text:
Côrxi
Côrxi (Càrxi o Còrxi in senése, Calice Ligure in italian) u l'è ün cumüne de 1.713 abitanti da pruvinsa de Savuna.
Geugrafia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Côrxi u se truva in-te üna de valé darè a-u cumüne de Finô, cun-u sö céntru che u l'è a-a cunfluensa da sciüméra de Carbüa in-ta Pora, a cuôle a se cacia poi in-tu Mô Ligüre, a l'artéssa da lücalité de Marina.
U sö teritöriu dunca u l'è scituó tra-a parte centrô du valô Pora e in-ta valô segundaria unde a se truva a frasiùn de Carbüa. A fa parte de Côrxi a picina valô de Ese asci, che a se truva a punente du céntru du paise, lüngu a stradda pe Gura. U restu de l'ôta valô Pora u se truva in-tu vexìn cumüne de Riôtu mentre, in-ta valô de Carbüa, Côrxi u riva fìn a-a custèra di munti, a cuôle a l'à, in-tu teritöriu de stu cumüne chi, u sö puntu ciü értu in simma a-u Bric Chioggia (1041 m). Ciü o menu 2 km a est de stu briccu chi, in-te l'area cunusciüa cumme Cian di Corsi, a gh'è üna végia bôse militô da NATO, a-a giurnô d'ancö abandunô.
De ciü, a-u de la da custèra di munti, versu nord e in-tu bacìn da valô Burmia, a picina valô da lücalité de Cravaressa, d'ancö abandunô, a l'è parte du cumüne de Côrxi asci.
Stòia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Antighité e Mediuevu[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'area de Côrxi e di cumüni vexìn a l'éa sa abitô in-tu Paleoliticu, cun pupulasiui che delungu i se sùn dedichè a l'ativité agricula, cumme testimunió da-a grénda diffusiùn de picìn céntri, pe cuntrulô méiu u teritöriu. Sölo in tenpi ciü recenti, déta a sö pusisiùn in-ta valô e in-scia stradda pe-u mô, a cuntrô de Côrxi a deventerà cuéllu ciü inpurtànte. A ogni moddu a söna a l'éra de següru sa abitô ciü o menu 8000 anni fa, dôta a-a cuôle u remunta u vilàggiu truvùn vexìn a-a géxa de San Bastianìn a Perti, d'ancö in-tu cumüne de Finô. Du periudu di antighi ligüri a testimuniansa ciù famusa a l'è però cuélla du "Vilàggiu de Agnime", che u remunta a l'éte du féru e u l'è scinbulu de l'inpurtànsa du Finô cumme cunfin tra-i teritöri di ligüri Sabazi e di Ingauni[4].
In-te l'éte rumôna i nu gh'éran di gréndi céntri, cun-a ciü parte di retruvaménti che i sùn lighè a l'inpurtànte via Julia Augusta (averta in-tu 12-13 a.C.), a cuôle a pasôva in-tu teritöriu de Côrxi ascì. In particulô i sùn steti truvòi di resti de ün punte in-ta lücalité de Mordeglia, cunusciû cumme Pons Paule in-tu Mediuevu[4].
De tüttu u periudu sucessivu i nu ghe sùn particulé testimunianse de Côrxi, u cuôle u sara, cumme u restu du Finô, mesció da-a môrca Aleramica a cuélla de Savuna, pe fenî in-tu növu stetu du Marchexùn de Finô a-a sö creasiùn in-tu 1162 cun Riccu I Du Caréttu. In-ta guéra du Finô u burgu de Côrxi u dara pröva da sö federté a-u marchése Galiottu I tantu che lé, in-tu 1449, u donerà a-a parocchia üna ricca cuppa d'argentu decurô cun-u stemma di Du Caréttu e e rappresentasiui de San Niculù e de San Martìn, i dui patrui de parocchie de Côrxi e de Carbüa[4].
Eté muderna e cuntenpuranea[modìfica | modìfica wikitèsto]
Però, in-tu 1546, u guvernu du marchése Alfonsu II u sara tantu mô e opressivu da fô partî propriu da Côrxi üna revurta. Segundu üna tradisiùn lücale sta revurta chi a sara incuménsô da ün poveru cuntadìn de numme Tognu Capelìn u cuôle, u giurnu primma du mariessu, a-u pustu da sö muié pe-u ius primae noctis u purterà ün ôse, marciandu in tésta a üna senténa de ribelli. In realté a Repübbrica de Séna, delungu interesô a ciapô u cuntrullu du Marchexùn, a l'axéva mandó di mersenari da-a Germania a giütô a revurta. Però, cun-a murte de l'urtimu marchése Sforsa Dria in-tu 1602, u Finô u paserà sutta a l'inperu spagnollu, pe fenî poi da-u 1713 sutta Séna[4].
In-te guére napuleuniche u frunte tra-i francési e austru-piemuntési pe varie otte u paserà pe Côrxi, cun üna primma deschinô de trüppe di Savüia (ciü o menu déxemilla ommi) in-te l'avri du 1794, i cuôli i saran però vinti da-i francési, che a otubre du méximu annu i sacchegeràn u paise. A scituasiùn a cangerà pocu in-te l'annu sucessivu, fìn a-u rivu du senerô Napuleùn e a sö vitöria in-ta battaia de Löa, in-tu nuvembre 1795. De ciü, in-te l'avri 1796, a passerà propriu da Corxi, e poi Riôtu lüngu a valô Pora, a culonna du senerô Augereau che, cun-u giütu de ün cuntadìn da söna (in cangio de üna lira), a munterà fìn a-a Colla de San Giacumu pe poi chinô in-ta valô Burmia, unde u gh'éra u restu de trüppe francési[4].
Cun-a creasiùn da Repübbrica Ligüre u paise u sara inprinsipiu tacó a-u departiméntu da Maremula, cun capulögu Prìa, ma poi, cun l'anesiùn da Ligüria a l'inperu francése, Côrxi u sara inseritu in-tu departiméntu de Muntenötte, sutta a-u canton de Finô e in-te l'arrondissement de Savuna. In-tu méximu annu, u 1805, u sara tacó a Côrxi u vexìn cumüne de Carbüa, d'ancö a sö söla frasiùn[4].
In-tu 1815, doppu a cürta speriénsa da Repübbrica Senése, Côrxi e tütta a Ligüria i saran déti a-i Savüia, pe decisiùn du Cungressu de Vienna, e dunca inseriti fìn a-u 1927 in-ta pruvinsa de Séna, pe poi pasô in-ta növa pruvinsa de Savuna. U numme uficiô Calice Ligure u remunta a-u 9 sügnu 1930. In-ta segunda guéra mundiô a Côrxi i ghe saràn di scuntri tra de trüppe du Bataggiùn San Marcu e i partigién, ünse di cuôli i saran fucilé in-ta söna de Cian di Corsi[4].
Da-u 1973 a-u 2011 u l'à fétu parte da Cumünité Muntana Pollupice asci, a-a giurnô d'ancö derlenguô[5].
Abitanti[modìfica | modìfica wikitèsto]
U cumüne de Côrxi u l'à üna söla frasiùn, Carbüa, che a l'è steta fìn a-u 1805 ün cumüne. I ghe sùn ôtre lücalité de föra da-i dui céntri asci, cumme Ese, che a se truva in-ta picina valô a punente de Côrxi. A Carbüa, che a gh'a üna furma a paise sparsu, tra-e varie lücalité i ghe sùn cuélle de Inobricco, Ciri, Canto e ôtre.
Côrxi u cunfina cun Burmia e Mallare a nord, cun Orcu Feìn a levante, cun Finô e U Tû a sud e cun Riôtu a punénte.
Evulusiùn demugràfica[modìfica | modìfica wikitèsto]
Abitanti censî[6]
Minorànse fulén[modìfica | modìfica wikitèsto]
Segundu l'ISTAT, a-u 31 dixénbre 2017, a Côrxi i gh'éran 41 rexidenti fulén.
Sciti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]
Architetüe religiuse[modìfica | modìfica wikitèsto]
U teritöriu de Côrxi u l'è spartiu, da-u 3 agustu 1465[7], tra-i prevostri de due parocchie, che i se truvan sutta a-a diocesi de Savuna-Nori. Deféti i ghe sùn a parocchia du paise, che a l'à a sö sêde in-ta géxa de San Niculù, e cuélla da prinsipô frasiùn de Côrxi, Carbüa, sutta a-a géxa de San Martìn.
- Parocchia de Côrxi
- Géxa de San Niculù: custruia in-tu XIII seculu, a l'è sêde da parocchia de Côrxi. A l'è steta mensunô pe-a primma otta in-te ün papé du 1356 e a l'averà di sucessivi largaménti. U sö spétu d'ancö u remunta a üna recustrusiùn féta tra-u 1773 e u 1785, segundu ün stile rococò che u regurda cuéllu de l'arénte oratoiu, de vinti anni ciü végiu.
- Oratoiu de San Carlu: sêde da casassa da-u mèximu numme, u se truva acostu a-a géxa de San Niculù. Inprinsipiu l'oratoiu u l'éra dedicó a San Niculù asci, pe poi cangiô titulô tra-u sincueséntu e séiséntu. U sö spétu d'ancö u l'è cuéllu da custrusiùn realisô tra-u 1756 e u 1763, doppu che cuélla ciü antiga a sara tacô a-a géxa, ancura in recustrusiùn.
- Santuaiu de Nostra Scignura da Guôrdia: u l'è scitùó in scia riva du briccu surva a-a lücalité de Ese, che a se truva a punénte du céntru du paise. U l'è stetu custruiu tra u 1859 e l'annu doppu, pe poi ése ancura largó in-tu 1926 e ün ôtra otta in-tu 1960[8].
- Capélla de Santa Libera: realisô in-tu 1550, a se truva lüngu a stradda pe Riôtu. A l'è steta recustruia in-tu 1723.
- Capélla du Bùn Cunseiu: de proprieté in-te l'öttuséntu da famia Giacheri, a se truva a Ese[9].
- Parocchia de Carbüa
- Géxa de San Martìn: a l'è a sêde da parocchia de Carbüa.
- Géxa de San Roccu: scituô in-ta lücalité de Cà de Ramundi, a se truva in simma a-a colla da-a cuôle china a SP27 versu a valô de Feìn.
- Géxa de San Giuanne: a se truva in-te l'abandunô lücalité de Cravaressa, suntô a l'area di Cian di Corsi sölo cun di senté.
- Oratoiu di SS Cosma e Damian: oratoiu da parocchia de Carbüa u se truva arénte a géxa.
Architetüe civili[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Palassu du cumüne: a sêde du munisipiu ancura d'ancö, custruia tra-u 1936 e u 1938. U l'è stetu, fìn a-u 1962 a sêde de scöre elementôri asci[10].
- Palassu Bolla: mensunó sa in-tu XIX seculu, u prende u numme da-u sö d'ancö, scibén che u fusse inprinsipiu üna proprieté da famia Cesio[11].
- Palassu Cesio: u l'è üna de ciü antighe custrusiui de Côrxi, détu che a remunta a primma du XVII seculu, e a l'è steta fìn a-u 1938 a sêde du munisipiu[12].
Musei[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Museu de arte cuntenpuranea da Cà du Console: creó in-ti anni settanta in-ta custrusiùn du XIX seculu da-u mèximu numme, u l'è ligó a-u pitû Miliu Scanavìn, u cuôle in-tu 1964 u l'éra veniu a stô a Côrxi, purtandu cun lé üna picina culonia di artisti[13].
Ecunumia[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'agricultüra a l'è steta, fina a tenpi recenti, l'ativité ecunomica ciü inpurtànte a Côrxi, survatüttu a cultivasiùn de èrburi da früta cumme pèrseghi e setrùn, orivi e vigne. Déta l'inpurtànsa de l'agricultüra u l'è stetu realisó in-tu pasó u scistema de cané, diti bealére o béi, che u l'è ancura in funsiùn. I gh'éran de ativité lighè a-a lavurasiùn du légnu e a üna côva de grafìte, che a se truvôva in-ta lücalité de Cravaressa e a-a giurnô d'ancö do tüttu abandunô. Tanti i l'éran i abitanti de Côrxi che i travaiôvan in-te industrie de Finô asci, prinsipalménte a-u stabilimentu da Piaggio Aerospace a Marina.
A Côrxi u gh'è ün parcu de pôre eoliche asci, tra-i primmi da Ligüria, scitùó in simma a-a custèra di munti tra Cian di Corsi e u Bric Chioggia e furmó da sincue inpianti, pe üna putensa de ciü o menu 2,5 MW.
Cultüra[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dialettu[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Côrxi a l'è parlô üna variante du finarìn, dialettu du gruppu du lìgüre céntru-ucidentàle parló survatüttu a Finô, cun de diferense da-e parlè da rivêa.
Persunalité lighè a Côrxi[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Miliu Scanavìn (Sena, 28 frevô 1922 - Milan, 28 nuvenbre 1986): pitû, u l'arbira ün atelier a Côrxi.
Manifestasiui[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Sagra du pésciu: a sügnu, a l'è organisô da l'asuciasùn lücale i "Zueni de Corxi"[14].
Feste e fére[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Festa de San Niculù: due otte l'annu, u 6 dixénbre e a primma dumenega de masu. A primma dôta a l'è cuélla da festa liturgica, celebrô da tütta a Géxa, cun-a segunda che a l'è üna festa sölo de Côrxi e in-ta cuôle a gh'è a selebrasiùn solénne. Sta üsansa chi a l'è incuménsô in-tu 1872, annu in-tu cuôle a sara realisô a növa statua du santu (dita "di ricchi") bénben ciü grénda de cuélla ciü végia, decidendu che dixénbre u fusse però ün mése cun ün tenpu troppu grammu pe-a festa ciü inpurtànte du paise e che dunca a duvéisse ése celebrô ciü tardi[15].
- Festa de San Giuanne Batista: a se tegne tütti i anni u 29 de agustu, in-ta gexétta da lücalité de Cravaressa. A l'è u sölo giurnu in-tu cuôle sta frasiùn chi, abandunô in-tu 1964 doppu a serô da minera de grafite, a turna a vive e a incise de gente[16][17].
Comunicasiui[modìfica | modìfica wikitèsto]
Stradde[modìfica | modìfica wikitèsto]
Côrxi u l'è suntó a-i cumüni vexìn da varie stradde: a prinsipô a l'è a SP17, a cuôle a sunta u paise cun Riôtu, versu nord, e cun Finô, a sud. I ghe sùn asci a SP46 pe Gura, a punénte, e a SP23 che, pasandu da frasiùn de Carbüa, a va primma versu Feìn (cangiandu numme in-te l'urtimu töccu in SP27) e poi a segue a custèra di munti fìn a-u cunfin cun Burmia.
In-ta valô de Côrxi u gh'è ün casellu in-sce l'autustradda A10 asci, ciü o menu 2 km a sud da-u céntru du paise.
Aministrasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Scindici de Côrxi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Notte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Dato Istat - Pupulasiùn a-u 30 sügnu 2019.
- ↑ Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
- ↑ Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di gràddi/giórno di Comùn pe Región e Provìnsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 (IT) Comune di Calice Ligure - Cenni Storici, in sce comune.calice-ligure.sv.it. URL consultòu o 12 zùgno 2021.
- ↑ (IT) L.R. 4 lüu 2008, n. 24, in sce federalismi.it. URL consultòu o 4 zùgno 2021.
- ↑ Statìstiche I.Stat - ISTAT; URL cunsultó u 28-12-2012.
- ↑ (IT) Carbuta, in sce caliceligure.org. URL consultòu l'11 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Santuario di Nostra Signora della Guardia, in sce caliceligure.org. URL consultòu l'11 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Cappella del Buon Consiglio, in sce caliceligure.org. URL consultòu l'11 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Il Palazzo Comunale, in sce caliceligure.org. URL consultòu l'11 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Palazzo Bolla, in sce caliceligure.org. URL consultòu l'11 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Palazzo Cesio, in sce caliceligure.org. URL consultòu l'11 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Il museo, in sce comune.calice-ligure.sv.it. URL consultòu l'11 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Sagra del pesce a Calice Ligure, in sce liguriainfesta.com. URL consultòu l'11 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Festa patronale di San Nicolò, in sce caliceligure.org. URL consultòu l'11 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Pier Paolo Cervone, Il paese che non c’è più e rivive una volta l’anno per il patrono, in sce lastampa.it, 3 novénbre 2019. URL consultòu l'11 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Cravarezza - La grafite per sfamarsi, in sce paesifantasma.it. URL consultòu l'11 zùgno 2021.
- ↑ Murtu in càrega
- ↑ Subentró cun D.P.R 24 frevô 2016, publicó in-scia G.U. n. 58 du 10 marsu 2016
Ôtri prugètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Côrxi
Suntaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Scitu uficiô, in sce comune.calice-ligure.sv.it. URL consultòu l'11 zùgno 2021.


c: text/html

text:
Damasco
Damasco (in àrabo: دمشق ; Dimashq) a l'è a capitâ da Sciria e a capitâ ciù antiga do mondo.
Segondo o Nêuvo Testamento, San Paolo o l'aveiva avûo 'na vixon de Gesû Cristo into camin verso Damasco, allôa sta çittæ a l'è sacra pe o Crestianeximo e pe l'Islamiximo ascì.
Tra i attrassioin tûristeghe gh'è a tomba de Saladin, çellebre defensô da Tæra Santa dûrante l'eppoca de croxæ.
A gh'à 'na popolassion de 4.500.000 abitanti (2005).
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Damasco
Conligaménti esterniModìfica
- Antiga Çittæ de Damasco, Ancient City of Damascus / (in ingléize)
- Fotografîe de Damasco, [1]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
International Standard Name Identifier
L'International Standard Name Identifier (ISNI) o l'é 'n scistêma de identificaçión dêuviòu unicaménte pe identificâ i contribotoî a di contegnûi multimediâle cómme lìbbri, progràmmi televixîvi e artìcoli de giornâle. Quésto identificatô o l'é formòu da 16 cîfre, e quæ pêuan êse vizoalizæ inte quàttro blòcchi separæ.
L'ISNI o pêu êse dêuviòu pe dizanbigoâ de entitæ o quæ nómme o poéiva generâ confuxón, colegàndo i dæti in scî nómmi che són pigiæ e dêuviæ inte tùtti i setoî de inpréize di media.
O l'é stæto svilupòu segóndo e dispoxiçioîn de l'Òrganizaçión Internaçionâle pi-â Standardizaçión (ISO) cómme da Draft International Standard 27729[1]; o standàrd vàlido o l'é stæto publicòu a-i 15 de màrso do 2012. O comitâto técnico ISO 46, sotocomitâto 9 (TC 46/SC 9) o l'é o responsàbile do svilùppo de quésto standàrd.
FormâtoModìfica
Inta FAQ do scîto d’Internétte isni.org o l'é scrîto che 'n ISNI o l'é formòu da 16 cîfre, con l'ùrtimo caràtere ch'o l'é 'n caràtere de contròllo[2].
Formâti sénsa spàçioModìfica
- MARC: o l'é stæto propòsto pe scrîve l'ISNI sénsa dêuviâ di spàççi, prezénpio (isni)1234567899999799[3]
- isni.org URL: sénsa spàççi, prezénpio http://www.isni.org/isni/0000000122805510
- viaf.org:
- URL https://viaf.org/viaf/59091300/
- URL https://viaf.org/processed/ISNI%7C0000000122805510
- i dump di dæti dêuvian a fórma ISNI|0000000122805510
Formâti con spàçioModìfica
Inta vizoalizaçión o l'é de spésso mostròu con di spàççi.
ÛzoModìfica
L'ISNI o permétte de identificâ 'na séncia identitæ, cómme o nómme fâso de 'n outô ò a stànpa dêuviâ da 'n editô, co-in nùmero univoco. Quésto nùmero univoco o pêu dónca êse colegòu a un di numerôzi âtri identificatoî dêuviæ da-i mézzi d'informaçión pe identificâ nómmi e âtre fórme de identitæ.
'N ezénpio de l'ûzo de 'n nùmero de quésto tîpo o l'é l'identificaçión de 'n muxicìsta che però o l'é ànche 'n scritô de mûxica e de poêxîe. Dónde o poiéiva êse contenporaniaménte identificòu in vàrie bànche dæti dêuviàndo divèrsci scistêmi de identificaçión, ségge pùblichi che privæ, inte l'ànbito do scistêma ISNI o l'aviéiva 'n sôlo eleménto ISNI colegòu. E vàrie bànche dæti poéivan dónca scangiâ di dæti in sce quélla particolâ identitæ sénsa ricorî a métodi dizordinæ cómme o paragón de strìnghe de tèsto. 'N ezénpio ch'o vêgne de spésso minsonòu pî-a léngoa ingléize o l'é a dificoltæ incontrâ inte l'identificaçión de "John Smith" inte 'na bànca dæti. Scibén che a gh'é numerôzi eleménti pe "John Smith", o no l'é de lóngo ciæo l'eleménto ch'o corispónde a-o "John Smith" domandòu.
Se 'n outô o l'à publicòu di tèsti con vàrri nómmi e nómmi fâsi, ciaschedùn de 'sti nómmi chi o l'aviâ o sò ISNI.
L'ISNI o pêu êse dêuviòu da bibliotêche e archìvi quànde condivìddan informaçioîn de catàlogo; pe 'na riçèrca ciù precîza de informaçioîn in sciâ Ræ e inte bànche dæti o pêu agiutâ inta gestión di dirìtti óltre i confìn naçionâli e inte l'anbiénte digitâle.
ORCIDModìfica
I identificatoî ORCID (Open Researcher and Contributor ID) conscìstan inte 'n blòcco de identificatoî ISNI riservòu a riçercatoî académichi[6] e aministròu da 'n'òrganizaçión separâ[6]. I sénci riçercatoî pêuan creâ e rivendicâ o pròpio identificatô ORCID[7]. E dôe òrganizaçioîn córdinan i sò sfòrsi[6][7].
Òrganizaçioîn parteçipàntiModìfica
Outoritæ de registraçiónModìfica
Segóndo l'ISO, l'outoritæ de registraçión pe l'ISO 27729:2012 a l'é l'ISNI International Agency[8], a quæ a se trêuva a Lóndra (c/o EDItEUR)[9]. Quésta a l'é incorporâ, segóndo o Companies Act 2006, cómme 'na socjêtæ privâ a responsabilitæ limitâ[10].
L'International Agency a l'é comuneménte conosciûa cómme ISNI-IA[11][12].
Quésta socjêtæ sénsa òbietîvo de goâgno registrâ into Régno Unîo a l'é stæta fondâ da 'n consòrçio de òrganizaçioîn formòu da-a Confédération Internationale des Sociétés d'Auteurs et Compositeurs (CISAC), da-a Conference of European National Librarians (CENL), da l'International Federation of Reproduction Rights Organisations (IFRRO), da l'International Performers Database Association (IPDA), da l'Online Computer Library Center (OCLC) e da ProQuest. A l'é controlâ da diretoî nòminæ da quéste òrganizaçioîn e, into câxo do CENL, da raprezentànti da Bibliotêca naçionâle de Frànsa (Bibliothèque nationale de France) e da British Library.
Agençîe de registraçiónModìfica
'N'agençîa de registraçión a fornìsce l'interfàccia tra-i richiedénti ISNI e l'Agençîa de Asegnaçión ISNI[13].
Into 2018, YouTube o l'é diventòu 'n regìstro ISNI, anonçiàndo l'intençión de iniçiâ a creaçión de identitæ ISNI pe-i muxicìsti di quæ o fa védde i vìdeo[17]. L'ISNI o prevédde che, cómme rizultâto de quésta decixón, o nùmero di sò ID "o l'aomentiâ fòscia de 3-5 milioîn inti pròscimi dôe ànni"[18].
Into 2020 a Sound Credit, insémme a l'ISNI, a l'à anonçiòu che e registraçioîn a l'ISNI pe-o setô da mûxica saiàn de bàdda e outomàtiche. O scistêma de registraçión de bàdda o l'é pàrte da creaçión de 'n profî uténte Sound Credit, dêuviâ pe-o sò inportànte scistêma pe l'atribuçión di créditi. O l'inclùdde 'na riçèrca outomàtica pe evitâ ISNI duplicâti e 'n certificâto creòu da-o scistêma de registraçión Sound Credit pe òfiçiâ i nêuvi ISNI apénn-a registræ[19].
Ménbri de l'ISNIModìfica
I ménbri de l'ISNI (ménbri de l'ISNI-IA[20]), a-i 11 de lùggio do 2018, són[20]:
- ABES (French Bibliographic Agency for Higher Education)
- Brill Publishers
- CEDRO (Centro Español de Derechos Reprográficos)
- CDR (Centrale Discotheek Rotterdam)
- Copyrus
- FCCN
- Archìvi Naçionâli Françéizi (Archives nationales de France)
- Universcitæ de Harvard
- Iconoclaste
- Irish Copyright Licensing Agency (ICLA)
- ISSN International Centre
- Universcitæ La Trobe
- Bibliotêca do Congrèsso
- Bibliotêca MacOdrum, Universcitæ de Carleton
- Bibliotêca Naçionâle da Finlàndia
- Bibliotêca Naçionâle da Nêuva Zelànda
- Bibliotêca Naçionâle da Norvéggia
- Bibliotêca Naçionâle da Svéçia (Kungliga Biblioteket)
- Publishers' Licensing Services
- Bibliotêca UNSW
Asegnaçión de l'ISNIModìfica
L'ISNI-IA a l'adêuvia 'n scistêma de asegnaçión ch'o conprénde 'n'interfàccia uténte, 'n schêma de dæti, di algorìtmi de dizanbigoaçión e 'na bànca dæti ch'a sódisfa i requixîti do standàrd ISO, dêuviàndo ànche a tecnologîa existénte quànde poscìbile. O scistêma o l'é bazòu prinçipalménte in sciô servìçio Virtual International Authority File (VIAF), o quæ o l'é stæto svilupòu da OCLC pe l'utilìzzo inte l'agregaçión di catàloghi de bibliotêche.
L'intrâ a-o scistêma de asegnaçión e a-a bànca dæti, óltre che a-i nùmeri che vêgnan generæ cómme output do procèsso, o l'é controlòu da òrganìsmi indipendénti conosciûi cómme "agençîe de registraçión". Quéste agençîe de registraçión tràtan diretaménte co-e cazànn-e, garanténdo che i dæti séggian fornîi in di formâti apropriæ e reconpensàndo l'ISNI-IA pe-i cósti de mantegniménto do scistêma de asegnaçión. E agençîe de registraçión són nominæ da l'ISNI-IA ma saiàn gestîe e finançiæ in mòddo indipendénte.
Covertûa de l'ISNIModìfica
A tabèlla chi de sótta a contêgne i contézzi da covertûa de l'ISNI, pe milioîn de identitæ de tùtti i tîpi, tra-i quæ a gh'é milioîn de persónn-e, milioîn de riçercatoî (conpréizi inte persónn-e ascì) e de òrganizaçioîn[21].
NòtteModìfica
- ↑ (EN) ISO 27729:2012 - Information and documentation - International standard name identifier (ISNI), in sce iso.org. URL consultòu l'8 novénbre 2021.
- ↑ (EN) ISNI - FAQ, in sce isni.org. URL consultòu l'8 novénbre 2021.
- ↑ (EN) Library of Congress Network Development and MARC Standards, Encoding the International Standard Name Identifier (ISNI) in the MARC 21 Bibliographic and Authority Formats, in sce loc.gov. URL consultòu l'8 novénbre 2021.
- ↑ (EN) ISNI 0000000122805510 - Dria Doia, in sce isni.oclc.org. URL consultòu l'8 novénbre 2021.
- ↑ (EN) VIAF 59091300, in sce viaf.org. URL consultòu l'8 novénbre 2021.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 (EN) ORCID Support, What is the relationship between ISNI and ORCID?, in sce support.orcid.org. URL consultòu l'8 novénbre 2021.
- ↑ 7,0 7,1 (EN) ISNI and ORCID, in sce isni.org. URL consultòu l'8 novénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 4 màrso 2013).
- ↑ (EN) Maintenance agencies and registration authorities, in sce iso.org. URL consultòu l'8 novénbre 2021.
- ↑ (EN) ISNI International Agency - ISNI International Agency, in sce iso.org. URL consultòu l'8 novénbre 2021.
- ↑ (EN) ISNI International Agency (ISNI-IA), in sce isni.org. URL consultòu l'8 novénbre 2021.
- ↑ (EN) ISNI, in sce isni.org. URL consultòu l'8 novénbre 2021.
- ↑ (EN) About the ISNI International Agency, in sce isni.org. URL consultòu l'8 novénbre 2021.
- ↑ (EN) ISNI Registration Agencies, in sce isni.org. URL consultòu l'8 novénbre 2021.
- ↑ (EN) BnF: First National Library In the World to Become an ISNI Registration Agency, ISNI. URL consultòu l'8 novénbre 2021.
- ↑ (EN) YouTube Adopts ISNI ID for Artists & Songwriters, ISNI, 22 zenâ 2018. URL consultòu l'8 novénbre 2021.
- ↑ (EN) ISNI Registration Agencies, in sce isni.org. URL consultòu l'8 novénbre 2021.
- ↑ (EN) YouTube Adopts ISNI ID for Artists & Songwriters, in sce isni.org, 22 zenâ 2018. URL consultòu l'8 novénbre 2021.
- ↑ (EN) Transcript: YouTube Knows Who You Are, in sce velocityofcontentpodcast.com. URL consultòu l'8 novénbre 2021.
- ↑ (EN) Music Industry ISNI Registrations Now Free and Automated, in sce isni.org, 23 òtôbre 2020. URL consultòu l'8 novénbre 2021.
- ↑ 20,0 20,1 (EN) ISNI Members, in sce isni.org. URL consultòu l'8 novénbre 2021.
- ↑ (EN) ISNI, in sce isni.org. URL consultòu l'8 novénbre 2021.
BibliografîaModìfica
- (EN) Karen Smith-Yoshimura, Janifer Gatenby, Grace Agnew, Christopher Brown, Kate Byrne, Matt Carruthers, Peter Fletcher, Stephen Hearn, Xiaoli Li, Marina Muilwijk, Chew Chiat Naun, John Riemer, Roderick Sadler, Jing Wang, Glen Wiley e Kayla Willey, Addressing the Challenges with Organizational Identifiers and ISNI, Dublin, Ohio, OCLC Research, Arvî 2016.
Colegaménti estèrniModìfica
- (EN) Scîto ofiçiâ, in sce isni.org. URL consultòu l'8 novénbre 2021.


text:
Wonder Woman
Wonder Woman, co-o nomme uman de Diana Prince, o l'é 'n personaggio imaginâio di fumetti creòu da-o psicòlogo William Moulton Marston e da-o disegnatô Harry G. Peters into 1941. Inta sò pâtria, l'îzoa de Themyscira, o sò tittolo ôfiçiâ o l'é Prinçipessa Diana de Themyscira.
Inte sò primme ediçioìn italiann-e o personaggio o l'êa ciamòu Stella. A l'é a primma eroìnn-a da DC Comics, a l'é consciderâ unn-a de træ figûe fondamentâle de l'universo da DC Comics asemme a Batman e Superman.
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Wonder Woman


text:
Categorîa:Politica Internaçionâ
Quésta categorîa a l'arechéugge e vôxe che pàrlan de politica internaçionâ.
- Wikimedia Commons a contêgne 'na categorîa in sce l'argoménto Categorîa:Politica Internaçionâ
Sotocategorîe
Quésta categorîa a contêgne e 7 sotocategorîe indicæ chi de sótta, pe 'n totâle de 7.
M
- Membri da APEC (4 C, 18 P)
- Membri da ASEAN (1 C, 9 P)
- Membri da Liga Àraba (23 P)
- Membri da SAARC (8 P)
- Membri do G8 (5 C, 3 P)
O
- Organizaçioìn internaçionâli (4 C, 10 P)
Pàgine inta categorîa "Politica Internaçionâ"
Quésta categorîa a contêgne e 2 pàgine indicæ chi de sótta, in sce 'n totâle de 2.


text:
Bandêa da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra
A bandêa da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra a l'êa 'na bandêa da-o sénplice sfóndo rósso, decorâ da 'n scìnbolo da mesoîa con martéllo indoòu e 'na stélla róssa da-o bòrdo öo scitoæ a l'àngolo scinìstro superiôre. Inta bandêa a gh'è ascì 'na bànda òrizóntale da-o colôre bleu che òcupa o quàrto inferiô, a quæ a raprezenta o Mâ Caspio[1].
L'ùrtima versción da bandêa da RSS Azêra a l'è stæta iniçialménte introdûta K.M.A. Kyazimzade, diretô do Musêo naçionâle d'àrte de l'Azerbaijan, pe pöi êse ofiçialménte adotâ cómme bandêa naçionâle con decrétto do Presidium do Suprêmo Soviet da RSS Azêra a-i 7 de òtôbre 1952. Quésta bandêa a l'è coscì definîa:
A bandêa naçionâle da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra a l'è 'n riquàddro conpòsto da dôe bànde òrizóntali da-i segoénti colôri: a pàrte superiôre róssa, pægia a-i tréi quàrti da larghéssa, e quélla inferiô bleu, làrga ciù ò mêno 'n quàrto do totâle. Inte l'àngolo in âto a scinìstra da bànda róssa, da-o lâto de l'àsta, a se trêuva l'inmàgine de 'na mesoîa con martéllo da-o colôre indoòu, sôvia a-a quæ a gh'è 'na stélla a çìnque pónte de colôre rósso, incornixâ da 'n màrgine öo. O rapòrto tra larghéssa e longhéssa o l'è de 1:2[2]
O tèsto da descriçión da bandêa naçionâle inta Costituçión da RSS Azêra o saiâ agiornòu a-i 18 de agósto do 1953, sénsa però specificâ a proporçión de l'inmàgine da mesoîa con martéllo[3]. A-i 5 màzzo do 1956 o Presidium do Suprêmo Soviet da RSS Azêra o aproviâ i "Regolaménti in sciâ bandêa de Stâto da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra"[4], con de régole in ciù in scî detàggi di eleménti da bandêa. Co-in ùrtimo decrétto do Presidium do Suprêmo Soviet da RSS Azêra, emanòu o 16 màrso do 1981, o saiâ specificòu che into revèrso da bandêa no ghe dovéssan êse a mesoîa e o martéllo[5].
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Da-a segónda meitæ do 1921 a-o 1922 a RSS Azêra a dêuviâ 'na bandêa róssa con di giâni caràteri cirillìci a scrîve ACCP (ò sæ ASSR). A-i 12 de màrso 1922 a RSS Azêra a saiâ unîa a-a RSS Giorgiànn-a e a-a RSS Armêna inta coscì dîta RSFS Transcaucasìca, tórna sudivîza inte ste træ repùbriche chi into 1936[1].
Into 1937 a saiâ azónta l'inmàgine da mesoîa con martéllo inte l'àngolo in âto a scinìstra, con de sótta a scrîta in caràteri latìn AzSSR a-o pósto di precedénti caràteri cirillìci. A tèrsa versción a saiâ adotâ inti ànni '40, co-a scrîta AzSSR sostitoîa tórna da-a scrîta in cirillìci AзCCP[1]. L'ùrtima versción da bandêa a saiâ adotâ da-a RSS Azêra o 7 òtôbre do 1952. A l'êa pægia a-a bandêa de l'Unión Soviética, co-ina bànda òrizóntale bleu into quàrto inferiô. Quésta bandêa a saiâ scartâ o 5 frevâ do 1991, quànde a bandêa da RSS Azêra bazâ in sce quélla da Repùbrica Democràtica de l'Azerbaijan a saiâ reintrodûta.
Da-o 1991, cómme bandêa da Repùbrica de l'Azerbaijan
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 (RU) Флarи CCCP и pecпyблиk (Flags of the USSR and the republics), in sce great-country.ru. URL consultòu o 26 lùggio 2021.
- ↑ (RU) KoHcTиTyция (OcHoBHoй ЗakoH) AзepбaйджaHckoй CoBeTckoй CoциaлиcTичeckoй Pecпyблиkи, пpиHяTaя 21 aпpeля 1978 roдa BHeoчepeдHoй ceccиeй BepxoBHoro CoBeTa AзepбaйджaHckoй CCP (PDF), Бaky, изд-Bo BepxoBHoro CoBeTa AзepбaйджaHckoй CCP, 1978, p. 19. URL consultòu o 26 lùggio 2021.
- ↑ (EN, RU) Azerbaijan in the Soviet Union - Previous version (1952-1956), in sce crwflags.com. URL consultòu o 26 lùggio 2021.
- ↑ (EN, RU) ПoлoжeHиe o ГocyдapcTBeHHoM флare AзepбaйджaHckoй CoBeTckoй CoциaлиcTичeckoй Pecпyблиkи (DOC), in sce vexillographia.ru. URL consultòu o 26 lùggio 2021.
- ↑ (EN, RU) Vexillographia - Флarи AзepбaйджaHa, in sce vexillographia.ru. URL consultòu o 26 lùggio 2021.
Vôxe corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce bandêa da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra


text:
Brazzaville
Brazzaville a l'è a capitâ e ciû grande çittæ da Repubbrica Do Congo. A g'ha 1.326.975 abitanti (2006), a tersa pârte da popolasion do Pàize.
A l'è in riva a-o sciûmme Congo, pròpio de fronte a-a çittæ de Kinshasa, capitâ da Repubbrica Democratica do Congo, eséndo questo l'ûnico pòsto do mondo donde dôe capitæ de naçioin s'atrêuvan in scê rîve contrâie do mæximo sciûmme vedendose l'ûnn-a e l'âtra.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Brazzaville


text:
U Studio Canepa Associati u l’è staeto fondou in to mille nêuveçénto novànta nêuve da l’inzegnê Giovanni Canepa vulgo Gianni, da u figgio architétto Maorìçio Canepa e da u nêvo inzegnê Giovanni G. Canepa.
Giovanni Canepa s’è laoreòu in tu mille nêuveçénto çinquànta trei in Inzegneria civîle e dei traspòrti. Pe incomensâ u la travagiòu in te l’inpréiza Parodi & De Rege: i titulari eian famusi costrutùì e stavan in belìscimi palàssi d’Arbà. In tu mille nêuveçénto çinquànta nêuve u Gianni u decìdde de arvî una ativitæ in pròprio. Sun i anni du “boom economico” e l’Italia deive scancelâ e ferîe da goæra. Ghe sun cantê dónde se ségge e de tùtti i tîpi .


text:
Disegualiansa triangolâ
In geometria, a disegualiansa triangolâ a descrive o fæto che, inte un triangolo, a somma da longhixe de doî loei chesesegge a l'à da ëse maggiô ò pægia a-a longhixe do terso lou. St'asserçion a vâ pe-i triangoli degeneræ ascì, ma gh'é di autoî, mascime de quelli che trattan de geometria de base, che no conscideran sta poscibilitæ, e che donca lascian feua l'egualiansa.
Se acciammemmo e longhixe di loei do triangolo , , e , e nisciun di loei o l'é maggiô de , aloa a disegualiansa triangolâ a l'afferma che
Inta geometria euclidea, pe-i triangoli rettangoli a disegualiansa triangolâ a l'é unna conseguensa do teorema de Pitagora. Pe-i atri triangoli, a l'é unna conseguensa da lezze di cosen, sciben ch'a peu ëse demonstrâ sensa sti teoremi. A disegualiansa a se peu vedde à euggio tanto in comme in . A figua in sciâ drita a mostra trei exempi, che comensan con unna disegualiansa ciæa e finiscian con squæxi unn'egualiansa. Into caxo euclideo, l'egualiansa a l'occore solo se o triangolo o l'à un angolo de 180° e doî de 0°, de mainea che e træ ponte seggian conlineæ, comme l'é mostrou inte l'urtimo exempio. Donca, inta geometria euclidea, a distansa a ciù breve tra doî ponti a l'é unna linia drita.
Inta geometria sferica, a distansa a ciù breve tra doî ponti o l'é un erco de un grande çercio, ma a disegualiansa triangolâ a l'arresta valida se se piggia a restriçion che a distansa tra doî ponti in sce unna sfera a segge a longhixe de un segmento minô de linia sferica ch'o l'agge comme terminaçion quelli doî mæximi ponti.
A disegualiansa triangolâ a l'é unna de propietæ che definiscian e nòrme e e mesue de distansa.


text:
Venneto
O Venneto a l'è unn-a region de l'Italia settentrionâ de 4 mioin e mëzo de abitanti, con capoleugo Venessia. A confinn-a a ponente co-a Lombardïa, a nòrd co-o Trentin-Erto Adixe e l'Austria; a levante co-o Friùli-Venessia Giulia e o mâ Adriatego e a sùd con l'Emilia-Romagna.
Capoleughi de provinsa[modìfica | modìfica wikitèsto]
I capoleughi de provinsa do Vénneto son (in ordine arfabetico):
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Dæto Istat - Popolaçión rescidénte a-i 28 de frevâ 2021.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Venneto


text:
William Shakespeare
William Shakesperare (Stratford-upon-Avon, battessòu o 26 arvî 1564 e mòrto o 23 arvî 1616) o l'è stæto 'n scrittô ingléise, conscideròu da tempo da molti comme o ciû brâvo scrittô in lengua ingléise e ûn di ciû çelebbri da lettiatûa ûniversâ.
A sêu êuvia a l'è cosci importante che molti di sêu personaggi son ancon tema de riçerca, sorvetûtto pe-a complexitæ da lô definission psicològica.
Tra i sêu scrîti gh'é de êuvie ûniversalmenti famose, comme:
- Romeo e Giulietta
- Séunno de 'na néutte de meza estae
- Hamlet, prinçipe de Danemarca (Amleto)
- Macbeth
- Otello
- Enrico VIII
- O mercante de Venessia
- Giulio Cesare
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce William Shakespeare


text:
Repùbrica Lìgure
A Repùbrica Lìgure, ciamâ Repùbrica Democràtica Lìgure ascì, a l'êa 'n Stâto lìgure creòu da-o Napolión Bonapàrte into 1797 a-o pòsto de l'òligàrchica Repùbrica de Zêna, da quæ a l'avéiva o mæximo teritöio: sàiva a dî a Ligùria, Cravæa e a región de l'Otrazôvo.
Sotopòsta a-o contròllo françéize, vegnìndo a-a fìn anéssa a-o Prìmmo Inpêro françéize into 1805, a conprendéiva i coscì dîti féodi inperiâli ascì, cedûi da l'inperatô Françésco II d'Òustria co-o tratâto de Campoformio. A sò capitâle e a sò bandêa són restæ pægi a quélli da secolâ repùbrica aristocràtica: ö sæ Zêna e a Crôxe de Sàn Zòrzo.
Giögrafîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
A-o moménto da sò costituçión, a Repùbrica Lìgure a conprendéiva tùtti i teritöi da precedénte Repùbrica con l'escluxón da Còrsega, a quæ a l'êa za stæta cedûa co-o Tratâto de Versailles do 1768 a-o Régno de Frànsa. A-a Repùbrica a saiâ integrâ, into seténbre 1797, a ciù pàrte di féodi inperiâli, teritöi che prìmma êan sótt'a-o contròllo sôlo formâle de Zêna.
A Repùbrica Democràtica Lìgure a confinâva vèrso nòrd co-o Régno de Sardègna (a-o mêno scìnn-a-o 1802, ànno da sò anesción dirètta a-o l'Inpêro françéize), a levànte co-o ducâto de Pàrma e Piaxénsa, a sùd-èst co-a Repùbrica Cisalpìnn-a e vèrso sùd a l'êa afaciâ in sciô Mâ Lìgure, into quæ a l'avéiva ancón o contròllo de l'Îzoa da Cravæa.
Into 1797 a contâva de 600.000 abitànti, di quæ 89.000 stâvan inta capitâle, a quæ a l'êa restâ a Zêna.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Òrigini[modìfica | modìfica wikitèsto]
E idêe democràtiche nasciûe da-a Rivoluçión Françéize ariviàn fîto inta vixìnn-a Ligùria, ànche atravèrso l'òpera de propagànda fæta da-o Féipo Buonarroti e âtri ézuli che inti ànni 1794-1795 avéivan a pròpia bâze inta çitæ de Inêia. I nêuvi idêali liberâli avéivan defæti suscitòu 'n fórte interèsse into teritöio da repùbrica òligàrchica e aristocràtica, no sôlo tra i cêti popolâri ma ànche tra i coscì dîti "nòbili pövei". Quésti êan i fìggi cadétti da picìnn-a nobiltæ, clàsse inta quæ l'êa comùn a pràtica de fâ ereditâ tùtte e richésse a-o primogénito zachè, pe poéi aspirâ a di incàreghi de govèrno, o l'êa domandòu 'n çèrto rédito. Into méntre o l'êa progresivaménte dechéito o ròllo do Magiô Conséggio, asenblêa inta quæ ànche i patrìççi ciù pövei poéivan fâ pàrte (in nùmero de 400), co-o potêre ch'o l'êa finîo do tùtto a-i 200 ménbri do Minô Conséggio, formòu sôlo da-i ciù rìcchi erêdi de grénde cazàdde. A sò gestión a l'avegnîva con di critêi de pûo vantàggio personâ, faxêndo atençión a no pèrde l'arénbo do pòpolo.
Into 1794 a l'é stæta scovèrta 'na prìmma congiûra anti-òligàrchica promòssa da 'n moviménto de òpoxiçión ancón conpréizo inte l'ànbito parlamentâre. Prinçipâ òbietîvo de quésto grùppo, formòu sorviatùtto da di nòbili pövei, o l'êa quéllo de ritornâ a 'na distriboçión di potêri tra i vàrri òrgani de govèrno pægia a quànte diciaròu inta Costituçión do 1576. Quésto conplòtto o l'é stæto fîto soprèsso da-e outoritæ, co-i sò esponénti che saiàn stæti arestæ ò costréiti a l'exìlio, sénsa portâ a 'na quàrche rifórma ch'a l'aviéiva posciûo sarvâ a Repùbrica inti ànni a vegnî.
A ògni mòddo a Ligùria a no poéiva rexìste ancón pe goæi ténpo a-i remésci in córso in Eoröpa, co-i ezèrciti in goæra che no l'aviéivan avûo nisciùn rigoàrdo pi-â secolâ repùbrica de vêgio stànpo, co-o piàn pe l'Armâ d'Itàlia de Napolión ch'o vedéiva inta Rivêa de Ponénte o tiâtro de 'na decizîva variànte stratégica pe superâ a scitoaçión de stàllo che da ciù ànni a s'êa creâ inta valàdda da Röia. Dónca, con l'arîvo di sordàtti françéixi inta tæra lìgure, a scitoaçión pe l'antîga Repùbrica a preçipitiâ do tùtto.
Rivoluçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
O segnâle ch'o l'à dæto inìçio a-a coscì dîta Rivoluçión de Zêna o l'é stæto, a-o matìn do 22 màzzo do 1797, a fanfâra do regiménto di Cadétti. Méntre 'sto repàrto chi o s'aviâva a rilevâ a goàrdia da-o Pónte Reâ (ö sæ a-a staçión marìtima de l'época), a 'n cénno do comandànte Fàrco e trónbe e i tanbûi intonâvan e nòtte de Ah! ça ira, 'n ìnno rivoluçionâio proibîo a Zêna aprêuvo a-o sò tèsto, forteménte anti-aristrocràtico. In quéllo moménto, da-i caróggi d'in gîo arivâvan numerôze squàddre de giacobìn armæ che, insémme a-i cadétti, àn òcopòu o vàrco portoâle e se són dónca spantegæ into rèsto da çitæ. Méntre i nòbili se refugiâvan inti sò palàssi e e bitêghe serâvan i baténti, i insòrti goernîvan e pòrte de miâge, sachezàndo i depòxiti de àrme e liberàndo detegnûi da Mâpâga e galiöti. 'N comitâto rivoluçionâio, ch'o saiâ quéllo a goidâ l'insureçión, o l'é stæto dónca instalòu inta Lögia de Bànchi. Tra i ménbri do 'sto comitâto chi gh'êa Felîçe Moràndo, Féipo Döia, l'abòu Cùnio, Valentìn Lödi, Drîa Vitalién e o mónego Lisciàndro Ricolfi, dîto Benardón. Són stæti dónca aviæ di contàtti tra i ribèlli e o govèrno legìtimo, con quèsti ch'àn domandòu e sò demiscioìn.
O dûxe Giàcomo Màia Brìgnoe e i pöchi senatoî ch'êan riêscîi a arivâ scìn a Pâxo stâvan pe acetâ quànde, sponciæ da quàrche patrìçio, da-o quartê de Portöia, o mæximo da-o quæ o vegnîva o Balìlla, ariviâ 'n gràn nùmero de popolén che sbragiàndo «Vîva o nòstro Prìnçipe!» e «Vîva Màia!» a l'intrâva inta pùblica armerîa, aciapàndo ciù de 14.000 sccéuppi. Quésti òmmi incomensiàn a dâ a càccia a-i giacobìn e a-i françéixi, co-e stràdde da çitæ che diventiàn 'n cànpo de batàggia pe-i doî giórni consecutîvi. Inti scóntri de 'sti giórni chi o saiâ amasòu ànche o Féipo Döia, colpîo a mòrte in scî scæn do Pónte Reâ. E çélle do Pâxo into méntre se inpîvan di democràtichi arestæ da-i "Vîva Màia" e, no eséndo quéste bastànte, a l'é stæta adatâ cómme prexón a vixìnn-a gêxa de Sànt'Anbrêuxo ascì.
L'intervénto da popolaçión in diféiza do "vêgio prìnçipe", scibén ch'o l'avéiva dæto a-o govèrno 'na bónn-a raxón pe refuâ de demétise, co-e violénse ch'o l'avéiva caxonòu, spécce quélle vèrso i çitadìn françéixi, o l'avéiva però dæto a-o generâle Faipoult l'òcaxón de ricôre a-o Bonapàrte. Quésti o mandîa defæti o sò agiutànte de cànpo La Vallette a Zêna co-ina létia pe-o minìstro e unn-a pe-o dûxe, l'unn-a e l'âtra duìscime. Inta prìmma de létie o generâle o l'acuzâva o Faipoult de avéi inpedîo l'intrâ de nâve françéixi into pòrto de Zêna, avéndo agîo con 'n'ecescîva deboléssa. Pe de ciù, o l'invitâva a lasciâ a çitæ into câxo che o govèrno zenéize o no l'avésse ezegoîo quànte domandòu inta létia a-o dûxe. In quèst'ùrtima o Bonapàrte o domandâva che foîsan mìssi in libertæ tùtti i françéixi detegnûi, arestæ i nòbili ch'avéssan ezortòu a rivòlta di "Vîva Màia" e ch'o foîse dezarmòu o pòpolo, afermàndo: "se éntro 24 ôe dòppo a riçevûa da prezénte létia no aviéi ezegoîo quànte domandòu o minìstro da Repùbrica Françéize o sciortiâ da Zêna e l'aristocrazîa a l'aviâ existîo". I Magnìfichi, conpréizo che no gh'êa âtra çèrnia che quèlla d'acetâ o diktat do Napolión, àn agîo de spréscia. Partîo pe Milàn o Faipoult, a partîva ànche 'na delegaçión zenéize, formâ da l'ecs-dûxe Michelangiòu Cangiâxo, da-o giurìsta Loîgi Carbonæa e da Gêumo Særa, dirètta a vìlla Monbéllo, dónde o se trovâva o Napolión in quélli giórni, pe decretâ o càngio de govèrno.
O Bonapàrte, tra i 5 e i 6 de zùgno, o scriviâ con l'agiùtto do Faipoult o tèsto de 'na convençión, a quæ a l'à pigiòu o nómme de "Convençión de Monbèllo", co-a quæ a l'êa decîza a fìn da Repùbrica de Zêna, òligàrchica e aristocràtica, e a nascìta da democràtica Repùbrica Lìgure. A-o tèsto de l'acòrdio, aprovòu a Zêna a-i 9 de zùgno, o Bonapàrte o l'avéiva azónto 'na lìsta de 22 persónn-e da lê dezignæ pe creâ 'n nêuvo govèrno, ch'o conprendéiva ànche di nòbili cómme o marchéize Giàcomo Màia Brìgnoe. 'Sto govèrno chi, dîto provizöio, o s'é insediòu a-i 13 de zùgno do mæximo ànno e o l'avéiva a-o sò càppo pròpio o Brìgnoe, che dónca o cangiâva sôlo a sò càrega, diventàndo da dûxe o prescidénte.
- A distruçión de stàtoe di Döia
A ògni mòddo, i ànimi di giacobìn lìguri no s'êan ancón placæ e quésti, a-o dòppodisnâ do giórno sucesîvo, se són acalcæ into cortî intèrno do Pâxo, apénn-a rinominòu "Palàsso Naçionâle", domandàndo a gràn vôxe l'abatiménto de dôe inponénte stàtoe de l'Andrîa Döia, òpera de Zâne Àngiou Montorsoli (1540), e do sò nêvo Zan'Andrîa Döia, òpera de Tadê Carlón (1601). A despêto di tentatîvi de placâ i ànimi da pàrte de dötréi militâri, 'na vòtta lighæ e stàtoe di Döia con de còrde robùste, quéste són stæte caciæ zu, fæte a péssi e ògètto di àtti òsceni[1].
Pe informâlo do fæto, o minìstro Faipoult o l'à mandòu 'na létia a-o Napolión, inta quæ o l'òstentâva o gèsto di zenéixi cóntra quélli ch'o definîva i "fondateur de l'aristocratie". Però, contrariaménte a-e aspetatîve di giacobìn, da-o generâle a l'é arivâ 'na dûa rispòsta de condànna, contegnûa inte 'na létia do 9 de lùggio do 1797[1]:
Dónca, o gh'é stæto quàrche progètto, ségge pe ricostroî e stàtoe che pe fâne de nêuve da métte a-o pòsto de quélle di Döia ma, aprêuvo a-a cùrta e tribolâ existénsa da Repùbrica Lìgure, quésto o no l'é stæto poscìbile e ancón a-a giornâ d'ancheu a l'intrâ do Pâxo a gh'é, a memöia de 'sti fæti chi, doî pêdestàlli vêui.
Costituçión e Controrivoluçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
O Govèrno Provizöio ch'o dovéiva goidâ a nêuva Repùbrica, in atéiza da redaçión e de l'aprovaçión da nêuva Costituçión, cómme za çitòu o no l'êa stæto creòu in totâle rotûa co-o pasòu. Defæti çèrti sò ménbri, çernûi in pàrte da-i delegæ zenéixi e in pàrte da-o govèrno françéIze ascì (scibén che, a ògni mòddo, a l'êa necesâia pe tùtti i candidæ l'aprovaçión do Napolión) êan di raprezentànti do vêgio regìmme òligàrchico. A redaçión do tèsto costituçionâle a l'é stæta asæ problemàtica, suscitàndo di açéixi dibàtiti in sce çèrti têmi cómme l'espropriaçión di bêni feodâli inte l'entrotæra lìgure e i rapòrti da nêuva Repùbrica co-a Gêxa catòlica e e outoritæ eclesiàstiche, con l'incameraménto di bêni de sò propiêtæ. Ànche inte 'sta òcaxón chi, pe temànsa de védde cancelæ i pròppi privilêgi, i feodatâi e i eclesiàstichi ciù infloénti àn dêuviòu tùtto o potêre ch'avéivan in scîo pòpolo menûo de canpàgne d'in gîo a Zêna pe descadenâ de rivòlte.
A-i 3 de seténbre do 1797, instigòu da-o pàreco locâle, se rivoltâva Arbâ, a l'época picìn bórgo a-e pòrte da çitæ, dónde a popolaçión a dovéiva a pròpia suscisténsa a-o servìçio inte vìlle de canpàgna de rìcche famìggie zenéixi. I rivoltôxi són stæti però despèrsci a-a spedîa da-e trùppe françéixi goidæ da-o generâle Duphot. Però, o giórno sucesîvo, ànche e génti contadìnn-e da Valàdda do Ponçéivia se solevâvan e, aprofitàndo de l'atençión do govèrno vèrso i fæti de Arbâ, ariêscîvan a inpadronîse di fòrti Sperón e Tenàggia, atacàndo e fortificaçioìn de Sàn Benìgno ascì. A l'é stæta dónca mandâ 'na delegaçión, inta quæ o gh'êa l'Arçivéscovo de Zêna ascì, a parlamentâ co-i rivoltôxi, arivàndo a 'n acòrdio segóndo o quæ, in càngio da depoxiçión de àrme, a Repùbrica a no l'aviéiva conpromìsso a religión catòlica. Quésto acòrdio o no l'é stæto però rispetòu da-i insòrti che, repigiàndo a conbàtte, saiàn eliminæ da-e trùppe françéixi. Inta mæxima giornâ a l'é incomensâ ànche 'n'âtra solevaçión popolâre tra i contadìn da Vàl Fontann-a Bónn-a, i quæ ariviàn inti pàixi da còsta, dónde però àn suscitòu scàrso interèsse. Da chi àn marciòu vérso e pòrte òcidentâli da çitæ con l'idêa de dâ 'na màn a-i ribèlli da Valàdda do Ponçéivia ma, cómme a l'é stæta riçevûa a nêuva da sconfìtta de l'âtra solevaçión, saiàn de lengê batûi aprêuvo a-e vàrie defeçioìn.
O progètto de Costituçión, a-a lûxe de 'sti fæti chi, o l'é stæto dónca sotopòsto a de fòrti prescioìn da pàrte di françéixi, i quæ voéivan che a sò aprovaçión a l'arivésse o prìmma poscìbile. O rizultâto o l'é stæto però che, pe riêscî a acurtî i tènpi, i costitoénti àn dovûo refâse diretaménte a-o tèsto da Costituçión françéize do 1795, ch'a l'é stæta adatâ sôlo parçialménte a-a scitoaçión lìgure. Co-a nêuva càrta costituçionâle a-i 17 de zenâ o Brìgnoe o sciortîva do tùtto da-a scêna polìtica e o govèrno o pasâva inte moén de 'n Diretöio formòu da Loîgi Manoælo Corvétto, Nicolò Litardi, Pòulo Còsta, Agostìn Magión e Zòrzo Anbrêuxo Molfìn.
Pöco ténpo dòppo, a-i 17 d'òtôbre do 1797, cómme consegoénsa do Tratâto de Campoformio l'inperatô d'Òustria Françésco II o renonçiâva a-i coscì dîti féodi inperiâli, acetàndo che foîsan unîi a-a Repùbrica Lìgure. Quésti féodi formâvan 'na zöna ch'a l'òcupâva a pàrte de l'Otrazôvo ciù vixìnn-a a Zêna, circondàndo i pöchi pàssi tegnûi da-o govèrno zenéize da coscì dîta stràdda da Bochétta scìnn-a Nêuve: êan defæti di féodi inperiâli i pàixi a levànte e a ponénte de 'sta stràdda chi, ö sæ Buzàlla, Rónco, Arquâ e âtri.
Goæra lìgure-piemontéize[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dòppo l'intrâ da Repùbrica Lìgure inta sfêra d'infloénsa françéize, o nêuvo òbietîvo do govèrno rivoluçionâio da Frànsa o l'êa diventòu quéllo de levâ da-o tröno do Régno de Sardégna o rè Càrlo Manoælo IV, creàndo 'n govèrno republicàn in Piemónte ascì. Se són dónca infiltræ numerôxi agénti françéixi pe amiâ de fâ partî de rivòlte da-i giacobìn locâli, ma quéste êan tùtte falîe.
Dòppo a batàggia de Ornavasso 'n çèrto nùmero de ribèlli o s'êa rifugiòu a Carêuxo, teritöio do Régno de Sardégna ch'o l'êa però 'n'enclave inta Repùbrica Lìgure, da-a quæ òrganizâvan de incurscioìn cóntra i vixìn vilàggi inti domìnni sabòudi, avéndo riçevûo 'na scilençiôza aprovaçión da pàrte de outoritæ françéixi e lìguri. Dónca, a-i 5 de zùgno do 1798, e trùppe sardegnòlle a-o comàndo do cónte Policarpo Cacherano d'Osasco atacâvan Carêuxo, atraversàndo e tære lìguri e continoàndo l'insegoiménto di ribèlli scìnn-a Gâvi, dónde a goarnixón locâle a l'à préizo e pàrte di segóndi, sparàndo a-i piemontéixi.
A-i 7 de zùgno a Repùbrica Lìgure a l'à dónca diciaròu goæra a-o Piemónte e, con l'arénbo di françéixi, a prìmma fâze do conflìtto a l'é stæta favorévole a-i zenéixi dæta l'òcupaçión de Carêuxo a-i 12 de zùgno, de Lêua a-i 19 e do fòrte de Seravàlle a-i 27 do mæximo méize. Into méntre però da Inêia, a quæ e trùppe lìguri no êan ariêscîe a òcupâ, partîva 'n ezèrcito piemontéize ch'o prendéiva Diàn e o Pòrto, instalàndose in scê vixìnn-e artûe. Dæto che into Ponénte a scitoaçión a l'êa diventâ asæ conplicâ, o Diretöio de Frànsa a-a séia do 27 zùgno o l'à ordinòu a fìn de òstilitæ.
'Sta cùrta goæra chi a l'à dónca mìsso in ciæo e debolésse da nêuva repùbrica, sénsa che i sucesîvi procèssi creæ pe individoâ i responsàbili da desfæta militâre séggian riêscîi a risòlve i sò problêmi.
Atàcco oustrìaco[modìfica | modìfica wikitèsto]
A ripréiza da goæra tra a Frànsa e e âtre poténse eoropêe a l'é stæta 'na desgràçia pi-â zoêna Repùbrica. E contìnoe sconfìtte de l'ezèrcito françéize e o consegoénte abandón di teritöi òcupæ o l'avixinòu sénpre de ciù o conflìtto a-a Ligùria, avéndo quésta 'na fòrte rilevànsa stratégica dæto che o l'êa l'ùrtimo coridô de colegaménto co-a Frànsa. Into màzzo do 1799 a scitoaçión a l'êa asæ pezoâ, co-a Rivêa de Levànte ch'a l'êa òcupâ da-e trùppe oustro-rùscie, e quæ êan préize con l'asédio di vàrri fòrti, méntre in quélla de Ponénte, spécce a Inêia, êan scciupæ de rivòlte.
Dæto o quàddro da scitoaçión militâre, o scóntro tra i doî ezèrciti o l'é avegnûo pròpio a l'altéssa de Zêna: defæti, a-i 15 d'agòsto do 1799 a lìnia do frónte a se trovâva a Nêuve, ciù ò mêno sciusciànta chilòmetri a nòrd da çitæ. I françéixi, chi batûi, se són dónca rifugiæ drénto a Zêna. A quèsto pónto o govèrno lìgure o l'êa diventòu 'n popón inte moén di françéixi, ancón de ciù de quànte o l'êa za scìnn-a quéllo moménto. Aprêuvo a-o cólpo de Stâto do 18 brumâio, ch'o l'avéiva portòu o Napolión a-o potêre in Frànsa, a-i 7 de dexénbre do 1799 ànche l'esperiénsa democràtica lìgure a l'à avûo bruscaménte fìn dæta a presción di françéixi. O Diretöio o l'é stæto dónca privòu de sò fonçioìn e a-o sò pósto o vegnîva creòu 'n colêgio de Novemviri.
L'arîvo di ezèrciti oustrìachi e rùsci into nòrd Itàlia o l'à segnòu a fìn da rivoluçión in squæxi tùtta a penîzoa, con sôlo Zêna ch'a restâva in goæra. A çitæ, sótt'a-a goìdda do generâle Andrîa Masêna, a se trovâva coscì a sostegnî 'n rìgido blòcco da pàrte di oustrìachi e di ingléixi, i quæ, da-o màrso do 1800 àn estéizo o blòcco da çitæ da-o lâto do mâ ascì, inpedìndo do tùtto l'arîvo de vìveri. Circondâ a tæra da-e trùppe oustro-piemontéixi, co-i oustrìachi che avéivan o pròpio cànpo prinçipâ a-e Cabànne de Marcaieu, a çitæ a l'à resistîo pe tànto ténpo, scibén che a fàmme a faxéiva ciù mòrti di conbatiménti.
Preçiôza testimoniànsa di quélli moménti dramàtichi a l'é a crònaca filo-françéize de l'Istoria del blocco di Genova nell'anno 1800 scrîta da l'Àngiòu Petracchi, arivòu cómme tànti âtri a difénde çitæ. Lê, inta sò òpera, o scrîve de quànte o l'êa difìçile, co-e condiçioìn inte quæ a se trovâva a çitæ, garantî o rispètto de l'òrdine pùblico; in particolâ o gràn, "mancàndo sénpre de ciù tùtti i giórni, o l'incomensâva a prodûe quàrche agitaçión popolâre[2]". O Petracchi o scrivéiva ascì:
«Cotesta scarsezza era giunta a tal punto, che non distribuitasi al Popolo, che due oncie di pane per cadauno, ed andando a mancar anche quelle, fu preso dal Governo il saggio provvedimento di far distribuire a piccolo prezzo in varj luoghi della città delle buone, e nutritive ministre, che tenevano sicuramente luogo di pane, e saziavano, e consolavano i poveri Cittadini[3]».
O l'é stæto in 'sto contèsto chi che, forsàndo ciù vótte o blòcco navâle e atacàndo con sôlo 'na vêgia galêa e nâve ingléixi, o l'à mostròu e sò capaçitæ mainæ e tàtiche o lezendâio capitànio e corsâ Giöxèppe Bavàstro. Da tæra a se conbattéiva lóngo a lìnia di fòrti, scóntri inti quæ o l'à parteçipòu l'Ûgo Foscolo ascì, ch'o l'é stæto ferîo vixìn a-e redûte dîte di Doî Fræ.
Òrmâi a-o strêmo, a çitæ a l'é stæta a-a fìn costréita a rendîse ànche se, a ògni mòddo, i zenéixi, àn cedûo con önô, òtegnìndo a permisción, a chi o l'avésse dexidiòu, de lasciâ a çitæ. Però, con grànde vantàggio pe-o Bonapàrte, o blòcco o l'avéiva trategnûo i sò nemîxi abàsta a lóngo da fâ scì ch'o vinçésse sénsa problêmi a batàggia de Maréngo. Coscì o Napolión o l'êa tórna l'àrbitro de sòrte d'Itàlia e a Repùbrica Lìgure a s'aviâva a-a fìn da sò brêve e tribolâ existénsa.
A fìn[modìfica | modìfica wikitèsto]
O sucesîvo Tratâto de Lunéville o l'à confermòu o triónfo do generâle françéize, che a quésto pónto o l'à decîzo de uniformâ e vàrie repùbriche giacobìnn-e a-o sò nêuvo progràmma polìtico de stànpo moderòu. In sciô modéllo da vixìnn-a Repùbrica Cisalpìnn-a, ànche quélla Lìgure a l'à riçevûo 'na nêuva Costituçión, de mòddo da evitâ ògni riferiménto a-e idêe rivoluçionâie[4]. A democraçîa a l'é stæta dónca abolîa in favô de 'n nêuvo regìmme òligàrchico, ciù scimìle a-o fûturo stâto liberâle, ch'o dâva o dirìtto de vôto sôlo a-i apartenénti a un di tréi "colêgi"; ö sæ i propiêtâi de tære, i studiôxi e i comerciànti. A l'é stæta ripristinâ a càrega de Dûxe ascì, mìssa a càppo de 'n senâto formòu da trénta ménbri, tra i quæ quàttro êan i minìstri de l'Intèrno, de Finànse, da Goæra e da Giustìçia. I ménbri de l'âtra càmia, ciamâ a Consùlta Legislatîva, êan sciusciànta, ma se limitâvan sôlo a votâ e lézze propòste da-i senatoî.
L'ùrtimo, e ùnico, Dûxe da Repùbrica Lìgure o l'é stæto Gêumo Loîgi Duràsso, nominòu da-o Bonapàrte a-i 10 de agòsto 1802 e depósto a-i 29 de màzzo do 1805, con l'anesción dirètta da Ligùria a l'inpêro françéize, avegnûa a-i 4 de zùgno, e a sò consegoénte nòmina a Prefètto do Dipartiménto de Zêna e pöi a senatô de l'inpêro a-i 31 d'òtôbre do mæximo ànno. Inportànte ròllo inta mediaçión de condiçioìn d'anesción o l'é stæto quéllo do Loîgi Manoælo Corvétto, futûro minìstro de finànse do Régno de Frànsa.
Co-a chéita do Napolión e o sucesîvo Congrèsso de Viénna a saiâ préiza a decixón unilaterâle, in contràsto co-i pónti polìtichi prinçipalménte segoîi inti âtri câxi, de anétte a Lìguria, che into méntre a s'êa òrganizâ cómme Repùbrica Zenéize, a-o stâto sabòudo.
Govèrno[modìfica | modìfica wikitèsto]
Ordinaménto giurìdico[modìfica | modìfica wikitèsto]
1797-1802[modìfica | modìfica wikitèsto]
Potêre legislatîvo: o còrpo legislatîvo o l'êa spartîo, segóndo a Costituçión do 1797 (Càppo VI - Potêre legislatîvo, Dispoxiçión generâli), inte doî conséggi formæ rispetivaménte da sciusciànta, dîto Conséggio de’ seniori ascì, e da trénta ménbri. Scibén che rapresentâvan tùtta a Naçión, o scistêma pi-â lô eleçión o l'êa bazòu in scê Giurisdiçioìn dæto che, quànde ògni ànno 'n tèrso di consegê o vegnîva rinovòu, ciaschedùnn-a Giurisdiçión a votâva pe 'n nêuvo ménbro se o l'êa finîo o mandâto de un ch'o foîse stæto elètto pròpio in quélla circoscriçión. Inte tùtti doî i Conséggi vegnîvan elètti, pe 'na duâta mascìma de 'n méize, 'n prescidénte e 'n segretâio[5].
- Conséggio di Sciusciànta: segóndo a Costituçión do 1797 (Càppo VI - Potêre legislatîvo, Conséggio di Sciusciànta), quésto òrgano, formòu pròpio da sciusciànta ménbri, o l'êa quéllo responsàbile da propoxiçión de lézze. Into câxo 'na propoxiçión a foîse aprovâ da quésto Conséggio, poscìbile sôlo se a-a prezénsa de ciù da meitæ di sò ménbri, alôa a l'êa ciamâ deliberaçión e a pasâva a l'âtra càmia. Gödîvan, pe quésto conséggio, do dirìtto a l'eletorâto atîvo tùtti quélli ch'avéssan conpîo l'etæ de ànni 30 e che da a-o mêno 5 ànni foîsan rescidénti into teritöio da Repùbrica[6].
- Conséggio di Scignôri: segóndo a Costituçión do 1797 (Càppo VI - Potêre legislatîvo, Conséggio di Scignôri), quésto òrgano, ch'o l'êa formòu da trénta ménbri, o l'êa quéllo responsàbile de l'aprovaçión in vîa definitîva de deliberaçioìn. Into câxo 'na deliberaçión a foîse aprovâ da quésto Conséggio, poscìbile sôlo se a-a prezénsa de ciù da meitæ di sò ménbri, alôa a l'êa ciamâ "lézze" e a pasâva a-o diretöio, o quæ o ghe mettéiva i scigìlli, faxéndo intrâ in vigô l'àtto. Gödîvan, pe quésto conséggio, do dirìtto a l'eletorâto atîvo tùtti quélli ch'avéssan conpîo l'etæ de ànni 40, che foîsan spozæ ò vìdoi e che da a-o mêno 7 ànni foîsan rescidénti into teritöio da Repùbrica[7].
Potêre esecutîvo: segóndo a Costituçión do 1797 (Càppo VII - Potêre esecutîvo) o potêre esecutîvo o l'êa afidòu a 'n Diretöio formòu da çìnque ménbri, i quæ êan elètti a scrutìnio segrétto da-o còrpo legislatîvo segóndo o scistêma segoénte. O Conséggio di Sciusciànta o l'avéiva o cónpito de propónn-e i candidæ a-a càrega, aprêuvo a-a fìn de quélla de un di ménbri do Diretöio, inti prìmmi çìnque giórni da quéllo moménto, e, inti 5 giórni sucesîvi, o Conséggio di Scignôri o dovéiva terminâ con l'eleçión. Poéivan êse elètti into Diretöio tùtti quélli ch'avéssan conpîo l'etæ de ànni 40, che foîsan spozæ ò vìdoi e che da a-o mêno 10 ànni foîsan rescidénti into teritöio da Repùbrica; pe de ciù no dovéivan êse di parénti pròscimi de 'n ménbro do Diretöio. A càrega a l'avéiva 'na duâta de çìnque ànni, co-a sostituçión anoâle de 'n ménbro, e, into câxo de mòrte de 'n di ménbri do Diretöio, o sò sostitûto o duâva in càrega sôlo pe-o ténpo restòu prìmma da sò decadénsa naturâle. O Diretöio o nominâva tra i sò ménbri 'n prescidénte, o quæ o l'êa sostitoîo ògni doî méixi, e fêua da quésti 'n segretâio, i minìstri (che no l'êan pàrte de 'n conséggio) e in generâli de tæra e de mâ[8].
Potêre giudiçiâio: co-a Costituçión do 1797 (Càppo IX - Potêre giudiçiâio, Dispoxiçión generâli) a l'êa stabilîa 'na fórte separaçión di potêri, a quæ a l'êa particolarménte prezénte inte relaçioìn co-o potêre giudiçiâio, óltre che, a l'época inovatîvo, prinçìpio de l'unicitæ de giurisdiçión. O l'êa stabilîo ànche l'inportànte prinçìpio do patrocìnio a grâti e se decidéiva a futûra adoçión de 'n còdice civîle, ch'o saiâ svilupòu in sciâ bâze de l'inportantìscimo Code civil des français[9].
- Giustìçia civîle: segóndo a Costituçión do 1797 (Càppo IX - Potêre giudiçiâio, Giustìçia civîle), a l'êa aministrâ atravèrso a prezénsa de a-o mêno un Giùdiçe de pâxe pe ògni cantón, a quæ decixón a no l'avéiva 'n gràddo de apéllo dæto che, into câxo o no foîse riêscîo a riconciliâ e pàrte, o procèsso o pasâva into Tribunâ civîle. Quésto, ch'o l'êa prezénte in nùmero a-o mêno de un pe ògni Giurisdiçión e che avéiva de seçioìn dedicæ a-a giustìçia criminâle ascì, o l'êa formòu da tréi giùdiçi (aomentàbili da-o còrpo legislatîvo, se a giurisdiçión a l'avéiva ciù de 50.000 abitànti, pe mùltipli de tréi). Êan prevìsti ànche di Tribunæ speciâli, da-o fonçionaménto scìmile a quéllo di civîli, con conpeténse de tîpo comerciâle, ségge pe-i tràfeghi pe mâ, che pe quélli vîa tæra[10].
- Giustìçia criminâle: segóndo a Costituçión do 1797 (Càppo IX - Potêre giudiçiâio, Giustìçia coretîva, e criminâle), a l'êa aministrâ a livéllo de Giurisdiçioìn da-e apòxite seçioìn di tribunæ. Inta Costituçión són ascì elencæ i vàrri dirìtti e e tutêle garantîe a-i inputæ[11].
- Tribunâ de Casaçión: co-a Costituçión do 1797 (Càppo X - Tribunâ de Casaçión) a l'êa prevìsta a creaçión de 'n Tribunâ de Casaçión, ùnico pe tùtto o teritöio da Repùbrica, formòu da nêuve ménbri, rinovæ pe 'n tèrso ògni ànno. Coscì cómme ancón a-a giornâ d'ancheu, e conpeténse de l'ùrtimo gràddo da giustìçia són limitæ a giudicâ in mérito a-a regolaritæ di debæ e o rispètto da lézze, sénsa intrâ in mérito a-e còuze de 'na çèrta senténsa. A-o Tribunâ de Casaçión o l'êa ligòu 'n apòxito comisâio, nominòu da-o Diretöio, atravèrso o quæ l'esecutîvo o denonçiâva a-i giùdiçi i câxi inti quæ l'avéssan oltrepasòu i pròppi potêri[12].
- Âta Córte de Giustìçia: co-a Costituçión do 1797 (Càppo XI - Âta Córte de Giustìçia) a l'êa prevìsta ànche a creaçión de 'na segónda âta córte, con conpeténsa a giudicâ e acûze amìsse vèrso o còrpo legislatîvo, o Diretöio e i vàrri giùdiçi. A l'êa formâ da çìnque giùdiçi, doî "acuzatoî naçionâli" e di âti giurâti nominæ da-i comìççi eletorâli de Giurisdiçioìn. A sò formaçión a l'êa domandâ a-o Tribunâ de Casaçión, o quæ o nominâva i chìnze candidæ tra i quæ vegnîvan elètti a scrutìnio segrétto i çìnque giùdiçi (i quæ pöi votâvan pe 'n pròpio prescidénte) e, inta mæxima sesción, o Tribunâ de Casaçión o votâva ànche i doî acuzatoî naçionâli tra i sò ménbri. I àtti de l'acûza êan preparæ da-o Conséggio di Sciusciànta méntre i âti giurâti êan nominæ ògni ànno, in nùmero de doî, inte ciaschedùnn-a Giurisdiçión[13].
1802-1805[modìfica | modìfica wikitèsto]
Co-a Costituçión do 1802 a l'é cangiâ notevolménte a disciplìnn-a giurìdica do còrpo legislatîvo, òua domandâ pi-â ciù pàrte a-e lézze òrdenâie ciufîto che a-o tèsto costituçionâle. Òrgano fondamentâle, titolâre do potêre legislatîvo, o l'êa diventòu o Senâto, 'na spécce de parlaménto a 'na sôla càmia e da-e dimenscioìn ridûte. O Senâto o l'êa defæti formòu da 30 ménbri, con a-o mêno trént'ànni ciaschedùn, e o l'êa prescjedûo da-o Dûxe, o quæ (con a-o mêno 40 ànni) o l'avéiva 'na càrega da-a duâta de sêi ànni. Pe de ciù, o Senâto o l'êa spartîo tra çìnque Magistrâti (i quæ ménbri êan da lê elètti), ö sæ o Magistrâto suprêmo, quéllo de giustìçia e legislaçión, quéllo de l'intèrno, quéllo de goæra e marìnn-a e quéllo de finànse, co-i quàttro "specialìstichi" che a-o sò càppo avéivan un di minìstri. O Magistrâto suprêmo o l'êa pe cóntra conpòsto da nêuve ménbri, di quæ un o l'êa o Dûxe, quàttro i Minìstri e quàttro âtri senatoî, doî di quæ vegnîvan nominæ da-o Colêgio di Poscidénti[14].
I Colêgi eletorâli êan tréi, un pe ògni categorîa de çitadìn co-o dirìtto de vôto, ö sæ quéllo di Poscidénti (formòu da 200 ménbri), o Colêgio di Biteghæ (200) e quéllo de’ Dotti (100), a quæ càrega, co-o dirìtto a l'eletorâto atîvo dòppo i 30 ànni, a l'êa a vìtta. I dechéiti da-a càrega, pe mòrte ò pe censûa, poéivan êse sostitoîi ògni sêi ànni con di nêuvi candidæ nòminæ da-i Colêgi. Quésti ùrtimi prezentâvan ascì i tréi candidæ tra i quæ votâ pi-â càrega de Dûxe[15].
A giustìçia a l'êa ancón gestîa da 'n Tribunâ suprêmo, ùnico pe tùtta a Repùbrica e ch'o giudicâva in ùrtimo gràddo e decixoìn di tribunæ de revixón e d'apéllo. Pe quànte o rigoarda i âtri livélli de giùdiçio són stæti institoîi tréi tribunæ de revixón, sêi de Giurisdiçión, un pe ciaschedùnn-a de 'ste circoscriçioìn chi, e a-a fìn i giùdiçi de cantón, òrgano de prìmma istànsa. O gh'êa ascì, inti sôli câxi indicæ da-a Costituçión, quàrche tribunâ speciâle: óltre a quèlli de comèrcio, za existénti, saiàn creæ quélli militâri e 'n tribunâ speciâle ch'o giudicâva sôlo e còuze inte quæ a Naçión a l'avésse 'n interèsse òriginâio e dirètto[16].
Costituçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
1797[modìfica | modìfica wikitèsto]
A l'é stæta a prìmma Costituçión da Repùbrica Lìgure, aprovâ co-a magiorànsa di vôti di comìççi popolâri (ciù ò mêno çentomîa in sce 'n totâle de çentovintimîa) a-i 2 de dexénbre do 1797. A l'avéiva 'n contegnûo estremaménte inovatîvo rispètto a-o precedénte scistêma de govèrno, diretaménte derivòu da quéllo da Costituçión françéize do 1795, da-a quæ, pe-e raxoìn za minsonæ, a l'é stæta repigiâ a ciù pàrte di artìcoli de mòddo da rénde ciù spedîo o procèsso da sò redaçión.
A Costituçión do 1797, ofiçialménte Costituçión do Pòpolo Lìgure, a l'é coscì struturâ[17]:
- Prinçìppi fondamentâli
- Sovranitæ do Pòpolo
- Dirìtti de l'òmmo in socjêtæ
- Dovéi de l'òmmo in socjêtæ
- Dovéi do còrpo sociâle
- Costituçión (Càppi): I - Repùbrica Lìgure, II - Divixón do teritöio, III - Stâto polìtico di çitadìn, IV - Comìççi primâi, V - Comìççi eletorâli, VI - Potêre legislatîvo, VII - Potêre esecutîvo, VIII - Monicipâlitæ, asenblêe de cantón e comisâi do govèrno, IX - Potêre giudiçiâio, X - Tribunâ de Casaçión, XI - Âta Córte de Giustìçia, XII - Da Fòrsa Armâ, XIII - Contriboçioìn, XIV - Instruçión pùblica, XV - Relaçioìn èstere, XVI - Rifórma da Costituçión, XVII - Dispoxiçioìn generâli
1802[modìfica | modìfica wikitèsto]
A segónda Costituçión da Repùbrica Lìgure, aprovâ inte l'ànno 1802, a l'é o testimònio do nêuvo indirìsso polìtico de stànpo moderòu dæto da-o Napolión a-o govèrno françéize dòppo a proclamaçión do Prìmmo Inpêro. Dónca, scimilménte a quànte o l'é stæto fæto inte âtre repùbriche giacobìnn-e, a l'é stæta scrîta quésta nêuva costituçión de stànpo bén bén ciù moderòu e co-o ritórno a-o regìmme òligàrchico precedénte.
A Costituçión do 1802, ofiçialménte Costituçión da Repùbrica Lìgure de l'ànno 1802, a l'é coscì struturâ[18]:
- Tìtolo I - Prinçìppi fondamentâli
- Tìtolo II - Di còrpi che concoran a-a formaçión e a l'ezecuçión de lézze
- Tìtolo III - Dispoxiçioìn generâli
Òrganizaçión teritoriâle[modìfica | modìfica wikitèsto]
Stöia e fonçionaménto[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Convençión de Monbèllo, fisàndo i prìmmi pónti do futûro govèrno, a l'à decîzo tra e âtre cöse a fìn do regìmme privilegiòu che, da-o XII sécolo, o l'avéiva regolòu i rapòrti tra a capitâle e o sò domìnio. Dónca un di prìmmi provediménti do govèrno provizöio o l'é stæto quéllo de abolî tùtte e convençioìn in scê comunitæ de l'ecs-domìnio zenéize e, contenporaniaménte, l'emanaçión de çèrte dispoxiçioìn pe riorganizâ provizoriaménte e aministraçioìn locâli, ségge giudiçiâie che civîli, in atéiza de concordâ 'na nêuva divixón aministratîva do teritöio ch'a l'aviéiva dovûo trasformâ in mòddo radicâle l'asèsto do Stâto. Co-i decrétti do 3 e 4 lùggio 1797 in ciaschedùnn-a de precedénti circoscriçioìn (za sêde de "giusdicenti con piena giurisdizione criminale") són stæte creæ de aministraçioìn centrâli co-in giùdiçe civîle e criminâle e 'na "Centralitæ" formâ da çìnque ménbri responsàbili de l'òrganizaçión da goàrdia naçionâle, da direçión di afâri pùblichi, de l'inpiêgo de fòrse armæ e de l'arecugéita de tàsce, tùtte fonçioìn che into govèrno òligàrchico êan di "patrizi giusdicenti". Inti pàixi che êan a sêde de 'na giudicatûa de livéllo ciù bàsso, con conpeténsa sôlo in matêia civîle, ò de 'n còrpo comunitâio, són stæte creæ de monicipâlitæ con cónpiti de mantegniménto de l'òrdine pùblico, de gestión de intræ e di bêni comunâli, de l'anòna, de l'ægoa, de stràdde, de òpere pîe e de l'istruçión pùblica. E nòmine di prìmmi aministratoî, tànto de monicipâlitæ che de aministraçioìn centrâli, êan fæte da "comisâi ordinatoî" mandæ inte Rivêe ò l'Otrazôvo e che spésso, spécce pi-â càrega de giùdiçe, se limitâvan a confermâ i precedénti poistæ e capitàgni.
'Sto ordinaménto chi o l'é restòu in vigô scìnn-a-i prìmmi de lùggio do 1789, quànde, dòppo méixi de discuscioìn, a l'é stæta promulgâ a rifórma prevìsta in costituçión. A lézze n° 111 do 27 màzzo 1798 a l'à dónca creòu i comùn, un pe ògni paròcchia, rètti da de "monicipâlitæ" formæ da tréi a nêuve ménbri, rinovàbili pe 'n tèrso ògni ànno[19]. Ciù comùn formâvan 'n cantón, co-în'asenblêa a quésto livéllo, prescjedûa da-o prescidénte da monicipâlitæ capolêugo, ch'a l'êa incaregâ de ripartî e tàsce e vigilâ in scî ògètti de interèsse generâle. I cantoìn, 156 in tùtto, êan dónca ragrupæ in vìnti Giurisdiçioìn, da-e quæ són stæti nominæ di Comisâi de Govèrno incareghæ de controlâ o fonçionaménto de aministraçioìn sotopòste, a regolaritæ de òperaçioìn eletorâli e l'atoaçión di decrétti governatîvi (lézze n° 63 do 16 agósto 1798). Pe de ciù, a-i 17 e 21 lùggio són stæte institoîe e asenblêe de Giurisdiçión con fonçioìn sorviatùtto finançiâie, cómme o ripàrto de tàsce tra i cantoìn e a conpilaçión di bilànci preventîvi. Co-a za minsonâ lézze n° 111 o l'é stæto riformòu o scistêma giudiçiâio ascì, formòu da 'n Tribunâ de Casaçión a Zêna, 'n Tribunâ civîle e criminâle pe ògni Giurisdiçión e 'n Giùdiçe de pâxe, de 1ª ò 2ª clàsse in ògni cantón[19].
E nêuve càreghe êan tùtte eletîve, co-e asenblêe che se riunîvan tùtti i ànni in ògni comùn (comìççi primâi) e Giurisdiçión (comìççi eletorâli). 'Sto scistêma chi o s'é rivelòu asæ conplèsso, tànto che dòppo quàrche méize o Diretöio o se lamentâva da sò "incoerénsa e confuxón". I nêuvi comùn êan pìn de cónpiti che no l'êan in gràddo de fâ, co-in personâ inadegoòu e de spéize ezageræ. A-e dificoltæ e aministraçioìn locâli àn rispòsto con l'inèrçia ò l'anarchîa, no rispetàndo e diretîve do govèrno centrâle e refuàndo de pagâ e tàsce, portàndo adreitûa a di sponcioìn outonomìsti. Into màzzo-zùgno 1800 l'òcupaçión da Ligùria da pàrte de trùppe oustrìache a l'à portòu a-a creaçión de 'na "Regénsa Inperiâle Reâ e Provizöia" che, reciamàndo in vigô statûti e òrdini monicipâli pre-1797, a l'à nominòu de "Inperiâli e Reæ Deputaçioîn" inti capolêughi de Giurisdiçión con l'incàrego de ricostitoî e aministraçioìn de comunitæ za sogètte a-o domìnio zenéize con "quéllo nùmero de agénti ò scìndichi existénti avànti l'época fatâle da Rivoluçión". A riconquìsta françéize a l'à mìsso fìn a quésto brêve intermêzo, zaché a nêuva "Comisción straordenâia de govèrno" nominâ da-o Napolión a l'à fîto incomensòu a ricostroî e monicipâlitæ segóndo i ordinaménti do 1798, sótt'a-a direçión di comisâi straordenâi insediæ inte Giurisdiçioìn. O tùtto o l'êa però fæto co-in clìmma de inçertéssa pî-a sòrte polìtica da Ligùria, dæti i progètti de anesción a-a Repùbrica Cisalpìnn-a.
Quésta scitoaçión a finiâ into 1802 co-a rifondaçión da Repùbrica segóndo a ciù moderâ costituçión françéize de l'ànno VIII e a costituçión da Repùbrica Italiànn-a derivâ da-i Comìççi de Lión. A lézze òrgànica n° 24 do 17 zenâ 1803 a l'é stabilîo e nêuve sudivixoìn aministratîve, conprendéndo ànche i teritöi sabòudi de Lêua, Inêia e di féodi inperiâli do Tortonéize, con l'òbietîvo de ricarcâ i confìn di govèrni e di capitanæghi de l'antîgo regìmme; són stæte coscì mantegnûe e denominaçioìn stòrico-naturâli za dêuviæ into 1798 scibén che o nùmero de Giurisdiçioìn o l'êa stæto ridûto da 20 a sôlo 6. Ògni Giurisdiçión a l'êa controlâ da 'n Proveditô, con potêri scìmili a quélli de 'n prefètto. O l'é stæto abasòu ànche o nùmero di cantoìn, da 156 a 47, tegnìndo a càppo de ciaschedùn de quésti 'na monicipâlitæ co-in nùmero variàbile de conponénti e responsàbile de finànse, di travàggi pùblichi e de òpere pîe e ascistensiâli. Inti 705 comùn, un pe ògni paròcchia, són stæti institoîi i nêuvi Conséggi comunâli sótt'a-a prescidénsa de 'n Agénte çernûo da-o Proveditô tra i consegê, che êan tra 10 e 25. Pe quànte o rigoàrda l'aministraçión da giustìçia, saiàn creæ tréi Tribunæ de Revixón ò d'Apéllo a Zêna, Aràsce e Lévanto méntre o gh'êa 'n Tribunâ òrdenâio civîle e criminâle pe ògni Giurisdiçión, da-o quæ dipendéivan i Giùdiçi de prìmma istànsa, rescidénti inte ògni cantón. 'Sta rifórma chi, ch'a prevedéiva ànche a creaçión de consùlte inti capolêughi de Giurisdiçión, mâi intræ in fonçión, scibén ch'a l'êa inspirâ a-i prinçìppi de centralizaçión, a no l'é ariêscîa a creâ 'n scistêma eficénte, aprêuvo sorviatùtto a-a gréive carénsa de personâ qualificòu pe fâ fonçionâ 'na strutûa aministratîva coscì conplèssa. Pe de ciù a scitoaçión a l'êa conplicâ da-a decixón de creâ inte ògni Giurisdiçión un ò ciù distréiti afidæ a di vîce-proveditorâti, segóndo o modéllo difûzo de la da-e Àrpi. Pe provâ a snelî 'na strutûa aministratîva che, raportâ a-e dimenscioìn teritoriâli da Ligùria a l'êa do tùtto ezagerâ, inta primavéia do 1804 o Senâto o l'à efetoòu 'na dràstica riduçión de circoscriçioìn comunâli, pasæ da 705 a 324, co-in generâle acorpaménto de vàrri comunélli "inte 'n sôlo comùn coscì cómme êan into pasòu".
L'unión da Repùbrica Lìgure a-o Primmo Inpêro françéize, avegnûa a-i 25 de màzzo do 1805, a no l'à segnòu 'n'inmediâta cesaçión de l'ordinaménto lìgure. Defæti, un di prìmmi provediménti de l'arçitezoê Charles-François Lebrun, nominòu da-o Napolión governatô da Ligùria, o l'é stæto quéllo de confermâ a càrega di aministratoî existénti, cangiàndo (se poscìbile) a precedénte denominaçión con quélla françéize. A ògni mòddo, tra o dexénbre do 1805 e o zenâ de l'ànno dòppo intriàn in fonçión e nêuve aministraçioìn.
1797-1798[modìfica | modìfica wikitèsto]
Chi de sótta a gh'é a tabèlla ch'a riasùmme o ripàrto teritoriâle da Repùbrica Lìgure tra i ànni 1797 e 1798[20][21].
1798-1803[modìfica | modìfica wikitèsto]
Chi de sótta a gh'é a lìsta ch'a riasùmme o ripàrto teritoriâle da Repùbrica Lìgure tra i ànni 1798 e 1803[21].
1803-1805[modìfica | modìfica wikitèsto]
Chi de sótta a gh'é a tabèlla ch'a riasùmme o ripàrto teritoriâle da Repùbrica Lìgure tra i ànni 1803 e 1805, dòppo a sò retìfica do 17 de zenâ 1803[22][21].
Càppi de Stâto[modìfica | modìfica wikitèsto]
Chi de sótta a gh'é a lìsta di òrgani che se són sucedûi a-o govèrno inta brêve existénsa da Repùbrica Ligùre:
- Prescidénte do Govèrno Provizöio: Giàcomo Màia Brìgnoe (14 de zùgno do 1797 - 17 de zenâ do 1798)
- Diretöio Esecutîvo: (17 de zenâ do 1798 - 7 de dexénbre do 1799)
- Comisción de Govèrno: (7 de dexénbre do 1799 - 24 de zùgno do 1800)
- Comisción Provizöia de Govèrno: (24 de zùgno do 1800 - ? 1800)
- Comisción de Govèrno: (? 1800 - 2 de lùggio do 1800)
- Comisción Straordenâia de Govèrno: (2 de lùggio do 1800 - 3 de lùggio do 1802)
- Dûxe da Repùbrica Lìgure: Gêumo Loîgi Duràsso (3 de lùggio do 1802 - 4 de zùgno do 1805)
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ 1,0 1,1 (IT) Stefano Rebaudi, Le statue dinanzi la facciata del Palazzo Ducale in Genova (PDF), Zêna, Socjêtæ Lìgure d'Istöia Pâtria, 1938, pp. 223-224.
- ↑ Petracchi, 1800, pp. 25-26
- ↑ Petracchi, 1800, p. 26
- ↑ (IT) Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1802, in sce dircost.unito.it. URL consultòu o 16 seténbre 2021.
- ↑ Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1797, artt. 60-90
- ↑ Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1797, artt. 91-99
- ↑ Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1797, artt. 100-126
- ↑ Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1797, artt. 144-180
- ↑ Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1797, artt. 215-223
- ↑ Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1797, artt. 224-234
- ↑ Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1797, artt. 235-248
- ↑ Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1797, artt. 249-254
- ↑ Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1797, artt. 255-261
- ↑ Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1802, art. 7
- ↑ Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1802, art. 8
- ↑ Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1802, art. 12
- ↑ Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1797
- ↑ Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1802
- ↑ 19,0 19,1 (IT) L. N. 111 - Organizzazione del Potere Giudiziario, ed Amministrativo, in Raccolta delle leggi, ed atti del corpo legislativo della Repubblica Ligure ..., Zêna, Franchelli, 1798, pp. 208-227.
- ↑ AA. VV., Registro delle sessioni del governo provvisorio ..., pp. 310-318
- ↑ 21,0 21,1 21,2 (IT) Daniela Mancini, Divisioni territoriali della Liguria nel periodo Napoleonico, in sce francobampi.it. URL consultòu o 16 seténbre 2021.
- ↑ AA. VV., Costituzione della Repubblica Ligure (1802), pp. 133-166
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) AA. VV., Registro delle sessioni del governo provvisorio della Repubblica di Genova dal giorno della sua installazione 14 giugno 1797, Zêna, Stamperia nazionale, 1797.
- (IT) AA. VV., Raccolta delle leggi, ed atti del corpo legislativo della Repubblica Ligure: Da' 17. Gennajo 1798. Anno primo della ligure libertà, Zêna, Franchelli, 1798.
- (IT) Angelo Petracchi, Istoria del blocco di Genova nell' anno 1800: dell' era francese VIII, Zêna, Stamperia Porcile e C., 1800.
- (IT) AA. VV., Costituzione della Repubblica ligure (1802), Zêna, Stamperia Nazionale Strada Giulia, 1802.
- (IT) AA. VV., Annali della Repubblica ligure dall'anno 1797 a tutto l'anno 1805, vol. 1-4, Zêna, Tipografia Botto, 1852.
- (IT) Giovanni Assereto, La Repubblica ligure. Lotte politiche e problemi finanziari, 1797-1799, Torìn, Fondazione Luigi Einaudi, 1975, ISBN 88-70-58286-8.
- (IT) Antonino Ronco, Storia della Repubblica Ligure, 1797-1799, Zêna, Sagep, 1988, ISBN 88-70-58220-5.
- (IT) Antonino Ronco, Genova tra Massena e Bonaparte: storia della Repubblica Ligure - il 1800, Zêna, Sagep, 1988, ISBN 88-70-58286-8.
- (IT) Giovanni Assereto, La seconda repubblica ligure: 1800-1805 : dal 18 brumaio genovese all'annessione alla Francia, Milàn, Selene, 2000, ISBN 88-86-26734-7.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Repùbrica Lìgure
Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (EN) Ligurian Republic - Encyclopædia Britannica, in sce britannica.com. URL consultòu o 16 seténbre 2021.
- (IT) Vito Antonio Vitale, LIGURE, REPUBBLICA, Enciclopedia Italiana, 1934. URL consultòu o 16 seténbre 2021.
- (IT) Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1797, in sce dircost.unito.it. URL consultòu o 16 seténbre 2021.
- (IT) Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1802, in sce dircost.unito.it. URL consultòu o 16 seténbre 2021.


text:
Lucréçio
Lucréçio (in latìn Titus Lucretius Carus, 96/94 a.C. - 53/51 a.C.) o l'é stæto 'n poêta latìn e filòzofo de l'epicureìximo, outô do De rerum natura (in zenéize "A natûa de cöse").
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
E informaçioìn da vìtta de Lucréçio derîvan prinçipalménte da-o Chronicon de Sàn Gêumo, segóndo o quæ o poêta o saiéiva vegnûo màtto "pe 'n fìltro d'amô" e dòppo o se saiéiva soicidòu a quarànt'e tréi ànni.
Lucréçio o l'ha avûo rapòrti con gréndi òmmi do seu ténpo: con Gàio Mémmio, a-o quæ o l'é dedicoù o De rerum natura, fóscia co-o stòrico Cornélio Nepöte e ànche con Cicerón, ch'o l'ha curòu l'ediçión da seu òpia definîa cómme dotâ "de tànti lùmmi de talénto, e-a ògni mòddo de tànta àrte"[1].
In realtæ o fæto che Lucréçio o fîse vegnûo màtto d'amô a poriéiva êse 'n'invençión di prìmmi crestién, òstîli a tànte seu poxiçioìn filozòfiche.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Cicerón, Ep. ad Quintum fratrem, II 9.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Lucréçio


text:
Asmara
Asmara a l'è a capitâ e a çittæ ciù importante d'Eritrea.
A l'è abitâ da ciù ò mêno 578.000 personn-e (1.062.676 abitanti totâli con a periferia into 2006).
In Asmara ghe son e prinçipali indûstrie de tesciûi, de cârne, de bîra, de scarpe e de çeramiche do Pàize.
Fondâ into XII séccolo comme villa commerçiâ, a l'è stæta colonizzâ da l'Italia into 1889, diventando capitâ naçionâ into 1897. Atoalménte a maggiôransa d'i edifiçi son d'òrìgine italiann-a.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Asmara


text:
Senofonte
Senofonte (Atêne, 431 a.C. ciù ò mêno - 354 a.C.) o l'è stæto un stòrico e sordatto da Grêcia antîga. E seu òpere conprenden varri generi e son scrîte inte o dialetto attico da lengoa grêga antîga, pe sta raxon o vegne tradûto spésse vòtte da-i studenti.
Senofonte de Atêne
Dæti personâli
Mòrte: Atêne, 354 a.C.
Paize: Grecia
Âtre informaçioìn
VìttaModìfica
O Senofonte o l'ea conosciûo comme a "Mosa attica" aprêuvo a seu scritûa dôçe. Insemme con o Platon, o Senofonte o l'è unn-a fonte primâia sôvia a figûa e a vitta de Socrate.
Âtri progettiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Senofonte


text:
Costituçion da Repubbrica Italiann-a
A Costituçion da Repubblica Italiann-a a l'è a lézze prinçipâ do Stato italian. A l'è stæta açettâ da l'Assemblea Costituente o 22 dexembre 1947 e promurgâ da o Cappo provvisöio do Stato, Enrico De Nicola, o 27 dexembre 1947.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
A l'è stæta pubbricâ in sciä Gazzetta Ofiçiâ n. 298, ediçión straordinäia, do mæximo giorno.
A l'è intrâ in vigô o primmo zennâ 1948 e a l'ha coscì levoö o Statuto Albertin do 1848, primma lézze prinçipâ do Regno de Sardegna e dappêu do Regno d'Italia da-a seu nasción in to 1861.
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Costituçion da Repubbrica Italiann-a


text:
Categorîa:Çittæ
Quésta categorîa a l'arechéugge e vôxe che pàrlan de çitæ.
- Wikimedia Commons a contêgne 'na categorîa in sce l'argoménto Categorîa:Çittæ
Sotocategorîe
Quésta categorîa a contêgne e 6 sotocategorîe indicæ chi de sótta, pe 'n totâle de 6.
Ç
- Çittæ d'Asia (1 C, 5 P)
- Çittæ d'Europa (2 C, 43 P)
- Çittæ di Stati Unii d'America (64 P)
- Çittæ do Canadà (7 P)
- Çittæ Olimpiche (1 C, 19 P)
- Çitæ antîghe (4 P)
Pàgine inta categorîa "Çittæ"
Quésta categorîa a contêgne e 10 pàgine indicæ chi de sótta, in sce 'n totâle de 10.


text:
faisceau
La parola di oggi è: faisceau
faisceau /fɛso/
s. m. [pl. faisceaux]1 fascio: faisceau de branches, fascio di rami ● (anat.) faisceau musculaire, nerveux, fascio muscolare, nervoso ● (armi) faisceau de plans de tir, fascio di piani di tiro ● (bot.) faisceau de bois, de liber, fascio legnoso, cribroso ● (ferr.) faisceau de voies, fascio di binari; faisceau de départ, fascio partenze; faisceau de réception, fascio arrivi; faisceau de triage, fascio smistamento ● (fis.) faisceau de rayonnement, fascio di radiazione; faisceau cathodique, électronique, ionique, lumineux, moléculaire, fascio catodico, elettronico, ionico, luminoso, molecolare ● (mat.) faisceau de droites, de plans, de coniques, fascio di rette, di piani, di coniche ● (mil.) faisceau d’armes, fascio d’armi; formez, rompez les faisceaux!, formate, togliete i fasci d’armi!; en faisceau, a grappolo ● (st. romana) les faisceaux des licteurs, i fasci littori ● (tecnol.) faisceau tubulaire, fascio tubiero ● (telecom.) faisceau hertzien, fascio hertziano2 nella loc. (arch.) en faisceau, polistilo: colonne en faisceau, colonna polistila.
Esercizio online


text:
Ghiggermo Imbriægo
Ghiggermo Imbriægo (pron. /gi'dʒɛrmu iŋ'brjɛ:gu/) ò Embriægo (lat. Guillermus Embriacus [1], Zena ça. 1040 - † doppo 1102) o l'é stæto 'n condutê zeneize, cappostippite d'a nobile famiggia d'i Imbriæghi. O parteçipò a-a primma croxâ e o fu un d'i artexen d'a preiza de Gerusalemme d'o 1099. O riportò a Zena o sacro baçî catturao a Çesarea e conservao ancœu int'a catedrâ de San Loenço. O fu conso d'o 1102. E so geste fun naræ da-o Caffaro int'i Annæ Zeneixi.
Retræto do Ghiggermo Imbriaægo
Dæti personâli
Mòrte: doppo 1102
Âtre informaçioìn
BiografiaModìfica
"Ghigermo nascè a Zena çirca l'anno 1070 intra famiggia de ri Embriæghi, prinçipalissima in quello secolo e fra i atre tutte invidiâ comme moære de coscì ræro parto, à ro valô dro quá, zonto ch'o fu a l'etæ dovua, fuin ciu che uña votta appoggiæ ri Magistrati de mao stimma, e ra cura dre potente Armæ de mâ; si comme seguì l'anno 1099 quand'o fu eletto Generalissimo de numeroso stœu de Vascelli da Guerra per andâ sott'a ra çittæ de Gerosolima in soccorso de l'Eserçito Crestian: dond'o zonse accompagnao da molte schere de varenti e de çernui guerrê, & atri hommi asperti in tutte ri Arte opportuñe a ra Guerra, dre quæ molto o se varse pe ra fabrica de arcuñe machine a ra miliçia appropriæ; e o fu prinçipâ caxon dro grorioso acquisto de quella santa e famosa çittæ: però che essendo lê Hommo de gran prudença in tutti ri affari, valoroso, ardîo, solliçito e de resveggiao inzegno, o pensò con strañia invençion de confonde e d'abatte ri iñemixi dro nomme Crestian: ond'è che trovandose un giorno a discorrî de tâ materia con ro gran Buggion Cappo de quell'impreiza o propoze de vorei con ro so inzegno, e façilmente espugnâ quelle mure intre l'acquisto dre quæ nœutte e giorno s'affatigava incessantemente l'Eserçito.
Quâ proposta vorentera da ro Buggion aççettâ, començò Ghiggermo a mette in dœuvera ro so ben meditao dessegno, e varendose d'uña squaddra de Zeneixi sordatti, intre l'Arte de l'inzegnê eserçitæ; dri quæ lê o l'era o Cappo, o fabbricò in breve tempo uña fortissima Torre tutta de legno, con tâ meistria, & Arte, che fasciâ essendo de cœurio a resisteiva assæ ben a ra força dro fœugo, e per esse spartia in tanti peççi a poeiva esse commodamente da lœugo a lœugo trasportâ: commettendose insemme in moddo tâ che posta appè dre iñemighe mure, per esse tutta articolâ, se poeiva abbatte ra sœu çimma in ver quelle in moddo che poggiandoghe sorva, a serviva in fœuzza de ponte coverto, e a l'era strâ segura per fâ passaggio a ra Çittæ nemiga. Quæ machina, fornia ch'a fu, a l'hebbe l'applaoso de tutto l'Eserçito, e a no deluse affæto ro penscero dro Ghiggiærmo, poichè a fu sorva carri conduta in peççi sotta re mure e chie commissa, in moddo che ra sola vista a l'era terrô dri iñemixi e consolaçion dri Crestien; ond'è, che appeña l'hebbe vista in orde ro gran Buggion, che subbito o piggiò añimo de fissâ ro di pe ra battaggia: a l'arrivo dro quâ, començando l'assato sciu ro fâ dro giorno, scompiggiò de mainera quelli Barbari, che inorridii a ro spettacoro de così strañio ordegno, intre l'artifiçio dro quâ lessan ciæramente ro proprio estermiñio: ben che çercassan con ogni sforço de reparâ a ro so danno, fun però sempre vañe re sœu fadighe, & sfornie da ro valô dri Crestien, ri quæ da ri barcoin d'esta Torre, scrocciando continuamente dardi, e çerti fœughi con artifiçio lavoræ, andavan incessantemente offendendori; & elli, tentâ voggiando de destrue quella machina, incroxon çerto travo a uña forte Antenna, ch'in fœuzza d'Ariete, aora in ver ra Torre spoinciavan, & aora in derrê per respoinciâra arrósavan.
Mà sempre vani fun reixi ri so sforçi da ro valô de Ghigermo, ro quâ attentamente assistendo a ra defeiza dra machina, con çerti roncoin da mure aspertamente o taggiò re corde, ch'esto travo sostegnivan; ond'esto tosto cazzendo portao da ro so proprio peizo o restò appôso intro terren, e dove primma o l'era de danno a ra Torre, o servì pœu de sostegno sorva dro quá abbatten ri Zeneixi Inzegnê ra çimma dra mæsma, che comme dotto hemmo, a serviva in lœugo de ponte coverto, p'ro quâ ardíamente passando Gofrè, & Eustazio so fræ, arrivon feliçemente a l'acquisto de quelle forte mure; seguitæ da gran parte dri valorosi Guerrê, che scorrindo verso ra porta ciù prinçipâ, quella arvin fracassandora, e tutto ro Crestian Eserçito a ra destruçion de quelli scelleraddi infedeli, intra soggiogâ Çittæ con festa, e giubbilo introdussan.
Ma Ghiggermo doppo che per ra vittoria con ro so mezo ottegnua, hebbe da ogn'un reçevui ri debiti applaosi, carrego non men de lode, che de spœugge iñemighe, o se ne tornò a revei ra Patria; dove non andò guæri, che havendo ri Zeneixi appareggiao uña forte , e possente Armâ de trentesei Garie, e sei Nave grosse, sorva dre quæ œuttomiria combattenti Zeneixi s'imbarcon, con desiderio d'acquistâ nœuve parme intri moæ de Palestiña, ghe fu dæto per Cappo, e Duxe ro mæximo Embriægo, sotta ra ghia dro quâ doppo longa navegaçion arrivon intro Porto de Laodicea; dove sorvezointi da ra freida saxon se fermon quarche tempo, non sença insî tal'hora a danni dri vexin Saraxin, molte Terre dri quæ con ro ferro, e ro fœugo valorosamente destrussan. Ma essendose a ro prinçipio dra Primaveira de là partíi; doppo vari açidenti intro viaggio incontræ arrivon prosperamente a ro Zaffo, donde se vin da ro Re Bardoin corteizemente incontræ a bandere sccegæ con ogni demostraçion d'ónô, e tenereçça d'affetto. Et essendo apointo ro tempo de l'urtima, e santa settemaña de Quareizema, desiderosi de çelebrâ ra Pasqua in ra Reâ Çittæ, verso ra mæsma ghiæ da ro proprio Ræ s'invion: e deppoî doî giorni de continnuo viaggio là zointi vin ra miracorosa siamma, che ro Sabbo Santo da ro Çê descendendo tutte a l'aççendeiva re lampe, che intorno a ro Santo Sepolcro eran stæte poste da ra Crestiaña pietæ.
Çerebrâ pœu ro dì seguente ra Resurreçion dro Segnô, e visitæ ri ciù devoti lœughi de quella santa Çittæ, assæ tosto in compagnia dro Rè retornon a ro Zaffo, & imbarcao l'Eserçito, andon a l'espugnaçion d'Assur prinçipâ Çittæ marittima : ri abitanti dra quâ vedendose assidiæ dro Re per Terra, e da Zeneixi per Mâ, conobban evidentemente de no poei resiste, & in poco tempo se reizan a Bardoin, chi preisone ro possesso o fè retorno a ra so Regia, lassiando che ri Cappi dro so Eserçito insemme con Ghiggermo seguitassan a moddo so l'impreiza inça; ri quæ verso Çesarea maritima Çittæ dra Palestiña co l'Armâ navegando, deliberæ de combattera l'assidion d'ogni contorno, e voggiando Ghiggermo agiuttâ con l'inzegno ro vigô dro braçço, o l'ordenò quarche machine per dannezzâ a ro so solito re nemighe mure: ma allò de terminâ ro so lavô, arraggiæ ri Crestien da çerti insulti de quelli Barbari, assátòn con impeto re mure con ro solo agiutto de quarche poche scare, sorva dre quæ primmo de tutti montò ro coraggioso Ghigærmo: e zointo appeña con ro pê sciù ra muraggia o vidde con so dorô cazze da re scare (che per sovercio peizo se fracasson) tutti quelli che de seguitâro primê brammavan, così che lê trovandose solo intre moen dri iñemixi o s'arrecomandò devotamente a l'agiutto divin, & intrao per ro so scampo intr'uña Torre, o s'incontrò intr'un Saraxin, che re scare de quella o descendeiva; con ro quâ vegnuo a battaggia, o ro desteize valorosamente per terra; e seguitando a montâ o l'arrivò a ra çimma de l'edifiçio, de donde (per êsse ro sito assæ eminente) o vidde ch'era ra Çittæ de doggia muraggia fortificâ; ra primma dre quæ era allantora dro tutto affæto priva de deffensoî, per ra quá cosa fortemente recoverandose ro cœu, o començò da quell'áto posto à vibrâ per l'Ære ra spâ, façando con esta segno a re Crestiañe squaddre, a çò, quanto ciu fito poeivan, s'avexinassan a lê.
E pâ apointo, che ra Torre de Çesarea, a premiasse a Ghiggermo l'industria, ch'o l'hebbe in fabricâ quella de Gerusalemme; perchè sicomme con l'agiutto de quella o l'introdusse là drento ri sœu Crestien; così con ro mezo de questa o l'exortò ri mæsmi a assâtâ ra Çittæ nemiga; si comme assæ tosto eseguin montando con dre atre scare re mure, e façendose padroin dro primmo reçinto; in ro quæ fun allegramente reçevui da ro Forte Ghigærmo, con ro quá a l'assâto dro segondo repoæro s'incamminon: a l'acquisto dro quâ ghe servì non poco un'Ærboro de Parme, per mezo dro quâ monton sciù re mure, e squæxi che da ra Parma nascessan a Ghigermo re Parme, o trionfò tosto assæ dri iñemixi de Christo: che doppo ostinâ, ma non molto longa battaggia, deventon finarmente exempio d'orrô a ri Poppoli so vexin, e glorioso trofeo dre Crestiañe spoæ.
Tâ per virtù dro Zeneize Guerrê fu l'exito dri infeliçi habitanti dra Çittæ de Çesarea, molti dri quæ, ço è vegi, femmine, figgiœu, & atra gente imbelle essendose retiræ intro Tempio per segureçça dre proprie vitte, quando pœu vin, che contro de lô s'incaminava ra furia dri Crestien Campioin, amaramente cianzando ri suppricon a non incrudelî contro ri desarmæ, & imbelli: ma lasciandori in vitta impossessâse ciù tosto dre so sostançe, che de boña vœuggia, & in gran copia ghe conçedeivan. Per ra quâ movendose a compassion dri suppricanti, non solo ri Cappi de quell'eççellente Eserçito: ma ciù de tutti l'invitto Ghigærmo de bon cœu, e vorentera a quelli infeliçi perdonon: dapœuscia començon a spartise ra preiza, & a ro Zeneize Campion (che per êsse montao ro promê sciù re mure, haveiva reixi ardîi tutti ri atri a seguitâro, & avertaghe a ra vittoria ra strâ) fu dæta in premmio l'eleçion de ço, che ciù ghe foîsse piaxuo. Ma lê ciù curioso, che avaro, lasciando a ri atri tutto l'oro, e l'Argento; o retègne per lê ra Feniçe dre Gemme, diggo ro smerado desmezurao e sença paro, che con atto magnañimo (retornao ch'o fù de Çesarea) o donò a ra so Patria, e intra so Cattedrâ sin a ro dì d'ancœu fedelmente se custodisce; custode lê assì dro glorioso Nomme de Ghiggermo: mentre non se pœu da Zeneixi nominâ questa Gioja incomparabile sença ravvivâ ra memoria de quello, chi generoso privandosene o ghe ne dette ro possesso.
In somma ro Ghigiærmo a benefiçio dra Crestiaña Repubrica o se mostrò in ogni occorrença Çesare insemme, & Archimede, ço è varente Guerrê p'ra spâ valorosamente dœuverâ, e sottî Inzegnê p're machine dra fertilitæ dro so intelletto ciù votte inventæ, e poste in uso con ammiraçion dro mondo. Mi però non havendo doppo tanti secoli posciûo trovâ de lê ciù degne notiçie, darò fin a ro presente descorso dixendo, che dro 1102. retornao ch'o fù da re Impreize de Palestiña, o l'hebbe da ri sœu Çitten l'honô dro Consorao: dra quæ Dignitæ spiccò non poco ra so prudença: & l'è façile, ch'o foîsse promotô dro batte monæa in Zena, pœu che per quant'osservo, començò apointo quest'uso essendo lê Consoro."[2]
NotteModìfica
Vôxe corelæModìfica
Atri progettiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Ghiggermo Imbriægo


text:
Armugnìn
Prunus armeniaca (L., 1753), comuneménte conosciûa cómme armugnin ò bricoccalu (bricòcalo ò èrbo de bricòcali segóndo a grafîa ofiçiâ, armugnìn, miscimìn ò bricocca[1] in savonéize, mescemìn in vintimigiôzo, abricò ò mescimin in monegàsco), a l'é 'na ciànta, ch'a apartegne a-a famìggia de Rosaceae[2], òriginâia da Cìnn-a e introdûta into continénte eoropêo da-o româno Lucullo.
L'epiteto specìfico armeniaca o l'è stæto çernûo da Linneo dæto che, in mòddo eròu, lê o crédéiva ch'a ciànta a foîse òriginâia de l'Arménia.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'armugnìn o l'è in èrbo da frûta ch'o appartegne a-o génere Prunus. O frûto de quésta spêce o l'è asæ inportànte a livéllo econòmico, ö sæ o bricòcalo.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ O frûto
- ↑ (EN) Prunus armeniaca, in sce powo.science.kew.org. URL consultòu o 2 màzzo 2021.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Prunus armeniaca
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce Prunus armeniaca