text:
Repùbrica de Zena
A Repùbrica de Zêna (IPA: /ɾe'pybɾika de 'ze:na/, in latìn: Res Publica Genuensis ò Ianuensis; in italiàn: Repubblica di Genova), conosciûa scìnn-a-o 1528 cómme Comûne de Zêna (in latìn: Compagna Communis Ianuensis) e da-o 1580 cómme Serenìscima Repùbrica de Zêna, a l'è stæta pe setteçento ànni unn-a naçión sovrann-a e indipendente de l'Euròpa, che con alterne fortùnn-e a l'à segnòu a stöia do continénte. Réizase indipendente into 1096 (co-o sò primmo dûxe e poæ da pâtria Scimón Bóccanéigra), a Repùbrica a l'aiva dovûo combàtte cóntra Pisa e Veneçia e a s'êa espansa in tùtto o Mâ Mediterànio.
Teritöi conquistæ
A Repùblica de Zêna, inta stöia, a l'à esteizo o sò domìnio diretto in sci segoénti teritöi: Liguria e çèrte zöne vixinn-e (tra e quæ in particolâ l'Otrazovo), a Còrscica, Gorgonn-a, Cravæa, Çipro, Scîo ò Chîo, Samo, Galata ò Pêra a Costantinopoli, Sebastopoli, Cénbalo, Soldaia e Caffa in Crimea, Moncastro ò Maurocastro into Mâ Neigro, Tann-a into Mâ Magiô (ancheu dîto Mâ d'Azov) e Tabàrca in Tunixia.
A prìmma Croxâ a l'à portòu i Zenéixi into céntro do Móndo, dónde se dȇve a lô a conquìsta de Geruzalèmme (Præpotens Genuensium præsidium), dónde acquìstan colònie e mercoéi, dónde incàscian richésse straordinâie. Dòppo a vitöia da Melòria in sce Pîza e quélla de Córsola in sce Venéçia, o Mâ Néigro o l'é praticaménte in lâgo zenéize! A Crôxe de Sàn Zòrzo a dòmina in sciô Mâ Mediterànio, e o Bànco de Sàn Zòrzo o l'ariviâ a manezâ 'n patrimònio asæ ciù grànde de quéllo de ciù inportànti cazàdde ouropȇe, che a-o Bànco domandiàn de spésso palànche e agiùtti. Asestâ in mòddo segûo in scî mónti a-e sò spàlle e lóngo e dôe Rivȇe, tra Mónego e Pòrtovénere, Zȇna a da a-o sò domìnio de tæra a fórma da Región che conoscémmo ancheu. E sò colònie, i sò contàtti inte tùtto o móndo, e sò rótte mercantîli ghe dàn quélla richéssa e quélle conpeténse che restiàn inta stöia scinn'a-a ancheu. I fæti stòrichi internaçionâli e o dovéi çercâ nȇuvi mercoéi comerciâli pòrtan i Zenéixi fȇua da-i lìmiti cazænghi do Mediterànio. Són in Cìnn-a, a-a córte di Móngoli, són a-e Canâie e a-o Càppo Vèrde, costézan l'Àfrica vèrso sùd: sorvetùtto són in Spàgna de dónde partiâ o sò çitadìn ciù famôzo pe andâ a çerca de 'na rótta nȇuva pe-e Ìndie, e in càngio o descreuviâ in Nȇuvo Móndo: l'América.
Stöia
A Repùblica de Sàn Zòrzo
A prìmma Croxâ o l'à portòu i Zenéixi into céntro do Móndo, dónde se dȇve a lô a conquìsta de Geruzalèmme (Præpotens Genuensium præsidium), dónde acquistàn colònie e mercoéi, dónde incàscian richésse straordinâie. Dòppo a vitöia da Melòria in sce Pîza, quélla de Córsola in sce Venéçia, o Mâ Néigro o l'é praticamente in lâgo zenéize. A Crôxe de Sàn Zòrzo a dòmina in sciô Mâ Mediterànio, e o Bànco de Sàn Zòrzo o l'ariviâ a manezâ 'n patrimònio asæ ciù grànde de quéllo de ciù inportànti cazàdde ouropȇe, che a-o Bànco domandiàn de spésso palànche e agiùtti. Asestâ in mòddo segûo in scî mónti a-e sò spàlle e lóngo e dôe Rivȇe, tra Mónego e Pòrtovénere, Zȇna a da a-o sò domìnio de tæra a fórma da Región che conoscémmo ancheu. E sò colònie, i sò contàtti inte tùtto o móndo, e sò rótte mercantîli ghe dàn quélla richéssa e quélle conpeténse che restiàn inta stöia scinn'a-a ancheu. I fæti stòrichi internaçionâli e o dovéi çercâ nȇuvi mercoéi comerciâli pòrtan i Zenéixi fȇua da-i lìmiti cazænghi do Mediterànio. Són in Cìnn-a a-a córte di Móngoli, són a-e Canâie e a-o Càppo Vèrde, costézan l'Àfrica vèrso sùd: sorvetùtto són in Spàgna de dónde partiâ o sò çitadìn ciù famôzo pe andâ a scrovî 'na rótta nȇuva pe-e Ìndie, e in càngio o descreuviâ in Nȇuvo Móndo.
O Sécolo di Zenéixi
I rapòrti fra Zȇna e a Penîzoa Ibérica àn 'na sòlida tradiçión ch'a coménsa co-a liberaçión da çitæ de Tortôza da-i Môi da pàrte di zenéixi (1148), a pàssa atravèrso i rapòrti co-o Pòrtogàllo do rè Gioâne I e, in particolâre, co-a famìggia Zenéize Pesàgno (costrutoî de bàrchi e navegànti) pe arivâ a quéllo ch'o vȇgne ciamòu in spagnòllo “El siglo de los genoveses” (o Sécolo di Zenéixi) conpréizo a fȇa goæra ch'a l'à vìsto o prevaléi di Aragonéixi into domìnio do Mediterànio Òcidentâle e in Sardégna.
O no l'é 'n câxo chò-u Cristòffa Colónbo o foîse in Spàgna. E o no l'é 'n câxo che i Zenéixi, di quæ ciù de 'n tèrzo o vivéiva in Spàgna, da ste sò bâze, spécce da Sevìggia, manezésan i tràfeghi richìscimi che ne vegnîvan da-i teritöi do Nȇuvo Móndo che i spagnòlli stâvan conquistàndo. Pèrso o Mâ Néigro e e colònie into Levànte a caxón di Tùrchi, i Zenéixi àn capîo ch'aviéivan dovûo spostâ de 180° i sò interèsci comerciâli, gjâ i éuggi da Levànte a Ponènte cómme avéiva fæto o Colónbo e, in càngio, sostitoî e spéçie con l'argénto che, se dîva, o nascéiva in América, o luxîva a Sevìggia ma o finîva asoteròu a Zȇna.
O scìnbolo de sto procèsso chi o l'à nómme Andrîa Döia, Poæ da Pâtria zenéize, òmmo de fidùccia de l'inperatô Càrlo V, ch'o l'à saciûo zugâ con quésto gròsso flùsso econòmico e o l'à dæto a-a Repùblica risòrse econòmiche e strutûe polìtiche che són duæ scinn'a-a Napolión.
O declìn scinn'a Napolión
A Repùblica, inadàtta a zugâ 'na sò polìtica èstera, a vîve sciorbîa inte l'òrbita spagnòlla e a ne gestìsce e finànse pe 'n lóngo perîodo, a-o mànco scìnn-a quànde gh'é quarcösa da aministrâ. Ma e richésse spagnòlle, coscì cómme a sò poténsa, vàn amermàndo e pe l'Inpȇro Ibérico, atacòu da l'Olànda e da l'Inghiltæra, Zȇna a no sèrve ciù e a vȇgne mìssa da pàrte. Sénsa l'agiùtto spagnòllo, a Repùblica Oligàrchica a rèsta izolâ, asfìtica e esclûza da-i tràfeghi inportànti; a proviâ a fâ 'na spediçión inte l'Indonézia pe çercâ 'n âtro futûro, ma o tentatîvo o vȇgne fermòu da-i Olandéixi. Into Mediterànio a prezénsa di Barberéschi e l'incapaçitæ de poéli conbàtili, i tràfeghi che no réndan ciù perché òua tùtto gîa vèrso l'Atlàntico, i mercoéi de lóngo ciù pövei fàn in mòddo chi-â prezénsa zenéize a no l'é che l'ónbra de quéllo ch'a l'ȇa 'na vòtta. Pe de ciù, a Repùblica a se dȇve difénde da-i Françéixi a-i quæ a l'é costréita a cȇde a Còrscica, e da-i Piemontéixi che vȇuan a región pe poéi avéi 'n avertûa in sciô mâ. A Repùblica de Sàn Zòrzo a no l'é bónn-a a renovâse e a pàssa coscì i ùrtimi ténpi da sò stöia a difénde a sò indipendénsa da-i Savöia e a conbàtte pe tòcchi picìn da sò tæra con nómmi famôxi de marchezâti e principâti ma pövei e picìn cómme mandìlli. A nìnte sèrvan fæti cómme quélli do Balìlla se no sôlo cómme inùtili prȇuve d'òrghéuggio. In sciâ fìn arîva o Napolión ch'o scancèlla tùtto, o a trasfórma in Repùblica Lìgure pe pöi anétila a-a Frànsa. Pe 'n schèrso do destìn, a scancelâ l'ùrtima de Repùbliche Marén o l'é stæto un ch'o poéiva beniscìmo ȇse 'n sò fìggio: de fæti a Còrscica a l'é stæta vendûa a-i Françéixi l'ànno prìmma da nàscita do Napolión che coscì o l'é nasciûo françéize.
Govèrno
Fórme de govèrno
A stöia de Zêna e da sò repùblica a pœ êse ricostroîa atravèrso i anâli do Càfaro (do XI sécolo) e di outoî vegnûi dòppo ch'àn continoòu o racónto. Gràçie a ste òpere chi l'é poscìbile segoî l'evoluçión no sôlo da Repùblica ma da sò fórma de govèrno ascì[2]. 'Na ciæa descriçión de cómme i contenporànni sentîvan a particolâ fórma d'òrganizaçión do stâto zenéize a l'è quélla scrîta da Mattê Senarga (dûxe da-o 1595 a-o 1597) into sò Discórso in sciâ çitæ e a Repùblica de Zêna[3]:
Da-o pónto de vìsta da fórma de govèrno, a stöia da Repùblica zenéize a vén spartîa inti çìnque perîodi chi sótta scrîti:
- Perîodo di Cónsoli: a fórma ciù "democràtica"; a l'iniçia co l'efetîvo consegoiménto de l'indipendénsa e l'instituçión da Compagna Communis into 1099.
- Perîodo di Poistæ: pasàggio divegnûo necesâio co-o crésce de l'instabilitæ inta prìmma fórma da Repùblica. A l'é a fìn do govèrno “democràtico".
- Perîodo di Capitànni do pòpolo: pasàggio obligatöio a caxón de 'na nêuva fórma d'instabilitæ pe córpa de lòtte fra i "ranpìn" e i "mascheræ".
- Perîodo di Dûxi a vìtta: o coincìdde co-o sécolo de màscimo splendô da Repùblica, scibén ch'o l'é stæto o govèrno ciù outoritâio de tùtti.
- Perîodo di Dûxi in càrega sôlo doî ànni: l'ùrtimo da stöia da Repùblica indipendénte; inte sti ànni chi a s'é fæta ciù fòrte a fórma de govèrno aristocràtica.
De ciù, pe tùtta a sò stöia, inta Repùblica a gh'è stæta a tradiçión che o clêro o no poéiva ricrovî càreghe pùbliche[4]. In particolâ e tàppe de l'evoluçión do Stâto zenéize, segóndo a fórma de govèrno adotâ, són e segoénti.
Da segnalâ che, inte l'ùrtimo perîodo scìn a-o 1797, a repùblica a vêgne governâ ségge da dûxi ségge da governatoî foestê, quànde a l'êa sotomìssa a âtri stâti. Pe-o cùrto perîodo depoî a liberaçión da-o domìnio françéize, da-o 26 arvî 1814 a-o 7 zenâ 1815, gh'è stæto ascì 'n govèrno provizöio ch'o l'àiva cómme prescidénte Gêumo Særa.
Instituçioîn de govèrno
Dûxe
A Zêna o dûxe o l'êa 'na figûa centrâle de l'ordinaménto da Repùblica, institoîa a partî da-o 23 dexénbre 1339, aprêuvo a-a crîxi do precedénte scistêma di capitàni do pòpolo, da Scimón Bóccanéigra, elezûo con dignitæ a vìtta.
O scistêma di dûxi inta repùblica mainâ zenéize o duiâ scìn a-a fìn da stöia da repùblica aristocràtica, avegnûa into 1797 con l'invaxón napoliònica e a creaçión da Repùblica Lìgure. De ciù quésto perîodo se pœ divìdde inte âtri doî intervàlli: defæti, co-a rifórma de Drîa Döia do 1528, cómme za acenòu, s'êa pasòu da 'n scistêma a dûxi con dignitæ a vìtta a avéi dûxi elezûi ògni doî ànni. A ògni mòddo quésta càrega a l'è stæta storicaménte spartîa tra dötræ de famìgge ciù inportànti da çitæ; sorviatùtto i Fregoso (con 13 dûxi, sôlo into perîodo da dignitæ a vìtta), i Adorno e i Döia.
A livéllo de tìtolo pe tànto ténpo o Dûxe de Zêna o vêgne conscideròu cómme o dùcca da çitæ, e dónca sotostànte (pe-o ciù fórmalménte) a l'Inpeatô do Sâcro Româno Inpêro, sotomisción formâle ch'a finiâ co-o Zane Françesco Brignoe, gràçie a 'na rifórma di tìtoli co-a quæ i Dûxi saiàn conscideræ pægi a tùtti i âtri càppi de stâto. De ciù, scìn a-a sò cesión a-a Frànsa do 7 zùgno 1746 e da l'elevaçión de quésto teritöio a-o ràngo de régno, i Dûxi avéivan o tìtolo de rè da Còrsega ascì, dónca êan ofiçialménte "Dûxe e Rè da Còrsega".
Gràn Conséggio e Consegétto
Quésti doî òrgani són stæti institoîi ànche lô co-a rifórma do 1528 vosciûa da Drîa Döia, o quæ o l'avéiva incaregòu 12 riformatoî de creâ 'n nêuvo scistêma de govèrno pe garantî 'na magiô stabilitæ a-a Repùblica de Zêna. Prìmma de tùtto o vêgne cangiòu o nùmero di abèrghi, aomentòu da 23 a 28 con l'amisción de 5 cazàdde de nobiltæ ciù recénte: i Giustinién, i Promontöio, i Sòuli, i De Frànchi e i Di Fornæ, òua scrîti a-o Liber Nobilitatis Genuensise[5][6].
Riformòu o scistêma di abèrghi saián dónca introdûti i doî Conséggi, conpòsti da raprezentànti a dignitæ anoâle, che fonçionâvan a-a segoénte manêa[5]:
- o Gràn Conséggio o l'êa formòu da 400 conponénti, estræti a sòrte tra l'elénco di scrîti a-o lìbbro da nobiltæ e o se riunîva inta sâla prinçipâ do Pâxo, dîta pròpio Salón do Gràn Conséggio.
- o Consegétto o l'êa pe cóntra conpòsto da 100 ménbri, estræti a sòrte tra i raprezentànti do Gràn Conséggio, e o dispónéiva de doî divèrsci saloîn pe-e riunioîn. Defæti, de stæ, o se riunîva inte 'na sâla do Pâxo afaciâ vèrso nòrd, dîta "Consegétto de stæ", méntre d'invèrno o se spostâva inte 'n âtra, espòsta a sùd e dónca ciù câda, dîta "Consegétto d'invèrno".
I conponénti do Gràn Conséggio avéivan ànche o conpîo de elêze, da quànde a sò càrega a l'èa divegnûa bienâle, o Dûxe[7], o quæ o saiâ afiancòu da doî grùppi de consegê. O prìmmo o l'êa formòu da 8 senatoî, e o l'avéiva fonçioîn legislatîve, méntre o segóndo, conpòsto de 8 procuæ, o l'avéiva sorviatùtto fonçioîn de gestión finançiâia. Conpletâva l'ordinaménto giurìdico da Repùblica de Zêna o sò prinçipâ òrgano giudiçiâio, o Magistrâto di Màscimi Scindicatoî, o quæ o l'avéiva l'inportànte conpîo de controlâ che tùtti i âtri òrgani governatîvi rispetéssan a lézze[5].
Depoî l'introduçión de quésta rifórma ghe saián çèrtidùn novitæ (prezénpio into 1547 co-a rifórma do Garibetto ò co-e leges novae do 1576)[8][9], ma se tratiâ prinçipalménte de cangiaménti con rigoàrdo a-i mòddi de eleçión a-i conséggi ò a-a conpoxiçión di lìbbri da nobiltæ, méntre a strutûa òrganizatîva da Repùblica restiâ fondamentalménte a mæxima scìn a-a chéita da repùblica aristocràtica, avegnûa into 1797[10].
Da-i Anâli de Agostìn Giustiniàn (1424) in scî posediménti zenéixi
O fæto l'é che Zêna inte quélli ténpi a fâva, e a frequentâva asæ o tràfego de mercançie into levànte, e a posedéiva in sce l'îzoa de Cîpro a çitæ de Famagósta, a posedéiva l'îzoa de Scîo, e a çitæ de Pêra, e into Mâ Pòntico (Mâ Néigro) ò sæ into pónto Eosîno ciamòu da-a génte Mâ Magiô a posedéiva a tæra ciamâ Samàstro, ch'a l'é inte l'Anatòlia, inte quélla pàrte che i Latìn ciàman Pònto e Bitìnia, e da-arénte a-o sciùmme Parthémio ciamòu da-i antîghi Amìstris, a posedéiva inta Tàorica Chersonésso (a Crimêa), che quélli vegnûi dòppo àn ciamòu Tartàia e Gazàia, o Cébalo, Soldàia, Càffa, e a Gòthia (Dâcia), ch'o l'é o pàize abitòu, segóndo quéllo che dîxe i abitànti mæximi ò sæ quéllo che rèsta de l'ezèrcito chò-u Gofrêdo de Bogión o l'à portòu in Tæra Sànta, e o parlâ da génte de Gòthia o gh'à ancón de scimilitùdini co-a léngoa françéize, e inta Palùdde Meòtide (Meòçia), ò sæ into mâ da Tària a posedéiva a tæra de Tànn-a da-arénte a-a fôxe do sciùmme Tànai, ch'o l'é quéllo ch'o fa da confìn fra l'Àzia e l'Ouröpa. E inta tæra ciamâ o Cöpa, inte quélla palùdde ascì, a gh'avéiva giurisdiçión, e inte tùtte e sorvedîte tære a sò presénsa a l'êa asæ grànde, cómme féugge de l'èrbo ch'a l'êa a Repùblica, e se trafegâva ascì in Scinöpi (Scinöpe), in Trapezónda (Trebizónda), in Savastòpoli (Sebastòpoli), e into Bòsforo, e co-i Scignôri de quélli pòsti a Repùblica a gh'avéiva inportànti acòrdi, e dapertùtto a ghe mandâva Cónsoli, scrivén, e âtri ofiçiâli.
Nòtte
- ↑ Védde Monetaçión zenéize ascì
- ↑ Donaver, 1975, p. 87
- ↑ Donaver, 1975, p. 88
- ↑ Ricci, 1999, p. 77
- ↑ 5,0 5,1 5,2 Donaver, 1965, pp. 154-158
- ↑ (IT) Il “Liber Nobilitatis Genuensis” e la storia della famiglia Giustiniani, in sce giustiniani.info. URL consultòu o 29 arvî 2021.
- ↑ Olivieri, 1860, pp. 204-208
- ↑ Donaver, 1965, pp. 167-168
- ↑ (IT) Pier Guido Quartero, Quelle congiure ordite per impadronirsi del potere di Genova, in sce ilgiornale.it, 23 frevâ 2012. URL consultòu o 29 arvî 2021.
- ↑ Donaver, 1965, pp. 175-179
Bibliografîa
Anâli stòrici
- Caffao da Rustego de Caschifelon, Annæ do Caffao e di só sucesôî (1099-1293), Zêna, 1109-1293. Véddi ascì [chi]
- Aostìn Giustiniàn, Castigatissimi Annali di Genova, Zêna, 1537.
- Òbèrto Fugétta, Delle cose della Repubblica di Genova, Zêna, 1575.
- Iàcopo Bonfadio, Gli Annali di Genova. Dal 1528, che recuperò la libertà, fino al 1550, Zêna, 1586.
- Antönio Rocatagiâ, Annali della Repubblica di Genova di Antonio Roccatagliata, dall'anno 1581 sino all'anno 1608, Zêna, 1608 (1° ed. a stànpa do 1837).
- Féipo Màia Cazón, Annali della repubblica di Genova del secolo decimosesto, Zêna, 1758.
Sàggi
- (IT) Giunio Carbone, Compendio della storia Ligure dall'origine fino al 1814, 2 vol., Zêna, Emanuelle Carbone e C., 1837.
- (IT) Agostino Olivieri, Monete e medaglie degli Spinola, Zêna, co' tipi del R. I. de' sordo-muti, 1860.
- (IT) Federico Donaver, Storia di genova, Zêna, Renzo Tolozzi Editore, 1965.
- (IT) Domenico Castagna, Genova nella storia, Zêna, Lala, 1971.
- (IT) Michelangelo Dolcino, Storia di Genova nei secoli: duemila anni di civiltà ligure, Zêna, Pirella, 1974.
- (IT) Federico Donaver, Storia della Repubblica di Genova, Zêna, Mondani, 1975.
- (IT) Gino Benvenuti, Storia della Repubblica di Genova, Milan, Mursia, 1977, ISBN 88-42-58634-X.
- (IT) Claudio Costantini, La repubblica di Genova, Turin, UTET, 1986.
- (IT) Enrico Basso, Genova: un impero sul mare, Càgiai, CNR, Istituto sui rapporti italo-iberici, 1994.
- (IT) Franco Maria Ricci, Repubblica di Genova, Milan, 1999.
- (IT) Teofilo Ossian De Negri, Storia di Genova: Mediterraneo, Europa, Atlantico, Firénse, Giunti, 2003, ISBN 88-09-02932-1.
Vôxe corelæ
Âtri progètti
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Repùbrica de Zena


c: text/html

text:
Template:T
E instruçioìn segoénti són contegnûe inta sottapàgina Template:T/man (modìfica·cronologîa)
Quésto template o serve pe segnalâ che 'na vôxe l'è stæta sôlo parçialménte tradûta inta léngoa lìgure. Va inserîo in çìmma a-a vôxe (ò a-a seçión).
Ûzo
O template domanda 'n paràmetro prinçipâ:
léngoa=l'indicaçión da léngoa da-a quæ dêve êse finîa a traduçión. ATENÇIÓN: a paròlla "léngoa" l'è sotointéiza, dónca l'agetîvo va inserîo a-o feminìn.
I âtri doî paràmetri sun facoltatîvi (ma a ògni mòddo forteménte consegiæ):
argoménto=argoménto generâle into quæ l'è conpréiza a vôxe (ez. istöia, giögrafîa...). L'è ascì poscìbile specificâ 'n segóndo argoménto, azónzendu
|argoménto2=...òpû
|arg2=...
dæta=dæta inta quæ a traduçión l'è stæta iniçiâ, inte l'òrdine méize ànno (ez. lùggio 2022 pe-o méize atoâle)
Ezénpio
Ezénpio de inseriménto:
{{T|léngoa=xxx|argoménto=xxx|dæta=méize ànno}}
L'òrdine de sti tréi paràmetri chi inta scintàsci l'è indiferénte a-i efètti do fonçionaménto do template.
Âtriménti se pœan tralasciâ e etichétte, inserindu diretaménte i valoî di paràmetri, ma inte sto câxo chi l'òrdine duviâ êse rispetòu:
{{T|léngoa|argoménto|méize ànno}}
Co-o paràmetro
coménto= ò azónzendu 'n paràmetro anònimo, l'è poscìbile inserî 'n cùrto tèsto pe de spiegaçioîn.
Vôxi corelæ
Dæti pe VisualEditor
A tabélla TemplateData chi de sótta a l'é contegnûa inta sotapàgina Template:T/TemplateData (modìfica·cronologîa)
Template pe segnalâ che 'na vôxe l'è stæta sôlo parçialménte tradûta inta léngoa lìgure. Va inserîo in çìmma a-a vôxe (ò a-a seçión).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Goæra de sucescion aostriaca
Guæra de succescion aostriaca, conflíto determinao da-a morte de l'imperatô Carlo VI (20 ottobre 1740) e da l'asceiza in sce-o trono asburgico de Maia Texo, so figgia, in virtù da Pramattega Sançion do 1713, approvâ da-i varri stati regionæ da monarchia e da-e potençe œüropee.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
O problema da sucescion o paiva pertanto politicamente risolto, ma o fu riaverto, a doi meixi da-a morte de Carlo VI, da Federigo II de Pruscia, dexidiozo de començâ o so regno (o l'ea montao in sce-o trono o 31 de mazzo) con un prestigioso successo politico, e precizamente con l’estenscion da sovranitæ prusciaña in sce-a Slexia, da lê invasa o 16 dexembre 1740. Doppo a sconfita aostriaca a Mollwitz (10 arvî 1741) a França a l'accordò ogni effettivo appoggio politico a-i faotoî de un smembramento di domiñi ereditæ aostriachi e sorvettutto a-o pretendente prinçipâ a-a S.a., Carlo Alberto, elettô de Bavea, ch'o l'aiva spozao into 1722 Maia Amalia, figgia minô de l'imperatô Gioxeppe I (fræ de Carlo VI). Carlo Alberto, con l’agiutto militâ françeize (a deciaraçion formâ de guæra da parte da França a l'aviâ lœugo però solo inte l'arvî 1744), o començò a guæra de S. vea e propria o 31 de luggio, occupando de sorpreiza Passau.
A-a fin de settembre do mæximo anno o scheamento politico contra Maia Texo o l'ea formalmente completao. Co-a Bavea aveiva concluzo di trattæ d’alliança a Spagna (Nymphenburg, 28 mazzo) e a Sassonia-Polonia (Francoforte, 19 settembre), dividendose in antiçipo e spœugge do nemigo. Solo a Gran Bretagna a l'ascisteiva amigheivemente Maia Texo. Carlo Alberto o l'aveiva intanto occupao Linz, dirizzendose da pœu in sce Praga, dove o fu incoonao re de Boemmia; o 12 frevâ 1742 o fu eletto imperatô ascì. Maia Texo, con l’agiutto preminente di Ungaixi, a poette riorganizzâ into frattempo l’ezercito; l’energica controffensciva aostriaca do zenâ-frevâ 1742 a l'allarmò Federigo II de Pruscia, timoozo che Maia Texo a se voese sotrae, aoa che a sciorte di arme a gh'ea favoeive, a l'impegno, assonto co-o trattao segretto de Kleinschnellendorf (9 ottobre 1741), de cedighe a bassa Slexia. O re de Pruscia o repigiò pertanto a guæra, o sconfisse i Aostriachi inta battaggia de Chotuxitz (17 mazzo 1742) e o l'ótegne l’11 zugno 1742, inti preliminæ de Breslavia, a Slexia e a contea de Glatz. In Italia, Carlo Emanuælo III de Sardegna, da primma aderente a-o blocco antiaostriaco, intimorio da i amie spagnolle in sce-a Lombardia o s'aliò into frevâ do 1742 con Maia Texo. A-a fin do 1742 i aostriachi rientron ascì in possesso de Praga.
L’anno 1743 o portò a un intervento ciu deciso da Gran Bretagna inti affæ œüropei, a-o scianco de l'Aostria e contra e velleitæ egemoniche da França: l’armée pragmatique (costituia da Ingreixi, Hannoverien, Ascien e Aostriachi) a-o comando de Zorzo II a sconfisse o 27 zugno a Dettingen i Françeixi. Quarche meize doppo, o 17 settembre 1743, a diplomaçia ingreize a convinse Maia Texo de l'oportunitæ de concludde con Carlo Emanuælo III o Trattao de Worms, i articoli do quæ prevedeivan a cesciona-o Piemonte de di territoi da Lombardia e do marchezato de Finâ. Questo trattao o segnò o començo de una nœuva fase da guæra. I ligammi tra França e Spagna vègnan ancon ciu streiti co-o coscì díto segondo patto de famiggia de Fontainebleau (25 ottobre 1743), into quæ Luigi XV o s’impegnò a agiuttâ Feipo (da pœu ducca de Parma) inta conquista da Lombardia e de Parma e Piaxença nonché a deciarâ guæra a-a Gran Bretagna; Federigo II ascì o s'avvexinò a-a França, concludendo con questa una formâ alliança (5 zugno 1744). Inta tarda primaveia do 1744 i Françeixi aveivan attaccao con gren forçe i Paixi Basci Aostriachi, ma a manœuvra a fu interrotta da l'ezerçito de Carlo de Loræna, penetrao inte l'Alsàçia.
Questo, a so votta, o fu constreito tuttavia a una preçipitosa retiradda verso i stati ereditæ aostriachi doppo l’improvvisa invaxon da Boemmia da parte de Federigo II (agosto 1744). Federigo o conquistò Praga, ma succescivamente l’arrivo de forçe de Carlo de Loræna o-o costrenze' a evacuâ a capitâ boema (novembre 1744). Inte l'Italia settentrionâ e forçe franco-ispañe, che aveivan çercao de impadronise de Cunnio, fun costreite a retiâse (22 ottobre 1744); inte l'Italia meridionâ invece i ispano-napoliten sorpreizan a Velletri (10 agosto 1744) o generâ aostriaco J.J.K. z Lobkovic, inflizendoghe una dúa sconfita.
Co-a morte de Carlo VII, a-i primmi do 1745, scomparse o pretendente ciu peigoso a l'ereditæ de Maia Texo e co-o Trattao de Füssen (22 arvî 1745), concruzo co-o successô, o peigo bavaize o scentò do tutto: o 15 settembre 1745 a Dieta de Francoforte a reconobbe imperatô Françesco Steva de Loræna, maio de Maia Texo. Verso a fin do mæximo anno Maia Texo, sciu mediaçion da Gran Bretagna, a l'acconsentì ascì a-a paxe con Federigo II: o Trattao de Dresda (25 dexembre 1745) o riconfermava a sovranitæ prusciaña in sce-a Slexia.
Se in Germania fu posto termine a-i combattimenti, inte Fiandre e in Italia l’anno 1745 o fu quello de un sforço decixivo di franco-spagnolli, che a prœuvo a-a vittoia de Maoriçio de Sassonia in sce-i anglo-olandeixi a Fontenay (11 mazzo 1745) ocupon gran parte di Paixi Basci Aostriachi e obligon, inta penizoa, Carlo Manuælo a convegnî in sce di preliminæ de paxe, doppo esise impossessæ de parte do Piemonte e de tutta a Lombardia. A scomparsa de potençe germaniche da-a lotta a semplificò o conflíto: da una parte a França, con Spagna, Nappoli e Zena (ch'a l'aiva aderio o 7 mazzo 1745 co-o Trattao de Aranjuez), da l'âtra l’Aostria, alliâ da Sardegna, da Gran Bretagna e de l'Olanda. L’energia di franco-spagnolli a s'amermò into 1746. In Gran Bretagna, i faotoî do pretendente Charles Edward, sbarcao inta Scòçia into lùggio do 1745, fun definitivamente battui (Culloden, 16 arvî 1746), e in Italia Carlo Emanuælo III e Maia Texo costrinsan o nemigo a sgomberâ o Piemonte e a Lombardia e occupon Zena (7 settembre 1746); solo inte Fiandre e truppe françeixi a-o comando de Maoriçio de Sassonia passon de vittoia in vittoia.
Trattative de paxe tra França, Gran Bretagna e Olanda fun za començæ inte l'aotùnno 1746 e doppo longhi e incostanti negoçiæ fun concluze a Aquisgraña o 18 ottobre 1748 in sce-a base de seguenti claozoe prinçipæ: restituçion de tùtti i territöi conquistæ da-i contendenti; assegnaçion a don Feipo de Borbon di ducati de Parma, Piaxença e Guastalla; ritorno a-o status quo ante do ducato de Modena e da Repubbrica de Zena; renœuvo, a favô da Gran Bretagna, do Trattao de l'Asiento do 1713; conferma da succescion protestante a-o trono ingleize; riconoscimento da Prammatica sançion (succescion de Maia Texo a-o trono asburgico) e riconoscimento de l'imperatô Françesco ascì; assegnaçion a-a Pruscia da Slexia.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Goæra de sucescion aostriaca


text:
Neuve
Nêuve (Neuve in piemuntaise, Neuve-en-Ligurie in française, Novi Ligure in italiàn) l'è 'n cumüne italiàn ch'u gh'à 28.468 abitanti inta Pruvéincia id Lisandria, in Piemónte, u tersu cumüne pe nümeru di abitanti.
Geografìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Nêuve l'è 'na çitò a mêza strò fra Zena e Lisandria, inta región stórica d'Untrazùvu, che 'na vota l'êa "Òta Ligüria" e inchêu l'è "Bòssu Piemónte".
Storia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inte cursu da storia Nêuve gh'à sainpre avüu n'inpurtansa stratégica. L'êa a çitò pü a nord da Repüblica id Zena féin-a ai 1815, quande a Repüblica zenaize l'è stò scancelò e missa intu Regnu id Sardegna. Dopu a l'è stò pruvincia pe cuntu só, fazando pòrte da División id Zena, féin-a ai 1859, quande ei guvernu piemuntaize l'à creó a Pruvinsa id Lisandria.
Pòsti d'interèsse[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Nêuve gh'é ei Museo dei Campionissimi, ch'u l'é 'n muséu da storia da biciclètta dedicó a dui famuzi ciclisti id Nêuve e dinturni: Custànte Girardéngu e Faustu Cóppi. Pöi gh'é anche a piasa da Culegiòta, e chi gh'é 'na puesìa dedicò a sta piasa:
- A piasa e i só palasci
- Me còra e bela piasa
- ti che t'é saimpre stata
- e cö da vegia Növe,
- anche se u taimpu u pasa
- a t'vöiu ancù pü bain.
- perchè u m' pò ch'i t' lasa
- andò a descaméin.
- E quande in mumentéin
- a m' fermu lì a guaciòte,
- e a ser' 'na stisa i ögi,
- u m' pò id arcurdòte
- cmè t'eri ina vóta:
- tranquila e silensiusa
- ti smiaivi in salótu
- indonde tüta a giainte
- a dménga féin-a 'n botu
- a stòva a descurì
- o püra a fò di ceti
- 'n se queli chi surtiva
- da-a mesa de-e mesdì.
- E alura a restu lì
- 'na stisa ancù a sugnò
- e a t' vèdu cunturnò
- da tüti i tó palasci
- bei lüstri e decurè
- da artisti ch'i savaiva
- fò bain u só mesté.
- Isi ernu taimpi bón-ni
- e acsì i só padrón-ni
- ch'i g'aiva i sodi a breciu,
- i n' vraiva che e só chè
- i n' daisa mìa a scabeciu
- Ma pöi i taimpi e i sodi
- - che insöin u vö pü scrusì -
- i son tantu cambiè,
- che si palasci acsì
- da squòsi véinti lüstri
- insöin i-a pü tuchè.
- E alura u s' pö dì,
- me còra e vegia piasa,
- ch'i n' son davai pü lüstri
- ma tantu scalcinè
- da fòse cumpatì
- da tüti quei chi pasa.
- (Angiolino Bellocchio)
Ecunumìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Nêuve gh'é a famuza fabrica id ciculòta "Pernigotti", mentre a fabrica id ciculòta e di ciaplete "Novi" a s' trêuva sübtu fêu 'd Nêuve int'ei cumün id Seravòle.
Cultüa[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Nêuve u's pòrla incù ei nuvàize, in dialettu du zenàize. A cüzéin-a asì l'è principalmainte lìgüre.
Manifestasión-i[modìfica | modìfica wikitèsto]
Feste e fêe[modìfica | modìfica wikitèsto]
Cumünicaçión-i[modìfica | modìfica wikitèsto]
Nóte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Dæto Istat - Popolaçión rescidénte a-o 31 zenâ 2020.
- ↑ Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
- ↑ Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di gràddi/giórno di Comùn pe Región e Provìnsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
Òtri prugetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Neuve


text:
Marche
E Marche son unn-a region de l'Italia çentrâ de un mion e mëzo de abitanti, con capoleugo Anconn-a. A confinn-an a ponente co l'Umbïa e a Toscann-a, a nòrd co l'Emilia-Romagna e a Repùbbrica de San Marìn, a levante co-o mâ Adriatego e a sûd co l'Abrusso e o Lassio.
Capoleughi de provinsaModìfica
I capoleughi de provinsa de Marche son (in ordine arfabético):
NòtteModìfica
- ↑ Òperatîva da-o 1970
- ↑ Dæto Istat - Popolaçión rescidénte a-i 31 de dexénbre 2021.
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Marche


text:
L'ëstùo
L'ëstùo
Î s' nën soun anà. E quëtto vê l'ê për daboun, për papì tournâ. La së capî dë coum la meizoun lî beico, a travers lâ frâ, bè qu'î mountën la châriero. Î lî beico coum, lh'à calqu' jouërn, lour avin beicà lour vaccha s' nen anâ ooub lou maslìe. E lour eullh soun pâ difrënt dë quëlli d' la vaccho pi vëllho, quë së viravën ploûroû e stounà vër l'û dâ teit. Lou teit ê freit euiro. La riano sënto ëncaro lou bouvâl, ma lou trënt dreisà ënt â cantoun atëndo moc dë rulhëntî.
Ma tan' l'ê, barbou Marsèl e dan' Catrino î soun jo s' la vio novo, a atëndre qu' lour filh véne pilhâ lour coza e d'co lour ënsëmp. Il an pâ pourtà grô, tou' soc î pouin laisâ, î ou an laisà din' meizoun: aval a Pineirôl î n'an papì bëzounh. Ënt â placar il an laisà la feisello, ooub sa peiro, e lî toundin p' la toummo frécho, qu' flairën un poc lou mufì, coum d'abituddo. Sû dâ traou dâ fouìe, lh'à ëncaro l'armanac e lou libbre d' lâ chansoun, arënt a la claou d' la miando. E ënt â cantoun, dapè d' la careo, lou burìe atëndo.
La cuzino ê ëncâ chaoudo e, atacà â fouìe, quë doou calqu'an ê dëvëngù un dreisoou, l'ëstùo së beico a la viroun, ooub lh'eulh roû dë soun ûsét. Ma lou fieûc ê belle mort e lâ sënra van vitte curbî la brazo për la tënî avivo forsi fin a d'matin. Lou poutagìe countinùo a beicâ sai e lai ën eicloupëtiant e ën foutënt d'eiclarzà roû euiro s' dâ sofà, euiro vër la taoulo, për mandâ calcun quë véne butâ d' bôc, quë la neuit aribbo e la vai fâ freit.
Soc l'ëstorio d' bar' Marsel e dan' Catrino noû vôl moûtrâ, l'ê quë noû soun ëncaro a tëmp për fouttre un toc dë bôc e calqu' couquillha ënt â poutagìe dë notrî patouà, drant qu'â véne freit. Ma ëntò fâ vitte, e moûtrâ a avivâ l'ëstùo a quî ê pâ boun e a quî ou à dëmëntià, e fâ amënt qu' lâ chàmmoula malhën pâ lou burìe, la bënno e fin lî trau dâ cubert, përqué së la meizoun chei, la neou vai lei anâ dint e pi nun pourè l'eichaoudâ.
Andrea Genre


text:
Wyoming
Nomme ofiçiâ: State of Wyoming, 44-eximo stato di Stati Unïi d'America da-o 1890, a sò capitâle a l'é Cheyenne.
O teritöio do Wyoming o l'è diventòu parte di Stati Unïi dòppo a guæra co-o Méscico.
O l'è o stato meno popolòu de tùtti i stati di Stati Unïi (509,2941).
O nomme Wyoming o vegne da-a lengua Lenape machewe-ami-ing e o se peu tradûe comme montagne e valli che s'alternan.
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Secondo o U.S. Census Bureau, Population Division (censimento da popolaçion americann-a do primmo d'arvî 2006)


text:
Siçillia
A Siçilia o Seçilia, a l'è unn-a region a statûto speciâle de l'Italia de 5 mion de abitanti, con capoleugo Palermo. A Siçilia a l'è a ciù grande îsoa do Mâ Mediterraneo.
Capoleughi de provinsaModìfica
I capoleughi de provinsa da Siçilia son (in ordine arfabetico):
NòtteModìfica
- ↑ Regione Siciliana, Italia - Città e villaggi del Mondo, in sce it.db-city.com. URL consultòu o 31 màzzo 2011 (archiviòu da l'url òriginâle o 25 zùgno 2011).
- ↑ Dati Istat 2011, in sce istat.it. URL consultòu o 22 màzzo 2014.
- ↑ Dæto Istat - Popolaçión rescidénte a-o 31 òtôbre 2019.
- ↑ In çèrti comuìn da provìnsa de Enna (Nicosia, Sperlinga, Aidone, Piazza Armerina) e da Çittæ metropolitann-a de Mescìnn-a (San Fratello, Novara di Sicilia). Parlata alloglotta gallo italico nel Registro delle Eredità Immateriali della Sicilia, Regione Siciliana.
- ↑ Inti comuîn de Contessa Entellina, Piana degli Albanesi e Santa Cristina Gela; con 2 de tranxiçión (Mezzojuso e Palazzo Adriano). A minorànsa albanéize a l'é tutelâ in sciâ bâze da L.R. 26/1998 e da L.N. 482/99.
- ↑ Sôlo into comùn de Mescìnn-a. Delìbera do conséggio provinciâle N. 44-C-2012 del 10/02/2012 «Delimitazione ambito territoriale tutela delle minoranze linguistiche ai sensi della L. 482 del 15/12/1999».
- ↑ "Patrona" della Sicilia: Vergine Odigitria Madonna di Costantinopoli - Siciliafan, in sce siciliafan.it, 22 seténbre 2013. URL consultòu l'8 seténbre 2016 (archiviòu da l'url òriginâle o 15 seténbre 2016).
- ↑ (IT) Eurostat – Regional gross domestic product (PPS per inhabitant) by NUTS 2 regionse, Eurostat 2016, 18 frevâ 2018. URL consultòu o 9 seténbre 2018 (archiviòu da l'url òriginâle o 2 òtôbre 2018).
- ↑ (IT) CONTI ECONOMICI TERRITORIALI, in sce istat.it, 3 dexénbre 2018. URL consultòu o 19 màrso 2020 (archiviòu da l'url òriginâle o 28 òtôbre 2019).
- ↑ (IT) Inno ufficiale Regione Siciliana, in sce regione.sicilia.it. URL consultòu o 31 lùggio 2012 (archiviòu da l'url òriginâle o 27 arvî 2007).
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Siçilia


text:
Léngoa italiànn-a
L'italian o l'é 'nn-a léngoa do grùppo lengoìstego itallico orientâ.
Descriçion e stöiaModìfica
Léngoa ofiçiâ de l'Italia, San Marin e Svissëa, l'italiàn o l'é 'nn-a de ciû inportànti lengoe artistighe universâli e a l'é ànche parlâ da diversci emigræ d'òrìgine italiann-a in tùtto o mondo e inti ex-territoî italien: pârti de Slovenia e Croaçia, in Somalia, Eritrea, Etiòpia e Libia.
Atri progèttiModìfica
- Wikipedia a gh'à 'n'ediçión in léngoa italiànn-a (it.wikipedia.org)
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Lèngoa italiann-a


text:
Union List of Artist Names
L'Union List of Artist Names (ULAN) o l'é 'na bànca dæti de bàdda in sciâ Ræ, gestîa da-o Getty Research Institute dêuviàndo 'n vocabolâio controlòu, o quæ, into 2018, o conprendéiva ciù de 300.000 artìsti e 720.000 nómmi pe quésti, coscì cómme âtre informaçioîn in scî mæximi artìsti[1]. I nómmi ULAN pêuan êse nómmi pròppi, cognómmi, nómmi fâsi, variànte òrtogràfiche, nómmi in vàrie léngoe e nómmi che són càngiæ co-o ténpo, prezénpio nómmi da maiézzo. Tra quésti nómmi, de sòlito ghe n'é un ch'o vêgne indicòu cómme o preferîo.
Scibén ch'o l'é raprezentòu cómme 'na lìsta, l'ULAN o l'é struturòu ciù cómme 'n thesaurus, in acòrdo co-i stàndard ISO e NISO pi-â costruçión de 'ste bànche dæti chi; o contêgne defæti de relaçioîn geràrchiche, de equivalénsa e asociatîve.
L'òbietîvo de ògni eleménto ULAN o l'é 'n artìsta, Inta bànca dæti, ògni eleménto artìsta (ciamòu sogètto ascì) o l'é indentificòu da 'n ID numérico ùnico. A l'é indicâ a naçionalitæ de quésto artìsta e i lêughi e e dæte de nàscita e de mòrte (se conosciûe)[2]. Lighæ a ògni eleménto de artìsta gh'é i nómmi, i artìsti corelæ, e fónte di dæti e de nòtte. A covertûa into ténpo de l'ULAN a va da l'antighitæ a-o prezénte e o sò ànbito giögràfico o l'é globâle.
I artìsti pêuan êse ségge di indivìdoi (persónn-e) che di grùppi de indivìdoi che travàggian insémme, prezénpio òrgani socjetâi. I artìsti inte l'ULAN raprézentan generalménte i creatoî coinvòlti inte l'ideaçión ò a produçión de àrte vixîve e de architetûe. Són ascì inclûzi çèrti artìsti do spetàcolo (ma de sòlito no atoî, balerìn ò âtri artìsti scìmili). Són conpréixi ànche i archivìsti e di donatoî[3].
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
O svilùppo de l'ULAN o l'é incomensòu into 1984 da pàrte do J. Paul Getty Trust. O Trust, o quæ o gestîva za l'Art and Architecture Thesaurus (AAT), o l'à aviòu o progètto in rispòsta a-e necescitæ di âtri progètti Getty pe vocabolâi controlæ di nómmi di artìsti[4]. L'ULAN o crésce e o càngia gràçie a-i contribûti da comunitæ di uténti e a-o travàggio editoriâle do Getty Vocabulary Program[4].
Scibén che òriginaiaménte o l'êa destinòu a l'ûzo sôlo da pàrte di progètti Getty, a ciù ànpia comunitæ de informaçioîn artìstiche de fêua do Getty a l'à esprèsso a necescitæ de dêuviâ l'ULAN pe catalogaçión e recùpero dæti. O Getty o l'à dónca distriboîo l'ULAN pe 'n ûzo ciù ànpio segóndo i prinçìppi precedenteménte stabilîi pi-â costruçión e o mantegniménto de l'Art and Architecture Thesaurus: o sò travàggio o l'inclùdde i nómmi necesâi pe catalogâ e ricuperâ informaçioîn in scê àrte vixîve e l'architetûa. O l'é bazòu in sce 'na terminologîa corénte, garantîa pe l'ûzo de fónte leterâie de cónto e convalidæ da l'ûzo inta comunitæ scentìfica de l'àrte e da stöia de l'architetûa; o l'é conpilòu e modificòu in rispòsta a-e ezigénse da comunitæ di uténti.
Òriginaiaménte costrûto cómme 'na sénplice "union list" in órdine arfabético de nómmi di artìsti e de biografîe, de mòddo da réndelo coerénte con l'AAT e o Getty Thesaurus of Geographic Names, a-a fìn di ànni novànta l'ULAN o l'é stæto réizo confórme a-i stàndard naçionâli e internaçionâli pi-â costruçión do thesaurus. O sò ànbito o l'é stæto anpliòu pe inclùdde énti cómme stùddi de architetûa e depòxiti d'àrte, i quæ pêuan êse dispòsti segóndo di livélli geràrchichi.
L'ULAN o l'é stæto fondòu sótt'a-a direçión de Eleanor Fink, a quæ a l'êa càppo de quéllo ch'o l'é pöi stæto ciamòu Vocabulary Coordination Group, pöi diventâ diretô de l'Art History Information Program, ciù avànti rinominòu Getty Information Institute[5]. L'ULAN o l'é stæto costrûto co-o pasâ di ànni da numerôzi ménbri da comunitæ di uténti e da 'n grùppo de editoî dedicæ, sótt'a-a supervixón de divèrsci gestoî. L'ULAN o l'é stæto publicòu into 1994 ségge cómme di papê (Union List of Artist Names, diretô do progètto: James M. Bower, editô càppo: Murtha Baca, Nêuva York, G.K. Hall, 1994) che con di file legìbili da-a màchina[5]. Dæta a dimensción de lóngo ciù grànde e a frequénsa de modìfiche e de azónte a l'ULAN, into 1997 o l'êa diventòu ciæo che a publicaçión in sce càrta a l'êa 'n scistêma inpraticàbile. Òua o l'é defæti publicòu sôlo in di formâti outomatizæ, ségge inte 'n'interfàccia in sciâ Ræ da-a quæ se pêuan fâ de riçèrche, che in di file de dæti disponìbili pi-â licénsa. I dæti pe ULAN són conpilæ e modìficæ inte 'n scistêma editoriâle creòu sciù mezûa da-o personâ técnico de Getty pe sodisfâ i requixîti ùnichi de conpilaçión de dæti da tànti contribotoî, fuxoîn, spostaménti e publicaçión in vàrri formâti. O contròllo editoriâle finâle de l'ULAN o l'é fæto da-o Getty Vocabulary Program, dêuviàndo de régole editoriâli consòlidæ. I atoâli aministratoî de l'ULAN són Patricia Harpring, editô manageriâle, e Murtha Baca, diretô do Vocabulary Program e do Digital Resource Management.
Caraterìstiche[modìfica | modìfica wikitèsto]
Scibén che a sò strutûa a l'é relativaménte ciàtta, l'ULAN o l'é stæto realizòu cómme 'na bànca dæti geràrchica ch'a se diràmma da 'na réixe ciamâ Top of the ULAN hierarchies (Subject_ID: 500000001); a l'à atoalménte doî tîpi de eleménti pùblicæ: Persónn-a e Énte. Entitæ da tipologîa Persónn-a de sòlito no àn âtri eleménti a lô lìghæ. E entitæ de tîpo énte pêuan pe cóntra diramâse in di èrbi de eleménti. Pêuan êsighe mùltipli contèsti ciù ànpi, rendéndo a strutûa de l'ULAN de tîpo poligeràrchico. Óltre a-e relaçioîn geràrchiche, l'ULAN o conprénde de relaçioîn de equivalénsa e asociatîve ascì.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (EN) ULAN: Frequently Asked Questions, in sce getty.edu. URL consultòu o 24 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Heidi G. Lerner, Resources for Jewish Biography and Autobiography on the Internet, in Shofar, vol. 26, n. 2, 2008, pp. 128-142.
- ↑ (EN) Getty Vocabularies, in sce getty.edu. URL consultòu o 24 dexénbre 2021.
- ↑ 4,0 4,1 (EN) Patricia Harpring, Development of the Getty Vocabularies: AAT, TGN, ULAN, and CONA (abstract), in Art Documentation: Journal of the Art Libraries Society of North America, vol. 29, n. 1, 2010, pp. 67-72.
- ↑ 5,0 5,1 (EN) David L. Austin, Union List of Artist Names (4 vol.) (abstract), in Art Documentation: Journal of the Art Libraries Society of North America, vol. 14, n. 2, 1995, pp. 48-49.
Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (EN) Union List of Artist Names Online, in sce getty.edu. URL consultòu o 24 dexénbre 2021.
- (EN) Getty Vocabularies, in sce getty.edu. URL consultòu o 24 dexénbre 2021.


text:
Neuvo Testamento
Nœuvo Testamento[modìfica | modìfica wikitèsto]
Cànone[modìfica | modìfica wikitèsto]
E Léttie de San Pòulo, ch'o raccomandava a-i destinatai de comunicâ a di âtre gexe e che ean lezue inte riunioin pubbriche, fun ben fîto arecugeite in colleçion e za a San Pê a e paragoña a-e «âtre Scritue»; i quattro Evangei ean de seguo za riconosciui verso a meitæ do II secolo, quande Taçian o vosse fondili inte 'n solo conto (Diatessàron, διὰ teσσάpwv «tra quattro») e i Paddri ciu antighi çittan di âtri scriti. Verso a fin do II secolo o frammento dîto Canone muratorian (da-o nomme do scrovitô, Lodovico Antonio Muratori) mutilo a-o prinçippio e a-a fin, o l'enumera con San Mattê, San Marco, San Lùcco, San Zane e 13 Lettie de San Pòulo (escluza dunque a-i Ebrei) Giudda ascì, I e II San Zane, l'Apocalisse; ma l'incruxon di scriti comme Sapiença, Apocalisse de Pê, Pastô d'Erma (i doi urtimi son apoccrifi), a l'indica che a-a fin son posti di libbri discusci.
«Antilegomeni» areston, segondo Zœuggio de Cezarea, II San Pê, II e III San Zane, Giacomo, Giudda e, sorvettutto, in Occidente Ebrei e in Oriente l''Apocalisse, che, nonostante a foise incruza inti cannoni (completi, de 27 libbri) de San Atanaxio e de Sant'Epifanio, a fu accugeita, co-e «quattro lettie menoî» (II San Pê, II e III San Zane, Giudda) a Antiochia, soltanto verso a meitæ do V secolo e inta verscion sciriaca into 508 (respinte però da-i nestorien).
O cannone completo, za affermaose in Occidente verso a fin do IV secolo, se pœu consciderâ pertanto definitivamente serrao a l'epoca do Giustinian e o l'arestò da pœu sempre tâ (nonostante l'avverscion do Martin Lutê pe Giacomo).
Questo comprende:
a) i Evangei: San Mattê, San Marco, San Lucco, San Zane e i Atti di Apostoi;
b) Lettie de San Paolo A-i Romoen, I e II, A-i Corinçi, A-i Gallati, A-i Efexin, A-i Filippeixi, A-i Colosseixi, I e II A-i Tessaloniçeixi, I e II A Timoteo, A Tito, A Filemon, e 'A-i Ebrei;
c) Epistole: de San Giaccomo, I e II de San Pê, I, II e III de San Zane, de Giudda;
d) Apocalisse.
Testo e ediçioìn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Do Nœuvo Testamento s'ha de miggiæa de codexi, con nomioxiscime variante. Se scrœuve ogni anno di nœuvi codexi, dementre ch'a vegne riconosciua ogni tanto l'appartenença di frammenti existenti in despægie biblioteche a un mæximo codexo. Perçò e statisteghe di manoscriti varian rapidamente.
O frammento ciu antigo de codiçe o l'è o papî Rylands, ch'o conten San Zane 18, 31b-33a e in sce-o retro 37b-38a. Pochi codiçi contegnan l'intrego Nœuvo Testamento (talun a LXX ascì e quarche apocrifo).
Tra i codexi se distingoe quelli in scritua onciâ, indicæ co-e lettie maiuscole de l'arfabeto latin (tradiçionæ; e távotta ripetue) e grego, in quarche caxo ebraico, e con numeri arabichi precedui da-o zero; tra questi s'ha da aregordâ o scinaitico,[1] o B,[2] o C,[3] o D e o D2,[4] l' E,[5] l' E2 di Atti,[6] o F2,[7] o G3,[8] l' H di Vangeli,[9] l' H di Atti,[10] l' I,[11] l' L di Vangeli,[12] l' L di Atti,[13] o Q di Vangeli,[14], o Q de l' Apocalisse,[15] o T,[16] l'U di Vangeli,[17] o W,[18] o A,[19] o Θ,[20] o A[21].
Gruppo caratteristico l'è quello di codexi porpurei, con lettie d'óo ò d'argento in sce fondo de porpoa: o N[22] con di fœuggi a Patmos, Biblioteca Vaticana, British Museum, Vienna, Zena, o O,[23] o E,[24] o Φ[25].
Co-i manoscriti servan a-a ricostruçion do testo e da so stoia, permettendo una localizzaçion geografica e cronologica, i antighe verscioin, indirette ascì, e çitaçioin di Paddri da Gexa, compreize quelle transmisse inte 'cadeñe', i testi liturgichi. Ço pœu dâ una idea da complescitæ do compito, a-o quæ s'ha dedicao i ciu inscigni teologhi e filolloghi[26] contribuindo a elaborâ e raffinâ o metodo generâ de l'ediçion critica. Tuttavia a stoia antiga do testo grego do Nœuvo Testamento l'è ben lonxi da l'êse asccèia. Zova però notâ che e nomiose variante se rifeiscian a una porçion relativamente infiniteximâ do testo e no g'han un carattere sostançiâ, comme dimostra i apparati di ediçioin ciu quotæ, prez., quelle de E. Nestle, K. Aland (27a ed. revista, 1999) e de A. Merk (11a ed., 1991) e The Greek New Testament (4a ed., Stoccarda, 1993).
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ IV secolo-V secolo trovao into monestê de Santa Cattæña do Scinai.
- ↑ Biblioteca Vaticaña do IV secolo.
- ↑ Palinsesto de Efrem, da-o testo sorvescrito, V secolo, a Pariggi, onde o fu portao da Cattæña de' Meghi.
- ↑ Codex Bezae e Codex Claromontanus, ambidoî scoverti da Tedoo de Beza, VI secolo.
- ↑ Codiçe de Baxilea, di Vangeli, VIII secolo.
- ↑ VI secolo, dîto Codex Laudianus perché donao da l'arçivesco anglican Laod a l'universcitæ de Oxford into 1636.
- ↑ Codex augiensis, de San Pàulo, IX secolo, a Cambridge.
- ↑ Codex boerneianus, de San Pàulo, IX secolo, a Dresda.
- ↑ IX secolo, a Amburgo.
- ↑ IX secolo, a Modena.
- ↑ O Cod. Freer II, da-o nomme do colleçionista ch'o l'accattò; de San Pàulo, probabilmente VII secolo, a Washington D. C..
- ↑ O Codex regius, VIII secolo, a Pariggi.
- ↑ IX secolo, a Romma, Bibliuteca Angelica.
- ↑ O Cod. Lucco-Zane, V secolo, a Wolfenbüttel.
- ↑ VIII secolo, Bibliuteca Apostolica Vaticann-a.
- ↑ O Codex borgianus, grego-copto, frammentaio, de San Lùcco e San Zane, V secolo, Bibliuteca Apostolica Vaticann-a.
- ↑ Secoli IX-X, a Venéssia.
- ↑ O Codixe Freer I ò Washingtonianus, di Vangeli, secoli IV -V.
- ↑ O Codex sangallensis, di Vangeli, con verscion latiña interlinniâ, IX secolo; in origine, parte do mæximo manoscrito de G3.
- ↑ O Codixe de Koridethi, di Vangeli, IX secolo, a Tiflis.
- ↑ O Codex Tischendorfianus, de San Lucco e San Zane, a Oxford; in origine, parte do mæximo manoscrito do minuscolo 566, de San Peoburgo.
- ↑ Codex purpureus Petropolitanus, di Vangeli, VI secolo; frammentaio, a San Peoburgo.
- ↑ Codex Sinopensis, frammento de San Mattê, VI secolo, a Parigi.
- ↑ Codex purpureus rossanensis, de San Mattê e San Marco, IV secolo, a Rossano in Calabria, çellebre pe e belliscime miniatue.
- ↑ De San Mattê e San Marco, VI secolo, a Berat.
- ↑ da L. Valla e da Emo a J. Mill, R. Bentley, J. J. Wettstein, J. A. Bengel, J. J. Griesbach, C.Lachmann ecc.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Neuvo Testamento


text:
Template:Decennio
E instruçioìn chi de sótta són contegnûe inta sotopàgina Template:Decennio/man (modìfica·cronologîa)
Quésto template o serve a dotâ e vôxe in scî decénni de 'n box de navegaçión in çìmma a-a pàgina e de 'n incipit standardizòu.
Paràmetri
O template o l'à doî paràmetri:
- nùmero do decénio sénsa l'ùrtima cîfra; prezénpio "135" pe-i ànni 1090 e pe-i ànni 1350 a.C.
- pe-i decénni prìmma de Crìsto, de mòddo da diferençiâli da quélli dòppo de Crìsto, l'é da azónze 'n quæ se sæ valô no vêuo (prezénpio "-")
Ezénpi d'ûzo
Ezénpio 1
O còdice: {{Decennio|75}}
O restitoìsce:
I ànni 750 són o decénio ch'o conprénde i ànni chi vàn da-o 750 a-o 759 inclûxi.
Ezénpio 2
O còdice: {{Decennio|75|-|noanni=X}} =
O restitoìsce:
I ànni 750 a.C. són o decénio ch'o conprénde i ànni chi vàn da-o 759 a.C. a-o 750 a.C. inclûxi.


text:
Sudafrica
Nomme ofiçiâ: Republic of South Africa, stato de l'Africa meridionâ.
Descriçion e stöiaModìfica
O Sudàfrica o g'ha træ capitæ, a legislativa a l'è Çittæ do Cavo, quella aministratîva a l'è Pretoria e quella giûdiçiâja Bloemfontein.
O l'è a primma potensa econommica do continente african e un di pàixi svilûppæ do mondo. O g'ha 'na sûperfiçie de 1.219.912 km2 e 'na popolassion totâle de 44.187.637 abitanti, con 'na denscitæ de 36 ab/km2.
O l'è indipendente da-o Regno Unïo da-o 1910, e e lengoe ofiçiæ son l'afrikaans e l'ingleize, e di âtre comme Ndebele, Sesotho, Swazi, Tsonga, Tswana, Venda, Xhosa e Zulu.
Vôxe corelæModìfica
- Shosholoza (canson, scimbolo di minatoi do Sudafrica)
Atri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Sudafrica


text:
Ghiandole
E Ghiandole son organi specializzæ che elaboran e versen ao sö esterno sostanse varie comme proteinn-e, ensimi, ormoin, grasci o mucopolisaccaridi. Se definisce secresion a funsion con a quæ unna cellula a prodüxe quelle sostanse destinæ a esse riversæ ao sö esterno. A secresion a no l'avvegne solo in te cellule de ghiandole: anche ao de föa de questi organi gh'è un'attivitæ secretiva, presempio in te cellule interstisiali do testicolo e de l'ovaio, o in çerti neuroin, o ancun in ta genexi de mucopolisaccaridi e proteinn-e da matrice connettivale.
Struttüa[modìfica | modìfica wikitèsto]
E ghiandole son formæ de unna componente epiteliale dîta epitelio ghiandolare o parenchima, che a svolge a funsion secretiva, e de unna componente connettivale dîta stroma o connettivo interstisiale, ch'a serve comme impalcatüa de sostegno. In to stroma passa i vaxi sanguigni e i nervi ao servissio de due componenti, epiteliale e connettivale.
Ghiandole esòcrine e ghiandole endòcrine[modìfica | modìfica wikitèsto]
Existe vari scistemi de clascificasion de ghiandole. Se s'ammìa o destin do materiale che vegne secreto, se distingue e due categorie de ghiandole esocrine, o a secresion esterna e endocrine, o a secresion interna. E esocrine versen o sö secreto o a l'esterno do corpo, comme e ghiandole sebacee o e ghiandole sudoripare, o in cavitæ comünicanti con l'esterno, comme o pancreas esocrino o o figaito che liberan i sö prodotti in te l'intestin. Pe fa questo e ghiandole esocrine son fornie de un dotto secretô che o regögge o secreto dae cellule pe convoglialo in sce a superfiçe do corpo o in ta cavitæ comünicante con l'esterno. E ghiandole endocrine viçeversa no han dotto secretô e riversan o sö prodotto direttamente in ti capillari sanguigni.
Con o nomme de ghiandole vegne correntemente – e erronaemente – indicou anche i linfonodi.
Vôxe corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Acne (mouttia infiammatoia, ch'a l'interessa i follicoli piliferi insemme ae ghiandole sebacee)
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Ghiandole


text:
Fedon
Fedon o l' è stæto un filosofo grego, nasciüo a Elide (dove o l'aveiva fondòu 'na schêua), discepolo de Socrate.
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
O l'ha scrito doî diàloghi, Scimon e Zopiro, che no son arrivæ ai nòstri giorni.
A sò votta Platon o l'ha ciammou con o nomme de Fedon un di sò dialoghi ciü famoxi. Repiggiando inti sò dialoghi (che conoscemmo indirettamente attraverso i autoî antighi) o tema socratico do logos, Fedon o ne sostegniva a fòrsa, in graddo de vinçe e tendense do carattere.
Gh'è un esempio famoso: o protagonista de Zopiro o l'ea un sostegnitô da fixognomica, oscia da poscibilitæ de capï o carattere e a moralitæ de personne stüdiandone a fixonomia. Zopiro o dava un giudisio in sce Socrate doppo aveine stüdiou a faccia, stabilindo che o grande filosofo o l'ea dedito ai vissï... cösa ch'a faxeiva rîe i presenti, pe esse poi confermä propio da Socrate, ch'o confermava de esse stæto vizioso primma che o logos e a conoscensa o trasformessan.


text:
Iliade (Omero)
L'Ilîade (in grêgo antîgo: Ἰλιάς) a l'é 'n poêma épico, scrîto vèrso l'VIII secólo a.C. e atriboîo a Omero, ch'o cónta i fæti da goæra de Tröia.
Contegnûo[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'Ilîade a cónta i fæti da goæra de Tröia avegnûi dòppo o nöno ànno da-o seu inìçio: Agamennone o dêve restitoî a scciâva Criseide a seu poæ Crise, sacerdöte de Apóllo, ma o se refûa. O dîo pe quésto o mànda 'na pestilénsa cóntra i acanpaménti grêghi, raxón pe-a quæ Agamennone o l'acétta de rénde a dònna, ma o preténde de fâse dâ Briseide, scciâva de Achìlle.
Quést'ùrtimo, òféizo, o decìdde de abandonâ a goæra: l'ezèrcito grêgo, sénsa l'agiùtto de l'eröe, o coménsa a sobî 'na série de sconfìtte. Coscì vêgne mandòu 'na delegaçión pe convìnçe Achìlle a tornâ a conbàtte, ma lê o no veu cêde: a ògni mòddo o l'acétta de fâ lotâ o seu caìscimo conpàgno Patroclo, ch'o se véste con l'armatûa de Achìlle.
Patroclo o fa stràggio di troién, ma pöi o vêgne amasòu da Ètore, fìggio do rè de Tröia Priamo, ch'o scàngia lê pe Achìlle. Quésto, dòppo avéi saciûo do fæto, o decìdde de vendicâ l'amîgo e-o tórna a conbàtte: Agamennone o se scûza co-o Pelide e-o ghe dà inderê a seu scciâva Briseide.
Achìlle o pìggia pàrte a-a batàggia e a-a fìn o se scóntra con Ètore, ch'o mêue into duèllo: o Pelide o l'atàcca o cadâvou a 'n câro e-o ne fa scénpio strascinândolo pe træ vòtte in gîo a-e miâgie da çitadélla de Tröia. O poæ de Ètore, o rè Priamo, o decìdde de anâ d’arescôzo inta ténda de Achìlle pe suplicâlo de avéi o còrpo do fìggio mòrto: o Pelide o l'acétta e-o vêgio rè o tórna a-a seu çitæ pe celebrâ i rîti fùnebri.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Ilîade


text:
(EN ARABE) La Comédie berbère (ouvrage en poésie, déc.2008)
Si le texte arabe ci-dessous ne s'affiche pas correctement, aller vers la barre de menu en haut de la page, cliquer sur le bouton AFFICHAGE puis sur CODAGE, puis sur PLUS, puis sur ARABE(Window)
ÕÏæÑ Úãá ÔÚÑí ÈÇááÛÉ ÇáÃãÇÒíÛíÉ
ÊíÜãÓÜøÖÜÜÕíÜÊ
(La comédie berbère = ÇáãáÚÈÉ ÇáÃãÇÒíÛíÉ)
ãÍãÏ ÇáãÏáÇæí – ÏíÓãÈÑ 2008
ÇáßÊÇÈ (ÇáãÖãæä¡ ÇáÔßá æÇáÊÏæíä)
íÊÚáÞ ÇáÃãÑ ÈÊÌÑÈÉ ÏõæäÊ ÔÚÑÇ. ÝÈÚÏ ÑÈÚ ÞÑä ãä ÇáÈÍË ÇáÃßÇÏíãí Ýí ÍÞá ÇááÛÉ ÇáÃãÇÒíÛíÉ ÈÇÚÊÇÑÇåÇ ãæÖæÚÇ áÓÇäíÇ¡ æãÇ íÑÈæ Úä ÚÔÑ ÓäæÇÊ ãä ÇáÇÔÊÛÇá Ýí ÔÄæä ÇááÛÉ æÇáËÞÇÝÉ ÇáÃãÇÒíÛíÊíä æÇáÇäÔÛÇá ÈåÇ ÈÇÚÊÈÇÑåÇ ÞÖÇíÇ ÓæÓíæ-ËÞÇÝíÉ æØäíÉ¡ ÃÚØì ÇáãÄáÝ Çáíæã ÇáßáãÉ¡ ãä ÎáÇá "ÇáãáÚÈÉ ÇáÃãÇÒíÛíÉ"¡ áÕæÊ ÇáÐÇÊíÉ ÞÕúÏó ÊÏæíä ãóÚíÔö åÐå ÇáÊÌÑÈÉ ÇáãÒÏæÌÉ ÚÈÑ áÛÉ ÊÚÈíÑíÉ ãÊÍÑÑÉ ãä ÞíæÏ ÇáÚÞáÇäíÇÊ.
Úáì Øæá ÇáãÇÆÉ æÇËäíä æÎãÓíä ÕÝÍÉ ÇáÊí ÊÔßá ÇáßÊÇÈ (21 x 13)¡ Êã ÇáÇáÊÒÇã ÈãæÖæÚ æÇÍÏ Êã ÊäÇæáå ÈÃÓáæÈ ÔÚÑí ãäÙæã Úáì ÈÍÑ ÚÑæÖí ÃãÇÒíÛí æÇÍÏ åæ ÇáÈÍÑ ÇáãÚÑæÝ ÈÈÍÑ "ÏøÑÓÊ"¡ æåæ ÈÍÑ ãä ÇËäí ÚÔÑ ãÞØÚÇ ËÇáËåÇ æÓÇÈÚåÇ ËÞíáÇä. æÞÏ Êã ÊÏæíä ÇáäÕ ÈÇáÍÑÝ ÇááÇÊíäí ÇáãÚÏøá. æÊãø ÊÞÓíã ÇáäÕ Åáì ËáÇËÉ ÚÔÑ ÞÓãÇ¡ ÊÎÝíÝÇ Úáì ÇáÞÇÑÆ ÈÊæÝíÑ ÅãßÇäíÇÊ ÇáÇÓÊÑÇÍÉ æÇáÇÓÊÆäÇÝ ãÚ æÍÏÉ ÇáãæÖæÚ æØæá ÇáäÕ.
ÃãÇ ÇáÊÏæíä¡ ÝÅä ÇáÃæÝÇÞ ÇáÅãáÇÆíÉ ÝíãÇ íÊÚáÞ ÈÇáÝÕá æÇáæÕá¡ æÇáÊÞÏíÑ æÇááÝÙ¡ åí äÝÓ ÇáÃæÝÇÞ ÇáãÓØÑÉ Ýí ßÊÇÈ ÓÇÈÞ ááãÄáÝ (1999: Principes d'orthographe berbère en graphie arabe ou latine) æÇáÊí ÇÚÊãÏåÇ ÇáãÚåÏ Çáãáßí ááËÞÇÝÉ ÇáÃãÇÒíÛíÉ Åáì ÍÏ ßÈíÑ ÓäÉ 2003 áãÇ ßÇä ÇáãÄáÝ íÚãá ÈÊáß ÇáãÄÓÓÉ ßÈÇÍË Ýí ãÑßÒ ÇáÊåíÆÉ ÇááÛæíÉ. æÈÇáÃÖÇÝÉ Åáì ÊãííÒ ÃÍÑÝ ÇáÍáÞ ÈÚÖåÇ Úä ÈÚÖ ÈÇÓÊÚÇÑÉ ÃÍÑÝ ÇáÃÈÌÏíÉ ÇáÕæÊíÉ ÇáÚÇáãíÉ¡ Êãø ÃËÈÇÊ ßá ÚáÇãÇÊ ÇáÅÚÌÇã ÇáÖÑæÑíÉ¡ ãä ÊÔÝíå æÊÝÎíã ããÇ áÇ íÝí Èå ÇáÍÑÝ ÇááÇÊíäí. æÍíËãÇ ÇÞÊÖÊ ÓáÇãÉ ÇáæÒä ÅÏÛÇãÇ Ãæ ÊÑÎíãÇ Ýí ÇááÝÙ¡ íÊã ÅËÈÇÊ ÇáÊÏæíä ÇáÕæÊí Èíä ãÚÞæÝíä ÃÓÝá ÇáßáãÉ Ãæ ÇáÚÈÇÑÉ ÇáãÚäíÉ.
ÃãÇ ÈÎÕæÕ ãÓÇÆá ÇáãÏÇÑÓ ÇáÃÏÈíÉ¡ ÝÅä ÇáãÄáÝ áã íÚÑ Ãí ÇåÊãÇã ááÌäÓ ÇáÃÏÈí ÇáÐí ÚÓì Ãä íÚØí ÔÑÚíÉ ãÏÑÓíÉ áãÌãá ÇáäÕ ÇáÐí åæ äÕ ÔÚÑí íÊÑÇæÍ ãÇ Èíä ÇáÐåäíÉ æÇáÊÚÈíÑíÉ¡ æÍíË äÌÏ ÈÚÖ ÇáÃÈíÇÊ ãÚáÜøóÞÇ ÚáíåÇ Ýí ÇáåÇãÔ ãä ØÑÝ ÇáãÄáÝ äÝÓå !
ÃãÇ Úáì ãÓÊæì ÇáÚäÇíÉ ÇááÛæíÉ¡ ÝÅä ÇáÚäÇÕÑ ÇáãÚÌãíÉ æÇáÊÑßíÈíÉ¡ æÇáãÞæáÇÊ ÇáãÝåæãíÉ æÇáÃæÌå ÇáÈáÇÛíÉ æÇáÇÓáæÈíÉ ÇáÊí ÃõÏíÊ ÚÈÑåÇ ãÚÇäí ÇáäÕ ÚäÇÕÑ ÞÏ Êã ÛÑÝåÇ "ãä ÞÚÑ ÇáÌÑÉ"¡ ßãÇ íÞÇá ÈÇáÃãÇÒíÛíÉ (ÇáÜøíÜÛ ä-ÊÎíÈíÊ) æãä ãÎÒæäò ÈÇáÛ ÇáÒåæãÉ ("ÇáÜøíÛ íßóÜÜøæäÏÇä"). ÝáÇ ÔíÁ ãØøÜÑóÍ Ýí ÇáÃãÑ ÃßËÑ ãä Êáß ÇáÊÔäÌÇÊ ÇáÕÑóÚíÉ ÇáÊí ÊÓÚì ãä ÎáÇáåÇ ÈÚÖ ÇáÐåäíÇÊ ÇáãÝáÓÉ¡ ãåãÇ ßáÝ ÇáÃãÑ æáæ ßÇä ÇáËãä ÇÈÊÏÇÚ ÃÛæÇá ÍæÔíÉ ãä ÇáãæáÜøÏÇÊ ÇáÎÑÞÇÁ¡ Åáì ÊØåíÑ ÇááÛÉ ãä "ÍÕÇÏåÇ ÇáÊÇÑíÎí" æãä "ÛäíãÊåÇ" ãä ÇáãÞÊÑÖÇÊ ÇáãÓÊãÒÛÉ ÇáÊí ÈÝÖáåÇ ÇÓÊØÇÚÊ Êáß ÇááÛÉ Ãä ÊåÖã æÊÊãËá ÚäÇÕÑ ÕÑæÝ ÇáÏåÑ æÇáÊÇÑíÎ ÝÊÓÊãÑ Úáì ÞíÏ ÇáÍíÇÉ¡ Úáì ÇáÚßÓ ããÇ ÊäÐÑ Èå ÓíÇÓÉõ ÇáÎäÞ ÇáÍÇáíÉ ÇáÊí äÕøÈåÇ ÇáãÑÖõ ÇáÔÚÈæí ßÔÚÇÑ ááÚãá.
ÝíãÇ íÊÚáÞ ÈÇáÔßá¡ áÇ Ôß Ãä äÕíÈÇ ãä ÇáÊÓáíÉ íßãä æÑÇÁ Ðáß ÇáãÒíÌ ÇááÛæí (Ýä "ÇáãØÑæÒ") ÇáÐí íäãÞ ÇáäÕó ãä Ííä áÂÎÑ¡ æÎáÜúÝó äåÌ Ðáß ÇáäÙÇã ãä ÇáãæÇÑÏÇÊ ÇáÊäÇÕíÉ ÇáãÊÚÏÏÉ ÇáãÑÇÌÚ ÇáËÞÇÝíÉ¡ ÇáÊí ÊÎÊÑÞ ÇáäÕ ãä ÎáÇá ÇáåæÇãÔ ÇáãÊÚÏÏÉ ÇááÛÇʺ æåÐÇ ãÙåÑ ÂÎÑ ãä ãÙÇåÑ ÎÑÞ ÃÚÑÇÝ ÇáßÊÇÈÉ ÇáÔÚÑíÉ. ÅáÇ Ãä ßá Ðáß ÃãÑ ãÞÕæÏ æÐæ ÏáÇáÉ¡ ÈÇÚÊÈÇÑå ÔÇåÏÇ Úáì æÇÞÚ Ûäí æãÊäæÚ áíÓ ÈÌÏíÏ¡ ÈÇáÑÛã ãä Ãä ÃÕæÇÊÇ ØæØÇáíÊÇÑíÉ ÊÓÚì Çáíæã Åáì ÊÓØíÍå Ýí åÐÇ ÇáÇÊÌÇå Ãæ ÐÇß. ÝÒíÇÏÉ Úáì ÈÚÖ ÃæÌå ÇáÊäÇÕ ÇááÛæí ÇáÕÑíÍ ÇáãÖãÜøóäÉ ÈÇáÇÓÊÎÏÇã Ýí ÕáÈ ÇáäÕ ÇáÔÚÑí¡ åäÇß ãÇ áÇ íÞá Úä 133 åÇãÔÇ ÈáÛÇÊ ãÊÚÏÏÉ (ÃãÇÒíÛíÉ¡ ÚÑÈíÉ¡ ÝÑäÓíÉ¡ ÇäÌáíÒíÉ¡ ÚÈÑÇäíÉ¡ ÍÓÈ ÓíÇÞ ÇáÃÝßÇÑ) íäÓÌ ãä ÎáÇáåÇ ÇáäÕõ ÇáÔÚÑí ÇáÃÓÇÓí ÍæÇÑÇÊò Ýí ÇÊÌÇåÇÊ ÔÊì ãÚ ÇáßÊÈ ÇáãÞÏÓÉ (ÞÑÂä¡ ÊæÑÇÉ¡ ÃäÇÌíá)¡ æãÚ ÇáÔÚÑ ÇáÚÑÈí (ÒåíÑ¡ ÃÈæ ÊãÇã¡ ÇáãÊäÈí¡ ÈÔÇÑ¡ ÇáÎ)¡ æãÚ ÇáÔÚÑ ÇáÃãÇÒíÛí (ÇãäÊÇßóÜ¡ ÇÒÚÑí¡ Ãæ-ÊÒäÇÎÊ¡ ÊÇÈÇÚãÑÇäÊ¡ ÇáÎ)¡ æãÚ ÇáÝßÑ ÇáÛÑÈí (äíÊÔå¡ ÔæÈäåÇæÑ¡ ÔßÓÈíÑ¡ ÇáÎ)¡ æÛíÑ Ðáß.
æÝí ÇáäåÇíÉ¡ æÊÍÊ ÚäæÇä "æÝæÛ" (= "ÎÊÇã")¡ íÜõãäåöÌ ÇáÞÓãõ ÇáÎÊÇãí åÐÇ ÇáÍæÇÑó ãä ÎáÇá Ýä ãÇ íÓãì ÈÜ"ÇáÜãØÑæÒ"¡ ÍíË íÊäÇæÈ ÔØÑñ Ãæá ÈÇááÛÉ ÇáÃãÇÒíÛíÉ ãÚ ÔØÑ ËÇä ãä ÇáãáÍæä ÈÇáÚÑÈíÉ ÇáãÛÑÈíÉ¡ ãäÙæãíä Úáì äÝÓ ÇáÈÍÑ ÇáÃãÇÒíÛí "ÏøÑÓÊ"¡ ßãÇ íÓãÍ ÈÐáß ÚóÜÑæÖÇ ÇááÛÊíä ßãÇ ÇÊÖÍ Ðáß ãä ÃÈÍÇË ÓÇÈÞÉ Íæá ÇáãÞØÚ æÇáÚÑæÖ ÝíåãÇ.[i] æåÇ åæ äÕ Ðáß ÇáÞÓã ÇáÎÊÇãí¡ ÇáÐí ÚõãöÏ Åáì ÊÏæíäå Ýí ÇáßÊÇÈ Èßá ãä ÇáÍÑÝíä ÇáÚÑÈí æÇááÇÊíäí:
ßãÜøÜáäÇ áÞÇÕíÏÇ ÈÕøÜáÇ æÓøÜáÇã Úáíß
Ç-æÇáÜøí Ý-Ï ŽøæáÇøä íÊÑÇä ä-æÇÈÜÇÏÇä
íÇ ÞÇÑí ÍÑæÝí ÒíÏ æÝåãäí ááÇø íåÏíß
íãæÑíßóÜ Ï-áãáÍæä äÓÛáÊä íÇä Ý-íÇä
åÇß ÕäÇíÚ áãØÑæÒ áãÞÜÝÜÜøí Èíä íÏíß
Ç-æÇáÜøí íßóÜÇä ÇãÇÓøÜÇä ßóÜä ÏÇÛ ÇÝÜäÜøÜÇä
ÎæÏ ÓøÜÜÑø æáÍßãÇ æáÌÝÇÑ áÜøí ÊÛäíß
ÊÇæíÊÜäø ÊíÝíÜÑÇÓ ä-ÕøÜÇÍÊ ÏÇ íÕÍÇä
æÕáÜøí Úáì ãæáÇäÇ áåÇÏí ÈÇáÊÈÑíß
ÇãÏáÇæ ãæÍãÜøÇÏ Ç-äßóÜǺ ÓÜáø Ç-ßíÜÜÜæÇä
ãÏáÇæÇ æÓæÓ æáãäÇÈåÇ ÚäÜøíÊ ÚáÈß
íÍÑÝÇÔ Ï-íßóÜæÏÇÑ Ç-Û äڔŽã ÊíØø äÈÇä
ÏÇÈÇ ÊÇÌ ØÇæÓ ßÇ-íÒíÜøäæ ÚÒø áãÛÑíÈ
íßÜøÇ-ÊÜøÜäø íÇä æÒãÒ íãÛíá ÇÛ-ÇÛÏ ßóÜÇä
ÕÇÍÈ ÇáßÊÇÈ
ãÇ åæ ÈÔÇÚÑ¡ áÇ ÈÍßã Çáãíæá¡ æáÇ ÈÍßã ÇáããÇÑÓÉ Úáì ÇáÎÕæÕ. ÛíÑ Ãäå ÃÕÈÍ äÙÜøÇãÇ ãæÓãíÇ ÈÍßã ãÝÚæá æÞæÉ ÇáÚãá¡ Ãí ÈÍßã ãÇ íÑÈæ Úä ÚÔÑ ÓäæÇÊ ãä ÇáÈÍË Ýí ÚÑæÖ áÛÉ ÌãíáÉ íÊã ÇáÂä ÊÍÑíÝ ãÓÇÑ ÞÖíÊåÇ íæãÇ ÈÚÏ íæã (...). íÊÚáÞ ÇáÃãÑ ÅÐä ÈãÌÑÏ ÔÎÕ ÃÕÈÍ ÈæÓÚå¡ ÈÝÖá ÇáÏÑÇíÉ æÇáãåÇÑÉ ÇáÍÇÕáÊíä ÈÇáÏÑÓ¡ Ãä íÕäÚ¡ ÊÍÊ ÇáØáÈ¡ Ãí ÞØÚÉ ãä "ÇáßáÇã ÇáãæÒæä æÇáãÞÝÜøì ÇáÏÇá Úáì ãÚäì" ßãÇ íÞæá ÞÜõÏÇãÉ Èä ÌÚÝÑ Ýí ßÊÇÈå "äÞÏ ÇáÔÚÑ"¡ ãÚ ÖãÇäÉò ãÕÇÏÞ ÚáíåÇ ÈÓáÇãÉ ÇáæÒä ÇáÚÑæÖí¡ Úáì ÛÑÇÑ Ãí äÌÜøÇÑ ãÍÊÑÝ ãÇåÑ ãÊãßä ãä ÇáÂáÉ Ýí íÏå¡ íÍÓä ÊÞØíÚ ÇáÎÔÈ¡ æäÌÑ ÇáÞÜöØÚ¡ æÅÏãÇÌ ÃØÑÇÝ ÇáÃÌÒÇÁ ÈÚÖåÇ Ýí ÃØÑÇÝ ÇáÈÚÖ ÇáÂÎÑ ÅÏãÇÌÇ ãäÏãÌÇ¡ Ïæä ÍÇÌÉ Åáì ãÓãÇÑ. æãÚ Ðáß¡ ÝÅä åÐÇ ÇáãÕäÜøóÝ ßÇä ÞÏ ØÜõÜáÈ ãä ÇáäÙÜøÇã ÈäÇÁ Úáì ØáÈö ãä ÑÇÚíÉ æãÊåÚÏÉ ÇáÚáã æÇáÚáãÇÁ ÊÍÊ åÐå ÇáÓãÇÁ¡ ÇáãÍúÓÜöäÉ ÇáãÛÑÈíÉ¡ áÇáÜøÉ ÙÑÝíÉ¡ Ýí ÔåÑ ÛÔÊ ãä ÓäÉ 2006¡ æÐáß áíÞæã ÈÇáÖÈØ ßÈíÇä ÖÏ áÛÉ ÇáÎÔÈ.
ãÞÊØÝ ãä ÇáÊÞÏíã (ãÊÑÌã Úä ÇáÝÑäÓíÉ)
[i] Voir notamment le lien suivant:
https://orbinah.blog4ever.com/blog/lirarticle-162080-1071485.html
Membres qui aiment ce contenu
Inscrivez-vous au blog
Soyez prévenu par email des prochaines mises à jour
Rejoignez les 323 autres membres


text:
Çigheugna
Çigheugna.
I Çicònidi són na famìggia de öxélli ch'apartêgnan a l'órdine di Çiconifórmi. A ràzza ciù conosciûa da famìggia a l'é con tùtta probabilitæ a Çighéugna giànca (lat: Ciconia ciconia) ch'a vîve in Eoröpa e a fa lónghe migraçioìn in Àfrica.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
Sta çighéugna chi a l'é avoxâ ascì pe fa o nîo in scî canpanìn e in scî fumaieu de câze e p’êse quélla ch’a pòrta, segondo e föe pe-i figêu, ... i figioìn!
De sòlito són öxélli de gròsse dimenscioìn, co-în'avertûa de âe tra 1,8 e 2,5 mêtri.
Gh'àn sànpe lónghe e sotî, bónn-e pe caminâ inte ægoe pöco profónde, in còllo lóngo e robùsto, in bécco grànde e apontîo. O raprezentànte ciù gròsso da famìggia o l'é o Marabó indiàn, ch'o l'à 'n'avertûa de âe de 2 mêtri e mêzo e o péiza 6-7 chìlli.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Çigheugna
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce Çigheugna


text:
Ærcubalen
Ærcubalen (o ærcu in çê o archinçê o ascì arcubalén), fenòmmenu òtticu e meteurulòggicu po-u quæ in spettru quæxi cuntinnu de lüxe u l'appâ in çê. U l'è couzòu da l'imbattu, a rifrassiun e a despersciun da lüxe ch'a traversa de guççe d'ægua suspeize per l'aia, quande ciöve o che dunca po-u spruin de 'na cheita d'ægua o po-u bulezümme de 'n mouxu ch'u franze.
I ærchibalén couzæ da-i raggi suæ appan inte quella parte de çê prumê du sû, purieivan ese in riundu cunpletu, ma l'ôservatû in tæra u vedde sulu ün'ærcu mürticulure suvia l'orizunte, cu-u russu a l'esternu e u viuvettu a l'internu.
I cuî de l'ærcubalen, pe cunvençiun, duvieivan ese sette:
ma u l'è stætu u Newton a fâ sta çernia arbitraia, influensâ da-a filuzufia di Greghi antighi, pe fâne curispunde u nümmeru a quellu de notte müxicale, di giurni da setteman-a e di ogetti du scistema suâ de l'eppuca.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Ærcubalen


text:
Roald Amundsen
Roald Engelbregt Gravning Amundsen (Borge, Norvexa, 16 lûggio 1872 - Mâ de Barents, 18 Zûgno? 1928), o l'è stæto 'n esploratô norvegeise de regioîn polâri.
Roald Amundsen
Dæti personâli
Mòrte: Mâ de Barents, 18 zûgno? 1928
Âtre informaçioìn
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
O l'ha comandòu a spedission pe l'Antartide c'a l'ha razonto pe-a primma vòtta o Polo Sûd. O l'è anche stæto o primmo c'o l'ha sorcòu o Passo do Nòrd-Òvest, c'o collega l'Oçeano Atlantico con l'Oçeano Paciffigo, e o l'ha fæto parte da primma spedission aerrea c'a l'ha xoòu inscio Polo Nòrd.
O g'aiva 'n'eçelente formassion inte l'arte da navegassion e aspertixe speçiâ pe-e tecniche de sorvevivensa, imparæ 'n pô co-a sêu esperiensa inti spòrt d'inverno, co-a sêu conoscensa inscia vitta di eschimeixi e co-e spedissioin preçedenti.
Inte sêu diverse spedissioîn, o l'ha avûo 'n famoso grûppo de gente dedicâ a-a navigassion, a-o scî, a l'inzegnerîa aeronautica e a l'aviassion.
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Roald Amundsen


text:
Umbria
L'Umbria, a l'è unn-a region dell'Italia centrâ de 800.000 abitanti, con capoleugo Peruggia. A confinn-a a ponente co o Lassio e a Toscann-a e a levante co e Marche. A l'è l'ùnica regioin de l'Italia peninsoâ a non ëse bagnâ da o mâ.
Capoleughi de provinsa[modìfica | modìfica wikitèsto]
I capoleughi de provinsa de l'Umbria son (in ordine arfabetico):
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Òperatîva da-o 1970
- ↑ Dæto Istat - Popolaçión rescidénte a-i 30 de novénbre 2020.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Umbïa


text:
Oscigeno
In ta sciensa chimica l'oscigeno o l'è un elemento chimico co o scimbolo O, o nümero atomico 8 e un peiso atomico de 15,9994.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
In meixinna o vegne impiegou a scopi terapeutici in te l'Oscigenoterapia.
In biologia se dividde i organiximi rispettivamente in aerobii o anaerobii a segunda che vivan in presensa o in assensa de oscigeno. I anaerobii poen esse assolüti, se a presensa de oscigeno a ghe rende imposcibile sorvevive, o facoltativi se poen tollerala.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Oscigeno


text:
Cappadocia
Cappadocia (gr. Kaππaδokίa) - Region stòrica de l'Axia Menô, confinante a Est co l'Ærminia, a Sûd co l'Antitauro e o Tauro de Çiliçia, a Ovest co-a Licaonia, a Nòrd co-a Galaçia e o Ponto.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
A l'è elevâ, montagnôsa, scarsa de preçipitaçioin, in mascima parte stepposa e abitâ da di nomadi. A l'è attraversâ da-o sciûmme Kızıl ırmak. A parte NE a l'è invece boscôsa e inte valle cortivâ a cereali, tabacco e coton.
E çittæ ciù importante son Kayseri (l'antiga Çesarea), Sivas e Kirşehir.
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Cappadocia


text:
Cremma Pastiççea
A Cremma Pastiççea (it: crema pasticera) a l'è unna famosa guarnision pe i dôsci.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
Ingredienti[modìfica | modìfica wikitèsto]
Preparasion[modìfica | modìfica wikitèsto]
Mescciä in te un casoulin i rosci d'övô e o süccoô; azzonze a fænn-a. Quande tütto l'è ben emulscionoô, mette anche o læte e a scorsa de limon. Cöxe a fögô basso, remesciando de lungo, figna a quande no se arriva ä giüsta conscistensa. Pe no fä attaccä a cremma l'è megio döviä un casoulin con o fondo spesso.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Cremma Pastiççea


text:
Audacity
Audacity o l' è un programma informatico open source pe a registraçion, che o serve anche pe o mix d'a müxica e pe a riproduçion. Se tratta de unna alternativa libera e de badda a di programmi a pagamento comme Adobe Audition. Audacity o presenta de fonçionalitæ comme l'equalizzaçion o l'eliminaçion di distürbi sonori.
O pö esse ütile speçialmente pe chi sta començando a sperimentä l'ediçion müxicale, ma o vegne anche döviou da de sale pröva profescionali. Se pö fäne üso in scedi scistemi operativi diversci, comme Windows, Mac e Linux.
O scito Internet pe scaregä AudacityModìfica
Audacity o pö esse scaregou all'indrisso [1]
Indicaçioin valide pe l'utilizzo se tröven in sce [2]
Vôxe corelæModìfica
- VLC programma pe visualizzä video in sce o computer.
- Java (lenguazzo)
- Clam programma antivirus
- OpenOffice.org
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Audacity


text:
Ammido
Ammido, prinçipâ carboidrato de riserva de ciante (C6H10O5)n, con n pâ a 20 ò ciu; o costituisce pe l’ommo a ciu conspicoa parte di carboidrati alimentæ.
DescriçionModìfica
O se forma inte parte verde de ciante pe fotoscintexi da ægoa e anidride carbonica e o s'accummula inte reixe, inti tuberi e inta sumença in forma de granuli. S'estrae maxinando i cereæ ò raspando e patatte, sospendendo in ægoa a fæña ótegnua e separando da pœu meccanicamente, pe decantaçion, i granuli de ammido, ciu pezanti, da-i âtri costituenti de çellule vegetæ. O se presenta sotta forma de povie gianca i grannuli da quæ a-o microscoppio mostran aspetti caratteristeghi pe ogni scingola specie vegetâ.
In natua, o l'è prezente in doe forme: l'amiloxio, pe circa o 27%, solubile in ægoa surrescâdâ, e l’amilopectiña, pe circa o 73%, insolubile. L’amiloxio, o costituisce a parte interna do granulo e o l'è formao da de molecole de glucoxio unie con ligamme a-1,4-glicoxidego, in longhe cadeñe no ramificæ de 300-400 unitæ. L’amilopectiña, ò amilon, a forma invece a parte esterna e a l'è âtamente ramificâ; inti ponti de ramificaçion, e moleccole de glucoxio son unie con ligammo a-1,6-glicoxidico. O peizo molecolâ de l'ammido o pœu razonze i 100 mioin.
Inte ciante se distingoe varri tipi de ammido: l'ammido primaio (ò aotoctono, ò de ascimilaçion) o se forma inti cloroplasti de molte piante, una votta idrolizzao o çuccao che ne deriva o migra verso di âtri organi, dovve i leucoplasti o recondensan in ammido segondaio (ò de riserva): questo o s'acummula particolarmente inti organi de riserva, in forma de granuli soventi con de righe concentriche in gio a un punto, dîto ilo. Se distingoe granuli senci, composti (risurtanti da ciu grannuli) e semicomposti. Se denommina ôtr'a ço ammido transcitoio , quello ch'o s'attrœuva inti tubbi cribroxi de çerte ciante, ammido statolittego, o complesso de granette d'ammido ch'o se trœuva inte çellule da parte centrâ da scoffia da reixe, fonçionanti da statoliti; ammido de Floridee, un idrato de carbonnio che se riscontra inte queste æghe sotta forma de granette spantegæ into çitoplasma.
Sciben che l’ammido nativo o trœuve nomioxi impieghi, o mao interesse industriâ o l'è votto a-i coscì díti ammidi modificæ, ótegnui sottoponendo l’ammido a di trattamenti chimichi e fixichi quæ oscidaçion e esterificaçion, e a-e destriñe ótegnue pe degradaçion parçiâ da moleccola in prezença de calô, acidi ò enzimmi. L’ammido s'adœuvia inte l'industria alimentâ, inta produçion de doscificanti quæ mâtitolo e sciorbitolo, inte l'aprettatua do papê, di tesciui, inta preparaçion di adexivi, di deterscivi e di materiæ de imballaggio.
Di studdi in sce-a genettica di vegetæ da-a quæ s'ótégne l’ammido (granón, pe l'80% circa, patatta, gran, manioca, rizo) han conduto a-a produçion de ciante geneticamente modificæ capaxe de scintetizzâ de l'ammido con de caratteristeghe particolæ. Into granón l'è stæto osservao varrie mutaçioin naturæ che alteran e caratteristeghe de l'ammido: a mancança de l'enzimma amidoscintetaxi associao a-i grannuli a porta a-a formaçion de ammido praticamente privo de amiloxio, mentre a mancança de izoforme de l'enzimma de ramificaçion a l'accresce o contegnúo relativo de tâ componente. Questo tipo de produçion o l'è assæ controverso segge pe o timô de de ripercuscioin negative in sce l'ambiente e (into caxo de di uxi alimentæ) in sce i ommi e i animæ, segge perché o pœu comportâ una contraçion da reiza di racolti.
A ciu gran parte de ciante transgeniche che produan ammido son de patatte. In tæ ciante o gene glgC do batteio Escherichia coli o codifica l’enzimma ADP-glucoxiopirofosforilaxi (AGPaxi) con de proprietæ allosteriche alteræ, produxendo di tuberi contegninti una quantitæ de ammido pâ a-o 50% de ciu do normâ. Inibindo un’izoforma de l'enzimma amidoscintetaxi associao a-i granuli con l’uzo de un construto antisenso, s'è ótegnúo de l'ammido completamente privo de amiloxio. Un âtro mutante o l'è stæto ótegnúo introduxendo inta patatta un gene chimeego formao da-e regioin geniche che codifican doe proteiñe da patatta e da-o gene glgA de Escherichia coli, ch'o codifica l’enzimma glicogenoscintetaxi (coinvotto inta scintexi do glicogeno). I tuberi ótegnui da queste ciante mostran un redúto accumulo de ammido, un aomento di çuccai solubili, una riduçion da dimenscion di grannuli, un asbasciamento do rapporto amiloxio/amilopectiña e do contegnúo de fosforo e un aomento do grao de ramificaçion de l'amilopectiña.
Colegòu a l'ammido o l'é o sugo. O sugo a l'è 'na soluçion de ammido in ægoa da dâ a giancaja primma de stiâla pe fâla arestâ ciu reddena e luxente. O sugo d'ammido s'adœuvia ascì inta chimica analitega come indicatô in iodometria, in quante o dà coloraçion blœu co-o ioddio.
Âtri progettiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce ammido


text:
Léngoa latìnn-a
A léngoa latìnn-a (in latìn: Lingua latīna) a l'é 'na lengoa indeoröpéa do grùppo de lengoe italico-falische.
Nasciûa inta region do Lassio into I milenio primma de Cristo, sta lengoa a s’é difûza 'nte l’Eoröpa òcidentâle a ségoito de conquiste di Români. A l’é a moæ de tùtte e lengoe ancheu definîe “romanse” e a l’é stæta pe secoli a lengoa da coltûa eoropêa. Fin a-o Concilio Vatican II a l’é stæta a lengoa litùrgica da Gêxa Catòlica.
Scistêma de scritûa[modìfica | modìfica wikitèsto]
E letie de l'alfabêto latin derivan da quello grêco òcidentâle (adêuviòu a Cuma), e son a bâze pe-a ciù parte di alfabêti adêuviæ ancheu in Eoröpa, America e Africa (comme quello italian e quello ligure). I grafi òriginâli son questi:
Dòppo a conquista da Grêcia into I secolo a.C., s'êa iniçiòu a adêuviâ e letie grêghe ⟨Y⟩ e ⟨Z⟩ (insemme ai digrafi ⟨CH⟩, ⟨PH⟩ e ⟨TH⟩) pe poei scrîve e paròlle d'òrigine grêga. Donca l'alfabêto latin clascico conprendeiva 23 letie:
Gramatica[modìfica | modìfica wikitèsto]
O latìn o l'é 'na lengoa flesciva che a l'adêuvia i câxi pe-e fonçioin gramaticâli. I câxi son:
- Nominatîvo: indica o sogetto da frâze (es: Cornelia pulchra vidētur; Cornélia a pâ bella)
- Zenitîvo: indica de sòlito un posesso, agendo comme conplemento de specificaçion (es: mīlitēs Caesaris; i sordàtti de Cézare)
- Datîvo: indica de sòlito o conpleménto de tèrmine (es: Dō gladium Iūliō; Daggo a spâ a Giùlio)
- Acuzatîvo: indica l'ogetto da frâze (es: Cornelia amat Iūlium; Cornelia ama Giulio)
- Vocatîvo: uzòu into discorso diretto, indica o conplemento de vocaçion (es: Cornelia, quid fēcistī?; Cornelia, cöse t'æ fæto?)
- Ablatîvo: o l'è o câxo con ciù fonçioin (conplemento de tenpo, d'agente, caoza, etc.)
Nommi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Into latìn gh'é træ categorîe de nommi: mascolin, feminin e neotro. No l'existe l'articolo
Declinaçioin[modìfica | modìfica wikitèsto]
In latìn existan çinque declinaçioin, e quæ se diferençian pe-e sciortîe do zenitîvo scingolâre:
- Prìmma: zenitivo in -ae
- Secónda: zenitivo in -i
- Tersa: zenitivo in -is
- Quarta: zenitivo in -us
- Quinta: zenitio in -ei
Prìmma declinaçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
I nómmi feminìn son solitaménte da prìmma declinaçión
Declinaçion de rosa (a rêuza):
Seconda declinaçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
I nómmi mascolìn e nêutri son solitaménte da seconda declinaçión
Declinaçión de lupus (mascolìn; o lô):
Declinaçión de bellum (nêutro; a guæra):
Bigliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT, LA) Germano Proverbio, Lingue classiche alla prova: note storiche e teoriche per una didattica, Bològna, Pitagora, 1981, ISBN 88-37-10219-4.
- (IT, LA) Lao Paoletti, Corso di lingua latina. I. Fonetica, Morfologia, Sintassi, 16ª ed., Torìn, Paravia, 1987, ISBN 88-39-50387-0.
Vóxe correlæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikipedia a gh'à 'n'ediçión in léngoa latìnn-a (la.wikipedia.org)
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Lengua latinn-a


text:
Santa Giulia,
In cimma a collinn-a,
che t'ammi o ma,
quanta gente te vegne a trova'!
In ta gexetta antiga,
pe di n'orazion,
accende 'na candela,
pe vegni ciu' boin.
Oasi de paxe e de tranquillitae,
L'aia da stae a l'e' fresca e netta,
canta a cigaa, sona a campanetta.
Lazzu' Sestri Levante, Lavagna, Ciavai,
Portofin s'intravvede in pittin,
che silenzio.che bellessa.
no se stanca mai d'ammia.
In ta ciassetta, vixin a gexa,
un vegio erbo o fa da cornice a questo paisaggio,
pa che o dixe ao mondo intero:
Santa Giulia o l'e' un paise genuino e vero!
Anche me a penso cosci',
se voei a sereniate e sei stanchi da citae,
vegni' a Santa Giulia, vediei regna' a felicitae.
Maria Grazia Levaggi


text:
Virus
Virus (da-o latìn vīrus, "venìn") o l'è 'n ànpio insémme ch'o l'arechéugge di òrganìsmi parascîti, i quæ pe replicâse àn bezéugno d'atrovâse drénto 'na célola. Són conosciûi virus che infetàn ciànte, animæ, fórme de vìtta unicelolâri (cómme i batéri) e âtri virus ascì.
DescriçiónModìfica
Modìfica
Clasificaçión de BaltimoreModìfica
Clasificaçión propòsta da David Baltimore (Nobel pe-a mêxìnn-a into 1975) ch'a divìdde i virus segóndo a strutûa do lô genoma; se a DNA, a RNA, a fîaménto séncio a dóggio. I sètte grùppi de Baltimore són ciù ò mêno a-o mæximo livéllo de 'na clàsse inta clasificaçión tradiçionâle, dæto ch'arechéuggiàn e vàrrie famìggie de virus.
Domìnio: Acyota
- Regno: Virus
- Phylum: ---
- Clàsse (Grùppi de Baltimore): I: Virus a dsDNA - II: Virus a ssDNA - III: Virus a dsRNA - IV: Virus a ssRNA+ - V: Virus a ssRNA- - VI: Retrovirus a ssRNA - VII: Retrovirus a dsDNA
- Phylum: ---
BibliografîaModìfica
- (EN) Family Groups - The Baltimore Method, in sce virology.net. URL consultòu o 18 màzzo 2021.
Vôxe corelæModìfica
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Virus
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce Virus
Colegaménti estèrniModìfica
- (EN) Virology journal, in sce virology.net. URL consultòu o 18 màzzo 2021.


text:
Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia
A Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia (in ingléize National Library of Australia, NLA), precedenteménte conosciûa cómme Commonwealth National Library e Commonwealth Parliament Library, a l'é a ciù grànde bibliotêca de referénse d'Oustràlia e a responsàbile, sótt'a-i tèrmini do National Library Act 1960, do "mantegniménto e do svilùppo de 'na coleçión naçionâle de materiâle librâio, inclûza 'na coleçión conplêta de scrîti in sce l'Oustràlia e i çitadìn oustralién", dónca fonçionàndo cómme 'na bibliotêca naçionâle ascì. A sò sêde centrâle a l'é a Parkes, Canberra, into Teritöio da Capitâle Oustraliànn-a.
Creâ into 1960 co-o National Library Act, a-a fìn do zùgno do 2019 a sò coleçión a l'êa formâ da 7.717.579 ògètti, co-i sò manoscrîti che òcupâvan 17.950 mêtri quàddri de spàçio in scê sganzîe. A NLA a l'òspita e gestìsce ànche l'avoxòu servìçio de scovèrta do patrimònio colturâle Trove, o quæ o l'inclùdde l'intrâ inte l'Australian Web Archive e into National edeposit (NED), 'na grànde coleçión de giornâli, papê ofiçiæ, manoscrîti e inmàgine digitalizæ, coscì cómme di materiâli "born-digital".
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Into 1901 a Bibliotêca Parlamentâre do Commonwealth (Commonwealth Parliament Library)[1] a l'é stæta creâ pe servî l'apénn-a formòu Parlaménto Federâle de l'Oustràlia. Da-a sò creaçión a Bibliotêca Parlamentâre do Commonwealth a l'é stæta svilupâ de mòddo d'avéi 'n'inportànte coleçión a bâze naçionâle. Into 1907 a Comisción Parlamentâre Unîa de Bibliotêche sótt'a-a direçión do sò Prescidénte, Sir Frederick William Holder, a l'à definîo l'òbietîvo da Bibliotêca Parlamentâre do Commonwealth con 'ste paròlle chi[2]:
Da-o 1923, doî nómmi són stæti comuneménte dêuviæ: Bibliotêca Naçionâle do Commonwealths (Commonwealth National Library) e Bibliotêca Parlamentâre do Commonwealth (Commonwealth Parliament Library) pe indicâ, rispetivaménte, a coleçión Naçionâle e quélla Parlamentâre[1].
Into 1960 a Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia a l'é stæta creâ[1] co-o National Library Act 1960[3], e e dôe bibliotêche són diventæ de instituçioîn separæ[1].
Sêde[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'atoâle palàsso da bibliotêca o l'é stæto avèrto a-i 15 de agósto do 1968 da-o Prìmmo Minìstro John Gorton[4][5]. O palàsso o l'é 'n progètto do stùdio de architetûa Bunning and Madden, realizòu into stîle clàscico despugiòu tìpico da fìn do XX sécolo. O pòrtego o l'é decoròu co-o màrmo, e vedrâte són 'n'òpera de Leonard French e i tréi aràssi de Mathieu Matégot[6]. O palàsso o l'é stæto inserîo inta Commonwealth Heritage List oustraliànn-a a-i 22 de zùgno do 2004[7].
Sâle de letûa[modìfica | modìfica wikitèsto]
A grànde costruçión da Bibliotêca Naçionâle a l'òspita vàrie sâle de letûa e coleçioîn. A-o ciàn terén a gh'é a sâla de letûa prinçipâ, dónde a gh'é a ciù pàrte di terminâli pe colegâse a-a Ræ da Bibliotêca e dónde o l'é disponìbile o colegaménto wireless a l'Internétte ascì. Vàrri servìççi són fornîi ànche inta bibliotêca da-a zöna Giornâli e Stöia Familiâre a-o ciàn terén, da-a Sâla Letûe de Coleçioîn Speciâli a-o prìmmo ciàn e da-e coleçioîn aziàtiche a-o livéllo 3.
Coleçioîn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Coleçión generâle e oustraliànn-a[modìfica | modìfica wikitèsto]
A bibliotêca a l'arechéugge materiâli prodûti da çitadìn oustràlién, pe-i oustralién ò in sce l'Oustràlia, realizæ inte tùtti i formâti, no sôlo de òpere stànpæ cómme lìbbri, stöie a pontæ, giornâli, màppe, manifèsti, mûxiche e ephemera stànpæ, ma ànche publicaçioîn in sciâ Ræ e òpere no pùblicæ cómme manoscrîti, inmàgine e stöie contæ. Into 1957, Hazel de Berg a l'à incomensòu a registrâ scritoî, artìsti, muxicìsti e âtri oustralién ligæ a l'àrte, arivàndo a fâ squæxi 1.300 intervìste. Insémme co-a Bibliotêca, a l'é stæta 'n pioniêre into sò cànpo in Oustràlia, travagiàndo con l'instituçión pe vintisètte ànni[8].
'N'inportànte coleçión do tîpo Australiana a l'é quélla de John A. Ferguson[9]. A Bibliotêca a l'à de particolæ ecelénse inte sò coleçioîn, spécce into ràmmo de àrte do spetàcolo, bàllo inclûzo.
A Bibliotêca a contêgne 'na coleçión consciderévole de materiâle librâio generâle e râro, óltre che coleçioîn aziàtiche e da zöna do Pacìfico de livéllo mondiâle che van a aomentâ e coleçioîn in sciâ coltûa oustraliànn-a. Pe de ciù, e coleçioîn de stànpe són sùportæ da grénde arecugéite de microform. A Bibliotêca a consèrva a Coleçión Braille da Risèrva Naçionâle ascì.
Cómme 'na bibliotêca naçionâle, a NLA in sciâ bâze de dispoxiçion contegnûe into Copyright Act 1968 a l'arechéugge segóndo o depòxito legâle 'na còpia de ògni publicaçión oustraliànn-a, i quæ editoî dêvan prezentâla a-o moménto da sò publicaçión[10][11].
A-a fìn de l'ànno finançiâio oustraliàn 2018-2019, a coleçión da Bibliotêca Naçionâle a l'êa formâ da 7.717.579 ògètti, ciù âtri 17.950 mêtri de féuggi scrîti a màn. E coleçioîn da coltûa oustraliànn-a da Bibliotêca se són svilùpæ inta séncia ciù grànde arecugéita de materiâli in sciô patrimònio colturâle oustraliàn de tùtta a naçión. Scritoî, editoî e ilustratoî oustralién són spésse vòtte riçercæ e bén bén raprézentæ inte coleçioîn, ségge che e sò òpere séggian pùblicæ in Oustràlia che a l'èstero.
A coleçión da Bibliotêca a l'inclùdde tùtti i formâti de materiâle, da lìbbri, giornâli, scîti d'Internétte e manoscrîti a quàddri, inmàgine, màppe, mûxica e regìstraçioîn de stöie contæ, féuggi scrîti a màn e ephemera. Ciù ò mêno o 94,1% da coleçión da Bibliotêca o l'é stæto catalogòu a-o lùggio 2019, pe 'n totâle de 5.453.888 ògètti ce se pêuan descrovî pe mézzo do catàlogo in sciâ Ræ[12].
Coleçioîn digitâli[modìfica | modìfica wikitèsto]
A bibliotêca a l'é un di leader mondiâli inte técniche de conservaçión digitâle[13] e a mantêgne 'n archìvio in sciâ Ræ ciamòu Pandora Archive, acescìbile da l'Internétte pe mézzo de çèrti scîti seleçionæ, da-o 1996. L'Australian Web Archive, publicòu into màrso do 2019, o métte insémme i dæti de PANDORA, de l'Australian Government Web Archive (AGWA) e de âtri scîti d'Internétte pùblicæ in Oustràlia. Into bilàncio federâle do 2019, o govèrno o l'à mìsso a dispoxiçión 10 milioîn de dòlari oustralién pi-â bibliotêca, da distriboî in quàttro ànni pi-â creaçión de 'n fóndo pi-â digitalizaçión[14].
A-o zùgno do 2019, a Bibliotêca a l'à digitalizòu ànche 'n totâle de 5.508.008 inmàgine[15]. Quànde poscìbile, quéste són càregæ diretaménte in sciâ Ræ.
Segóndo 'n emendaménto a-o Copyright Act do 2016, tùtti i contegnuî creæ da sùbito cómme digitâli dêvan êse depòxitæ inta bibliotêca ascì (con vàrie dispoxiçioîn pe-e bibliotêche di stâti federâli ascì). A NLA da-o màzzo 2019 a l'òspita e a gestìsce o servìçio do National edeposit (NED). Libraries ACT, Libraries Tasmania, Northern Territory Library, State Library of New South Wales, State Library of Queensland, State Library of South Australia, State Library Victoria e a State Library of Western Australia són tùtte òrganizaçioîn ménbre da colaboraçión[16][17].
Coleçioîn aziàtiche[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Bibliotêca a l'òspita a ciù grànde e a ciù ativaménte svilupâ vivàgna de riçèrca in sce l'Àzia in Oustràlia e e ciù grénde arecugéite de léngoe aziàtiche inte tùtto l'emisfêro oustrâle, con ciù de mêzo milión de volùmmi inta coleçión, óltre che ànpie vivàgne in sciâ Ræ e eletròniche. A Bibliotêca a l'arechéugge numerôze vivàgne in scî vàrri Pàixi aziàtichi scrîte inte léngoe òcidentâli ò ànche in Birmàn, Cinéize, Persiàn, Indoneziàn, Giaponéize, Khmer, Coreàn, Laotiàn, Mancéize, Móngolo, Thailandéize, Timoréize e Vietnaméize.
A Bibliotêca a l'à acatòu 'na série inportànte de arecugéite in léngoe òcidentâli e aziàtiche de riçercatoî e bibliofìli. Tra de quéste a gh'é:
- Coleçión McLaren-Human, in sciâ Corêa[21]
- Coleçión Otley Beyer, in sce Filipìnn-e
- Coleçión Sakakibara, in sciô Giapón
- Coleçión Sang Ye, in sciâ Cìnn-a
- Coleçión Simon, in sce l'Àzia òrientâle
- Coleçión Harold S. Williams, in sciô Giapón
E coleçioîn aziàtiche se pêuan riçercâ pe mézzo do catàlogo da Bibliotêca Naçionâle[22].
Quàddri e manoscrîti[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Bibliotêca Naçionâle a l'òspita 'n'ànpia coleçión de quàddri e de manoscrîti. A coleçión de manoscrîti a contêgne ciù de 26 milioîn de ògètti separæ, crovìndo ciù de 10.492 mêtri de spàçio in scê sganzîe (ACA Australian Archival Statistics, 1998). A coleçión a l'é pi-â ciù pàrte in sce l'Oustràlia ma a gh'é di inportànti materiâli in sce Papoa Nêuva Goinêa, Nêuva Zelànda e Pacìfico ascì. A coleçión a contêgne ànche 'na série de arecugéite de manoscrîti eoropêi e aziàtichi ò di sénci ògètti che són stæti riçevûi cómme pàrte d'âtri grùppi de lìbbri.
E coleçioîn de manoscrîti oustralién remóntan a-o perîodo de esploraçión marìtima e instalaçión de colònie, da-o XVIII sécolo a-a giornâ d'ancheu, co-a ciù pàrte di materiâli ch'o l'é datòu da-o 1890 in pöi. A coleçión a conprénde 'n grànde nùmero de péssi ùnichi eceçionâli, cómme o Cartolâio de Chertsey do XIV sécolo, o giornâle de bòrdo de James Cook in sce l'HMS Endeavour, inserîo into Regìstro da Memöia do Móndo[23] do 2001, i diâi de Robert O'Hara Burke e William John Wills da spediçión de Burke e Wills, e o regìstro do viâgio de Charles Kingsford Smith e Charles Ulm in sciô Southern Cross.
Inta coleçión a l'é raprezentâ 'n'ànpia gàmma de indivìdoi e de famìgge, spécce inti cànpi da polìtica, da pùblica aministraçión, da diplomaçîa, do tiâtro, de l'àrte, da letiatûa, da bovinicoltûa e da religión. Ezénpi de quésti scrîti són i papê de Alfred Deakin, John Latham, Keith Murdoch, Hans Heysen, John Monash, Vance e Nettie Palmer, Alec Derwent Hope, Manning Clark, David Williamson, W.M. Hughes, Robert Menzies, William McMahon, Richard Casey, Geoffrey Dutton, Peter Sculthorpe, Daisy Bates, Jessie Street e quélli de Eddie Mabo e de James Cook, tùtti doî inserîi tra i papê into Regìstro da Memöia do Móndo de l'UNESCO into 2001[23][24].
A Bibliotêca a l'à ànche acatòu i regìstri de vàrie òrganizaçioîn naçionâli no governatîve, tra e quæ se pêuan aregordâ i regìstri di Segretâi Federâli do Partîo Liberâle, de l'ALP, di Democràtichi, do RSL, de l'Australian Inland Mission, de l'Australian Union of Students, de l'Australian Ballet, de l'Australian Elizabethan Theatre Trust, de l'Australian Institute of Urban Studies, de Australian Industries Protection League, de l'Australian Conservation Foundation e di Australian Council of National Trusts. Pe de ciù, a Bibliotêca a l'à ciù ò mêno 37.000 bobìnn-e de microfilm de manoscrîti e papê in archìvio, pi-â ciù pàrte di acàtti da l'èstero e de interèsse oustraliàn ò da zöna do Pacìfico.
A coleçión de quàddri da Bibliotêca Naçionâle a l'incentrâ in scê persónn-e, lêughi e fæti oustralién, da-e prìmme esploraçioîn eoropêe into Pacìfico Meridionâle a-i fæti d'ancheu. Travàggi artìstichi e fotografîe són stæti acàtæ sorviatùtto pe-o sò valô informatîvo, óltre che pi-â sò inportànsa cómme papê stòrichi[25].
I tîpi de òpere raprezéntæ inta coleçión inclùddan inmàgine, diségni, acquerélle, êui, litografîe, incixoîn, ægoefórte e scultûe/bùsti[26].
Servìççi[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia a l'à 'n ròllo de leader naçionâle into svilùppo e inta gestión do servìççi colaboratîvi in sciâ Ræ co-a comunitæ de âtre bibliotêche do pàize, rendéndo ciù fàçile pe-i uténti trovâ e vixitâ e vivàgne informatîve a livéllo naçionâle. A fornìsce servìççi a bibliotêche, editoî e a-o pùblico in generâle, con l'inscriçión, disponìbile pe-i çitadìn oustralién, ch'a da di servìççi in ciù[27][28].
Tra i vàrri conponénti di servìççi a gh'é[27]:
- Pe-i editoî:
- Prepublication Data Service[29], ISSN e ISMN pe-i editoî oustralién.
- National edeposit (NED), pe adenpî a-i òblighi de depòxito legâle[30]. A NLA a l'òspita e a gestìsce o servìçio in sciâ bâze do quæ tùtti i contegnûi creæ da sùbito cómme digitâli in Oustràlia, cómme domandòu da-e dispoxiçioîn legislatîve in sciô depòxito legâle segóndo o Copyright Act 1968, són depòxitæ a distànsa da l'editô, archìviæ e réize acescìbili a-e bibliotêche parteçipànti e a-o pùblico[16][17][31][32].
- Pe-i bibliotecâi:
- L'Australian National Bibliographic Database (ANBD)[33], óltre a òfrî 'na vìxita de bàdda pe mézzo do servìçio in abonaménto de Libraries Australia[34]. O vêgne deuviòu pi-â consultaçión, o svilùppo da coleçión, a catalogaçión e o préstito interbibliotecâio.
- O portâ National Libraries.
- In sciâ Ræ, pe-o pùblico in generâle:
- L'Australian Web Archive, o quæ o l'incórpora d'ancheu PANDORA (creòu into 1996), l'Australian Government Web Archive (AWA) e l'archìvio do domìnio ".au".
- O Catalàgo da Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia, 'n catàlogo di materiâli da NLA che són disponìbili a-o pùblico in generâle[35].
Trove[modìfica | modìfica wikitèsto]
I servìççi in sciâ Ræ minsonæ de d'âto, e âtri de ciù, són acescìbili pe mézzo do servìçio Trove, o quæ o l'é stæto aviòu into 2009. Trove o métte insémme e bànche dæti de bibliotêche in sciâ Ræ, co-in servìçio naçionâle centralizòu ch'o l'é stæto realizòu co-a colaboraçión de ciù inportànte bibliotêche de l'Oustràlia[36]. A caraterìstica ciù conosciûa de Trove a l'é fòscia l'arecugéita digitalizâ de giornâli oustralién. A ciù pàrte di servìççi de individoaçión de vivàgne NLA són òua do tùtto integræ co-o Trove. O servìçio o l'é in gràddo de individoâ vivàgne in sce l'Oustràlia e i oustralién, arivàndo a di materiâli che de spésso no són disponìbili pe-i motoî de riçèrca estèrni[37].
Publicaçioîn[modìfica | modìfica wikitèsto]
A NLA a pùblica sagìstica e lìbbri pe figeu che móstran e coleçioîn da bibliotêca. Quéste publicaçioîn rigoàrdan sorviatùtto a stöia, a stöia naturâle e l'àrte[38]. A NLA Publishing a l'à goagnòu divèrsci Eve Pownall Award for Information Books.
Abonaménto[modìfica | modìfica wikitèsto]
A registraçión a-a bibliotêca a l'é de bàdda pe tùtti i çitadìn oustralién, gràçie a de tésere che vêgnan spedîe a 'n indirìsso fìxico prìmma che ne ségge consentîo l'ûzo. L'inscriçión a conferìsce çèrti vantàggi in ciù pe-i uténti da bibliotêca, cómme o prenotâ into scîto i artìcoli che saiàn pöi dêuviæ inte sâle de letûa da bibliotêca e a poscibilitæ de védde 'na gàmma seleçionâ de vivàgne aotorizæ, pùblicæ da âtre instituçioîn, cómme o tèsto conplêto de l'Encyclopaedia Britannica[39]. O l'é poscìbile ordinâ de còpie eletròniche de çèrti artìcoli e, pe-i ménbri che pêuan vixitâ de persónn-a a Bibliotêca, o l'é poscìbile òtegnî 'n préstito interbibliotecâio da dêuviâ inte sâle de letûa[40].
Diretoî generâli[modìfica | modìfica wikitèsto]
I sogètti indicæ inta tabélla chi de sótta són stæti nominæ Diretô Generâle (Director-General), ò co-in tìtolo equivalénte ma ciù vêgio:
Problêmi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Into 2016, co-o réizego de tàggi a-i finançiaménti a Trove, 'na canpàgna pùblica a l'à portòu o govèrno a inpegnâse a fornî fóndi pe 16,4 milioîn de dòlari oustralién into dexénbre do 2016, spartîi in sce 'n perîodo de quàttro ànni[45][46].
A l'inìçio do 2020, con l'aoménto da domànda de tùtti i tîpi de servìççi digitâli, a Bibliotêca Naçionâle a l'à dovûo frontezâ di fóndi pe-o sò personâ de lóngo ciù scàrsi pe svilupâ servìççi in sce Trove e o National edeposit, dovéndo coscì intraprénde 'na ristruturaçión do sò personâ e de sò òperaçioîn[47].
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 (EN) Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia, Libraries Australia Authorities - Full view, in sce librariesaustralia.nla.gov.au. URL consultòu o 27 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia, History of the National Library collections until 1980 (extract from Burmester), in sce nla.gov.au. URL consultòu o 27 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Federal Register of Legislation, National Library Act 1960, in sce legislation.gov.au. URL consultòu o 27 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) David Reid, Prime Minister John Gorton addressing officials and dignitaries at the opening of the National Library of Australia, Canberra, 15 August 1968, Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia. URL consultòu o 28 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Sir Harold Leslie White, Publications relating to the opening of the National Library of Australia, 15th August, 1968, Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia. URL consultòu o 28 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Sue Ebury, The Many Lives of Kenneth Myer, The Miegunyah Press, 2008, p. 319, ISBN 0-522-85546-6.
- ↑ (EN) National Library of Australia and Surrounds, Parkes Pl, Parkes, ACT, Australia, Australian Heritage Database, Department of the Environment. URL consultòu o 28 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Geoffrey Dutton, Artists' Portraits: selected and introduced by Geoffrey Dutton, Canberra, Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia, 1992, p. 1, ISBN 0-642-10579-0.
- ↑ (EN) Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia, Ferguson Collection, in sce nla.gov.au. URL consultòu o 29 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia, What is legal deposit?, in sce nla.gov.au. URL consultòu o 29 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) National and State Libraries Australia, Legal deposit in Australia, in sce nsla.org.au. URL consultòu o 29 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia, Catalogue Home, in sce catalogue.nla.gov.au. URL consultòu o 29 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) NLA.gov.au, in sce webarchive.nla.gov.au. URL consultòu o 29 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Southern Phone, Check Out Australia's Web Archive, in sce southernphone.com.au. URL consultòu o 29 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia, Digitisation of Library collections, in sce nla.gov.au. URL consultòu o 29 dexénbre 2021.
- ↑ 16,0 16,1 (EN) NED, What is National edeposit (NED)?, in sce ned.gov.au. URL consultòu o 29 dexénbre 2021.
- ↑ 17,0 17,1 (EN) National Library of Australia Annual Report 2018–2019: 2.5 Strategic Priority Three: Collaborate, Australian Government. Transparency Portal. URL consultòu o 29 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia, Braga Collection, in sce nla.gov.au. URL consultòu o 30 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia, Claasz Collection, in sce nla.gov.au. URL consultòu o 30 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia, Coedès Collection, in sce nla.gov.au. URL consultòu o 30 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia, McLaren-Human Collection, in sce nla.gov.au. URL consultòu o 30 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia, Asian collections, in sce nla.gov.au. URL consultòu o 30 dexénbre 2021.
- ↑ 23,0 23,1 (EN) UNESCO, The Endeavour Journal of James Cook, in sce portal.unesco.org. URL consultòu o 30 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 4 agósto 2009).
- ↑ (EN) UNESCO, The Mabo Case Manuscripts, in sce portal.unesco.org. URL consultòu o 30 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 19 seténbre 2008).
- ↑ (EN) Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia, Pictures Collection Development Policy, in sce nla.gov.au. URL consultòu o 30 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia, Pictures, in sce nla.gov.au. URL consultòu o 30 dexénbre 2021.
- ↑ 27,0 27,1 (EN) Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia, Services, in sce nla.gov.au. URL consultòu o 30 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia, Using the library, in sce nla.gov.au. URL consultòu o 30 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia, Prepublication Data Service, in sce nla.gov.au. URL consultòu o 30 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia, Legal Deposit, in sce nla.gov.au. URL consultòu o 30 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) National and State Libraries Australia, Our work, in sce nsla.org.au. URL consultòu o 30 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) National and State Libraries Australia, National edeposit, in sce nsla.org.au. URL consultòu o 30 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia, Australian National Bibliographic Database, in sce nla.gov.au. URL consultòu o 30 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Libraries Australia, Intrâ, in sce librariesaustralia.nla.gov.au. URL consultòu o 30 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia, Catalogue, in sce nla.gov.au. URL consultòu o 30 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) National Library unveils web-based treasure Trove, ABC News, 28 arvî 2010. URL consultòu o 30 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Liz Stainforth, Treasuring Trove: Why Australia's digital heritage platform is so special, Pursuit. University of Melbourne, 26 òtôbre 2018. URL consultòu o 30 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia, National Library of Australia Publishing, in sce nla.gov.au. URL consultòu o 30 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia, Get a library card, in sce nla.gov.au. URL consultòu o 30 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia, Reproductions and interlibrary loans for individuals, in sce nla.gov.au. URL consultòu o 30 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia, History of the Library, in sce nla.gov.au. URL consultòu o 27 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia, Friends Farewell Jan Fullerton, in sce nla.gov.au. URL consultòu o 27 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia, Library Council Director-General and Executive Member Anne-Marie Schwirtlich, in sce nla.gov.au. URL consultòu o 27 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 27 màrso 2012).
- ↑ (EN) Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia, Director-General and Executive Member Dr Marie-Louise Ayres, FAHA, in sce nla.gov.au. URL consultòu o 27 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Universcitæ de Melbourne, Treasuring Trove: Why Australia's digital heritage platform is so special, in sce pursuit.unimelb.edu.au. URL consultòu o 27 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Annelie de Villiers, #FundTROVE, in sce anneliedevilliers.com, 23 frevâ 2016. URL consultòu o 27 dexénbre 2021.
- ↑ (EN) Adrian Rollins, Job cuts a 'live possibility' in National Library of Australia restructure, The Canberra Times, 28 frevâ 2020. URL consultòu o 27 dexénbre 2021.
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (EN) Jenny Zimmer, Stained Glass in Australia, Oxford University Press, 1984, ISBN 0-195-54369-6.
- (EN) Jennifer Taylor, Australian Architecture Since 1960, 2ª ed., Royal Australian Institute of Architects (RAIA), 1990, ISBN 0-646-03189-9.
- (EN) Rodney Garnett e Danielle Hyndes, The Heritage of the Australian Capital Territory, Canberra, National Trust of Australia (ACT), 1992, ISBN 0-959-49415-4.
- (EN) Suzanne Rickard, A Distinguished Building, in National Library of Australia News, Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia, Zenâ 1999, pp. 9-12.
- (EN) Peter Cochrane, Remarkable Occurrences: The National Library of Australia's First 100 Years, 1901-2001, Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia, 2001, ISBN 0-642-10730-0.
- (EN) Paul Cliff, A different view: the National Library of Australia and its building art, Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia, 2004, ISBN 0-642-10763-7.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Bibliotêca Naçionâle de Oustràlia
Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (EN) Scîto ofiçiâ, in sce nla.gov.au. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- (EN) Catàlogo da NLA, in sce catalogue.nla.gov.au. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- (EN) Publicaçioîn da NLA, in sce publishing.nla.gov.au. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- (EN) National Library Act 1960, in sce scaletext.law.gov.au. URL consultòu o 26 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 3 zùgno 2004).
- (EN) Portâ de bibliotêche oustraliànn-e, in sce publishing.nla.gov.au. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- (EN) Australian Interlibrary Resource Sharing Directory, in sce nla.gov.au. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- (EN) Electronic Resources Australia (ERA), in sce era.nla.gov.au. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- (EN) NLA Preservation policy, in sce era.nla.gov.au. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- (EN) Trove - Scîto ofiçiâ, in sce trove.nla.gov.au. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- (EN) Trove - National Library of Australia, in sce trove.nla.gov.au. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- (EN) Trove - Commonwealth National Library Australia, in sce trove.nla.gov.au. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.
- (EN) Trove - Commonwealth Parliament Library Australia, in sce trove.nla.gov.au. URL consultòu o 26 dexénbre 2021.