text:
Marchesàu de Süccaellu
U marchesàu de Süccaellu u l'éa in stàttu ch'u s'éa furmàu vérsu a fìn du XIV seculu dòppu l'estinsiùn di eredi màs-ci di marcheixi de Clavesana, chi i cuntrulàvan a zòna da valà du Neva zà precedentemente.[1] Quéstu l'axeva difàtti cauzàu a spartisiùn fra i diferenti ràmmi da famìa di Del Carretto do Finâ e i Saluzzo-Dogliani, cun relative interferense da Repübbrica de Zena inte cunteise fra i eredi.
In tu 1397 Carlo I Del Carretto, ün di ciü fedeli aleài du dücca milaneise Gian Galeazzo Visconti u l'àxeva elevàu u sò duminiu in te quella parte da regiùn Ligüia paragunabile a l'entrutèra d'Arbenga udièrnu au livellu de marchesàu, cumensandu a rènde u paìse de Sucarê, zà di Del Carretto da ànni, autonumu.[2]
A Süccaellu, a l'éa difatti nasciüa da quaxi vint'anni, sò fìa Ilaria del Carretto (1379-1405), ricurdà poi cun in munumentu funebre realisàu da Jacopo della Quercia doppu a sòa mòrte. Ilaria a l'éa spusà cun Paolo Guinigi, scignù de Lücca, da u frevà de l'ànnu 1403.[3]
L'è cunusciüu, scibén ducumentàu in mòddu incumplétu, u cunvulgimentu di Visconti di Milan inti acòrdi du matrimòniu.
Geugrafìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
A capitàle aministratìva e pulitica de 'stu stàttu a l'éa curispundente au burgu de Süccaellu, suvrastàu dau sò castellu, a rexidènsa di marchexi. A fundasiùn de questu a l'è dattà ai 5 de arvì 1248 cun 'n acòrdu fra i marchexi Clavesana Bonifacio III, Emanuele I, Francesco I e i abitanti dà valà che 'na vòtta a se ciamàva de Coedano, ancöi dìta Valà Neva. U casté dunca, u cumpaìsce pe-a primma 'otta in t'in ducumentu du 1216.
U teritòiu du marchesàu u conscisteva prinsipalmente inta parte de e àte vàlli da Sènta, che i se cacciàn versu Arbenga, quindi a valà du Neva, a valà du Pennavaire e in parte ciü picìna e tère da bassa vàlle du turènte Aroscia.
I àtri sentri ciü impurtanti da valà dòppu Süccaellu i l'éan:
• U castellu, ünìu au burgu de Castreveiu (lucalmènte Castrevegliu[4] o Castreveiju[5]), ciamàu in te l'epuca antiga ascì Coedano o Cohedano: prìmma da fundasiùn de Süccaellu l'éa u sentru diretìvu pé i Clavesana e pé i Del Carretto de l'àta valà (dìta in latìn vallis coedani);
• L'abitàu d'Èrli, ch'u cumprendea e cumprende àtre frasiùi;
• U paìse de Veserxe, aù frasiùn de Castreveiu.
Inta valà du s-ciümme Pennavaire se truvàvan invece:
• U castéllu de Castregiancu e e sòe frasiùi, cumme Vesallu (o antigamente Vessalico, "Vesargu"), Veàvu (o Verano, e dunca Veràn), Uexine e Culetta (o A Colla);
• U castellu e l'abitàu de Naxin, cun e sò burgàe minùi e spàrse, a magiuransa de questu teritòiu l'éa infeudàu ai Cepollini de Arbenga;
• U castellu de Autu, ch'u vigilàva sciü i udierni paixi de Autu e Cravaüna, in màn pé infeudamentu a in àtra pàrte da famìa Cepollini.
Inta valà de l'Aroscia u marchesàu cumpredéa u castellu de Aquila e e cascìne vixìne, cun i abitài ascì de Gavenü(r)a, Leverùn e Céxi.
Sciübitu a mùnte de Arbenga i marchexi cundividevan cun i scignùi de Finà u cuntròllu sciüi paìxi de Arnascu, Sènexi (aù frasiùn de Cixan) e Rivernàu, infeudàu ai Cazulini d' Arbenga.
Aa fìn se pònan vegghe ascì àtre lucalitài asugetàe inta valà du s-ciümme Varatella, e da l'àtru versànte di mùnti, cumme:
•L'abitàu de Bergalla, cun u relatìvu castellu;
• U castéllu e u burgu de Barestìn, cun e numéuse frasiùi vixìne, suviatüttu Carpe, ancöi ligà a Tuiàn. Va ricurdàu che Barestìn l'axeva fau pàrte di pusedimènti da famìa di Bàva, uiginaiamènte avucài du munasté de San Péu in Varatella, quésti i l'axevan poi sciurbìu u titulu de scignui de Barestìn, creandu in marchesàu autonumu, che zà dau 1503 u l'éa inte l'influensa di Del Carretto, chi màn a màn i vàn a estrumetteli;
•U castéllu e u burgu de Bardenèi, divixi cun i marchexi du Finà, chi i mantegnìvan i 2/3 du feudu.
I teritòi da valà du Varatella i vàn a custituì fìn au 1545 marchesàu de Barestìn, zà feudu impéiale, Pirro II Del Carretto saià tra l'àtru u primmu marchese deivànte dau ràmmu süccaelese a fregiase du titulu uficiale ascì de scignù de Barestìn.
Stòia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Evénti precedénti[modìfica | modìfica wikitèsto]
Ruvìne du castellu de Süccaellu
U marchesàu da famìa di Clavesana u l'éa ün dei öttu marchesài nasciüi da l'ereditài de Bonifacio del Vasto. I sò territòi i l'éa inisialmènte ampi, spàrsci fra a Ligüria de Punènte e u Cuniese. Intu Duxèntu, de dòppu a perdita di territòi de l'imperieise, i restànti territòi ligüri, specialmènte inta zòna ingauna vegnàn in mniera mazù espòsti a a presciùn pulitica attüà da a Repübbrica de Zena, difatti quésta a stimulava a nàscita de libei cumüi, chi i l'àndavan a cunflui inta sòa sféa de influensa, cumme l'axeva zà fàu dau seculu presedente cun i feudi du Sàcru Ruman Impéu Germanicu.
Cumme pé tütti i àtri marchesài de urigine aleramica, i diritti in sci feudi da famìa Clavesàna puxevan esse trasfeìi tütti di discendènti mas-ci chi i gestìvan in mòddu paitàiu; ae cumpunenti feminîli vegnivan invexe trasferìi i bén allodàli, definìi cun l'assegnasiùn de 'na dòte. Quésta prusedüa chì a cumpurtàva cuscì u cuntinüu frasiunamèntu di bén patrimuniàli e ascì di diferenti diriti feudàli, andandu cuscì a cumplicà a gestiùn di puscedimenti. Zà dau 1200, dunca, a famìa di Clavesana a se distìngue in dùi ràmmi sepaài, u prìmmu prinsipalmente ligàu au Piemùnte e u segundu ai pusedimènti ligüi.
L'ereditài maschile a se ferma peò aturnu a a fìn du XIV seculu, fàttu ch'u rendeva puscibile a cessiùn di feudi da Ligüia a a famìa di Del Carretto, e a i Saluzzo a pàrte piemuntese. 'Ste dùi atre famìe chì l'éan de discendensa imparentae cùn Bonifacio Del Vasto e propiu pé quéstu puxevan eredità i feudi. Gh'è da cunscideà che ascì i Del Carretto i l'éan diatinti in diferenti diramasiùi, quélla da dunde a deìva a ca' "regnante" Süccaelese a l'è du ràmmu finalése: perché fra i ànni 1326 e 1335 gh'éa stàu u matrimòniu fra Enrichetto Del Carretto, frài du Giorgio, marchese du Finâ, e Caterina Clavesana, fìa de Francesco II, ch'u purtàva tra l'àtru metài du feudu sutta au cuntròllu du castéllu de Süccaellu.[6] A famìa Saluzzo du ràmmu de Dogliani (a vélli a và spùza l'àtra fìa de Francesco II, Argentina Clavesana[7]) l'axevan 'cattàu impurtànti interèssi patrimuniàli, imparentanduse "ex-foemina" cu-i Clavesana. A diramasiùn Ligüe di Clavesana, difàtti a l'éa custituìa dai dui frài Oddone II e Francesco II: l'ürtimu de 'sti dùi l'avexa (in ciü de zà dìte Caterina e Argentina) 'n sùlu fìu mas-ciu, ciamàu Borromino, 'massàu da 'n aggüàu a Arbenga, pé opéa da famìa lucàle di Cepolla.[8]
A discendensa maschìle de Oddone II, a l'éa invece rapresentà da Federico, survanumminàu ascì "il Bestiale", e dai sò matetri (Oddone, Bonifacio, Francesco e Manuele) a l'éa inisialmente stà istrumìssa a causa de üna cunfisca ai dànni de Federico che péo a s'éa estìnta dòppu quarche témpu, lasciandu dunca intu 1387 (ànnu da dàtta de mórte de Manuele) màn libéa ai Del Carretto.
A custitusiùn du marchesàu[modìfica | modìfica wikitèsto]
Ina pusisiùn de rilievu pé a furmasiùn du marchesàu a l'è stà ricuvèrta dau düxe de Zena Antoniotto Adorno, ligàu ai Del Carretto pé 'na lònga e cumplessa séie de rapòrti famiài; propiu pé 'stà cosa chì dau 1375 Carlo Del Carretto l'avieva spuzàu Pomellina Adorno, fìa du düxe Gabriele Adorno. Fra i ànni 1385 e 1389, Fiorenza, a fìa de Carlo e sö di [[Ilà(r)ia Du Caréttu |Ilaria]], a se saieva spusà cun Cristoforo Adorno, fìu di Antoniotto. 'Stu lì u intervegne inti articulài partimuniàli fra i ràmmi di Del Carretto inte l'ànnu 1385, ch'u cunsentìva cuscì inti ànni sucescìvi a a discendènsa de Carlo de cunseguì a prupietài escluxìva du feudu de Süccaellu, mentre i discendenti de Lazzarino I, frài de Carlo, diventàndu scingùi escluxìvi du Marchesàu de Finà. Pé di ànni, tütti e dùi i féudi, i l'apartenévan pé in tèrsu ascì a 'n àtru frài de quésti, Enrico de Caissàn e dòppu u fìu de 'stu chì Giorgino, dunde peó discendensa maschìle a s'è estinta dòppu a a sò morte intu 1428.[9]
I fìi du bàrba Enrico, u sùlu a avé spusàu üna Clavesana, vegnan liquidài cumpensàndu cun u feudu de Mumbaldùn: quésti i vàn a custruì ina linea de sucesciùn indipendente. L' àttu stipulàu da Antoniotto, ch'u u l'andàva a ricunusce a a Repübbrica de Zena 'na parte di dirìti feudàli sciü u Marchesàu finalese, u nu puxeva ésse recepìu cumme validu da l'Impéu. Ghe vönan dunca àtri dex'ànni pé fà sci che Carlu u sciòrte a ésse infeudàu a Süccaellu.
E vicende de dóppu[modìfica | modìfica wikitèsto]
A stòia di marchexi de Süccaellu a l'è ligà streitamènte a e upòste ambisiùi terituiàli da Repübbrica de Zena e du Ducàu di Savoia e a e numeùse guère fra a Fransa e a Spagna che e sucéddan fra u '500 e u '600. I Del Carretto i l'éan adéenti au ducàu de Milan, infeudàu pé cumensà ai Visconti, poi a a famìa Sforza e ancùa dóppu au regnànte da Spagna. Scìn da a fìn du Trexentu a famìa di Del Carretto a l'axéva furnìu ai milanexi persunaggi ascì impurtanti pudestà, capitani o ambasciatùi.
Carlo Del Carretto, propiu pé quéstu, si tröva cuivoltu inta guèra dunde Filippo Maria Visconti u sercàva de andà a rinfursà u sò duminiu rispettu a quellu di zenexi, tenèndu asediài i burghi de Cixàn e Tuiàn inte l'ànnu 1417, 'rivàndu a ucupàli.[10]
I fìi de Carlo, ciamài Pirro ed Enrico, asemme ai cuxìn du Marchesàu de Finà, chi i cuntribuiscen a cunsulidà i dumìni teritòiali de Filippo Maria Visconti intu punente, pé tütti i chìnze ànni fra u 1421-1436, quande Tumàsu Fregusu u l'éa stàu levàu da l'incaregu de düxe. Inte 'stu periudu chi u cuxin de vélli, Giorgino Del Carretto, ch'u s'éa 'pugiàu ai Fregoso, u l'éa stàu cundanàu pé tradimentu du ducca de Milan e intu 1428 i sòi diritti feudàli i vegnàn spartìi fra i àtri ràmmi da famìa Del Carretto. I marchexi de Süccaellu i cattàn cuscì u feudu de Stellanéllu e incrementàn ascì a quótta de prupietài in sce u paise de Bardenèi, ch'u diventa pe dùi tèrsi de prupietài süccaéllese.[11]
I ghe sùn pói ànni ciü cumplicài, suviatüttu dóppu a morte du ducca milanese du 1447 e fìn au növu duminiu di Sforza in sce a Ligüia (a cumensà dau 1464). I marchexi dòppu avé tentàu sènsa grosci risultài 'n' aleànsa cun a casà di Savoia i sun custretti a chiédde prutesiùn a a famìa Fregoso, c'a sancisce a própia sféa de influensa in te valàe ingàune, assemme a in aleànsa cun i Dòia. L'uniùn matrimuniàle du marchese Giorgio cun Valentina Gattilusio, fìa de Palamede Gattilusio, ch'u g'axeva dùi sö, spusàe cun Ludovico e Gian Galeazzo Fregoso, u stabilisce l'abandùn da parte di marchesi de Süccaellu di Adorno. Questa cualisiùn u ghe fà cuvrì u capitanàu d'Arbenga dau 1461 au 1464.
I rapòrti cua famìa Fregoso i se zéan sutta a duminasiùn di Sforza, tantu che düante 'sti tempi chi e dui famìe se truvàvan in t'in cunflìttu, tra l'àtru ricurdandu che i Del Carretto i restan ligài ai növi ducchi milanexi. Gian Giacomo Del Carretto, ch'u và a pià u postu de sò pàe Giorgio intu 1493 u ghe dà pröva de fedeltài intu 1497, quande u ducca d'Orléans e i Fregoso, sòi aleài, i sercavan de alimentà i mugugni da pupulasiùn lucale cuntru Ludovico il Moro e i Adorno. U vegne premiàu u 19 de frevà du 1498 cun l'investitüa du feudu intregu de l'Impeatù Massimiliano I d'Asburgo, levandu i cuxìn (fìi de sò barba, Carlo) e següanduse a trasmisibilitài feminile, perché u g'axeva sulu ina fìa, ciamà Caterina, a sùla erede. Stu eventu chi u fà cumensà de ratelle fra i eredi, chi se spartiscian fra chi u se pugiàva ai zenexi e chi u l'éa a favù di Savoia.
Carlo II, frài de Giorgio, u l'axeva mediante u fìu Antonio dùi névi mas-ci: Gian Bartolomeo, ch'u spùsa a fìa de Gian Giacomo, Caterina, e u cuntròlla cuscì trei quarti di diriti sciü u feudu e Pirro II, ch'u và a ésse u primmu marchese de Barestìn,[12] cunservàndu in quàrtu di diriti sciü Süccaellu. U disensu fra i paénti sucescivi ai dui frài u càusa poi a vèndita du marchesàu.
A véndita a a Repübbrica de Zena[modìfica | modìfica wikitèsto]
I zenexi i cattiàn parte du marchesàu intu 1567, quande u guvernàva u fìu de Pirro II, Giovanni Antonio Del Carretto,[12] prubabilmente a quòtta a duveva esse in quartu di diriti sciü u stàttu, ascì se Ossian De Negri, u và a ripurtà zà in àttu scimile intu 1561 e dunca u diritu sciü e àtre quotte.[13]
A a fìn a cessiùn a cuntinua, vendendu àtre quote inte l'ànnu 1588 (ciü o ménu tréi quarti da pruprietài feudale) a a casà di Savoia pe 'n tutàle pagamèntu de 60.000 scüddi d'óu, pé vìa du marchese Scipione, u névu di Gian Bartolomeo, che peò a nu vegne cunscideà cumme vàlida da l'Impéu.[14] A tratasiùn difatti, a vegne rivendicà da Zena, c'a cumensa ina tratatìva cun corte impeiàle Praga, dunde u guvernàva inte stu periudu chi Rodolfo II, mandandughe propiu in véu ambasciatù, pé f scì ch'u puiesse anulà a sòa decisiùn.[14] U suvràn, nunustante quéstu sciü u cunsìju du funsiunàiu da curte Ottavio Del Carretto[14], frài picìn de Scipione, questu u decidde pé zéa pé in ànnu u pasaggiu de prupietài, fra i Del Carretto e u Regnu de Sardegna[14] speitàndu ina rispost de caratere giüidicu, purtàu avanti da 'na specifica cumisciùn. U feudu e egne dunca cunfiscàu e afidàu pé dexe ànni a dui cummisài impeiàl, a partì dau 1598 vegne aa fìn afidàu a Ottavio Del Carretto, scignù de quéllu quàrtu rimanènte.[15][16] 'Ste pröve de acquisisiùn sènsa u cunsensu impeiale i fàn scatà 'na cuntesa fra a Repübbrica e i Savoia, quésta a düeà fin au 1625.
A lotta in questiùn a fà parte di diferenti tentativi di piemuntexi de cunquistà e zòne ciü vixìne au Mà Ligüe. Intu mentre da Primma guèra de secesiùn intu Munferàu, Carlo Emanuele I da casà Savoia, da a pàrte impeiàle u ocupa i teriròi du marchesàu, tra i ànni dau 1614 au 1617.[17] Intu 1622 u cunsìu impeiàle u rigetta i pretendènti pé a sucesciùn de Scipione e a sancìsce che i 3/4 di pusedimènti i duxevan ésse dunài aa Càmea Impeiàle, chi i métte in vèndita. Tra i àtri a se fà avànti Zena, c'a càtta pé 200.000 fiurìn i feudu intu 1624.[18] Au méze d'arvì Carlo Emanuele u scrìve 'na curispundensa a a Fransa, ligànduse àscì cun Venessia, cuntru l'impéu di Asburgo. Ciscì l'ànnu dòppu u ducca repìa turna e inissiatìve cuntru i zenesi, duveàndu ufisialmènte cumme mutivasiùn a distrasiùn di Austriaci, stansiài inta Valtellina, anche se segundu i stòici du tempu quéstu u l'éa duvüu aa vuluntài de ritorse cuntru Zena 'n impurtante scunfìtta, pé avé acquisìui Succaellu.[19] Fra l'àtru intu periudu fra u 1631 e u 1633, cun a morte de Ottavio Del Carretto (avegnüa intu 1632), a Repübbrica a và a cattà cun u benestà da curte impeiale u cumplétu duminiu du feudu, segnandu de fàttu a fìn da sò indipendensa.[15][16]
I teritòi de l'urmài desfàu marchesàu süccaelese e veggàn poi növe battàie inte l'epuca sucesciva, cumme quélle intu 1672 e ascì fra u 1746 e u 1747 pé vìa da guèra de secesiùn austriaca, quande u paise u vegne difesu da cuntingènti militài corsu-ligüi, e dunca ricunquistàu, levàndu da lì i invasùi piemuntexi. Turna pòi fra u 1795 e u 1797, düante a "campagna d'Italia" de Napuleùn, tantu che u burgu medievà u l'éa divegnüu quarté geneàle de l'esercitu fransese inta zòna ingàuna, cumandàu da Andrea Massena in ucaxiùn da batàia de Löa ai 23 e 29 de nuvembre du 1795.
Da 'stu puntu chi vegne inglubàu inta Repübbrica Ligüe e, cun a restaurasiùn, intu regnu de Sardegna intu 1815, diventàu regnu d'Italia dau 1861.
Ecunumìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
A vàlle du Neva, dunde se tröva Süccaellu, a mette in cumunicasiùn a vàlle du Tànau, e dunca u bàssu Piemunte (o àta Ligüia) cun Arbenga, natüale via pé i cumèrci inte tüttu u mà Mediteraneu. A custrusiùn du castéllu e du burgu de Süccaellu a l'è risalente au Duxentu e a vegne stüdià dai Clavesana cumme u növu strumentu de racòlta de tàsce e di pedaggi, dòppu chi i l'axevan persu Arbenga.
A stradda de culegamèntu a percureva u funduvàlle lòngu u traciàu segnàu dai pònti a schìna d'àse chi se trövan rispetivamènte: intu burgu de Süccaellu, vixìn a a lucalitài erlese di Basci, dui àtri pònti fra Èrli e Ciixöa e dau ponte de Gattaire. Da Cìixöa se munta a a Colla de San Benàrdu, pé chinà a Garesce, inta vàla du Tànau. U cuntrollu de questu asse de vìe u l'éa ün di mutivi de cuntrastu fra Zena e i Savoia, che a mumenti u divegne ina battaia avèrta fra u 1614 e u 1617, e ancù intu 1625 e intu 1672. Acordi fra i scignui de Garesce e u cumüne d'Arbenga e sucescivamente cui marchexi de Süccaellu vegnan stipulài intu 1217, e rinuvài intu 1417 e 1424 pé regulà e esensiùi sciüi pedaggi e i impegni de manutensiùn di tòcchi de stràdda de cumpetènsa.
I traffeghi ciü impurtanti chi i tranxitàvan pé Süccaellu i l'éan:[20][21]
• L'espurtasiùn in Piemunte du sà maìn, necesàiu pe l'alimentasiùn di òmmi e pé cuncià e pèlli;
• U traspòrtu du pelàmme da cuncià da e cascìne de l'entrutèra a e cunceìe da rivéa, cumme quelle a Arbenga;
• U traspòrtu de legnamme da Garesce a Arbenga lòngu a Valà du Neva. Pé esempiu i èrbui méstri de e nàvi ligüi i l'éan ricavàu de suvente travaiàndu a legna de queste zone;
• U traffegu mineàiu riguardu au fèru ch'u vegnìva da l'ìsua d'Elba versu e lucalitài au de là di mùnti dunde gh'éa abundànsa de légna, pé favurì a trasfurmasiùn in aciaiu;
• A canapa dau Piemunte, ütile pe a custrusiùn de e nàvi, dàtu che a prudusiù ligüe a nu l'éa ancù sufissiente.
Elencu di marchexi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (IT) Amato Amati, Dizionario corografico dell'Italia (vol.3, pag.5), Napuli, Casa Editrice dott. Francesco Vallardi, 1868.
- ↑ (IT) I Del Carretto e a stòia de Ilaria, in sce comunezuccarello.it. URL consultòu o 29 màzzo 2021.
- ↑ Toussaint, 1995, p. 18
- ↑ intu so dialettu
- ↑ In Erli
- ↑ Enrico u nu deve esse scangiàu cun u trisnònnu Enrico II Del Carretto o cu u sò névu, Enrico scignù de Caissan.
- ↑ Giusti, 2011, p. 58
- ↑ Giusti, 2011, pp. 50-69
- ↑ Musso, 2008, p. 107, n. 21
- ↑ A. Giustiniani, Castigatissimi annali con la loro copiosa tavola della Eccelsa e Illustrissima Republica di Genoa, Zena, 1537, rist. anast. Forni 1981, carte 180 e 180v.
- ↑ Casanova, 1989, pp. 30-34
- ↑ 12,0 12,1 (IT) Fonte dal Sistema Informativo Unificato per le Soprintendenze Artistiche, in sce siusa.archivi.beniculturali.it. URL consultòu o 29 màzzo 2021.
- ↑ De Negri, 1968, p. 709
- ↑ 14,0 14,1 14,2 14,3 (IT) Enciclupedia Treccani on-line, in sce treccani.it. URL consultòu o 29 màzzo 2021.
- ↑ 15,0 15,1 Musso, 2010, p. 108, n. 128
- ↑ 16,0 16,1 Casanova, 1989
- ↑ De Negri, 1968, p. 709
- ↑ Casanova, 1989, p. 186
- ↑ Bitossi, 2003, p. 435
- ↑ Badano, 2008, pp. 11-14
- ↑ Ciciliot, 2008, pp 76-77
Bibliugrafìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Teofilo Ossian De Negri, Storia di Genova, Milan, Aldo Martello, 1968.
- (IT) Giorgio Casanova, Il marchesato di Zuccarello. Storia e strutture tra Medioevo ed Età Moderna, Arbenga, Edizioni del Delfino Moro, 1989.
- (IT) Stéfane Toussaint, Ilaria Del Carretto e il suo monumento. La donna nell'arte, la cultura e la società del '400, in Atti del convegno internazionale di studi (Lucca, 15-17 settembre 1994), Lucca, Istituto Storico Lucchese, 1995.
- (IT) Franco Noberasco, Storia della Castellania di Arnasco, Cenesi e Rivernaro, Arbenga, Gruppo "Amici dell'Olivo", 2001.
- (IT) Carlo Bitossi (in Dino Puncuh), L'antico regime genovese, 1576-1797, in Storia di Genova, Zena, Societa' Ligure di Storia Patria, 2003.
- (IT) Riccardo Musso, I marchesi Del Carretto di Zuccarello nelle vicende liguri del XV secolo, in Atti e Memorie della Società Savonese di Storia Patria, XLIV, Savuna, Società Savonese di Storia patria, 2008, pp. 83-111.
- (IT) Roberto Badano, Viabilità e Insediamenti in Alta Val Neva alla fine del Medioevo, in Atti e Memorie della Società Savonese di Storia Patria, XLIV, Savuna, Società Savonese di Storia patria, 2008, pp. 11-22.
- (IT) Furio Ciciliot, Note sull'Industria del Ferro Albenganese del Primo Quattrocento, in Atti e Memorie della Società Savonese di Storia Patria, XLIV, Savuna, Società Savonese di Storia patria, 2008, pp. 75-81.
- (IT) Riccardo Musso e Cinzia Cremonini, I feudi imperiali delle Langhe tra Impero e Stato di Milano (XV-XVIII secolo), in I feudi imperiali in Italia tra XV e XVIII secolo: atti del convegno di studi, Albenga-Finale Feudatari imperiali nel sistema dinastico italiano (secoli XVI-XVII), Ruma, Bulzoni, 2010, pp. 83-111.
- (IT) Franco Giusti, (a cura de) Pro Loco di Zuccarello, Il marchesato di Clavesana fino al marchesato di Zuccarello, Sucâelo, Pro Loco di Zuccarello, riedizione degli studi (1963) di Franco Giusti, Tgbook, 2011, ISBN 88-97-03944-8.


c: text/html

text:
Musculu (mullüscu)
Mùsculu, mullüscu mæn bivalve da famiggia de mytilidae. Ottimu da mangiâ, ma ütiliscimu ascì perchè u nettezza l'ægua sturbia e u l'inrichisce l'ecuscistema.
U pö apartegnî a-a specce Mytilus edulis (originaia de l'Atlantegu), Mytilus galloprovincialis (originaia du Mediteranniu) o Mytilus trossulus (originaia du Paçifficu). Queste specce pöan incruxase l'ün l'atra e, dætu ch'a l'è 'na specce invaxiva, nu gh'han ciü ün arrea de difüxun esclüxiva.
U pö arivâ a 14çm. de lunghessa. U cû u pö ese blö scüu o muelu o marun. A cunchillia, de carbunatu de casu, a l'è de furma triangulâ cu-i bordi smussæ, liscia cu-e linnie de crescita cuncentriche.
U vive attaccòu a-i scöggi tra e linnie de ata e bassa marea. Atenti a nu tagiâve i pê se ghe caminæ adossu descaçi. U s'attacca grassie a di filamenti de bissu ch'u seçerne da 'na giàndua ch'u l'ha intu pê.
I sessi en separæ, mascciu e femmina: pe accubbiâse i musculi lascian anâ inte l'ægua de culonne de sperma o di öve che mesccianduse a fan nasce e larve. Queste crescian e intu giu de 72 ue van a attaccase da quarche parte, puscibilmente amügiæ insemme.
U musculu u se çibba filtrandu l'ægua; se l'ægua a l'è brütta e sustanse inquinante s'amüggian cian cianin inta carne e inta güscia. Se capisce che quelli che crescian vexin a-u scarregu da chintan-a l'è megiu nu mangiâli, menu che menu crüi, pe nu anâ a réizegu de pigiâse u tifu, u collera o l'epatite virale.
Dætu ch'u l'é mai tantu bun da mangiâ, gh'è asci di alevamenti de musculi, specce a-a Spezza. A "mitilicurtüa" a pö ese fæta cun de corde, di pasciuin o de toe sutt'ægua.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Gabriælo Ciabrea
Gabriælo Ciabrêa (in italiàn: Gabriello Chiabrera, Saña 18 zugno 1552 – 14 ottobre 1638), poeta e drammaturgo in lengoa toscaña.
Biografia[modìfica | modìfica wikitèsto]
O l'ebbe 'na zoeneçça ciutosto agitâ, percose gh'amancò inti primmi anni e cue do poæ, morto chinze giorni primma ch'o nascesse, e da moæ passâ subbito a segonde noççe.
A nœuv'anni (dixe lê mæximo inta so aotobiografia) "o foì conduto a Romma donde o Zane (Ciabrea) so barba o faxeiva demora, e chie o foì alevao con meistro in caza, da ro quâ o l'imparò ra lengua latiña". Da pœu o fu misso into colegio di gezuitti a studiâ filozofia e o ghe stette scin a-i vint'anni. Mortoghe o barba (1572), o pensò a-i caxi so mettendose a-i servixi do cardenâ camerlengo Cornâ, "e stetteghe quarche anni"; ma quella da corte a no l'ea vitta pe lê, ch'o l'amava a libertæ e a stento o frenava i bogenti spriti. Coscì, essendose vendicao de l'otraggio riçevuo da 'n gentilommo roman, o dovette do 1581 abandonâ Romma e retiaose in pattria o gh'ebbe di atre breighe, pe scin che, quetaose ogni inimixiççia, o poette dâse a-a dôçèçça di studdi e gódîse longo riposo. O pigiò mogê in scî çinquant'anni.
Da bon çitten o sostègne in pattria di onoeivi ófìççi, sença però sacrificâ a quelli troppo gran parte do so tempo. Scimilmente inti frequenti viægi o l'intrò in relaçion con prinçipi e segnoî, sença però mai ligâse a-o serviççio de nisciuña corte. O gódì i favoî do Ferdinando I de Toscaña, do Carlo Emanoælo I de Savoia, di Gonzaga de Mantoa, e o n'ebbe di vantaggi pecuniai a compenso di versci scriti pe çelebrâ de geste ò de faoste ricorençe ò de noççe ò di festezamenti. "In longa etæ ho composto tantiscime cose, parte per mæ vagheçça, parte per tentâ ra liberalitæ dri prinçipi, parte per prœuva de studio, parte per muxica e per compiaximento".
Ma a libialitæ tentâ no sempre a rispondeiva prontamente, onde o Ciabrea o se lagnava co-o ducca Viçenço de Mantoa do tezoê de Cazâ, ch'o l'ea pocoassæ restivo a segondâ a "liberalitæ" stætaghe destinâ da-o prinçipe; ma prudentemente o sozonzeiva: "ço non è giaximo; ançi e' l'è pregio dro so ófiççio, e l'è ciæro che ri Tezorê vœuran l'utilitæ dro Prinçipe e ri scritoî ra so grœuria; ma çerto quanti Tezorê ebban ri Segnoî da Este, no ghe feççan servixo paro a quello che tren da ro Ludovigo Ariosto". Se in questa lettia (30 arvî 1611) o Ciabrea o l'ozava in quarche moddo assemegiâse a l'Ariosto, inte l'atra, scrita benben di anni doppo, donde gh'è e paole çitæ primma, lê o dixeiva di so versci: "De questi, uña veritæ se pœu afermâ, ço è che tutti son vî cose e da no stimâse". Ni i contempoannei ni i pòstei consentin inte 'n tâ giudiççio, pù mostrandose i un troppo indurgenti, i atri troppo sevei, co-o fâ do Saoneize ò ch'a-a dreitua un Pìndao noelo ò nint'atro che 'n abbile mançinao de versci, retô vœuo e freido.
Arte[modìfica | modìfica wikitèsto]
A parte da so produçion poettica ch'a l'ha rescistio a-o tempo e ch'a no moiâ a l'è quella ch'a comprende di brevi componimenti - i ciu pe muxica - inti quæ l'aggile verso riente e luminozo o segonda l'inmaggine viva e svelta e l'idea leggia e graçioza con di movimenti e di ritmi cæzoxi e con rappida varietæ de xœui picin. In tæ odexiñe ò cançonette o Ciabrea, sciña quand'o va in sce-e orme de l'Anacreonte ò do Ronsard, o ghe va pe conto so e a-a so mainea co-in'impronta personâ e originâ ch'a-o sarva da-a taccia d'imitatô servî. Pu con interesse e diletto se leze ancon ancœu i Sermoin, inti quæ son antiçipæ o Parin e o Gosci. Invece e cançoin pindæghe, pe-e quæ o Ciabrea o l'aquistò gran nommina e che tanto piaxèn a-o Liopardi, son cose morte, specce pe difetto de 'n veo sentimento eroico, pe l'incomprenscion do valô e da fonçion do mito in Pindao, e pe-a mancâ rispondença fra l'ideâ perseguio e l'effettiva realtæ. Unicamente di pregi de stile g'han i Poemetti epico-lirrichi, sacri e profen, narativi, descritivi ò didascallichi in versci desligæ.
O tempiamento lirrico do Ciabrea o no l'ea fæto pe-a poexia eppica, donde lê ninte o seppe creâ de vitâ inti varri poemi ch'o compoze (a Gotiade, lʼErminia, o Foresto, a Firenze, l'Amedeide). Invece, comme inta lirrica anacreontica, o Ciabrea o lasciò in'orma indelebbile inta poexia melodramattica: so vanto o l'è l'avei scrito, pe-a muxica do Giullio Caccin, o Rapimento di Cefalo, raprezentao into 1600 a Firençe in ócaxon de noççe da Maja de Meghi co l'Enrico IV de Fransa.
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Ferdinando Neri, Il Chiabrera e la Pleiade francese, Fratelli Bocca, 1920.
- (IT) Francesco Luigi Mannucci, La lirica di Gabriello Chiabrera: storia e caratteri, Società anonima editrice F. Perella, 1925.
- (IT) Antogno Bellon, Enciclopedia Italiana di scienze, lettere ed arti, Romma, Istituto Treccani, 1931.
Conligamenti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Ottavio Varaldo, Bibliografia delle opere a stampa di Gabriele Chiabrera, in Giornale ligustico di Archeologia, Storia e Letteratura, vol. 13, 1886. URL consultòu o 18 màrso 2021.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Gabriælo Ciabrea


text:
Friùli-Venessia Giulia
O Friùli-Venessia Giulia a l'è unn-a region a statûto speciâ de l'Italia settentrionâ de un mion e 200.000 abitanti, con capoleugo Trieste. A confinn-a a sud co-o Venneto e o mâ Adriatego, a nòrd co l'Austria e a levante co-a Slovenia.
Léngoe[modìfica | modìfica wikitèsto]
O Friùli-Venessia Giulia o l'é in câxo particolâ anche a livéllo eoropêo. In Friùli se pàrlan divèrsce léngoe: l'italiàn, o furlàn, o slovénn-o (co-o resìan, definîo 'na léngoa e no in dialétto do slovenn-o), o tedésco (in particolâ co-i sêu dialètti carinsiàn e tiroléise) e quàrche dialétto da léngoa véneta (cómme o triestìn, o bisàsco, o gradéise, o maranéise, o moggesànn-o, o liventìn, o veneto d'Ìstria e de Dalmaçia, o dialétto ûdinéise e o dialétto pordenonéise e âtri). In sciâ Val Canâ no l'é difìçile trovâ di parlànti quadrilìngoe de italiàn, furlàn, tedésco e slovénn-o.
- O forlàn
Capoleughi de provinsa[modìfica | modìfica wikitèsto]
I capoleughi de provinsa do Friùli-Venessia Giulia son (in ordine arfabetico):
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Dæto Istat - Popolaçión rescidénte a-i 28 de frevâ 2021.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Friùli-Venessia Giulia


text:
A Gerusalemme liberâ
A Gerusalemme liberâ (La Gerusalemme liberata in italiàn) a l'è un càppo d'òpera da letiatûa italiànn-a, scrîto da-o Torquato Tasso. Realizâ tra o 1559-1560 e o 1575, a l'é stæta publicâ ofiçialménte a-i 24 de zùgno do 1581, scibén che quàrche ànno prìmma a gh'é stæta 'n'ediçión no aotorizâ da l'outô.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Ediçión in zenéize[modìfica | modìfica wikitèsto]
A l'è stæta tradûta inte prinçipâli léngoe do móndo, conpréizo o zenéize. A Gerusalemme liberâ a l'é stæta tradûta in zenéize antîgo co-o tìtolo Ra Gerusalemme Deliverà da-o Steva de Franchi e âtri autoî.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikivivàgna a contêgne una pàgina dedicâ a A Gerusalemme liberâ
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce A Gerusalemme liberâ


text:
Madagascar (pelìcola)
Madagascar a l'é 'na pelìcola d'animaçión statûnitéise do 2005 prodûa da-a DreamWorks Animation e distriboîa da-a DreamWorks Pictures. In regìsti da pelìcola són stæti l'Eric Darnell e o Tom McGrath méntre a tràmma a l'é stæta scrîta da Mark Burton, Billy Frolick, o Darnell, e o McGrath. A stöia a l'é dedicâ a 'n grùppo de béstie, e quæ inta versción òriginâle àn cómme dopiatoî Ben Stiller, Chris Rock, David Schwimmer, Jada Pinkett Smith, Sacha Baron Cohen, Cedric the Entertainer e Andy Richter, che, depoî êse scàpæ da-o zöo de Central Park, finìscian in sce l'îzoa de Madagascàr.
Trasmìssa pi-â prìmma vòtta a-i 27 de màzzo do 2005, a pelìcola a l'à riçevûo da-a crìtica di giudìççi despægi ma ògni mòddo a l'é stæta 'n gràn sucèsso econòmico, diventàndo a sèsta pelìcola con ciù incàsci in quéllo ànno. Madagascar o l'à aviòu 'n inportànte franchise ascì, o quæ o l'inclùdde e pelìcole Madagascar 2 - Vîa da l'îzoa (2008), Madagascar 3 - Riçercæ in Eoröpa (2012) e I pingoìn de Madagascar (2014), óltre che numerôze pelìcole brêvi, série a-a televixón e âtro cómme videozêughi e atraçioìn a têma inti pàrchi de demôa.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Madagascar


text:
Interlingue
Interlingue e̍ üna lenga aussiliari ünternaçiunale, püblica̍ ün l'anu 1922 suta u nume « Occidental » da u lenghista estunia̍n Edgar de Wahl cun l'idea de crea̍ ün lenga imediatamente cumprensible per tüti lucüturi d'ë lenghe eurupeane. L'occidental e̍ stau ün cuncürrente impurtante per l'esperanto fint’â segunda gherra mundiale. Dopu a gherra, l'Occidental-Union a̍ rebatesau a lengha « interlingue » de mutivi puli̍tichi, ma dopu a püblicaçiu̍n de l'interlingua d'IALA ün 1951 a magiurità d'i aderenti passavun a achësta nœva lenga. Püra, l'interlingue a̍ suvravivüu e gh'e̍ ancura üna picina cumünita̍ de lucüturi d'interlingue.
Vede tambe̍nModìfica
A̍utri prugetiModìfica
- Wikipedia a gh'à 'n'ediçión in interlingue (ie.wikipedia.org)
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Interlingue


text:
Canâle do Panamá
O Canâle do Panamá (in spagnòllo Canal de Panamá; in ingléise Panama Canal) o l'è 'na via de navigaçion interoçeanica c'a s'attreuva in Panamá, essendo o punto ciû stréito tra o Mâ di Caraibi e l'Oçeano Paçiffego.
Inougûròu o 15 Agosto 1914, o l'ha avûo 'n grande sûcesso façendo ciû corte e distanse e i tempi de comunicaçion marittima, svilûppando o progresso econommico e commerçiâ dûrante quæxi tûtto o seccolo XX.
O l'ârve 'na via de transcito corta e de costo relattivamenti basso tra i dôî oçeani, influensando molto i schemmi do commerçio mondiâ, dandoghe prosperitæ e crescita econommica ai paixi svilûppæ e agiûttando molte zone lontann-e a l'espanxon econommica.
Tecnicamente, o l'è 'na magniffica êuvia d'inzenieria. Da l'Atlantico a-o Paçiffego sêu mezûe sôn 80 km. de longhessa e da 91 a 300 m. de larghessa; con 'na profonditæ de 12,8 m. inte l'Atlantico e de 13,7 m. into Paçiffego.
I priçipæ percorsci c'ûttilissan o Canâle do Panamá son:
- Da-a costa est di Stati Ûnîi a l'estremo oriente.
- Da-a costa est di Stati Ûnîi a-a costa òvest do Sûdamerica.
- Da l'Euròpa a-a costa òvest di Stati Ûnîi e Canada.
I prinçipæ prodotti che passan pe-o Canâle do Panamá son:
- Græn
- Petrollio e derivæ
- Mercançie
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Canâle do Panamá


text:
Edmund Hillary
Sir Edmund Percival Hillary (Auckland, 20 lûggio 1919 – Auckland, 11 zenâ 2008) o l'è stæto un alpinista e esploratô neozelandeise.
Edmund Hillary, 29 mazzo 1953, depoî a-a ascenscion do Monte Everest (part.)
Dæti personâli
Mòrte: Auckland, 11 zenâ 2008
Paize: Nœuva Zelanda
Biografia[modìfica | modìfica wikitèsto]
O l'é stæto un di ciu noti alpinisti e esploratoî do mondo. O deve a so famma a-a primma ascenscion do monte Everest avvegnua o 29 mazzo 1953 insemme a-o sherpa Tenzing Norgay.
Nasciuo a Tuakao a sud de Auckland in Nœuva Zelanda, Hillary o s'appascionò a-a lettua fin da figgiœu. O l'ea ben timido e o paiva ascì ciu graçile di so compagni de scœua. O trovava alloa rifuggio inti libbri, ch'o poeiva leze durante e quattr'ôe che gh'ócorivan pe andâ e tornâ da-a scœua. A sezz'anni, durante una gita scolastega a-o monte Ruapehu inte Arpe Neozelandeixi, o scrovì che o so fixico o l'ea ciu rescistente di so compagni de camminâ. Fu coscì ch'o començò o so interesse pe l'arpinismo.
Oltre a-e montagne da Nœuva Zelanda, Hillary o frequentò ascì i Arpe, e da pœu l'Himalaya, dove o scalò unze vette sovia i 6000 metri de quota. Durante a segonda guæra mondiâ o fu navegatô de l'aviaçion neozelandeize.
Into 1948, insemme a Ruth Adams, Harry Ayres e Mick Sullivan, o l'effettuò a primma ascenscion do Canto Sud do Mount Cook. Succescivamente o parteçipò a doe spediçioin de ricogniçion in Himalaya: uña inta zoña de l'Everest into 1951 e l'atra a-o Cho Oyu into 1952. Fu coscì notao da John Hunt, ch'o l'invitò a piggiâ parte a-a fortunâ spediçion britannega do 1953. A conquista da çimma (29 mazzo 1953) a fu annonçiâ contemporaniamente a l'incoronaçion da regiña Elisabetta II do England. Hillary, ormai famoso in tutto o mondo, o preize da pœu parte a nomiose spediçioin insce l'Himalaya tra o 1956 e o 1965.
O fu ascì in Antartide, e o razonse o Polo Sud o 4 zenâ 1958 co-a Commonwealth Trans-Antarctic Expedition, una spediçion motorizzâ (composta de trei trattoî Massey Ferguson TE20) conduta con Vivian Fuchs. O fu o terço ommo da stoia a razonze tâ punto via tæra doppo Amundsen e Scott into 1911-12.
O fu inscignio de nomiose ónoifixençe: o 16 luggio 1953 o fu nominao Cavaggeo Comandante de l'Orde de l'Impeo Britannego (KBE); into 1987 o vègne membro de l'Orde da Nœuva Zelanda (Onz); o 23 arvî 1995 fu nominao Cavalie de l'Ordiñe da Giarrettea (KG); into 2003, in ócaxon do çinquantenaio da conquista de l'Everest, o governo do Nepal o ghe confeì a çittadinança ónoaia durante un speciâ giubileo commemorativo tegnuose inta capitâ Kathmandu. Sir Edmund o l'é o primmo foresto a riçeive un scimile ónô da-i nepaleixi. O l'é stæto l'unico neozelandeize ancon in vitta a êse apparso in sce 'na banconotta.
Hillary o l'ha dedicao gran parte da so vitta a agiuttâ o poppolo nepaleize di sherpa tramite o Himalayan Trust da lê fondao, ariescendo a costruî de scœue e di uspiæ. O destin o vosse che durante questo periodo perissan a moggê Louise Mary Rose e a figgia Belinda, into 1975, in te un incidente aereo doppo o decollo da Katmandu. O l'ea ascì prescidente ónoaio de l'American Himalayan Foundation, un'associaçion non-profit ch'a çerca de megioâ l'equilibrio ecologico e e condiçioin de vitta di popoli himalayen. Hillary, che inta vitta de tutti i giorni o l'esercitava o mestê de apicoltô, o l'ha affermao de consciderâ i so succesci in campo umanitaio comme a so ciu gran conquista.
O moì a 9 oe circa (21 in Italia) de l'11 zenâ 2008 inte o Auckland City Hospital, pe insuffixença cardiaca, a l'etæ de 88 anni. O 29 frevâ 2008 con çeimonia privâ a ciu gran parte de so çennie son stæte disperse inta baia de Auckland, mentre e rimanente son stæte tumulæ in te un monasteio nepaleize.
Famiggia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Hillary o sposò Louise Mary Rose o 3 settembre 1953. Ebban trei figgi: Pete (1954), Sarah (1955) e Belinda (1959-1975). Hillary o sposò in segonde noççe June Mulgrew, viddoa do so megio amigo Peter Mulgrew, o 21 dexembre 1989.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Edmund Hillary


text:
testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto testo finto
1 commento su “Articolo 3”
-
Hi, this is a comment.
To get started with moderating, editing, and deleting comments, please visit the Comments screen in the dashboard.
Commenter avatars come from Gravatar.
I commenti sono chiusi.


text:
Per Alice, una nostra lettrice che ci ha chiesto una breve storia erotica in corsivo
Mi fissi nëgli œcchi, mæ nœn ricæmbiœ lœ sgüærdœ. Hæi il cæzzœ dürœ cœmë il mærmœ ë tüttæ læ miæ ættënziœnë è rivœltæ æ qüëllœ: 24 cëntimëtri di piæcërë chë iœ œræ fæcciœ spærirë nëllæ miæ bœccæ.
Qüændœ të lœ sücchiœ nœn pënsœ æ æltrœ: vœgliœ sœlœ müngërti il cæzzœ ë sëntirmi læ tüæ püttænæ dægli œcchi grændi. Tü cœn ünæ mænœ mi æffërri ünæ ciœccæ di cæpëlli ë mi güidi il mœvimëntœ.
Trœviæmœ il ritmœ insiëmë, œgni tæntœ mi spingi læ tëstæ për færmëlœ prëndërë æncœræ più nël prœfœndœ. Mi sëmbræ qüæsi chë mi stæi sfœndændœ læ gœlæ mæ nœn mi fërmœ.
Vœgliœ sëntirë læ tüæ sbœrræ cœlærmi dællæ bœccæ. Sœlœ æ qüël püntœ, cœl fæccinœ sënsüælë ë lë gœccë chë mi cœlænœ dællë læbbræ, særò prœntæ për pæssærë æl cæzzœ dël tüœ æmicœ. Ci stæ güærdændœ…
Nœn sœ së rësistë æncœræ.


text:
Codotenteidi
ïnänite Pabodo nänö cadota ante yewæ̈mongainta
1
Waa quëwencæmïnimpa, ante
1 Wængonguï angä ëñëninque Itota Codito botö ïmote da godongä gogaïmo inte botö Pabodobo ïnömo inte yewæ̈mömopa. Mönö tönïñacä Tïmoteo tönö guëa tedete ate botö, Acæmïnimpa, ante yewæ̈mömopa.
2 Mönitö tönïñamïni ëñëedäni. Codota ïñömö quëwëninque Wængonguï quïmïni inte mïnitö mönö Codito nempo quëwëninque ædæmö cæte pönëmïni ïñömïnite botö ïïmaï ante yewæ̈mömopa. Mönö Mæmpo Wængonguï tönö mönö Awënë Itota Codito waadete pönö cæda ænte entawëninque mïnitö gänë pönëninque watapæ̈ quëwencæmïnimpa, ämopa.
Në pönënäni beyæ̈ Pabodo Wængonguï ingante apæ̈necä
3 Mönö Awënë Itota Codito Wæmpocä ïñongante mönitö mïnitö beyæ̈ ante apæ̈nedinque Wængonguï ingante waa ate pönente apæ̈nemönipa.
4 Edæ, Mïnitö Itota Codito ingante wede pönëmïni ïmïnipa, ante do ëñëmönipa. Ayæ̈, Wængonguï quïnäni ïnänite tömänäni ïnänite mïnitö waadete pönëmïnipa, ante mönitö do ëñëmönipa.
5 Edæ, Öönædë æidinque mïnitö watapæ̈ quëwenguinque impa, ante edæ Codito do badongampa. Mänömaïnö ante, Näwangä impa, ante watapæ̈ mïni ëñënö ante mïnitö godömenque wede pönëmïni badinque godongämæ̈ waadete pönëmïni ïmïnipa. Ïninque, Mïnitö mänömaï ïmïnipa, ante adinque mönitö wæætë Wængonguï ingante waa ate pönëninque apæ̈nemönipa.
6 Doyedë mïnitö weca ponte apæ̈nedinque mönitö, Mönö Codito ingantedö ante watapæ̈ apæ̈nemöni ëñëninque mïnitö, Wængonguï näwangä waadete pönö cæcampa, ante do ëñëmïnitapa. Mänömaïnö ante mïni ëñënïönæ incæ mïnitö waincawæ̈ nanguï incawæ̈ baï tæcæ badinque ñöwo ganca nanguï apæ̈nemïni ëñëninque wadäni mïnitö weca në pönënäni tæiyæ̈näni badänipa. Ayæ̈ tæiyæ̈näni badäni baï mönö pönencabo adobaï tömämæca tæiyæ̈mö pönï bamompa.
7 Epapada möni në waadedongä incæ, Codito waa pönï nänö pönö cægaïnö ante do odömonte apæ̈necä ëñëmïnitapa. Tömengä ïñömö Itota Codito beyæ̈ në cæcä ïnongä inte mönö ïmönite pönëninque ædæmö cæcä ingampa.
8 Ayæ̈ mönitö ïmönite apæ̈nedinque tömengä, Codotenteidi ïñömö Wængonguï Önöwoca nempo quëwëninque në waadete pönënäni ïnänipa, ante do apæ̈necä ëñentamönipa.
9 Mänömaï beyæ̈ mönitö, Mïnitö æbänö ïmïnii, ante tæcæ ëñëninque mïnitö beyæ̈ ante Wængonguï ingante apæ̈nedinque ñimpo cædämaï inte cöwë apæ̈nemönipa. Edæ, Wængonguï æbänö angää, ante mïnitö ëñente ëwocacæmïnimpa, ante mönitö, Wængonguï ëñëmi. Bitö ëñënö ante apæ̈nebi ëñente ëwocadinque Codotenteidi wæætë, Æbänö waa cæte quëwenguïï, ante ëñencædänimpa, ante apæ̈nemönipa.
10 Wængonguï apæ̈necä ëñëninque mïnitö, Mönö Awënë tocæcäimpa, ante cædinque tömengä nänö waa cædö baï mïnitö adobaï waa pönï cæcæmïnimpa, ante apæ̈nemönipa. Ayæ̈ Wængonguï ingante mïnitö doyedë æ̈mæ ate baï æ̈mæ pönënïmïni inte ñöwo wæætë ædæmö ate baï ædæmö pönencæmïnimpa. Ayæ̈ waa incawæ̈ baï mïnitö adobaï bate cædinque nö mïni waa cæquënënonque cæcæmïnimpa, ante apæ̈nemönipa.
11 Wængonguï ñäö ëmöninque tæ̈ pïñæ̈nongä inte pönö cæcä ate mïnitö edæ tömengä nänö tæ̈ï pïñæ̈nö baï adobaï tæ̈ï pïñæ̈mïni ëwocacæmïnimpa, ante apæ̈nemönipa. Ayæ̈, Tömengä mänömaï pönö cæcä ænte ëwocamïni inte mïnitö wæntæye badämaï inte ee cædinque piyæ̈në cæte ee cæcæmïnimpa, ante ämönipa. Ayæ̈ watapæ̈ todinque,
12 mïnitö mönö Mæmpo ingante waa ate pönëninque apæ̈necæmïnimpa, ante mönitö Wængonguï ingante apæ̈nemönipa.
Edæ Wængonguï quïmöni ïmöni baï tömengä mïnitö ïmïnite pönö badongä ate mïnitö tömengä quïmïni do bamïnipa. Ïninque mïnitö tömengä ñäö ëmömämodë mönitö tönö godongämæ̈ pöñömïnite tömengä nanguï pönï pönongä æ̈ninque mïnitö mönitö tönö godongämæ̈ në ëamïni incæmïnimpa.
13 Edæ në wëmö ënempodongä nempo wæwëñömonte Wængonguï wæætë mönö ïmonte gä pe æmpote ö æ̈ninque, Botö Wengä botö në Waadedongä ïñömö në Awënë Odeye ïñongante mïnitö tömengä nempo quëwencæmïnimpa, ante mämongä pongamöimpa.
14 Tömengä Wengä nämä wepæ̈ petæ̈ petæ̈ wææ̈ beyænque mönö wënæ wënæ cægaïnö ante Wængonguï pönö ñimpo cæcä æ̈ninque mönö abæ tawænte baï quëwëmompa.
Codito wængä beyænque Wængonguï piyæ̈në cæcampa
15 Mönö adämaï ingaingä Wængonguï æbänö ëmongää, ante adämaï ïñömonte Wængonguï Wengä ïñömö Mæmpocä baï në ëmongä inte mönö weca pöninque, Mæmpocä æbänö ëmongää, ante do odömongacäimpa. Wëënëñedë Wængonguï nänö badönämaï ingäñedë adocä incæ Bamoncadengä baï ïnongä inte do quëwengacäimpa.
16 Ïninque Mæmpocä pönö angä ëñëninque tömengä Wengä incæ tömancoo edæ badongacäimpa. Mönö në adincoo incæ mönö adämaï incoo awëmö ongoncoo incæ adocä tömancoo badongacäimpa. Awënëidi incæ në änäni incæ, awënëidi näni ënempodö incæ në tæ̈ï pïñæ̈näni incæ, öönædë owodönäni incæ inguipoga quëwënönäni incæ mänïnäni edæ tömänäni ïnänite Mæmpocä pönö angä ëñëninque Wængonguï Wengä ïñömö badongacäimpa. Badöñongante Wæmpocä, Bitö quï bacæ̈impa, angä Ao ante badongacäimpa.
17 Adocä Wængonguï Wengä incæ Tänocä quëwengaingä ingampa. Tömengä pönö angä beyænque tömengä nänö badongaincoo ïñömö adoyömö pönente baï cædinque tömengä nempo godongämæ̈ gongænte cægompa.
18 Ayæ̈ tömengä në Önoncamö baï në angä ïñongante mönö tömengä ingante mönö godongämæ̈ pönencabo wæætë tömengä tönö adoyonque baï ïnömö ïmompa. Adocä tömengä nänö Tæiyæ̈ Awënë baquinque në badongaingä ïnongä inte tänocä pönï ingacäimpa. Ayæ̈ æ̈monga pönï nänö ongonguinque tömengä wænte ate tänocä në ñäni ömæ̈mongaingä ïnongä ingampa.
19 Edæ, Botö entawënö incæ botö Wengä tömänö entawencæcäimpa, ante pönö cædinque Mæmpocä ïñömö nanguï togacäimpa.
20 Ayæ̈ tömengä Wengä wepæ̈ awäa gowete wædinque wængä beyænque Wængonguï mönö tömämö beyæ̈ pönö cædinque piyæ̈në cægacäimpa. Tömengä Wengä tönö mänömaï pönö cæcä beyænque mönö inguipoga tömäo quëwëmö tönö öönædë tömäo quëwënäni tönö tömengä ingante Ao äninque tömengä tönö godongämæ̈ piyæ̈në cæte quëwëmö adinque Wængonguï ïñömö nanguï togacäimpa.
21 Ayæ̈ mïnitö guiquënë Wængonguï ingante näwæ̈ pämænte gogaïmïni inte wïwa cædïmïni inte ocaidë në pïinte bagaïmïni ïñömïnite,
22 Wængonguï wæætë, Adocä Codito tömengä baö ëwënente wængä beyænque mïnitö botö quïmïni badinque botö ayömo tæiyæ̈ waëmö entawencæmïnimpa, ante cæcampa. Ïninque tömengä ñä mënongacä ate mïnitö tömengä ayongä wentamö mongæ̈nämaï ïmïni adinque, Wënæ wënæ cæbitapa, ante ædö cæte pïinte anguïï.
23 Edæ mïnitö tæ̈ï mæ̈nonte baï ongöninque do mïni wede pönënonque ante cöwë godömenque pönëmïni ïninque tömengä weca ponte ongömaïmïnipa. Mönitö mönö Codito ingantedö ante mönö pönënö beyæ̈ mönö watapæ̈ bacæ̈impa, ante apæ̈nemöni ëñëmïnitawo. Mänïne ante ñimpo cædämaï ïmïni inte mïnitö tömengä weca cöwë ongömaïmïnipa. Mänïne mïni ëñënïne ante mönitö ñöwo inguipoga tömäo quëwënäni ïnänite apæ̈nemöni ëñënänipa. Mänïne beyænque ante botö Pabodobo në cæbo batabopa.
Mönö pönencabo beyæ̈ botö në cæbo batabopa, ante
24 Mïnitö beyæ̈ nanguï cædinque nantate wædïmo incæte botö nanguï tobopa. Ayæ̈ Codito beyæ̈ ante godömenque wæquënëmö inte botö tömengä tönö guëa baonque nantate wæbopa. Codito mönö Önoncamö baï në angä ïñongante mönö tömengä ingante mönö godongämæ̈ pönencabo ïñömö tömengä tönö adoyonque baï ïmompa. Botö ïñömö edæ mönö cabo beyænque caate wæbopa.
25 Ayæ̈, Codito ingante në pönënäni beyæ̈ bitö në cæbi badinque botö angaïne ante adodö adodö ante tömänö ante edonque pönï apæ̈nebi ëñencædänimpa, ante Wængonguï angä ëñëninque botö mïnitö beyæ̈ në cæquënëmo do bagaboimpa.
26 Mänïne Wængonguï nänö angaïne ante wantæpiyæ̈ wë wodonte baï ïñonte mönö mæ̈mæ̈idi cöwë ëñënämaï ingadänimpa. Ñöwo guiquënë Wængonguï tömengä quïmö ïñömonte mänïne ante edonque pönï odömonte apæ̈necä ëñëmompa.
27 Ïninque mönitö ïmönite äninque, Waa pönï botö angaïne ante mïni waocabo wëënëñedë mïni ëñënämaï ingaïne ante mïnitö ñöwo tæcæ ëñëmïni inte oodeoidi ïnämaï ïnäni ïnänite odömonte apæ̈nemïni ëñencædänimpa, ante Wængonguï cæcampa. Mänömaï beyæ̈ mänïne ante apæ̈nemöni ëñëninque mïni waa pönï ñäö baï entawenguinque ëñencæmïnimpa. Edæ, Mïnitö mönö Codito ingante ëwocadinque mïni ñäö ëmämodë æiyömïni watapæ̈ bacæ̈impa, ante mönö pönënö ante mänïneque impa.
28 Mönö Codito tömengä nänö ëñënö ante entawëninque mönitö adocä ingante mönö Codito ingante ante apæ̈nemönipa. Tömengä nempo quëwëninque mïnitö picæ̈näni baï në ëñëmïni bayömïnite Wængonguï mïnitö ïmïnite waa acæcäimpa, ante mönitö tömänäni ïnänite waadete odömonte apæ̈nemönipa. Ayæ̈, Ëñenguënë quëwëedäni, ante tömänäni ïnänite wææ ante apæ̈nemönipa.
29 Mönö Codito nänö tæ̈ï pïñæ̈nö pönongä ænte entawëninque botö, Në ëñëmïni bacæmïnimpa, ante cædinque tæ̈ï pæ pagænte cöwë nanguï cæbo ïmopa.


text:
Düsseldorf
Geögrafîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Düsseldorf a l'è a capitâ da Renania do Nòrd-Vestfallia, un stato federale da Germania. A se trêuva a nòrd òvest insciâ rîva dèstra do sciùmme Rén
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Düsseldorf a l'êa diventâ ofiçialmente çitæ za into 1288. O sò nomme o vêu dî c'o l'êa un pàize fondòu arénte a-o sciùmme Düssel. Dòppo l'òcupaçión françéize e o congrèsso de Vienna a çitæ a l'êa diventâ parte do régno de Prùssia into 1815.
Pòsti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]
Into céntro stòrico se trêuva a gêxa de San Lanbèrto e a tôre do vêgio castéllo, chi son i scìnboli da çitæ.
Economîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'economîa de Dûsseldorf a l'é unn-a de ciù fòrti da Germania con vàrie indùstrie arente a-a çitæ, o tèrso ariopòrto da Germania e un "pölo fieristico" con 25 fêe òrganizæ ògni anno. A l'é ascì a sêde de tante banche inportanti.
Coltûa[modìfica | modìfica wikitèsto]
A primma schêua de latìn a l'é stæta fondâ into sécolo XIV. I fràtti tegnîvan córsi de teölogîa za into 1673. Into 1728 gh'êa za ascì di córsi de filozofîa. A-o prinçìpio do sécolo XX l'é stæta fondâ l'académia de meixìnn-a. L'universcitæ, invece, gh'é da-o 1965 e a se ciamma comme un famôzo poêta de Düsseldorf: Heinrich Heine.
Manifestaçioìn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Düsseldorf a l'é famôza pe-o carlevâ, òrganizòu con un grande carosézzo in rivalitæ co-a çitæ de Colònia.
Feste e fêe[modìfica | modìfica wikitèsto]
A l'è unn-a çitæ famôza pe organizâ tante fêe. Gh'é ascì 'na fêa tradiçionâle con 'na grande rêua c'a se ciamma "größte Kirmes am Rhein"


text:
Antartego
L'Antàrtego (anche dïto Antàrtide) o l'è 'n continente c'o çircônda o Pölo Sûd da Tæra, scovèrto ofiçialmente de zenâ 1820, anche se se rivendica 'na primma scoverta da parte do spagnòllo Gabriel de Castilla do zenâ 1603, dûrante 'na spedissiôn a-a riçerca da dïta Terra Australis Incognita.
Essendo o quinto continente do mondo pe estensiôn, o g'ha 'n'àrea de 14.000.000 km² (280.000 km² sensa giassa, 13.720.000 km² de giassa) e 'na popolasiôn de ciû ò meno 1.100 abitanti (nisciûn permanente, tûtti scensiâti e turisti). Solo l'Euròpa e l'Oçeania son ciû piccinn-e de l'Antartide.
O l'è o pòsto ciû freido da Tæra, quæxi tûtto coverto de giassa, co-e maggiô rizerve d'ægoa dôçe do mondo. O l'è diverso da l'Artico, o mâ c'o s'atrêuva inta zöna do Pölo Nòrd.
O sêu teritöjo o l'è rivendicòu parçialmente da sette pàixi:
Galerîa d'inmàgine[modìfica | modìfica wikitèsto]
Vìsta de l'Isoa Petermann
'N giasâ
O lâgo Fryxell giasòu
O mónte Erebus in sce l'Isoa de Ross
Veddi ascì[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Antartigo


text:
Casanöva
Casanöva (Casanêuva in zenese, Caṡaneuva secundu a grafìa arbenganése de Vincenzo Bolia, Casanēūva in urmeàscu[4], Casanova Lerrone in Italian) u l'è in cumün da Pruvinsa de Savuna con 'na pupulasiùn de 732 abitanti (dàtti agiurnài au 2019).
Geugrafia[modìfica | modìfica wikitèsto]
U teritòiu cumünàle de Casanöva u se tröva inte l'entrutèra d'Arbenga, inta mediu-àta valà du s-ciümme Lerùn. L'ambiente natuale u l'è caraterizàu da a presensa de boschi de castagne e ascì da u(r)ìve. A quòtta ciü bàssa tucà dau cumün a l'è de 75 métri in sce u livellu du mà, vèrsu u funduvalle, inte burgàe au cunfìn cun u teritòiu de Garlenda, mentre quella ciü àta a se tröva a 600 m, inta zòna c'a curispunde au Pàssu du Ginestru, versu u cunfìn cun a Pruvinsa de Impeia.[5]
Frasiùi[modìfica | modìfica wikitèsto]
U cumün u ricunusce sinque frasiùi prinsipàli: Bassanegu, Bòscu, Degna, Marmö e Vellegu, ciü a frasiùn de Burgu, dunde u se tröva u palassu cumünale.
A ste chi i vàn zunti i àtri nuclei chi i furman u paìse, che e sun Cardùna, Cascîna, Ca', Raimundi, Castella(r)u, Cumpa(r)ài, Ruvei(r)a, Ma(r)ému de Sutta, Ma(r)emu de Surva, Pözzu, Ràncu, Còsta, Trévu, Ca' Supràne, Segua, Cardùi, Cesii e Fussàu.[6]
Cunfìn[modìfica | modìfica wikitèsto]
U cumün u cunfìna a nord cun Utuê, Unsu e Ransu, a nord ovest u cunfìna cun Vesargu (IM) e U Burghettu (IM), a punente se incuntra poi u cumün de Céxi (IM), a sud quellu de Testegu e quellu de Stelanelu (ciü versu punente) e a levante ascì cun Villanöva e Garlenda.
Stoia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Casanöva a vegne mensciunà cumme sentru ruràle pé a primma vòtta sutta au cuscì dìtu Cumitàu de Arbenga, cunfluìu poi sutta a a Marca Aleramica du X Seculu. Inte l'ànnu 1091 a passa sutta ai dumini de Bunifassiu du Vàstu. Cun a spartisiùn di sti dumini u vegne ereditàu primma dai marchési du Carettu, che i cistruìscian ina seie de furtificasiùi inte l'udièrna zòna de Ma(r)ému. Sun pòi velli chi vendan u paìse ai inissi du XIII seculu, e cuscì u feudu u pàssa sutta i dumini di Clavesana.
Cun a mòrte de sti chi, avegnüa inte l'ànnu 1250 u teritòiu de l'àta valà du Lerùn u và a finì inti dumìni da Repübbrica de Zena, sutta au cuntròllu de l'impurtante famìa di Dôia. De quarche tempu dòppu u l'è l'infeudamentu di cunti arbenganesi Lengueia e ascì di Negroni, rispettivamènte a partì dau 1443 e dau 1663. Cun u sucescìvu cuntròllu zenese a cumensa ina lunga séie de rivòlte, c'a düa fra u 1763 e u 1764 purtàe avanti da a pupulasiùn pé e tàsce tròppu elevàe.
A resta dunca in màn repübbricàna fin a l'arìvu de Napuleun e di fransesi, a partì dau 1797. U paìse u vegne dunca inglubàu inta Repübbrica Ligüe. Sutta a növa duminasiùn fransese u cumün u và a fà parte da circuscrisiùn lucàle arbenganese.[7]
Cun a restaurasiùn du 1815 u passa sutta i pusedimenti du Regnu de Sardegna, divegnüu poi Regnu d'Italia dau 1861, inseìu intu sircundàiu de Arbenga, poi cunfluìu inta pruvinsa de Savuna, intu 1946 trasfurmàu inta növa Repübbrica Italiana. Fra u 1973 e fìn au 31 dixembre 2008 u l'ha fàu pàrte da Cumunitài muntana Ingauna, poi divegnüa "du Punente Savunese" fin au 2011, ànnu da sò supresciùn.
I ürtimi cangiamènti terituiàli i sun da rintracià intu 1929, quande u vegne suprèssu u cumün de Vellegu, istituìu sutta a duminasiùn fransese. A véia entitài aministratìva a vegne trasfurmà in frasiùn de Casanöva, mentre a lucalitài du Ginèstru a vegne atacà au teritòiu cumünàle de Testegu.[8] Du 1863 a l'è invece a növa denuminasiùn italiàna "Casanova Lerrone", pé distingue u pàise cun i àtri cun u numme paéggiu.
Abitanti[modìfica | modìfica wikitèsto]
Evulusiùn demugrafica[modìfica | modìfica wikitèsto]
Abitanti censìi[9]
Minuànse Furèste[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dandu amèntu ai dàtti de l'Istat ai 31 de dixembre du 2017, i sitadìn furèsti a Casanöva i sun 94, de sti chi 30 i végnan dàa Germania.
Pòsti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]
Architetüe religiuse[modìfica | modìfica wikitèsto]
U cumün de Casanöva u fa eclesiasticamènte da diocexi de Arbenga-Impeia, chi dunca e ghe sùn sinque diferenti parocchie: de Sant' Antunin (inta lucalitài du Burgu) quella de San Giuvanni Batìsta (inta frasiùn de Bassanicu), San Luca (pé Degna), San Péu e San Paulu (pé a frasiùn de Marmö), Sant'Antòniu e Giuliàn (Vellegu).
Géxe au Burgu[modìfica | modìfica wikitèsto]
• Géxa da parocchia de Sant'Antunìn, a prezenta in strütüa de stìle baoccu, e a cunserva ascì ina pàa d'atà atribuìa aa scöa de pitùi di Brea, databile atùrnu au 1552, a se tröva inta ciàssa du paìse.[10]
• Uatòiu da géxa de Sant'Antunìn, u se tröva inta ciàssa da frasiùn Burgu, in fàccia aa géxa paruchiàle, resentemente restauràu.
Géxe de àtre frasiùi[modìfica | modìfica wikitèsto]
• Géxa de San Matteu, a se tröva a Bòscu, burgu du 1400, famùza pé u campanì svetànte e apuntìu. U purtà da géxa u prezenta ascì ina scultüa a bassurilievu rafigüante u sàntu.[11]
• Uatòiu da géxa de San Matteu, u l'è l'uatòiu du paìse, se tröva ascì stu lì intu burgu da frasiùn de Bòscu.
• Géxa da Parocchia di Santi Antòniu e Giuliàn, a se tröva a Vellegu, intu burgu du paìse, custruìa intu 1500 pé andà a sustituì a presedente capeletta de San Giuliàn, föa du burgu. L'udierna strutüa a g'axeva inissialmente ina funsiun prinsipalmente de uatòiu, poi restruttüà e ingrandìa pé urdine de Luca Fieschi, véscu de Arbenga, che intu 1607 a fa diventà a növa paruchiàle, cunsacrà intu 1864 e dedicà ascì a Sant'Antòniu. Au sò internu u l'è cunservàu in impurtante organu, datàu 1882, opéa de l'urganista Angelo Dessiglioli, uiginàiu de San Bertumê.[12]
• Santuàiu da Madonna da Vixitasiùn, u se tröva a Degna, u l'è stàu edificàu intu XVII seculu dunde a Madònna a l'è apàrsa a ina zuena surdu-mütta c'a stàva purtandu e bestie au pasculu, turnandu a pué parlà doppu l'aparisiùn in mòddu mi(r)aculùsu. A géxa d'ancöi a l'è stà custruìa fra u 1616 e u 1618, in sce a bàze de ina capeletta presedente, custruìa doppu u mi(r)aculu. Pregià a stattua in légnu culucà in sce l'atà, atribuìa a Antòniu Brìlla, datà 1853, ciü in àtru gruppu atribuìu a Antòniu Ma(r)ìa Maragliano.[13]
• Géxa de San Luca, a l'è a géxa da Parocchia péa frasiùn de Degna.
• Capeletta de San Ròccu: a se tröva intu sentru da frasiùn de Bassanegu.
• Géxa di Santi Pé e Paulu, a l'è a géxa da frasiùn de Marmö, cun ascì li vixìn l'uatòiu, de stìle baòccu.
Architetüe militàri[modìfica | modìfica wikitèsto]
• A Tùria: u l'è u numme intu dialettu de Vellegu dàu aa Tûre de Übaga, fà custruì dai marchesi du Carettu düante u duminiu du teritòiu de Casanöva, a funsiunàva cumme tûre de vedetta, segundu a tradisiùn lucàle sta chi a saiéva stà derucà propiu dai velleghesi, chi i nu tuleràvan ciü u duminiu di feudatari lucàli. Fin ài ànni 40 e 50 u l'éa cumün fra i fiöi tià de prìe dréntu i resti da furtessa, cumme zögu e demùa. Au da custusiun u nu resta tòstu nìnte, a pàrte i bazamenti chi i restan ancù vixìbili.[14]
• Castéllu de Pugiòlu: in frasiùn Bassanegu, u l'è u méiu cunservàu de quelli de Casanöva, u l'è stàu edificàu dai cunti Lengueglia düante u sò duminiu, pé cuntrulà l'ünica stràdda percurìbile c'a purtava versu Testegu inti tempi antìghi. Ancöi prupietài privà u cuntegne impurtanti mòbili datài XVII seculu.
• Castéllu di Dôia, u l'è stàu erèttu daa famìa zenese düante a sò duminasiùn. Ancöi sustansialmènte derucàu u se tröva inta frasiun de Burgu.
• Furtessa di Lengueglia, custruìa daa famìa Lengueglia cun fìn de diféza, a se tröva surva l'abitàu de Ma(r)ému.
Architetüe sivìli[modìfica | modìfica wikitèsto]
'• Munumentu a U Mégu: inta frasiùn de Marmö a se tröva a scultüa in prìa de Finâde l'artìsta tedéscu Rainer Kriester ciamà Sentinella della Pace, inauguràu intu 2003 u và a cummemu(r)à e asiùi de Rexisténsa purtàe avànti dai partigiài liguri e, prinsipalmente, da Felixe Casciùn, numinàu ascì cumme "U Mégu".
• I Lavaùi: sparsci pé e frasiùi e e burgàe i l'hàn raprezentàu ina vòtta a sucialitài intu paìse, de tradisiùn cuntadìna. Ün di ciü cunusciüi u l'è quellu de Véllegu, ancùa aù vixìbile a l'ingrèssu du paìse rivàndu da Degna.[15]
Ecunumìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'ecunumia a l'è prinsipalmente bazà in sce l'ativitài agricula, cun a cultivasiùn de vigne e de uìve. Inte zòne du funduvàlle ciü prezenti e cultivasiùi de früta e verdüa vària. U turismu l'è in fòrte crescita, ascì dai àtri stàti de l'Euròpa, cun a presensa de diferenti agriturismi.
Cultüa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dialettu de Casanöva[modìfica | modìfica wikitèsto]
U dialettu parlàu a Casanöva u l'è de stampu arbenganese e u fa parte du grùppu du Ligüe sentru-ucidentàle, u presenta carateristiche peò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valà de l'Aroscia e du Lerùn, ligà stuticamènte a Arbenga, ma ascì a a sitài de A(r)àsce.
A Lescìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Tipica de sta realtài cuntadìna a l'è a lescìa, in metudu cuntadìn duveàu pé lavà i lensöi, c'u g'ha cumme elementu fundamentàle a sénne da stìva, ütile pé s-giancà i pànni. Difatti tütte e dònne antigamènte e cunservàvan in ca' u cuscì dìtu tinéllu, o u bidun da lescìa, cun in particulàre rubinettu in sce u fùndu. Inte stu chi se ghe metìva a giancheìa da pulì, ben cegà, e a intervàlli regulàri se ghe versàva l'àiva càda cua sénne. Sulu dòppu, quande st'ürtima a l'axeva cumpletàu a sò asiùn se 'naivàvan i lensöi intu lavaù.[15]
Feste e fée[modìfica | modìfica wikitèsto]
• Festa du bùn mangià: a l'è a sagra prinsipale intu Burgu, urganisà dau cumün de Casanöva asemme aa pro-loco lucàle. Düante sta chi i se pònan tastà ascì diferenti pietànse da tradusiùn lucàle, cumme a sìmma aa casanuvese, a sasìssa, a trìppa e u chinghiàle ascì.[16]
• Festa patrunàle de Sant'Antunìn: a se tegne u 2 de setembre cu'a selebrasiùn religiùsa intu Burgu e ascì u relatìvu rinfrescu.
• Festa de San Giuliàn: a se tegne aa fìn d'austu e a l'è a festa patrunàle de Vellegu. Dai ànni '90 u l'è tradisiùn fà u "rinfrescu" au termine da prucesciùn pé i carùggi du paìse, pavimentài cu'i tìpici rissöi. Inti ürtimi ànni ghe sun stài ascì di spetàculi teatràli dialetàli, ma nu sùlu, dunca l'ingrandimentu da manifestasiùn u l'ha purtàu u spustamentu da festa inta cuscì dìta "Ciàssa Giardìn", ciü adatta a livellu lugisticu.[17]
Aministrasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Vie de cumünicasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
U teritòiu cumünàle de Casanöva Lerùn u l'è culegàu cun Garlenda a Levante, grassie aa Stradda Pruvinsàle 6, che a pòrta versu Testegu cun u Pàssu du Ginestru, o Pàssu de Céxi ascì.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Dàttu Istat - Pupulasiùn rexidente ai 30 de zügnu du 2019.
- ↑ Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
- ↑ Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di gràddi/giórno di Comùn pe Región e Provìnsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
- ↑ Grafia du disiunàiu Italian-ulmioscu Ulmioscu-Italian
- ↑ (IT) Guidda turistica du cumün de Casanöva, in sce comune.casanovalerrone.sv.it. URL consultòu o 27 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Statüu cumünàle de Casanöva, in sce comune.casanovalerrone.sv.it. URL consultòu o 27 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Güidda stòica du cumün de Casanöva, in sce comune.casanovalerrone.sv.it. URL consultòu o 28 lùggio 2021.
- ↑ (IT) A Gazetta Ufisiàle, pruvedimentu da supresciùn du cumün de Vellegu, in sce elesh.it. URL consultòu o 28 lùggio 2021.
- ↑ Statistiche I.Stat - ISTAT; URL cunsultàu u 28 de dixembre du2012.
- ↑ (IT) Guidda de Casanöva, l'architetüa, in sce comune.casanovalerrone.sv.it. URL consultòu o 1º agòsto 2021.
- ↑ (IT) In viàggiu a Bòscu de Casanöva Lerùn, in sce latopinadellavalleargentina.wordpress.com. URL consultòu o 1º agòsto 2021.
- ↑ (IT) Vellego Vive, La chiesa parrocchiale, Casanöva, Comitato San Giuliano, dixémbre 2016.
- ↑ (IT) U santuàiu de Degna (Casanöva Lerùn), dedicàu aa Madonna da Vixitasiùn, in sce viaggispirituali.it. URL consultòu o 2 agòsto 2021.
- ↑ (IT) Vellego Vive, Il paese, Casanöva, Comitato San Giuliano, dixémbre 2016.
- ↑ 15,0 15,1 (IT) Vellego Vive, Il lavatoio e la lescìa, Casanöva, Comitato San Giuliano, dixémbre 2016.
- ↑ (IT) A festa du bùn mangià a Casanöva Lerùn, in sce comune.casanovalerrone.sv.it. URL consultòu o 3 agòsto 2021.
- ↑ (IT) Vellego Vive, Itinerario di Storia, Ricordi, Emozioni, Casanöva, Comitato San Giuliano, dixémbre 2016.
Àtri prugètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Casanöva


text:
Windows
Microsoft Windows (abreviaçioìn adeuviæ de spesso: "Windows" o "Win") o l'é 'na famiggia de anbienti òperativi e scistêmi òperativi pe-i personal computer, e workstation, i server e i telefonin. O scistema òperativo o se ciamma coscì pe l'ûzo de l'interfaccia de programaçion de l'aplicaçion a barcoìn (che in ingleize se ghe dîxe apónto "windows"), dîta File Explorer.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Microsoft Windows o nasce comme anbiente òperativo pe-i scistêmi òperatîvi MS-DOS e PC DOS (dedicæ a-i prìmmi home computer), e-o diventa 'n scistêma òperatìvo con Windows NT (dedicòu a-e workstation e a-i server) e Windows 95 (dedicòu a-i personal computer). O l'é software propietâio da Microsoft Corporation, che donca o dâ sôlo a pagamento.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Microsoft Windows


text:
Software
O software o l'é l'informaçion ò e informaçioin - deuviæ da un ò ciù scistemi informatichi - memorizæ in sce un ò ciù sopòrti informatichi che peuan ese un ò ciù programmi ò dæti, òpure 'na conbinaçion de questi doî.
O termine o l'é deuviòu in òpoxiçion a hardware (a conponente fixica de 'n scistema de calcolo), ch'o rende poscibile l'ezegoçion do software. Co-o pasâ do tenpo son stæti deuviæ atri termini pe descrive i conponenti de 'n computer, comme firmware. O sufisso -ware (o quæ scignificâto o l'é «conponente») o vegne adeuviòu in âtre pòule ascì pe indicâ particolâ tipi de programmi in fonçion do ròllo chi gh'an inte 'n scistema de calcolo (prezenpio middleware), do tipo de licensa co-i quæ vegnan distriboîi (freeware, shareware), ò de l'ediçion e ancón âtro.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Software


text:
Lengue altaiche
A clascificaçion de lengue altaiche a l'è disputâ.
Secondo a tesi ciù comun-a, se tratta de unn-a famiggia lengoistega ch'a g'ha ciù de sciuscianta lengue parlæ da çirca 340 mioin de personn-e, particolarmente inte l'Asia çentrâ e de levante.
A relaçion tra e diverse lengue altaiche a l'è ancheu dubitâ, segondo a tesi genetica, se tratta de un'ereditæ genetica, secondo un'ätra tesi se tratta soö de 'na scimilitudine.
Secondo a tesi 'genetica' a famiggia altaica a l'è costituïa da i sottogruppi:
- Lengue turche,
- Lengue mongoliche,
- Lengue tungùse (o Manciu-tungùse),
a queste, son stæte azzonte neuvamente:
- o Giapponeise
- o Corean.
L'Ainu o l'è stæto suggerïo comme parte da famiggia altaica, ma questa teoria a no l'ha avuo de longo seguito.
Veddi ascì[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Lengue altaiche


text:
Curitiba
Curitiba, a l'è unn-a çittæ d'o Brasî, capitâ d'o stato d'o Paraná e ciû grande çittæ da Region sûd d'o Brasî; çirca 1.893.997 personn-e vivan inta çittæ (stimaxôn 2016) - con 3.261.168 abitanti a-a sêu àrea metropolitann-a (Gran Curitiba) - insce 'na sûperfiçie de 434,967 km².
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Fondâa into 1693, a maggioransa da popolassion a l'è d'origgine italiann-a, germanega, ucrainn-a, polacca e giapponnéize, ma ciû reçentementi se son formæ grandi comûnitæ d'arabi, cineixi e de l'America do Sud. A l'è cônsciderä a primma çittæ d'o sûd d'o Brasî in importansa economica, côltûâle e sôçiâle.
A temperatûa de mëzo annua a l'è de +16 °C, cônsciderä a ciû freida capitâ brasiliann-a.
A l'è ascì 'n importante çentro commerçiâ, edûcatïo e coltûà. A l'è 'n destin importante pe o tûriximo locâle e internassionâ e a l'è stæta premiâa molte vòtte comme ûnn-a de çittæ ciû belle, vivibili e cosmopolita do mondo.
Clìmma[modìfica | modìfica wikitèsto]
O clìmma de Curitiba o l'è subtropicâ - a temperatûa de mëzo annua a l'è de +16 °C, cônsciderä a ciû freida capitâ brasiliann-a.
Binelàggi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Curitiba a l'è binelâ con:
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Curitiba


text: La l'energia eolica hè quella chì vene da u ventu. Grazie à a proliferazione di mulini à ventu, l'omu prufitta di i currenti d'aria per chì u u muvimentu di l'elica produce energia elettrica chì pò esse adupratu per parechje cose. A causa di stu principiu, l'energia eolica hè una energia rinnovabile chì cuntribuisce à a cunservazione di l'ambiente postu chì ùn emette micca gasi chì sò dannosi per u stratu d'ozonu, chì à so volta contribuisce à frenà l'effettu serra. Mentre colpisce, u intermittenza di u ventu pò fà chì i mulini ùn generanu micca energia per ore.


text:
Trentin-Erto Adixe
O Trentin-Èrto Àdixe ò Trentin-Ato Addexe (in italiàn Trentino-Alto Adige, in tedesco Trentino-Südtirol e in ladìn Region Autònoma Trentin-Südtirol), a l'é 'na region a statûto speciâ dell'Italia settentrionâ de 900.000 abitanti, con capolêugo Trénto, formâ da-e dôe provinse autònome de Trénto e de Bolsàn. A confinn-a a sud co-a Lombardïa e o Venneto, a nòrd co l'Austria e a ponénte co-a Svissëa. A provinsa de Bolsàn a l'é dîta ascì inofiçialmente Sûdtiròlo.
Capolêughi de provinsa[modìfica | modìfica wikitèsto]
I capolêughi de provinsa do Trentin-Èrto Àdixe son (in órdine arfabético):
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Òperatîva da-o 1970
- ↑ Dæto Istat - Popolaçión rescidénte a-i 30 de novénbre 2020.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Trentin-Erto Addige


text:
Sudan do Sud
A Repùblica do Sudàn do Sùd (nomme ofiçiâ in ingleize: Republic of South Sudan), o l'é 'n stato de l'Africa çentrale.
Separòu da-o Sudan o 9 de lùggio do 2011, o l'é o Paize ciù zoêno do mondo, O gh'à 'na superfiçie de 619.745 km², e a seu capitâle a l'é a çitæ de Juba (Giuba).
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
A seu popolaçion a l'é stimâ in 8.260.490 abitanti (2008), e a seu léngoa ofiçiâ a l'é l'ingleize.
A despêto da seu povertæ, questo Pàize o posêde de gren risòrse naturâli, fra e quæ gh'é o petròlio.
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Sudan do Sud


text:
Loigi XIV de França
Luigi XIV re de França, dîto o "Re Sô" (fr. le Roi Soleil, Saint-Germain-en-Laye 1638 - Versagge 1715). - Tra o 17° e o 18° sec. a França do Loigi, o Re Sô, a vègne a maggiô potença œüropea. So gren ambiçioin fun de fâ da França un paise fortemente unio sotta o controllo da Coroña e de redue l'Œüropa sotta a so egemonia: o l'ariescì parçialmente into primmo scopo e o fallì into segondo.
Figgio de Luigi XIII e d'Anna d'Aostria; re da-o 1643, o l'arestò sotta a tutela da moæ e do cardinâ Mazzarin scin a-a morte de quest'urtimo (1661), quand'o l'anonçiò a-a corte che ninte se saiæ ciu fæto sença o so ordine. A cellebre esprescion L'état c'est moi a l'indicava i ciæi intenti assolutisteghi do so programma de governo: tutti i so sforsci, a l'interno, fun votti a compî o processo d'acentramento da vitta politica da naçion, che-a sconfita da Fronda a l'aiva reizo ineluttabile; o scelse i so conlaboatoî tra i borgheixi, o redusse l'antiga fœüdalitæ a "nobiltæ de corte", obrigandola a fâ da brillante comparsa a Versagge, mentre inte provinçe, za da questa governæ, o poei o passò inte moen de l'intendente regio. Da questo ponto de vista o coonamento da politica do Loigi o l'è constituio da-a creaçion de Versagge e da l'estremma cua ch'a regolava a vitta de corte. Fu creao di instituti pe rende ciu organico e preciso o fonçionamento de l'aministraçion (eliminaçion di antighe franchixe e privileggi; ezaotoamento di parlamenti; nisciuña convocaçion di Stati Generæ; instituçion di intendenti).
Intensciscima fu, pe meito do J.-B. Colbert, l'attivitæ do governo into campo economico e finançiaio: gren travaggi pubbrichi; vigooso impurso dæto a l'agricortua, ma sorvetutto a l'industria e a-o commercio; mariña mercantî e conseguente espanscion coloniâ e commerciâ. Una radicâ riforma de l'eserçito a fu attoâ da-o F.-M. Louvois; ciu tardi, co-o S. Vauban, l'organizzaçion de 'n scistema de difeiza do paise mediante de linie fortificæ de proteçion e places de frontière o dette vitta a 'n complesso d'œuvie de vasto valô strategico e politico, destinao a esercitâ profondo influsso in sce-a scituaçion da França, inte l'avegnî ascì.
Nanti a-a Gexa catollica, o Loigi o seguì 'na politica de prestigio, segge into senso d'afermâ, fronte a-o papato, a parçiâ aotonomia da Gexa françeize (e coscì dite "libertæ gallicañe" do 1682), segge into senso de voei l'assoluta dipendença do clero da-o re; vigoroxi fun i so contrasti politico-giurisdiçionæ con Romma (afâ Créqui a Romma, e ocupaçion d'Avignon e do contao Venascin, 1662-64; afâ do diritto d'axilo a Romma e nœuva ocupaçion d'Avignon, 1687-88). Ortodosso però a l'interno, o no tollerò a fronda religiosa e o persegoitò i giansenisti primma (1664), i quietisti da pœu; verso i calvinisti o l'adotò ina politica de sempre mao rigô ch'a curminò, con grave danno da França mæxima, inta revvoca (1685) de l'editto de Nantes.
A grande œuvia interna do Loigi a fu completâ da-o favô acordao a-i arte e a-e lettie: a corte a fu aloa, pendavei, a-o centro de l'intensciscima vitta corturâ françeize. O Loigi o transportò a Versagge a coleçion de dipinti (circa 100) recugeita da-i predecessoî a Fontainebleau e o l'inricchì grandemente: o Cabinet du roi o l'amontò a 1500 œuvie; incremento scimmile ebbe e recugeite de prie incize, de medagge, de libbri, de disegni e d'incixoin; o Loigi o l'asseguò coscì a-a França o possesso d'inestimabili tezoi d'arte.
A figua do Loigi a l'è circondâ, però, da nommina œüropea sorvetutto pe-a so politica estera, e o so regno o fu o periodo de mascima potença françeize in Œüropa, tâ da legittimâ o voltærian apellativo de "seccolo do Loigi XIV" dæto a-o sec. 17°. Començâ eficaxemente co-a guæra de devoluçion (1667-68), a lotta pe-o predominio œüropeo a continuò co-a guæra contra i Paixi Basci (1672-78) e a vidde, inti anni succescivi a-a paxe de Nimega, o curmine da potença do re, ch'o poe', mediante e cammie de rœünion, procede a-a preiza de possesso de çittæ arsaçiañe, in particolâ Strasburgo (1681), e, mediante un acordio co-o ducca de Mantoa, ocupâ ascì Cazâ. Da 'na parte, quindi, o Loigi o risolveiva o problema de frontee in sce-o Ren, da l'atra o metteiva ciu sado pê in Italia. Ma a potença françeize, esercitâ spesso con dueça de forme (bombardamento de Zena, 1684; prescion continnoa in sce-o ducato de Savoia e in sce-o Brandeburgo), a l'acentuò a reaçion de potençe œüropee sotta a direçion do Ghigermo d'Orange (da-o 1688 re d'Inghiltæra): se-a guæra da Grande Aliança (1688-97) a l'ebbe fin inta paxe de compromisso de Rijswijk, a longa guæra de succescion de Spagna (diâ da-o 1701 a-o 1713-14, paxe de Utrecht e de Rastatt), a se concluze co-a perdia de l'egemonia politica, che da-a França a passò a l'Inghiltæra. L'açion do Loigi, coscì, se pe çerti resgoardi a l'è in linnia co-e tendençe de l'eppoca, che portavan a l'acentramento statâ e a l'eroxon do poei nobiliâ, proppio inta politica estera a pâ ligâ a-i vegi schemi de guære pe l'egemonia in Œüropa; sostançialmente indiferente o l'arestò, de fæto, nanti a-e nœuve prospettive d'espanscion coloniâ e commerciâ, aloa feliçemente adotæ da l'Inghiltæra.
A l'interno ascì, i urtimi chinz'anni de regno segnon una grave crixi do "scistema"; o mâcontento in França pe l'assolutismo, e continnoe guære, a prescion fiscâ; a formaçion de 'n nucleo d'opoxiçion a-i mettodi do re (Fénelon, Saint-Simon, Boulainvilliers). L'atmosfea de crixi a l'ingugette a mæxima vitta privâ do re. Questo, doppo l'amô zoenî pe-a Maia Mancini, o l'aveiva spozao (1659) l'infanta spagnolla Maia Texo d'Asburgo, avendo comme favoiie primma a duchessa de la Vallière, da pœu a marcheiza de Montespan, da-a quæ o l'ebbe despægi figgi, e infin Madame de Maintenon, che, doppo a morte da regiña (1683), o sposò segrettamente; sotta l'influsso de quest'urtima a veciaia do Loigi a fu osescionâ da di continnoi scruppoli religioxi, in sce-i quæ eserçitò o so peiso ascì i desmui familiæ (1711, morte do drafin; 1712, do figgio e erede de quest'urtimo, o ducca de Borgogna).
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Loigi XIV de França


text:
ÝÌÑÊ ÍÇÏËÉ ÇäÊÍÇÑ ÇáÔÇÈ ãÍãÏ ÇáÈæÚÒíÒí ÃÕíá ãÏíäÉ ÓíÏí ÈæÒíÏ ÇÍÊÌÇÌÇÊ ÔÚÈíÉ æÇÓÚÉ æÚäíÝÉ Ýí ÃÛáÈ ÇáãÏä ÇáÊæäÓíÉ¡ ÎáÝÊ Åáì ÍÏ ÇáÂä ÃßËÑ ãä ÎãÓíä ÞÊíáÇ.Ýí ãÇ íáí ãÓáÓá ÇáÃÍÏÇË ãäÐ ÈÏÇíÊåÇ. ÝÑÇäÓ 24 (äÕ) 17 ÏíÓãÈÑ/ ßÇäæä ÇáÃæá2010 : ÃÖÑã ÇáÔÇÈ ÇáÊæäÓí ãÍãÏ ÇáÈæÚÒíÒí¡ æåæ ãä ÍÇãáí ÇáÔåÇÏÇÊ ÇáÚÇØáíä Úä ÇáÚãá ¡ ÇáäÇÑ Ýí äÝÓå ÇÍÊÌÇÌÇ Úáì ãÕÇÏÑÉ ÇáÓáØÇÊ ÇáÈáÏíÉ Ýí ãÏíäÉ ÓíÏí Èæ ÒíÏ áÚÑÈÉ íÈíÚ ÚáíåÇ ÇáÝÇßåÉ æ ÇáÎÖÇÑ¡ æ ááÊäÏíÏ ÈÑÝÖ ÓáØÇÊ ÇáãÍÇÝÙÉ ÞÈæá Ôßæì ÃÑÇÏ ÇáÈæÚÒíÒí ÊÞÏíãåÇ Ýí ÍÞ ÔÑØíÉ ÕÝÚÊå.
18/19 ãä ÏíÓãÈÑ/ÏíÓãÈÑ 2010: ãæÇÌåÇÊ Èíä ãÆÇÊ ÇáÔÈÇä Ýí ãäØÞÉ ÓíÏí ÈæÒíÏ æÞæÇÊ ÇáÃãä. ÇáãÙÇåÑÉ ßÇäÊ ááÊÖÇãä ãÚ ãÍãÏ ÇáÈæÚÒíÒí æÇáÇÍÊÌÇÌ Úáì ÇÑÊÝÇÚ äÓÈ ÇáÈØÇáÉ æÇáÊåãíÔ æÇáÅÞÕÇÁ Ýí åÐå ÇáæáÇíÉ ÇáÏÇÎáíÉ.æÇäÊåÊ ÇáÇÍÊÌÇÌÇÊ ÈÇÚÊÞÇá ÚÔÑÇÊ ÇáÔÈÇä æÊÍØíã ÈÚÖ ÇáãäÔÂÊ ÇáÚÇãÉ
21 ÏíÓãÈÑ/ßÇäæä ÇáÃæá : ÊæÓÚ ÏÇÆÑÉ ÇáÇÍÊÌÇÌÇÊ ÈæáÇíÉ ÓíÏí ÈæÒíÏ áÊäÊÞá ÇáÍÑßÉ ÇáÇÍÊÌÇÌíÉ ãä ãÑßÒ ÇáæáÇíÉ Åáì ÇáÈáÏÇÊ æÇáãÏä ÇáãÌÇæÑÉ ßÇáãßäÇÓí æÇáÑÞÇÈ æÓíÏí Úáí Èä Úæä æãäÒá ÈæÒíÇä ÍíË ÎÑÌ ÇáÓßÇä Ýí ãÓíÑÇÊ ÍÇÔÏÉ ááãØÇáÈÉ ÈÇáÚãá æÍÞæÞ ÇáãæÇØäÉ æÇáãÓÇæÇÉ Ýí ÇáÝÑÕ æÇáÊäãíÉ.
24 ÏíÓãÈÑ/ßÇäæä ÇáÃæá 2010: ÊØæÑ ÎØíÑ ááÃÍÏÇË ÈæáÇíÉ ÓíÏí ÈæÒíÏ ÍíË ÇÊÎÐÊ ÇáÇÍÊÌÇÌÇÊ ÇáÓáãíÉ Ôßá ÇäÊÝÇÖÉ ÔÚÈíÉ ÔãáÊ ÌãíÚ ãÏä ÇáãÍÇÝÙÉ ¡ æÞÇãÊ ÞæÇÊ ÇáÃãä ÈÅØáÇÞ ÇáÑÕÇÕ ÇáÍí Úáì ÇáãÓíÑÉ ÇáÓáãíÉ Ýí ãÏíäÉ ãäÒá ÈæÒíÇä ããÇ ÃÓÝÑ Úä ãÞÊá ÇáÔÇÈ ãÍãÏ ÇáÚãÇÑí æåæ ÃíÖÇ ãä ÍÇãáí ÇáÔåÇÏÇÊ ÇáÚáíÇ ÇáÚÇØáíä Úä ÇáÚãá æÌÑÍ ÚÏÏ ÂÎÑ ãä ÇáãÊÙÇåÑíä ¡ ßãÇ ÚãÏÊ ÞæÇÊ ÇáÃãä Åáì ÇÚÊÞÇá ÚÏÏ ßÈíÑ ãäåã.
25 ÏíÓãÈÑ/ßÇäæä ÇáÃæá 2010 : ÊÌãÚ ÇáãÆÇÊ ãä ÇáäÞÇÈííä æÇáÍÞæÞííä Ýí ÓÇÍÉ ãÍãÏ Úáí Ýí ÊæäÓ ÇáÚÇÕãÉ ááÊÚÈíÑ Úä ÊÖÇãäåã ãÚ ÃåÇáí ÓíÏí ÈæÒíÏ æááÇÍÊÌÇÌ Úáì ÞãÚ ÇáãÓíÑÇÊ ÇáÔÚÈíÉ æÇáÇÚÊÞÇáÇÊ æÇÓÊÚãÇá ÞæÇÊ ÇáÃãä ááÑÕÇÕ ÇáÍí ÖÏ ÇáãÍÊÌíä æÇáÐí ÊÓÈÈ Ýí ÓÞæØ ÞÊíá æÚÔÑÇÊ ÇáÌÑÍì .
27 ÏíÓãÈÑ/ßÇäæä ÇáÃæá 2010 : ÇäÊÞÇá ÇáÍÑßÇÊ ÇáÇÍÊÌÇÌíÉ Åáì ãÏä æãÍÇÝÙÇÊ ÊæäÓíÉ ÃÎÑì Ýí ÊÕÚíÏ ÎØíÑ ááÃÍÏÇË ÍíË ÑÝÚ ÇáãÊÙÇåÑæä Ýí ãÏä ÊæäÓ æÕÝÇÞÓ æÇáÞíÑæÇä æÇáÞÕÑíä æÊÇáÉ æãÏäíä æÞÝÕÉ ÔÚÇÑÇÊ ãÓÇäÏÉ áÃåÇáí ÓíÏí ÈæÒíÏ æãäÏÏÉ ÈÊÏåæÑ ÇáÃæÖÇÚ ÇáÇÌÊãÇÚíÉ æÇáÇÞÊÕÇÏíÉ æÇÑÊÝÇÚ ÇáÈØÇáÉ Ýí ÚÏÏ ÇáãÏä ÇáÊæäÓíÉ æÇáãØÇáÈÉ ÈÊäãíÉ ÚÇÏáÉ . Ýí Ííä æÇÕáÊ æÓÇÆá ÇáÅÚáÇã ÇáãÍáíÉ æÇáÑÓãíÉ ÊÌÇåá åÐå ÇáÊÍÑßÇÊ ÇáÇÌÊãÇÚíÉ ÇáÊí ÃÎÐÊ ÊÊæÓÚ ÔíÆÇ ÝÔíÆÇ.
28 ÏíÓãÈÑ/ßÇäæä ÇáÃæá 2010 : Ãæá ÑÏ ÑÓãí ááÑÆíÓ ÇáÊæäÓí Òíä ÇáÚÇÈÏíä Èä Úáí Úáì ÇáÇÍÊÌÇÌÇÊ ÇáÔÚÈíÉ Ýí ÎØÇÈ ãÊáÝÒ ÈËÊå ÇáÞäÇÉ ÇáÑÓãíÉ ÊæäÓ 7 ¡ ÏÇä Ýíå " ÃÚãÇá ÇáÔÛÈ" æ ÞÇá ÅäåÇ ÊÖÑ ÈÕæÑÉ ÊæäÓ áÏì ÇáãÓÊËãÑíä æÊÚåÏ ÈÊØÈíÞ ÇáÞÇäæä " Èßá ÍÒã" ÖÏ ÇáãÃÌæÑíä æÇáãÊØÑÝíä " .
30 ÏíÓãÈÑ/ßÇäæä ÇáÃæá 2010: Èä Úáí íÞæã ÈÊÚÏíá æÒÇÑí ãÍÏæÏ ÍíË Úíä ÓãíÑ ÇáÚÈíÏí æÒíÑÇ ÌÏíÏÇ ááÇÊÕÇá ææÒíÑ ÌÏíÏ ááÔÈÇÈ æÇáÑíÇÖÉ ææÒíÑ ÌÏíÏ ááÔÄæä ÇáÏíäíÉ. áíÈíÇ ÊÑÝÚ ÇáÞíæÏ ÇáÅÏÇÑíÉ ÇáãÝÑæÖÉ Úáì ÇáÊæäÓííä ÇáÑÇÛÈíä Ýí ÇáÓÝÑ æÇáÚãá Ýí áíÈíÇ æãÚãÑ ÇáÞÐÇÝí íÃãÑ ÈãÚÇãáÊåã ßãæÇØäíä áíÈííä.
3 íäÇíÑ/ßÇäæä ÇáËÇäí 2011 : ãæÇÌåÇÊ ÚäíÝÉ Ýí ãÏíäÉ ÊÇáÉ Èíä ãÍÊÌíä æÞæÇÊ ÇáÃãä ÇÓÊÎÏãÊ ÝíåÇ ÇáÔÑØÉ ÇáÞäÇÈá ÇáãÓíáÉ ááÏãæÚ æÇáÑÕÇÕ ÇáãØÇØí ãÇ ÃÓÝÑ Úä ÓÞæØ ÚÏÏ ßÈíÑ ãä ÇáÌÑÍì.
5 íäÇíÑ/ßÇäæä ÇáËÇäí 2011 : æÝÇÉ ãÍãÏ ÇáÈæÚÒíÒí ÇáÔÇÈ ÇáÐí ÃæÞÏ äÇÑ ÇáÇÍÊÌÇÌÇÊ ÇáÔÚÈíÉ Ýí ÊæäÓ ãÊÃËÑÇ ÈÌÑÇÍå ÈÚÏ 18 íæãÇ ãä ãÍÇæáÊå ÇáÇäÊÍÇÑ ÃãÇã ãÞÑ æáÇíÉ ÓíÏí ÈæÒíÏ. ÎÑæÌ ÇáãÙÇåÑÇÊ Ýí ÊÇáÉ Úä ÓíØÑÉ ÞæÇÊ ÇáÃãä ÈÚÏ ÅÍÑÇÞ ÇáãÊÙÇåÑíä áãÞÑ ÇáÍÒÈ ÇáÍÇßã æãÈäì ááÔÑØÉ ¡ æÞæÇÊ ÇáÃãä ÊÓÊäÝÑ ßá ÅãßÇäíÇÊåÇ ÇáÃãäíÉ áÞãÚ ÇáãÊÙÇåÑíä.
6 íäÇíÑ/ßÇäæä ÇáËÇäí 2011: ÇáÓáØÇÊ ÇáÊæäÓíÉ ÊÚÊÞá ãÏæäíä æãÛäí ÑÇÈ ÊæäÓí Úáì ÎáÝíÉ ÊÚÑÖåã ááäÙÇã ÇáÊæäÓí Úáì ÕÝÍÇÊ ÇáÇäÊÑäÊ æÇáãÍÇãæä íäÙãæä ÇÚÊÕÇãÇ Ýí ÃÑæÞÉ ÇáãÍÇßã ÇÍÊÌÇÌÇ Úáì ÇáÇÖØåÇÏ ÇáÃãäí.
8íäÇíÑ2011/ßÇäæä ÇáËÇäí : ãÞÊá 6 ÃÔÎÇÕ Ýí ãÏíäÉ ÊÇáÉ æÔÎÕíä Ýí ÇáÞÕÑíä
Ýí ãÙÇåÑÇÊ ÚäíÝÉ ÚãÊ ãäØÞÉ ÇáæÓØ ÇáÛÑÈí ááÈáÇÏ
9 íäÇíÑ2011/ßÇäæä ÇáËÇäí : ÇáãÙÇåÑÇÊ ÊÕá Åáì ÇáÚÇÕãÉ ÊæäÓ æÊÊÓã ÈÊÕÇÚÏ ÇáÚäÝ ÎáÇá ÇáÇÍÊÌÇÌÇÊ ÇáÊí ÑÝÚÊ áÃæá ãÑÉ ÔÚÇÑÇÊ ÖÏ ÇáÍßæãÉ ÇáÊæäÓíÉ. æÞæÇÊ ÇáÃãä ÊÓÊÚãá ÇÓÊÚãÇá ÇáÑÕÇÕ ÇáÍí ÖÏ ÇáãÍÊÌíä.ÅÖÑÇÈ 95 ÈÇáãÇÆÉ ãä ÇáãÍÇãíä . æÓÞæØ ÃßËÑ ãä 35 ÞÊíáÇ Ýí ãÏíäÊí ÇáÞÕÑíä æÊÇáÉ ÍÓÈ ãÕÇÏÑ äÞÇÈíÉ.
10 íäÇíÑ2011/ßÇäæä ÇáËÇäí : ÎØÇÈ ÌÏíÏ áÒíä ÇáÚÇÈÏíä Èä Úáí áãÍÇæáÉ ÊåÏÆÉ ÇáÃæÖÇÚ æÊÞÏíã Íáæá ááÎÑæÌ ãä ÇáÃÒãÉ ¡ ææÚæÏ ÈÎáÞ 300 ÃáÝ ÝÑÕÉ Úãá ÌÏíÏÉ áÇÍÊæÇÁ äÓÈ ÇáÈØÇáÉ ÇáãÑÊÝÚÉ áÏì ÍÇãáí ÇáÔåÇÏÇÊ. ÔÑíÍÉ æÇÓÚÉ ãä ÇáãæÇØäíä áÇ ÊÑì ÎØÇÈ Èä Úáí ãÞäÚÇ æßÇÝíÇ áÅÎãÇÏ ÇáÇÖØÑÇÈÇÊ. æÊÚáíÞ ÇáÏÑæÓ Ýí ÇáãÏÇÑÓ æÇáÌÇãÚÇÊ Åáì ÃÌá ÛíÑ ãÓãì.
11 íäÇíÑ/ßÇäæä ÇáËÇäí 2011 : ÇáãÙÇåÑÇÊ ÊäÊÔÑ Ýí ÇáÚÇÕãÉ ÊæäÓ æÊÈáÛ ÇáÃÍíÇÁ ÇáÔÚÈíÉ ÇáÊí ÊÚÇäí ÇáÝÞÑ æÓæÁ ÇáÊÌåíÒÇÊ ßÍí ÇáÇäØáÇÞÉ æÇáÊÖÇãä . ÍÑÞ ÈÚÖ ãÞÑÇÊ ÇáÍÒÈ ÇáÍÇßã . æÇáÔÑØÉ ÊÝÑØ Ýí ÇÓÊÎÏÇã ÇáÚäÝ ããÇ íÓÝÑ Úä ÓÞæØ 35 ÞÊíáÇ Ýí ãÏä ÇáæÓØ æÇáÔãÇá ÇáÛÑÈí ÎáÇá íæãíä. æÞãÚ ãÙÇåÑÉ äÙãåÇ ÇáÝäÇäæä ÇáÊæäÓíæä ÃãÇã ÇáãÓÑÍ ÇáÈáÏí Ýí ÇáÚÇÕãÉ.
12 íäÇíÑ/ßÇäæä ÇáËÇäí 2011: Òíä ÇáÚÇÈÏíä Èä Úáí íÚÒá æÒíÑ ÇáÏÇÎáíÉ æíÚíä æÒíÑÇ ÌÏíÏÇ æÞãÚ ÞæÇÊ ÇáÃãä íÎáÝ ÞÊáì Ýí ãÏä ãä ÇáÌäæÈ ÇáÊæäÓí áÃæá ãÑÉ æÝí ãÏä ÇáæØä ÇáÞÈáí æÇäÊÔÇÑ ÇáÌíÔ Ýí ÇáÚÇÕãÉ ÊæäÓ æÃÛáÈ ÇáãÏä ÇáßÈÑì. ææÒíÑ ÇáÏÇÎáíÉ ÇáÌÏíÏ íÝÑÖ ÍÙÑÇ áÊÌæá áíáí Ýí ãÏä ÊæäÓ ÇáßÈÑì æáÃÌá ÛíÑ ãÍÏÏ.


text:
Atomo
Atomo - Segondo e teorie fixiche de l'antighitæ, partiçella de mateia assolutamente sempliçe e non ulteriormente divixibile, dotaa de qualitæ e quantitæ determinæ.
Into lenguaggio scientifico odierno, a ciù picin-a partiçella de un elemento ch'a l'aresta inalteraa in ogni passaggio o reaçion chimica. Saieiva a dî che l'atomo o l'è chimicamente inalterabile, indivixibile e indestruttibile, mentre o poeu subî de transformaçioin fixiche, comme dixintegraçion, transformaçion inte di atri atomi, eccitaçion, fiscion ecc.
Âtri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Atomo


text:
Berlin
Berlin a l'è a capitâ da Germania e un stato federòu ascì. Con 3,4 mioìn de abitanti, Berlìn a l'è a ciù grande çittæ da Germania e a segonda da Comunitæ Europea.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dappeu a segonda guæra mondiâ Berlìn a l'è stæta divïza tra e trùppe d'occupaçion alliæ inte quattro settoî. O settô orientâ o l'èa diventòu a capitâ da Repubbrica Democratega Tedesca e i trei settoî oççidentæ ean restæ un enclave da Repubbrica Federâ de Germania e aveivan formòu o stato de Berlìn.
Into 1961 a çittæ a l'èa stæta divïza in doî tòcchi da-a famôsa miägia, cheita into 1989. Ancheu Berlìn a l'è torna unna çittæ unîa comme tûtta a Germania.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Berlin


text:
O schéuggio Canpànn-a, dîto coscì da-a génte pe-a seu fórma, o s'erzéiva da-o mâ pròpio sótta a-a scainâ de Sànt'Antögno. O stâva li, chi òu sa da quànti sécoli, davànti a quélli gréndi èrchi che gh'é da-e miâge da Mænn-a.
Vèrso a fìn do mìlle éutto çénto són incomensæ i loéi pe-a costruçión da stràdda intitolâ a-o Prìnçipe Òdón (ancheu ciamâ Córso Maurizio Quadrio ò, con 'n'âtra paròlla, Circonvalaçión a mâ). Védde òua a stràdda ch'a vegnîva avànti pâ de védde un móstro ch'o sò-u veu mangiâ. Coscì l'é sucèsso: o schéuggio Canpànn-a o l'é sparîo, covèrto da-e prîe e da-o zétto che gh'àn caciòu adòsso pe fâ a nêuva stràdda in sciâ rîva do mâ zenéize.
Pe réndive cónto de quànt'o l'é cangiòu o pòsto dôve gh'êa o schéuggio Canpànn-a, amiæ un pö chi (gh'é da aspêtâ dötréi segóndi perché se càreghe o programìn). S'éi vìsto quéllo che v'ò apénn-a indicòu, alôa poéi acapî perché dêvo dî un grànde gràçie a-o Pòulo Micai pe-o seu mâvegiôzo scîto, da dôve ò pigiòu l'animaçión de prìmma.
I zenéixi ghe voéivan bén, a-o schéuggio Canpànn-a, ma o progrèsso (de lóngo lê!) o l'à segnòu a seu fìn.
E démose da fâ de mòddo che no sucêda a Zêna quéllo che o Loîgi Ansèlmi o l'avéiva descrîto into 1958 pensàndo a 'na Zena do 1992 e, fòscia, o no l'avéiva vìsto goæi mâ.
Mah! In ògni mòddo anæ a lêze quéllo che gh'é scrîto chi: lingue in estinzione
A risposta a l'é sci. Pe savéine de ciù, anæ inte quésto scîto
biliguismo.regionale
inbastîo pròpio pe mostrâ sto fæto.
Antîgo dîto de Cadezédda
Se séi apascionæ da léngoa zenéize, no poéi no vixitâ
o scîto de l'amîgo Conrad.
Se séi ascì interesæ a-a stöia de Zêna e da Ligùria,
alôa no poéi pèrdive quéllo che gh'é inte st'âtri mæ doî scîti:
Il caso Liguria
Cose di Genova e di Liguria
e inti scîti
M.I.L. - Movimento Indipendentista Ligure
Liguria Indipendente


text:
Regno de Sardegna
O Regno de Sardegna e Corsega o l'è stæto o precursô do proscimo Regno d'Italia.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
O g'ha avuo inandio formalmente a Romma, in te l'antiga Baxiga de San Pê, o 4 arvî do 1297, quande papa Bonifaçio VIII, pe arrangiâ a rattella tra angioin e aragoneixi in scio Regno de Siçilia, o l'investì o re d'Aragonn-a Giacomo II do jus invadendi in scia Sardegna e in scia Corsega.
Nonostante a deciaraçion do pappa, a Sardegna e a Corsega non vegnan unïe in te un stato. A Corsega a vegne un teritöio da Repubbrica de Zena fin a o 1768, quande a passa a a Fransa. A Sardegna a l'è pe contro divïza inte quattro regni (Calari, Arborea, Torres e Gallura) squæxi autonomi, dove l'influensa de Zena e Pisa sorvetutto in scie coste a l'è tanto forte.
A coronn-a de Sardegna a l'è passâ a i Savoia in to 1720, appreuvo ao trattoö de Londra do 1718, in to quæ vegne stabilio tra l'ätro, che o re Vitöio Amedè II mollesse a Siçilia a l'Austria in cangio da Sardegna.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Regno de Sardegna


text:
Chitara
Chitâra, strumento muxicâ a corde, constituio da 'na cascia a forma de "œutto" e da 'n mannego a-e estremitæ do quæ se g'attacca ciu corde (de sollito 6) che-o sunao o mette in vibraçion co-e die ò co-o plettro.
D'origine arraba, a chitara a g'ha avuo larga fortuña inti paixi latin (Spagna), dove l'è scioio in gran nummero de virtoxi e de compoxitoî. De poscibilitæ oferte da-a chitara ha dæto schilente prœuva i strumentisti che l’han introduta inte sâe da conçerto, in particolâ o Dria Segovia, che, otr'a ezegoî di peççi za scriti pe chitara e à soliçitâ i compoxitoî so contempoannei, o l'ha ampliao o repertoio do strumento pe mezo de transcriçioin.
Inta muxica popolâ l'è difuzo a chitara battente, con caviggê à pirolli posterioî e çinque corde dogge da sunâ co-o plettro.
Inta muxica legera, into rock, s'adœuvia tanto a chitara elettrica, inta quæ e vibraçioin de corde son arecugeite da 'n microffono conligao a 'n amplificatô (provisto de circoiti pi ótegnî di effetti speciali, quæ o tremmolo) ch'o l'alimenta un ò ciu âtoparlanti.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Chitara