text:
Copyright
The image is from Wikipedia Commons
Goæra di çent'anni
Goæra di çent'anni, conflito che tra o 1339 e o 1453 o l'impegnò Inghiltæra e França. O constituì l’urtima faze da lotta intrapreiza da-i Plantageneti contra a monarchia françeize fin da-o XII seccolo.
L'Edoardo III, re d’Inghiltæra e ducca d’Aquitannia, nevo do Feipo o Bello, o proclamò o so drito a-a coroña françeize (1336), o l'assonse o titolo de re de França (1337) e o dette començo a-i ostilitæ ascidiando Cambrai (1339). Doppo una tregoa tra o 1343 e o 1345, i Ingreixi conseguin doe importante vittoie: into 1346 a Crécy e into 1356 à Poitiers, devaston o sœu françeize e catturon o Zane II, re de França. Seguì a Paxe de Brétigny (1360) co-a quæ l'Edoardo III, renonçiando a-i driti ereditai in sce-a França, o preteize però o dominnio de tutta l’Aquitannia e de Calais. Se concruze coscì a primma faze da guæra a-a quæ vègne aprœuvo una ripreiza di Françeixi a œuvia do Carlo V, ch'o riconquistò o teritoio ocupao da-i Ingreixi (1368-1380).
A segonda fase da guæra a sccioì da de vexende interne da França. Co-a sucescion do Carlo VI o paize o fu strascinao inte di gravi dezordi politichi che curminon, a partî da-o 1407, inta guæra civî fra Borgognoin e Armagnacchi. O Zane sença Poiia, figgio do ducca de Borgogna Feipo l'Ardio, o s'aliò co-i Ingreixi, che con l'Enrico V repigion a guæra (1415), impadronindose do Nord-Ovest do regno. Into 1420, comme zenne do Carlo VI de França, l'Enrico V o vègne riconosciúo so erede co-a Paxe de Troyes. I Ingleixi, ocupao Pariggi, se sponcion fin a-a Loira e ascidion Orléans (1428-29).
Fu aloa che, essendo re d’Inghiltæra l'Enrico VI e re de França o Carlo VII, divampò a rescœussa naçionâ françeize co-a Zana d'Ærco, a quæ a condusse i Françeixi a-a vittoia, levando l’assedio a Orléans e espugnando Reims, dove o Carlo VII o fu incoonao re de França segondo a tradiçion. A guæra a proseguì a favô do Carlo VII, ch'o se riapaxentò co-o ducca de Borgogna (Paxe de Arras, 1435). Da-o 1436 a-o 1453 i Françeixi recuperon Pariggi, Rouen, a Normandia, o Cotentin, a Guienna e Bordeaux.
A guæra a finì sença che vegnisse firmao arcun trattao de paxe.
I Ingreixi ariescin a conservâ solo Calais, fin a-o 1558.
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Guæra di çent'agni
Other Languages
- Afrikaans
- Alemannisch
- አማርኛ
- Aragonés
- العربية
- مصرى
- Asturianu
- Azərbaycanca
- تۆرکجه
- БaшҡopTca
- Žemaitėška
- Бeлapyckaя
- Бeлapyckaя (TapaшkeBiцa)
- Бълrapckи
- বাংলা
- Brezhoneg
- Bosanski
- Бypяaд
- Català
- کوردی
- Qırımtatarca
- Čeština
- ЧӑBaшлa
- Cymraeg
- Dansk
- Deutsch
- Zazaki
- Eλλnvιkά
- English
- Esperanto
- Español
- Eesti
- Euskara
- فارسی
- Suomi
- Français
- Frysk
- Gaeilge
- Galego
- עברית
- हिन्दी
- Fiji Hindi
- Hrvatski
- Magyar
- Հայերեն
- Interlingua
- Bahasa Indonesia
- Ilokano
- Ido
- Íslenska
- Italiano
- 日本語
- ქართული
- Kabɩyɛ
- Қaзaқшa
- 한국어
- Kъapaчaй-Maлkъap
- Kыprызчa
- Latina
- Lëtzebuergesch
- Лeзrи
- Lingua Franca Nova
- Lombard
- Lietuvių
- Latviešu
- Minangkabau
- MakeдoHckи
- മലയാളം
- MoHroл
- मराठी
- Bahasa Melayu
- مازِرونی
- Nederlands
- Norsk nynorsk
- Norsk bokmål
- Nouormand
- Occitan
- ਪੰਜਾਬੀ
- Picard
- Polski
- پنجابی
- Português
- Română
- Pycckий
- PycиHbckый
- Caxa Tылa
- Sardu
- Scots
- سنڌي
- Srpskohrvatski / cpпckoxpBaTckи
- Simple English
- Slovenčina
- Slovenščina
- Cpпckи / srpski
- Svenska
- Kiswahili
- தமிழ்
- తెలుగు
- ไทย
- Türkmençe
- Türkçe
- TaTapчa/tatarça
- ykpaïHcbka
- اردو
- Oʻzbekcha/ўзбekчa
- Tiếng Việt
- West-Vlams
- Winaray
- 吴语
- მარგალური
- ייִדיש
- Vahcuengh
- 中文
- Bân-lâm-gú
- 粵語
Copyright
- This page is based on the Wikipedia article Goæra di çent'anni; it is used under the Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported License (CC-BY-SA). You may redistribute it, verbatim or modified, providing that you comply with the terms of the CC-BY-SA.


c: text/html

text:
Zenzivite
A Zenzivite a l'è una infiammaçiôn di tesciüi zenzivali, che se presenten rôsci, gônfi, cädi e sanguinanti.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
A l'ècauzä dä placca batterica. A placca ammüggiä in sce a superfizie di denti, e ô tartarô derivoô dä placca calcificä, dan l'iniziô all'infiammaziôn. A presensa de alteraçiôin anatomiche in ti denti, cômme pö esse de otturaziôin debordanti e con unna fôrma inadatta, a l'aggrava e zenziviti perchè a rende ciü diffiçile a puliscia, façilitandô cuscì l'accumulô de placca. I Ormôin sessuali (androgeni,estrogeni, progesterôn) pöen rende e zenzive menô rexistenti all'infesiôn e façilitä l'insorgensa e poi ô svilüppô da zenzivite. Pe questô motivô particôlari situaçiôin ormonali (gravidansa, pubertæ, ecc.) pöen façilitä l'insogensa o ô decôrsô da zenzivite.
Malnutriziôn e zenzivite[modìfica | modìfica wikitèsto]
Ô scorbüto (mancansa de vitaminna C) e anche e carense de vitaminne A, B2 e B12 sôn in graddô de provocä zenzivite; natüralmente queste fôrme se vedden, ä giôrnä de ancö, prinçipalmente in ti paixi dô Terzô Môndô.
Iperplaxie zenzivali[modìfica | modìfica wikitèsto]
Diverse sôn e iperplaxie (aumentô dô nümerô de cellule) da zenziva dôvüe ai farmaci: ricordemmô i anticonvulscivanti cômmea difenilidantoina, çerti antiipertenscivi, i immunosôppresciôi.
Da zenzivite a parodontite[modìfica | modìfica wikitèsto]
A segônda di batteri causa da zenzivite, ciü o meno aggrescivi, e de difeise dô sôggettô, in mancansa de cüre l'infeçiôn da a zenziva a l'interessa anche i tesciüi ciü prôfôndi: ligamentô, ossô, figna a rappresentä unna minaccia pe a sôpravvivensa dô dente. Unna igiene orale attenta a pö bastä pe a prevençiôn da zenzivite, mentre pe cürala l'è necessaiô l'interventô dô dentista.
Vôxe corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Zenzivite

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Caffè
O Caffè ò Cafè o l' è unn-a bevànda òtegnûa da-e grànn-e contegnûe in to früto (drupa) d'a ciànta omònnima, che a l'exìste a-o stâto sarvégo in Etiopia. O zennie Coffea, da famìggia de Rubiacee, o comprénde 40 speçie. Fra queste, a Coffea arabica a da o 40% da produçion mondiàle.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
A coltivaçion a-o stâto domestego a l'è estéisa a varie regioin de Africa, Arabia, Indie, America Centrale e Meridionale.
E ciànte avieiven un' artessa figna a 6 metri, ma vegnen puee a 2-3 metri pe rénde ciù façile a cüra e a arecugéita di früti. O früto, scimile a l'apparenza a unna çëxa, o se lascia seccä a-o sô (coscidito cafè de Techo do Centroamerica) pe fâ scì che se posse estrae i gren; ma ciü spesso questa operaçion a se fà meccanicaménte. O caffè crûo, se tegnûo a-o sciûto, o se consèrva bén e o miliora co-o ténpo; ma o patìsce l'ùmido, pe vîa da formaçion de móffe. Into mæximo mòddo o va tegnûo lónxi da-e sostànse aromàtiche pe vîa da seu capaçitæ de assorbî di ödùi estrànei.
A bén nòta açion eççitante do caffè a l'è dovûa a-a caffeinna (chimicaménte parlàndo a caffeìnna a l'é 1,3,7 trimetilxantina).
Torrefaçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
Pe êse bevûo comme bevànda, o caffè o va brustolîo (= torrefæto), ségge pe svilppâ l'aröma che pe rénde sölobili çerti conponénti. O cafè brustolîo (= tostæto) o diventa de cô marròn (o gran crüo o l'è verde), o diminuisce de peiso da-o 15 a-o 20% e o l'aumenta de volümme. L'aspetto de in bon cafè brustolîo (= torrefæto) o deve êse brilànte, a conscisténsa dûa; e grànn-e remesciæte dévan êse "sonöre".
Tîpi de cafè[modìfica | modìfica wikitèsto]
I tîpi de cafè pìggian o nómme da-e localitæ de proveniença. I mægio son quélli etiòpichi, seguï da-o Moka coltivòu specialménte in Arabia. De òrìgine aziàtica l'è: Malabar, Borneo, Giava; in America o paise produtô prinçipâ l'è o Braxî da-o quæ vêgne o Rio, o Santos, o Parà, o Bahia e vari âtri.
Véddi ascì[modìfica | modìfica wikitèsto]
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Caffè


text:
L'ëstùo
L'ëstùo
Î s' nën soun anà. E quëtto vê l'ê për daboun, për papì tournâ. La së capî dë coum la meizoun lî beico, a travers lâ frâ, bè qu'î mountën la châriero. Î lî beico coum, lh'à calqu' jouërn, lour avin beicà lour vaccha s' nen anâ ooub lou maslìe. E lour eullh soun pâ difrënt dë quëlli d' la vaccho pi vëllho, quë së viravën ploûroû e stounà vër l'û dâ teit. Lou teit ê freit euiro. La riano sënto ëncaro lou bouvâl, ma lou trënt dreisà ënt â cantoun atëndo moc dë rulhëntî.
Ma tan' l'ê, barbou Marsèl e dan' Catrino î soun jo s' la vio novo, a atëndre qu' lour filh véne pilhâ lour coza e d'co lour ënsëmp. Il an pâ pourtà grô, tou' soc î pouin laisâ, î ou an laisà din' meizoun: aval a Pineirôl î n'an papì bëzounh. Ënt â placar il an laisà la feisello, ooub sa peiro, e lî toundin p' la toummo frécho, qu' flairën un poc lou mufì, coum d'abituddo. Sû dâ traou dâ fouìe, lh'à ëncaro l'armanac e lou libbre d' lâ chansoun, arënt a la claou d' la miando. E ënt â cantoun, dapè d' la careo, lou burìe atëndo.
La cuzino ê ëncâ chaoudo e, atacà â fouìe, quë doou calqu'an ê dëvëngù un dreisoou, l'ëstùo së beico a la viroun, ooub lh'eulh roû dë soun ûsét. Ma lou fieûc ê belle mort e lâ sënra van vitte curbî la brazo për la tënî avivo forsi fin a d'matin. Lou poutagìe countinùo a beicâ sai e lai ën eicloupëtiant e ën foutënt d'eiclarzà roû euiro s' dâ sofà, euiro vër la taoulo, për mandâ calcun quë véne butâ d' bôc, quë la neuit aribbo e la vai fâ freit.
Soc l'ëstorio d' bar' Marsel e dan' Catrino noû vôl moûtrâ, l'ê quë noû soun ëncaro a tëmp për fouttre un toc dë bôc e calqu' couquillha ënt â poutagìe dë notrî patouà, drant qu'â véne freit. Ma ëntò fâ vitte, e moûtrâ a avivâ l'ëstùo a quî ê pâ boun e a quî ou à dëmëntià, e fâ amënt qu' lâ chàmmoula malhën pâ lou burìe, la bënno e fin lî trau dâ cubert, përqué së la meizoun chei, la neou vai lei anâ dint e pi nun pourè l'eichaoudâ.
Andrea Genre


text:
Patàtta
Solanum tuberosum (L., 1753), comuneménte conosciûa cómme patatta (patàtta segóndo a grafîa ofiçiâ, patatta in savonéize, finaléize, arbenganéize, patàta in vintimigiôzo, patata in monegàsco[1], patòta in novéize), a l'è 'na ciànta ch'a apartegne a-a famìggia de Solanaceae[2] o quæ tùbero o l'è asæ inportànte inte cuxìnn-e de tùtto o móndo, conpréiza quélla lìgure ascì.
EtimologîaModìfica
A paròlla patàtta a vêgne da-a sò fórma in spagnòllo patata, tórna derivâ da-a paròlla Nahuatl potatl, o quæ ûzo o l'è derivòu da quéllo de paròlle papa, che in Quechua a l'indica pròpio quésta ciànta, e batatas, nómme da ciànta de Ipomoea batatas (ò sæ a patàtta dôçe) òriginâio de l'îzoa de Hispaniola.
DescriçiónModìfica
A ciànta de patàtte a l'è 'na ciànta èrbacea perénne, da-o pòrtaménto strisciànte e ch'a peu arivâ scìnn-a ciù ò mêno in mêtro d'altéssa.
A sò caraterìstica prinçipâ sòn i sò tùberi, i quæ se svilupan sototæra a-a fìn di lónghi stoloni. Quésti tùberi àn a fonçión d'arechéugge i carboidrati prodûti atravèrso a fötoscìntexi, de mòddo pe-a ciànta da avéi de risèrve, óltre che pe-a sò propagaçión, e pe de ciù sòn bén bén variàbili in fórma e dimenscioîn[2]. Ògni tùbero o l'è ricovèrto da 'na sotî pélle ch'a prezenta de picìnn-e lentiçélle, saræ into câxo de mancànsa d'ægoa e che se, diversaménte, a gh'è abàsta umiditæ alôa se arviàn pe permétte o càngio de sostànse con l'estèrno. Sótt'a-a pélle gh'è o periderma, o floema, o xilema e a mòula, tùtti di tesciûi colegæ a-i coscì dîti "éuggi", de strutûe da-e quæ partan e nêuve gémme che restan però dormiénti a-o moménto do svilùppo do tùbero.
FéuggeModìfica
E féugge da ciànta de patàtte sòn dispòste in mòddo altèrno (dónca no sòn aliniæ tra lô) e imparipennate (ö sæ formæ da cóbie de fugetìnn-e dispòste lóngo a rachide, de 6-10 cm, a eceçión de quélla apicâle, séncia), co-îna longhéssa totâle conpréiza tra 8 e 28 cm, pe 6,5-16 cm in larghéssa[2].
E fugetìnn-e, in nùmero da 3 a 5, àn 'na fórma da a êuvo a lànciolata e sòn de dimenscioîn decrescénti vèrso a bâze da féuggia, con mezûe in génere de 3-6(-10) × 2-4(-7) cm. Lô àn 'na bâze da-a fórma a cùnio e generalménte òbliqua, di màrgini intrêghi e de pónte apisûe. Sòn ciù grénde quélle che se trêuvan in poxiçión terminâle e tendénçialménte ciù sessili de quélle a-a bâze: de spésso alternæ da de picìnn-e fugetìnn-e sessili (con mezûe 0.4-3 × 0.3-2 mm) che se trêuvan inti spàççi tra de lô[2].
Pe de ciù, e superfìcci de féugge sòn ricovèrte da di fìn péi che se svilupan a partî da de apòxite gandùgge, in mòddo particolâ vèrso a lô bâze. A gànba de féugge (coscì cómme e rachidi) a l'à 'n profî àngolôzo ò da-e âe stréite, con longhéssa de 2-4(-12) cm, méntre a gànba de fugetìnn-e a l'è da asénte a lónga ciù ò mêno 2 mm[2].
Ràmma scioîaModìfica
E ràmme scioîe de ciànte de S. tuberosum sòn de tîpo terminâle, che dónca se svilupan in çìmma a-i ràmmi da ciànta, ma che pêuan êse de tîpo ascélâre ascì, into câxo de 'na créscita simpodiale (ò sæ quànde o degenera agémma apicâle). L'àn 'na strutûa da a spîga a çimôza bipara, con 'na gànba lónga tra 6 e 12 cm, e sòn formæ da 'n nùmero de scioî ch'o va da 7 a 18 ò, in râri câxi, scìnn-a 30[2].
E scioî sòn atacæ a-a ràmma con de gànbe lónghe 1,6–2 cm, pægie quànde o se svilùppa o frûto ascì, articolæ sórvia o sò céntro e covèrte da tànti e lónghi péi, prinçipalménte in corispondénsa de l'articolaçión[2].
ScioîModìfica
I scioî prezentan 'n càliçe lóngo 6-7 mm e da-a fórma a canpanélla ò stelâ, formòu da di sépali covèrti, in sciâ fàccia estèrna, da dénsi péi che se svilupan a partî da 'na gandùggia. I sépali, da-a fórma largaménte triangolâre, àn 'na longhéssa de 3-9 mm, pe 'na larghéssa de 2-3 mm, con de pónte apisûe[2].
A coròlla, de colôre giànco, bleu ò do cô de viovétta, con de strìsce radiâli giànche tra-i vàrri pétali e 'na bâze stelâ de colôre giâno-verdexìn, a l'à 'na fórma da a rêua a rêua-pentagonâle, co-in diàmetro de 1,8-3,5 cm e co-a pàrte tubolâre lónga 1,8-2 mm. I pétali àn ànche lô 'na fórma largaménte triangolâre, mezûe de 3-5 × 3-5 mm, pónte covèrte da péi e superfìcci intèrne lìsce[2].
I stàmmi sòn pægi in longhéssa tra lô, de sòlito conpréiza tra 1 e 2,2 mm, e de sòlito sénsa di péi. In sciâ pónta àn de antere de colôre da giâno a maròn, con mezûe de 4-6.2(-8.5) × 1.1-3 mm. L'ovaio o l'è generalménte biloculâre, sénsa péi in sciâ sò superfìcce, e con mezûe de 2,2-4 × 1,8-3,5 mm; o spòrze óltre e antere de ciù ò mêno 3 mm. O stîlo o l'è generalménte drîto, scibén che de vòtte o l'è intortignòu ò sigmoidale ascì, lóngo 6,5-13 mm e làrgo 0,2-0,4(-0,8) mm, o l'à a pàrte inferiô covèrta de menûi péi. O stigma, ch'o l'à de mezûe de 0,5-1 × 0,5-1,3 mm, o l'à 'na fórma da capitâ a strenzénte[2].
FrûtiModìfica
I frûti sòn de bàlle de colôre vèrde ò giânénte e da-a fórma a êuvo, co-in diàmetro de 1-2(-4) cm, da-a superfìcce lìscia e sénsa péi. Aprêuvo a 'n'elevâ prezénsa de l'alcaloide téuscego da solanìnn-a chi contegnûo, no sòn comestìbili scibén che, a ògni mòddo, inte variêtæ coltivæ de spésso e ciànte l'àn pèrso a capaçitæ de prodûe frûti[2].
SeménsaModìfica
I sémmi, scìnn-a çinqueçénto pe ògni frûto, àn 'na fórma da a êuvo a êuvo-elìttìca e mezûan ciù ò mêno 2 mm in longhéssa pe 1,7-2,4 mm in larghéssa. L'àn o profî sciacòu e sòn de spésso ricovèrti da-i rèsti de ciòcche di inspesiménto, che pàian di péi[2].
Distriboçión e habitatModìfica
A ciànta de Solanum tuberosum a l'è òriginâia da pàrte òcidentâle de l'América do Sùd e, in particolâ, de l'àrea a âta quöta òcupâ da-a cadénn-a de Ande[2]. De quésta spêce gh'è dôe popolaçioîn in natûa: a prìmma a cresce in scê Ande setentrionâli e centrâli méntre a segónda a l'è òriginâia de 'na picìnn-a pàrte do Cîle centrâle, ciù a sùd.
TàscionomîaModìfica
A tàscionomîa de patàtte in generâle, aprêuvo a-a lô enórme variàbilitæ, a no l'è do tùtto univoca e acetâ da-i studiôzi e, pe de ciù, di tùberi prodûti da ciànte apartenénti a géneri divèrsci sòn ciamæ "patàtte" ascì. A ògni mòddo a ciù pàrte de modèrne variêtæ a vêgne da 'na sôla spêce[3][4][5][6].
CultivarModìfica
Da patàtta a gh'è 'n grànde nùmero de variêtæ, che segóndo de stìmme sòn squæxi 4.000, da-e ciù vàrie caraterìstiche cuxinâie e agrìcole. A ògni mòddo, de régola generâle, tùtte quéste cultivar sòn sudivîze tra quàttro grùppi prinçipæ, definîi segóndo de caraterìstiche comuîn:
- Patàtte tenpoîe: sòn de variêtæ da-a pélle sotî, arechéuggiûe prìmma da lô conplêta maturaçión.
- Patàtte a pàsta giànca: àn 'na conscisténsa ciù scìmile a quélla da fænn-a e, dònca, sòn indicæ sorviatùtto a êse sciacæ.
- Patàtte a pàsta giâna: àn a pórpa ciù scciàssa, dæta a magiô prezénsa de caroteni.
- Patàtte a pélle róssa: a lô pórpa a l'è abàsta dûa, motîvo pe-o quæ van de sòlito chéutte.
A diferénsa prinçipâ tra quésti grùppi a l'è quélla da conscisténsa da patàtta, dovûa a-a quantitæ de amilopectina e de amilosio contegnûi into tùbero. Ciù a prìmma de quéste a l'è abondànte, ciù a patàtta a saiâ da-a pórpa dûa e adàtta a êse chéutta. Pe cóntra l'abondànsa da segónda proteìnn-a a fa scì che i àmidi da patàtta se desfan ciù façilménte inte l'ægoa.
Tra-e tànte variêtæ de patàtta se pêuan aregordâ quélle lìguri ciù inportànti, ò sæ quélle che sòn di prodûti agroalimentâri tradiçionâli (P.A.T.) ascì:
- Patàtta cabanéize: variêtæ tradiçionâle da Vàl d'Àveto, a-a giornâ d’ancheu a l'è de ræo coltivâ[7].
- Patàtta canéllìnn-a néigra: variêtæ coltivâ in sce l'Apenìn Lìgure, da-a pélle da-o tìpico colôre scûo[8].
- Patàtta de Pignón: insémme a-a çiòula, a l'è 'n di prodûti tìpici de quésto picìn pàize da provìnsa da Spézza[9].
- Patàtta Moella: da-a fórma alonghîa, a l'è coltivâ inta provìnsa de Zêna[10].
- Patàtta quarantìnn-a: prezénte in divèrse variêtæ, a l'è fòscia a ciù famôza patàtta lìgure.
- Patàtta quarantìnn-a brignónn-a: da-a pórpa giànca, a sò caraterìstica particolâ a l'è a pélle da-o cô de viovétta[11].
- Patàtta quarantìnn-a giànca: da-a pórpa giànca, a sò caraterìstica particolâ a l'è a pélle giànca[12].
- Patàtta quarantìnn-a giâna: coltivâ in tùtta a Ligùria, a pigia o nómme da-o colôre da sò pórpa[13].
- Patàtta salamìnn-a: patàtta da-a fórma alonghîa, a l'è 'na produçión tìpica de Càliçe[14].
StöiaModìfica
ÒrìgineModìfica
I prìmmi rèsti do tùbero da patàtta atrêuvæ da-i archiòlogi arivan da 'n scîto lóngo a còsta do Perù, into distréito de Ancón, che remontan a-a meitæ do III milénio a.C. Âtri ritrovaménti, ciù ò mêno de 'n perîodo tra-o III e o II milénio a.C., sòn stæti fæti into scîto de Huaynuma, inta valàdda do sciùmme Casma[15]. Di rèsti de patàtte tenpoîe do VIII-V sécolo a.C. sòn stæti trêuvæ into scîto de Chiripa, vixìn a-a rîva do lâgo Titicaca[16]. Óltre a-a prezénsa di vàrri rèsti de patàtte, a sò coltivaçión a l'è testimoniâ da de raprezentaçioîn e de infloénse in scê produçioîn artìstiche di pòpoli de l'àrea, sorviatùtto in scê ceràmiche da-a tìpica fórma a vascéllo. In scî vâzi de popolaçioîn di âtocién defæti e patàtte êan raprezentæ ségge in mòddo ciù realìstico che cómme 'na reincarnaçión de 'na figûa umâna (mutilâ ò mêno) ò cómme 'na tranxiçión tra-e dôe[17]. Quéste raprezentaçioîn sòn a prêuva do grànde scignificâto sociâle de patàtte pe-e popolaçioîn locâli.
Inte l'Altiplano e patàtte sòn stæte a ciù inportànte fónte de energîa pe l'Inpêro Inca, i sò predecesoî e, inti sécoli sucesîvi, pe-i spagnòlli ascì. E popolaçioîn de Ande cuxinâvan e lô patàtte za in vàrri mòddi, cómme preparando o purê, fæte a-o fórno, bogîe òpû stufæ, con di scistêmi scìmili a quélli d'ancheu. Piâto tìpico o l'êa quéllo ciamòu papas secas, cuxinòu con de patàtte prìmma de tùtto bogîe, piæ e tagiæ. Ste patàtte chi êan pöi fæte fermentâ pe creâ o coscì dîto toqosh, ò sæ maxinæ in 'na mòlla pórpa òtegnûa con l'almidón de papa[5].
A pitànsa ciù inportànte a bâze de patàtte a l'êa preò o coscì dîto chuño, ricavòu da di tùberi fæti congelâ e scongelâ ripetutaménte co-a néutte, de mòddo da fâ amorbidî e patàtte. Pe de ciù e patàtte sòn coscì sciugæ, vegnindo bén bén ciù picìnn-e e lêgie, e prónte a êse dêuviæ in vàrie riçètte, sorviatùtto di stufæ. Quésta particolâ preparaçión a l'avéiva numerôzi vantàggi dæto che, prìmma de tùtto, a consentîva de conservâ o chuño pe vàrri ànni, sénsa bezéugno de 'n'âtra congelaçión, ùtile dónca into câxo de carestîe ò d'ànni de acugéite gràmme. Pe de ciù, gràçie a-a sò òtima capaçitæ de conservaçión, o chuño o l'è diventòu a bâze de l'alimentaçión di ezèrciti Inca, perméttendo a lô grànde espansción. Inti sécoli sucesîvi o chuño o saiâ ascì o mangiâ ciù inportànte tra-i minatoî d'argénto a-o servìçio di spagnòlli into XVI sécolo[5].
Tra-e âtre popolaçioîn de civiltæ precónbiànn-e, a patàtta a l'êa o mangiâ de bâze di Mapuche ascì, in mòddo particolâ inti lô teritöi ciù meridionâli e lóngo a cósta, dónde o granón o no vegnîva sciù tànto bén[18]. A patàtta a l'êa ascì coltivâ a-o lìmite meridionâle de l'agricoltûa inte l'América do Sùd prìmma de l'arîvo di spagnòlli, ò sæ da-a tribù di Chono in scê îzoe de l'arçipélago Guaitecas[19]. Defæti, inte 'na spediçión spagnòlla do 1557 in quésta tæra vixìnn-a a-e cóste da Patagonia, se scroviâ cómme i locâli coltivâvan 'na variêtæ de patàtte d'ancheu ciamâ Chiloé[20][21].
DifuxónModìfica
A patàtta a l'ariviâ in Eoröpa atravèrso e nâvi spagnòlle che, tornàndo inderê da l'América càreghe de metàlli preçiôzi, portâvan con lê di vìveri da-o nêuvo continénte, mascimaménte granón e patàtte, inta grànde ræ comerciâle creâ co-o coscì dîto càngio cónbiàn[22]. Dónca o l'è fòscia poscìbile che, 'na vòtta arivæ, eventoâli rimanénse foîsan portæ a tæra e ciantæ. Segóndo di stùddi e patàtta in particolâ ariviàn in Eoröpa a-a fìn do XVI sécolo, segoindo dôe divèrsce rótte: a prìmma a l'è quélla di spagnòlli, i quæ introduiàn e patàtte iniçialménte inte Îzoe Canaie, dónde sòn arivæ ciù ò mêno into 1562. Da chi saiàn pöi portæ into pòrto de Anvèrsa, cómme testimoniòu inte 'na riçevûa de conségna co-a dæta do 28 novénbre 1567 pe-o traspòrto da Las Palmas a Anvèrsa. A segónda rótta "de patàtte" a l'è quélla ch'a faiâ arivâ, quàrche ànno dòppo (tra-o 1588 e o 1593), quésto tùbero inte Îzoe Britàniche ascì[23].
I eoropêi che vivéivan inte l'América do Sùd êan a conoscénsa da patàtta za a-a meitæ do XVI sécolo, ma da quésti no l'êa ancón consumâ dæto che a consciderâvan 'n aliménto pe-i indìgeni[24]. Scimilménte o capitiâ in Inghiltæra, dónde a patàtta a diventiâ o mangiâ sorviatùtto da clàsse òperâia[25]. Tra-e prìmme testimoniànse scrîte da patàtta se peu aregordâ o lìbbro do 1553 Crónica del Peru, dónde o conquistador Pedro Cieza de León o scriviâ da lô coltivaçión a Quito, Popayán e Pasto into 1538. Inte l'Irlànda òcidentâle e patàtte saiàn introdûte da-i pescoéi bàschi, i quæ dêuviavàn quésto tùbero cómme mangiâ prinçipâ inte lô batûe de pésca. Pe cóntra a l'è comuneménte consciderâ 'n mérito de Sir Francis Drake, o fòscia do ménbro da sò spediçión Thomas Harriot, òmmo de Sir Walter Raleigh, l'introduçión da patàtta in Inghiltæra[26]. Di mæximi ànni, e in particolâ do 1588, a l'è ànche a ciù antîga raprezentaçión de 'na patàtta, ciamâ Papas Peruanorum, fæta da-o botanìco Carolus Clusius e pöi inclûza inta sò òpia Rariorum plantarum historia, inta quæ o scriviâ de cómme quésta ciànta a l'êa za dêuviâ cómme aliménto pe-i contadìn ò cómme mangiâ pe-e béstie inte l'Itàlia setentrionâle[27].
A ògni mòddo, into vêgio continénte, e patàtte saiàn coltivæ pe vàrri ànni sôlo pe di ûzi no alimentæ, co-a prìmma testimoniànsa de consùmmo umâno ch'a remonta a-o 1573, inte 'n uspiâ de Seviggia. A difuxón da ciànta a saiâ façilitâ da l'inperatô spagnòllo Feipo II o quæ, dòppo avéi riçevûo de ciànte da-o Perù, e mandiâ a-o pàppa, o quæ o spediâ di tùberi a-o sò anbasciatô inti Pàizi Bàsci. Atravèrso l'anbasciatô a ciànta a ariviâ a-o Clusius ascì, gràçie a-o quæ a patàtta se difóndiâ in âtre pàrti de l'Eoröpa, e a Rudolph Jakob Camerarius (into 1588), che però e coltiviâ pe-e sò scioî. Do 1597 a l'è a prìmma inmàgine stanpâ de 'na patàtta, fæta da John Gerard pe-o sò Herball, o quæ però o creddéiva ch'a foîse òriginâia da Virginnia[24].
A difónde o tùbero pe l'Eoröpa saiàn però sorviatùtto i spagnòlli e i sò ezèrciti, di quæ, dæta a sò comoditæ, a patàtta a l'êa 'na de provixón ciù comuîn. I contadìn adotiàn fîto quésta nêuva coltûa, iniçialménte pe-o fæto ch'a l'êa ciù difìçile da sachezâ pe-e trùppe, a diferénsa di granæ. Restâvan però di dùbbi tra-a popolaçión de canpàgne, ch'a no se fiâva tànto de 'na ciànta ch'a crésce sototæra, sorvenominâ defæti "méie do diâo", óltre che di problêmi rigoàrdo a-a gestión di cànpi, ch'a consentîva de coltivâ chi sôlo o gràn, co-e patàtte che dónca l'êa ciantæ inti òrti[24]. A saiâ a polìtica di govèrni a incentivâ a coltivaçión do tùbero, sorviatùtto in Frànsa e in Germània inta segónda meitæ do XVIII sécolo, diventàndo fîto a bâze de l'alimentaçión de quéste génti. Coltivaçión, quélla da patàtta, ch'a saiâ asæ sponciâ da-i cangiaménti do clìmma asociæ a-a coscì dîta Picìnn-a êra glaciâle e a-e consegoénti carestîe inti prìmmi ànni 1770, moménti inti quæ e patàtte no saiàn squæxi corpîe da-o zêo a diferénsa de âtre coltûe[24][28][29].
In Frànsa, co-a fìn do XVI sécolo, a patàtta a l'êa stæta òrmâi introdûta inte regioîn da Frànca Contêa, e in scî Vosgi de Lorénn-a e Alsàçia e se difóndia tànto che, inte l'ediçión do 1785 do Bon Jardinier o se poéiva lêze: "A no gh'è 'na verdûa da quæ tànto se ségge scrîto ò tànto entuxàsmo o ségge stæto mostròu [...]. I pövei se doviéivan contentâ de quésto aliménto"[23]. Pe de ciù ò mêgo Antoine Parmentier, ch'o studiâ tànto quésta ciànta, ne mostriâ into sò Examen chymique des pommes de terres l'elevòu valô nutritîvo, ch'o garantîva 'na réiza, in calorîe pe ètaro, træ vòtte superiôre a quélla do gràn. A patàtta into XIX sécolo a diventiâ tànto comùn da rinpiasâ a râva e o navón cómme òrtàggio ciù coltivòu. O rè Loîgi XVI e a sò córte ascì promêuviàn a coltivaçión de quésta ciànta, co-a regìnn-a Màia Antoniétta ch'a l'ariviâ a portâ inti bàlli in màschera 'n capéllo fæto co-e scioî de patàtte. In particolâ a produçión françéize a montiâ da-i 21 milioîn d'èttolîtri do 1815 a-i 117 milioîn do 1840, sostegnindo a contenporània créscita da popolaçión e evitàndo l'apénn-a teorizòu rataieu Malthusiànn-a.
In Germània, dónde e patàtte êan za coltivæ into bacìn do Rêno e inta Bavêa, diventiàn bén bén ciù comuîn in Prùscia ascì gràçie a l'intervénto do rè Federîco II, téizo a superâ o sceticìsmo di contadìn, ch'o l'emaniâ in proclàmma ofiçiâle into 1756. Quésto proclàmma, into quæ a vegnîva aotorizâ a coltivaçión do tùbero ancón sconosciûo (definîo "in integratô alimentâ tànto nutriénte"), o saiâ comuneménte conosciûo cómme o Kartoffelbefehl, "l'órdine in scê patàtte", co-o rè da Prùscia che da sto moménto chi o goâgniâ l'apelatîvo Kartoffelkönig, ò sæ "o rè de patàtte".
Tra-o XVIII e o XIX sécolo a coltivaçión de patàtte a diventiâ centrâle in particolâ pe l'economîa de l'îzoa irlandéize, gràçie a-a sò réiza ciù elevâ e a-o clìmma favorévole. A despêto di indùbbi vantàggi de quésta coltûa, ch'a permettéiva a-e famìgge d'amugiâ 'n mìnimo de richéssa[30], o ridutìscimo nùmero de variêtæ coltivæ e a mancànsa de variàbilitæ genética portiàn a 'na grâve vulnerabilitæ a-e moutîe. Problêma ch'o diventiâ particolarménte quànde o çéppo da peronospera da patàtta (Phytophthora infestans) conosciûo cómme HERB-1, dòppo avéi distrûto vàrie acugéite a l'inìçio de l'Eutoçénto in América centrâle e meridionâle, o l'ariviâ into continénte eoropêo into 1840, caozàndo de carestîe pe tùtto o rèsto do sécolo. L'Irlànda a saiâ corpîa in mòddo particolâ da l'arîvo de quésto microrganìsmo into 1845, con quélla ch'a pasiâ a-a stöia cómme a Grànde carestîa irlandéize, a quæ a portiâ a 'n scròllo da popolaçión de l'îzoa de squæxi o 30% in sôli dêxe ànni[31][32]. Carestîa ch'a l'è stæta coscì pezànte aprêuvo ànche a-a variêtæ de patàtta ciù coltivâ, sorviatùtto inte pàrte òcidentâle e meridionâle, ò sæ a Lumper, pöco rexisténte a-a peronospera ma ch'a dâva e gréndi quantitæ de tùberi necesâie a sodisfâ i bezéugni de famìgge de contadìn[33]. Tra-i efètti de quésta grànde carestîa, ch'a saiâ particolarménte inténsa tra-o 1845 e o 1849, a caxoniâ a mòrte de ciù de un milión de irlandéizi e saiàn a-o mêno âtretànti i emigræ, co-a popolaçión de l'îzoa che ancón a-a giornâ d’ancheu a no l'è ritornâ a-i livélli de l'inìçio do XIX sécolo.
A-i giórni nòstriModìfica
Tra-i céntri pe-a riçèrca in scê patàtte un di ciù inportànti o l'è o Canadian Potato Research Center de Fredericton, inta provìnsa canadéize do New Brunswick, un di sêi ciù gréndi a-o móndo. Creòu into 1912 cómme Staçión Sperimentâle do Dominion, a l'inìçio di ànni '30 o diventiâ sorviatùtto un céntro pe-o svilùppo de nêuve variêtæ de patàtte ciù rexisténti a-e moutîe. Co-a créscita de tùtta a filiêra de quésto tùbero tra-i ànni '50 e '60, into decénio sucesîvo se incomensiâ a studiâ a creaçión de nêuve cultivar co-în procêde squæxi da inzegnê, ciufîto che scentìfico[34]. A ògni mòddo a-a giornâ d’ancheu a patàtta a l'è diventâ a coltûa prinçipâ do Canadà, in particolâ de l'àrea de l'Îzoa do Prìnçipe Edoàrdo.
A riçèrca scentìfica a l'è però andæta ànche vèrso o stùdio de variêtæ ciù antîghe, ségge pe megioâ quélle modèrne che pe conservâ 'n rìcco patrimònio in biodivèrscitæ sedónca a rìschio. Particolarménte inportànte o l'è stæto o travàggio de l'agronómo do Cîle Andrés Contreras, o quæ, a partî da-i ànni '60, o arechéuggiâ e ciù râre cultivar de patàtte coltivâ inte l'arçipélago de Chiloé e a San Juan de la Costa[35][36], pe pöi spìnzise[20] a-o za mensonòu lìmite meridionâle de l'agricoltûa inte l'América do Sùd, ò sæ l'arçipélago Guaitecas[19]. A coleçión do Contreras a l'è atoalménte conservâ a l'Universidad Austral de Chile de Valdivia[35].
Con l'avixinâse nêuvo sécolo e patàtte saiàn pe-a prìmma vòtta coltivæ into spàçio ascì, chi portæ inte 'na misción do 1995 do Space Shuttle Columbia[37]. O 2008 o l'è stæto diciaròu da-e Naçioîn Unîe cómme l'ànno da patàtta co-a motivaçión de "aomentâ a conprensción do ròllo ciâve da patàtta, e de l'agricoltûa in generâle"[38]. Into frevâ 2016 o govèrno da Repùblica Popolâre Cinéize o l'à anonçiòu che e patàtte diventiàn o quàrto aliménto de bâze do stâto, insémme a rîzo, gràn e granón[39].
ColtivaçiónModìfica
A patàtta, pe quànte o rigoarda a sôla fâze vegetatîva, a l'è 'na coltûa ch'a s'adata bén a di clìmmi tànto divèrsci, che de sòlito inti terén sotopòsti a rotaçión a l'arve o cîclo. A piantagión a l'è efetoâ in sciô terén aròu e aliamòu, dispónendo i tùberi intrêgi ò a péssi inti sórchi de mòddo da avéi 'na denscitæ de 5-6 ciànte/m² a 40-50 cm de distànsa tra-e ciànte e 80-100 cm tra-e vàrie fîe. O semenâ o l'avegne tra novénbre e frevâ pe-e variêtæ tenpoîe, quélla òrdenâia tra i méizi de màrso e arvî e, a-a fìn, e ciù tardîe tra zùgno e lùggio, de mòddo da evitâ, a segónda de condiçioîn, ch'a tenperatûa do seu a no chine sótt'a-i 10°C.
Dòppo o prìmmo moménto da piantagión a créscita de pàtatte a peu êse divîzo in çìnque fâzi[40][41]:
- Inta prìmma i zermóggi emèrgan da-i tùberi-sémme, co-o contenporànio inìçio do svilùppo de réixe.
- Sùbito dòppo, cómme a ciànta a l'incomensa a fâ a fötoscìntexi co-o svilùppo de féugge e ràmmi fêua da-a tæra, inìçiàn a crésce i stoloni ascì.
- Inta tèrsa fâze comensan a svilupâse i nêuvi tùberi sototæra e, de fêua, e scioî.
- Co-a quàrta s'acréscian bén bén i tùberi, dæto che a ciànta a l'investe a ciù pàrte de sò vivàgne in quésti. Quésta fâze a l'è centrâle pe-o svilùppo òtimâle da futûra acugéita, con particolâ atençión a-i fatoî de umiditæ, tenperatûa, disponibilitæ e equilìbrio di nutriénti into seu, óltre che a rexisténsa a-i atàcchi di parascîti.
- Inte l'ùrtima fâze, da evitâ into câxo séggian da arechéugge e patàtte, se à a maturaçión da ciànta, co-e féugge che apascian e a pélle di tùberi ch'a vêgne dûa.
Inte tùtto o perîodo da créscita de ciànte o l'è necesâio efetoâ de spésso e rincalsatûe (ò sæ rivoltâ a tæra vixìnn-a a-a gànba da ciànta), dæto che quésto o favorisce l'acresciménto di tùberi, óltre che levâ e èrbe inùtili e infestànti. A procedûa da rincalsatûa a l'è ascì fondamentâle into câxo di tùberi che incomensan a crésce in sciâ superfìcce do terén, zaché quésto o porta e patàtte a vegnî vèrdi aprêuvo a-a 'n'indexidiâ produçión de solanìnn-a, a quæ a l'è pe de ciù téuscega[41]. A-a fìn do procèsso, ò sæ a-o moménto de l'acugéita, óltre a quélla tradiçionâle fæta a màn con de marapìcche sòn sénpre de ciù e àree do móndo dónde a l'è arivâ a mecànizaçión con màchine agrìcole ségge in gràddo de tiâ sôlo sciù e patàtte che e scavatrîci-racheugitrîci.
Patàtte da sémmeModìfica
Òcore però aregordâ che a coltivaçión da patàtta, scibén ch'a ségge poscìbile e adàtta a tànti clìmmi divèrsci, a l'è però bazâ in sce 'na riproduçión atravèrso a clonaçión de ciànte ciufîto che in scî sémmi, che ànsi in tànte variêtæ comerciâli no sòn mànco prodûti. Quésto fæto o fa scì che, sorviatùtto pe l'efètto do câdo, se aviâ 'na progresîva proliferaçión di virus vegetâli inti tùberi co-o pasâ di ànni e de generaçioîn de ciànte. Quésto a ògni mòddo no da di problêmi a-o livèllo do consùmmo di tùberi, ch'o resta poscìbile, ma benscì in scê qualitæ vitâli di quésti, fæto ch'o inpedisce a coltivaçión di mæximi tùberi pe ciù de quàrche ànno.
Gh'è dónca de patàtte coltivæ apòsta pe fâ da "sémme" che sòn coscì ezénti da moutîe e dan de ciànte fòrti e sén. Pónto fondamentâle da coltivaçión de quéste patàtte o l'è a çèrnia do lêugo dónde van aciantæ. Prezénpio, tùtte e patàtte da sémme coltivæ inti Stâti Unîi vegnan da sôli chìnze di çinquànta stâti, çernûi pe-i sò invèrni particolarménte lónghi e rìgidi, che vàddan coscì a amasâ a ciù pàrte di mìcrobi inte ciànte[42]. A-o mæximo mòddo, a ciù pàrte de patàtte d'ancheu coltivæ into Régno Unîo a vêgne da di sémmi proveniénti da-a Scòsia, dónde e condiçioîn climàtiche evitan parascîti ò àfidi[43].
AverscìtæModìfica
A Phytophthora infestans, ò sæ a peronospora da patàtta, a l'è de segûo 'n de microrganìsmi de lóngo ciù danôzi pe-a patàtta, responsàbile da Grànde carestîa irlandéize e de epidemîe, fortunataménte d'ancheu ciù sótta o contròllo de l'òmmo, in Eoröpa e América[44][45][46]. Âtre moutîe de quésta ciànta sòn in particolâ i fónzi di géneri Rhizoctonia e Sclerotinia, e quélli che caozan ò coscì dîto mâ giànco, ò virus de l'abigoêlaménto de féugge de patàtte e ò batério Pectobacterium carotovorum.
E patàtte sòn sogètte ànche a-i atàcchi de vàrie spêce d'insètti che, in particolâ, sòn a dorìfora da patàtta (Leptinotarsa decemlineata), de farfàlle cómme quélla di tùberi de patàtte (Phthorimaea operculella) e quélla de tomâte (Tuta absoluta), o grìllo da giærâva (Circulifer tenellus), e spêce de Thysanoptera e de quélle de àfidi, cómme Myzus persicae ò Macrosiphum euphorbiae. Âtri inportànti parascîti da patàtta sòn de spêce de Globodera, vèrme de picìnn-e dimenscioîn ch'o mangia e réixe da ciànta, ch'a apasîsce. Zaché e sò êuve pêuan sopravîve into terén pe divèrsci ànni, o l'è consegiòu efetoâ a rotaçión de coltûe.
ProduçiónModìfica
Riferiménti inta coltûaModìfica
Cómme za mensonòu, tra-e cultûe precónbiànn-e de l'América do Sùd, in particolâ i Moche do Perù setentrionâle, e patàtte êan raprezentæ in scê ceràmiche e in scî vâzi, ségge in mòddo ciù realìstico che cómme 'na reincarnaçión de 'na figûa umâna (mutilâ ò mêno) ò ànche cómme 'na tranxiçión tra-e dôe[48].
In Eoröpa, tra-a fìn do XVI sécolo e l'inìçio do XIX, e raprezentaçioîn de patàtte êan limitæ sorviatùtto a quélle fæte da-i botanìci pe raxoîn scentìfiche ò de docomentaçión. Into méntre, con l'inportànsa che quésto tùbero o l'incomensâva a avéi inte l'alimentaçión di eoropêi, a patàtta a faiâ a sò conpàrsa in de òpie leterâie. Tra de quéste se pêuan aregordâ e quàttro cansoîn scrîte into 1819 da-o poêta polàcco Adam Mickiewicz inte 'n poêma eròico-còmico ciamòu Kartofla, ò sæ "patàtta", pe celebrâ l'inportànsa da patàtta a sarvâ o sò pòpolo da-a carestîa into perîodo de goære napolióniche.
Quàrche ànno dòppo, into 1845 in concomitànza co-a Grànde carestîa irlandéize, a grâve epidemîa de peronospora a saiâ l'inspiraçión pe Clairville e Dumanoir 'na vaudeville, ò sæ 'na comédia "lêgia", ciamâ Les pommes de terre malades, con personàggi o rè Pomme de terre 1er, a sò mogê Vitelotte, o prìmmo minìstro Tubercule e i sò mêghi Topinambour e Patate. Raprezentâ pe-a prìmma vòtta o 20 dexénbre 1845 a-o Théâtre du Palais Royal de Parìggi e progetâ pe mincionâ 'na canpàgna publicitâia do giornâle L'Époque, a l'àgge 'n çèrto sucèsso.
A patàtta a diventiâ 'n sogètto pe de òpie d'àrte particolarménte a partî da-a segònda meitæ do XIX sécolo, de sòlito in de scêne da vìtta da canpàgna ò in de natûe mòrte. Tra-i prìmmi, de particolâ inportànsa sòn i quàddri de Jean-François Millet, tra-i quæ aparian de patàtte in La Récolte des pommes de terre (1855), Planteurs de pommes de terre (1862) e sorviatùtto, 'n di sò capolavôri, ò sæ L'Angélus (1858), quàddro studiòu da Vincent van Gogh e da Salvador Dalí, o quæ o l'avéiva squæxi 'n òsesción pe quésto dipìnto, tànto da scrîve 'n lìbbro a quésto dedicòu (El mito tragico del “Angelus” de Millet). Âtri pitoî de l'época inte quæ òpie o se peu ritrovâ quésto tùbero sòn i olandéizi Anton Mauve e Willem Witsen e i françéizi Jules Bastien-Lepage, Albert Anker, Paul-Élie Ranson e Lucien Simon.
Tra-e òpie ciù famôze colegæ a-e patàtte a gh'è de segûo o quàddro De Aardappeleters, "I mangiatôi de patàtte", de Van Gogh. Realizòu into 1885, quésto dipìnto o l'è o frûto di stùddi de l'outô pe rénde inta prìmma fâze da sò produçión artìstica di sogètti "pövei" de mòddo che séggian i ciù realìstici poscìbili.
Do sécolo sucesîvo a se peu aregordâ l'òpia surealìsta La Bataille des pommes de terre (1948), do françéize Raoul Michau, d'ancheu conservâ a-o Musée d'Art moderne de Paris, òpû a scultûa patate de Giuseppe Penone, ch'a l'è 'na spécce de aotoritræto realizòu con de patàtte fæte vegnî sciù con de fórma particolæ[49]. Into 1993 o pitô e scritô françéize Henri Cueco o realiziâ 'na série de "ritræti" de patàtte, pöi publicæ into Journal d’une pomme de terre[50].
Into nêuvo milénio sòn stæte realizæ de òpie dedicæ a-e patàtte da-o pónto de vìsta de popolaçioîn che de lóngo àn coltivòu quésto tùbero, cómme a série de 30 tòue do 2008 do boliviàn Roberto Mamani Mamani pe mostrâ a relaçión da ciànta co-a cultûa da sò tribù, i Aymara[51]. Do 2009 a l'è a série di dipìnti do pitô John Dyer, realizâ in Perù pe cónto do CIP (Centro Internacional de la Papa), pe mostrâ l'acugéita do tùbero e a vìtta de popolaçioîn a quésta colegæ[52].
NòtteModìfica
- ↑ Puma de terra ascì, in mòddo ciæo da-o françéize pomme de terre.
- ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 (EN) Solanum tuberosum, in sce powo.science.kew.org. URL consultòu o 4 lùggio 2021.
- ↑ (EN) David M. Spooner, Karen McLean, Gavin Ramsay et al., A single domestication for potato based on multilocus amplified fragment length polymorphism genotyping, in PNAS, vol. 102, n. 41, òtôbre 2005, pp. 14694-14699.
- ↑ (EN) Using DNA, Scientists Hunt For The Roots Of The Modern Potato, in sce sciencedaily.com, 4 frevâ 2008. URL consultòu o 5 lùggio 2021.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 (EN) Office of International Affairs, Lost Crops of the Incas: Little-Known Plants of the Andes with Promise for Worldwide Cultivation, National Academies Press, 1989, ISBN 0-309-04264-X.
- ↑ (EN) Will Kaufman e John Michael Francis, Iberia and the Americas: Culture, Politics, and History: a Multidisciplinary Encyclopedia, ABC-CLIO, 2006, pp. 867-868, ISBN 1-851-09421-0.
- ↑ (IT) Patata Cabannese, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 5 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Patata cannellina nera, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 5 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Patata di Pignone, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 5 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Patata Morella, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 5 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Patata prugnona, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 5 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Patata quarantina bianca, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 5 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Patata Quarantina gialla, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 5 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Patata salamina, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 5 lùggio 2021.
- ↑ (EN) Donald Ugent, Shelia Pozorski e Thomas Pozorski, Archaeological potato tuber remains from the casma valley of peru (abstract), in Economic Botany volume, n. 36, arvî 1982, pp. 182–192.
- ↑ (EN) David R. Harris e Gordon C. Hillman, Foraging and Farming: The Evolution of Plant Exploitation, Routledge, 2014, p. 495, ISBN 1-317-59829-6.
- ↑ (EN) Redcliffe Nathan Salaman e William Glynn Burton, The History and Social Influence of the Potato, Cambridge University Press, 1985, ISBN 0-521-31623-5.
- ↑ (ES) José Bengoa, Historia de los Antiguos Mapuches del Sur, Editorial Catalonia, 2003, pp. 199-200, ISBN 95-63-24596-2.
- ↑ 19,0 19,1 (EN) Julian Haynes Steward, Handbook of South American Indians: The marginal tribes, U.S. Government Printing Office, 1946, pp. 55–79.
- ↑ 20,0 20,1 (EN) Andres Contreras, Luigi Ciampi, Stefano Padulosi & David M. Spooner, Potato germplasm collecting expedition to the Guaitecas and chonos Archipelagos, Chile, 1990, in Potato Research, n. 36, dexénbre 1993, pp. 309–316.
- ↑ (ES) Fernando Torrejón, Gustavo Bizama, Alberto Araneda, Mauricio Aguayo, Sébastien Bertrand & Roberto Urrutia, Descifrando la historia ambiental de los archipiélagos de Aysén, Chile: El influjo colonial y la explotación económica-mercantil republicana (siglos XVI-XIX), in Magallania, vol. 41, n. 1, Punta Arenas, 2013.
- ↑ (EN) Mercedes Ames e David M. Spooner, DNA from herbarium specimens settles a controversy about origins of the European potato, in American Journal of Botany, vol. 95, n. 2, frevâ 2008, pp. 252-257.
- ↑ 23,0 23,1 (FR) Michel Pitrat e Claude Foury, Histoires de légumes: Des origines à l'orée du XXIe siècle, 2ª ed., Quae, 2015, p. 164, ISBN 2-759-22356-6.
- ↑ 24,0 24,1 24,2 24,3 (EN) Willy Ley, The Devil's Apples, in Galaxy, arvî 1968, pp. 118–125.
- ↑ (EN) Redcliffe N. Salaman e (curatô) William Glynn Burton, The History and Social Influence of the Potato, 2ª ed., Cambridge, Cambridge University Press, 1985, ISBN 0-521-31623-5.
- ↑ (EN) Sir Walter Raleigh's American colonies, in sce archive.is. URL consultòu o 6 lùggio 2021.
- ↑ (EN) John Reader, Propitious Esculent: The Potato in World History, William Heinemann, 2008, ISBN 0-434-01318-8.
- ↑ (EN) Wilhelm Abel, Agricultural Fluctuations in Europe: From the Thirteenth to the Twentieth Centuries, Methuen, 1986, ISBN 0-416-92520-0.
- ↑ (EN) Nathan Nunn e Nancy Qian, Columbus’s Contribution to World Population and Urbanization: A Natural Experiment Examining the Introduction of Potatoes (abstract), in Working paper.
- ↑ (EN) William H. McNeill, The Introduction of the Potato into Ireland, in The Journal of Modern History, vol. 21, n. 3, 1948, pp. 218–221.
- ↑ (EN) Barbara Maranzani, After 168 Years, Potato Famine Mystery Solved, in sce history.com, 21 màzzo 2013. URL consultòu o 7 lùggio 2021.
- ↑ (EN) Cormac Ó Gráda, Black '47 and Beyond: The Great Irish Famine in History, Economy, and Memory, 2ª ed., Princeton University Press, 2020, ISBN 0-691-21792-0.
- ↑ (EN) Cormac Ó Gráda, Richard Paping e E. Vanhaute, When the Potato Failed: Causes and Effects of the 'last' European Subsistence Crisis, 1845-1850, Isd, 2007, ISBN 2-503-51985-7.
- ↑ (EN) Steven Turner e Heather Molyneaux, Agricultural science, potato breeding and the Fredericton Experimental Station, 1912-66 (abstract), in Acadiensis, vol. 33, n. 2, màrso 2004, pp. 44-67.
- ↑ 35,0 35,1 (EN) Mark Johanson, Mash hits: the land that spawned the supermarket spud, in sce economist.com, 28 agòsto 2020. URL consultòu o 7 lùggio 2021.
- ↑ (ES) Fallece Profesor Andrés Contreras destacado especialista en papas nativas y ex alumno de la UACh, in sce diario.uach.cl, 1º dexénbre 2014. URL consultòu o 7 lùggio 2021.
- ↑ (EN) Space Spuds to the Rescue, in sce nasa.gov, 6 òtôbre 2004. URL consultòu o 7 lùggio 2021.
- ↑ (EN, FR, ES, RU, AR, ZH) FAO - International Year of the Potato, in sce fao.org. URL consultòu o 7 lùggio 2021.
- ↑ (EN) Xu Wei, Potato set to become the fourth food staple, in sce chinadaily.com.cn, 24 frevâ 2016. URL consultòu o 7 lùggio 2021.
- ↑ (EN) R.A. Jefferies e H.M. Lawson, A key for the stages of development of potato (Solatium tuberosum) (abstract), in Annals of Applied Biology, vol. 119, n. 2, òtôbre 1991, pp. 387-399.
- ↑ 41,0 41,1 (EN) Growing potatoes, in sce sfyl.ifas.ufl.edu. URL consultòu l'8 lùggio 2021.
- ↑ (EN) U.S. Seed Potatoes, in sce potatoesusa.com. URL consultòu o 7 lùggio 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 25 agòsto 2015 ).
- ↑ (EN) Seed & Ware Potatoes, in sce sasa.gov.uk. URL consultòu o 7 lùggio 2021.
- ↑ (EN) Marcin Nowicki, Majid R. Foolad, Marzena Nowakowska, & Elznieta U. Kozik, Potato and tomato late blight caused by Phytophthora infestans: An overview of pathology and resistance breeding, in Plant Disease, vol. 96, n. 1.
- ↑ (EN) Nordic Association of Agricultural Scientists, NJF seminar No. 388 Integrated Control of Potato Late Blight in the Nordic and Baltic Countries. (PDF), in NJF Report, vol. 2, n. 9.
- ↑ (EN) Alex Stone, Organic Management of Late Blight of Potato and Tomato (Phytophthora infestans), in sce web.archive.org, 10 màrso 2014. URL consultòu l'8 lùggio 2021.
- ↑ (EN, FR, ES, RU, AR, ZH) FAOSTAT, in sce fao.org. URL consultòu o 1º lùggio 2021.
- ↑ (EN) Kathleen Berrin e Elizabeth P. Benson, The Spirit of Ancient Peru: Treasures from the Museo Arqueológico Rafael Larco Herrera, Thames and Hudson, 1997, ISBN 0-500-01802-2.
- ↑ (ES) Giuseppe Penone y el arte povera, in sce archive.wikiwix.com. URL consultòu l'8 lùggio 2021.
- ↑ (FR) La question de la jubilation de la pratique artistique - Intervention d’Henri Cueco, in sce archive.wikiwix.com. URL consultòu l'8 lùggio 2021.
- ↑ (ES) Bolivia: la papa y su riqueza cultural inspiran al artista Mamani Mamani, in sce archive.wikiwix.com. URL consultòu l'8 lùggio 2021.
- ↑ (EN) John Dyer's Global Garden and Crop Paintings, in sce archive.wikiwix.com. URL consultòu l'8 lùggio 2021.
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce patàtta
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce patàtta


text:
O Cicciollâ 1930/Cristoffaro Colombo a ra scoverta de re Indie
Dra marinn-a ra stradda lé o piggió,
Vortandoçe a ponente, e ghe fue greve
Che ra fameggia a Sann-a e ghe lasciò.
Poi studiando ra via assae ciû breve
Per andä a re Indie, con trae cochie de Spagna,
Forza é che ro mä scuro o ro riçeive.
E navegando in poppa donde o bagna
Re isole Canarie e Fortûnae,
O l’arrivó a ra taecra* da Cuccagna.
Mi no ve diggo se ri marinaê
Aggian gozzó lazzû fra re macacche,
Che pe angeri de nivoe l'an piggiaê.
Sciammi de beu, de pegore e de vacche
Andavan pe ri prae cornine a ra fera,
Fra ri ommi pin de ciûmme e de pennacche:
Lá Colombo o ciantó ra seû bandera.


text:
Àutu
Àutu (scrìtu ascì Auto, in italiàn Alto e in dialettu Urmeascu Ótu) u l'è in cumün da pruvinsa de Cuni faciàu intu versante ligüe, c'u cunta 139 abitanti (dàtti agiurnài au 2020).
Geugrafìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Se tröva in Piemunte, inta pruvinsa de Cuni. U fa parte da Valà du Pennavaire (s-ciümme c'u nàsce a Cravaüna e che u se càccia in tu Néva a Cixan), assèmme a Castregiancu (SV), Naxin (SV) e Cravaüna. L'è u primmu paise in Piemunte rivandu da Arbenga, truvànduse intu versante marittimu, cumme pé Cravaüna, de Àrpi Ligüi. A magiurànsa du teritòiu autese se tröva in scia rìva scinistra du cursu du s-ciümme, u l'è survastàu dau Munte Dubassu (1538 m.) e se tröva a 645 métri sciü u livellu du mà. U l'è distante da Arbenga 25 chilometri e atretantu da Urmea.
Stòia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Tra i 9000 e i 8000 ànni primma de Cristu l'ürtima glaciasiun a l'axéva purtàu de pupulasiùi nomadi da a zona padana a spustàse ciü a sud: 'sté pupulasiui daiàn poi uiggine ai Ligüi; inta zona sun stae individuàe dúzze lucalitài dunde sun stai truvai di reperti paleulitici (Arma du Stevanin, Arma de Naxin e e Grotte Camere sun e ciù famuse in ta zona).[6]
Àutu u vegne cuscì selesiunàu pe a pusisiun favurìa, grassie a üna sórta de teràssa natüle c'a l'ea perfetta pe cuntrulà u teritoiu sircustànte. 'Ste pupulasiui cummensavan a pià de abitüdini "seminomadi", cun a pasturissia e l'alevaméntu. In tu XI seculu Àutu passa sutta i teritòi de Bonifiassiu u Vàstu. A zóna poi in tu 1300-1320 saià utilisà da i scignùi de Savùna (poi afidà, grassie a 'n infeudamentu ai cunti Cepollini de Arbenga) pe i avistamènti di Saraceni chi invadevan e coste ligüi da u mà: propiu da questu u deiveéa u numme latìn de "Altum", pé vìa da pusisùn favuìa, c'a suvràsta a valà du Pennavaire. Cun u paìse de Cravaüna, dunca, u và a custituì in unicu feudu, che a a mòrte di Clavesana u finisce sutta i marchexi du Carretto, zà scignùi du marchesàu de Süccaellu. Sciben questu càngiu de prupietài a famìa ingàuna a mantegne u feudu, aministrandulu pé i marchexi, i l'éan difatti velli chi i l'axévan fàu custruì u castellu de Àutu intu XIV seculu. U paìse u resta in màn a questi fìn a a l'arìvu de Napuleùn, quande intu 1796 u castellu u vegne deubàu dae truppe fransexi e in parte derucàu. U véu e propiu "destaccamèntu" da a Ligüia u l'éa avegüu inte l'ànnu 1736, quande intu tratàu de Vienna, presedènte aa restaurasiùn u feudu u vegne 'catàu da a famìa Savoia, intrandu poi intu Regnu de Sardegna.[7] Da chì u divegne parte dau 1861 du Regnu d'Italia, dau 1946 Repübbrica Italiana. I ürtimi cangiaménti a livellu terituriàle i sun avegnüi intu XIX seculu e e riguardan e dispute cun Cravaüna pé a zòna caraterizà da a fùnte de San Bertumé e dai terén lì d'atàccu, situasiùn risòlta cunscideandu cumme cunfin a Ròcca Russa, inpurtànte falesia che ancù aù a segna u cunfìn frai dui cumüi.[8] Da segnalà ascì diferenti episoddi de rexistensa partigiàna düante segunda guèra mundià: a Àutu l'è stà cantà pé a primma 'otta, intu 1944, a cansun Scigu(r)a u Véntu de Felixe Casciùn, mégu e partigiàn ligüe, mòrtu u stessu ànnu inta lucalitài de Cà Funtane, pòcu distante dau paìse.[9]
Abitanti[modìfica | modìfica wikitèsto]
Evulusiùn demugràfica[modìfica | modìfica wikitèsto]
Abitanti censìi[10]
Minuànse furèste[modìfica | modìfica wikitèsto]
Segundu u ISTAT, a i 31 de dixembre 2014, a Àutu i ghe sun 2 rexidenti furèsti.
Pòsti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]
U castéllu di Cepollini[modìfica | modìfica wikitèsto]
U scinbulu du paìse u l'è u castéllu di cunti Cepollini, custruìu intu 1320 pé u cuntrollu di teritòi fra a valle du Tanàu e quella du Pennavaire. Culegàu in linia d'àia cun quellu de Aquila (inta valà de l'Aròscia) u l'ha raprezentàu in òttimu mecanismu de difesa pé u burgu de Àutu. Quéstu u l'è tra l'àtru ün di méiu cunservài inta zona ingàuna, grassie suviatüttu a 'n gròssu restauru avegnüu a a fìn du XIX seculu, doppu c'u u l'éa stàu derucàu intu periudu de Napuleùn. L'edifissiu u g'ha avüu ciü fàsi de anpliamèntu, a ciü inpurtante aturnu au 1400-1500, quande u pìa a furma definitìva de furtessa-rexidènsa , grassie ascì a a custrusiùn da lòggia e cun a 'zunta de e tùri a bàse reùnda.[11][12]
Architetüe Religiuse[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Gexa de San Miché, datà au XVII seculu, presénta ascì decuasiùi du XIX seculu. Restauà in tu 1753 grassie anche a l'agiuttu de 'n pitù Urméascu, ciamàu Eugenio Arduino.
- Uatòiu de San Bertumé: scùnsacrau. Ancöi duveàu cumme museu temporaneu 'n sce a vitta du paize, funsiùna ascì cumme sala pé e mustre e pé di cunvegni.
- Uatòiu di San 'Bastiàn: vixin a-a végia via pé Cravaüna, cunserva afreschi du XV seculu; ancöi i l'è in parte abandunàu.
- Santuàiu da Madonna du Làgu: A 3 km dau paise, vixin a 'n laghettu natüale, l'è risalènte au XIX seculu, l'udiernu santuàiu u nàsce pé sustituì quéllu ciü veggiu, àu scunsacràu. A zona a l'è frequentà anche grassie a üna lucanda li vixin , ma l'è ascì attressà pé pic-nic e l'è ideale pe u parapendiu, scalàe e camminàe in ti senté. U laghettu u l'hà in diametru de 15 métri, e u se saiéva furmàu aturnu au XVII seculu, prubabilmènte pé di muvimenti franuxi. A questu a l'è ligà a lezènda da sòa furmasiùn: segundu i abitanti du pòstu u saieva aparsu inaspetatamènte, a cauza de 'n cuntadìn c'u l'axeva cuntinuàu a travaià a tèra, nunustante a giurnà de fèsta da dumenega. U saieva dunca 'na punisiùn du Segnù, c'u l'axeva fàu inabissà u sò teren (assemme a véllu e ae béstie) cun ina gràn büàsca.[13][14]
Architetüe civili[modìfica | modìfica wikitèsto]
- E casélle: antighi ripài in pria di pastù, diseminài pé i senté de zone cùn a pastuìssia.
Pitüa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Pitüa pé Felixe Casciùn: A l'ingressu du burgu, rivandu da Arbenga, l'è stau dipintu da Francesco Del Casino intu 2005 pé nu scurdà u partigiàn Inpeiese (ciamàu asci U Megu), ben ben rimastu in ta memòia da gente du pòstu.
Ecunumìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'ecunumìa lucale a l'è basà prinsipalmente sciü l'agricultüa, grassie ae cultivasiùn a terassamenti, l'alevamèntu e u tuìsmu.
Cultüa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dialettu Autese[modìfica | modìfica wikitèsto]
U dialettu parlàu l'è de stanpu arbenganese (Ligüe sentru-usidentàle), scimmile a quellu castregiànchin e a quellu de Naxin, pé via de forti culégamènti cun a rivea, anche a livellu stoicu. Nu sùn présènti derivasiùn piemuntexi.
Cüxina[modìfica | modìfica wikitèsto]
S-ciancùi[modìfica | modìfica wikitèsto]
I s-ciancùi sun in genere de pasta tipica da valà du Pennavaire, cuscì ciamàu pé esse "taiàu mà" e dunca " a s-ciancùi", i se cundisciàn pòi cun u brüssu, sciügu de càrne, pìstu o pòri.[15]
Aministrasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Feste e fée[modìfica | modìfica wikitèsto]
• Sagra di s-ciancùi, a se tegne tütti i ànni intu mése de lüggiu, dedicà a questu genée de pasta fresca prepaà inta valà du Pennavaire.[16]
• Festa da Madònna du Làgu, in te u santuàiu cun u stéssu nòmme, particulàre a l'è a prucesciùn di cristi, chi i vegnan da gran parte di paìxi de e vàlli arbenganexi e dau bàssu Piemunte, de antìga tradisiùn, a se tegne a lüggiu.[17]
• Radün inter-regiunàle di partigiài, in unùe de Felixe Casciùn, u cunsciste inta vìxita au munumentu dedicàu a U Mégu, vixìn a dunde l'éa stàu 'massàu e in relatìvu rinfrescu, se tegne d'estài, fra lüggiu e agùstu.[18]
• Festa patrunàle de San Miché, u 29 de Setenbre.
• Festa de e castagne (o de e rustìe), i prìmmi de utùbre.
Vie de Cumünicasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
U teritòiu cumunale l'è culegàu cun Arbenga e Urmea grassie a a stradda pruvinsale SP216 (SP14 in tu tràttu savunese), c'a traversa tütta a valà du Pennavaire partendu da Arbenga pé culegàse cun a Còlla de Cravaüna e da chì a a stràdda statale 28, da còlla de Nava. U traffegu de e curiere u l'è servìu da l'asiènda de trasportu da Pruvinsa de Savuna, TPL linea.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ autexi inta valà du Neva
- ↑ scarsamente duveàu
- ↑ Dato Istat - Pupulasiùn rexidente ai 31 d'agustu du 2020 (dàtu pruvisòiu).
- ↑ Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
- ↑ Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di graddi/giórno di Comùn pe Region e Provinsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
- ↑ (IT) Cumün de Àutu, a stòia, in sce comune.alto.cn.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
- ↑ (IT) A stòia de Àutu, fra dispute e cuntruversie. Cun Cravaüna ünicu paìse "afaciàu in sce u mà" du Piemunte., in sce trucioli.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
- ↑ (IT) A tupunumastica du cumün de Àutu, in sce storiapatriasavona.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Felixe Casciun, ANPI de Leca, in sce leca.anpi.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
- ↑ Statìstiche I.Stat - ISTAT; URL consultòu o 28-12-2012.
- ↑ (IT) Piemunte Expo, u castéllu de Àutu, in sce piemonteexpo.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Scheda du castéllu de Àutu, in sce beniculturali.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Usteìa da Madonna du Làgu, l'anbiènte, in sce trattoriamadonnadellago.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
- ↑ (IT) A lezenda da Madonna du Làgu, in sce comune.alto.cn.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 3 dexénbre 2012).
- ↑ (IT) A a descuvèrta di s-ciancùi, in sce ivg.it. URL consultòu o 7 zùgno 2021.
- ↑ (IT) A sàgra di s-ciancùi, in sce comune.alto.cn.it. URL consultòu o 66 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Festa da Madònna du làgu, in sce comune.alto.cn.it. URL consultòu o 66 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Incuntru a a memòia de Felixe Casciùn, in sce comune.alto.cn.it. URL consultòu o 66 zùgno 2021.
Àtri prugètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Auto


text:
Berlin
Berlin a l'è a capitâ da Germania e un stato federòu ascì. Con 3,4 mioìn de abitanti, Berlìn a l'è a ciù grande çittæ da Germania e a segonda da Comunitæ Europea.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dappeu a segonda guæra mondiâ Berlìn a l'è stæta divïza tra e trùppe d'occupaçion alliæ inte quattro settoî. O settô orientâ o l'èa diventòu a capitâ da Repubbrica Democratega Tedesca e i trei settoî oççidentæ ean restæ un enclave da Repubbrica Federâ de Germania e aveivan formòu o stato de Berlìn.
Into 1961 a çittæ a l'èa stæta divïza in doî tòcchi da-a famôsa miägia, cheita into 1989. Ancheu Berlìn a l'è torna unna çittæ unîa comme tûtta a Germania.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Berlin


text:
Sant'Emo
Emo o Eemo, (primma do sec. XIX Teremo[1] o Eremo, lat. Erasmus), vesco de Formia e martire a-o tempo de Diocleçian e Mascimian, un di quatorze santi aoxiliatoî. Santo protettô d'i mainæ.
Se festezza o 2 de zugno.
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
Fonte degne de fe' attestan l'existença de un s. Emo, martire, vescovo de Formia, o curto do quæ o l'ea ben diffuzo inta Campania e into Laçio. A ciu antiga a l'è o Martirologio Giœumian into quæ Emo o l'è aregordao o 2 zugno.
San Grigœu Magno a-a fin do sec. VI, scrivendo a-o vescovo Bacauda de Formia, o l'attesta che o corpo do santo o l'ea conservao inte quella gexa: Formianæ ecclesiæ in qua corpus beati Herasmi martyris requiescit. O mæximo pontefixe o ricorda doi monestê dedicæ a-o l'Emo: un a Nappoli e l'âtro scito "in latere montis Pepperi" presso Cumma. Romma ascì a l'aiva un monestê dedicao a-o santo in sciô Cellio, into quæ fu educao da zoeno o pappa Adeadato (m. 619) che da pœu, da ponteffexo, o l'ampliò e o l'inricchì di ben e privilegi. Di âtri monestê intitolæ a Emo ean presso Formia (dîto ascì de Castellon) e presso Itri "in valle Itriana".
O nomme d'Emo, otra che inti martirologi storichi, d'onde o l'è passao into Roman, o l'ea inseio into Calendaio marmóio de Napoli. Inte l'842, doppo che Formia a l'ea stæta destruta da-i Saraxin, e so reliquie fun transfeie a Gaeta e ascoze inte 'n pilastro da gexa de S. Maja, dove fun rinvegnue into 917 da-o vesco Bono. Da quello tempo Emo o fu proclamao patrono de Gaeta e fu ascì coniao de monæe co-a so effixe. O 3 frevâ 1106 Pasquâ II o consacrò a cattedrâ de Gaeta in ónô da Vergine e de l'Emo. Into Medio Evo o santo o fu alumiao tra i coscidîti santi aoxiliatoî e invocao specce contra i epidemie, mentre i mainæ o veneran comme patrono.
In sce-a personalitæ de Emo purtroppo semmo mâ informæ percose a passio, compilâ con ben de probabilitæ verso o sec. VI, a l'è favoloza e lezendiaia, ni pœu avei mao valô una biografia attribuia, sença solido fondamento, a Gelaxio II (1118-19). Da questi scriti appâ evidente comme i aotoî ninte savessan de seguo in gio a Emo se no ch'o l'ea stæto vescovo de Formia e o l'ea morto martire a-o tempo foscia de Diocleçian. Segondo a pascio, quindi, Emo o l'ea oriundo de Antiochia. Quande scciupò a persecuçion o l'ea za vesco e o s'ascoze pe sett'anni inte 'na caverna do monte Libano. Tornao in çittæ o fu arrestao e conduto a-o tribunâ de l'imperatô che con luxinghe e tormenti o çercò de persuadilo a sacrificâ a-i dê; ma o l'Emo o l'arestò sado inta fe' e o fu misso in tore. Libiao miacoozamente, o l'anò inte l'Illiigo dovve in sett'anni o convertì quattroçentomia persoñe. Arrestao anco-ina votta pe orde de Mascimian, o fu conduto a Scirmion ond'o l'abbatte' un scimulacro e o convertì âtre quattroçentomia persoñe, molte de quæ fun immediatamente amaççæ, mentre Emo, doppo êse stæto ancon tormentao orribilmente, o l'ea serao in prexon. O fu deliviao alloa da l'arcangeo Michê ch'o o condusse a Formia, e chie sette giorni doppo plaçidamente o moì.
Patronæghi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Da-o momento che o so martœuio o saiæ conscistio into tiâghe fœua e béle da-a pança ingugendole a-o fuzo de 'n argàgno, sant'Emo o l'è invocao pe proteçion contra e maotie de l'intestin.
Soventi o l'è rafigurao co-in argagno, e essendo questo un strumento da mainaja, sant'Emo o l'è o protettô di mainæ, (ma fando o raxonamento a riozo, poriæ dâse ascì che essendo protetô di mainæ o vegniva rafigurao co-in argagno e perçò nascette a lezendia ch'o moì desbélào).
Da lê piggia o nomme o fœugo de Sant'Emo, fenommeno elettrico a-o quæ poeiva asciste i naveganti quande gh'ea aia de borasca.
Notte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Zughemmo à chi puoe chiue ſenti ch'ognun
Fa de vuoi tanto cuinto ,
Come ſe fuiſſi à puinto
Vn S. Teremo in Mà, non che vn Nettun;
Gian Giacomo Cavallo, Ra Çittara Zeneize, 1630
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Sant'Emo
- Santi e beati www.santiebeati.it


text:
Paraguay
Paraguay (in spagnòllo: República del Paraguay, in guaranì: Tetã Paraguái), o l'è 'n Pàize do çentro d'America do Sûd. A seu capitâle a l'é: Asunción
O g'ha 3.920 km de confîn, in scio sûd e sûd-òvest con l'Argentinn-a, in sce l'èst co-o Brasî, e in scio nòrd-òvest con a Bolivia. A seu popolasiôn a l'è de 6.347.884 abitanti (stimòu 2005). O gh'à 'na superfìcce de 406.752 km2 e no gh'à còste marittime, ma o sciorte a-o mâ attraverso o sciûmme Paraná. O l'è membro do Mercosur.
O vegne divizo da-o sciûmme Paraguay in doe regioin: l'orientâ e l'oçidentâ dïta Chaco Paraguayo.
E çittæ ciû popolæ son Asunción, Ciudad del Este, San Lorenzo, Lambaré, Fernando de la Mora, Encarnación, Luque e Pedro Juan Caballero.
O l'è indipendente da-a Spagna da-o 14 de mazzo do 1811.
E léngue ofiçiæ son o spagnòllo e o guaranì, pârla d'orìgine pre-coloniâ c'a piggia o nomme da rassa locâle, utilizâ ancon da-o 90% da popolasion totâle do Pàize. Quelli che o ghe pârlan no son solo i indigeni, ma ascì a maggioransa di mestizos de coltûa ispann-a rescidenti inte çittæ con 'n'organizaçion soçiâle e econòmmica ouropea.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Paraguay


text:
Parisêue (Paridae)
E Parisêue (Paridae Vigors1825) en 'na famìggia d'öxélli de l'órdine Passeriformes.
Descriçión e biologîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
«I sun ina famiglia d’auxeli ch’i nu sun ciü longhi de sete di. A spari ra (Parus major) a l'é a spece ciü grossa. Tüta a famiglia a mangia bestiete ma i nu lascia andà semense, balete o früta»[1],.
Són öxeletti insettìvori graçiôzi, coloræ, trugnelòtti. No sùperan i 15 cìtti de longhessa. Àn 'n becco cùrto, cònico apisûo, sanpétte robùste e ónge afiæ, che perméttan 'na préixa segûa ànche a testa in zu. Pàsan o giorno a perlustrâ ràmmi féugge in çérca d'insétti, formîgoe ràgni, e specialmente vermétti quànde alévan i picìn. Inta stagión invernâle frequentàn pàrchi e giardìn dónde atrêuvan çìbbo e ripâro.Fàn o nîo inte cavitæ di erboi ò in vêgi nîi de atri öxellii. Prolìfici, fàn niæ numerôze,
Difûzi in Euràsia, Àfrica, Nord América, mancàn in Oustràlia, Sud América, Madagascàr, Polinésia.
Spêce prezénte in Itàlia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Parisêua[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Parisêua (Parus Major - Linnaeus 1758), Sparissöra in ventemigliusu[1], Perisèa in Spezin[2] A l'é a ciù grande e drûa di Paridi: lónga 15 cìtti, co-in péizo de 20 gràmmi e 'n avertûa alâre de 25 cìtti. A l'à o dòrso cô verdexìn, côa e âe grîxo-bleu, testa e gôa néigro lùcido, màsche giànche, o pêto giâno atraversòu pe-o lóngo da 'na rîga néigra, che inti màscci a l'é ciù marcâ. A frequénta anbiénti avèrti e màrgine di bòschi, e a convîve co-o Berbexìn inti mæximi spàççi. Öxéllo previdénte, quànde o çibbo o l'abónda,o ne métte da pàrte pe-i giorni de bôra. A nidificaçión a l'avégne in Arvî-Màzzo, con 8-15 êuve e 'n' incubaçión de 15 giorni. I polìn végnan outònomi dòppo træ-quàttro setemànn-e ch'én nasciûi.
I nómmi Parus e Parisêua[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'òrìgine do nómme Parus e i seu derivæ a no l'é ciæa:
«L’etimologia del nome scientifico ha una derivazione latina con interpretazioni complesse che sono transitate da modifiche, interpretazioni, diminutivi ed anche abbreviazioni. Linneo prese atto del genere ''Parus'' come derivazione progressiva di “Parrula-parula-parulus-parrus-parvus, parus” sempre con il significato di piccolo, minuto, ridotto, quali sono le abituali dimensioni delle cince»[3].
Segóndo l'etimologia clàscica a pòula Parus a l'avieiva 'n rapòrto co-o nómme latin Parra, ch'o saieiva stæto adeuviòu da Plinio pe ciamâ e pariseue (françéize Mésanges).
«Parra: oiseau de mauvais augure, mal déterminé: mésange ou orfraie? (..) Apparenté sans doute à parus (..) sorte de mésange»[4]
«Je crois que Pline s'en eft fervi [du nom Parra] pour défigner en général nos méfanges»[5]
Ma co-o nómme Parra se ciamava i öxelli bestétti, e no l'é ciæo ch'o fise adeuviòu pe-e pariseue
«Si ritiene che la denominazione dial., assai diffusa con più o meno forti deformazioni in gran parte del Norditalia, derivi dal lat. parra (cfr. REW e REWS 6251; DEI, IV, 2787) (..) designante una sorta di uccello non meglio individuato (..) che (..) è stato proposto, con buoni motivi, di identificare con l’assiolo (Capponi 381- 383), ma anche con il fringuello (REW 625), e poi con la civetta (..) Da tutto ciò sembra difficile, sotto il profilo semantico, e poco credibile nel merito che uccelletti così “solari”, vivaci e attivi come non mai, dal verso «chiaro come doppio squillar di campanello» di pascoliana memoria, possano condividere il nome con animali crepuscolari e malauguranti. Pertanto la ricerca dovrà orientarsi altrove. E non sarà da trascurare l’ipotesi di una sua derivazione, tramite metatesi, da un lat. *passurola “passeretta” o simile, presumendone la dipendenza da *passur/passurus come forma parallela di passer (si considerino le denominazioni diall. di passuréta, passuéta, passuetta, ecc.,»[6]
Âtri nómmi da parisêua se riferiscian a-o canto de l'öxello[7] o a quarche caraterìstica do seu conportamento[8]
Berbexin[modìfica | modìfica wikitèsto]
O berbexin (Cyanistes caeruleus-Linnaeus 1758). Fratin in ventemigliusu[1], Perisseta, Perissuin in Spezin[2] O l'é lóngo 11 cìtti. Màscci e fémine àn a mæxima coloraçión: testa, âe e côa bleu cobàlto,dòrso verdexìn,màsche giànche con 'na riga néigra a l'alteza di êuggi,pêto giâno sórfo,becco cùrto e bavæn néigro. Insetìvoro, o vive pò-u ciù inti boschi de colìnn-a e cianûa, ma ànche inti frutêti e giardìn, dôve o se peu védde xoatâ tra i ràmmi e apéndise a testa in zu pe çercâ sott'æ feugge vermétti, ràgni e pighéuggi de ciante. D'invèrno o se nûtre de sémmi,balétte , frûta ma o l'é ascì 'n frequentatô de mangéuie che sénpre ciù de spésso o trêuva inti pàrchi, giardìn, teràsse. Nidifican inte cavitæ di erboi, çéppi, miâge, nîi artificiâli; costruîscian o nîo con erba còcca, lann-a, pei, ciûmme. Fra Arvî e Màzzo a fémina a depónn-e 7-10 êuve ch'a côa pe 15 giorni, i picìn én nutrîi da-i doî genitoî pe atri 20-25 giorni.
O nómme Berbexìn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Into FEW se ghe lêze che a pòula Berbexìn a vegnieiva da-o latìn vĕrvēcīnus 'mósca do bæ' -ch'o saieiva'n derivòu do Latìn Vervex 'bæ' [9]
In âtro öxéllo ciamòu in zenéize Berbexìn, o Berbexìn Côa Lònga (Parus caudatus Linnaeus 1758, a-a giornâ d'ancheu Aegithalos caudatus) o no fa ciù parte da famìggia: do 2013 o l'é stæto destacòu do génere Parus e misso inta neuva famìggia di Aegithalidae
Parisoìn[modìfica | modìfica wikitèsto]
O parisoìn (Periparus Ater- Linnaeus 1758) Dîto ascì Meza Parisêua, o l'é a ciù picìn di paridae: lóngo 10 cìtti, o péiza 8 gràmmi. A l'à a testa néigra con 'na màccia giânca in sciô copùsso, màsche giânche, gôa néigra, sótta gianchinàstro, sciànchi de cô pànna schénn-a e âe grîxo-verdexìn,e âe àn doê bande giànche. O seu habitat én e forèste de conìfere do Trentìn Àlto Àdige, Véneto, Lonbardîa. A se nùtre de insétti e d'Invèrno de sémmi e pigneu da-e pìgne chéite pe tæra. Pe costruî o nîo in cavitæ o l'adeuvia lichêni, réixe, ciùmme. Fra Màzzo e Lùggio a fa ina o dôe covæ de 8-10 êuve; a niâ a l'é acudîa fin quande i zoêni xeuan via.
Berbexìn sùfetto[modìfica | modìfica wikitèsto]
(Lophophanes Cristatus - Linnaeus 1758) O l'é inconfondìbile pe-o sùfeto béllo âto pitetòu de giânco e néigro e 'n colæn giànco de-limitòu da 'na sotî riga néigra.Dòrso âe e côa maròn, pêto de cô giànco-bèige, màsche gianchinàstre con dôe righe néigre atravèrso e sótta i éuggi. O l'é lóngo 12 cìtti. Difûzo inte conìfere de tùtto l'Àrco Alpìn, da-e Marìtime a-o Càrso, o convîve co-o Parisoìn e-a Moneghétta de Montàgna,o l'é prezénte ascì inte l'Apenìn Lìgure eToscàn-Emiliàn. O se nutre de insétti e pigneu.O scàva o nîo inti trónchi marçi ch'o tapéza de licheni, a vòtte in vêgi nîi de piconsi. Tra Arvî-Màzzo 6-8 êuve incubæ pe 14-15 giorni. I polìn én nutrîi pe 15-18 giorni, làscian o nîo 23-26 giorni da-a nàscita.
Moneghétta[modìfica | modìfica wikitèsto]
(Poecile Palustris-Linnaeus 1758) Con a seu lónghéssa de 12 cìtti e 10 gràmmi de péizo,a l'é insémme a-o Parissoìn, unna de ciù picinn-e da famì-ggia di Paridi. Fin a-o 1800 a no vegnîva distìnta da-a Moneghétta de Montàgna. A l'à 'n carateristìco capùs-so néigro fin a l'éuggio,màsche giànche e bavæn néigro, dòrso âe e côa maròn con 'na sfumatûa de grîxo,sótta de cô giànchinàstro chi tia a-o rósso. O seu habitat o l'é o bòsco d'erboi che pèrdan e feugge,càst-agni,rûe,fò; a frequénta ascì pàrchi e giardìn sôviatùtto inte l'invèrno.A l'é difûza in zöna Arpi e Apenìn,fra i 400 e i 1400 mêtri d'altéssa. A fa o nîo in cavitæ d'erboi ò çéppi, fra Arvî-Zùgno a depónn-e 7-10 êuve ch'a côa 15 giorni,i picìn són nutrîi fin a-a conplêta aotonomîa.
Moneghétta di mónti[modìfica | modìfica wikitèsto]
(Poecile Montanus-Conrad von Baldenstein 1827) A l'é quæxi pægia a-a Palustris da a quæ a se distingoe pe-a vôxe, o bavæn ciù marcòu e da-e strìcie d'argénto in scê aæ,dovûe a-i bòrdi ciæi de remigànti. Sótta a l'é de cô gianchinàstro ciù ciæo. Difûza inte Arpi,a frequénta bòschi de conì-fere tra i 1400-a-i 2000 mêtri d'altéssa,dôve a nidfica. Inta stagión invèrnâle a se sposta in zöne ciù riparæ.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Enrico Malan, Auxeli int'u parlà Ventemigliusu (2014).
- ↑ 2,0 2,1 Giglioli, Enrico Hillyer, (Secondo) resoconto dei risultati della inchiesta ornithologica in Italia (1907)
- ↑ Gianfranco Colombo; Monaco Nature Encyclopedia: Parus major
- ↑ Alfred Ernout - Alfred Meillet; Dictionnaire Étymologique De La Langue Latine (ed. 2001)
- ↑ G-L de Buffon; Histoire naturelle des oiseaux, Vol. 5 (1775)
- ↑ Valerio Ferrari; Lessico zoologico popolare della provincia di Cremona (2010).
- ↑ O canto da parisêua o se peu sentî chi: https://coneixelriu.museudelter.cat/ocells.php
- ↑ "Nel (..) veneto orientale la cincia era chiamata vasarpìr perché il verso veniva interpretato come un invito ripetuto ad andare a potare (sarpìr). Non molto distante invece era detta sarpignola, e la stessa associazione tra verso dell’uccellino e potatura veniva fatta anche nelle zone del Friuli dove il verbo potare è cerpî." http://blog.terminologiaetc.it/2020/03/16/cinciallegra-periodo-potatura/ "badüéla (a.cr.): cinciallegra (Parus major). ¶ Dal dial. badüél “confusione, baldoria” (DDCr. 17), per la nota abitudine di questi uccelletti di attaccar briga tra di loro creando notevole confusione sensìga-guèra, sinsìga-guèra, sensiguèra (a.cr.); sensìga, sinsighèta (a.cs.): cinciallegra (Parus major). ¶ Formazione imperativale composta dal vb. dial. sensigà “stuzzicare, aizzare” e guèra “guerra”, con riferimento all’atteggiamento litigioso e battagliero di questo uccelletto," Valerio Ferrari; Lessico zoologico popolare della provincia di Cremona (2010).
- ↑ https://apps.atilf.fr/lecteurFEW/index.php/page/lire/e/27387 Òcitàn "Berbezino" e sàrdo "berBekínu" en ciæi continoatoì da pòula latinn-a. No l'é coscì ciæo cha a parolla zenéize a-o segge ascì: «Gen. berbexin 'meise' (..) Es ist unklar, wie die meise zu diesem namen kommt» i stùdi ciù recénti rinforsan a teorîa: «Les données romanes de REW3 s.v. vĕrvēcīnus ‘Shafl aus [pou de mouton]’ peuvent être complétées à partir des ouvrages plus récents qui nous permettent de relever les données suivantes : lig. piém. bərbzíŋ s.m. ‘pou de mouton (Ixodes ricinus)’ (avec des sens secondaires comme ‘furoncle ; pustule; bouton’)» (Victor Celac; La condensation lexico-sémantique en étymologie romane (2013) O sénso "furoncle;pustule" o l'avieiva fòscia 'n rapòrto con un di scignificâti ('fignoletto') da pòula Berbexìn che s'atreuva into Casaccia :«Berbexin -codibugnolo, codilungo (..) -Fignoletto, piccolo ciccione - (..) specie di fungo» O diçionâio Aprosio , apreuvo a-o Randaccio o ne da 'n quàrto scignificato, 'figlioletto': «berbexin sm. “figlioletto” RAN 104: prov. berbezino “ragazzino”». Fòscia gh'é da domandâse se gh'é 'na confuxon tra e pòule Fignoletto e figlioletto
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Parisêue (Paridae)
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce Parisêue (Paridae)


text:
ASEAN
L'ASEAN (Assoçiaçion di Stati do Sud Est de l'Asia) a l'è unn-a organizzaçion politica e economica di paixi de l'Asia sud-orientâ. L'ASEAN a l'è stæta formâ l'eutto de agosto 1967 da: Filippinn-e, Malaysia, Indonexia, Thailandia e Scingapô, comme risposta a l'avansâ do comunismo in ta region.
Paixi da ASEAN[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Da o 1967: Filippinn-e, Malaysia, Indonexia, Thailandia e Scingapô
- Da o 1984: Brunei
- Da o 1995: Vietnam
- Da o 1997: Laòs e Myanmar
- Da o 1999: Camboggia
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce ASEAN


text:
Categorîa:Astronomîa
Etimologia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Da o Grego Astron - Astro e Nòmos - Lezze
Introduçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'Astrònomia, a l'é a sciensa ch'a studia i eventi celesti. Studia e òrìgini e l'evolosion, e proprietæ fixiche, chimiche e temporali di òggetti che forman l'Universo e che peuan êese òsservæ in scia sfèra celeste.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
L' Astronomia a l'à na stöia longhiscima, a se studia scinn-a dai greghi e o ciu famoso di Astrònomi greghi, Tolomeo, o l' ha dito che a Tæra a l'é o Çentro dell'Univèrso. Int'o XVI Secolo sciensiati comme Keplero, Galileo Galilei e Niccolò Copernico dixeivan invece che o l'ëa o Sô a êse a ö çentro de l'Univèrso. Into XX Secolo a-a fin vegne descrita a nascion de l'Universo e into 1946 a vegne definîa a lezze do Big Bang.
O Scistema Solare[modìfica | modìfica wikitèsto]
Insemme a-o nòstro pianeta, a Tæra, i atri pianeti do scistema Solare son:
Sottocategorîe
Sta categoria chì a contegne sôlo 'na sottocategoria, chì aprœuvo.
A
- Astrònomi (7 P)
Pàgine inta categorîa "Astronomîa"
Questa categoria a contegne e 22 pagine indicæ chì de sotta , insce 'n totale de 22.


text:
2 Tïmoteo
ingante Pabodo cadota ante ayænta nänö yewæ̈mongainta
1
Tïmoteo ingante Pabodo yewæ̈mongampa
1 Botö Pabodobo ïnömo ïmopa. Wængonguï nänö änö baï Itota Codito nänö në da godongaïmo ïmopa. Itota Codito nempo quëwënönäni ïñönänite Wængonguï, Mïnitö wantæpiyæ̈ mïni quëwenguïnö ante pönömo ænguïmïni ïmïnipa, angacäimpa. Mänömaï beyæ̈ tömengä botö ïmo, Mänïnö ante apæ̈nebi ëñencædänimpa, angä ëñëninque botö tömengä nänö në da godongaïmo ïmopa. 2 Tïmoteo ëñëmi. Bitö botö wëmi baï ïnömi inte botö në waadebi ïnömi ïmipa. Bitö acæbiimpa, ante bitö ïmite yewæ̈mömopa. Mönö Mæmpo Wængonguï tönö Awënë Itota mönö Codito tönö bitö ïmite waadete pönö waa cæda ate bitö gänë entawencæbiimpa, ämopa.
Itota Codito waa pönï nänö ingaïnö ante
3 Wëënëñedë botö wæ̈mæ̈idi näni cægaï baï botö adobaï nämä apænte pönente adinque wentamö mongæ̈nämaï entawëmo inte Wængonguï beyæ̈ në cæbo ïmopa. Botö itædë incæ woyowotæ̈ incæ bitö beyæ̈ ante mäningä Wængonguï ingante botö apæ̈neyedë adocä ingante cöwë waa ate pönente apæ̈nebopa. 4 Botö bitö æbänö wëñapæ̈ tamömitapa, ante pönëninque, Botö watapæ̈ tocæboimpa, ante bitö ïmite aïnente ïmopa. 5 Bitö Wængonguï ingante nö wede pönëmi ïmipa, ante adïmo inte botö adodö ante wæætë pönëmopa. Edæ bitö ñæ̈ñæ̈ Doida bitö wäänä Eönita tönö tömëna täno Wængonguï ingante nö wede pönente näna ingaï baï bitö ïñömö ñöwo adobaï ïmipa, ante do ëñëmopa.
6 Mänömaï beyæ̈ bitö ïmite ïïmaï ämopa. Wængonguï nänö cædönö ante bitö cæcæbiimpa, ante botö bitonga gampo cæyömo Wængonguï pönö cæcä æ̈ninque ëwocabi ïmipa. Ïninque mänïnö bitö ëwocadö beyænque bitö godömenque godömenque cæcæbiimpa. 7 Wængonguï tömengä Tæiyæ̈ Waëmö Önöwoca ingante mönö ïmonte pönongä æ̈mö ïninque mönö wïï tömengä beyæ̈ guïñente ëwocamompa. Wæætë mänïwoca beyæ̈ tæ̈ï ëwocamö ïmompa. Ayæ̈ adowoca ingante ëwocadinque waodäni ïnänite waadete pönëmö ïmompa. Adowoca beyæ̈ mönö, Nöïnö cæcæ̈impa, ante pönëninque nämä wææ ante cæmö ïmompa.
8 Mönö Awënë Itota Codito nänö angaïnö bitö ëñënïnö ante bitö guingo imönämaï inte apæ̈necæbiimpa. Botö adobaï, Tömengä nänö angaïnö botö ëñënïnö ante botö apæ̈nebo beyæ̈ botö ïmote tee mönedäni wæyömote bitö mänïnö adinque guingo imönämaï inte apæ̈necæbiimpa. Wæætë botö tönö Itota ingantedö ante möna watapæ̈ apæ̈nedö ante apæ̈nedinque bitö Wængonguï nänö tæ̈ï pïñæ̈mämo ante ëwocadinque botö tönö adobaï guëa caate wæcæbiimpa. 9 Wængonguï, Quëwencæmïnimpa, ante mönö ïmonte æ̈ninque, Mïnitö tæiyæ̈ waëmö entawente quëwencæmïnimpa, ante mönö ïmonte aa pegacäimpa. Mänömaï cædinque tömengä wïï mönö waa cædïnö beyænque wæætë tömengä nänö aïnënö ante cægacäimpa. Ayæ̈ wëënëñedë inguipoga badönämaï ïñedë tömengä, Itota Codito beyænque, ante pönëninque mönö ïmonte waadete pönö cægacäimpa. Mänïnö nänö waadete pönö cægaïnö beyænque tömengä mönö ïmonte æ̈ninque aa pegacäimpa. 10 Incæte ñöwoyedë mönö ïmonte, Quëwenguïmïni, ante në Ængaingä Itota Codito pongä ïninque tömengä waadete nänö pönö cægaïnö ante edonque odömongantapa. Ayæ̈ Itota ingantedö ante mönö watapæ̈ apæ̈nedö beyæ̈ tömengä, Mïnitö mempoga wæ̈nämaï incæmïnimpa, ante cædinque wantæpiyæ̈ wæ̈nämaï mönö quëwenguïmämo ante edonque odömongacäimpa.
11 Wængonguï botö ïmote apæ̈nedinque, Itota ingantedö ante watapæ̈ botö apæ̈nedö ante bitö apæ̈nebi ëñencædänimpa, angantapa. Angä ëñëninque botö adobaï tömengä nänö në da godömo ïmo inte ayæ̈ në odömonte apæ̈nebo ïmopa. 12 Mänïï beyæ̈ botö mänömaï wæwente quëwëmopa. Incæte, Æcänö ingante në wede pönëmo ïmopa, ante do ëñëmo inte botö guingo imönämaï ïmopa. Edæ botö quïnö tömengä ingante godönïmo incæ tömengä mänïnö æ̈ninque nanguï tæ̈ï ëwocacä ïnongä inte tömengä nänö apænte anguïönæ ganca wææ cæcæcäimpa. Mänïnö ante botö ædæmö ëñëmopa.
13 Botö bitö ïmite odömonte apæ̈nebo bitö ëñënïnö ante bitö ñimpo cædämaï ee næ̈æncæbiimpa. Wæætë, Mänïnö nö ante mönö adodö adodö ante odömonte apæ̈nedö impa, ante bitö adobaï adodö ante odömonte apæ̈necæbiimpa. Mönö Itota Codito nempo quëwëmi inte wede pönëninque waadete pönente odömonte apæ̈necæbiimpa. 14 Wængonguï, Wææ aacæbiimpa, ante bitö ïmite pönongä æ̈nïmi inte bitö tömengä waa pönï nänö pönongaïnö ante wææ aacæbiimpa. Edæ mönö Wængonguï Önöwoca tönö ëwocate quëwëmompa. Ïninque bitö tömengä tönö cædinque wææ aacæbiimpa.
15 Atiabæ quëwënäni ïñömö tömänäni botö ïmote ëmö cæte godänitapa, ante bitö do ëñëmipa. Edæ Piguedo tönö Edömogæ̈næ incæ tömënäni tönö botö ïmote ëmö cæte godatapa. 16 Önetipodo guiquënë botö wæwëmo adinque tömengä wæætë wæætë pönö cæcä beyænque botö wampo pönentabopa. Ayæ̈ adobaï botö ïmote yæguincamë inte ñä cæyænte tee mönedäni wæyömote tömengä guingo imönämaï ingacäimpa. Ïninque tömengä tönö godongämæ̈ quëwënäni ïnänite mönö Awënë Itota Codito waadete pönö waa cæcæcäimpa, ämopa. 17 Edæ Odömä näni quëwëñömö ïñömö pöninque Önetipodo botö ïmo ante nanguï diqui diqui mïninque ate ate ïinque mingacäimpa. 18 Botö Epeto näni quëwëñömö mänïñömö quëwëñömote tömengä æbänö botö beyæ̈ pönö nanguï cæcantapa, ante bitö do ædæmö ëñëmipa. Mänömaï beyæ̈ botö ïinque baquïönæ ïñonte Wængonguï tömengä ingante pönö waadete waa cæcæcäimpa, ämopa.


text:
Mitologia
A Mitologia a l'è o stùddio de religioin antighe (miti).
O nomme o deriva da o grego antigo uuθoλoYίa, formòu da uuθoς, mythos (= unn-a "stöia" ò "legenda") e da λόYoς, lògos (= in to senso de "stùddio").
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
I miti sun arrivæ finna ä nòstra epoca attraverso i scriti di autôri clascichi, ò graçie a-e rappresentaçuin artistiche (scultüa, ceramiche,...). A vòtte pöen anche esse tramandæ, ciù o meno modifichæ, attraverso a tradiçion orale: pe fä un esempio, a stòia do Muiun in te l'entrotæra zeneize.
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce mitologia


text:
Gabian
Gabian, numme genericu di oxelli mæn da famiggia di Stercorariidae.
In Ligürria sun de passaggiu u gabian (Stercorarius parasiticus) e u gabian neigru (Stercorarius pomarinus) [1]
En lunghi scin a 60 cm. cu-in beccu rubüstu cu-a punta a penaccu, i ae lunghe cu-in'avertüa meddia de 120 cm., e çanpe parmæ. S'asümeggian a di grosci ochin de mâ scüi
Fan u niu in tu teren de regiuin arteghe e fan de lunghe migraçiuin, scin a l'atru emisfeu.
Po-u ciü se çibban de quellu ch'aroban a-i atri oxelli mæn, specce i ochin, doppu aveili scurii, anche s'en ciü grosci de liatri. Sedunca mangian ascì ventresca e carogne.
Galeria[modìfica | modìfica wikitèsto]
Ün gabian u scure ün ochin giancu
Notte[modìfica | modìfica wikitèsto]
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Gabian
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce Gabian


text:
Euclide
Œüclidde , matematico grego, aotô de numeroxi trattæ, o l'operò verso o 300 a. C. inta colonia de Lusciandria d'Egitto, alloa de recente fondaçion.
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
Œüclidde o l'é particolarmente noto pe un'œuvia, i Elementi, contegninte quelli ch'ean a l'eppoca i fondamenti da matematica (soltanto de l'aritmetica e da geometria, dæto che i Greghi ignoravan l'algebra), presentæ in struttua asciomatica.
L'é importante notâ che, benché gran parte di contegnui di Elementi de Œüclidde no seggian originæ, quest'œuvia a fu tra e ciu influenti pe o sviluppo do pensceo e da cultua occidentâ. Una distinçion netta dev'êse fæta tra o contesto e l'importança contemporania de l'œuvia matematica de Œüclidde da un lao, e a so influença e scignificao in rapporto a-i succescivi sviluppi do pensceo occidentâ da l'âtro. Ne son pervegnue âtre quattro œuvie de Œüclidde in sce-e tecniche pe risolve di problemi geometrichi e in sce l'applicaçion da geometria a l'astronomia e a-a prospettiva. Tra i œuvie anæte perdue e quelle attribuie, se alumian di trattæ de geometria supeiô, in sce-e seçioin coniche, in sce-i metodi de raxonamento logico e scientifico, in sce l'ottica di spegi e in sce-a muxica.
Da vitta de Œüclidde e do so contesto ignoremmo praticamente tutto. Segondo i antighi commentatoî Œüclidde o fu attivo in Lusciandria, tra o 320 e o 270 a. C., probabilmente ciammaoghe in coincidença da fondaçion da grande Biblioteca, poco doppo o 300 a. C.
O progetto ch'o sotende i Elementi o l'aresta ipoetico. De seguo o no fu scrito comme un manuâ de propedeütica matematica, percose l'œuvia a no se adegua a l'espoxiçion elementâ, e a l'é troppo diffiçile e astræta pe rivozise a di studenti a-e primme armi, a caosa do so impianto logico. I compendi de matematica basæ in quarche mezua in sce-o metodo deduttivo remontan a l'epoca de Ippocrate de Scio (circa 430 a. C.), ma tutto lascia suppoñe che i Elementi foisan i primmi a assegnâ a-a matematica una struttua coscì rigorosamente asciomatica. Vâ a dî che Œüclidde, in base a-e definiçioin di enti che costituiscian i fondamenti da matematica insemme a-i "asciomi", ò prinçippi evidentemente e indiscutibilmente véi che determinan e proprietæ essençiæ de questi enti, o l'arrivò a dedue in mainea sostançialmente rigorosa tutta l'aritmetica e a geometria elementæ. Perçò da-a veitæ evidente e necessaia di primmi prinçippi e da-o rigô da succesciva deduçion, l'é garantia a veitæ çerta de tutta a matematica. Di çinque asciomi (coscì comme de numerose definiçioin) proposti da Œüclidde, un (o quinto, ch'o tratta de l'interseçion tra un segmento e doe linie parallele e ch'o porta comme conseguença a l'uniçitæ da parallela pe un punto a una retta dæta) o fu consciderao problematico fin da l'antighitæ. O studdio de questo ascioma e de so alternative (da parte, tra i âtri, de Gauss into sec. 19°) o generó de differente geometrie.
I filosofi di secc. 5° e 4° aveivan a longo dibattúo quæ definiçioin e asciomi foisan in grao de costituî i punti de partença da-i quæ dedue con assolua çerteçça l'intrega costruçion do corpo de conoscençe aritmetiche e geometriche, e l'é probabile che o compendio asciomatico de Œüclidde o foise concepio pe risolve definitivamente a question. Sciben che i matematichi greghi a lê posteioî foisan generalmente assæ rigoroxi, no sopravvive arcun tentativo de ampliamento di asciomi œüclidei ch'o l'inguagge i Elementi.
No l'é ciæo se Œüclidde o conoscesse e idee de l'Aristotele in sce-a natua di prinçippi in sce-i quæ doviæ fondáse a deduçion logica e scientiffica. L'é façile interpretâ l'œuvia de Œüclidde comme un processo de asciomatizzaçion da matematica inspiao a-a trattaçion aristotelica in sce-o mettodo deduttivo e in sce-i prinçipî primmi da sciença; ma Aristotele, de converso, pœu avei discusso e implicaçioin filosofiche de l'œuvia di matematichi da meitæ do sec. 4° i quæ fun, a so votta, e fonte e i predecessoî de Eüclide.
L'influença di Elementi in sce di âtri matematichi a no fu immediâ (ni Apollonio ni Archimede i conscideran fondamentæ), e soltanto verso o sec. 2° ò 1° a. C. començon a êse conscideræ comme un di fondamenti da matematica. Tuttavia, into gio de quarche secolo, i elementi pre-eüclidei cesson de êse commentæ da-i matematichi succescivi e andon persci.
I Elementi razonsan l'Œüropa medievâ e rinascimentâ attraverso træ vie: traduçioin latiñe clasciche, frammentaie e no streitamente aderente a-o testo originâ di Elementi; traduçioin in latin (risalenti a-i secc. 11° e 12°) de numerose verscioin arabe, arcuñe de quæ sotto forma de commentai e verscioin redute; ediçioin ò traduçioin, primma in latin e solo succescivamente in vorgâ, de verscioin greghe (bizantiñe) pubbricæ a-a fin di secc. 15° e 16°.
L'é de indiscutibile rilevo l'impatto di Elementi in sce-a cortua occidentâ. Scin a-o sec. 17° l'œuvia a costituì de fæto a base do pensceo matematico e l'essença mæxima da matematica, e a no l'ebbe rivæ scin a-a fin do sec. 19°; da-o Medioevo fin quæxi a-o sec. 19°, a fu ritegnua un modello de raxonamento e, in te'na çerta mezua, do metodo mæximo co-o quæ a vegniva mostrâ. Ma, a-o de là do rollo paradigmatico di Elementi comme fondamento da matematica, l'influença esercitâ in sce-o pensceo occidentâ da l'idea do metodo asciomatico e do so status de veitæ suprema a fu grandiscima. No l'é un caxo che solo a Bibbia a supere pe numero de ediçioin i Elementi de Œüclidde: o so scignificao inta stoia do pensceo occidentâ o l'é ben ciu de quello de un semplixe trattao de aritmetica e geometria e o costituisce ciutosto o paradigma do raxonamento rigoroso e da conoscença scientifica.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Euclide


text:
Raggi alfa
I Raggi alfa sun una radiazion ionizzante, saiv'a dî, in graddo de provocä a ionizzaçion da mateia. Sun emissi da un nucleo atomico naturalmente o artificialmente instabile.
Particelle alfaModìfica
Puemmo consciderä questi raggi comme composti da particelle alfa. Tæ particelle g'han carega puxitiva pâ a due votte a carega elementare (saiv'a dî, a carega de un proton) e massa pari a quattro votte quella dell'idrogeno. Queste caratteristiche fan scì che a particella alfa a segge identica a un nucleo de elio.: 4 nucleuin (2 protoin e dui neutruin).
MassaModìfica
6,64 x (10 elevou a -27) kg.
Energia de emiscionModìfica
L'energia de emiscion a dipende da o nucleo ch'o l' emette, ma pe o stesso nucleo a l'è ben definia e a l'è de l'ordine de quarche MeV (dove MeV sta pe 1.000.000 de elettron-volt).
Interazion con a materiaModìfica
L'interazion co a mateia a l'avvegne in dui moddi: urto meccanico (collixion diretta da particella alfa con un elettron orbitante), oppure urto elettrico (interazion di campi elettrostatici da particella alfa e di elettruin orbitali do mezzo assorbente). Comme conseguenza da forte interazion con a materia, dovüa ai dui tipi de urto, a penetrazion de particelle alfa in te un bersaglio a l'è ridottiscima.
Vôxe corelæModìfica
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Raggi alfa


text:
Lengua ruscia
O Rùscio (pycckий языk, russkij jazyk) o l'é 'na léngoa do grùppo lengoistego slavo orientâ. Parlòu da 180 milioìn de personn-e, o rùscio o l'é unn-a de léngoe ciù parlæ a-o móndo e unn-a de léngoe ofiçiæ de l'Organizzaçion de Naçioin Unïe.
Descriçion e stöiaModìfica
O Rùscio o l'é parlòu prinçipalménte inta Ruscia e ascì inte tùtte e ex Repùbbriche Socialìste Soviétiche. O l'adêuvia l'arfabêto cirillico.
Atri progèttiModìfica
- Wikipedia a g'ha n'ediçión in lengua ruscia (ru.wikipedia.org)
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Lengua russa


text:
Goæra di çent'anni
Goæra di çent'anni, conflito che tra o 1339 e o 1453 o l'impegnò Inghiltæra e França. O constituì l’urtima faze da lotta intrapreiza da-i Plantageneti contra a monarchia françeize fin da-o XII seccolo.
Descriçion e stòia[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'Edoardo III, re d’Inghiltæra e ducca d’Aquitannia, nevo do Feipo o Bello, o proclamò o so drito a-a coroña françeize (1336), o l'assonse o titolo de re de França (1337) e o dette començo a-i ostilitæ ascidiando Cambrai (1339). Doppo una tregoa tra o 1343 e o 1345, i Ingreixi conseguin doe importante vittoie: into 1346 a Crécy e into 1356 à Poitiers, devaston o sœu françeize e catturon o Zane II, re de França. Seguì a Paxe de Brétigny (1360) co-a quæ l'Edoardo III, renonçiando a-i driti ereditai in sce-a França, o preteize però o dominnio de tutta l’Aquitannia e de Calais. Se concruze coscì a primma faze da guæra a-a quæ vègne aprœuvo una ripreiza di Françeixi a œuvia do Carlo V, ch'o riconquistò o teritoio ocupao da-i Ingreixi (1368-1380).
A segonda fase da guæra a sccioì da de vexende interne da França. Co-a sucescion do Carlo VI o paize o fu strascinao inte di gravi dezordi politichi che curminon, a partî da-o 1407, inta guæra civî fra Borgognoin e Armagnacchi. O Zane sença Poiia, figgio do ducca de Borgogna Feipo l'Ardio, o s'aliò co-i Ingreixi, che con l'Enrico V repigion a guæra (1415), impadronindose do Nord-Ovest do regno. Into 1420, comme zenne do Carlo VI de França, l'Enrico V o vègne riconosciúo so erede co-a Paxe de Troyes. I Ingleixi, ocupao Pariggi, se sponcion fin a-a Loira e ascidion Orléans (1428-29).
Fu aloa che, essendo re d’Inghiltæra l'Enrico VI e re de França o Carlo VII, divampò a rescœussa naçionâ françeize co-a Zana d'Ærco, a quæ a condusse i Françeixi a-a vittoia, levando l’assedio a Orléans e espugnando Reims, dove o Carlo VII o fu incoonao re de França segondo a tradiçion. A guæra a proseguì a favô do Carlo VII, ch'o se riapaxentò co-o ducca de Borgogna (Paxe de Arras, 1435). Da-o 1436 a-o 1453 i Françeixi recuperon Pariggi, Rouen, a Normandia, o Cotentin, a Guienna e Bordeaux.
A guæra a finì sença che vegnisse firmao arcun trattao de paxe.
I Ingreixi ariescin a conservâ solo Calais, fin a-o 1558.
Conligamenti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Guæra di çent'agni