcito permanénte, l'Ezèrcito Popolâre de Liberaçión, e-o segóndo magiô budget pi-â diféiza militâre. A RPC a l'é 'n ménbro permanénte do Conséggio de secuéssa de Naçioìn Unîe, e 'n partner globâle atîvo de l'ASEAN. A Cìnn-a a l'é consciderâ 'na superpoténsa potençiâle, sorviatùtto pi-â grandéssa da seu popolaçión, da seu economîa, e do seu ezèrcito.
Nómmi[modìfica | modìfica wikitèsto]
De sòlito i cinéixi se riferìscian ò-u pròpio pàize co-o tèrmine Zhōngguó (中国, conpòsto de zhōng, "centrâle" ò "de mêzo", e guó, "régno", "stâto"). St'antîga paròlla (s'atrêuva 'nto Clàscico di docoménti, do VI sécolo a.C.) a gh'à 'n valô religiôzo e cosmològico, zaché-a raprezénta-a civiltæ ch'a stà 'nto mêzo (a livéllo celestiâle), e òrìginariaménta-a l'êa 'n nómme coletîvo ch'o se riferîva-a tùtti-i régni 'nte cianûe da Cìnn-a setentrionâle. Dòppo-a creaçión de l'inpêro, o nómo-u l'êa divegnûo scinònimo da tæra dónde vivéivan i cinéixi Han, in contràsto co-e tære dónde stâvan i "bàrbari" de âtre etnîe, prezénpio-ê tribù di Xiongnu (匈奴, Xiōngnú). Sótta-a dinastîa mancéize di Qing, o tèrmino-u l'avéiva pèrso quéllo sénso streitaménte ligòu a l'apartenénsa étnica ò-u grùppo Han, e-o l'avéiva finîo pe conprénde tùtti-i grùppi 'nte l'inpêro multiétnico-e multicolturâle di Qing.
Into XIX sécolo, o tèrmine Zhōngguó o l'êa divegnûo scinònimo de stâto (o naçión) cinéize, e dò-u 1949 o nómme ofiçiâ do pàizo-u l'é Repùbrica Popolâre Cinéize (中华人民共和国, Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó).
Gh'é divèrse teorîe che prêuvan a spiêgâ l'òrìgine da paròlla "Cìnn-a". A poriéiva êse derivâ dò-u persiàn Chin (چین), ch'o derîva da-a paròlla sànscrita Cīna (चीन), ch'a s'atrêuva 'nte prìmme scrîtûe indoìste, træ quæ o Mahābhārata (V sécolo a.C.) e-o Manusmṛti (II sécolo a.C.). Sta teorîa contradiéiva quélla propòsta da Martino Martini 'nto XVII sécolo, segóndo-a quæ-a paròlla deriviéiva dò-u nome – into cinéize antîgo – da dinastîa Qin, 秦 (ricostroîo cómme *dzin).
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Preistöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Çèrtidùn repèrti archiològichi fàn supónn-e che çèrti omìnidi àgian visciûo in Cìnn-a, inte 'n èrco de ténpo conpréizo tra-i 2 milioìn e-i 250.000 ànni fa. Inte 'na cavèrna-a Zhoukoudian, arénte Pechìn, són stæti ritrovæ-i rèsti fòsili (datæ tra-i 680.000 e-i 780.000 ànni fa) de 'n Homo erectus, dîto "òmmo de Pechìn", ch'o savéiva uzâ o fêugo. Inta cavèrna Fuyan – inta contêa de Dao, Hunan – són stæti ritrovæ ànche dénti fosilizæ de Homo sapiens (datæ tra-i 125.000 e-i 80.000 ànni fa) Gh'én testimoniànse de proto-scrîtûa cinéize-a Jiahu (7000 a.C.), Damaidi (6000 a.C.), Dadiwan (5800–5400 a.C.) e Banpo (dò-u V milénio a.C.). Çèrtidùn studiôxi ipotîzan ch'i scìnboli de Jiahu (VII milénio a.C.) ségian o ciù antîgo scistêma de scrîtûa cinéize.
Prìmme dinastîe[modìfica | modìfica wikitèsto]
Segóndo-â tradiçión cinéize, a dinastîa Xia – ciù ò mêno into 2100 a.C. – aviéiva segnòu l'inìçio do scistêma polìtico da Cìnn-a, bazòu 'nsce monarchîe ereditâie (dîte "dinastîe"), ch'o saiéiva duòu pe miléni. I stòrichi-a consciderâvan in mîto, finché çèrtidùn scâvi scentìfichi-a Erlitou (Henan) into 1959 avéivan rivelòu scîti da prìmma etæ do brónzo. Ancón no l'é ciæo se sti scîti ségian da atriboîse a-a dinastîa Xia ò-a 'n'âtra coltûa do mæximo perîodo. A dinastîa sucesîva – di Shang – a l'é a ciù antîga che ségge ànche confermâ dæ testimoniànse scrîte de l'época, e-a l'à regnòu 'nsciâ cianûa do Sciùmme Giâno, inta Cìnn-a orientâle, dò-u XVII a l'XI sécolo a.C.. A quéll'época (ciù ò mêno 'nto 1500 a.C.) remónta-a coscì dîta scrîtûa òracolâre, ch'a raprezénta-a fórma ciù antîga de scrîtûa cinéize scovèrta fìn'òua e l'é 'n antenâto dirètto di caràteri cinéixi modèrni.
Dòppo, i Shang êan stæti conquistæ da-i Zhou, ch'àn regnòu tra l'XI e-o V sécolo a.C., scibèn che l'outoritæ centralizâ ciàn cianìn se perdéiva pe vîa di scignôri da goæra feodâli, çèrtidùn prinçipâti che no ubidîvan ciù ò-u rè Zhou e avéivan finîo pe goerezâ de lóngo pe 300 ànni, into coscì dîto Perîodo de primavéie-e de l'ötùnni. Ò-u ténpo do Perîodo di stâti conbaténti (V–III sécolo a.C.), gh'êan restæ sôlo sètte poténti stâti.
Cìnn-a inperiâle[modìfica | modìfica wikitèsto]
O Perîodo di stâti conbaténti-o l'êa finîo 'nto 221 a.C., dòppo cò-u stâto de Qin o l'avéiva conquistòu i âtri sêi régni, riunîo-a Cìnn-a, e stabilîo 'n'outocraçîa. Qin Shi Huang, rè de Qin, o s'êa proclamòu "Prìmmo inperatô" da dinastîa Qin, e-o l'avéiva portòu avànti de rifórme legalìste 'nte tùtta-a Cìnn-a, prezénpio-â standardizaçión forsâ di caràteri cinéixi, de unitæ de mezûa, da larghéssa de stràdde (òscîa de l'asciæ di càri), e da monæa. A seu dinastîa-a l'êa batûo-e tribù Yue in Guangxi, Guangdong, e Vietnam, ma-a l'êa duâ sôlo chìnze ànni, e-a l'êa chéita pöco dòppo-â mòrte do Prìmmo inperatô, aprêuvo æ tànte ribelioìn segoîte æ seu dûe polìtiche outoritâie.
Dòppo 'na goæra civîle, inta quæ a libràia inperiâle a Xianyang a l'êa stæta bruxâ, a dinastîa Han a l'êa arivâ a-o potêre, e a l'êa regnòu da-o 206 a.C. a-o 220 d.C., creàndo a l'intèrno do seu pòpolo 'n identitæ colturâle ancón aregordâ 'nte l'etnònimo di cinéixi Han. I Han avéivan alargòu asæ i confìn de l'inpêo, con canpàgne militâri 'nte l'Àzia centrâle, inta Mongòllia e a Coréa do Sùd, e 'nto Yunnan, e co-o recùpero do Guangdong e do Vietnam setentrionâle da-e moén do régno de Nanyue. A prezénsa di Han inte l'Àzia centrâle e 'nta Sògdia a l'avéiva agiutòu a stabilî o percórso da Via da sæa, ch'a l'aviéiva rinpiasòu a vêgia stràdda pe l'Ìndia tra e montàgne de l'Himalaya. Ciàn cianìn, a Cìnn-a di Han a l'êa divegnûa a ciù grànde economîa do móndo antîgo. A despêto da iniçiâle decentralizaçión di Han, e l'abandón ofiçiâ da filozofîa legalìsta di Qin, rinpiasâ da-o Confucianéximo, i Han e i seu sucesôi avéivan mantegnûo e instituçioìn e polìtiche legalìste.
Dòppo a fìn da dinastîa Han, o gh'êa stæto 'n perîodo de conflìtto, ciamòu Tréi régni – e figûe prinçipæ do quæ êan stæte pöi inmortalæ into Romànso di tréi régni, un di Quàttro clàscichi da letiatûa cinéize – a-a fìn do quæ Wei o l'êa stæto fîto sconfìtto da-a dinastîa Jin, che pöi a l'êa chéita pe-a goæra civîle nasciûa pe l'arîvo de 'n inperatô con dizabilitæ do svilùppo. I Çìnque bàrbari avéivan invâzo e governòu a Cìnn-a setentrionâle, into perîodo ciamòu Sézze régni. I Xianbei l'êan pöi unificâ come Wei do nòrd, con l'inperatôe Xiaowen ch'o l'avéiva abolîo a polìtica de apartheid de prìmma e inpòsto 'na dràstica "scinizaçión" di seu sùditi, integràndoli 'nta coltûa cinéize. Into sùd, o generâle Liu Yu s'êa aseguâto che i Jin avésan renonçiòu a-o tröno in favô da Liu Song. I vàrri sucesôi de sti stâti êan ciamæ dinastîe do Nòrd e do Sùd, e-e dôe zöne êan pöi stæte riunîe da-i Sui into 581, i quæ avéivan portòu avànti rifóme de l'agricoltûa, de l'economîa, e do scistêma di ezàmmi inperiâli, costroîo o Gràn Canâ, e patrocinòu o budìsmo. Liâtri ascì êan fîto chéiti, aprêuvo a-i dizórdini che s'êan difûxi dòppo o bàndo da lêva pe-i travàggi pùblici e o faliménto de 'na goæra inta Coréa setentrionâle.
Sótta e sucesîve dinastîe di Tang e di Song, a l'êa prinçipiâ 'n'etæ d'öo pe l'economîa, a tecnologîa e a coltûa da Cìnn-a. L'inpêro di Tang o l'avéiva repigiòu o contròllo de regioìn òcidentâli e da Via da sæa, e trasformòu a capitâle Chang'an inte 'n céntro urbâno cosmopolîta, ma o l'êa stæto, a ògni mòddo, devastòu e indebolîo da-a ribelión de An Lushan do VIII sécolo, e o l'êa deruòu do tùtto into 907, co-i governatôi militâri locâli che diventâvan ingovernàbili. Co-i Song a tendénsa separatìsta a l'êa finîa, e o s'êa creòu 'n equilìbrio de potêri tra a dinastîa e i Liao do Kitai. I Song êan stæti o prìmmo govèrno do móndo a fâ circolâ monæa de càrta, e a prìmma entitæ polìtica a dotâse de 'na marìnn-a militâre permanénte, ch'a l'êa suportâ da 'n'indùstria navâle bén svilupâ, e da-i comèrci marìtimi.
Tra o X e l'XI sécolo, sorviatùtto aprêuvo a-a difuxón da coltivaçión do rîzo e a sovraproduçión de çìbbo, a popolaçión da Cìnn-a a l'êa radogiâ fìnn'a arivâ ciù ò mêno a 100 milioìn de persónn-e. Co-a dinastîa Song a gh'êa stæta ànche 'na riscovèrta do Confucianéximo, e 'na fioritûa da filozofîa e de àrti, con nêuvi livélli de maturitæ e conplessitæ inta pitûa di paizàggi e inta lavoraçión da porçelànn-a. A ògni mòddo, a dinastîa jurchen di Jin a s'êa acòrta da deboléssa militâre de l'ezèrcito Song, e into 1127, inte goære Jin-Song, l'inperatô Huizong de Song o l'êa stæto caturòu, e a capitâle Bianjing conquistâ. I Song restæ s'êan retiæ 'nta Cìnn-a meridionâle.
Into XIII sécolo, i móngoli avéivan conquistòu a Cìnn-a – co-o càppo di móngoli, Kublai Khan, che 'nto 1271 o l'avéiva proclamòu a dinastîa Yuan – e scancelòu i ùrtimi rèsti da dinastîa Song. Prìmma de l'invaxón móngola, a popolaçión da Cìnn-a di Song a l'êa de 120 milioìn de çitadìn, e a-o ténpo do censiménto do 1300 a s'êa ridûta a 60 milioìn. Into 1368, in pizàn ciamòu Zhu Yuanzhang o l'êa scorîo i Yuan e fondòu a dinastîa Ming, pigiàndo o nómme inperiâle de Hongwu. Sótta i Ming a gh'êa stæta 'n'âtra etæ d'öo pe-a Cìnn-a, ch'a l'êa svilupòu unna de marìnn-e militâri ciù fòrti do móndo, e 'n'economîa prosperôza, óltre a-o svilùppo de àrti e da coltûa. Inte sto perîodo, l'amiràlio Zheng He o l'avéiva conpîo i viâgi do tezöo di Ming inte l'òcéano Indiàn, arivàndo fin a l'Àfrica òrientâle.
Inti prìmmi ànni da dinastîa Ming, a capitâle da Cìnn-a a l'êa stæta spostâ da Nanjing a Beijing. Co-a nàscita do capitalìsmo, filòzofi cómme Wang Yangming avéivan criticòu o neoconfucianéximo, anpliàndolo con concètti de individoalìsmo e egoaliànsa de quàttro òcupaçioìn. A clàsse di fonçionâi-leteroéi a l'êa divegnûa 'na fòrsa de sostêgno de l'indùstria e do comèrcio inti moviménti de boicotàggio de tàsce, i quæ, insémme a-e carestîe e a-a diféiza da-e invaxoìn giaponéixi da Coréa e da-e invaxoìn manciù, avéivan vuòu e càsce do stâto.
Into 1644, Beijing a l'êa stæta conquistâ da 'na coaliçión de fòrse de pizén ribèlli goidæ da Li Zicheng, e l'inperatô Chongzhen o s'êa soîcidòu. A dinastîa manciù di Qing, aleâ co-o generâle Ming Wu Sangui, a l'avéiva scorîo a dinastîa Shun fondâ da Li, e pigiòu o contròllo de Beijing, ch'a l'êa pöi diventâ a nêuva capitâle da dinastîa Qing.
Perîodo tardoinperiâle[modìfica | modìfica wikitèsto]
A dinastîa Qing, duâ da-o 1644 a-o 1912, a l'é stæta l'ùrtima dinastîa inperiâle da Cìnn-a. A seu conquìsta do stâto Ming a l'êa costâ 25 milioìn de mòrti, e l'economîa do pàize a l'êa pegiorâ tànto. Dòppo a fìn di Ming meridionâli, co-a conquìsta do khanâto di zùngari, a Mongòllia, o Tìbet e o Xinjiang êan diventæ pàrte de l'inpêro. L'outocraçîa centralizâ a l'êa stæta rinforsâ pe reprìmme i òpoxitôi di Qing, con polìtiche de rilàncio de l'agricoltûa e limitaçión do comèrcio, co-o Haijin (“interdiçión marìtima”), e co-o contròllo ideològico, raprezentòu da l'inquixiçión leterâia. Tùtto quésto o l'avéiva caxonòu stagnaçión sociâle e econòmica. A-a meitæ do XIX sécolo, l'inperialìsmo òcidentâle o l'avéiva descadenòu e goære de l'òpio, conbatûe cóntra a Gràn Bretàgna e a Frànsa, aprêuvo a-e quæ – co-o tratâto de Nanchìn do 1842, o prìmmmo di coscì dîti "Tratâti inegoâli" – a Cìnn-a a l'êa stæta costréita a pagâ 'n'indenizaçión, arvî di pòrti, permétte l'estrateritorialitæ pe-i foestêi, e cêde Hong Kong a-i britànichi. Dòppo a prìmma goæra scìno-giaponéize (1894–95), a Cìnn-a a l'avéiva pèrso infloénsa in sciâ penîzoa coreànn-a, e cedûo Taiwan a-o Giapón.
Ànche sótta a dinastîa Qing êan nasciûi dizórdini intèrni, e gh'êan stæte dêxénn-e de milioìn de mòrti, spécce 'nta ribelión do Löto Giànco (1794–1804), inta (falîa) rivòlta di Taiping (1850–1864) che a l'avéiva fæto o trèsto 'nta Cìnn-a meridionâle, e 'nta rivòlta di Dunghén (1862–77) into nòrd-èst. O sucèsso iniçiâle do Moviménto de outorinforsaménto inti anni '60 do XIX sécolo o l'êa pöi stæto ridimenscionòu da 'na série de batòste militâri inti ànni '80 e '90.
Into XIX sécolo, a l'êa prinçipiâ a grànde diàspora cinéize, e-e pèrdie caxonæ da l'emigraçión s'azonzéivan a quélle caozæ da-i conflìtti e da-e catàstrofi, cómme prezénpio a carestîa inta Cìnn-a setentrionâle do 1876–79, inta quæ gh'êan stæti tra i 9 e i 13 milioìn de mòrti. Into 1898, l'inperatô Guangxu o l'avéiva preparòu 'n ciàn de rifórme pe dâ inìçio a 'na monarchîa costituçionâle, ma sti cén êan stæti aroînæ da l'inperatrîce Dowager Cixi. Ànche a desfortunâ ribelión di Bòcser cóntra i foestêi, inti ànni 1899–1901, a l'avéiva indebolîo ancón de ciù a dinastîa. Scibèn che Cixi patrocinâva 'n progràmma de rifórme, a rivoluçión Xinhai di ànni 1911–1912 a l'avéiva pöi mìsso fìn a-a dinastîa Qing, fondàndo a Repùbrica de Cìnn-a.
Repùbrica (1912–1949)[modìfica | modìfica wikitèsto]
O 1° Zenâ 1912, Sun Yat-sen do Kuomintang (partîo naçionalìsta) o l'êa stæto nominòu prescidénte provizöio da Repùbrica, ròllo pöi pasòu a Yuan Shikai, in ex generâle Qing ch'o s'êa proclamòu inperatô da Cìnn-a into 1915, ma aprêuvo a-o mâconténto popolâre e a l'òpoxiçión do seu ezèrcito Beiyang, o l'avéiva dovûo filâsela e ristabilî a repùbrica.
Dòppo a mòrte de Yuan Shikai into 1916, a Cìnn-a a l'êa diventâ politicaménte menisâ: o govèrno de Pechìn o l'êa riconosciûo a livéllo internaçionâle, ma no avéiva nisciùn vêo potêre, e a ciù pàrte do teritöio o l'êa controlòu a livéllo regionâle da vàrri scignôri da goæra. A-a fìn di anni '20, o Kuomintang – goidòu da-o diretô de l'académia militâre da Repùbrica de Cìnn-a, Chiang Kai-shek – o l'êa stæto capâçe de unificâ o pàize sótta o seu contròllo gràçie a 'na série de àbili manêuvre polìtico-militâri, conosciûe co-o nómme de Spediçión do nòrd. O Kuomintang o l'avéiva spostòu a capitâle a Nanjing e inplementòu a "tutêla polìtica", 'na fâze de mêzo de svilùppo polìtico, ilustrâ into progràmma di Tréi prinçìppi do pòpolo di Sun Yat-sen, pe trasformâ a Cìnn-a 'nte 'n stâto democràtico modèrno. Aprêuvo a-e divixoìn polìtiche do pàize, o l'êa stâto difìçile pe Chiang conbàtte i comunìsti de l'Ezèrcito Popolâre de Liberaçión (EPL), cóntra o quæ o Kuomintang s'êa batûo fìn da-o 1927 inta goæra civîle cinéize. A goæra a l'êa andâ bén pe-o Kuomintang, spécce dòppo che l'EPL s'êa retiòu 'nta Lónga màrcia, fìn quànde e agrescioìn giaponéixi e l'incidénte di Xi'an do 1936 o l'avéiva costréito a afrontâ l'inpêro giaponéize.
A segónda goæra scìno-giaponéize (1937–1945), into mêzo da II Goæra Mondiâle, a l'avéiva portòu a 'n'aleànsa téiza tra o Kuomintang e l'EPL. E fòrse giaponéixi avéivan comìsso tànti crìmini de goæra, e ciù ò mêno 20 milioìn de civîli cinéixi êan mòrti (tra i 40.000 e i 300.000 civîli êan stæti masacræ 'nta çitæ de Nanchìn inte l'òcupaçión giaponéize).
Insémme a l'âtre træ poténse (Régno Unîo, Stâti Unîi d'América e Unión Soviética), a Cìnn-a a l'é stæta in di quàttro gréndi aleæ da II Goæra Mondiale. Dòppo a réiza do Giapón into 1945, Taiwan, conpréize e îzoe Penghu, êa tornâ sótta o contròllo cinéize. A Cìnn-a a l'avéiva vìnto, ma l'êa devastâ da-a goæra e sénsa palànche. E òstilitæ tra o Kuomintang e i comunìsti avéivan pöi finîo pe descadenâ 'n'âtra goæra civîle. Into 1947 o l'êa stæto introdûto 'n govèrno costituçionâle, ma aprêuvo a-i dizórdini, tànti di provediménti da costituçión da Repùbrica no vegnîvan aplicæ inta Cìnna continentâle.
Repùbrica popolâre (1949–ancheu)[modìfica | modìfica wikitèsto]
I gréndi conbatiménti da goæra civîle cinéize êan finîi into 1949, co-o partîo comunìsta ch'o controlâva quæxi tùtta a Cìnn-a continentâle; a-o Kuomintang, ch'o se retiâva, restâvan sôlo Taiwan, Hainan, e-e îzoe d'in gîo. O 20 Seténbre 1949, o prescidénte do Partîo Comunìsta Cinéize Mao Zedong, o l'avéiva proclamòu a fondaçión da Repùbrica popolâre cinéize co-in discórso a-a Prìmma seçión plenâia da conferénsa consultatîva polìtica do pòpolo cinéize. O 1° Òtôbre, inte 'na grànde celebraçión a ciàssa Tiananmen, Mao o l'avéiva fæto 'na proclamaçión pùblica a-o rastéllo Tiananmen, e quélla dæta a l'êa divegnûa o prìmma giornâ naçionâle do nêuvo pàize. Into 1950, l'Ezèrcito Popolâre de Liberaçión o l'avéiva conquistòu l'îzoa de Hainan, e s'êa anésso o Tìbet, ma e restànti fòrse do Kuomintang avéivan continoòu a rivoltâse 'nta Cìnn-a meridionâle pe tùtti i ànni '50.
O regìmme o consolidâva a seu popolaritæ tra i pizén con de rifórme di terén, che conprendéivan a condànna a mòrte de quæxi doî milioìn de propiêtâi teriêri, e a Cìnn-a a svilupâva 'n scistêma industriâle indipendénte e àrmi nucleâri pròpie, méntre a popolaçión aomentâva. A ògni mòddo, o Gràn sâto in avànti – in grànde progètto de rifórme idealìste – o l'avéiva caxonòu tra i 15 e i 35 milioìn de mòrti tra o 1958 e o 1961, sorviatùtto pe fàmme. Into 1966, Mao e i seu inaogurâvan a Rivoluçión colturâle, ch'a dâva inìçio a 'n decénio de acûze polìtiche e dizórdini sociâli, che saiéivan duæ fìnn'a-a mòrte de Mao into 1976. Into 1971, a RPC rinpiassâva a Repùbrica inte Naçioìn Unîe, e pigiâva o seu pòsto cómme ménbro permanénte do Conséggio de secuéssa.
Dòppo a mòrte de Mao, a Bànda di quàttro a l'êa stæta arestâ e acuzâ pe-i ecèssi da Rivoluçión colturâle, e into 1978 Deng Xiaoping o l'avéiva pigiòu o potêre, avàndo inportànti rifórme econòmiche: o partîo molâva o contròllo do govèrno in sciâ vìtta di çitadìn, e e comuìn vegnîvan ciàn cianìn desfæte. Quésto segnâva a tranxiçión da Cìnn-a da 'n'economîa cianificâ a 'n'economîa mésccia sénpre ciù vixìnn-a a 'n mercòu avèrto. A violénta represción de protèste di studénti in ciàssa Tiananmen into 1989 a l'avéiva portòu a sançioìn cóntra o govèrno cinéize da pàrte de vàrri pàixi.
Inti ànni '90, sótta l'aministraçión de Jiang Zemin, Li Peng e Zhu Rongji, a Cìnn-a a l'avéiva levòu da-a povertæ ciù ò mêno 150 milioìn de pizén, e sostegnûo 'na créscita anoâle média do PIL de l'11,2%. Into 2001, o pàize o intrâva 'nte l'Òrganizaçión mondiâle do comèrcio, e 'nti ànni 2000 – sótta a goîda de Hu Jintao e Wen Jiabao – o mantegnîva o seu âto tàscio de créscita econòmica, scibén che sta créscita a l'avéiva avûo 'n grànde inpàtto 'nscê risórse e 'nsce l'anbiénte, e l'avéiva caxonòu dizórdine sociâle. I stàndard de vìtta àn continoòu a aomentâ a despêto da recesción di ùrtimi ànni 2000, ma o contròllo polìtico o restâva stréito.
I preparatîvi pe 'n cangiaménto de goîda into 2012 êan segnæ da dìspute tra façioìn e scàndali polìtichi. Into XVIII Congrèsso naçionâle do Partîo Comunìsta Cinéize, Hu Jintao o l'é stæto rinpiasòu da Xi Jinping into ròllo de segretâio generâle do Partîo Comunìsta, sótta a goîda do quæ són stæti fæti gréndi sfòrsi pe riformâ l'economîa, ch'a risentîva de instabilitæ struturâli e créscita ralentâ. L'aministraçión Xi-Li a l'à anonçiòu ànche grénde rifórme da polìtica do fìggio ùnico e do scistêma de prexoìn.
Giögrafîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
O paizàggio da Cìnn-a spâçia da-i dezèrti do Gobi e do Taklamakan inte l'arsoîo nòrd a-e forèste subtropicâli 'nte l'ùmido sùd. E cadénn-e montagnôze de l'Himalaya, do Karakoram, do Pamir e do Tian Shan sepâran a Cìnn-a da l'Àzia meridionâle e l'centrâle. O Sciùmme Azùrro e o Sciùmme Giâno (rispetivaménte o tèrso e o sèsto sciùmme ciù lóngo do móndo) vàn da l'âtociàn do Tìbet fìnn'a-a còsta òrientâle. I 14.500 km de còsta da Cìnn-a són afaciæ 'nsciô Mâ di Bohai, o Mâ Giâno, o Mâ Cinéize Òrientâle, e o Mâ Cinéize Meridionâle. O pàize o l'é colegòu – a-o confìn co-o Kazakistàn – a-a stéppa eoroaziàtica, dónde a Vîa da stéppa a l'é stæta 'n'inportànte vîa de comunicaçión tra l'òcidénte e l'òriénte fìn da-o Neolìtico, prìmma da Via da sæa.
Paizàggi e clìmma[modìfica | modìfica wikitèsto]
O vàsto teritöio da Cìnn-a o prezénta tànti paizàggi divèrsci. Inte l'èst, lóngo e mænn-e do Mâ Giâno e do Mâ Cinéize Òrientâle, ghe són de popolóze cianûe aluvionâli, méntre 'nto nòrd, ai confìn de l'âtociàn da Mongòllia intèrna, ghe són grénde praterîe. Into sùd ghe són colìnn-e e bàsse cadénn-e montagnôze, e 'nto sùd-èst s'atrêuvan i dèlta di doî ciù gréndi sciùmmi da Cìnn-a: o Sciùmme Azùrro e o Sciùmme Giâno. Tra l'âtri gréndi sciùmmi ghe són o Xi, o Mekong, o Brahmaputra e l'Amur. Inte l'òvest, s'atrêuvan grénde cadénn-e montagnôze, tra e quæ l'Himalaya.
I paizàggi do nòrd són ciù arsoîi, cómme i dezèrti do Gobi e do Taklamakan. O pónto ciù âto do móndo – o Mónte Everest (8848 m) – stâ 'nsciô confìn tra a Cìnn-a e o Nepal, méntre o pónto ciù bàsso do pàize (e o tèrso ciù basso do móndo) o l'è 'nsciô fóndo do lâgo sciûto de Ayding (-154 m), inta depresción de Turpan.
O clìmma da Cìnn-a o l'é caraterizòu da stagioìn sécche e monsoìn che pòrtan macàia, dónca ghe són grénde diferénse de tenperatûa tra a stæ e l'invèrno: inte l'invèrno, i vénti do nòrd, che végnan da zöne d'âta latitùdine, són fréidi e sciûti; inta stæ, i vénti do sùd, che végnan da-e zöne da còsta, són macaiôxi. Pe vîa da conplèssa topografîa do pàize, o clìmma o càngia da 'na región a l'âtra.
A contìnoa espansción di dezèrti, spécce quéllo do Gobi, a l'é 'n grànde problêma anbientâle da Cìnn-a. Scibén che e fîe d'èrboi ciantæ cómme bârêe scìn da-i ànni '70 àn amermòu a frequénsa de tenpèste d'ænn-a, a sésia prolongâ insémme con pràtiche agrìcole eræ àn caxonòu de tenpèste de pûa che corpìscian a Cìnn-a ògni primavéia, pöi se difóndan vèrso âtre pàrti de l'Àzia òrientâle, inclûxi o Giapón e a Coréa. L'òrgano de contròllo anbientâle cinéize – o Ministêro de l'ecologîa e de l'anbiénte – o l'à diciaròu into 2007 ch'o teritöio da Cìnn-a o pèrde 4000 km² a l'ànno pe-a dezertificaçión. A qualitæ dell'ægoa, l'eroxón, e o contròllo de l'inquinaménto són divegnûi problêmi de prìmmo ciàn inte relaçioìn internaçionâli do pàize. O desfâse di giasæ 'nte l'Himalaya poriéiva portâ a-a mancànsa d'ægoa pe çentanæa de milioìn de persónn-e.
A Cìnn-a a l'à 'n clìmma adàtto a l'agricoltûa, e l'é stæta o ciù grànde produtô do móndo de rîzo, gràn, tomâte, meizànn-e, ûga, patêche e spinàsci.
Biodiverscitæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Cìnn-a a l'é un di 17 pàixi megadivèrsci, e a tócca dôe de l'ecozöne ciù grénde do móndo: a paleàrtica e l'indomaléize. Segóndo 'na stìmma, ghe saiéivan ciù de 34.687 spêce d'animæ e ciànte vascolâri, e a Cìnn-a a saiéiva o tèrso pàize do móndo pe biodiverscitæ, dòppo Braxî e Colónbia. L'11 Zùgno 1992, o pàize o l'à firmòu a Convençión insciâ diverscitæ biològica de Rio de Janeiro, e o 5 Zenâ 1993 o l'é intròu 'na convençión.
A Cìnn-a a òspita armêno 551 spêce de mamìferi, 1221 spêce d'öxélli, 424 spêce de rètili e 333 spêce d'anfìbbi. I animæ sarvæghi convîvan co-a ciù grànde popolaçión de Homo sapiens into móndo, e ne séntan a presción: a-o mêno 840 spêce de animæ són minaciæ, vulneràbili ò a rìschio d'estinçión locâle, sorviatùtto pe vîa de ativitæ umâne, cómme a distruçión de l'habitat naturâle, l'inquinaménto, e o braconàggio pe òtegnî çìbbo, pelìsse, e ingrediénti pe-a mêxìnn-a tradiçionâle cinéize. A fòuna a l'é protètta da-a lézze e, segóndo dæti do 2005, ghe són ciù de 2349 risèrve naturâli che crêuvan in tùtto 149,95 milioìn d'ètari (15% da superfìcce totâle da Cìnn-a).
In Cìnn-a ghe són 32000 spêce de ciànte vascolâri, e divèrsci tîpi de forèste. Fréide forèste de conìfere – dónde s'atrêuvan animæ cómme l'àlce e l'órso tibetàn, insémme a ciù de 120 spêce d'öxelli – dòminan a pàrte setentrionâle do pàize. Into razê de ste ùmide forèste o se peu atrovâ o banbù. A altitùdini ciù grénde, tramêzo i zenéivi e i tàsci, ghe són i rododéndri. Inte forèste subtropicâli, predominànti 'nta Cìnn-a centrâle e meridionâle, s'atrêuvan quæxi 146.000 spêce de flöra. Inte forèste pluviâli tropicâli e stagionâli, che s'atrêuvan sôlo 'nto Yunnan e 'nte l'îzoa de Hainan, gh'é 'n quàrto de tùtte e spêce de animæ e ciànte da Cìnn-a. Ghe són ciù de 10.000 spêce de fónzi, quæxi 6000 di quæ són fónzi superiôri.
Problêmi anbientâli[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inti ùrtimi decénni, a Cìnn-a a l'à avûo sérri problêmi de deterioraménto e inquinaménto de l'anbiénte. Scibén ch'i regolaménti – prezénpio a Lézze pe-a proteçión anbientâle do 1979 – són abàsta rìgidi, de spésso végnan ignoræ da-e comunitæ locâli e da-i fonçionâi do govèrno, che preferìscian in lèsto svilùppo econòmico. L'inquinaménto de l'âia 'nte zöne urbâne o l'é 'n grâve problêma pe-a salûte: segóndo 'na stìmma fæta da Bànca mondiâle into 2013, 16 de 20 çitæ ciù inquinæ do móndo són in Cìnn-a, ch'a l'é ànche o pàize co-o magiô nùmero de vìtime caxonæ da l'inquinaménto de l'âia (1,14 milioìn de mòrti), e o ciù grànde produtô de anidrîde carbònica do móndo. Ghe són ànche sérri problêmi d'inquinaménto de l'ægoa: segóndo dæti do 2011, o 40% di sciùmmi cinéixi o l'é inquinòu da refûi industriâli e agrìcoli. Into 2014, e risórse d'ægoa da béive pro capite da Cìnn-a s'êan ridûte a 2062 m3, e sótta i 500 m3 inta Cianûa da Cìnn-a do Nòrd (5920 m3 into móndo).
I metàlli pezànti ascì són caxón d'inquinaménto anbientâle. L'inquinaménto da metàlli pezànti o l'é 'n réizego chìmico inòrgànico, caxonòu sorviatùtto da cióngio (Pb), arsénico (As), càdmio (Cd), mercûio (Hg), zìngo (Zn), ràmmo (Cu), cobàlto (Co) e nìchel (Ni): i prìmmi çìnque són o cheu de l'inquinaménto da metàlli pezànti in Cìnn-a. Sti agénti inquinànti végnan da-e ativitæ mineràrie, da l'irigaçión con l'ægoa de fògne, da-a fabricaçión de prodûti che contégnan metàlli, e da âtre ativitæ de produçión corelæ. Âti livélli d'espoxiçión a-i metàlli pezànti pêuan caxonâ dizabilitæ permanénti do sæximo e do svilùppo, tra e quæ ghe són incapaçitæ a lêze e a scrîve, problêmi do conportaménto, pèrdia de l'udîo, problêmi de l'atençión, e reméscio into svilùppo de fonçioìn vixîve e motöie. Segóndo i dæti de 'n censiménto naçionâle de l'inquinaménto, a Cìnn-a a l'à ciù de 1,5 milioìn de scîti con espoxiçión a metàlli pezànti.
A ògni mòddo, a Cìnn-a a l'é o prìmmo pàize pe investiménti 'nte l'energîa rinovàbile e 'nta seu comercializaçión, e gh'à investîo 52.000.000.000 $ into 2011: lê a l'é un di ciù gréndi fabricatôi de tecnologîe pe l'energîa rinovàbile, e invéste tànto 'nsce progètti de sto tîpo a livéllo locâle. Into 2015 ciù do 24% de l'energîa in Cìnn-a a derivâva da fónti rinovàbili, sorviatùtto da l'energîa idroelétrica, co-ina capaçitæ totâle de 197 GW ch'a a rénde o ciù grànde produtô d'energîa idroelétrica do móndo. A Cìnn-a a l'é ànche prìmma pe capaçitæ 'nte l'energîa solâre e 'nte l'energîa eòlica.
Into 2011, o govèrno cinéize o l'à anonçiòu 'n investiménto de 4 bilioìn de yuan (619 miliàrdi de dòlari) pe infrastrutûe ìdriche e prògetti de desalaçión inte 'n perîodo de dêx'ànni, óltre a-o conpletaménto da costruçión de 'n scistêma de prevençión di alagaménti e de 'n scistêma anti-sésia éntro o 2020. Into 2013, a Cìnn-a a l'à iniçiòu a provâ – spendéndo 277 miliàrdi de dòlari in çìnque ànni – a amermâ l'inquinaménto de l'âia, spécce 'nto nòrd do pàize.
Giögrafîa polìtica[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dòppo a Rùscia, a Cìnn-a a l'é o segóndo pàize ciù grànde do móndo pe estensción do teritöio, e o tèrso – dòppo Rùscia e Cànada – pe àrea totâle (ciù ò mêno 9.600.000 km²), con cîfre che viâgian tra i 9.572.900 km² segóndo l'Encyclopædia Britannica e i 9.596.961 km² segóndo The World Factbook.
A Cìnn-a a gh'à i confìn ciù estéixi do móndo, che mezûan 22.117 km in totâle da-a bócca do sciùmme Yalu fìnn'a-o górfo de Tonkin, e confìnn-a con 14 naçioìn (ciù de ògni âtro pàize levâ a Rùscia, ch'a confìnn-a ascì con 14 pàixi): Vietnam, Laos e Birmània 'nte l'Àzia sùd-òrientâle; Ìndia, Bhutan, Nepal, Afganistàn e Pakistàn inte l'Àzia meridionâle; Tagikistàn, Kirghizistàn e Kazakistàn inte l'Àzia centrâle; e Rùscia, Mongòllia e Coréa do Nòrd inte l'Àzia nòrd-òrientâle. Pe de ciù, a Cinn-a a condivìdde i confìn marìtimi con Coréa do Sùd, Giapón, Vietnam e-e Filipìnn-e.
Polìtica[modìfica | modìfica wikitèsto]
A costituçión da Cìnn-a a stabilìsce ch'a Repùbrica popolâre cinéize a l'é "in stâto socialìsta sótta a democràtica ditatûa do pòpolo, goidâ da-a clàsse òperâia e bazâ 'nsce l'aleànsa di òperâi e pizén", e che i òrgani de stâto "àplican o prinçìpio do centralìsmo democràtico". A RPC a l'é in di sôli stâti socialìsti do móndo che póntan esplicitaménte a realizâ o comunìsmo. O govèrno cinéize o l'é stæto descrîto cómme comunìsta e socialìsta, ma ascì cómme autoritâio e corporatîvo, con pezànti restriçioìn in tànti cànpi, séndo cóntra l'intrâ lìbera ne l'Internet, a libertæ de stànpa, a lìbera formaçión de organizaçioìn sociâli e a libertæ de religión. I atoâli scistêmi polìtico, ideològico e econòmico són stæti definîi da-i seu leader, rispetivaménte, cómme "ditatûa democràtica do pòpolo", "socialìsmo con caraterìstiche cinéixi" (òscîa o marxìsmo adatòu a-e circostànse da Cìnn-a), e "economîa de mercòu socialìsta".
Partîo Comùnista[modìfica | modìfica wikitèsto]
Da-o 2018, a costituçión cinéize a diciâra che "o træto ch'o definìsce o socialìsmo con caraterìstiche cinéixi o l'é a goîda do Partîo Comunìsta Cinéize". E modìfiche do 2018 àn réizo costituçionâle a condiçión de facto da Cìnn-a cómme stâto monopartìtico, dónde o segretâio generâle (leader de partîo) o l'à potêre e aotoritæ asolûti 'nsciô stâto e 'nsciô govèrno, into ròllo de leader suprêmo da Cìnn-a. O scistêma eletorâle o l'é a piràmide: e Asenblêe Locâli do Pòpolo són elezûe diretaménte, e i gràddi ciù âti de l'Asenblêe do Pòpolo – fìnn'a l'Asenblêa Naçionâle do Pòpolo (ANP) – són elezûi indiretaménte da l'Asenblêa do Pòpolo un gradìn ciù sótta. O scistêma polìtico o l'é decentralizòu, e i càppi a livéllo de provìnsa (ò mêno) àn tànta aotonomîa. Âtri éutto partîi són raprezentæ 'nte l'ANP e 'nta Conferénsa polìtica consultîva do pòpolo cinéize. A Cìnn-a a l'arénba o prinçìpio leninìsta do "centralìsmo democràtico", ma ghe són stæte crìtiche segóndo e quæ l'Asenblêa Naçionâle do Pòpolo a saiéiva sôlo 'na faciâ.
Govèrno[modìfica | modìfica wikitèsto]
O prescidénte, elezûo da l'Asenblêa Naçionâle do Pòpolo, o l'é o càppo de stâto. O prìmmo minìstro o l'é o càppo do govèrno, e o prescjêde 'nsciô conséggio de stâto, conpòsto da quàttro viceprescidénti e da-i càppi di ministêri e de comiscioìn. Xi Jinping o l'é l'atoâle prescidénte, e ascì o segretâio generâle do Partîo Comunìsta Cinéize e prescidénte da Comisción militâre centrâle, e dónca l'é o leader suprêmo da Cìnn-a. Li Keqiang o l'é l'atoâle càppo do govèrno, e ménbro ançiàn do Comitâto permanénte de l'ofìçio polìtico do Partîo Comunìsta Cinéize, l'òrgano che de facto o l'à ciù potêre de decìdde.
Ghe són stæti di pàssi vèrso 'na liberalizaçión polìtica, ma o partîo o mantégne o contròllo efetîvo 'nscê nòmine de govèrno e, mancàndo 'n opoxiçión de spesô, o vînçe quæxi sénpre. A créscita de disegoaliànse econòmiche e a coruçión do govèrno són tra e ciù grénde preocupaçioìn a livéllo polìtico, però in tànti sostégnan o govèrno: l'80–95% di çitadìn cinéixi – segóndo 'n sondàggio do 2011 – se diciâra sodisfæto do govèrno centrâle.
Divixoìn aministratîve[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Repùbrica popolâre cinéize a l'é divîza 'nte 22 provìnse, 5 regioìn aotònome (ògnidùnn-a co-o seu grùppo de minorànsa), e 4 monicipalitæ – tùtte insémme, se definìscian "Cìnn-a continentâle" – óltre a-e regioìn aministratîve speciâli de Hong Kong e Macào. A livéllo giögràfico, tùtte e 31 divixoìn provinciâli da Cìnn-a continentâle fórman sêi grùppi: Cìnn-a setentrionâle, Cìnn-a nòrd-òrientâle, Cìnn-a òrientâle, Cìnn-a céntro-meridionâle, Cìnn-a sùd-òrientâle e Cìnn-a nòrd-òrientâle.
A Cìnn-a a conscìdera Taiwan cómme a seu 23ª provìnsa, scibén ch'a l'é governâ da-a Repùbrica de Cìnn-a, a quæ a respìnze a pretéiza da RPC e ànsi rivéndica a sovranitæ 'nsce tùtte e seu provìnse.
Polìtica èstera[modìfica | modìfica wikitèsto]
A RPC a l'à relaçioìn diplomàtiche con 175 naçioìn, e l'à anbasciæ in 162, ma a seu legitimitæ a l'é contestâ da-a Repùbrica de Cìnn-a e da quàrche âtro pàize. A Cìnn-a, dónca, a l'é o ciù grànde e o ciù popolôzo tra i stâti a riconosciménto limitòu. Into 1971, a RPC a l'à rinpiasòu a Repùbrica de Cìnn-a cómme ùnica raprezentànsa da Cìnn-a inte Naçioìn Unîe e cómme un di çìnque ménbri permanénti do Conséggio de secuéssa de Naçioìn Unîe. A Cìnn-a a l'é stæto ascì 'n ménbro inportànte do Moviménto di no aliniæ, e a se conscìdera àncon in sostegnitô di pàixi 'n vîa de svilùppo. Insémme a Braxî, Rùscia, Ìndia e Sudàfrica, a Cìnn-a a fa pàrte do grùppo BRICS de ciù grénde economîe emergénti, e a l'à òspitòu a tèrsa riunión ofiçiâ do grùppo a Sanya, Hainan, inte l'Arvî 2011.
Segóndo a seu interpretaçión da polìtica de "Unn-a sôla Cìnn-a", pe poéi stabilî relaçioìn diplomàtiche, in pàize o gh'à da riconósce a seu rivendicaçión do teritöio de Taiwan, e no avéi rapòrti ofiçiæ co-o govèrno da Repùbrica de Cìnn-a. I fonçionâi cinéixi àn protestòu divèrse vòtte cóntra e avertûe diplomàtiche de çèrtidùn pàixi vèrso Taiwan, spécce rigoàrdo a-a véndia de àrmi.
Se dîxe ch'a ciù pàrte de l'atoâle polìtica èstera cinéize ségge inspirâ a-i Çìnque prinçìppi de coexisténsa pacìfica do prescidénte Zhou Enlai, e goidâ da-o concètto de "armonîa sénsa uniformitæ", ch'o l'incoràggia e relaçioìn tra stâti a despêto de diferénse de ideologîa. Sta polìtica a l'à portòu a Cìnn-a a sostegnî stâti conscideræ pericolôxi ò represcîvi da-e naçioìn òcidentâli cómme o Zimbabwe, a Coréa do Nòrd e l'Iràn. A Cìnn-a a l'à 'n stréito rapòrto econòmico e militâre co-a Rùscia, e i doî stâti spésso vôtan a-o mæximo mòddo 'nto Conséggio de secuéssa de Naçioìn Unîe.
Rapòrti comerciâli[modìfica | modìfica wikitèsto]
Into 2013, a Cìnn-a a l'é diventâ a ciù grànde naçión a livéllo de comèrcio, insciâ bâze da sómma de inportaçioìn e esportaçioìn, e 'nto 2016 a l'êa o ciù grànde pàrtner comerciâle pe 124 pàixi, pe pöi arivâ – tra inportaçioìn e esportaçioìn – a comèrci èsteri pe 'n totâle de 4.600.000.000.000 $. Inti ùrtimi decénni, a Cìnn-a a l'à avûo 'n ròllo sénpre ciù de prìmmo ciàn inta richièsta de àree de lìbero càngio e pàtti de secuéssa tra i seu vexìn de l'Àzia e do Pacìfico, e a l'é divegnûa ménbro de l'Organizaçión mondiâle do comèrcio l'11 Dexénbre 2001. Into 2004, a l'à propòsto l'inovatîva strutûa de 'n Vèrtice de l'Àzia òrientâle (inaoguròu into 2005) pe discùtte problêmi de secuéssa regionâle. A Cìnn-a a l'é ascì 'n ménbro fondatô de l'Organizaçión pe-a cooperaçión de Shanghai, insémme a-a Rùscia e a-e repùbriche de l'Àzia centrâle.
Ghe són stæte relaçioìn comerciâli conplicæ tra a Cìnn-a e i Stâti Unîi. Into 2000, o Congrèsso di Stâti Unîi a l'à aprovòu "relaçioìn permanénti de normâle comèrcio", permeténdo e esportaçioìn cinéixi a-i mæximi bàssi prêxi de mèrçi di quæxi tùtti i âtri pàixi. A Cìnn-a a l'à in grànde surplus comerciâle co-i Stâti Unîi, che costitoìscian o seu ciù grànde mercòu d'esportaçión.
Da l'inìçio do XXI sécolo, a Cìnn-a a l'à segoîo 'na polìtica de relaçioìn con naçioìn africànn-e pe comèrcio e cooperaçión bilaterâle. Into 2012, i comèrci tra Cìnn-a e Àfrica vàivan ciù de 160 miliàrdi de dòlari. A Cìnn-a a mantégne boìn rapòrti de comèrcio co l'Unión Eoropêa, e l'à ànco rinforsòu i ligàmmi co-e grénde economîe de l'América do Sud, diventàndo o ciù grànde pàrtner comerciâle do Braxî e creàndo colegaménti stratégichi con l'Argentìnn-a.
L'iniçiatîva cinéize da Nêuva Vîa da sæa a s'é alargâ de tànto 'nti ùrtimi sêi ànni e, into 2019, a l'inclùdde 137 pàixi e 30 organizaçioìn internaçionâli.
Dìspute teritoriâli[modìfica | modìfica wikitèsto]
Fìn da-a seu fondaçión dòppo a segónda Goæra civîle cinéize, a RPC a l'à rivendicòu i teritöi governæ da-a Repùbrica de Cìnn-a (RDC) – 'n'entitæ polìtica separâ ancheu conosciûa cómme Taiwan – cómme pàrte do sò teritöio: a conscìdera l'îzoa de Taiwan cómme a provìnsa de Taiwan, Kinmen e Matsu cómme pàrte da provìnsa de Fujian, e e îzoe ch'a RDC a contròlla 'nto Mâ cinéize meridionâle cómme pàrte de provìnse de Hainan e Guangdong. Ste rivendicaçioìn són controvèrse pe vîa da conplicæ relaçioìn tra i doî pàixi, dæto che a RPC a conscìdera a polìtica de "Unn-a sôla Cìnn-a" un di seu prinçìppi diplomàtichi ciù inportànti.
A Cìnn-a a l'é coinvòlta ànche in âtre dìspute teritoriâli internaçionâli: da-i ànni '90, a Cìnn-a a l'é stæta pàrte de negoçiâti pe risòlve e dìspute 'nscî seu confìn, ànche con Ìndia e Bhutan; in ciù, ghe són dìspute multilaterâli pe-o posèsso de çèrtidùn îzoe picìnn-e 'nto Mâ cinéize òrientâle e meridionâle, cómme e Îzoe Senkaku e a sécca de Scarborough. O 21 Màzzo 2014 Xi Jinping, a 'na conferènsa a Shanghai, o s'é inpegnòu a risòlve e dìspute teritoriâli cinéixi in mòddo pacìfico.
Status de superpoténsa emergénte[modìfica | modìfica wikitèsto]
Segóndo çèrtidùn, a Cìnn-a a l'é 'na potençiâle nêua superpoténsa do XXI sécolo, pe vîa do seu spedîo progrèsso econòmico, a seu crescénte fòrsa militâre, o gràn nùmero di seu abitànti, e a seu infloénsa internaçionâle; segóndo âtri, a créscita do pàize a poriéiva ralentâ (ò adreitûa fermâse) de manimàn ch'o sécolo o va avànti, pe vîa de "bólle" econòmiche e di squilìbri demogràfichi. Gh'é chi pénsa ch'a sôla l'economîa da Cìnn-a a no bàsta pe fâla divegnî 'na superpoténsa, e ch'o pàize o l'à mêno fòrsa militâre e infloénsa colturâle di Stâti Unîi. Segóndo l'IRENA, i investiménti da Cìnn-a 'nsce l'energîa rinovàbile a réndan 'na probàbile futûra superpoténsa 'nte quéll'àrea.
Questioìn sociopolìtiche e dirìtti umâni[modìfica | modìfica wikitèsto]
I ativìsti do Moviménto democràtico cinéize e çèrtidùn ménbri do Partîo comunìsta cinéize àn riconosciûo o bezéugno de rifórme sociâli e polìtiche: scibén che i contròlli econòmichi e sociâli se són molæ de tànto da-i ànni '70, a libertæ polìtica a l'é ancón asæ limitâ. A costituçión da RPC a l'aférma ch'i "dirìtti fondamentâli" di çitadìn inclùddan a libertæ de paròlla, a libertæ de stànpa, o dirìtto a 'n giùsto procèsso, a libertæ de religión, o vôto universâle, e i dirìtti de propiêtæ; però, inta pràtica, nisciùnn-a de ste cöse garantìsce 'na vêa proteçión cóntra eventoâli persecuçioìn da pàrte do stâto. Scibén che gh'é 'n pö de tolerànsa rigoàrdo e crìtiche 'nscê polìtiche do govèrno e 'nsciô Partîo Comunìsta, gh'é l'abitùdine d'adêuviâ a censûa de òpinioìn polìtiche e de l'informaçión, spécce 'nta Ræ, pe evitâ l'açión de grùppo.
Éntro o 2020, a Cìnn-a a l'à progetòu de fornî 'n pontézzo personâ de "Crédito sociâle" a tùtti i çitadìn, insciâ bâze do seu conportaménto: sto scistêma, ch'ò l'é 'n prêuva 'nte çèrtidùn çitæ cinéixi, o l'é conscideròu 'na fórma de sorvegiànsa de màssa con tecnologîa d'anàlixi de Big data. Into 2005, Repòrter Sénsa Frontêe o l'à mìsso a Cìnn-a a-o 159° pòsto 'nsce 167 'nto seu Ìndice anoâle mondiâle da libertæ de stànpa, e a-o 175° 'nsce 180 'nto 2014.
Quélli che mîgran da-a canpàgna a-a çitæ s'atrêuvan de spésso tratæ cómme çitadìn de série B da-o scistêma de registraçión de famìgge Hukou, ch'o contròlla chi peu gödî di agiùtti statâli, ma 'n pö de tàsce rurâli són stæte ridûte ò abolîe da-i prìmmi ànni 2000, e ciù servìççi sociâli són stæti destinæ a-i abitànti de canpàgne.
Ànche çèrtidùn govèrni, agençîe de stànpa èstere, e ONG crìtican regolarménte e polìtiche cinéixi 'nscî dirìtti civîli, con difûze violaçioìn di dirìtti civîli, cómme inprexonaménto sénsa procèsso, abòrti forsæ, confescioìn forsæ, tortûa, limitaçioìn di dirìtti fondamentâli, e ûzo ecescîvo da pénn-a de mòrte. O govèrno o soprìmme e protèste e manifestaçioìn ch'o conscìdera potençiâli minàcce a-a "stabilitæ sociâle", cómme prezénpio e protèste de ciàssa Tiananmen into 1989.
A l'inìçio, into 1992, o Falun Gong o l'êa insegnòu publicaménte; into 1999, quànde gh'êa ciù ò mêno 70 milioìn de praticànti, iniçiâva a persecuçiòn do Falun Gong, con arèsti de màssa, detençioìn fêua da lézze, e se pàrla ascì de tortûe e amasaménti de detegnûi. O stâto cinéize o végne spésso acuzòu de represcioìn insce làrga scâ e violaçioìn di dirìtti umâni 'nto Tìbet e 'nto Xinjiang, con violénte òperaçioìn de poliçîa e sopresción religiôza.
A-o mêno 'n milión de ménbri da minorànsa mosulmànn-a di oigûri o l'é stæto prexonê 'nte cànpi de prexonîa de màssa, ciamæ "Céntri d'educaçión e alenaménto da vocaçión" e costroîi 'nte l'aministraçión do Segretâio Generâle Xi Jinping, dónde se voéiva cangiâ o penscêo polìtico di prexonê, e seu identitæ, e-e seu credénse religiôze. Into Zenâ 2019, e Naçioìn Unîe àn domandòu de poéi intrâ diretaménte 'nti cànpi de prixonîa, dòppo ch'avéivan riçevûo "rapòrti credìbili" 'nsciô fæto che gh'êan 1,1 milioìn de prexonê tra oigûri, cazàchi, Hui e âtre minorànse étniche. O stâto o l'à ànche tentòu de controlâ o flùsso de informaçioìn inscê tenscioìn into Xinjiang, metténdo in prexón i ménbri de famìgge di giornalìsti foestê pe intimidîli.
O govèrno cinéize o rispónde a-e crìtiche enfatizàndo a créscita – rispètto a-i ànni '70 – do stàndard de vìtta, de perçentoâli de alfabetizaçión, e de l'aspetatîva de vìtta, óltre a-i megioaménti 'nta secuéssa 'nsciô lòu e 'nti sfòrsi pe contegnî i dezàstri naturâli, cómme e contînoe pìnn-e do Sciùmme Azùrro. In pö de polìtichi cinéize se són diciaræ favorévolil a-a democratizaçión, méntre âtri són ciù conservatôi. Són stæti fæti gréndi sfòrsi de rifórma: prezénpio, into Novénbre 2013, o govèrno o l'à anonçiòu 'n ciàn pe alascâ a polìtica do fìggio ùnico e abolî o progràmma de rieducaçión atravèrso o travàggio, ch'o l'avéiva riçevûo tànte crìtiche, scibén che i grùppi pe-i dirìtti umâni fàn notâ che i cangiaménti de quést'ùrtimo són sorviatùtto de faciâ. Inti ànni 2000 e 'nti prìmmi ànni 2010, o govèrno cinéize o l'é stæto sénpre ciù tolerànte vèrso e ONG ch'òfran soluçioìn pràtiche e eficénti a-i problêmi sociâli, ma st'ativitæ a rèsta streitaménte regolamentâ. A scitoaçión rigoàrdo i dirìtti umâni a l'é pezoâ dòppo o 2012, quànde Xi Jinping o l'é divegnûo Segretâio generâle do Partîo Comunìsta Cinéize.
Segóndo 'na stìmma do Global Slavery Index, into 2016 gh'êa ciù de 3,8 milioìn de persónn-e – o 0,25% da popolaçión – che vivéivan inte "condiçioìn de scciavitù modèrna", tramêzo i quæ gh'é de vìtime do tràfego d'êsei umâni, travàggio forsòu, maiézzi forsæ, travàggio minorîle, e travàggio forsòu inpòsto da-o stâto: tùtte ste cöse, fêua che l'ùrtima, són ilegâli. O scistêma statâle de travàggio forsòu o l'êa stæto formalmènte abolîo 'nto 2013, ma no l'é ciæo fìnn-a che pónto. O scistêma penâle cinéize o l'inclùdde fàbriche de travàggio forsòu, céntri de prexonîa, e cànpi de rieducaçión, tùtti insémme dîti Laogai. I prexonê no són pagæ, e i familiâri àn da mandâghe palànche; chi se refûa de travagiâ végne picòu, de vòtte fìnn-a mòrte. Tànti di prexonê són discidénti polìtichi ò religiôxi. Harry Wu, ch'o l'êa stæto prexonê, o l'à filmòu d'arescôzo a scitoaçión 'nto Laogai, e o l'é stæto acuzòu de ladronìsso de segrétti de stâto, e condanòu a 15 ànni de prexón, ma dòppo 66 giórni o l'é stæto trasferîo 'nti Stâti Unîi.
Fòrse militâri[modìfica | modìfica wikitèsto]
Con 2,3 milioìn de trùppe atîve, l'Ezèrcito Naçionâle de Liberaçión (ENL) o l'é atoalménte a ciù grànde fòrsa militàre do móndo, comandòu da-a Comisción militâre centrâle (CMC). A fòrsa militâre de risèrva da Cìnn-a a l'é a segónda ciù grànde do móndo, dòppo quélla da Coréa do Nòrd. L'ENL o conscìste de Fòrse de tæra, a Marìnn-a, e Fòrse aéree e-e Fòrse misilìstiche.
Segóndo o govèrno cinéize, a spéiza militâre do pàize 'nto 2017 a l'êa de 151,5 miliàrdi de dòlari, a segónda ciù âta do móndo, ànche se o rapòrto spéize militâri/PIL o l'é sótta a mêdia mondiâle. Però, segóndo çèrtidùn aotoritæ – tramêzo e quæ o SIPRI e l'Ofìçio do Segretâio da Diféiza di Stâti Unîi – a Cìnn-a a no diciâra i sò vêi livélli de spéiza militâre, che saiéivan mólto ciù âti de quélli ofiçiæ.
Séndo riconosciûo cómme 'n stâto con àrmi nucleâri, a Cìnn-a a l'é consciderâ 'na grànde poténsa militâre regionâle, e 'na potençiâle superpoténsa militâre. Segóndo 'n rapòrto do 2013 do Dipartiménto da Diféiza di Stâti Unîi, in Cìnn-a ghe saiéivan tra i 50 e i 75 ICBM, ciù 'n pö de SRBM: rispètto a-i âtri quàttro ménbri permanénti do Conséggio de secuéssa de Naçioìn Unîe, a Cìnn-a gh'à capaçitæ de proieçión de fòrsa limitæ. Pe pónn-e remédio, a Cìnn-a a l'à avòu a sò prìmma pòrtaérei 'nto 2012, e gh'à 'n'inportànte flòtta de sotomarìn, tramêzo i quæ ghe són sotomarìn nucleâri e lansamìsili balìstichi. A Cìnn-a a l'à ànche stabilîo 'na ræ de relaçioìn militâri co-i pàixi èsteri che s'atrêuvan lóngo i percórsi marìtimi ciù inportànti.
Inti ùrtimi decénni, a Cìnn-a a l'à fæto gréndi pàssi avànti 'nta modernizaçión de sò fòrse aéree, acatàndo aérei da conbatiménto rùsci cómme o Sukhoi Su-30 e produxéndo i pròppi – cómme i Chengdu J-10 e J-20, e i Shenyang J-11, J-15, J-16 e J-31 –, e louàndo a-o svilùppo de 'n aéreo stealth e de numerôxi droìn da conbatiménto. L'avansaménto di armaménti de interdiçión aérea e marìtima àn acresciûo a minàccia ségge da-a prospetîva do Giapón ségge da quélla di Stâti Unîi.
A Cìnn-a a l'à modernizòu ànche e sò fòrse de tæra, rinpiasàndo i vêgi cârarmæ de derivaçión soviética con mólte variànti do cârarmòu Type 99, e svilupàndo i sò scistêmi de batàggia C3I e C4I pe megioâ e seu capaçitæ de goæra digitâle. In ciù, o pàize o l'à svilupòu (ò òtegnûo) mólti avansæ scistêmi misilìstichi, tramêzo i quæ gh'én mìsili anti-satèlite, mìsili da croxêa e ICBM nucleâri lansæ da sotomarìn. Segóndo i dæti de l'Institûo Internaçionâle de Riçèrca 'nsciâ Pâxe de Stocólma, a Cìnn-a a l'é diventâ o tèrso ciù grànde esportatô d'àrmi do móndo tra o 2010 e o 2014 – co-in aoménto do 143% rispètto a-o perîodo 2005–2009 –, e a l'é diventâ o segóndo, sorpasàndo a Rùscia, into 2020. Fonçionâi cinéixi àn anonçiòu 'n aoménto de spéize militâri fìnn-a 173 miliàrdi de dòlari 'nto 2018. Inte l'Agósto 2018, a Cìnn-a a l'à testòu o sò prìmmo xêuo ipersònico: l'Académia Cinéize de l'Airodinàmica Spaçiâle a l'à afermòu ch'a prêuva a l'à avûo sucèsso, co-o consegoiménto de 'na velocitæ de Mach 6 da pàrte do velìvolo Starry Sky-2, ch'o peu trasportâ mìsili nucleâri.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Cinn-a


c: text/html

text:
Domande frequente
Sta pagina a l’arrecheugge çerteduñe de domande ciù frequente che ne ven fæto in sciô ligure.
Sciâ l’an de atre domande? Sciâ peuan scrivine à l’adresso info@conseggio-ligure.org.
Cös’o l’é o ligure?
Pe ligure s’intende l’insemme di parlæ da Liguria, compreiso e forme locale do Prinçipato de Monego e de communitæ tabarchiñe inte isoe da Sardegna.
Sciben che a denominaçion stòrica pe-e varietæ linguistiche da Liguria a l’é zeneise, a-a giornâ d’ancheu a forma ligure a l’é apreuvo à guägnâse unna çerta preferensa, mascime into mondo scientifico.
Comme fâ pe imprende o ligure?
O ligure a l’é unna lengua façile da imprende, mascime pe unna persoña ch’a parle za unn’atra lengua romansa comme l’italian, o franseise ò o spagnòllo. A megio strategia a l’é quella de bollâse e mettise à leze e sentî di contegnui, e provâ à parlâ e scrive ascì.
Ben ben de prinçipianti, mascime quelli che no an a poscibilitæ de sentî parlâ o ligure in cà, se conçentran sorvetutto in sciô scrito sensa dâ a mente a-o parlâ. Come pe tutte e lengue, compreiso l’italian, o scistema de scrittua o no peu arrivâ à representâ tutte e sfummatue de prononçia e da còcina de un locutô de lengua moæ. Ascì ben che gh’é unna gran quantitæ de propòste per scistemi de grafia ciù o meno fonetichi, passâ tròppo tempo à conçentrâse in sce questi aspeti o l’à o reisego de portâ à un fäso senso de seguessa e à de fòrte mancanse inta seu competensa da lengua. O nòstro conseggio o l’é donca quello de no stâ à trascuâ a lengua parlâ.
Inta pagina di materiali emmo arrecuggeito unna serie de materiali in lengua de qualitæ erta, conseggiæ pe chi veu imprende: libbri, cansoin, stöie curte e contegnui de atra natua.
Quæ o l’é o ligure che se deuvia chì?
Inte sto scito se deuvia a varietæ de ligure parlâ inta primma çittæ da region: o zeneise çittadin. A l’é a sola varietæ de ligure con unna produçion letteräia continua da-o secolo XIII fin a-a giornâ d’ancheu. Pe-o prestigio ch’o s’é guägno into corso di secoli, o zeneise o l’à de fæto, tra i parlæ da Liguria, a poxiçion de lengua letteräia e de parlâ commun.
Comme se scrive o ligure?
A longa stöia do zeneise comme lengua scrita a l’à portou inti secoli a-o formâse e à l’evoluçion de un scistema de scrittua. A grafia deuviâ inte sto scito a l’é donca quella da tradiçion letteräia da Liguria, basâ in sce quella di giornali zeneixi di urtimi trei secoli.
E normative ortografiche preçise deuviæ en quelle stæte misse à ponto da un comitato de giornalisti, scrittoî e academichi pe-a pagina in zeneise do giornale «Il Secolo XIX» e pe atre iniçiative (Parlo Ciæo: la lingua della Liguria, à cua de A. Acquarone, 2015, De Ferrari).
Gh’é de differense tra «ligure» e «zeneise»?
Comm’emmo mensunou chì de d’ato, fin à unn’epoca assæ reçente l’aggettivo «zeneise» (italian genovese, franseise génois etc.) o se deuviava ancon pe referîse à l’insemme di parlæ da Liguria, da Spezza à Ventemiggia (ò fiña Monego). Ancheu, in cangio (mascime a-o livello scientifico), se tende à ciammâ «zeneixi» quelle varietæ do çentro da region ciù influensæ da-a varietæ da capitale, mentre «ligure» o l’é deuviou pe fâ referensa a-i parlæ da region in areo. Ma ancon a-a giornâ d’ancheu, giusto pe fâ un exempio, no l’é infrequente (mascime inte de atre lengue che no l’italian) leze les parlers génois pe ‘i parlæ da Liguria’.
Gh’é de differense tra o zeneise e o savoneise?
Sciben che in antigo o savoneise o l’ea ciù vixin a-e varietæ parlæ inta porçion ponentiña da region che a-o zeneise, a-a giornâ d’ancheu o parlâ de Zena e quello de Saña en squæxi pægi apreuvo à l’influensa e a-o prestigio do zeneise (inteiso, inte sto caxo, comme parlâ da capitale da region). Tra o parlâ de Zena e quello de Saña d’ancheu no gh’é ciù differense che tra quello de Zena e quello de Ciavai, e ben de spesso çerte caratteristiche do savoneise d’ancheu (comme a velarizzaçion de -[aː]-) s’attreuvan inte tante atre parte da region ascì, anche inti ponti assæ vixin à Zena.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Guæra Méscico-Americann-a
A Guæra Mescico-Americann-a (1846 - 1848), dïta ascì "Guæra mescicann-a" (The Mexican War) inti Stati Unïi e "Intervento nord-american" (la intervención norteamericana) o "Guæra do 47" (la guerra del 47) in Mescico, a l'e stæta combattûa tra e doe naçioin a seguito de l'annescion do Texas a-i Stati Unïi into 1845. O Mescico o no l'aveiva reconosciûo a secescion do Texas into 1836, e o l'aveiva sempre conscideròu unna provinsa rebelle.
A guæra a l'è stæta guagnâ da-i Stati Unïi e a ciù importante conseguensa a l'è stæta a Cescion Mescicann-a, grassie a-a quæ i Stati Unïi s'han piggiòu i teritöi che ancheu son:
E parte di teritöi attuali de:
Âtri progettiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Guæra Mescico-Americann-a


text:
Caffa
Caffa (in rüscio: Фeoдocия; in ucrain Фeoдociя; in tatar: Kefe) notta cumme Feodosia, u l'é 'n portiu e 'na lucalitæ de vilezatûa in Crimêa. Pe tanti séculi Caffa a l'é stæta 'n impurtante culònia zeneize intu Mâ Neigru, in sciâ penisula da Crimêa ch'a l'ea cunusciüa cu-u numme de Gazaia.
Stöia
Pe çirca duì séculi, quella che inchö a l'è a çitæ Ucraìna de Feodosia a l'è stæta unn-a de ciü impurtanti çitæ de l'Euròpa Mediterànea, ciamâ Caffa, rivandu anche demugraficamente ai livélli de 'na capitäle d'Imperu cumme Bizansiu. Täle impurtansa a gh'è vegnüa da e attivitæ du mercantesä d'i Italliæn, p'ou ciü Zeneixi, pé via d'a feliçe puxisiùn du portiu (in sciâ grande via setentriunäle de cummerciu intra u Catài e u levante europeu).
A l'avisu d'u storicu Heyd, u l'è Mangu-Timur-Khan (Mongka-Temur) ch'u permétte ai mercanti Zeneixi d'occüpä e tære dunde poi a se svilüppiâ a çitæ de Caffa, mettìnduse d'acordiu con liätri pe ch'i puréssan custruìvighe de ca' e di fùndeghi pe-e mercansìe.
I Zeneixi i scéglian, vexin a-e ruvinn-e de l'antìga Theodosia, à burgä de Kafà, paiséttu de pescuèi de puxisiùn custiéra invidiabile.
A ciü pärte d'a storiugrafia a däta a fundasiùn zeneize de Caffa (che scinn-a a inchö a rèsta efetivamente oscüa) a nu primma du 1266, ben che quarche funte a riferisce de 'na presensa stabile zà diversi anni primma. A partî d'oua u nasce e u se svelüppa in müggiu d'ätre culònie zeneixi in tütta a Criméa, e a regiùn a riviâ a avèi, a sentî dî u Murzakevic, ben in miliùn d'anime.
A culònia, e, a röa, tütti i ätri insediamenti che pe' çirca 200 anni i gh'e orbitiàn in gìu, a l'aviâ avégniménti altèrni pe' acadimenti ciü o menu cunusciüi; mensiunemmu chi u mazzu du 1308, quande doppu 8 meixi de assediu da pärte de Toqtai Khan, i Zeneixi brûxan a çitæ pe' nu dâla in t'e man d'u suveràn tärtaru sö nemigu, e i scappan pe' mä, per poi turnä (nu tantu ciü tärdi) cu-u successure Uzbekh Khan.
Caffa, a "Reginn-a du Mä Grande", a l'è famusa anche pe i fünesti avegnimènti de'n'ätru assediu: cumme u l'a scrîtu Michel Balard, che rendemmu chi in tradusiùn zeneize, "a primma guæra biulògica a l'è nasciüa intra u 1346 e u 1347 sutta e miagge de inn-a culónia zeneize inscê rive du Mä Neigru". Difêti i sun i assedianti de Caffa, cun Jani Beg u sö cappu, che, pocu tempu primma d'êse custrèiti a levä l'assediu a-a çitæ, flagelæ da u morbu de prüxe pestìfere purtæ da l'estrêmu Levante ch'i an za taccô a Tann-a vegnìndune za da Sarai e Astracàn, i caccian cu e catapürte i sö surdatti mòrti appestæ indrentu a-e miagge da çitæ.
I cafioti cun a ciü gran sprescia i caccian i mòrti in mä, ma pe' ninte: e prüxe e a Yersinia pestis i 'ndiàn deré ai mercanti ch'i lascian u portiu in diresiùn du Punente, e qarcosa cumme a tersa pärte d'a gente d'Europa a ne muià.
Sta pärte de l'imensu mundu de culónie zeneixi, du quäle Caffa a l'è stæta un di çentri ciäve, a l'avià fin sulamenti cun l'invaxùn türca ottumann-a: a flotta de Keduk-Ahmet-Pascià a intra inte Caffa, vendüa da u Cumüne de Zena (pin de puffi gestiunäli) a u Bancu de San Zorzu da oramäi inn-a vintenn-a d'anni (doppu u bloccu du Bosfuru ch'u n'è vegnüu da-a fin de l'Imperu Bisantìn, intu 1453), u primmo de zûgnu du 1475.
Aministrativamente Caffa a dipendeiva da Pera e a l'æa guvernä da in cunsule zeneize faxente funsiuìn di cunsuli, puistae e capitagni du Populu de Zena in te in primmu mumentu, poi, cu a vegnüa di duxi perpetui, faxente in ta sustansia (sci bèn che nu in ta furma) e funsiuìn dügäli.
U se pö sensa puìa dî che, pe natüa de mercansìe, u nu ghe n'æa unn-a ch'a nu passesse pe u portiu de Caffa, ch'u l'ea ascì ün di ciü frequentæ pe cattä e vénde scciâvi. Da u puntu de vista d'i investimenti de capitäli in palanche e beni, a çitæ a l'è stæta ün d'i empori cumerciäli ciü ricchi e vivi d'u tardu mediu evu cun in declìn ch'u cumensiä cun a framentasiùn pulìtica du Levante cuntinentäle e a mancansa de següessa d'i traspórti intra u Mä Grande (Mä Neigru) e a Cinn-a (u Gattäiu, o Catai, scinn-a a Canbalìg, saieva a dì Pechìn).
Int'u periudu zeneize, sci cumme pói in te quellu türcu ottumàn, Caffa a l'è anche stæta sede de zécca.
Notte
- ↑ De iure
Atri progetti
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Caffa


c: application/xhtml+xml

text:
A bella de Torriggia, con sento galanti a l'e morta figgia, A bellezza no fa buggî a pugnatta, A biscia a l'addenta u ciarlattan, A bon intenditô, poche parolle, A bonn-a serva no manca padronn-a, A botte a da do vin ch'a l'ha, A boxia a l'ha e gambe curte, A can vêgio no se ghe dixe: a cuccio, A castagna a l'ha a cua, chi a tocca a l'e a sua, A cavallo giastemmou ghe luxe u pei, A cavallo regallou no s'ammia in bocca, A chi conta e pegue u lû ghe e mangia, A chi ha famme u pan u pâa lazagne, A chi ha pan no manca can, A chi me da do pan ghe diggo puæ, A consolazion di dannæ a l'è d'ese tanti in compagnja, A croxe cô u pan a se pæu supportâ, A fainn-a du diâ-u a diventa brenno, A fûga di Zeneixi a dûa trei giorni, A grazia a confonde a bellezza, A l'erboo zembo tutti se gh'attaccan, A lingua a batte dove u dente dœue, A miscion con a galêa, lascia l'ommo comme u l'êa, A morte no perdonn-a a nisciun, A muæ pietosa fa a figgia tignosa, A muggê di atri a pâ sempre ciù bella che a so, A muî e a pagâ ghe sempre tempo, A necescitæ a non ha lezze, A nœutte a l'e a muæ di pensamenti, A ogni oxello u so nio l'è bello, A ognun ghe pâ belli i so, A panza pinn-a se discôre mêgio, A pessa e u pontetto, manten u ricco e u poveretto, A poco per votta s'e fæto Zêna, A primma a se perdonn-a, a seconda a se bastonn-a, A primma tempesta a l'e quella da man, A primma votta a se fa anche a so puæ, A recheita a l'e pêzo da malattia, A rôba a l'e de chi se a gode, A rôba du commun, l'e rôba de nisciun, A rôba vêgia a risparmia a bonn-a, A salute no ghe dinnæ da poila pagâ, A San Martin, metti man a-u bottixin, A San Micchê, a castagna pe u sentè, A San Micchê, a merenda a va in sê, A San Micchê, e strasse san d'ammê, A San Micchê, i oxellee son in pè, A Sant'Andria, u freido sciappa a pria, A scienza a ven da-a montagna, A so ua a ven pe tutti, A stæ di Santi, se a no ven doppo a ven avanti, A testa a l'e a mêgio da bestia, A tutto ghe rimedio fœua che a-a morte, A un bello fusto ghe sta ben tutto, A unn-a donna ben majâ, sciuga presto a so bugâ, A veitæ a l'e unn-a sola, A veitæ a ven sempre e galla, A vorpe a perde u peì ma non u vizio, A zoventù a l'e a bellezza de l'âze, A-a barba cannua, fantinetta ghe sta dúa, A-a biscia viva no manca tann-a, A-a Madonna da Candelora, de l'inverno ne semmo fora; ma a ciœve, e a nevâ, quaranta giorni han ancon da passâ, Adaxo barbé che l' ægua a scotta, Ægua cada e serveziâ, se guarisce da ogni mâ, Ægua che cure no porta veleno, Ægua e fœugo, presto se fan lœugo, Ægua mennûa a l'inganna u villan, pâ che no ciœuve e a ghe bagna o cabban, Ægua queta derrûa i ponti, Aggiutta i tœu e i âtri se ti pœu, Ai Santi, merda in bocca ai oxellanti, Ai Santi se veste i fanti, a San Martin i grendi e i piccin, Ai Santi vêgi no se gh'assende ciù candeje, Aja de fissûa, aja de seportûa, Aja rossa, o che ciœve o che buffa, Ambasciatò no porta' penn-a, Amixi scì, ma tabacco nò, Ammortou u lumme, tutte e donne son uguali, Amô de zoventù fœugo de paggia, Anchrœu a mi, doman a ti, Anchrœu in figua, doman in seportua, Arvî u l'ha trenta, se ciuvesse trentun, no ghe saiva mâ nisciun, Ata o bassa, d'arvî l'e Pasqua, Au ciæu da candeia u cannevasso pâ teia, A-u mondo no ghe n'e un dio de netto, A-u primmo d'arvî, unn-a burla a se pœu dî, Avardite da-i ægue cuæ…
Bandêa vêgia onô de capitannio, Baxia e spassa, ninte attacca, Baxio de bocca u cœu no tocca, Beata quella cà, che de vêgio a ne sà, Beati i urtimi, se i primmi han discrezion, Bella botta no ammazza oxello, Bella vigna poca ûga, Bello in fascia, brutto in ciassa, brutto in fascia, bello in ciassa, Ben fæto pe forza no vâ unn-a scorza, Bezeugna batte u ciodo finn-a che n l'e câdo, Bezeugna dâ unn-a botta a-u sercio, e l'altra a-a botte, Bezeugna fâ de necescitæ, virtù, Bezeugna fa u passo secondo e gambe, Bezeugna mangiâ pe vive, no vive pe mangiâ, Bezeugna navegâ secondo u vento, Bezeugna peâ a quagia senza fâla criâ, Bezeugna piggiâ a balla a-u botto, Bezeugna piggiâne de câde e de freide, Bezeugna portâ rispetto a-u can pe u padron…


text:
Categorîa:Politica
Quésta categorîa a l'arechéugge e vôxe che pàrlan de l'argoménto: Politica.
- Wikimedia Commons a contêgne 'na categorîa in sce l'argoménto Categorîa:Politica
Sotocategorîe
Quésta categorîa a contêgne e 7 sotocategorîe indicæ chi de sótta, pe 'n totâle de 7.
C
- Càppi de Stâto (10 C, 2 P)
D
- Diritto Amministratïo (6 P)
F
- Forme de Governo (5 P)
P
- Partiti Politici (5 P)
- Politica Internaçionâ (7 C, 2 P)
S
- Stato (1 C, 1 P)
T
- Teritöi coloniali (1 C, 6 P)
Pàgine inta categorîa "Politica"
Quésta categorîa a contêgne e 28 pàgine indicæ chi de sótta, in sce 'n totâle de 28.


text:
O nòstro campo o l’é o digitale inte tutta a fòrsa do termine.
Into nòstro nomme gh’é un ponto fermo e unna vixon do futuo, perché beseugna tegnî conto che inte ste cöse cangia tutto de maniman, da un sô à l’atro.
L’é dex’anni che travaggemmo co-a convinçion che un o l’à delongo quarcösa da imprende, de öcaxoin pe fâ megio, pe mette in discuscion e seu seguesse.
Niatri semmo de l’idea che sta chì a segge a mainea boña d’aggiuttâve à deuviâ a-o megio e tecnologie che fan giâ o mondo a-a giornâ d’ancheu. Da-o web a-e app, da-i software che î fan camminâ fin a-e creaçioin artistiche che de sti tempi son a frontea a ciù avansâ do multimedia.
Te ô lì, derê à tutte ste cöse ghe semmo niatri, quelli di ritræti: o ligamme [l’interfaccia] tra o futuo e a realtæ da giornâ d’ancheu.
O l’è tempo de App
E app son apreuvo a cangiâ o nòstro mondo. A poscibilitæ che ne dan d’intrâ inti nòstri programmi tutti i momenti, donde e quande se n’à de beseugno e co-i dispoxitivi che un o l’à con lê: pe quello e app son unna mäveggia pe-o travaggio in scî mercoei, pe savei e cöse, pe demoâse. Un mezo inandiou apòsta pe quello che serve.
L’é za do bello che semmo di meistri à inandiâ e à mette sciù e appricaçioin che cuan e che dan a mente a-o travaggio de industrie ò di restoranti, quelle che stan apreuvo a-i scistemi informatizzæ e a-e ræ, quelle che fan mette à giorno in sciô momento i dæti che s’à beseugno.
Ma semmo meistri ascì inte appricaçioin che ve dan à viatri, e nòstre casañe, o mezo d’intrâ e de mantegnîve in relaçion co-e vòstre, de casañe, e d’attrovâne de atre.
O l’é un regio ch’o cangia tutti i momenti: pe dâghe delongo apreuvo ghe mettemmo o nòstro tempo e e nòstre fòrse, che l’é comme dî a creativitæ e a competensa into settô de l’informatica di nòstri òmmi e de nòstre dònne.
Web, a ræ a l’é libertæ
Unna vòtta gh’ea i coscì diti sciti veddriña. Ean comme de brosciue, ma sensa papê e sensa costi de stampa: servivan pe fâ conosce unna dita ò un serviçio. A-a giornâ d’ancheu un scito o l’é tutta unn’atra cösa, gh’è ciù travaggio e ciù informaçion. Segondo niatri o l’è un mezo ch’o serve à mette in libertæ de fòrse, à mette in atto de idee che donca arrestavan serræ inta cantia.
Un scito web o no saià guæi bon s’o no nasce da l’incontro tra a casaña e a sò agençia, che stabiliscian insemme, e fin da-o prinçipio, quello che beseugna fâ pe arrivâ donde se veu, coscì da inandiâ a-o megio l’architettua e i contegnui do mæximo scito.
O Web o l’é a scintexi d’unna mainea digitale de pensâ o travaggio e a communicaçion, o l’é a cogniçion de comme tutti i momenti cangia a lengua de imagine e o lescico, o l’é conoscensa da pscicologia de persoñe.
Un scito, aloa, o l’é tante atre cöse a-o de là da presentaçion e da lengua ch’o deuvia, o no l’è solo un mezo pe dî e cöse fito e ben, o no l’é solo un bello spaçio elettrònico pe fâ di commerci.
Un scito, a-a giornâ d’ancheu, o l’é esprescion da vòstra identitæ.
Programmi taggiæ in sce mesua
Ascì into mondo digitale, con tutta a seu tecnologia, gh’é tanto spaçio pe-i artexen. Tutto sta, se capisce, à capî quello che s’intende con sta definiçion.
Pe dîne uña, s’inandiemmo e se mettemmo sciù da niatri i software che “informan” i sciti, e i produti digitali ch’exibimmo a-e nòstre casañe. Di software fæti in sce mesua, taggiæ in sciâ persoña: di software che pròpio pe quello no son a mæxima cösa de quelli tutti pægi che s’attreuvan in gio. A l’é uña de cöse che ne fan differenti da-i atri, e a vëgne feua da-a mainea de travaggiâ ch’emmo delongo tegnuo.
Coscì, quelli che travaggian con niatri san che peuan contâ in sce un intelocutô ch’o s’accapisce e ch’o ghe tegne à quello ch’o fa, e ch’o no l’à atro inta testa.
Coscì comme un sartô o piggia e mesue a-a seu casaña, a-a mæxima mainea niatri demmo a mente a quello che gh’é inte ’na dita, e dapeu ghe femmo o scito adòsso comme un vestî.
A no l’é costion de spende ciù dinæ, ma de spendili megio.
Multimedia, l’arte de cangiâ in megio
O multimedia o l’è un spaçio delongo in espanscion. Niatri, l’é pe coscì ch’ammiemmo comme i scistemi se parlan e combaxan tra de lô, pe poei dâ a-e nòstre casañe de idee che ghe fassan guägnâ a partia e che ghe pòrtan de novitæ, tanto inte l’imagine comme into profito.
O bon incontro tra unn’impreisa e e persoñe co-e quæ a veu avei da fâ o l’é un valô ch’o se domanda delongo de ciù, inte fee, into mondo de l’arte, inte butteghe e fiña inti club.
Multimedia o veu dî delongo de ciù riescî à “sentî” a realtæ de cöse inte tutto o seu ëse.
De tecnologie a-o serviçio di nòstri sensci e de emoscioin che poemmo fâ vive. E dâ un valô ancon ciù fòrte a-a vòstra imagine. À savei cangiâ in megio, se ghe guägna delongo. E intanto, se capisce, semmo apreuvo à inandiâ ascì di zeughi e de forme de promoçion animâ pe tutti i tipi de spaçi, web, mòbile, social network, e de presentaçioin in multimedia de quelle ciù chi core.
Perché quello che voemmo fâ, o l’é aggiuttâve a communicâ inta megio mainea.


text:
Auföggio
Laurus nobilis (L., 1753), comuneménte conosciûa cómme auföggio (öféuggio segóndo a grafîa ofiçiâ, ôuföggiu in savonéize, auribàga in vintimigiôzo, lauru in monegàsco), a l'é 'na ciànta, ch'a apartegne a-a famìggia de Lauraceae[1].
DescriçionModìfica
AspettoModìfica
L'artéssa a pö arivâ a 15 metri; spesso però o se presenta comme un sempliçe arbusto o custo. E föggie sun perscistenti, trattandose de unn-a cianta sempreverde, àn forma lançeolâ e superfiçie coriacea. I sciui sun dioici de un cô tendente a-o giano. I früti sun di ballìn (drupe) neigri, ellittici; a sümenza a l'ha de gròsse cotiledoni. E parti da cianta cuntegnen un öio essençiale.
Distribuçión geograficaModìfica
L'auföggio o l'ea presente in ta flora da region do Mâ Mediterraneo zà dürante l'era terçiaria. Segundo çerti, o saieva poi sparìo, pe esse riportòu in tempi storici in Greçia e in Italia dall'Asia Minore. Unn'atra teoria a o dâ comme endemico in ta nostra penisola.
ÜtilitæModìfica
E föggie sun dövie in cüxinna, mentre e drupe servan pe a preparaçión de liquuri.
Significòu allegòricoModìfica
In te l'antighitæ questa cianta a l'ea sacra a Apollo, comme ricorda o mito de Apollo e Dafne. L'auföggio o vegniva associòu ai poeti e ai vinçitoi.
NòtteModìfica
- ↑ (EN) Laurus nobilis, in sce powo.science.kew.org. URL consultòu o 2 màzzo 2021.
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Laurus nobilis
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce Laurus nobilis


text:
Salta (Argentinn-a)
Salta a l'è 'na çittæ d'Argentinn-a, capolêugo da provinsa do mæximo nomme e ûnna de ciû importanti do nòrd-òvest do pàize.
A s'attrêuva a est de Andes, inta valle de Lerma, a circa 1.187 metri inscio livello do mâ.
De reçente a l'ha cresciûo scinn-a cômprende diverse lôcalitæ vexinn-e, conformando o dïto Gran Salta.
Fôndä o 16 arvî 1582 da-o spagnòllo Hernando de Lerma, attualmente a g'ha 'na popolassiôn de 462.051 abitanti (2001).
I paisaggi do nòrd-òvest argentin, a sêu architettûa coloniâ e a sêu coltûa da mûxica folk argentinn-a sôn attrattivi ògni vòtta ciû ûzufrûti da-a sêu crescente indûstria tûrìstega.
Conlìgamenti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Salta


text:
Gardo
Carduus (L., 1753), comuneménte conosciûo cómme gàrdo, o l'é 'n génere de ciànte ch'a apartegne a-a famìggia de Asteraceae, difûzo inte l'Eoröpa, l'Àfrica e l'Àzia[1]. Gàrdo o l'è ascì o nómme comùn de divèrse spêce de piànte, usæ in coxìnn-a.
Descriçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
Tàscionomîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Into génere Carduus gh'è 92 spêce[1], ma no bezugna fâ confuxón co-o nómme comùn de çèrtidùnn-e ciànte: defæti vàrie spêce són comuneménte conosciûe cómme gàrdo ma a fàn pàrte de âtri géneri, prezénpio:
- Gàrdo sànto: o sò nómme scentìfico o l'è Centaurea benedicta ((L.) L., 1763), dónca o l'è inclûzo into génere Centaurea.
- Gàrdo mariàn: o se trêuva into génere Silybum, co nómme scentìfico Silybum marianum ((L.) Gaertn., 1791).
- Spinón: variêtæ de Cynara cardunculus, o l'è clasificòu cómme C. cardunculus var. sylvestris
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Carduus
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce Carduus


text:
Martin Luther King
Martin Luther King, Jr. nasciûo Michael King Jr. (Atlanta, Georgia, 15 de zenâ 1929 - Memphis, Tennessee, 4 de arvî 1968) o l'ea un pastô da gêxa batista e un ativista into fronte do movimento pe-i diritti civîli pe-i çitadìn afroamerichén. O Martin Luther King o l'ha senpre mantegnûo unn-a posiçión fermamente no violenta, anche inti momenti ciú dûi e teizi da lòtta civile.
Ideâli[modìfica | modìfica wikitèsto]
No-Violensa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Democraçîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
O Martin Luther King o vedeiva a lòtta pe i diritti civîli comme unn-a realizaçion pinn-a do ideâle democratico. A tâ propòxito pœ êse inportante recordâ quarche frâze di seu discorsci, prezenpio:
"A democraçîa transformâ da papê sotî a spessa açion a l'è a ciú grande forma de governo in sciâ tæra." (Montgomery, Alabama, 5 dixenbre 1955)
"Unn-a de ciù grandi glòrie da democraçîa o l'è o diritto de protestâ pe un diritto." (Montgomery, Alabama, 5 dixenbre 1955)
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Martin Luther King


text:
Leva (fixica)
Unna Leva a l'è formä da un corpo rigido che o giä in gio a un punto o un asse, ciammou fulcro. In te dui punti da leva agisce a forsa rexistente da vinçe e a forsa motrice che a serve a vinçe a forsa rexistente.
Tütte e macchine in to senso fixico do termine deriven da a combinazion de dui tipi fondamentali: o Cian Inclinou e a Leva.
Equilibrio[modìfica | modìfica wikitèsto]
A leva a l'è in equilibrio solo se o momento da forza motrice rispetto ao fulcro o l'è pægio e opposto ao momento da forsa rexistente.
Macchine semplici basæ in sce o prinçipio da leva[modìfica | modìfica wikitèsto]
In sce o prinçipio da leva se basa e carrucole, i verricelli, i paranchi, e banse (ma no o dinamometro).
I trei generi de leva[modìfica | modìfica wikitèsto]
A segunda da posizion relativa de fulcro, forsa rexistente e forsa motrice se distingue trei generi de leva:
- Primmo genere, con o fulcro ao çentro. A pö esse vantaggiosa, svantaggiosa o indifferente a segunda da distanza de due forse dao fulcro.
- Segundo genere, con a forsa rexistente ao çentro: A l' è sempre vantaggiosa.
- Terso genere, con a forsa motrice ao çentro. A l'è sempre svantaggiosa.
Vôxe corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Colegamenti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce leva


text:
Repùblica de Piza
A Repùblica de Pîza, conosciûa ascì cómme Prìmma Repùblica Pizànn-a, a l'é stæta 'n antîgo Stâto indipendénte existîo da-o sécolo XI a-o XV. Vèrso l'ànno 1000 Pîza a l'êa diventâ unn-a de ciù inportànti repùbliche marèn italiànn-e.
A repùblica pizànn-a a l'é nasciûa into sécolo XI quànde, into 1081, l'imperatô Rîco IV o l'à concèsso a-a çitæ o dirìtto de elézze i sò raprezentànti. Into 1153 a Repùblica a s'é goâgnâ a pìnn-a outonomîa polìtica. Iniçialménte Pîza a l'à intescificòu i sò tràfeghi in sciô Mâ Mediterànio e a l'à finîo pe scontrâse ciù vòtte con l'Emirâto de Sicìlia e a-e prìmme a l'à pigiæ (985) ma dòppo a l'à goâgnòu into 1005 a Réggio Calàbria, into 1034 a Böna inte l'Àfrica setentrionâle, into 1064 a Palèrmo e into 1087 a Mahdia inta Tunixîa d'ancheu. Inte sta sò prìmma espansción, da-a fìn do sécolo XI, Pîza a l'é stæta de spésso aleâ co-a zóvena poténsa di Altavìlla do Régno de Sicìlia, cómme, prezénpio, inta conquìsta de Palèrmo.
Into 1016 Pîza e Zêna, ch'êan aleæ, àn batûo i Saracìn e àn pigiòu quæxi tùtto o contròllo do Mâ Tirén. E dôe Repùbliche marèn àn comensòu ascì a penetraçión prìmma comerciâle dòppo polìtica inta Còrsega e inta Sardégna. In sécolo dòppo àn liberòu e Baleâri e sta spediçión chi a l'é stæta celebrâ into Gesta Triumphalia per Pisanos e inte 'n poêma épico, o Liber Maialichinus, scrîti inti ànni 1113-1115. A Repùblica de Pîza, o quæ pòrto a-a fôxe de l'Àrno, a-o contrâio de quéllo che pò-u ciù se crédde, o no l'êa in sciô mâ, a l'é arivâ a-o màscimo do sò splendô tra o sécolo XII e o XIII; i sò bàrchi controlâvan a ciù pàrte do Meditérànio òcidentâle e centrâle ascì. Ma a rivalitæ tra Pîza e Zêna a s'é agravâ into sécolo XIII e a l'é finîa inta batàggia navâle da Melöia (1284), conbatûa pròpio in fàccia a-o pòrto pizàn, ch'a l'é stæta l'incoménso da fìn da poténsa da çitæ, co-a rinónçia a ògni pretéiza in sciâ Còrsega e co-o dovéi cêde a Zêna 'n pàrte da Sardégna (1299). Pe de ciù, da-o 1323, l'é comensòu a conquìsta aragonéize da Sardégna, ch'a l'à levòu a-a çitæ rossocroxâ o domìnio in scê giudicâti (provìnse) de Cagliari e da Gallura.
Vôxe corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Repùblica de Piza


text:
Riseu (mozàico)
O riseu (nómme che fòscia o vêgne da-o françéize ruisseau, sàiva a dî "riâ", pe mêzo de riseu, "prîa lisciâ"[3]; risso in spezìn, riçö in savonéize, risö in finarìn, rissö in arascìn) o l'é 'n àstrego de riseu mìssi a mozàico, tìpico da Ligùria e de Mentón ascì, de spésso dêuviòu cómme decoraçión di sagroéi de gêxe e di giardìn de vìlle.
L'artexàn che de mestê o fa i riseu o l'é ciamòu o risaieu, méntre a procedûa pi-â sò realizaçión a l'é dîta "astregâ de riseu".
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
A realizaçión de àstreghi de riseu a l'é 'na pratìca bén bén antîga, che se peu fâ remontâ scìnn-a-o II milénio prìmma de Crìsto[4]. Defæti, un di ciù antîghi àstreghi de riseu conosciûi a-a giornâ d'ancheu o l'é quéllo atrovòu a Tirìnto, de etæ micenêa, a quæ realizaçión a l'é stæta stimâ ciù ò mêno a-o 1400 prìmma de Crìsto[5].
Di sécoli dòppo gh'é vàrie testimoniànse de 'sto tîpo de pavimentaçión chi, spécce into Levànte, tra i quæ se peu aregordâ 'n àstrego de riseu da fìn de l'VIII sécolo prìmma de Crìsto a Gòrdio, çitæ da Frîxia, into quæ i riseu són dêuviæ pî-a prìmma vòtta de mòddo da raprezentâ di motîvi e de figûe[5].
In ténpi ciù recénti quésta técnica de pavimentaçión a l'é arivâ in Grêcia, in prinçìpio sénsa prodûe òpere goæi artìstiche (tra o VII e o IV sécolo prìmma de Crìsto) ma svilupàndose pöi in fórme ciù rìcche[5]. Chi a técnica a s'é però fîto evolûa into mozàico a tésere, co-i ciù antîghi àstreghi de riseu che no són arivæ a-o livéllo di vàrri sécoli dòppo di artexén lìguri[3].
O l'é dónca da-a Grêcia e da-e sò îzoe, co-e quæ i mercànti da Repùbrica de Zêna tegnîvan gréndi tràfeghi, che, a partî da-a fìn do Quatroçénto, a l'é arivâ l'inspiraçión pe incomensâ a realizâ di riseu in Ligùria ascì[3]. I riseu, i quæ êan vìsti cómme 'n mòddo ciù fàçile e econòmico d'òtegnî di mozàichi de gùsto grêgo-romàn, sorviatùtto aprêuvo a-o fæto che i materiâli dêuviæ se trêuvan d'in gîo a-o lêugo da sò realizaçión, se són coscì difûxi inta región intrêga, spécce tra o Sèteçénto e l'Eutoçénto[3][6]. Segóndo 'n'âtra tradiçión, l'òrigine di riseu a l'é da védde inta realizaçión de infioræ pe l'òcaxón da fèsta do Corpus Domini, asæ comùn inte tùtta a Ligùria ascì[7][8][9].
Técnica[modìfica | modìfica wikitèsto]
Prìmma de incomensâ a métte i riseu pe tæra a l'é disegnâ a figûa vosciûa, segnàndo o schêma a-o quæ se doviâ anâ aprêuvo. A bâze de 'n riseu, sôvia a-a quæ saiàn mìsse e priétte do mozàico, a l'é pe cóntra fæta da 'na mescciûa de câsìnn-a e porçelànn-a in pôvie[10].
Prìmma de incomensâ a inpî e figûe, són mìsse e priétte de contórno e, scibén ch'o no l'é de lóngo necesâio, o l'é poscìbile che un di lâti de quéste o vêgne louòu co-ina masétta, pe fâlo vegnî ciàn. Pe tapâ eventoâli pertûxi tra i riseu a l'é dêuviâ de l'ænìn, co-o tùtto ch'o peu êse a-a fìn conpatòu pe mêzo de 'n masabécco ascì[10].
E priétte[modìfica | modìfica wikitèsto]
E priétte che fórman o mozàico, arecugéite tra a giæa di rién ò lóngo a rîva do mâ, són de sòlito çernûe a màn in sciâ bâze da sò tìnta e da sò dimensción. Pe de ciù, a dimensción de prîe a l'é inportànte a segónda do diségno da realizâ; defæti, prezénpio, pe figûe ciù conplèsse ghe veu di riseu ciù picìn. Âtro paràmetro inportànte o l'é ligòu a l'ûzo de prîe ciù ò mêno apisûe, dæto che quélle ciù lisciæ se trêuvan sôlo inte l'ænn-a do mâ méntre quélle da sciùmme de sòlito són mêno levigæ da-a corénte[11].
Âtro fatô inportànte o l'é o colôre de prîe, fæto che, in sciâ bâze de disponibilitæ locâli, o l'à portòu a avéi riseu de tìnte despægie in pòsti diferénti:
- O giànco o l'é òtegnûo da vàrie prîe, in particolâ da-e quàrsiti (ciù dûe) e da càlciti e màrmi (ciù ténie). Insémme a-o néigro a l'é a tìnta ciù comùn e a l'à 'na grànde variabilitæ, aprêuvo a-a prezénsa de âtri minerâli con colôri diferénti. Pe 'sto fæto chi o l'é 'n colôre indicòu pe avéi de conpoxiçioìn ciù rìcche, ma o no l'é o ciù mêgio pe diségni giömétrichi[11].
- O néigro o l'é òtegnûo da-e prîe conosciûe cómme òfioliti, in particolâ da-a serpentinite, ànche lê comùn inte tùtta a Ligùria. A ògni mòddo o néigro ascì o l'à 'na çèrta variabilitæ, anàndo da-a tìnta squæxi pûa de prîe arecugéite d'in gîo a Zêna, a quélle 'n pö ciù vèrdi da Rivêa de Levànte. A fòrma ciù indicâ pe-e prîe de 'sta tìnta chi, bén bén ciù dûe de quélle giànche, a l'é quélla òvâle, raxón pi-â quæ spésse vòtte vêgnan dêuviæ priétte da Rivêa de Ponénte, ciù levighæ. Insémme a-o giànco, a ciù pàrte di sfóndi di riseu a l'é fæta con 'sta tìnta chi[11].
- O grîxo, scibén ch'o l'é mêno difûzo de âtre tìnte, o l'é òtegnûo da-e prîe ciù comùn de tùtte, ö sæ di calcæ co-in âto contegnûo de màrna, tra i quæ se peu aregordâ l'inportànte prîa do Prementón, bâze pi-â costruçión de tùtto o céntro stòrico de Zêna. Dêuviòu sorviatùtto inta Rivêa de Ponénte, o grîxo o l'é indicòu pe-i riseu ciù rùsteghi, sénsa di diségni particolæ[11].
- O vèrde o l'é òtegnûo da çèrte òfioliti tìpiche do Ponénte, con quélle "prîe turchìnn-e" che fòscia àn dæto o nómme a-o Pàsso do Turchìn ascì. A sò conscisténsa a l'é a mæxima de quélle néigre e de sòlito són dêuviæ sôlo in de pàrte picìnn-e di riseu[11].
- De rósci ghe n'é dôe tìnte inportànti, unn-a ciù scûa e l'âtra de 'n colôre ciù açéizo. O prìmmo o se trêuva in de câve da Rivêa de Levànte e o l'é òtegnûo da-o famôzo màrmo rósso de Levànto méntre o segóndo, ciù ciæo, o se trêuva sôlo d'in gîo a-o pónto into quæ a Gravéggia a se càccia into riàn Lavàgna. 'Sti doî colôri chi són asæ comùn inti riseu de quélle pàrte da Rivêa de Levànte mèntre, pe cóntra, són dêuviæ sôlo pe di detàggi into rèsto da región[11].
Galerîa d'inmàgine[modìfica | modìfica wikitèsto]
O famôzo riseu de Cànpo Pizàn
Detàggio do riseu de Sàn Bertomê da Certôza, 1572
O riseu do Santoâio da Madonétta, 1732
Riseu do Santoâio da Madònna da Còsta, a Sanrémmo
O riseu da baxìlica de Sàn Michê Arcàngiou, a Mentón
O riseu da gêxa de Sànta Margàita de Söi, co-o stémma do comùn
Riseu da gêxa de Sànta Giùlia de Lavàgna, con de priétte in rósso scûo ascì
Detàggio do riseu de l'ötöio de Sànt'Êmo a Bonasêua, con de priétte rósso ciæo
'Na ciasétta intrêga atregâ de riseu a Castigión
'N riseu mescciòu a de ciàppe e di moìn a Sebórca
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (IT) O riseu de Turchìnn-e, in sce mosaicodiciottoli.wordpress.com. URL consultòu o 21 frevâ 2022.
- ↑ (IT) Storia di un Palazzo… di un Ponte… di un Re… di un risseu.., in sce amezena.net. URL consultòu o 21 frevâ 2022.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 (IT) O riseu, in sce mosaicodiciottoli.wordpress.com. URL consultòu o 21 frevâ 2022.
- ↑ (DE) Dieter Salzmann, Untersuchungen zu den antiken Kieselmosaiken [Studies on the ancient pebble mosaics], Mann, 1982, ISBN 3-786-11300-9.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 (IT) Stöia de l'àstrego de riseu, in sce mosaicodiciottoli.wordpress.com. URL consultòu o 21 frevâ 2022.
- ↑ (IT) Pavimenti a risseu si cercano gli allievi, in sce ricerca.repubblica.it, 4 zùgno 2000. URL consultòu o 21 frevâ 2022.
- ↑ (IT) Il risseu di Santa Sabina a Trigoso, in sce terrediportofino.eu. URL consultòu o 21 frevâ 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 10 frevâ 2013).
- ↑ (IT) Risseu, i tappeti dei ciottoli liguri, in sce liguriainfo.it, 20 màzzo 2012. URL consultòu o 21 frevâ 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 23 màzzo 2013).
- ↑ (IT) Francesca Vulpani, I risseu, testimonianza di fede e laboriosità delle genti di Liguria (PDF), Corriere Fontanabuona e Levante. URL consultòu o 21 frevâ 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 25 frevâ 2014).
- ↑ 10,0 10,1 (IT) Marco Del Soldato, Riseu de Ligùria, in sce archeominosapiens.it, 9 frevâ 2020. URL consultòu o 21 frevâ 2022.
- ↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 11,5 (IT) E prîe, in sce mosaicodiciottoli.wordpress.com. URL consultòu o 21 frevâ 2022.
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Il sagrato di S. Maria Assunta di Camogli : il "risseu": pavimento di Liguria, Récco, MeCa, 1998.
- (IT) Sara De Maestri, Pietre a secco nell'imperiese: ciottoli e rissêu, Zêna, Universcitæ di Stùddi de Zêna, Dipartiménto de edilìçia, urbanìstica e ingegnerîa di materiâli, 2000.
- (IT) Prïe de Mâ - La Liguria dei Rissëu da Portofino a Moneglia, HiroAndCo, 2017.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce riseu
Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) 'N scîto dedicòu a-i riseu, in sce mosaicodiciottoli.wordpress.com. URL consultòu o 21 frevâ 2022.
- (IT) Marco Del Soldato, Riseu de Ligùria, in sce archeominosapiens.it, 9 frevâ 2020. URL consultòu o 21 frevâ 2022.
- (IT) Filmìn ch'o fa védde a realizaçión de 'n riseu, in sce youtube.com. URL consultòu o 21 frevâ 2022.