text:
Dialéttu urmeàscu
U dialettu urméascu (ascì in garescìn, in zenese dialétto ormeàsco, inta variante lucale ulmioscu o ascì ulmioš-cu e in italian Dialetto ormeasco o ormeese) l'è 'na variante da Lengua Ligure che a fa parte du Ligure Arpìn (stessa famìa du brigascu e du garescìn).
G'ha de inflesciùi derivae da u dialettu brigascu e da quellu de l'Ata Valà de l'Aròscia (Ligüre sentru-ucidéntàle), pé questu l'è in dialettu de transisiùn.[3]
Descrisiùn e stòia[modìfica | modìfica wikitèsto]
E urigini de questu dialettu sun légàe a-a pusisiùn strategica du paìze de Urméa, cumme pé u rèstu de l'ata valle du Tànau, postu de incontru u Piemunte e a Liguria, da i fòrti legàmmi cùn a Rivéa de Punènte, suviatüttu cun e sitài de Impeia e de Arbenga, cun a parlà che a l'è bén influènsà da u dialettu da valà de l'Aròscia, de transisiùn tra u dialettu arbenganeise e quellu portorin (ch'i fàn parte du Ligure çentru-ucidéntàle) mes-ciàu cùn inflesiùi da lengua piemuntese, brigasca (difatti a frasiùn de Viüsèna a fa parte da Tèra Brigasca) nu mancàn ascì derivasiùi di dialetti de l'ata valà du Pennavaire (Àutu e Cravaüna); presènti ascì de carateristiche valbórmideixi intu léscicu, pé vixinànsa cùn e zone de Carizan.
Ancheu l'è parlau da a 'na bòna parte da pupulasiùn d'Urmea, anche se nu ghe sùn stimme ufiçiàli in sce u nùmeru de i parlànti. L'è ésclùza a frasiùn zà ménsciunà de "A Viüsena" (Viuzena in Brigascu) dunde se pàrla u brigascu, dialettu du Lìgure Arpin.
Funulugìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
A livellu de funulugìa u dialettu de Urméa u prezenta carateristiche cumüi cun quelli de Garesce e de Priöa, furtemente influensài dae zone linguistiche vixìne, parte de clascificasiùi Ligü(r)e de sentru-punente, de l'Utrazuvu de punente e Arpìn.
- -pl-: l'éxitu utegnüu dau gruppu latìn pl u se mustra furtemente palatizàu, tantu da sciurtì cun -ʧ-, tipicu de l'ambiente lìgü(r)e.
- -bl-: a trasfurmasiùn de stu gruppu a permette de identificà tantu pe l'urmeascu quantu pé u garescìn e carateristiche particulari intu panuàmma linguisticu da zòna de cunfin fra u Piemunte e a Ligüia, rivandu a estremizâse fin aa prununsia -ʤ-.
- -fl-: evulüu in ʃ, cumme pé l'arbenganese e e àtre varianti rivierasche.
- -cl- e -gl-: inti sti dui càxi chi a variànte lucale a se mustra prinsipalmente in acòrdu cun u restu de l'àrea de mézzu fra u Lìgüre e u Piemuntese, cun moddi de prununsià riscuntrai zà inte parlàe du munregalési ciü vixìne au bacìn du Tànau, cun evulusiùn regulàre in /ij/, presente ascì int'ina gròssa parte di dialetti du ligüre sentru usidentàle, ciütòstu che in /dʒ/, cumme u sücedde a Garesce e in àtre varietài valburmidesi.
- -sl-, -ps- e -x-: g'han l'evulusiùn tipica intu sòn /ʒ/, evidensiàu ascì intu valburmidése ligüe, intu kyé (zòna de Frebûsa de Sutta) e intu munregalese de Frebûsa de Surva.
- -ce-, -ge- e -je-: a tratasiùn de ste trei derivasiùi etimologiche u prezenta tratti cunservativi rispettu au garescìn, che dunca u l'ha sciurbìu e cuntaminasiùi de derivasiùn lìgüre streita, au cuntràiu de l'urmeàscu, che u se lega sutta a stu puntu de vista ai dialetti de Caissàn e Bardenèi.
Grafìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Au muméntu nu l'existe 'na grafìa uficiàlmènte ricunusciüa, quésta cumpunènte l'è infatti spéssu au cèntru de dibattiti, pé sércà de sarvaguardà u dialettu cùn 'na cudificasiùn ciù senplificà, sènsa particulari ségni azuntivi.
Ghe sùn stàe cuscì diférénti pröve de scritüa de questa parlà: u primmu studiusu c'u-u l'ha pruvàa a scrìve l'è stàu Bernard Schädel, duveàndu 'na grafìa funetica, séguìu pòi da lgnazio Giacomo Pelazza, ségundu ina cudificasiùn ciü scimile a-a grafia italiana. Inpurtante ascì a grafia üzà da Giuseppe Colombo, pé u disiunàiu "Italian-Ulmioscu Ulmioscu-Italian", da sta chi e se bàzan ì scrìti ulmioschi "Primma che tüttu u segghe pèlsu", de Marco Michelis, pruposta in ucaxiùn da pübbricasiùn du vulümme ispiràu a "L'antulugia de Spoon River", de Edgar Lee Master, ma ascì pé e àtre opere de l'autù, sta chi a vegghe de mudifiche rispettu a a presedente.[4][5]
Grafia de Marco Michelis[modìfica | modìfica wikitèsto]
Grafia du Rizzo[modìfica | modìfica wikitèsto]
Chi de séguitu a cudificasiùn du dialettu urméascu segundu Mirco Rizzo, duvéa pé e sò poexie e pé e trascrisiùi tiatrali; l'è dunca dispunibile l'eléncu de e létere (o i grùppi de létere) duvéai in quéstu scistemma, cun ascì di ezèmpi e a trascrisiùn IPA.
Paragùi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Chi de seguitu se pònan vegghe i cunfrunti tra l'urmeascu, e-e variante liguri ciù vixine, cumme u Garéscìn e u Brigascu, ma ascì cun u Zeneise.
Pruverbi e moddi de dì[modìfica | modìfica wikitèsto]
Diferenti i moddi de dì e i pruverbi pupulàri registrài intu tempu in racòlte, cumme quella du 2001 de Erika Peirano e Enrica Michelis, ciamà "I pruuvelbi dii veji i fan miria i zuvo da ra fomme", o ascì quelli indicài intu disiunàiu de Colombo du 1986.[10][11]
Ina vōta u s’ nascèva ȝà ōmmō p’lchè noscio polvi u cuštova trōppe.
Tontu ch’ t’ r’po͞sci da ‘n tṛavoiju, fône in otṛu.
U dièu u ribotta a famna ‘nt’ bancoa.
A Sont’ ‘Ndria l’ ‘nvelnu u munta ‘ns’ a caṛia.
Téstimuniànse scrìte[modìfica | modìfica wikitèsto]
Diférènti sùn e trascrisiùi de-e tradisiùi orali, cumme e cansùi o poexie, cùn ascì de diferènse tra frasiùi.[4]
Üna de primme téstimuniànse de quéstu dialettu l'è du 1863: El kautsate ruse e l'anéa d'aldžentu 'ndurá, de Pin Kamponyu (numme d'arte de in ulméascu de l'epuca), stòia che a 'cùnta di tradimenti falìi e de-e donne du pàize, inte u cuntèstu de l'Urmea du 1817, cùn u svilüppu de e primme fabbriche in te 'stà realtà cuntadìna.[13]
Diférénti ascì i ezénpi ciù récènti de scritüa in dialettu, cumme zà ménsciunàu disiunàiu Italian-Ulmioscu du 1986, scritu da Giuseppe Colombo e pubbricau da l'asuciasiùn "Studi Ormeaschi"[14] o a poexia "U neva nt'Ulmea" de Mirco Rizzo, cunpòsta in tu 1997, dedicàa a néive in té u paize, o ascì atre poexie du mèximu autù, dispunibili in sce a ræ.[12][15]
Pé rivitalisà a léngua sùn ascì présènti articuli in dialettu ulméascu in sce a rivista bienale A lav’zo d’ cose ulmiosche edità da l'asuciasiùn Ulmeta. Quésta pubbricasiùn a cuntegne argumènti culturali che riguardan u paìze, filastrocche e preghée da trasiùn.[16]
Inpurtànte ascì a pubbricasiùn Pizu d'Ulmèa, edità da u cumün d'Urmea, cun articuli ascì in Urmeascu.[17]
Atre téstimuniànse[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inpurtanti da ricurdà ascì ducumentari, cumme "Voxi in te u tènpu" du 2001, de Remo Schellino[18], vidéu-risètte[19] e atre inisiative,spéssu purtàe avanti da e realtài in sce u téritoriu, cumme "Nuovo Cinema Ormea".[20]
L'è ativu ascì u tiàtru in ulméascu, grassie a-a cumpagnìa "Gli irriducibili"(I iriducìbili), che a l'inscéna spétaculi in te questa parlà ma ascì in Italian e zeneize da u 1993, tra e rapresentasiùn ciù cunuciüe se trövan: Toni tuc'me, tuc'me Toni, Ina famna d trope e El kautsate ruse e l'anéa d'aldžentu 'ndurá, in versciùn teatrale.[21][22]
A partì dau 2022 l'asuciasiùn de Ciunéa Il museo dei ricordi a l'ha rézu dispunibile in versciùn digitàle e de papê "A Gazétta de Ciunèa" (La gazzetta di Chionea), ch'a cuntegne articuli ascì intu dialettu da frasiùn.[23]
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Cun caraterìstiche de transisiùn
- ↑ scrìtu inta grafìa de Marco Michelis
- ↑ (IT) Nicola Duberti, Inquadramèntu lenguistegu de l'Ata valle du Tànau, in sce Accademia.edu (PDF), in sce academia.edu. URL consultòu o 10 arvî 2021.
- ↑ 4,0 4,1 (IT) Paṛlomma d'Ulmèa, in sce ulmeta.it. URL consultòu o 18 arvî 2021.
- ↑ Marco Michelis, Primma chè tuttu u sègghè pèlsu (Intrudusiùn), Cuni, Araba Fenice, 2012.
- ↑ Ascì ê cùn són ciù lòngu.
- ↑ Ascì Ö
- ↑ Spéssu ascì Ō
- ↑ (IT) A tèra brigašca, in sce web.tiscali.it. URL consultòu o 18 arvî 2021.
- ↑ (IT) Vuxi intu tempu, scheda du videu, in sce remoschellino.it. URL consultòu o 6 lùggio 2021.
- ↑ Giuseppe Colombo, Dizionario Italiano-Ormeasco Ulmioscu-Italian, Cenge, Litografia Fracchia pé Associazione Studi Ormeaschi, 198.
- ↑ 12,0 12,1 (IT) U dialéttu ulmioscu, in sce digilander.libero.it. URL consultòu o 18 arvî 2021.
- ↑ (IT) El kautsate ruse e l'anéa d'aldžentu 'ndurá, in sce remoschellino.it. URL consultòu o 18 arvî 2021.
- ↑ (LIJ, IT) Parlomma d'Ulmea (Ormea in versi), in U pissu d'Urméa, n. 6, Urméa, 2011, pp. 18. URL consultòu o 19 arvî 2021.
- ↑ (LIJ, IT) Mirco Rizzo, in sce m.youtube.com. URL consultòu o 20 arvî 2021.
- ↑ (IT) Trà i Saracén e i Liguri:a sfìdda du dialéttu ulméascu, in sce lastampa.it. URL consultòu o 19 arvî 2021.
- ↑ (LIJ, IT) U nostru dialettu, in Pizu d'Ulmèa, n. 9, Urméa, 2011. URL consultòu o 24 arvî 2021.
- ↑ "Voxi in te u tènpu" - Proverbi e modi di dire in dialetto ormeasco, in sce m.youtube.com. URL consultòu o 19 arvî 2021.
- ↑ (IT) Urméa a scröve i anthighi gùsti da cuxina du cö, in sce ideawebtv.it. URL consultòu o 19 arvî 2021.
- ↑ Ormea - tultei & ravioli - da Silvana, in sce m.youtube.com. URL consultòu o 19 arvî 2021.
- ↑ (IT) Gli Irriducibili, in sce digilander.libero.it. URL consultòu o 19 arvî 2021.
- ↑ (IT) Eventi: Spettacolo della compagnia "Gli Irriducibili", in sce comune.ormea.cn.it. URL consultòu o 19 arvî 2021.
- ↑ (LIJ, IT) La Gazzetta di Chionea, il Museo dei Ricordi, in sce museo-chionea.com. URL consultòu o 16 zenâ 2021.


c: text/html

text:
Artemisia Gentileschi
Artemisia Lomi Gentileschi (Romma, 8 lùggio 1593 - Napoli, 31 zenâ 1654) a l'é stæta 'na pitôa italiann-a de schêua caravagésca.
Simon Vouet, Ritræto d'Artemisia Gentileschi, 1623-1625
Dæti personâli
Mòrte: Nàpoli, post 31 zenâ 1654
Paize: Italia
Âtre informaçioìn
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'Artemisia Gentileschi a l'é nasciûa a Rómma a-i 8 de lùggio do 1593, fìggia d'Oraçio e de Prudençia d'Ottavian Montoni, primogénita de sêi fìggi. L'Oraçio Gentileschi o l'êa 'n pitô manierìsta nasciûo a Pîza. A Rómma a sò pitûa a l'à agoantòu a sò çìmma esprescîva graçie a-e inovaçioìn do Caravaggio ch'o l'adotâva di modelli reali sensa idealizâli, trasfiguràndoli adreitûa inte di protagonìsti de realìstica dramatiçitæ.
Batezâ inta gêxa de San Loenso in Lucina, l'Artemisia a l'é diventâ òrfana de moæ into 1605. A s'é missa a dipinze graçie a-i stimoli de sò poæ. L'Oraçio o l'aiva mostròu a sò fìggia cómme preparâ i materiâli: a maxinaçion di coî, l'estraçion e a purificaçion di êui, a costruçión di penelli con pei d'animâ, a stezûa de téie e a polverizaçión di pigménti. L'Artemisia a s'é perfeçionâ, copiando de xilografìe, cómme quélle do Albrecht Dürer. A s'é ocupâ ascì da câza e di seu fræ ciù picìn.
A l'à studiòu a pittûa do Caravaggio, mascime i dipìnti da Capèlla Contarelli inta Gêxa de San Loîgi di Françeixi. Da-o 1608 a-o 1609 a l'à prinçipiòu a intervegnî inte òpie de so poæ e a l'à pituòu de teie de dimenscioin picinn-e. A-o realismo do Caravaggio a gh'azonzeva i sugerimenti da Schêua bologneize, in particolâ de l'Annibale Carracci.
L'Oraçio o l'à scrîto a-a granducchessa de Toscànn-a, a-i 3 de lùggio 1612, 'n-a lêtia inta quæ o löda a fìggia:[1]
A pitôa a l'a desciou l'amiraçión do Zane Baglione, o quæ o l'a scrîto:[2]
O stùppro[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'Oraçio into 1611 o l'a mìsso l'Artemisia sótta a goìdda de l'Aostin Tassi, un virtôzo da prospetìva into trompe-l'œil (leteralmente: inganâ l'éuggio), co-o quæ a colabora a-a lögetta da sâla do Casin de Mûze, a-o Palasso Pravexin Rospigliosi.
O Tassi o l'à violentòu l'Artemisia, into 1611. Quésto tràgico fæto o l'a influensòu in mòddo dramàtico a vìtta de l'Artemisia Gentileschi. O stùppro o l'é acheito inte l'abitaçión da Gentileschi, inta Via della Croce (Stràdda da Crôxe), co-a compiaxença do Coximo Quorli, furê da Càmia apostòlica, e da Tuzia, 'na vexinn-a de casa che, in asénsa de l'Oraçio, a l'acudîva a zòvena.
O procèsso[modìfica | modìfica wikitèsto]
O Tassi o l'a proposto a l'Artemisia de maiâla, pe remediâ a-o dizönô. L'Artemisia a l'a cedûo donca a-e luxinghe e intrategnûo di rapòrti ìntimi con lê, inta sperança do maiézzo. L'Oraçio o l'a ascôzo a vicénda, ma into màrso 1612 l'Artemisia a l'a descovèrto che o Tassi o l'êa za maiòu. L'Oraçio o l'a scrîto unn-a querêla a pàppa Paolo V, p'âcuzâ o Tassi d'avéi stupròu sò fìggia, ch'a l'à afrontòu o procèsso con coraggio, anche perché l'attivitæ giudiçiaia a l'é stæta compromìssa da fâsci testimònni.
L'Artemisia a l'é stæta òbligâ a de vixite ginecològiche, davànti a 'n scrivàn ch'o rediggeva o verbâle e sotopòsta a l'interogatöio, sótta tortûa. O supliçio o l'é stæto «dei sibilli», e o conscisteiva inte l'açion de ligâ i dîi gròsci con de cordétte che, con l'açion de 'n bàcco, se strenzeiva, fìn a tritolâ e mandâ in menìssi e falangi: L'Artemisia a l'à arezegòu de pérde i dîi, ma a no l'à ritratòu a sò dépoxiçion.
L'Aostin Tassi o l'è stæto condanòu pe «sverginamento» a 'na sançión pecuniaia e a çìnque ànni de recluxón ò, in alternatîva, a l'exìlio perpétoo da Rómma. Lê o l'a çernûo l'exilio, ma o non s'é mâi spostòu da Rómma. A Gentileschi a l'a guagnòu o procèsso de iure, ma a sò ònorabilitæ a Rómma a l'êa minâ.
A Firénse[modìfica | modìfica wikitèsto]
A-i 29 de novénbre do 1612 l'Artemisia Gentileschi a l'à maiòu o Pierantonio Stiattesi, 'n pitô pöco avoxòu. E nòsse, celebræ inta gêxa do Santo Spirito in Sassia, son stæte organizæ da l'Oraçio, pe restitoî a-a sò fìggia 'n status de ònorabilitæ. L'Artemisia e o sò spozòu se son trasferîi a Firénse.
O grandùcca Coximo II de' Medici o ghe piaxéiva a pitûa, a mûxica, a poêxîa, a scensa e o l'amâva o naturalìsmo caravaggèsco. L'Artemisia Gentileschi a l'é stæta introdûta a córte da-o barba Aurelio Lomi, fræ de l'Oraçio.[3] A l'à incontròu de persónn-e inportànti, comme o Galileo Galilei, co-o quæ a l'a avûo 'na corispondénsa epistolàre, e o Michelangelo Buonarroti o Zôve, ch'o gh'à dæto de comitençe. L'Artemisia a l'à dipìnto l'Alegorîa de l'Inclinaçión, 'n'òpera pe comitença do Buonarroti, pe-o prêxo de trentequattro fiorìn. A-i 19 de lùggio do 1616 a l'é stæta amìssa a l'Académia do Diségno de Firénse: a l'é stæta a prìmma dònna a avéi questo privilêgio.
O Pierantonio Stiattesi o l'êa 'n catîo gestô do patrimònio familiâre e o l'a amugiòu di débiti. L'Artemisia a l'à domandòu agiùtto a-o Coximo II de' Medici. Da o maiézzo son nasciûi o Gioàn Batìsta, o Cristoffa (8 novénbre 1615), a Prudençia (ò Palmira, 1º agósto 1617) e a Lisabèlla (13 seténbre-òtôbre 1618 - 9 zùgno 1619).
A Rómma, a Venéçia e a Nàpoli[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'Artemisia, ch'a l'aiva 'na relaçión clandestìnn-a co-o Françesco Maria Maringhi, pe-o scàndalo a l'è stæta costreita a lasciâ Firénse. Into 1621 a l'êa con sò poæ Oraçio a Zêna, dove a l'à conosciûo o Van Dick e o Rubens.[4] Into 1922 a l'êa a Rómma, inta stradda do Corso (Via del Corso). A l'a dipìnto o Ritræto de confaonê, datòu 1622. L'Artemisia a l'a avûo di contàtti co-o Scimon Vouet, co-o Mascimo Stanzione, e co-o Giöxeppe de Ribera. A l'a dipìnto ancón Giuditta co-a seu ancèlla e Olofèrne.
Da-o 1627 a-o 1630 a s'è trasferîa a Venéçia e inta stæ do 1630 a s'è recâ a Nàpoli, dov'a l'é restâ pe-o rèsto da seu vìtta, se non che pe 'na parentexi a Londra. A g'aiva di boìn rapòrti co-o viceré, o Ducca d'Alcalá, e co-o Mascimo Stanzione. A Nàpoli a l'a dipìnto træ teie pe-a Catedrâle de Poçeu: San Zenâ inte l'anfitiâtro de Poçeu, Adoraçion di Mâgi e Santi Procolo e Nicea. A l'a dipìnto ancon a Nàscita de San Gioàn Batìsta Museo del Prado e a l'a avûo de comitençe da-o Féipo IV de Spàgna.
Into 1638 l'Artemisia a s'è recâ a Londra, a-a córte do Carlo I d'Inghiltæra. A Lóndra l'Oraçio Gentileschi o l'êa pitô de córte e o decorava 'na sofita (Trionfo da Paxe e de Arte) inta Casa de Delìçie da reginn-a Enrichetta Maria de Borbon-França, a Greenwich. O Carlo I o l'a acquistòu l'Autoritræto - Alegorîa da Pitûa.
Into 1649 l'Artemisia a l'êa a Nàpoli, in corrispondensa co-o colleçionista Antogno Ruffo de Sicilia. A l'à dipìnto Susanna e i vêgi (a Brno) e Madònna co-o Bambìn e rosàio , ch'a s'atrêuva a El Escorial. L'Artemisia a l'é stæta asoterâ a Nàpoli, da-arente a-a gêxa de San Gioan Batista di Fiorentin (Nàpoli).
Mostre[modìfica | modìfica wikitèsto]
- 2001-2001: I Gentileschi, Roma-New York-Saint Louis[5]
- 2011-2012: Artemisia Gentileschi: a stöia da pascion (the story of a passion) Milàn, Palasso Reale (Milan)[6]
- 2013: Violença e virtù : Violence & virtue: "A Giuditta a l'amàssa l'Oliferne" de l'Artemisia Gentileschi ("Judith slaying Holofernes"), Chicago-New Haven-Londra[7]
Galerîa de òpie[modìfica | modìfica wikitèsto]
Giuditta co-a seu ancèlla e Olofèrne,1614-1620, Firénse, Palasso Pitti[8]
Ritræto de confaonê, 1622, Bologna, Palasso d'Accursio
Santa Catænn-a, 1635 ca. Stoccolma, Nationalmuseum
San Zenâ inte l'anfitiâtro de Pozzuoli, 1636-1637 Catedrâle de Pozzuoli
Aotoritræto - Alegorîa da Pitûa, 1638-1639, Royal Collection
Susanna e i vêgi, 1649, Brno, Moravian Gallery
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Gianni Colosio, L'annunciazione nella pittura italiana da Giotto a Tiepolo, Teseo, 2002, p. 632.
- ↑ Giovanni Baglione, Le vite de' pittori, scultori, architetti, ed intagliatori, dal pontificato di Gregorio XIII del 1572, sino a 'tempi di papa Urbano VIII nel 1642. Con la vita di Salvator Rosa, napoletano pittore, e poeta scritta da Gio. Batista Passari, nuovamente aggiunta, 1733, p. 245.
- ↑ Lomi o l'ea o vêo cognómme d'Oraçio.
- ↑ O viâgio a Zêna o no l'è confermou da di documénti çèrti.
- ↑ Oraçio e Artemisia Gentileschi / a cura di Keith Christiansen e Judith W. Mann, Milàn, Skira, 2001.
- ↑ Artemisia Gentileschi: Storia di una passione / a cura di Roberto Contini e Francesco Solinas, Pero, 24 ore cultura, 2011.
- ↑ Eve Straussman-Pflanzer, Violence & virtue: Artemisia Gentileschi's "Judith slaying Holofernes"; the exhibition was presented at the Art Institute of Chicago from October 17, 2013 to January 9, 2014, Chicago, Art Institute of Chicago; New Haven; London, Yale University Press, 2013.
- ↑ Fìrma, into bàsso, a drîta: ERGO ARTEMITIA LOMI FEC.
Bibliografìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Atti di un processo per stupro: Artemisia Gentileschi, Agostino Tassi / a cura di Eva Menzio, Milàn, Edizioni delle donne, 1981.
- Francesca Torres, Tiziana Agnati, Artemisia Gentileschi: la pittura della passione, Milàn, Selene, 1998.
- Oraçio e Artemisia Gentileschi alla Galleria Spada: padre e figlia a confronto / A cura di! Maria Lucrezia Vicini, Romma, Ministero per i beni e le attività culturali, Soprintendenza per i beni artistici e storici di Roma-Galleria Spada, 2000.
- Tiziana Agnati, Artemisia Gentileschi, Firénse-Milàn, Giunti, 2001.
- Luciano Berti, Graziella Magherini, Monica Toraldo di Francia, Artemisia Gentileschi nostra contemporanea, Firénse, Nicomp L. E., 2002.
- Giansisto Gasparini: cinquanta disegni per Artemisia Gentileschi, Mantova, Arianna Sartori, 2002.
- Roberto Longhi, Gentileschi padre e figlia; con uno scritto di Mina Gregori, Milàn, Abscondita, 2011.
- Una donna per l'arte: Artemisia Gentileschi: ospite nelle stanze della regina, Quarto (NA), Iniziative Editoriali, 2012.
- Maurizia Tazartes, Artemisia: tintora romana, Livorno, Sillabe, 2013.
- Giuseppe Porzio, Maria Cristina Terzaghi, Artemisia Gentileschi: Cleopatra, Pariggi, Galerie G. Sarti, 2014.
- Artemisia Gentileschi / presentazione di Pietrangelo Buttafuoco, Milàn, Skira, 2016.
- Artremisia Gentileschi, Carteggio=Correspondance; introduction, traduction et notes de Adelin Charles Fiorato; préface, édition critique et notes de Francesco Solinas, Parggi, Les belles lettres, 2016.
- Artemisia Gentileschi e il suo tempo, Milàn, Skira-Arthemisia Group, 2016.
- Alessandro Grassi, Artemisia Gentileschi, Ospedaletto (PI), Pacini, 2017.
- Tiziana Agnati, Artemisia Gentileschi: 1593-1652; con un'introduzione di Philippe Daverio, Milàn, Corriere della Sera-La Gazzetta dello Sport, 2017.
- Raoul Melotto, Artemisia Gentileschi: l'artista in Italia, Çitæ de Castello, Odoya, 2019.
Conlegiménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Artemisia Gentileschi

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ÈáÇá ãÄãä - ãÏÇÑß - ÇÓáÇã ÇæäáÇíä.
íÔÛá ÇáÏßÊæÑ ÚÈÏ ÇáãÌíÏ ÇáÔÑÝí ãäÕÈ ÚãíÏ ßáíÉ ÇáÂÏÇÈ ÈÊæäÓ¡ æÃÓÊÇÐ ßÑÓí ÇáÍÖÇÑÉ ÇáÚÑÈíÉ æÇáÅÓáÇãíÉ æãÞÇÑäÉ ÇáÃÏíÇä ÈåÇ¡ æáå ÇáÚÏíÏ ãä ÇáãÄáÝÇÊ¡ ãäåÇ: "ÇáÝßÑ ÇáÅÓáÇãí Ýí ÇáÑÏ Úáì ÇáäÕÇÑì Åáì äåÇíÉ ÇáÞÑä ÇáÑÇÈÚ ÚÔÑ"¡ æ"ÇáÅÓáÇã Èíä ÇáÑÓÇáÉ æÇáÊÇÑíÎ"¡ æ"ÊÍÏíË ÇáÝßÑ ÇáÅÓáÇãí"¡ æ"ÇáÅÓáÇã æÇáÍÏÇËÉ".
æÇáÔÑÝí ÚÖæ ãÄÓÓ áÑÇÈØÉ "ÇáÚÞáÇäííä ÇáÊäæíÑííä ÇáÚÑÈ" ÇáÊí ÊÖã ÚÏÏÇ ãä ÇáãËÞÝíä ÇáÚÑÈ Úáì ÑÃÓåã ãÍãÏ ÚÈÏ ÇáãØáÈ¡ æÑÌÇÁ Èä ÓáÇãÉ¡ æäÕÑ ÍÇãÏ ÃÈæ ÒíÏ¡ æÌæÑÌ ØÑÇÈíÔí¡ æÌáÇá ÕÇÏÞ ÇáÚÙã¡ æÚÒíÒ ÇáÚÙãÉ.
æíÔÊÑß åÄáÇÁ ÌãíÚðÇ Ýí ÇáãäØáÞÇÊ æÇáÃÏæÇÊ æÇáÃåÏÇÝ¡ æåã Ýí ÇáÛÇáÈ ÊÚÑÝæÇ Úáì ãäÇåÌ ÇáÈÍË ÇáÛÑÈíÉ Ýí ÃßÇÏíãíÇÊ æÌÇãÚÇÊ ÇáÛÑÈ¡ æÚæáæÇ ÚáíåÇ Ýí ÊäÇæá ÇáÊÑÇË ÇáãÚÑÝí ÇáÅÓáÇãí æáÇÓíãÇ ÇáäÕ ÇáÞÑÂäí.
æÞÏ ÈÏÃÊ ÌãÇÚÉ "ÇáÚÞáÇäííä ÇáÚÑÈ" äÔÇØåÇ ÞÈá ÚÞÏ ãÄÊãÑåÇ ÇáÊÃÓíÓí Ýí ÃæÇÎÑ äæÝãÈÑ 2007 Úä ØÑíÞ ÇáäÔÑ æÇáÊÑÌãÉ¡ æÈáÛ ÚÏÏ ãäÔæÑÇÊåÇ Åáì ÇáÂä ÃßËÑ ãä ÓÊíä ßÊÇÈðÇ ãäÔæÑðÇ æãÊÑÌãðÇ.
æíÔÑÝ ÚÈÏ ÇáãÌíÏ ÇáÔÑÝí Úáì ãÌãæÚÉ ãä ÇáÏÑÇÓÇÊ ÊÍÊ ãÓãì: "ÇáÅÓáÇã æÇÍÏÇ æãÊÚÏÏÇ" äÔÑ ãäåÇ ÚÏÏ ãä ÇáÏÑÇÓÇÊ ÈÏÚã ãä ÑÇÈØÉ "ÇáÚÞáÇäííä ÇáÚÑÈ" ÈÈÇÑíÓ ãËá "ÅÓáÇã ÇáÝÞåÇÁ"¡ æ"ÅÓáÇã ÇáãÊÕæÝÉ"¡ æ"ÅÓáÇã ÇáãÊßáãíä"¡ æ"ÇáÅÓáÇã ÇáÚÑÈí"¡ æ"ÇáÅÓáÇã ÇáÃÓæÏ"¡ æ" ÅÓáÇã ÇáÝáÇÓÝÉ"¡ æ"ÅÓáÇã ÚÕæÑ ÇáÇäÍØÇØ"... ÅáÎ.
- ãÓÊæì ÇáäÕ ÇáÊÃÓíÓí ÇáÐí åæ ÑßíÒÉ ÇáÏíä æãÑÌÚ æÍÏÊå.
- ãÓÊæì ÊÃæíá åÐÇ ÇáäÕ æÊØÈíÞÇÊå ÇáÊÇÑíÎíÉ.
- ãÓÊæì ÇáÅíãÇä ÇáÔÎÕí ÇáãÓÊÚÕí Úáì ÇáÊÍÏíÏ æÇáÍÕÑ æÇáÊäãíØ.
æíÚáä ÇáÔÑÝí Ãäå áÇ íåÊã ÅáÇ ÈÇáãÓÊæì ÇáËÇäíº áÃäå ÇáãÓÊæì ÇáÈÔÑí ÇáäÓÈí ÇáãÊÚÏÏ ÈÊÚÏÏ ÇáÃãßäÉ æÇáÃÒãäÉ æÇáÇÎÊáÇÝÇʺ ãä åäÇ ÌÇÁÊ ÝßÑÉ ãÔÑæÚ ãÌãæÚÉ ÇáÏÑÇÓÇÊ ÇáÊí ÃÔÑÝ ÚáíåÇ æÊã äÔÑåÇ ÊÍÊ ÚäæÇä: "ÇáÅÓáÇã æÇÍÏÇ æãÊÚÏÏÇ"¡ æÇáÊí ÇäØæÊ Úáì (15) ÈÍËÇ ÊäÇæáÊ ÇáÅÓáÇã ãä ÒæÇíÇ ÑÕÏ ãÎÊáÝÉ.
ÇáÎØÇÈ ÇáÝÞåí -Ýí äÙÑ ÇáÔÑÝí- åæ ÊäÙíÑ ÃíÏíæáæÌí ááÅãÈÑÇØæÑíÉ ÇáÚÑÈíÉ ÇáÅÓáÇãíÉ ÌÇÁ Ýí ãÌãáå ÓáØæí ÊæÓÚí ÎáÇÝ ÇáÎØÇÈ ÇáÞÑÂäí ÇáÐí íÈÏæ ãÊÚÇáíÇ æãäÝÊÍÇ Úáì ãØáÞ ÇáãÚÇäí¡ åÐÇ ÇáÊãííÒ íÚÊÈÑ ãÍÇæáÉ áÊÕæíÑ ÇáÏíä ßÍÑßÉ ÊÇÑíÎíÉ ÐÇÊ ÕÈÛÉ ÏíäíÉ ÇÊÎÐÊ ÃÔßÇáÇ ãÊÚÏÏÉ¡ æíåÏÝ ÇáÔÑÝí ãä åÐÇ áÚÏÉ ÃãæÑ¡ åí:
1 - Åä Ãí ãÍÇæáÉ ÊäÙíÑíÉ ÈÕÑÝ ÇáäÙÑ Úä ÃåÏÇÝåÇ æãäØáÞÇÊåÇ áíÓÊ ÃßËÑ ãä ÖÑÈ ãä ÖÑæÈ ÇáÅÓáÇã ÇáãÊÚÏÏÉ¡ æÔßá ãä ÃÔßÇáå¡ ÈÚÏ Ãä ÞÑÑ Ãä ÇáÊÚÏÏíÉ ÌÒÁ ãä ØÈíÚÉ åÐÇ ÇáÏíä¡ æåÐÇ íÊíÍ áå ÍÑíÉ ÇáØÚä Ýí ÇáËæÇÈÊ ÇáÅÓáÇãíÉ æÅäÊÇÌ ÎØÇÈÇÊ ãõÖØÑÈÉ æÅáÕÇÞåÇ ÈåÇ.
2 - Åä ÑÝÖ åÐå ÇáÃÔßÇá ÈÚÖåÇ Ãæ ÌãíÚåÇ áÇ íÚÏ ÎÑæÌÇ Úä ÍÙíÑÉ ÇáÅÓáÇ㺠áÃä ÈÚÖ åÐå ÇáÃÔßÇá "ÇáÊí ÓÈÞ æÞÇã ÈÚÑÖåÇ" ãÊÚÇÑÖ æãÊÖÇÑÈ¡ Èá Åä ÃÛáÈ ÇáÚáæã ÇáÅÓáÇãíÉ – Ýí äÙÑ ÇáÔÑÝí- ßÇáÝÞå æÃÕæáå¡ æÇáÊÕæÝ¡ æÇáÍÏíË¡ æÇáÊÝÓíÑ¡ äÔÃÊ äÔÃÉ ÓíÇÓíÉ áÊÎÏã ÏæáÊí ÇáÃãæííä æÇáÚÈÇÓííä!
ÇáäÈæÉ æÇáÊæåã æÇáÊÎãÑ!
æÇáÛÑíÈ ÃääÇ ÅÐÇ ÞÈáäÇ æÌåÉ äÙÑ ÇáÔÑÝí ÇáÓÇáÝÉ áÇÚÊÈÇÑÇÊ ÚÇãÉ ãËá ÍÑíÉ ÇáÊÚÈíÑ æÍÑíÉ ÇáÊÏíä¡ ÝÅä åÐÇ íÕÈÍ ÚÓíÑðÇ ááÛÇíÉ ÅÐÇ ÊæÞÝäÇ ÚäÏ ÂÑÇÆå Ýí äÈæÉ ãÍãÏ "Õáì Çááå Úáíå æÓáã"º Ðáß Ãä ÇáÔÑÝí ÍÇæá ÊÝÓíÑ ÇáäÈæÉ ßÊÌÑÈÉ ÊÇÑíÎíÉ æÓíßáæÌíÉ ááäÈí ãÍãÏ Õáì Çááå Úáíå æÓá㺠ÝäÓÈ Åáíå ÝÕÇãÇ ÐåäíÇ.
ÝãÇ ÌÇÁ Èå ãÍãÏ "Õáì Çááå Úáíå æÓáã" -ÍÓÈ ÇáÔÑÝí- áíÓ Óæì äÊÇÌ "ÊÎãÑ" ãÇ ÊÚáãå ããä Íæáå æãÇ ÊÚÑÝ Úáíå Ýí ÃÓÝÇÑå æãä ÇáÃÍäÇÝ æÃåá ÇáßÊÇÈ¡ æãä äÊÇÌ ÊÃãáå ÇáØæíá ÚäÏãÇ ßÇä íäÞØÚ Úä ÇáäÇÓ æíÊÍäË Ýí ÛÇÑ ÍÑÇÁ¡ ßá Ðáß ÊÎãÑ Ýí Ðåäå ææÕá Èå Åáì ÇáÇÚÊÞÇÏ ÈÃä Çááå ÞÏ ÇÎÊÇÑå áÊÈáíÛ ÑÓÇáÊå Åáì Þæãå ÃæáÇ¡ æÅáì ÇáäÇÓ ãä ÎáÇáåã ËÇäíÇ!
æÑÃì ÇáÔÑÝí Ãä ãÇ ßÇä íÍíÇ Ýíå ãÍãÏ -Õáì Çááå Úáíå æÓáã- ãä ÈíÆÉ íÛáÈ ÚáíåÇ ØÇÈÚ ÇáÞÏÇÓÉ Ãæ ÇáÕÈÛÉ ÇáÓÍÑíÉ¡ æÃä ÇáÐåäíÉ ÇáãíËíÉ "ÇáÃÓØæÑíÉ" æÇáÊí ãä ÃÈÑÒ ÎÕÇÆÕåÇ ÇáÍÏÓ æÇáÊãËá ßÇäÊ ãÓíØÑÉ Úáì ØÑÞ ÇáÊÝßíÑ ÂäÐÇߺ æÈÇáÊÇáí ßÇä ãä ÇáØÈíÚí Ãä äÌÏ åÇÊíä ÇáÎÇÕíÊíä ÝíãÇ íÈáÛå Åáì Þæãå.
Åä ÇáãÓÍÉ ÇáÃÓØæÑíÉ ÇáÊí ÕÈÛÊ ÇáÑÓÇáÉ ÇáãÍãÏíÉ -ÍÓÈ ÇáÔÑÝí- áíÓÊ Óæì ÞÖíÉ ÇáæÍí¡ æÞÕÉ ÇáÅÓÑÇÁ æÇáãÚÑÇÌ¡ æãÓÃáÉ ÇáÍÌ æÚãÇÑÉ ÈíÊ Çááå ÇáÍÑÇã¡ æåä ÌãíÚÇ ÞÖÇíÇ ÅíãÇäíÉ áÇ ÊÞÇã ÚáíåÇ ÏÚÇæì ÇáÕÍÉ æÇáÈØáÇä¡ æÅäãÇ ÇáÃãÑ Ãä ÊÄãä ÈåÇ Ãæ áÇ ÊÄãä.
æÝßÑÉ "ÇáÊÎãÑ ÇáãÚÑÝí" ßãÇ íÞæá ãÍãÏ ÇáØÇáÈí Ýí ßÊÇÈå "áíØãÆä ÞáÈí" ÝßÑÉ ÞÏíãÉ ãäÐ íæÍäÇ ÇáÏãÔÞí¡ æÞÏ ÇÓÊÎÏãåÇ ãäÙÑæ ÇáãÓíÍíÉ æãÈÔÑæåÇ ÞÏíãÇ Ýí ÇáØÚæä ÖÏ ÇáÅÓáÇã¡ ÝáíÓ ááÔÑÝí ÝíåÇ ÔíÁ ãä ÍÙ ÇáÇÈÊßÇÑ.
ÝãÍãÏ -Õáì Çááå Úáíå æÓáã- ÚäÏ ÇáÔÑÝí ãËáå ãËá ÃäÈíÇÁ Èäí ÅÓÑÇÆíá íÌÊãÚ ãÚåã Ýí ÇáÕÏÞ æÍÓä ÇáØæíÉ¡ æÞÏ ÇäÊÇÈÊå ÍÇáÉ ãä ÇáåáæÓÉ ÇáÏíäíÉ.. æÇáÔÑÝí Ýí åÐÇ -ÝíãÇ íÑì ÇáØÇáÈí- áã íÝÚá ÔíÆÇ Óæì ãÓÇíÑÉ ÂÑÇÁ ÃÓÇÊÐÊå ãä ÇáãÓÊÔÑÞíä æÇáãÈÔÑíä ÇáÛÑÈííä ãËá "ãæäÊÌãÑí æÇÊ".
åáÇáÞÑÂä ãÏæäÉ ÇáÚÑÈ¿!
ÇáÔÑÝí Ýí ßÊÇÈå "ÇáÅÓáÇã Èíä ÇáÑÓÇáÉ æÇáÊÇÑíÎ" íÊäÇæá ÞÖíÉ Ýí ÛÇíÉ ÇáÎØæÑɺ Ýåæ íÓÚì Åáì ÊÛííÑ äÙÑÉ ÇáãÓáã Åáì ÇáÞÑÂä ÇáßÑíã¡ ãä ßáÇã Çááå æãÌãá ÑÓÇáÊå ÇáÊí ÃÑÓá ÈåÇ äÈíå ãÍãÏ Õáì Çááå Úáíå æÓáã¡ áíÕÈÍ –ÍÓÈ ÇáÔÑÝí- ãÏæäÉ ÊÇÑíÎíÉ ÊÚßÓ ÊÝÇÚáÇÊ ÇáÍíÇÉ ÇáËÞÇÝíÉ Ýí ÇáÈíÆÉ ÇáÚÑÈíÉ Úáì ÇáÕÚÏ ÇáãÎÊáÝÉ¡ ÝÇáÞÑÂä -æÝÞÇ áãÇ íÐåÈ Åáíå ÇáÔÑÝí- ãäÊÌ ËÞÇÝí ÈÔÑí æáÇ ÏÇÚí áãÇ äõÖÝíå Úáíå ãä ÞÏÇÓÉ ÞÏ íÕäÚåÇ ÇáÇÚÊÞÇÏ Ýí ÃáæåíÉ ãÕÏÑå!
- ÌÚá ÇáÞÑÂä ÇáßÑíã "ÑÏ ÝÚá Åáåí ÍíÇá æÖÚ ËÞÇÝí ÈÔÑí"º æÈÇáÊÇáí íãßä ÊÛíÑ ãÚÇäíå æÃÍßÇãå ãÇ ÏÇãÊ ÇáÃæÖÇÚ ÇáÈÔÑíÉ ÇáÊí ÌÇÁ ãÑÇÝÞÇ áåÇ ÞÏ ÊÛíÑÊ¡ æíÓÊÏáæä Úáì Ðáß ÈÃÓÈÇÈ ÇáäÒæá ÇáÊí åí ÃÍÏ ÝÑæÚ Úáæã ÇáÞÑÂä¡ ßãÇ ÝÚá äÕÑ ÍÇãÏ ÃÈæ ÒíÏ Ýí "ãÝåæã ÇáäÕ".
- ÇáÊãííÒ Èíä ãÑÍáÊíä Ýí ÊÇÑíÎ ÇáäÕ: ãÑÍáÉ ÇáäÕ ÇáÔÝÇåí¡ æãÑÍáÉ ÊÏæíäå áäÕá Åáì ÇáäÕ ÇáãßÊæÈ æÇáãÚÑæÝ ÈÜ"ÇáãÕÍÝ"¡ æíÔÊÑß ÇáÔÑÝí æÃÑßæä Ýí åÐå ÇáÍíáÉ ÇáËÇäíɺ ÝÇáÔÑÝí íÈÏà ãä ÇáÊãííÒ Èíä ÇáÞÑÂä ÇáÔÝåí æÇáÞÑÂä ÇáãßÊæÈ¡ æíÚÊÈÑ ÇáÔÝåí åæ æÍÏå ÇáÐí íÓÊÍÞ Ãä íØáÞ Úáíå åÐå ÇáÊÓãíɺ áÃä ÇáÞÑÂä ÇáãÏæä æÇáãÚÑæÝ ÈÇáãÕÍÝ áã íÌãÚ ÅáÇ Ýí ÚåÏ ÚËãÇä Èä ÚÝÇä æáã íßä åäÇß ÇÊÝÇÞ ßÇãá Èíä ÇáÕÍÇÈÉ Úáì ÊÏæíäå æáÇ ÊÓãíÊå¡ æÞÏ ÍÏË ÇáäÓÎ ÈÞÑÇÑ ÓíÇÓí ãä ÚËãÇä Èä ÚÝÇä ÑÖí Çááå Úäå ÎæÝÇ ãä ÇáÝÊäÉ.
æíäØáÞ ÇáÔÑÝí Ýí Ðáß ãä ÇÍÊãÇáíä ÛÑíÈíä æåãÇ: Ãä ÇáÚÑÈ áã íÚÑÝæÇ æÓíáÉ ãÇÏíÉ ááÊÏæíä íÓåá ÊÏÇæáåÇ ÅáÇ Ýí ÇáÞÑä ÇáËÇäí ÇáåÌÑí ÚäÏãÇ ÊÚÑÝæÇ Úáì ÕäÇÚÉ ÇáÈÑÏí Ãæ ÇáßÇÛÏ ãä ÇáÕíä¡ æÃäåã áã íÚÑÝæÇ ÇáÎØ Ãæ ÇáßÊÇÈÉ ÅáÇ Ýí ãÑÍáÉ ãÊÃÎÑÉ!
æÇáÇÍÊãÇáÇä áÇ íÈÑÑåãÇ ÅáÇ ÚÏã ÅÍÇØÉ ÇáÔÑÝí ÈÃä ÇáÎØíä ÇáäÈØí æÇáËãæÏí ßÇäÇ ãÊæÇÌÏíä æãÚÑæÝíä æãäÊÔÑíä ÞÈá ÇáÊÇÑíÎ ÇáÐí íÍÏÏå ÇáÔÑÝí ÈÇáÞÑä ÇáËÇäí ÇáåÌÑí ÈÞÑæä ÚÏíÏÉ¡ ßãÇ Ãä ÇáÍÇãá áã íßä ÇáßÇÛÏ æÅäãÇ ÇáÈÑÏí æÇáÑÞ æßáÇåãÇ ßÇä ãæÌæÏÇ æãäÊÔÑÇ ÈÔßá æÇÓÚ.
æÞÏ æÕáäÇ ãäÐ ÃæÇÓØ ÇáÞÑä ÇáÑÇÈÚ ÇáãíáÇÏí ãÇ íÒíÏ Úä 5000 ãÎØæØ íÍãá ÇáÅäÌíá ßÇãáÇ Ãæ ãÌÊÒÆÇ ßáåÇ Úáì ÇáÑÞ æÇáÈÑÏí¡ æÞÏ ßÇä ÇáÎØ ÇáËãæÏí ãÚÑæÝÇ Ýí ÈáÇÏ ÇáÚÑÈ ãäÐ ÇáÞÑä ÇáËÇãä ÇáãíáÇÏí.
ÇáÅÓáÇã ÃÎáÇÞ áÇ ÇÚÊÞÇÏ!
æáÚá ãÇ íãíÒ ãÔÑæÚ ÇáÔÑÝí ÇáÊÍÏíËí åæ äÙÑÊå Åáì ÇáÏíä ãä æÌåÉ äÙÑ äÝÚíÉ ÈÑÌãÇÊíÉ ÊÍÇæá Ãä ÊÌÚá ãä ÇáÃÏíÇä æÓÇÆá áíÓ áåÇ ÛÇíÇÊ Ýí ÐÇÊåǺ æåí äÙÑÉ íÓÇíÑ ÝíåÇ ÝáÇÓÝÉ ÇáÈÑÌãÇÊíÉ ÇáÛÑÈííä ÎÇÕÉ "æáíã ÌíãÓ"º ÍíË íÕÈÍ ÇáÏíä æÓíáÉ áÊÍÞíÞ ÝæÇÆÏ ÇÌÊãÇÚíÉ.
æÅÐÇ ßäÇ áÇ ääßÑ ÃåãíÉ ÇáÌÇäÈ ÇáÃÎáÇÞí æÊÃßíÏ ÇáÞÑÂä Úáì ÎÕÇÆÕ ãÝåæã ÇáÃãÉ æÇáãÌÊãÚ ÇáÅÓáÇãí: {ßõäúÊõãú ÎóíúÑó ÃõãøóÉò ÃõÎúÑöÌóÊú áöáäøóÇÓö ÊóÃúãõÑõæäó ÈöÇáúãóÚúÑõæÝö æóÊóäúåóæúäó Úóäö ÇáúãõäúßóÑö}¡ áßä åÐÇ áÇ íÌÚáäÇ äÛÝá Ñßä ÇáÚÞíÏÉ ßÑßíÒÉ áåÐÇ ÇáÏíäº áÐáß íÞæá ÊÚÇáì: {æóáóÐößúÑõ Çááøóåö ÃóßúÈóÑõ}¡ ÝÐßÑ Çááå¡ æÅÚáÇÁ ßáãÉ ÇáÊæÍíÏ æÇáÊÍÞÞ ÈåÇ ÃßÈÑ ÚäÏ Çááå ãä ÇáÛÇíÇÊ ÇáÍíÇÊíÉ ãåãÇ ÈáÛ ÓãæåÇ.
Ýáæ Ãä ÇáÃÏíÇä ÌÇÁÊ áÅÑÓÇÁ ÞæÇÚÏ ÃÎáÇÞíÉ áãÇ ßÇä åäÇß ÍÇÌÉ ÅáíåÇ ÇáÂä¡ ÝãÕÏÑ ÇáÃÎáÇÞ ÇáÂä åæ ãäÙãÇÊ ÍÞæÞ ÇáÅäÓÇä ÇáÚÇáãíÉ æáíÓÊ ÇáÃÏíÇä¡ ßãÇ Ãä ÇáãÞÕÑ ãä ÇáãÓáãíä Ýí ÇáãÈÇÏÆ ÇáÃÎáÇÞíÉ åæ Ýí ÚÑÝ ÇáÏíä ÚÇÕ Ãæ ãÞÕÑ¡ ÃãÇ ãä áÇ ÚÞíÏÉ áå ÝáíÓ áå æÌæÏ ÏÇÎá ÍÙíÑÉ ÇáÅÓáÇã¡ æáÇ íÍÓÈ Úáì Ãåá åÐÇ ÇáÏíä.
æáÇ íÝæÊäÇ åäÇ Ãä äÓÌá äæÚÇ ãä ÇáÊÔÇÈß æÇáÇáÊÞÇÁ Èíä ÃÑßæä æÇáÔÑÝí Ýí ÇáãæÞÝ ãä ÇáÔÑíÚɺ ÝÃÑßæä¡ ÇáÐí áÇ íÓÊØíÚ Ãä íÕÑÍ ÈÃåÏÇÝå Ýí ÅÓÞÇØ ÇáÔÑíÚÉ¡ íáÌà Åáì Ðáß ãä ÎáÇá ÇáÊãííÒ Èíä ÊÚÑíÝíä ááÏíä ÃÍÏåãÇ: ÇáÑÚÔÉ ÇáÏíäíÉ Úáì äÍæ ãÇ íäÊÇÈ ÇáÃæáíÇÁ æÇáÚáãÇÁ¡ ÃãÇ ÇáÂÎÑ: ÝíØÑÍ ÈÚÏÇ ÓáØæíÇ æÞÇäæäíÇ ááÏíäº ÍíË íÕÈÍ ÇáÏíä ãÌãæÚÉ ãä ÇáÇÊÝÇÞÇÊ æÇáÞæÇäíä ÇáÇÌÊãÇÚíÉ¡ æÊÄÏáÌ åÐå ÇáÞæÇäíä æÇáÇÊÝÇÞÇÊ ãä ÎáÇá ÇáÊÏÇÎá Èíä ÇáÑæÍí æÇáÔÑÚí¡ æÊÓÊÎÏã ÇáÔÑÇÆÚ ÈÛÑÖ ÊÍÞíÞ ãÕáÍÉ ÝÆÇÊ ÈÚíäåÇ!
æÈÐáß íåÏÝ ÃÑßæä áÒÚÒÚÉ ÇáãÔÑæÚíÉ ÇáÏíäíÉ æÇáÓáØÉ ÇáÚÞíÏíÉ áÅÍáÇá ÇáãÔÑæÚíÉ ÇáÈÔÑíÉ ãßÇäåÇ¡ Ýíßæä ÇáÏíä -ÈÍÓÈ ÃÑßæä- ãÌÑÏ ÅÍÓÇÓ ÈÇáãØáÞ¡ ÃãÇ ÇáÔÑÇÆÚ ÝÃãÑ ãæßæá Åáì ÇÊÝÇÞÇÊ ÇáÈÔÑ!
ÃãÇ ÇáÔÑÝí ÝíåÏÝ Åáì ÅÓÞÇØåãÇ ãÚÇ ÈæÖæͺ Ýåæ íÄßÏ ãä äÇÍíÉ Úáì ÖÑæÑÉ ÇáÇåÊãÇã ÈÇáÌæÇäÈ ÇáÔÑÚíÉ Úáì ÍÓÇÈ ÇáÃãæÑ ÇáÚÞÇÆÏíɺ áÃä ãä ÔÃä ÇáÃæáì ÅÕáÇÍ ÇáãÌÊãÚÇʺ ÝÇáÃÏíÇä ÃÎáÇÞ æáíÓÊ ÚÞÇÆÏ¡ æãÇ ÏÇãÊ ÇáÔÑíÚÉ ÃÎáÇÞ áÇ ÚáÇÞÉ áåÇ ÈÇáÚÞÇÆÏ ÝáÇ ãÌÇá ááÍÏíË Úä ÇáÚÈÇÏÇÊ æÃÔßÇáåÇ Ýåí ÃíÖÇ ãÊÚáÞÉ ÈÛÇíÇÊ ÈÚíäåÇ.
æÇáÔÑÝí ÈÐáß íäÓáÎ ãä ØÞæÓ ÇáÚÈÇÏÇÊ¡ ÓæÇÁ Úáì ãÓÊæì ÇáÛÇíÉ ÈÇÚÊÈÇÑåÇ ÊÚÈíÑÇ Úä ÇáÇãÊËÇá ááå¡ Ãæ Úáì ãÓÊæì ÇáßíÝíɺ ÝÇáãÓáãæä áíÓæÇ -Ýí äÙÑå- ãÖØÑíä Çáíæã áÃÏÇÁ ÇáÕáÇÉ Úáì ÇáäÍæ ÇáÐí ÚÑÝ ÃíÇã ÇáäÈí!¡ íÞæá ÇáÔÑÝí Ýí ßÊÇÈå "ÇáÅÓáÇã Èíä ÇáÑÓÇáÉ æÇáÊÇÑíÎ": "Çáãåã Ãä ÇáäÈí ßÇä íÄÏí ÕáÇÊå Úáì äÍæ ãÚíä¡ ÝßÇä ÇáãÓáãæä íÞÊÏæä Èå¡ ÅáÇ Ãä Ðáß áÇ íÚäí Ãä ÇáãÓáãíä ãÖØÑæä Ýí ßá ÇáÃãÇßä æÇáÙÑæÝ æÇáÃÒãäÉ ááÇáÊÒÇã ÈåÇ Úáì äÝÓ ÇáäÍæ".
æåÐÇ íÚäí Ãä ÇáØÞæÓíÉ æÔßáåÇ áíÓÊ ãÝÑæÖÉ ãä ÞÈá Çááå æÅäãÇ åí ØÞæÓíÉ ÇÈÊÏÚåÇ ÇáäÈí áäÝÓå¡ æáÓäÇ Ýí ÍÇÌÉ Åáì ÈíÇä ÊåÇÝÊ åÐǺ ÝÇáãÓáã ãåãÇ ÈáÛÊ ÈÓÇØÊå íÏÑß ÃåÏÇÝ ãËá Êáß ÇáÏÚÇæì¡ ÝáÇ ÚÞíÏÉ ÅÐäº áÃä ÇáÃÏíÇä-ÚäÏå- ÃÎáÇÞ¡ Ëã íØÚä ÇáÔÑíÚÉ ÈÅÓÞÇØ ÇáÊßÇáíÝ.
ÒÍÒÍÉ ÇáíÞíä!
íäÙÑ ÇáÔÑÝí Åáì ÇáãÚÇÑß ÇáÊí ÎÇÖåÇ ÇáãÓáãæä ÇáÃæÇÆá ßÖÑæÑÉ ÊÇÑíÎíÉ ÇÞÊÖÊåÇ ÑÛÈÉ ãÍãÏ æÃÕÍÇÈå Ýí ÊæØíÏ ÃÑßÇä ãáßåã ÔÃäåã Ýí Ðáß ÔÃä ÓÇÆÑ ÇáÅãÈÑÇØæÑíÇÊ ÇáÞÏíãÉ¡ æåæ íáÊãÓ áåã Ýí Ðáß ÇáÚÐѺ ÝÞÏ ßÇäÊ åÐå ÖÑæÑÉ Ýí ÓÈíá ÅÑåÇÈ ÎÕæãåã ãä ÃÕÍÇÈ ÇáÏíÇäÇÊ ÇáÃÎÑì ßÇáíåæÏ æÇáäÕÇÑì.
áÐáß äÌÏ ÇáÔÑÝí íÎÕÕ ÝÕáÇ Ýí ßÊÇÈå "ÇáÅÓáÇã Èíä ÇáÑÓÇáÉ æÇáÊÇÑíÎ"¡ íÓãíå "ãÃÓÓÉ ÇáÏíä" íÊäÇæá Ýíå ÇáÅÓáÇã ßÍÑßÉ ÊÇÑíÎíÉ ÎÖÚÊ áÔÑæØ ÚÕÑåÇ æãÊäÇÞÖÇÊå¡ æÝÞÏÊ Ýí ÓÈíá ÇáÊßíÝ ãÚ Êáß ÇáÔÑæØ ÈÚÖÇ ãä ãÈÇÏÆåÇ¡ æÞÏ Êã ÇáÝÞÏÇä ãä ÎáÇá ÊÛáíÈ ÊÃæíá æÇÍÏ ÇÚÊãÏå ãÄÓÓæ ÇáÏíä ãÊãËáíä Ýí ÇáÌíá ÇáÃæá ÚäÏãÇ ÑÃæå ÃßËÑ ãäÇÓÈÉ áÙÑæÝ ÚÕÑåã¡ æÅÐÇ ßÇäÊ åÐå ÇáÔÑæØ: "ÇáÐåäíÉ¡ æÇáÒãÇä¡ æÇáãßÇä¡ æÇáÇÌÊãÇÚ¡ æÇáÇÞÊÕÇÏ¡ æÇáÓíÇÓÉ" ÞÏ ÊÛíÑÊ ÝíÌÈ ãä Ëã Ãä íÊÛíÑ ÇáÊÃæíá ÈÇáÊÈÚíÉ¡ Ãæ Úáì ÇáÃÞá ÅÏÎÇá ÈÚÖ ÇáÊÚÏíáÇÊ ÇáÖÑæÑíÉ áßí íãßä áåÐÇ ÇáãÓáã Ãä íÊÕÇáÍ ãÚ ÇáÍÏÇËÉ.
æÅÐÇ ãÇ ÊãÍÕäÇ ÇáÊÃæíá ÇáÐí íÑÊÖíå ÇáÔÑÝí æíÑÇå ÃßËÑ ãáÇÁãÉ ááæÇÞÚ ÝÓäÌÏå ÏíäÇ íæÇÒí ÊãÇãÇ ÝßÑÉ ÇáÛÑÈ ÇáÚáãÇäí Úä ãÝåæã ÇáÃÏíÇä¡ Ýãä ÇáæÇÖÍ Ãä ÇáÔÑÝí íÑíÏ Ãä ÊäÓáÎ ÇáÃãÉ ÈÃÓÑåÇ ãä åÐÇ ÇáÏíä¡ íÞæá ÇáÔÑÝí: "Åä ÇáÅÓáÇã áã íÔÐ Úä ÓÇÆÑ ÇáÃÏíÇä æÇáãÚÊÞÏÇÊ¡ ãä ÍíË ÎÖæÚ ÇáÑÓÇáÉ ÇáÊí ÇäÈäì ÚáíåÇ áãÞÊÖíÇÊ ÇáÊäÙíã æÇáãÃÓÓɺ ÝÇáãÈÇÏÆ ÇáÊí ÌÇÁ ÈåÇ ÇáÅÓáÇã áÇ íãßä Ãä ÊÊÌÓÏ Ýí ÇáÊÇÑíÎ Ïæä Ãä ÊãÑ ÈåÐå ÇáãÞÊÖíÇÊ¡ æÇáãÃÓÓÉ ÅäãÇ åí ÇáÇäÊÞÇá ãä ÇáäÙÑíÉ Åáì ÇáÊØÈíÞ¡ æÝí åÐÇ ÇáÇäÊÞÇá áÇÈÏ Ãä ÊÝÊÞÏ åÐå ÇáãÈÇÏÆ áäÕíÈ Þá Ãæ ßËÑ ãä ØÇÞÊåÇ¡ æãä ÇßÊÓÇÈ ÎÕæÕíÇÊ íãáíåÇ ÇáæÇÞÚ Èßá ÊÔÚÈÇÊå æÊäÇÞÖÇÊå".
ÝÇáÔÑÝí íÍÇæá ÇáÊäÙíÑ ááÚáãÇäíÉ ÇáÛÑÈíÉ Ýí ÈáÇÏ ÇáÅÓáÇã¡ ãÓÊÝíÏÇ ãä ÇáÊÌÑÈÉ ÇáÛÑÈíÉ Ýí ÇáÇäÊÞÇá ãä ÇáäÙÇã ÇáßåäæÊí ÇáÛÑÈí ÅÈÇä ÇáÚÕæÑ ÇáæÓØì ÇáãÓíÍíÉ Åáì ÚÕÑ ÇáÃäæÇÑ¡ æáßä ÇáÚÞÈÉ ÇáÊí ÊÞÝ Ýí æÌå åÄáÇÁ æÊõÐåÈ ÌåæÏåã åÈÇÁ åí æÌæÏ äÕ æÇÍÏ ÑÕíä áÇ íÃÊíå ÇáÈÇØá ãä Èíä íÏíå æáÇ ãä ÎáÝå¡ íãßä ááãÓáãíä Ãä íÊÝÞæÇ Úáíå ßáãÇ ÇÎÊáÝæÇ¡ æåæ "ÇáÞÑÂä ÇáßÑíã"¡ áÐáß íäØáÞ åÄáÇÁ ÇáÍÏÇËíæä Ýí ÇáÛÇáÈ ãä ãÍÇæáÉ ÒÍÒÍÉ ÇáíÞíä ÇáãáÇÒã áÅíãÇä ÇáãÓáãíä ÈãÕÏÇÞíÉ åÐÇ ÇáäÕ¡ æÇáÔÑÝí äÝÓå íÕÑÍ ÈÃä ÌæåÑ ÇáÇÎÊáÇÝ Èíä ÇáÅÓáÇã æÈíä ÇáÏíÇäÇÊ ÇáÃÎÑì åæ æÌæÏ äÕ æÇÍÏ ááãÓáãíä íÞÚ Úáíå ÇÊÝÇÞ ÊÇã.
æÅÐÇ ßÇä ÇÝÊÞÇÑ ÇáÛÑÈ ÇáãÓíÍí áãËá åÐÇ ÇáäÕ ÇáæÇÍÏ -æÅäãÇ ßÇäÊ åäÇß ÃäÇÌíá ãÊÚÏÏÉ ÊÎÊáÝ ÝíãÇ ÈíäåÇ áÍÏ ÇáÊÚÇÑÖ Íæá ÇáãÓÇÆá ÇáÚÞÇÆÏíÉ ÇáßÈÑì ßÃáæåíÉ ÇáãÓíÍ¡ æÞÖíÉ ÇáÕáÈ- åæ ãÇ Óåá ãåãÉ ÝáÇÓÝÉ ÇáÊäæíÑ ÇáÛÑÈííä æÇáãÈÔÑíä ÈÇáÚáãÇäíÉ¡ ÝÅä æÌæÏ ÇáÞÑÂä åæ ãÇ íÌÚá ãåãÉ äÙÑÇÆåã ÇáÚáãÇäííä Ýí ÈáÇÏ ÇáÅÓáÇã ÃãÑÇ ÈÇáÛ ÇáÕÚæÈÉ¡ æáÚá ÇáãÚÖáÉ ÇáßÈÑì ÇáÊí íæÇÌååÇ ÇáÚÞáÇäíæä ÇáÚÑÈ -Ãæ ÇáÊäæíÑíæä- åæ Ãäåã ÂãäæÇ ÈãÑÇÍá ÊØæÑ ÇáÍÖÇÑÉ ÇáÛÑÈíÉ ãä ÇáÚÕæÑ ÇáæÓØì ÇáãÙáãÉ Åáì ÇáÍÖÇÑÉ ÇáÊí íäÚã Ýí ÙáÇáåÇ ÇáÛÑÈ ÇáÂä ßÖÑæÑÉ¡ Ãæ åí ãä ÞÈíá ÇáÍÊãíÉ ÇáÊÇÑíÎíÉ¡ ÝáÇÈÏ áÃí ÃãÉ Ãä ÊãÑ ÈÇáãÑÇÍá äÝÓåÇ áßí ÊÕá Åáì ãÇ æÕáæÇ Åáíå.
ÈÇÍË Ýí ÇáÝáÓÝÉ ÇáÅÓáÇãíÉ


text:
Boæo
Boæo (pr. /'bwɛ:u/ - primma do '400 bairo, primma de l'800 boæro, da-o latin baiŭlus "portao", quindi "rezente") ò, inte 'na forma ciu toscanizante, balivo (a so votta da-o fr. ant. bailif, da-o latin baiulivus, sempre da baiŭlus) - tipo de fonçionaio ò pubbrico ófiçiâ con varrie atribuçioin i aotoritæ, prezente, specce inti seccoli passæ, in despægi paixi d'Œüropa. L'ofiççio e a dignitæ do boæo a l'è a boiia (pr. /'bwija/ - ciu antigamente bairia, dapœu boeiría e doppo boiría; latin tardo bailia).
FrançaModìfica
I boæi (baillis) de l'aministraçion françeize fun introduti da-o Feipo Aogusto inta grande riforma ch'o feççe fra o 1180 e o 1190, quand'o divize o so teritoio in esteize circoscriçioin dite "gren boiie" (fr. baillages, saiv'à dî "boiiæghi"), a cappo de quæ o poze di so ófiçiæ dotæ di ciu vasti poei aministrativi e giudiçiai. Questi ean o strumento ciu sado do poei regio ch'o s'erzeiva d'ato i continnoi dissensci fra i comun, a-i quæ i re françeixi aivan acordao larghe franchixe, e i segnoî fœüdæ, che çercavan de riacattâ i poei perdui. Questi gren boæi, nominæ e revocæ da-o re, da-o quæ riçeveivan un stipendio, s'atrovavan inte provinçe settentrionæ da França e corispondeivan a-i senescarchi da França meridionâ; assæ fito questi ótègnan da-o re no soltanto o governo di teritoi sogetti direttameme a-a Coroña, ma ascì a sorvegiança di gren fœüdi. O gran boæo o l'exerçitava ogni specce de poei in nomme do re, o convocava e o l'organizzava o contingente militâ, o l'aministrava i proventi reggi, o mantegniva l'orde e o l'exerçitava l'ata giurisdiçion. No se deve però confonde i gren boæi co-i boæi ordenai a liatri sottoposti; questi urtimi ean giuddiçi d'orde infeiô, che rendeivan giustiççia a-e persoñe non nobbile: corispondeivan insomma a-i prevosti e a-i viguiers da França meridionâ.
L'aotoritæ di gren boæi e di senescarchi a s'andò amermando a partî da-o sec. XIV. Se ghe levò de man in man l'aministraçion finançiaia primma, i poei giudiçiai ciu tardi. Da-o Françesco I in avanti, no ebban ciu manco o comando di contingenti militæ provinçæ, e e so atribuçioin vègnan soo che ónoâie. E boiie, inteize comme teritoio, conservon de l'importança pe l'eleçion di deputæ di stati generæ, zachè vègnan a constitoî e circoscriçioin elettoæ.
Da-a rente a-i gren boæi e a-i boæi so sottoposti de circoscriçioin ordenaie, gh'ea ascì i boæi de circoscriçioin speciæ constituie in relaçion a di privileggi speciæ: coscì o boæo do palaççio, o boæo do darsenâ, ecc.
SavoiaModìfica
Inti stati sott'a-o dominnio da cazadda di Savoia, à sumeggiança di gren boæi françeixi, gh'ea di boæi che goernavan e provinçe. Inte constituçioin de l'Amedeo VIII ducca de Savoia, e so atribuçioin son quelle de presezze a-i armamenti e comandâ i contingenti provinçæ, tegnî in bon assetto e fortificaçioin, mantegnî a paxe, curâ stradde e ponti, vigilâ a conduta di castellen e aministrâ a giustiççia.
Itallia meridionâModìfica
Do pâo, pi œuvia di Normanni se constitoì inte l'Itallia meridionâ di boæi (baiuli) into regno de Siçillia, ófiçiæ reggi ch'ean a cappo de çittæ e di so teritoi. O so poei o se mantègne longotempo, nonostante i tentativi de çittæ de sotrâse a-o so giurisdiçion e de constitoîse in corpi aotonnomi.
O Federigo II de Svevia, temendo che ste tendençe de çittæ do regnum Siciliæ poêsan condue a quella mæxima anarchia che-o desguggimento de libertæ comunæ aivan produta inte l'Itallia settentrionâ e centrâ, o sostègne o poei di boæi e o proibì quásesǽ nommina de consoi ò poistæ elettivi inte çittæ meridionæ. L'œuvia do grande imperatô a l'ebbe di feliçi rizurtæ: l'Itallia meridionâ a se mantègne de fæto unia inti regni de Siçilia e de Nappoli. Doppo o Vespro Siçilian i re aragoneixi into primmo de sti stati, i angioin into segondo, elargin di privileggi d'aotonomia a tante çittæ, coscì che queste poettan nominâ di magistrati proppi, denominæ "zuæ", ma o so poei o fu de reggola soltanto aministrativo e o poei giudiçiaio o l'arestò inte moen do boæo reggio. Soo che into sec. XV o boæo ascì o vègne elettivo.
Repubbrica de VeneççiaModìfica
A inmitaçion de sti boæi de l'Occidente, ghe fu inte l'Oriente di boæi che governavan e colonnie veneçiañe inte l'impêo bizantin (e ciu tardi into stato ottoman).
A Costantinoppoli o boæo (bailo) veneçian o l'abitava inte 'na caza concessaghe da l'imperatô, co-o tratao concruzo fra lê e a Segnoiia de Veneççia into 1277; o g'aiva da tegnî delongo a dispoxiçion di mercanti veneçien vintiçinque caze scitoæ longo o Corno d'Óo, e o presezeiva a-a colonnia veneçiaña, segge comme zuxe, che comme aministratô di redditi che-a repubbrica a g'aiva inta capitâ. A-o mæximo tempo o l'ea ambasciao de Veneççia presso l'impiao bizantin e o doveiva difende segge i interesci da repubbrica, segge quelli di mercanti nanti a corte. O boæo o l'ea nominao da-o duxe sciu delibiaçion do senato veneçian, e e so fonçioin duavan doi anni. O g'aiva di privileggi scingolariscimi inte l'etæ bizantiña: fra l'atro quello di cáçǽ de porpoa, ónô riservao a l'imperatô e a pochi âti dignitai.
Di atri boæi veneçien s'atrovavan inti prinçipæ porti de l'impêo bizantin, e se mantègnan ascì sotta a dominaçion turca. Quello rescidente a Costantinoppoli o conservò boña parte di privileggi ch'o l'aiva ótegnûo da-i impioei bizantin: comme-o drito giurisdiçionâ e o drito de scœuve de tasce speciale in sce-e nave veneçiañe che exerçitavan o traffego.
Orde de MâtaModìfica
Particolâ importança g'ha da pœu i boæi (balì) de l'orde de Mâta. Se distingueiva, pe scin che l'orde o possedette l'izoa de Mâta, i boæi conventoæ e i boæi capitolæ. I primmi sezeivan inte l'izoa e ean a cappo de "œutto lengue" de l'orde; ascisteivan o gran meistro into governo e a so prezença a l'ea necessaia pe rende vallide e delibiaçioin do conseggio sorvan. I boæi capitolæ invece ean di dignitai de l'orde che no sezeivan a Mâta e stavan a cappo di organizzaçioin de l'orde mæximo inte despæge provinçe d'Œüropa: tâ o gran uspiagêo da lengua d'Itallia, o gran boæo da lengua de Germannia, o gran cançelê da lengua de Castiggia, ecc. Da-a rente a questi gh'ea da pœu di boæi de graççia, che no vegnivan eletti, comme i precedenti, da-o capittolo generâ de l'orde, ma da-o conseggio, ò pù da-o gran meistro, ò ascì da-o sommo ponteffiçe.
O tittolo de balì de l'orde de Mâta ancœudì o g'ha 'n valô escluxivamente ónoífico.
Atri scignificæModìfica
- Inti bastimenti de legno i boæi en quelli travi che conligan e tegnan insemme i doi fianchi do barco e sostegnan a coverta (sempre da-o latin baiulus "rezente").
CoixitæModìfica
- Co-a mæxima etimologia, in toscan, o balio e a balia en o tatta e a mamma, sempre pe via do so rollo de sostegno, inte sto caxo, di figiœu.
BibliografîaModìfica
- (FR) Q. Glasson, Histoire du droit et des institutions politiques de la France, 1888.
- (IT) Antonio Pertile, Storia del diritto italiano, 2ª ed., Unione tipografica-editrice, 1898.
- (IT) Luigi Genuardi, Terre comuni e usi civici in Sicilia prima dell'abolizione della feudalità, Romma, Scuola Tip, 1911.
- (FR) C. Diehl, Études Byzantines, 1905.
- (IT) Pier Silverio Leicht, Enciclopedia Italiana di scienze, lettere ed arti, Romma, Istituto Treccani, 1930.
Atri progettiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce boæo


text:
Miâge de Zêna
O traciòu de “Mûage de Zêna”, segge a dî i divèrsci percorsci che se són segoî inte secoli consentan ancheu de ricòstruî quella ch'a l'è stæta a Zêna do pasòu e de riconosce a dinamicitæ ò a staticitæ d'espansción in baze a-e diverse sitoaçioìn che a comunitæ zenéize a s'è trovâ da maniman a afrontâ e dovéi risòlve.
Inta séu longa stöia[1], a çitæ câo de léugo da Liguria a s'è deutâ de sètte çente de mûage a-o contròllo de quæ són stæte creæ robùste fortificaçioìn
De spesso a costroçión da çenta de difeiza a l'à sfrutòu, pe raxoìn pratiche ò logistiche, de strotûe precedenti, utilizando ascì di tòcchi de l'existente acquedûto.
A nascita da çitæ de Zêna a se peu datâ fra o VII e o V secolo a.C. Inte quest'epoca o l'existeiva 'n centro forticòu picin in sciâ çimma da colinn-a ciamâ ancheu do Castello, o nomme do quæ o porieva êse ricondûto a-o "Castellum" ("Castelâ") ligure, pòsto do rifûgio de-e popolasioìn d'in gîo.
Za into 640 d. C. se gh'à e prìmme notìçie do fæto che Zêna a gh'avéiva 'na çénta de miâge; perché inte quel'ànno o Rotari o l'intra in çitæ co-o sò ezèrcito e o e càccia zu... perciò dovéivan êsighe. Ste miâge chi êan stæte costruîe in época româna (ànno 203) fòscia da quéllo pretô Spurio ch'o l'avéiva rifæto a çitæ dòppo chò-u Magone o l'avéiva mìsso Zêna a fêro e fêugo. Ma 'na cösa a l'é segûa: nisciùn o conósce a dæta da costruçión de prìmme miâge.
L'oppidum preroman e l'epoca romann-a[modìfica | modìfica wikitèsto]
A feliçe poxisión, dominante a còsta e i divèrsci acòsti, a n'à consentîo o svilùppo, con o stansiamento de colònie, pe o ciù de etrùschi di quæ i abitanti do pòsto àn inpreizo uzanse e tecnologîe. Graçie a-o ritrovamento de resti de mûage che péuan êse datæ a-o V secolo a.C., se prezùmme che a çenta de mûage a l'anesse da-a zöna d’in gîo a-o convento de Santa Maria do Castello a-a gêxa de San Silvestro, fòscia riconoscibile inte l'ovale disegnòu da-o caroggio da Santa Croxe, ciassa San Silvestro, via de Mascheronn-a.
De particolare rilevansa sotta l'aspètto archeològico a l'è a zöna sotta a Santa Maria de Graçie a Nêua, dove inti anni novanta, o l'é stæto realizòu l'auditorium paganinian-câ de Nicolò Paganin. A zöna a presenta 'na spessa e conpleta stratificaçión ch'a parte da 'na mûagia de epoca preromann-a, costituîo da de prîe misse a secco de d'âto a 'na gròssa prîa, a mûage de epoca romann-a, longobarda, medievale e rinascimentale. Inta tôre di Embriachi se individoa parte do pòsto ch'o l'à òspitòu a fortessa do Castelâ, da maniman adêuviòu e manezòu torna inti secoli.
Zêna, ligâ a Romma e inquadrâ comme foedus æquu inta politica internaçionale romann-a, a l'è stæta destrûta into 205 a.C. da-o generale Magón Barca, fræ do Anibale Barca. O pròconsole Spurio Lucresio Triçipitin a n'ò ordinòu imediatamente a ricòstrusión. Pâ bonn-a a teorîa ch'a l'individoa inte quèlla parte do centro stòrico òrganizâ pe linie òrtogonali, l'antiga Genua romann-, con i séu limiti conpréixi fra via di giustiniæn, via Filippo Turati, a montâ di polaieu e a colinn-a do Castello.
E l'è probabile, se no segûo, che anche questa nêuva Zêna, quæxi contrapòsta a l'antigo oppidum, a foîse contornâ da mûage e diféiza da fortificaçioìn che, montando scinn-a a l'atoale pòrta Soprann-a, gjâvan d'in gîo a-a cheulia de Sarzan, o nomme do quæ se credde o pòsse vegnî da Arx Iani (Prîa do Giano), costezando l'insenatûa naturale do Portus Ian, insabiâ e òcupâ inte e epoche sucesive da-o quartê da Mænn-a, demolîo inti decenni pasæ. Âtre avertûe son stæte ipotizæ inti pressi da ciassa de San Zòrzo. A-o limite do Mandracium (o Mandraccio, ocupòu a-a giornâ d'anchéu da ciassa Cavour) e into træto sucesivo fra quèsta e pòrta Soprann-a e, dòppo, inta pòrta a-o mâ in corispondenza do Portus Iani ipotizòu.
I secoli scûi[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'existensa de 'na çenta de difeiza inti secoli che vàn da-a chéita de l'inpero roman d'Oçidente a-o IX-X secolo a no l'è stæta atestâ ni acertâ, sciben ch'a se pòsse prezumme a-a luxe de l'inportansa che o presidio o l'aveiva – inscio ciàn puramente strategico – inte divèrse dominaçioìn do periodo.
A çenta de Mûage Carolingia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Unn-a Nêua çenta a dev'êse stæta realizâ inte l'epoca carolingia: a dætala inte quésto periodo ansiché into sucesivo X secolo o l'è stæto o Ennio Poleggi, in sciâ bâze de seu ricèrche. Questa çénta de mûage, ch'a definiva a çitæ in sciô scazze do primmo milenio, a l'escludeiva a zòna do Borgo (l'abitòu d'in gîo a-a Madænn-a e a-a primma Catedrale de Zêna, a Gexa de San Scî o di dozze Apòstoli)
O periodo de costruçión ciù probabile o va da-o 848 a-o 889 con, comme dîto o contribûto finançiâio di Carolingi. E mûage êan deutæ de quattro pòrte (pòrta de San Pê, de Sèravalle, Castri e Friolente), e conprendeivan 'na superfice de ciù ò meno 20 ètari[2].
E pòrte da çenta do IX secolo[modìfica | modìfica wikitèsto]
Pòrta de San Pê: a l'êa a pòrta prinçipâ pe-o ponente. A s'atrovava da-arente a-a gêxa de San Pê in Banchi (òrientâ divèrsamente che òua, ricostruîa quésta urtima into tardo çinqueçento). A seu strutûa a coincideiva con quélla de l'atoale archivòrto ch'o særa a via de San Pê a l'altessa da ciassa de çinque lampadi. A gêxa de San Pê a l'êa dîta San Pê da pòrta. De chi a l'intrava in çitæ a via Postumia
Gh'êan da pêu a Pòrta de Særavalle, missa d’arente a-a catedrale de San Loenso dove anchéu gh'è l'archivio de stato, l'antiga Pòrta Superana (anchéu Pòrta Soprann-a) ricostuîa into 1154-1164 con a çenta do Barbarossa, ch'a deve o séu nomme a-a poxisión ciu ærta inscia chéulia de Sant'Andrea dove a s'atrovava, e dove gh'êa l'omonimo monasteio a-o quæ se deve ascì l'âtro nomme con o quæ a pòrta a l'êa conosciûa in antigo. Infin a Pòrta do Castello, inta zòna de Sarzan-Santa Crôxe, vixìn a-a gêxa de Santa Crôxe (ofiçiâ into XII secolo da-a comunitæ di lucheixi prezenti a Zêna).
L'abitòu seròu inta çenta do IX secolo[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'abitòu, seròu fra o miggio (in mezûe romann-e) de mûage e a linia da còsta o l'êa coscì de poc'asæ vintidoi etari. O traciòu, partindo da-a Riva, a sud do Palaçio de San Zòrzo, ciu ò meno dove ancheu a sciòrte a staçión da metropolitann-a omònima, o traciava 'na linia drîta ch'a zontava a pòrta de ciassa de çinque lampadi e quélla de Særavalle (dove gh'è l'archivio de stato).
Corindo scinn-a a l'inbocco de via Dante a disegnava 'na longa curva che, con a porta Soprann-a a se coneteiva a'n træto de mûage poc'asæ corispondente a quéllo ch'o l’existe ancó òua, scinn-a a-o rión do Castello e l'omònima pòrta.
A l'arestava escuza da-a çitæ meuâ a somitæ do còlle de Sant'Andrea. Dove e mûage corivan pòco sotta a-a seu cresta. Questo perché a l'êa a zòna, scinn-a da i tenpi preromani, da necròpoli. L'aria çimiteiâ de Zêna a s'alongava d'alantô pe-o percorso de sciortîa a Levante (via Aurelia), de da-a cheulia de Sant'Andrea (resti de tonbe de l'antichitæ rinvegnûi da-o sccianâ da zòna into 1900-1904 son ancheu riconposti into muzeo de archeòlogia de Pêgi), scinn-a a l'iniçio de l'atoale via San Vinçenso.
Âtra aria estèrna a-e mûage a l'êa quélla do Borgo, scitoòu d'in gîo a-a Gêxa de San Scî, primma catedrale de Zêna (avanti a-a scelta de San Loenso into X secolo) a l’incomenso do caroggio da Madænn-a.
E mûage do Barbarossa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Into 1155 o s’è réizo necesâio l'anpliamento da çenta de difeiza verso o nòrd-òvest scinn-a a conprende quélla de e træ entitæ teritoriâli, Castrum - Civitas - Burgus, ch'a l'êa arestâ a-o de fêua do gîo de difeize roman e èrto medievale: o Borgo.
Questa Tèrsa çénta a l'êa dîta do Barbaróssa. O Barbaróssa o no gh'àiva l'intençión de sotométte Zêna, ànsci o a voéiva sò amîga e, pe dimostrâlo, co-a Donatio Federici o ghe dâva l'aotoritæ in sce tùtta a Ligùria. Quésta a protezêva 'na superfìcce de 550.000 mêtri quadrâti. Sto nêuvo tòcco de miâge o s'alongâva da-a Pòrta Soprànn-a scìnn-a a-a Pòrta de Murtiòu e a-o Portéllo de Fontànn-e Mòuxe. Da lî scìnn-a a-o Castelétto pe dòppo chinâ scìnn-a a-a Pòrta di Vàcca.
Ciù precizamente, queste mûage do XII secolo partivan da-a gêxa da Santa Crôxe, a gêxa da comunitæ di luchéixia de Zêna comme rizùlta da n'atto do 1128, ch'a s'atrovava in Sarzan, d'arente a-o Castello. O circoîto de mûage o lasciava pèrde o versante a mâ da chéulia de Sarzan che pe o straciongio in sciô mâ o no l'aiva de bezeugno de âtre fortificaçioìn.
E mûage, coscì, incomensavan de da-o portèllo dîto de Santa crôxe, de d'âto a n'incuniâse do mâ a straciongio che o limitava o lato meridionale da ciassa de Sarzan, straciongio varcòu, da pèu, da-e mûage do çinqueçento con doî imensci archi a sèsto acûto. De de chi, a diferensa de-e mûage precedenti che tagiavan quæxi a meitæ l'atoale ciassa de Sarzan, queste mûage a çenzeivan do tùtto, includindo into seu percorso a gêxa romanica de san Sarvòu, di Agostiniæn (ricostuîa into Seiçento).
Pasavan inscio rétro de l'atoale via da Chéulia, dove di tòcchi arèstan tut'òua, in via de mûagette e into caroggio seròu de San Sarvòu. Inte quésta zöna e mûage son stæ adêuviæ, scinn-a da o XIV secolo, comme sostegno pe-e câza popolari - costuîe a redòsso - da via da Chéulia e de Canpopizan.
Da-o retro da via da Chéulia (pe a via de Mûagette ch’a ne segna o percorso de cormo), arivan a-a - le ascì ancon òua existente - Pòrta Soprann-a, dîta ascì pòrta de Sant’Andrea, de l’omònima gêxa ch’a l’êa poxiçionâ vixin a-a pòrta e ch’a dava o nomme a quélla chéulia. De fæti a ciassa a l’è ciamâ Cian de Sant'Andrea. A coincideiva, fra l’âtro, con a precedente pòrta de Sant’Andrea de mûage carolinge.
A Pòrta Soprann-a, ch'a l'êa stæta comme âtre pòrte inclûza da l'ediliçia sucesiva, a l'è stæta liberâ da-e câze arenbæ a partî da o 1892, con 'na serie de restaori aviæ da l'architetto Alfredo d'Andrade e prosegoî dòppo a seu mòrte scinn-a a-a liberaçión da tôre meridionale, avegnûa into 1935.
Da-a Porta Soprann-a a nêuva çenta de mûage a l'anpliava notevolmente a porçión de çitæ sèrâ, respêto a quélla precedente. Da questo ponto a se prolongava pe 2,4 km, serando drento de lê un teritöio de 55 etari.
Giàndo d'in gîo a-a gêxa de Sant'Andrea, ciu ò meno a l'altessa da banca d'Italia inta ciassa Dante d'anchéu, e mûage curvavan verso setentrión, tagiando e arie atoali do palasio de pòste, pasando a 'na quòta molto ciu ærta do cian da stradda che gh'è òua di pòrtegi de pòste e co palasio da Borsa; de de chi cegando insce n'angolo rètto, chinavan inta zòna nòrd orientale de l'atoale ciassa De Ferrari, costezando l'antigo convento da gêxa de San Domenego (dove anchéu gh'è l'Academia Ligustica de Bella Arte), con a Tôre Friolente e, atacòu, o Portéllo de Sant'Egidio (nomme pigiòu da-a gêxa ch'a l'êa apenn-a a-o de fêua de-e mûage, inte quèlla che anchéu a l'è via Ettore Vernazza).
A tôre Friolente, missa a difèiza de quèsto ingresso, a l'êa stæta incluza inte câze costruîe sucesivamente e a-a fin demolîa con a chèulia vixinn-a e l'anpliamento de ciassa De Ferrari dòppo o 1892: a l'aveiva a cianta a færo de cavallo come e âtre tôre de pòrte da çitæ (Pòrta Soprann-a, Pòrta Òria, Pòrta di Vacca). O portéllo de Sant'Egidio, da vixin, o l'êa stæto demolîo con l'avertûa da Stradda Giulia into seiçento, quande pe dovèi arvî quésta néuva vîa s'êa dovûo scavâ 'n pasaggio inta cresta ch'a l'univa e chéulie de Picaprîa e de Sant'Andrea.
Da-o momento che insce de lé o corîva l'Acquedûto civico, ch'o déuviava tutto o percorso de mûage, o portéllo o l'êa stæto sostitoîo da l'arcâ de sostegno ch'a scavarcava i doî muagioìn de sostegno de chéulie tagiæ. Quel'arco o l'è vixibile inta stanpa da Stradda Giulia de l'Antonio Giolfi (fin do XVIII secolo) e o corîva inscio confin do convento de San Domenego: vèu dî ch'o s'atrovava pocasæ a l'altessa da meitæ da faciâ do palasio de l'Academia, quest'ûrtimo costrûio inscio progetto do Carlo Barabin into 1835 inscia sede do convento da gêxa de San Domenego tòsto deruòu.
De chi, razonto a chéulia de Picaprîa, o circoìto de mûage o recegava dòppo un breviscimo træto drîto e a unn-a curvatû piciniscima, degnando o confin do convento de San Cônban, divegnûo Ospiâ di Incurabili, ch'o l'arestava a-o de féua, e o razonzéiva a Pòrta Òuria ("Porta Aurea") da-a quæ o l'à pigiòu o nomme o sestê de Portöia inscia chéulia de Picaprîa.
A Pòrta Òuria, le ascì con doe tôre co-a ciantaa færo de cavallo, mosæ into XVIII secolo, a vegnîva deruâ do tutto inti primmi anni '60, con a realizasión do néuvo quarté. Da-a Pòrta Òuria, pasando de sicanco a-o lato do caroggio di Suchælo, pe'n tòcco semiregolare verso nòrd, a l'arivava a l'Acaséua, a-a Pòrt do mortiòu ch'a l'includeiva a l'interno a gêxa e o convento de santa Catènn-a a-a fin da montâ omònima inte l'atoale largo Eros lanfranco, in faccia a-a prefetûa (palasio Spinola).
Chi ascì, unn-a vòtta demolîo o portèllo che chi o s'arviva, quésto træto o l'è stæto sostitoîo da l'arcâ èrtiscima de l'acquedûto, scìmile a quélla vixin a-o varco arente San Doménego. Quel'arco o l'è stæto deruòu con l'avertûa do segondo tòcco de via Assarotti ò via Romma, con a realizasión de Galerîa Mazin.
De de chi, senpre verso nòrd, a l'atraversava a zöna derê, dôve òua gh'è o parco da Vilétta Dineigro; a-o séu centro, into ponto ciù elevòu, gh'êa a tôre de Locoi, da-a quæ a se determinava 'na devisión verso a zöna derê a ciassa de Fontann-e Marôze e-o portéllo a-o quæ se deve o nomme de l'atoale ciassa fra e galerîe Bixio e Garibaldi.
A tôre de Locoi, inglobâ inte urtime mûage medievali, a l'è stæta a-a fin demolîa pe dâ spasio a-o bastión omònimo de-e mûage do çinqueçento, quet'urtimo mòdificòu, da péu, da-a realizasión da Viletta Dineigro do Gian Carlo Dineigro. A parte do Portéllo ch'a serâva verso a çitæ a valetta do riâ de Sant'Anna, d'arente a-e Fontann-e Âmoze (Fontann-e Marôze), inglobâ inte mûage do çinqueçento, a l'è stæta conpletamente stravòlta da l'avertûa de galerîe inti anni trenta do neuveçento.
Un gîo ciù ò meno paralelo a-a linia de còsta, sciù per zù longo o traciòu da montâ de San Gêumo dove a l'incroxo da montâ da Toretta s'atrovava a tôre de Casteletto. Da péu zù pe 'na linia a ponente da montâ a-a sccianâ do Casteletto e paralela a lé scinn-a a-a zöna da Zecca, segoendo o persorso largo da Zecca – via Bensa – ciassa da Nonsiâ, interotte da-o Portèllo de Pastoressa e, ciù avanti, a-o sbocco de via Lomelin, da-a Tôre Regia e da-a Pòrta de sant'Agnéize, e mûage zonzeivan a l'angolo con via de fontann-e a-a Tôre e Posterla de Santa Sabinn-a (da-a gêxa omònima).
O træto terminale longo via de Fontann-e o l'arivâva a-a còsta finindo inta pòrta di Vacca ò de Santa Fedde, da o nomme da gêxa templare ch'a sòrge da quélle parte.
A costrosión da çenta a l'è duâ diversci anni, scinn-a a-o 1163, ma e condisioìn de politica internasionale, in particolare con l'inperòu Federigo Barbarossa, àn determinòu n'acelerasión, comme o testimònia o Cafaro (Cafaro do Rustego de Caschifelón) e inte apenn-a çinquantetrei giorni un incredibile sfòrso de tùtta a popolasión o l'à réizo poscibile de portâ a tèrmine e òpere ancon no finîe.
E træ pòrte prinçipæ són stæte costruîe con caratere monumentale, con ærte tôre laterali semicircolari. Doe de lô son arivæ scinn-a anchéu: Pòrta Soprann-a e Pòrta di Vacca, mentre l'âtra, a Pòrta Òuria, a l'è stæta distrûta inta segonda meitæ do XX secolo, inti travaggi de missa apòsto da chéulia de Picaprîa.
E çénte sucescîve[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inte l'ànno 1276 vêgne costruîa a Quàrta çénta (covertûa, 620.000 mêtri quadrâti) che da-a Pòrta di Vàcca a l'arîva lóngo tùtto o pòrto a-a Pòrta do Meu (Pòrta Çiberîa) dòppo vèrso èst scìnn-a a-o Portéllo a-o Mâ e a-a colìnn-a sórva o Bezàgno. Da li a mónta (miâge de Capuçìnn-e) scìnn-a a-a Tôre de Montâdo pe arivâ a l'Acasêua (pòrta de l'Òivèlla, pòrta de l'Acasêua) e in sciâ fìn unîse a-a pòrta de Murtiòu (Tèrsa çénta). Into mæximo ànno vêgne fæto o progètto pe ingrandî a Dàrsena ch'a saiâ dòppo o pónto de parténsa pe-a Quìnta çénta (ànno 1320) pe creâ 'na lìnia de diféiza a ponénte. A conprendéiva o bórgo de Sàn Stêva scìnn-a-a pòrta de Sàn Tomâxo e dòppo zu pe-a colìnn-a de Sàn Benìgno scinn-a a-o Cô de Fâ (pòrta da Lantèrna). Sta çénta a crêuve 'na superfìcce de 1.100.000 mêtri quadrâti). Inte l'ànno 1537 se costruìsce a Sèsta çénta che partìndo da-a pòrta de Sàn Tomâxo a mónta sciù vèrso nòrd e a l'incòrpora quélla che ancheu a l'é a ciàssa Ægoavèrde e poi a se unìsce a-o Castelétto. E lì da-arénte ghe saiâ a Pòrta Carbonæa. Òua a superfìcce protètta a l'é de 1.560.000 mêtri quadrâti. Zêna a l'é òua protètta da-e miâge che partìndo da-a Lantèrna arîvan scìnn-a a-a fôxe do Bezàgno.
Ma into XVII sécolo (ànno 1633) se decìdde de protezze Zêna con de miâge che ségian o ciù lontàn poscìbile da-a çitæ pe avéi ciù ténpo pe poéise difénde. Nàsce a Sètima çénta ch'a sfrûta a-o mêgio o teritöio in gîo a-a çitæ ò sæ e colìnn-e chi-â sovràstan e a circóndan. Partìndo da-a Lantèrna sciù pe-a colìnn-a de Sàn Benìgno ch'alôa a separâva Zêna da Sàn Pê d'Ænn-a, se mónta sciù pò-u spartiægoe da Ponçéivia (Prementón). Ste chi saiàn e miâge di Àngei. Dòppo s'arîva a Granaieu e in sciâ fìn in scê colìnn-e de Begæ e do Perâto. In sce ste miâge vêgnan costruîi i fòrti: Croxétta, Tenàggia, Begæ, Sperón e o Castelàsso, sti doî chi sórva a-o Rîghi. Da li e miâge chìnn-an vèrso Manìn (pòrta da Ciàppa) e dòppo zu vèrso Sàn Benardìn e Sàn Bertomê (co-e pòrte co-o mæximo nómme) e in sciâ fìn vàn a colegâse lóngo o Bezàgno a-e miâge de Capuçìnn-e.
Òua Zêna a l'é tùtta protétta (180.000.000 mêtri quadrâti). Pe 'na magiô diféiza e miâge vêgnan rinforsæ con di fòrti in scê artûe tùtte in gîo a-a çitæ. Vèrso nòrd: fòrte Poìn, i Doî Fræ e o fòrte Diamànte. A levànte: fòrte Quéssi, fòrte Richelieu, fòrte Sànta Têcla, fòrte Sàn Martìn e fòrte Sàn Giuliàn. Ciù lontàn a diféiza da valàdda do Bezàgno, o fòrte di Ràtti. Ste fortificaçioìn, esclûzo dötræ destrûte inta segónda goæra mondiâle ò pe ezigénse do Ciàn Regolatô, són ancón lî testimònni.
O méu[modìfica | modìfica wikitèsto]
Into 1287 l'è stæto realizòu a fortificasión da penisóa do méu, missa incio limite meridionale de l'arco do pòrto e do schéuggio che, divîzo da'n braçço de mâ picìn, o ne prosegoiva o profî.
Scinn-a da o secolo precedente un méu artificiale in muatûa o serava o spegio d'ægoa picin da penisóa da-a séu somitæ (dove anchéu gh'è pòrta sibêia) verso levante, òspitando fra l'âtro a Gêxa de San Marco a-o Méu, o séu progresivo prolongamento verso l'estèrno do gorfo, o l'à inglobòu o schéuggio in faccia ascì.
Prosegoindo da-a pòrta a-o sud da penisóa e müage razonzéivan o tòcco precedente vixin a corso Quadrio, pigiando o nomme de müage da mâpaga e, dòppo, müage de Grassie. E müage a Mâpaga pigiavan o nomme da o "Cazón da Mâpaga" d'arente, edifiçio costruîo into 1269, inpiegòu comm prexón pe chi o l'aiva di debiti ch'o no l'êa in graddo de pagâ e, a partî da-o secolo XIX, scinn-a a-a séu demolisión into secolo XX, comme cazèrma da Goardia de Finansa[3].
Insce l'âtro versante o spasio fra a parte ciu antîga do méu e a sotî penisóa ch'o l'êa stæto pe moltotenpo déviòu comme darsena, dòppo i ripetûi insabiamenti caozæ da-e corenti, o l'è stæto conpletamente covèrto.
Òua questo versante o l'è ciamòu Caladda do Mandraccio e o fa parte de l'aria do Pòrto Antîgo restaoròu into 1992 da o Renso Piano durante i travaggio pe e Colonbiadi.
L'è stæto invece creòu di néuvi acòsti longo e müage dîte tut'òua "do Méu" ò "da Mâpaga", l'è stæto averto dôe pòrte, quélla da Giaretta (acòsto recoviòu) e a pòrta de San Marco, ch'a l'à pigiòu o nomme da-a gêxa che òua a s'atréuva a l'intèrno do néuvo gîo de müage.
Supèrba pe òmmi e pe mûage (1320-1350)[modìfica | modìfica wikitèsto]
Into 1358 o poeta Françesco Petrarca o lasciava into séu Itinerarium breve de Ianua ad Ierusalem n'ereditæ a Zêna, a çitæ che scinn-a alantô tutti ciamavan A Dominante a saieva stæta d'alôa in avanti conosciûa comme A Superba.
A çitæ che o poeta o l'à visto e che o l'à indicòu ascî comme Reginn-a di moæ a l'êa monîa de 'n scistema de mûage ch'o se svilupava pe 4.550 metri, misso a-a diféiza de 'na çitæ de 155 ettari de superficie.
O progetto de anpliamento da çenta o l'à pigiòu còrpo dòppo che a fasioxitæde famigge çitadinn-e a l'à misso in pericolo Zæna stessa, in previxón de l'asalto minaciòu da o Castruccio Castracani, scignôro de Lucca, in goæra contra a Republica e aoamæ a-e pòrte da çitæ dòppo a conquista de Ciàavai e Rapallo. O progètto o s'è svilupòu inte dôe faze, a primma fra o 1320 e o 1327 verso o levante e a segonda fra o 1347 e o 1350 verso o ponente.
L'espansción verso a colinn-a de Cavignàn (1320-1327)[modìfica | modìfica wikitèsto]
Apenn-a a oriente do vertice do vêgio çèrcio, inscia colinn-a de Locoi, a meitæ stradda fra a Pòrta do Murtiòu e a Tôre de Locoi, l'è stæto inestòu o néuvo træto de mûage che, dòppo 'n percorso verso o Sud-Est ch'o se riconosce pe longhi træti ancón òua, inscia colinn-a de Cavignàn. Ûn tòcco picin de mûge o l'arivava a-a pòrta de l’Acaséua, a-o limite setenrionale do ciu recente cian de l'Acaséua, in via IV Novenbre.
De chi, senpre verso o Sud-Est træ tôre primma da pòrta de l'Olivella vixin a-a quæ l'êa determinòu 'na rientransa picinn-a verso òcidente, a l'incontro con corso Andrea Podestà, da péu 'na svòrta deciza vesro sud a portava inscio pòsto dove anchéu s'èrze o Ponte Monomentale, ch'o taggia via XX Setenbre into ponto ne-o quæ a stradda da Paxe (a-o de féua de mûge) a prosegoiva o retilinio de via Giulia (de drento a-e mûage) in corispondensa da Pòrta d'Archi o de san Stêva (da o nomme do Monasteio demolîo pe fâ spasio a-a strotûa e da gêxa atacâ ancón existente) inscia colinn-a omònima, smontâ inti travaggi de deolisión e rimontâ ciu a sud.
Oltre, longo a mæxima diresión, a l'incroxo fra corso Andrea Podestà e via Corsega, se péu ancón vedde e antîghe Mûge giâ verso o Sud-Est e, a-a fìn de sucesive de Santa Ciæa, dove anchèu a l'atréuva o séu pòsto a Pòrta d'Archi, spostâ pe a realizasión da viabilitæ néuveçentesca, e Mûage do Pròu. In coincidensa da Tôre de Montaldo, 'na néuva svòlta verso o Sud longo e Mûage de Capuçinn-e che finivan a picco inscio mâ a-a meitæ de l'atoale cirva in fondo a Corso Arelio Saffi.
L'espansción a Ponente (1347-1350)[modìfica | modìfica wikitèsto]
Da-a fortéssa do Castéletto, invece, se dividéiva dòppo o 1350 (anno do termine de l'òpera) o prolongamento òçidentale de mûage. Montando verso o Nòrd longo l'atoale corso Firense, scinn-a dove, a l'incirca, a s'imette a ranpa de Carbonæa, e mûage incontravan a Tôre de San Nicòlla da-a quæ, deviando verso o Nòrd-Est zonzeivan scinn-a a-a Pòrta de Carbonæa in çimma a l'omònima montâ, e a-a Tôre de Carbonæa dove achéu gh'è l'incroxo con via Carlo Pastorin.
O traciòu o giâva de a l'incirca novanta graddi verso o Sud-Est longo corso Carbonæa scinn-a a l'incroxo con a montâ do Carmo, ponto da-o quaæ a l'anava torna pe'n traciòu in diresión de corso Dògali, longo o quæ inte 'n træto picin de mûage legermente a sbalso rispetto a-o resto do traciòu, s'atrovava inte l'ordine, a Pòrta a e Tôre da Priamenûa.
'Na svòlta verso o Nòrd a l'altessa da curva a angolo rètto de via Montegaletto a finiva inta Tôre Ihote, dove anchéu o s'èrze o Castello d'Albertis.
Anando avanti verso l'Est, dòppo 'na rientransa picinn-a verso o Sud a l'incirca in ciassa Pedro Ferreira o traciòu o disegnava 'na linia rètta deciza scinn-a a l'incrôxo fra a montâ de Oeginn-a e o passo de l'Oservatôio, dove a gh'êa a Tôre de San Zòrzo.
Chinando n'urtima vòtta vèrso o Sud, longo a montâ çitâ e Mûge arivavan, dove òua côre i binari a oriente da stasion de Prinçipe, a-a Tôre de San Tomaxo e oltre, longo a mæxima diresión, anchéu in faccia a l'ingresso da fermâ da metropolitann-a "Prinçipe", a-a Pòrta de San Tomaxo dòppo a quæ a çenta as'afermava, in fronte a-a gêxa omònima, a l'altessa de l'atoale cavalcavîa da Stasión Maritima.
E Mûage do Çinqueçento[modìfica | modìfica wikitèsto]
O peròdo ch'o l'è corîo fra l'inalsamento de mûage do Trexento e o 1528 o l'è stæto ricco de eventi de lutto pe a çitæ, coscì dòppo goære e devastanti epidemie i zenéixi no gh'aivan de bezéugno de 'na néuva espansción da çenta de diféiza ma, ciutòsto, de 'na seguessa magiôre ch'a consentisse 'na ripreiza ciu serenn-a. E mûage do Trexento, oltre a êsise detrioræ pe cagión de interventi edilisi a-o redòsso, no êan ciu in graddo de rexiste a n'asedio scientifico, do quæ inte quéllo periodo se caciava e baze teòriche, e s'è réizo coscì inevitabile l'adosión de fortificasioìn a-a moderna[4]. A determinâ a svòlta di ûrtmi secoli da stòia da Republica de Zêna o l'è stæto Andrea Dôia, con o pasaggio a-a parte spagnòlla; o néuvo corso o domandava 'na ciu poderôza fortificasión da çitæ in graddo de sostegnî n'asalto con e bocche da féugo, che e mûage a profî a ciongio no poeivan ciu rêze.
L'istitosión da Magistratûa de Mûage into 1536 o l'avéiva o scòpo de asolve a questo conpito. L'è stæto coscì realizòu inportanti travaggi de amodernamento e conpletamento da çenta de diféiza che prevedeivan o rafòrsamento con bastioìn néuvi inscio fronte de tæra e l'integrasión de Mûage a mâ. A progetasión da néuva çenta bastionâ a l'è stæta afidâ a l'inzegnê milanéize Giovanni Maria Olgiati, esperto tecnico a-o quæ se déive ascì a risostrusión da Lanterna (1543) e, a partî da-o 1546, a progetasión de mûage de Milàn pe-o Ferante Gonzaga. Sotta a goida de l'Olgiati s'è incomensòu l'éuvia da-i bastioìn inta zòna de Cavignàn. Són stæti fortifichæ pe i primmi a zòna d colinn-a de Cavignàn e e parte in colinn-a da çitæ.
Da Pèu a çenta a l'è stæta esteiza ascì a tutto o lato a mâ, conprendendo tutta a linia da còsta a l'è stæta fortificâ, serando o fronte a mâ do pòrto stesso, con nèuvi træti de mûage fra a sporgensa oçidentale da porta de san Tomaxo e o méu vêgio. A l'estremitæ de questo inta segonda meitæ do secolo o Galeazzo Alessi o l'à progetòu a Pòrta Çibaia, a realizasión da quæ a l'é stæta afidâ a l'Antonio Roderio da Caronn-a[5]. De chi e mûge se colegavan con o træto che giândo d'in gîo verso o mâ a-a colinn-a de Sarzan, varcando o "Sén de Giano" e de lì o lato a mâ de Cavignan o razonzéiva a foxe do Bezagno.
Inscio træto do pòrto e mûage fòvan in percorso corispondente a-o lato a mâ de via Antonio Gramsci, con de variante inta parte do promontôio de San Tomaxo, che òinzeivan d'arente a Comenda de San Giovanni de Pré e di varchi vixin a-a Pòrta di Vacca pe l'Arsenale e a daresena, che gh'aivan lo asci de âtre doféize a mâ. L'atoale ciassa Caregamento a saieva stæta ricavâ da-a séu demolisión; insce de lé s'arvivan alantó di varchi, un pe ciaschedun ponte do pòrto; o traciòu aloa o serava insci lato a mâ o Palasio de San Zòrzo e o Pòrto Franco.
Questa parte de mûage inscio pòrto a saieva stæta demolîa a l'avertû da caretêa Carlo Laberto (atoale via Gramsci) into 1835, con l'inisiale séu sostitosión con e coscì dîte "Terasse de marmo", progetæ da l'Ignazio Gardella senior.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Veddi A Stöia de Zêna scrîta da-o Rîco Carlini in sciâ Wikivivagna a-o link [1]
- ↑ (IT) Aldo Padovano e Felice Volpe, La grande storia di Genova, vol. 1, Artemisia Progetti Editoriali, 2008, pp. 117, 118 e 125.
- ↑ (IT) Giulio Micossi, I quartieri di Genova antica, Zêna, Tolozzi editore, 1966, p. 43.
- ↑ (IT) Riccardo Dellepiane, Mura e fortificazioni di Genova, 2ª ed., Zêna, Nuova Editrice Genovese, 2008, p. 51, ISBN 88-88-96322-7.
- ↑ (IT) Riccardo Dellepiane, Mura e fortificazioni di Genova, 2ª ed., Zêna, Nuova Editrice Genovese, 2008, p. 65, ISBN 88-88-96322-7.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Miâge de Zêna


text:
Færo
Inta scénsa, o færo o l'é in eleménto chìmico, raprezentòu co-o scìnbolo Fe (abreviaçión da paròlla latìnn-a ferrum) e nùmero atòmico 26.
St'eleménto o s'atréuva sénpre legòu a âtri, cómme carbònio, silìccio, manganéize, cròmmo ecétera. E seu dôe lîghe ciù conosciûe, l'âsâ e a ghîza, són formæ co-o carbònio.
Inportantìscimo inta tecnologîa pe-e seu caraterìstiche mecàniche e a seu capaçitæ de êse louòu, into pasòu o l'êa tànto inportànte ch'à dæto o nómme a 'n intrêgo perîodo da stöia: l'etæ do færo.
Cénni stòrichi[modìfica | modìfica wikitèsto]
E prìmme testimoniànse de l'ûzo do færo vàn inderê fìn a 4000 ànni prìmma de Crìsto, quànde i Sumèri e Ittìti o dêuviâvan pe fâ cöse picìnn-e cómme pìsse de lànsa e gioiélli ricavæ da-o færo pigiòu da metiöriti. Into Medioevo, ne l'alchimîa, o færo l'êa asociòu a-o pianêta Màrte
Caraterìstiche[modìfica | modìfica wikitèsto]
O færo l'é o metàllo ciù abondànte a l'intèrno da Tæra. O costitoîsce o 16% da màssa do nòstro pianêta, e l'é o sèsto eleménto ciù abondànte inte l'univèrso. A concentraçión de færo inti vàrri seu da Tæra càngia a segónda da profonditæ: a l'é ciù grànde into nùcleo, e s'amèrma fìn a-o 4,75% inta crósta terèstre. A ògni mòddo, a grànde quantitæ de færo a l'intèrno da Tæra no peu êse caozâ da-o cànpo geomagnético, perché l'eleménto s'atrêuva asæ probabilménte a 'na tenperatûa superiôre a-a tenperatûa de Curie, óltre a-a quæ no gh'é ordinaménto magnético into retìcolo cristalìn.
O færo l'é in metallo che l'é estræto da-i seu minerâli, costitoîi da conpòsti chìmici do mæximo færo, sorviatùtto òscidi. Defæti o færo no s'atrêuva mâi into stâto elementâre metàlico 'nsciâ crósta terèstre, ma sènpre sótta fórma de conpòsti inti quæ o peu êse trovòu a-o stâto òscidòu. Pe òtegnî færo metàlico bezùgna fâ 'na riduçión chìmica di seu minerâli. De sòlito, o færo se dêuvia pe prodûe âsâ, ch'o l'é 'na lîga a bâze de færo, carbònio e âtri eleménti.
O færo l'à a ciù âta energîa de ligàmme pe nucleón, dónca o l'é l'eleménto ciù pezànte che se peu prodûe pe mêzo da fissión nucleâre de nùclei atòmichi ciù legêri, e o ciù legêro che se peu òtegnî tràmite a fissión: quànde 'na stélla ezaorìsce tùtti i âtri nùclei legêri, e finìsce pe êse conpòsta sorviatùtto de færo, a reaçión nucleâre into seu nùcleo se fèrma, de mòddo che a stélla colàssa 'nsce se mæxima, e nàsce 'na supernöva.
Segóndo çèrtidùn modélli de còsmologîa, s'ariviâ a 'na fâze inta quæ tùtta a matêia saiâ convertîa inte færo, aprêuvo a lénte reaçioìn de fuxón e fissión nucleâre.
Fórme allotròpiche do færo[modìfica | modìfica wikitèsto]
Exìstan træ fórme allotròpiche do færo, ciamæ:
- færo àlfa, ch'o l'exìste a tenperatûe conpréize tra 760 e 910 °C;
- færo bèta, ch'o l'exìste a tenperatûe conpréize tra 910 °C e 1 392 °C;
- færo gàmma, ch'o l'exìste a tenperatûe conpréize tra 1 392 °C e 1 538 °C.
Ste denominaçioìn ségoe l'órdine arfabético de létie grêghe: defæti, inti tenpi pasæ, existéiva ànche a denominaçión “færo bèta”, a quæ l'é stæta pöi abandonâ co-a scovèrta che a no l'êa davéi 'na fórma allotròpica do færo, benscì 'na forma paramagnética do færo àlfa, co-a mæxima strutûa.
Disponibilitæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
O færo l'é tramêzo a-i eleménti ciù comùn insciâ Tæra, e o costitoîsce ciù ò mêno o 5% da crósta terèstre. O s'atrêuva sorviatùtto 'nte minerâli costitoîi da seu vàrri òscidi.
Se pénsa che o nùcleo terèstre ségge formòu prinçipalménte da 'na lîga de færo e [èNiclel|nìchel]], a mæxima che costitoîsce ciù ò mêno o 5% de metéore. Scibén che són râri, i metiöriti són a fónte prinçipâ de færo a-o stâto metàlico ch'è se peu trovâ inta natûa.
Produçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
A livéllo industriâle, o færo o l'é estræto dai seu minerâli, sorviatùtto l'ematîte (Fe2O3) e a magnetîte (Fe3O4), tràmite a riduçión con carbònio 'nte 'na fornâxe de riduçión a tenperatûe vixìnn-e a 2000 °C. Inta fornâxe de riduçión, a càrega ('na mescciûa de minerâle de færo, carbònio sótta fórma de coke e calcâre) a l'é mìssa 'nta pàrte âta da fornâxe, méntre 'na corénte d’âia câda a végne forsâ 'nta pàrte de sótta.
Inta fornâxe, o carbònio reagìsce co l'òscìgeno de l'âia e prodûxe monòscido de carbònio:
O monòscido de carbònio o ridûxe o minerâle de færo (ematîte, inta equaçión chi de sótta) pe fóndelo, diventàndo biòscido de carbònio inta reaçión:
O calcâre sèrve pe fónde e inpuritæ prezénti 'nto materiâle, sorviatùtto biòscido de silìccio, ænn-a e âtri silicâti. A-o pòsto do calcâre (carbonâto de càlcio) se peu dêuviâ a dolomîte (carbonâto de magnézio). A segónda de quànte inpuritæ se dêvan levâ da-o minerâle, se pêuan adêuviâ âtre sostànse. O câdo da fornâxe trasfórma o calcâre inte òscido de càlcio:
Depoî l'òscido de càlcio se conbìn-a co-u diòscido de silìccio e fórma a rimanénsa:
A rimanénsa a se fónde inta fornâxe (o biòscido de silìccio, da sôlo, restiéiva sòlido) e stà a gàlla sórvia o færo lìquido, ch'o l'é ciù dénso. In scî lâti, a fornâxe a l'à de condûte da-e quæ se peu çèrne se pigiâ a rimanénsa lìquida (che se peu dêuviâ cómme materiâle pe-a costruçión de stràdde o, in agricoltûa, pe arichî tære ch'àn pöchi minerâli) ò o færo fûzo, che o l'é ciamòu ghîza de prìmma fuxón.
Inte l'ànno 2000 són stæti prodûti ciù ò mêno 1,1 miliàrdi de tonêi de minerâle de færo (pe un valô comerciâle de aproscimativaménte 250 miliàrdi de dòlari), da-i quæ són stæte ricavæ 572 milión de tonêi de ghîza de prìmma fuxón. Scibén che ghe són 48 paìzi ch'estràn minerâli de færo, o 70% da produçión conplescîva o l'é dovûo a-i prìmmi çìnque: Cìnn-a, Braxî, Oustràlia, Rùscia e Ìndia.
Anàlixi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Anàlixi colorimétrica[modìfica | modìfica wikitèsto]
I ióni færo(II) (Fe2+) e færo(III) (Fe3+) fórman conplèssi de colôre rósso con tànti conpòsti òrgànichi. Doî de sti conplèssi s'adêuvian pe motîvi d'anàlixi, e la concentraçión do ióne færo(II) ò færo(III) a se dedûxe da l'intenscitæ do colôre do conplèsso che o se fórma.
Método do tiocianâto[modìfica | modìfica wikitèsto]
O canpión o végne mìsso 'nte 'na soluçión àcida pe àcido clòrìdrico ò àcido nìtrico 0,05 M-0,5 M, e o végne tratòu co-in ecèsso de soluçión de tiocianâto de potàscio (KSCN); i ióni tiocianâto, insémme a-i ióni de færo(III), fórman di conplèssi coloræ de rósso rùzze; quànde gh'é ecèsso de tiocianâto, o ióne conplèsso magioritâio o l'é Fe[(SCN)6]3-. I ióni færo(II) no reagîscian, ma pêuan êse preventivaménte oscidæ a ióni færo(III).
A sciorbànsa da soluçión a l'é lezûa a-a longhéssa d'ónda de ciù ò mêno 480 nm.
Tramêzo a-i catióni che pêuan desturbâ a mezuaçión gh'é l'argénto, o ràmmo, o nìchel, o cobàlto, o zìngo, o càdmio, o mercûio e o bismûo; tramêzo i anióni gh'é i floörûri, i òsalâti e i tartrâti, che pêuan formâ conplèssi abàsta stàbili co-i ióni de færo(III), conpeténdo co-o tiocianâto. I sâ de mercûio(I) e de stàgno(II) dêvan êse òscidæ a-i corispondénti sâ de mercûio(II) e de stàgno(IV), perché destrûan o conplèsso coloròu.
Câxo mâi ghe foîsan tròppi interferénti, se peu preçipitâ i ióni færo(III) inta fórma de idròscido tràmite trataménto co-îna soluçion d'ægoa de amonîaca concentrâ, separâ l'idròscido de færo(III) òtegnûo e deslengoâlo de nêuvo 'nto àcido clòrìdrico desfòu; se no se peu estrâe o conplèsso tiocianâto de færo(III) co-îna mescciûa 5:2 de 1-pentanòllo e étere etìlico.
Método de l'o-fenantrolìnn-a[modìfica | modìfica wikitèsto]
I ióni færo(II) fórman in conplèsso tramêzo o rósso e cô de çetrón co l'o-fenantrolìnn-a [(C12H18N2)3Fe]2+, l'intensitæ da quæ dipénde da-o pH inte l'intervàllo tra 2 e 9. A sciorbànsa da soluçión a l'é lezûa a-a longhéssa d'ónda de 510 nm.
I ióni færo(III) végnan preventivaménte ridûi a ióni færo(II) pe trataménto co clòrûro de idroscilamònio ò idrochinón.
Tramêzo a-i interferénti ghe són o bismûo, l'argénto, o ràmmo, o nìchel, o cobàlto e i ióni perclòrâto.
Aplicaçioìn[modìfica | modìfica wikitèsto]
O færo o l'é o metàllo ciù uzòu da l'umanitæ, e raprezénta da sôlo o 95% da produçión de metàlli 'nto móndo. O seu bàsso prêxo e a seu rexisténsa sótta fórma de âsâ o réndan in materiâle da costruçión indispensàbile, mascimaménte pe-a realizaçión de aotomòbili, de scàffi de nâve e d'eleménti portànti de cazaménti. I conpòsti do færo ciù uzæ inclùddan:
- a ghîza de prìmma fuxón, ch'a contégne tramêzo a-o 4% e 5% de carbònio e quantitæ variàbili de vàrie inpuritæ, cómme o sórfo, o silìccio e o fòsforo;
- a ghîza de segónda fuxón (a ghîza vêa e pròpia), ch'a contégne tramêzo a-o 2,06% e 3,5% de carbònio e livélli ciù bàssi de inpuritæ sórvia dîte. A l'à in pónto de fuxón tramêzo a 1 150 °C e 1 200 °C, ciù bàsso de quéllo do færo e de quéllo do carbònio, dónca o l'é o prìmmo eleménto che se fónde quànde færo e carbònio són ascâdæ insémme;
- l'âsâ a-o carbònio, ch'o contégne quantitæ de carbònio tramêzo a-o 0,10% e o 1,65%. Segóndo a perçentoâle de carbònio, se divìddan in:
- estradôsci (mêno do 0,15%);
- dôsci (da-o 0,15% a-o 0,25%);
- semidûi (da-o 0,25% a-o 0,50%);
- dûi (ciù do 0,50%);
- o færo comùn, tecnicaménte dîto “batûo” ò “dôçe”, o contégne mêno do 0,5% de carbònio, dónca in ógni mòddo o l'é âsâ. O l'é in materiâle dûo e fàçile da louâ. De spésso s'adêuvia a paròlla ‘færo’ ànche pe indicâ l'âsâ estradôçe e quéllo dôçe;
- in færo particolarménte pûo, ciamòu “færo Armco”: o l'é prodûo da l'ànno 1927, con particolâri procediménti, e o l'é adêuviòu quànde a sèrve 'n'âtìscima permeabilitæ magnética e pochìscima istèrezi magnética;
- i âsæ speciâli, i quæ contégnan carbònio e a-i quæ són azónti âtri metàlli (cómme o cròmmo, o vanàddio, o molibdèn, o nìchel e o manganéize) pe conferî a-a lîga 'na magiô rexisténsa fìxica ò chìmica;
- l'òscido de færo(III) (Fe2O3), inte varietæ magnetîte e maghemîte, adêuviòu pe-e seu propiêtæ magnétiche cómme materiâle pe-a produçión de supòrti de memorizaçión.
Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Færo


text:
1907
O 1907 (MCMVII inte nùmeri români) o l'é 'n ànno do XX secolo.
FætiModìfica
EuröpaModìfica
31 agósto - San Peoburgo, (Russia). Firmòu l'acòrdio anglo-rùscio ch'o portiâ a-a Trìplice Intéiza.
ÀziaModìfica
ÀfricaModìfica
AméricaModìfica
6 dexénbre - Monongah, USA (Virginnia): inte unn-a minêa sucêde a desgràçia minerâia ciù grâve di Stati Unïi d'America. Meuan 956 òperâi, pe-a magiô pàrte (óltre 500) italiànn-i, inmigræ da-o Molîze, da-a Calàbria e da l'Abrùsso.
Oustràlia, Òceània, PöliModìfica
ArteModìfica
LetiatûaModìfica
Ungherîa - Publicòu o romànzo I figeu da via Pal.
CostruçiónModìfica
InovaçiónModìfica
Robert Baden-Powell o fonda i scaut.
6 zenâ - Romma. Maria Montessori a l'arve a seu prìmma schêua.
SportModìfica
- Canpionòu italiàn de balón 1907 (dòppo Serie A) - Milan
- 10 agósto - L'equipàggio italiàn, goidòu da Scipione Borghese e da Ettore Guizzardi o goâgna o Raid Pechino-Pariggi.
- Londra - Coppa Davis 1907. Vincitô: Australasia
Prémmi Nobel Modìfica
Prémio Nobel pe-a pâxe: Ernesto Teodoro Moneta, Louis Renault
Prémio Nobel pe-a letiatûa: Rudyard Kipling
Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Charles Louis Alphonse Laveran
Prémio Nobel pe-a fìxica: Albert Abraham Michelson
Prémio Nobel pe-a chìmica: Eduard Buchner
NasciûiModìfica
MòrtiModìfica
Giöxèppe Pellizza da Volpedo (28 lûggio 1868-14 zûgno 1907), Aotoritræto
NòtteModìfica
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce 1907


text:
O antigen
Common misspellings for O Antigen:
k antigen, p antigen, 0 antigen, 9 antigen, o zntigen, o sntigen, o wntigen, o qntigen, o abtigen, o amtigen, o ajtigen, o ahtigen, o anrigen, o anfigen, o angigen, o anyigen, o an6igen, o an5igen, o antugen, o antjgen, o antkgen, o antogen, o ant9gen, o ant8gen, o antifen, o antiven, o antiben, o antihen, o antiyen, o antiten, o antigwn, o antigsn, o antigdn, o antigrn, o antig4n, o antig3n, o antigeb, o antigem, o antigej, o antigeh, io antigen, oi antigen, ko antigen, ok antigen, lo antigen, ol antigen, po antigen, op antigen, 0o antigen, o0 antigen, 9o antigen, o9 antigen, o zantigen, o azntigen, o santigen, o asntigen, o wantigen, o awntigen, o qantigen, o aqntigen, o abntigen, o anbtigen, o amntigen, o anmtigen, o ajntigen, o anjtigen, o ahntigen, o anhtigen, o anrtigen, o antrigen, o anftigen, o antfigen, o angtigen, o antgigen, o anytigen, o antyigen, o an6tigen, o ant6igen, o an5tigen, o ant5igen, o antuigen, o antiugen, o antjigen, o antijgen, o antkigen, o antikgen, o antoigen, o antiogen, o ant9igen, o anti9gen, o ant8igen, o anti8gen, o antifgen, o antigfen, o antivgen, o antigven, o antibgen, o antigben, o antihgen, o antighen, o antiygen, o antigyen, o antitgen, o antigten, o antigwen, o antigewn, o antigsen, o antigesn, o antigden, o antigedn, o antigren, o antigern, o antig4en, o antige4n, o antig3en, o antige3n, o antigebn, o antigenb, o antigemn, o antigenm, o antigejn, o antigenj, o antigehn, o antigenh, oantigen, o ntigen, o atigen, o anigen, o antgen, o antien, o antign, o antige, oa ntigen, o natigen, o atnigen, o anitgen, o antgien, o antiegn, o antigne, oo antigen, o antigen, o aantigen, o anntigen, o anttigen, o antiigen, o antiggen, o antigeen, o antigenn, m Antigen, n Antigen, O0Antigen, O intigen, O entigen, O cntigen, O A.tigen, O Aftigen, O Altigen, O Aotigen, O An4igen, O Andigen, O Anpigen, O Anvigen, O Anuigen, O Antygen, O Antagen, O Antmgen, O Anthgen, O Antiwen, O Antioen, O Anticen, O Antieen, O Antigun, O Antigmn, O Antigan, O Antiggn, O Antigef, O Antigel, O Antigeo, oantayegen, oanteyegen, oauntigen, o a ntigen, o an tigen, o ant igen, o anti gen, o antig en, o antige n.
Definition of O Antigen:
- The lipopolysaccharide- protein somatic antigens, usually from gram- negative bacteria, important in the serological classification of enteric bacilli. The O- specific chains determine the specificity of the O antigens of a given serotype. O antigens are the immunodominant part of the lipopolysaccharide molecule in the intact bacterial cell. ( From Singleton & Sainsbury, Dictionary of Microbiology and Molecular Biology, 2d ed)


text:
Bulgarîa
A Bulgarîa[1] (/bylga'ri:a/) ò Burgâja (/byr'ga:ja/), ò Bulgâia (/byl'ga:ja/), ofiçialménte Repùblica da Bulgarîa (Peпyблиka Бълrapия in bùlgaro, trasliteròu in Repúblika Bălgárija, prononçiòu /rɛˈpublikɐ bɐɫˈɡarijɐ/), a l'é 'n pàize de l'Euröpa orientâ, Stâto ménbro de l'Unión Europêa da-o 2007. A seu capitâ a l'é Sòfia.
Da-o 1991 a strutûa organizatîva da polìtica a derîva da l'adoçión de 'na costituçión democràtica. A Bulgarîa a l'é 'na repùbblica parlamentare centralista con in ærta incidénsa de centralizaçión polìtica, aministratîva e econòmica. Da-i 1° de dixembre do 2000 a l’é mémbro da NATO. A fa parte de l'Union Europea da-i 1° de zenâ do 2007 e a l'é membro do Conseggio d'Euròpa, de l'Organizaçion pe-a seguéssa e a cooperaçión in Europa (OSCE) e a l'à piggiòu parte pe træ vòtte a-o Conséggio de seguéssa de-e Naçioìn Unîe.
Giögrafîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
A l'é scituâ inta meitæ orientâle da penîzoa balcànica. A confinn-a co-o Mâ Neigro a est, co-a Grecia e a Turchîa a sud, co-a Serbia e a Maçedònia do Nòrd a òvest e con a Romanîa a nòrd, da dôve a l'é divîza da-o sciùmme Danùbio.
Con unn-a superfîcie de 110.994 km2 a Bulgarîa a l'é a 14a naçion europêa pe estenscion. A seu poxiçion into corso da stöia a l'ha reiza 'n importante incrôxo pe varie civilizzaçioìn e difæti a l'é o pòsto dove l'è stæto ritrovòu tanti antighi artefatti metallurgichi, religiôzi e culturâli a-o mondo. A lunghéssa complescîva di confìn bùlgari a l'é de 2245 km, 1181 terrestri, 686 fluviâli e 378 costieri. A ræ stradâle da Bulgarîa a l'è lónga 36.720 km, a ræ feroviâria 4.300 km.
A popolaçion, de 7,49 milioni de personn-e, a l'é prinçipalmente urbann-a e a vive inti capoleughi de-e vinteutto provinçe. A ciù parte de attivitæ commerciali e culturali son concentræ inta capitale Sòfia. I settôri predominanti én l'agricoltûa, i serviçi, o turìximo, l'inzegnerîa energética e l'indùstria leggera, tùtti sostegnûi da-e risorse naturali locali.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Çerte coltûe preistòriche han incominsòu a sviluppâse in tære bûlgare into Neolìtico. In prinçipio son stæte abitæ da-i Traci e dòppo da-i Grechi e da-i Români. I Bùlgari én in pòpolo ben antigo e originâio de l'Asia Centrale: son arrivæ inte l'attuale Bulgarîa into corso do VII sécolo, dove se son fûzi con a popolaçiòn locale - sorviatùtto slavi (da-i quæ àn adottòu a lengua) e trachi - pe formâ o Primmo Stâto bûlgaro. Inti sécoli successivi (crestianizzàndose inte l'anno 865) a Bulgarîa a l'à lottòu con éxito alterno contra l'Impero Bizantìn e o Patriarcòu de Costantinòpoli pe fâ vài a seu poxiçion inti Balcani. Inta segonda meitæ do XIV secolo a naçion a l'é stæta invâza e gradualmente annéssa a-o nascénte Impero ottomàn.
A primma tràccia de unificaçion étnica e naçionâle bûlgara a se datta con l'avvénto do Primmo Impêro Bûlgaro, che o dominâva a ciù parte di Balcâni e che o l'è diventòu o céntro culturâle di pòpoli slavi inte l'ærto Medioêvo. Dòppo in periodo de domìnio bizantìn o Stato Bùlgaro o l'è rizòrto. Co-a cheita do Segondo Impêro Bûlgaro into 1396 i seu teritöi én finîi sotta o contròllo de l'Impêro Ottomàn pe quæxi çinque sécoli.
A Bulgarîa a l'à riconquistòu a seu indipendénsa comme conseguénsa da rivòlta d'arvî (1876), organizzâ e guidâ da-i eröi naçionâli Vasil Levski e Hristo Botev, a quae spietâ represción a l'à sponciòu l’impero rùscio a diciarâ guæra a l'impero ottomàn inte l'arvî 1877. Graçie a-o trattâto de San Steva ch'o l'à misso fin a-a guæra, a Bulgarîa a l'é stæta proclamâ in prinçipâto tributâio de l'impêro ottomàn a-i 3 de Marso 1878. Questo o l'è stæto rivisto a-i 13 de lùggio da-o trattâto de Berlin, ch'o l'à ridimenscionòu fortemente o teritöio bùlgaro, ma o l'à portòu o consénso de-e poténse occidentali a-o prinçipâto autònomo.
O terso stato bùlgaro o s'é anche repiggiòu a provinsa autònoma da Rumêlia orientâle a-i 6 de Setémbre 1885 (festa naçionâle), arivando a ciù ò meno e dimenscioìn d'ancheu. A proclamaçion do rêgno e a complêta indipendénsa, coscì comme o seu riconoscimento internaçionâle a s'é realizâ a-i 22 de setémbre do 1908. Tra o 1912 e o 1913 a l'é stæta coinvòlta inte dôe guære balcaniche, a primma in alleansa con tùtti i âtri stati balcanici contra a Turchîa e a segonda da sôla contra i âtri stati da penîzoa balcanica, e inte questo perìodo a l'à variòu e seu dimenscioìn, primma in aumento, scin quæxi a-e dimenscioìn do trattâto de San Steva, e pöi in riduçión.
A guæra rùscio-tûrca tra o 1877 e o 1878 (ciamâ in bûlgaro «ocBoбoдиTeлHa», osvoboditelna, saiæ a dî “de liberaçion”) a l'àiva donca portòu a-a nàscita do Terso Stâto Bûlgaro, diventòu indipendénte into 1908. I anni a vegnì àn visto tanti conflitti inti pàixi vixin, che a-a fin son diventæ a causa che a l'à portòu a Bulgarîa a alleâse con a Germania inte tùtte e dôe e guære mondiâli.
Into 1946 a l'è diventâ unn-a repùbblica comunista governâ da 'n scistêma politico a partìo ùnico scin a-o 1989, quande o Partîo Comunista Bûlgaro, dòppo a chéita da coscì dîta “cortinn-a de færo”, o l'à accordòu eleçioìn pluripartitiche. Dòppo o 1990 a Bulgarîa a l'é diventâ unn-a democraçìa con in'economîa de mercòu.
Coltùa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (EN) R. J. Crampton e B. J. Crampton, A Short History of Modern Bulgaria, CUP Archive, 1987, ISBN 0-521-27323-4.
- (EN) Mercia MacDermott, Bulgarian Folk Customs, Jessica Kingsley, 1998, ISBN 1-853-02486-4.
- (EN) Dorothy Stannard, Insight Guides Bulgaria, Insight Guides, 2007, ISBN 98-12-58611-3.
- (EN) John D. Bell, Bulgaria In Transition: Politics, Economics, Society, And Culture After Communism, Routledge, 2019, ISBN 0-429-72383-0.
- (EN) R. J. Crampton, A Short History of Modern Bulgaria, Cambridge University Press, 2005, ISBN 0-521-61637-9.
- (EN) Agnes Sachsenroeder, CultureShock! Bulgaria: A Survival Guide to Customs and Etiquette, Marshall Cavendish, 2010, ISBN 98-14-48436-9.
- (EN) Raymond Detrez, Historical Dictionary of Bulgaria, 3ª ed., Rowman & Littlefield, 2014, ISBN 1-442-24180-2.
- (IT) Mark Baker e Anita Isalska, Lonely Planet Bulgaria, Lonely Planet, 2017, ISBN 88-59-23882-X.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Bulgarîa
Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (BG, EN) Scîto ofiçiâ do govèrno, in sce gov.bg. URL consultòu o 16 arvî 2022.
- (BG, EN) Scîto ofiçiâ do parlaménto, in sce parliament.bg. URL consultòu o 16 arvî 2022.
- (BG, EN) Scîto ofiçiâ do prescidénte, in sce president.bg. URL consultòu o 16 arvî 2022.
- (BG, EN, DE, RU) Scîto turìstico ofiçiâ, in sce bulgariatravel.org. URL consultòu o 16 arvî 2022.


text:
CÕMME FÂ O PESTO A-A ZENEISE IN TO MORTÂPE-O CAMPIONATO MONDIALE
Gentilmente tradotta da Adriano Agostino
Preparaziõn
Pe fâ o Pesto a-a Zeneise ghe vêu o Mortâ de marmo e o Pestello de legno de Oiva.
Besêugna lavâ ben in ægua freida e fêugge de baxaicò e mettile a asciûgâ in sce ûnna piccagetta sensa friggiâle.
In to mortâ pestæ ûn spigo d’Aggio co-i Pignêu.
Quande sõn diventæ ûnna cremma, s’azzunze ûn pêu de Sâ grossa e e fêugge de Baxaicò, sensa sciaccâle, da impî o mortâ. Pestæ o baxaicò cõn ûn movimento dõçe do pestello in gïo in to mortâ.
Fælo due, træ votte.
Quande o Baxaicò o l’è d’ûn bello verde brillante, azzunzèi o Parmixan e o Sardo vëgio.
Versæ l’Êuio Bõn d’oiva da Rivea Ligûre, ch’o no crêuve o savõ di ätri ingredienti. Besêugna fâ fïto e mesciâse, pe no fâ vegnî neigro o baxaicò.
Questa a l’è a nostra riçetta, poi ognûn o pesto o s’o o fâ cõmme o vêu e saià diffiçile trovâne duî pëgi.
Nota delTraduttore
Quando il pesto è pronto, aggiungete un po’ d’acqua da vianda (dove bolle la pasta) per due motivi: primo, il pesto fa più ræo (rende di più) e secondo, il pesto non si scurisce.


text:
Barbou Teve d'Prâi
Tipologia file: testo Oc
Tipologia testo: racconto
Grafia testo Oc: personale
Data Pubblicazione: dicembre 1972
Fonte: LV, 1972, N.4, p.15
Autore:
-del testo Oc: Enzo Tron
Luogo:
-di provenienza dell'autore del testo oc: Rodoretto
Valle: Chisone
Quëtto il é capitâ lou lonc d'la vìo quë vai dâ Prìe a Prâl. L'èro â tëmp d'la drièro guèro, e Barbou Tève d'Prâl èro calà dë sa miando fin â Prìe për lâ prouvista d'la sëmano. Lh'avìo pâ d'sërvissi pùbblic, lou viagge a s' fëzìo a pè e un lhi butavo toutto la journâ për tournâ a meizoun.
Nôtre brav-om, aprê d'agué fait sâ coumësioun a s'ëncamino dâ Prìe tout soulét e oub uno sachâ d' sincanto quillou. La fai chaout, lh'eitrasù coùlën, ma lh'à nhénte da fâ, 'ntò viajâ.
Aprê d'un'ouro d' marcho, â pënso d' se fërmâ un moumënt a l'oumbro d'un mèlze. Â paouzo soun sac, s'eisùo lh'eitrasù e vai për se 'stâ, cant al aouvo lou roumour d'lâ rouâ d'ur carét. La primmo spëranso souo, l'é quë lou carét anne d'cò a Prâl. A s'é pâ sbalhà: l'é Barboú Carlin quë vai a la S'lëtto. Tout countënt, al atëndo, për fâ lou viagge 'n coumpnìo. Cant Barbou Carlin é a douâ piâ, Barbou Tève s' vîto soun sac, salutto soun coulèggo, qu'à counoui bèn, e s'ëncamino.
Barbou Carlin, 'stà sû soun carét, fai dê mèttre e pöi l'ënvitto a mountâ. Lou Prâlin s'ou fai pâ dire douâ vê: â mounto e s'asètto.
Për pasâ lou tëmp , î pàrlën d'eison e d'eiquèn: lh'argoumënt mànquën pâ; fin quë Barbou Carlin fai: -Ma, paouzo toun sac dapè tu! Tu vourà pâ lou tërnî s' laz eipalla! - Ma Barbou Tève reipoundo 'n dizënt: -No, no, laiso pèrdre; séou jo trop countënt quë tu m'aie charjà mi-. E â countinùo lou discouërs dë drant.


text:
Rime diverse in lengua zeneise/A ro segnó Zane Maria Bava
e generoso s[egnó] Zane Maria
Bava, patron oservandissimo.
Quando à Zena, magnifico segnó mé (questo marzo passou), se stava con i arme in man e re botteghe serré l’anthó mi me trovava a Venexa intro qua luoego un giorno tra i atri me trovei in unna compagnia de pareggi zoveni da no desprexá, parte foresté e parte dra mesma citté, ri qué rasonando tra ló de chiù cose e, intrando d’unna in un’atra come intreven, se fen caze a prepuoesito de giasmá ra lengua zeneise digando assé cose in sò desfavó, come sareiva a dí che l’è imprefetta e chinna de mancamenti, de tá muoeo che a no se puoe compiamente scrive, e che a marelede ri foresté ghe puoeran doggiá ra lengua a lezzera no a proferira, cosa chi no intreven così dra ló, e si me comenzàn a mentá un’Andria Carmo e pareggi atri chi han scritto in quella sò lengua. Mie a divve ra verité no ghe saveiva che responde in contrario, trovandome scarso de partii per contradí a unna cosa tanto rente a ro devei. E se ben tra quelli ghe n’era un chi tegniva da ra mea, digando che i atri suoe compagni haveivan torto perchè a lé, chi n’haveiva assazzaou pareggie, ra zeneixe tra i atre gh’era parsa ra chiù doce, e maxime quella dre Donne, re qué a so parei son tanto leche int’ro parlá, che poche atre ghe puoeran mette ro pé avanti, no me tegniva per zo intregamenti satisfeto: ma, così tra mi, e' me deliberei de daghe a intende ro sò erraou[sic] e mostraghe come finna chie se son inganné, e che de concetti e sentimenti dogii e atri belli dijti a Zena ghe son de quelli chi san fá sì ben come quarch’un’atro, e che se ló se tennan de bon d’havei un’Andria Carmo che in venecian haggie dito così ben, nui poemo senza invea assé chiù de ló groriasse d’havei un Poro che se puoe meriteivementi chiamá poere dra lengua zeneixe: ro qua per miracoro de natura farà con ro so rero e bell’inzegno ch’unna pichiena foggietta in poco tempo produrrà grendi erbori d’orofuoeggio, e così haggiando, (fossa contra sò voronté) dre sò cose e de quarch’un’atro, feto questa poca recoggieita, per danne un pochet= tin d’assazo a chi se ne pigia piaxei. A vui che sempre ve sei deletaou d’andá derré a re cose belle e honoreive, (e che da chascun chi ve cognosce sei tamente reputaou generoso e galante, in muoeo che chi de vui no ha conoscenza se puoe badamenti dí che o sea privo dra vista e de l’odí) ne fazo hora un presente, pregandove che accetté questo poco che ve dago in cangio dro monto chiù che vorreiva poei dave, regordandove che ogni poca bavesina ben e spesso dà segno de maou chiuoeggia. E così pregando messé Domenedé chi ve daghe ro compimento de ogni vostro desiderio, e ve ghie de ben in meggio, con tegnime intra bonna gratia vostra, a ra qua con tutto ro cuoe m’areccomando, a questa fazo ra liverégha.
A ri 24. de Marzo, MDLXXV.
- Dra S.V.


text:
Mozàico
O mozàico o l'é 'na ténica polìcroma (ò sæ a ciù coî) òtegnûa con l'ûzo de menìssi de materiâli, nasciûa inta Mezopotàmia e dòppo difûza into móndo de l'antighitæ into perîodo da dominaçión grêga e româna. I tascélli de natûa e cô despægi (prîe, véddri, conchìgge) çèrte vòtte són decoræ con öo e prîe preçiôze. I prìmmi travàggi bizantìn sótto fórma de mozàichi són do sécolo V dòppo de Crìsto; quélle române són, in càngio, za da fìn do sécolo III prìmma de Crìsto.
Vôxe corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Mozàico


text:
San Salvador de Jujuy (Argentinn-a)
San Salvador de Jujuy a l'è 'na çittæ argentinn-a, inscia conflûensa d'i sciûmmi Grande e Xibi Xibi, capolêugo da provinsa de Jujuy, inte l'estremo nòrd-òvest do Pàize.
A g'ha 'na popolassion de 237.751 abitanti (2001) e s'attrêuva a 1643 km. da capitâ naçionâ, Buenos Aires.
I sêu abitanti, comme quelli da provinsa, vegnan ciammæ jujeños.
A l'è vexinn-a a-a famoza Quebrada de Humahuaca, profondo valle de grande richessa de paisaggio e d'importansa tûristega natûrâle.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce San Salvador de Jujuy


text:
Màppa zenéize
A Màppa zenéize, conosciûa co-o nómme de Mappa Mundi 1457 ascì, a l'é 'na màppa do móndo realizâ inte l'ànno 1457 e ciamâ coscì aprêuvo a-a prezénsa de 'na bandêa de Zêna, into cànto vèrso o nòrd-òvest, e, into cànto in direçión sùd-òvest, do stémma da famìggia de lignêua di Spìnoa ascì.
A l'é 'na màppa asæ interesànte da-o pónto de vìsta stòrico in quànto a l'é tra e prìmme che s'incoménsan a alontanâ da-a conceçión "tradiçionâle" do móndo, integràndo numerôxi eleménti da-e esploraçioìn de quélli ànni (prezénpio e còste do Mediterànio, e ciù precîze, són bazæ in scî pòrtolén) e incomensàndo a abandonâ quélli de fantaxîa ò eræ. Pe de ciù, a l'é unn-a de primìscime màppe a rafiguâ o nòrd vèrso l'âto.
Descriçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
A diferénsa da ciù pàrte de màppe fæte in quélli ànni a l'é bazâ sorviatùtto in sciô réizo-cónto do viâgio in Àzia do Nicolò Da Cónti, nòbile mercànte veneçiàn ch'o l'êa anæto into Levànte pe 'na misción comerciâle, ciufîto che in sce quéllo do Màrco Pölo. L'aotô o l'é 'n zenéize sconosciûo (o l'à indicòu inta màppa sôlo l'ànno de realizaçión e o no gh'à mìsso a sò fìrma) e, da 'n'anàlixi de l'òpera, se peu védde de cómme quésta a ségge ciù avansâ da famôza màppa do móndo fæta da præ Màoro, co-i continénti che, spécce l'Eoröpa, àn de bónn-e proporçioìn. Pe de ciù, inta màppa gh'é mostròu 'na nâve a véia eoropêa a tréi èrboi inte l'Òcéano Indiàn, fæto che in realtæ o no se doviéiva êse ancón verificòu.
L'eleménto ciù particolâre da màppa o l'é de segûo a sò fórma a amàndoa, con de dimenscioìn de diagonâli che són de 42 cìtti in altéssa pe 81 in larghéssa (a màppa intrêga a l'é de 61 x 90 cm). Pe 'sta raxón chi a longitùdine a vêgne stiâ a squæxi o dóggio da latitùdine e dónca, conscideràndo ch'a l'é 'na màppa asæ rìcca de tìnte e decoraçioìn ascì, l'é probàbile ch'a no l'àgge avûo 'n inportànte ûzo pràtico ma benscì ch'a foîse 'na sénplice òpera d'àrte da mostrâ, mìssa fòscia inta bibliotêca privâ da famìggia Spìnoa.
A-a giornâ d'ancheu, 'sta màppa chi a l'é de propiêtæ pùblica e a l'é conservâ inta bibliotêca naçionâle centrâle de Firénse.
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (EN) Edward Luther Stevenson, A description of early maps, originals and facsimiles (1452-1611) being a part of the permanent wall exhibition of the American geographical society, with a partial list and brief references to the reproductions of others which may be consulted in the society's library, American Geographical Society of New York, 1921, pp. 1-2.
- (EN) Peter Whitfield, New found lands: maps in the history of exploration, Routledge, 1998, p. 36, ISBN 0-415-92026-4.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Màppa zenéize
Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (EN) The Genoese Map (PDF), in sce myoldmaps.com. URL consultòu o 21 arvî 2022.


text:
Eròstrato
Eróstrato o Heróstrato o l'ea un pastô de Éfeso restou famoso comme inçendiaio. O l'è stæto responsabile d'a destrüçion d'o Tempio de Artemide (a Dea che i Romani ciammaven Diana) a Éfeso. Questo tempio o l'ea consciderou unn-a d'e Sette Mävegge do Mundo Antigo. L'inçendio o l'è avvegnüo o 21 de lûggio de l'anno 356 a.C.
Biografia[modìfica | modìfica wikitèsto]
A confescion d'o motivo de l'inçendio a l'è avvegnüa sotto a tortüa, ordenä da Artaserse III. Segundo quante ne riporta i scrittôi antighi l'ünico movente de Eròstrato o l'ea quello de diventä famoso a tütti i costi. Scoverta l'intençion de l'inçendiaio, vegniva proibio sotto penn-a de morte de mantegnï qualunque memoia d'o nomme de Eròstrato, pe e generaçioin futüre. Questo provvedimento evidentemente o no l'è bastou pe cancellä da a stoia, ni o nomme ni l'açion. Ha scrito Valeio Mascimo: « S'è scoverto che un ommo o l'aveiva deciso de inçendiä o tempio de Diana a Éfeso, de moddo che pe a destruçion d'o ciü bello d'i edifiçï o sö nomme o saieiva stæto conosciüo in t'o mondo intrego. » Anche o scrittô e storico grego Teopompo o l'ha registrou l'inçendio e o nomme de Eróstrato trasmettendoli finna ai nostri giorni.
O nomme de Eròstrato in t'a cultüa e in t'a sciensa[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'açion realizzä da Eróstrato, e a sö intençion de diventä famoso coste quello ch'o coste han avüo eco in te l'poca moderna. In te l'ambiente accademico d'a psicología se denomina Complesso de Eróstrato o distürbo mentale pe o quæ l'individuo o çerca de mettise in evidensa, de distinguise, de esse a o centro dell'atençion.
O nomme de Eróstrato o l'è passou a diverse lengue moderne:
- In tedesco, presempio, Herostrat o l'è un individuo in costante riçerca d'a fama.
- O termine ingleise Herostratic fame (fama Erostrática), o se riferisce pægio a Eróstrato.
- Marcel Schwob o l'ha scrito un racconto cürto sovia Eróstrato, ch'o forma parte d'o libbro Vitte Imaginaie, publicou in t'o 1896.
- Jean-Paul Sartre o l'ha scrito un racconto cürto intitolou Erostratus, comme parte de Le mur (A Müaggia), d'o 1939. In te questa stoia, un ommo o pianifica de commette d'i crimini violenti con o fin de conseguï a fama.
- Herostratus o l'è un film britannico d'o 1967, d'o cineasta australian Don Levy.
- O scrittô spagnollo Miguel de Unamuno, in t'o sö romanso Amor y pedagogía, o nommina questo personaggio pe fä riferimento a l'anscietæ de immortalitæ propia de l'esse umano.