text:
Patàtta
Solanum tuberosum (L., 1753), comuneménte conosciûa cómme patatta (patàtta segóndo a grafîa ofiçiâ, patatta in savonéize, finaléize, arbenganéize, patàta in vintimigiôzo, patata in monegàsco[1], patòta in novéize), a l'é 'na ciànta ch'a l'apartêgne a-a famìggia de Solanaceae[2] o quæ tùbero o l'é asæ inportànte inte cuxìnn-e de tùtto o móndo, conpréiza quélla lìgure ascì.
Etimologîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
A paròlla patàtta a vêgne da-a sò fórma in spagnòllo patata, tórna derivâ da-a paròlla Nahuatl potatl, o quæ ûzo o l'é derivòu da quéllo de paròlle papa, che in Quechua a l'ìndica pròpio quésta ciànta, e batatas, nómme da ciànta de Ipomoea batatas (ö sæ a patàtta dôçe) òriginâio de l'îzoa de Hispaniola.
Descriçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
A ciànta de patàtte a l'é 'na ciànta èrbacea perénne, da-o pòrtaménto strisciànte, ch'a peu arivâ scìnn-a ciù ò mêno in mêtro d'altéssa.
A sò caraterìstica prinçipâ són i sò tùberi, i quæ se svilùppan sototæra a-a fìn de lónghi stoloni. Quésti tùberi àn a fonçión d'arechéugge i carboidrati prodûti atravèrso a fötoscìntexi de mòddo che a ciànta a n'àgge de risèrve, óltre che pe-a sò propagaçión, e són bén bén variàbili in fórma e dimenscioìn[2]. Ògni tùbero o l'é ricovèrto da 'na pélle sotî ch'a prezénta de lentiçélle picìnn-e, saræ into câxo de mancànsa d'ægoa e che se, diversaménte, a gh'é abàsta umiditæ, alôa se arviàn pe permétte o scàngio de sostànse con l'estèrno. Sótt'a-a pélle gh'é o periderma, o floema, o xilema e a mòula, tùtti di tesciûi colegæ a-i coscì dîti "éuggi", de strutûe da-e quæ partan e nêuve gémme che rèstan però dormiénti a-o moménto do svilùppo do tùbero.
Féugge[modìfica | modìfica wikitèsto]
E féugge da ciànta de patàtte són dispòste in mòddo altèrno (dónca no són aliniæ tra lô) e imparipennate (ö sæ formæ da cóbie de fugetìnn-e dispòste lóngo a rachide, de 6-10 cm, a eceçión de quélla apicâle, séncia), co-îna longhéssa totâle conpréiza tra 8 e 28 cm, pe 6,5-16 cm in larghéssa[2].
E fugetìnn-e, in nùmero da 3 a 5, àn 'na fórma da a êuvo a lànciolata e són de dimenscioìn decrescénti vèrso a bâze da féuggia, con mezûe in génere de 3-6(-10) × 2-4(-7) cm. Lô àn 'na bâze da-a fórma a cùnio e generalménte òbliqua, di màrgini intrêghi e de pónte apisûe. Són ciù grénde quélle che se trêuvan in poxiçión terminâle e tendénçialménte ciù sessili de quélle a-a bâze: de spésso alternæ da de picìnn-e fugetìnn-e sessili (con mezûe 0.4-3 × 0.3-2 mm) che se trêuvan inti spàççi fra de lô[2].
Pe de ciù, e superfìcce de féugge són ricovèrte da di péi fìn che se svilùppan a partî da de apòxite gandùgge, in mòddo particolâ vèrso a sò bâze. A gànba de féugge (coscì cómme e rachidi) a l'à 'n profî àngolôzo ò da-e âe stréite, co-ina longhéssa de 2-4(-12) cm, méntre a gànba de fugetìnn-e a l'é da asénte a lónga ciù ò mêno 2 mm[2].
Ràmma scioîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
E ràmme scioîe de ciànte de S. tuberosum són de tîpo terminâle, dónca se svilùppan in çìmma a-i ràmmi da ciànta, ma de vòtte pêuan êse de tîpo ascélâre ascì, into câxo de 'na créscita simpodiale (ö sæ quànde a degénera agémma apicâle). L'àn 'na strutûa da a spîga a çimôza bipara, co-ina gànba lónga tra 6 e 12 cm, e són formæ da 'n nùmero de scioî ch'o va da 7 a 18 ò, ciù de ræo, scìnn-a 30[2].
E scioî són atacæ a-a ràmma pe mêzo de gànbe lónghe 1,6-2 cm, pægie quànde o se svilùppa o frûto ascì, articolæ sórvia o sò céntro e covèrte da tànti e lónghi péi, prinçipalménte in corispondénsa de l'articolaçión[2].
Scioî[modìfica | modìfica wikitèsto]
E scioî prezéntan 'n càliçe lóngo 6-7 mm e da-a fórma a canpanélla ò stelâ, formòu da di sépali covèrti, in sciâ fàccia estèrna, da dénsi péi che se svilùppan a partî da 'na gandùggia. I sépali, da-a fórma largaménte triangolâre, àn 'na longhéssa de 3-9 mm, pe 'na larghéssa de 2-3 mm, con de pónte apisûe[2].
A coròlla, de colôre giànco, bleu ò do cô de viovétta, con de strìsce radiâli giànche tra i vàrri pétali e 'na bâze stelâ de colôre giâno-verdexìn, a l'à 'na fórma da a rêua a rêua-pentagonâle, co-in diàmetro de 1,8-3,5 cm e co-a pàrte tubolâre lónga 1,8-2 mm. I pétali àn ànche lô 'na fórma largaménte triangolâre, mezûe de 3-5 × 3-5 mm, pónte covèrte da péi e superfìcce intèrne lìsce[2].
I stàmmi, pægi in longhéssa fra de lô, de sòlito mezûan tra 1 e 2,2 mm, e spésse vòtte són sénsa di péi. In sciâ pónta àn de antere de colôre da giâno a maròn, con mezûe de 4-6.2(-8.5) × 1.1-3 mm. L'ovaio o l'é generalménte biloculâre, sénsa péi in sciâ sò superfìcce e con mezûe de 2,2-4 × 1,8-3,5 mm; o spòrze óltre e antere de ciù ò mêno 3 mm. O stîlo o l'é generalménte drîto, scibén che de vòtte o l'é intortignòu ò sigmoidale ascì. Lóngo 6,5-13 mm e làrgo 0,2-0,4(-0,8) mm, o l'à a pàrte inferiô covèrta de péi menûi. O stigma, ch'o l'à de mezûe de 0,5-1 × 0,5-1,3 mm, o l'à 'na fórma da capitâ a strenzénte[2].
Frûti[modìfica | modìfica wikitèsto]
I frûti són de bàlle de colôre vèrde ò giânénte e da-a fórma a êuvo, co-in diàmetro de 1-2(-4) cm, da-a superfìcce lìscia e sénsa péi. Aprêuvo a 'n'elevâ prezénsa de l'alcaloide téuscego da solanìnn-a chi contegnûo, no són comestìbili scibén che, a ògni mòddo, inte variêtæ coltivæ de spésso e ciànte l'àn pèrso a capaçitæ de prodûe frûti[2].
Seménsa[modìfica | modìfica wikitèsto]
I sémmi, scìnn-a çinqueçénto pe ògni frûto, àn 'na fórma da a êuvo a êuvo-elìttìca e mezûan ciù ò mêno 2 mm in longhéssa pe 1,7-2,4 mm in larghéssa. L'àn o profî sciacòu e són de spésso ricovèrti da-i rèsti de ciòcche di inspesiménto, e quæ pàian di péi[2].
Distriboçión e habitat[modìfica | modìfica wikitèsto]
A ciànta de Solanum tuberosum a l'é òriginâia da pàrte òcidentâle de l'América do Sùd e, in particolâ, de l'àrea a âta quöta òcupâ da-a cadénn-a de Ande[2]. De quésta spêce gh'é dôe popolaçioìn in natûa: a prìmma a crésce in scê Ande setentrionâli e centrâli méntre a segónda a l'é òriginâia de 'na pàrte picìnn-a do Cîle centrâle, ciù a sùd.
Tàscionomîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
A tàscionomîa de patàtte in generâle, aprêuvo a-a sò grande variàbilitæ, a no l'é do tùtto univoca e acetâ da-i studiôxi e, pe de ciù, di tùberi prodûti da ciànte apartenénti a géneri divèrsci són ciamæ "patàtte" ascì. A ògni mòddo a ciù pàrte de modèrne variêtæ a vêgne da 'na sôla spêce[3][4][5][6].
Cultivar[modìfica | modìfica wikitèsto]
Da patàtta gh'é 'n grànde nùmero de variêtæ, che segóndo de stìmme són squæxi 4.000, da-e ciù despægie caraterìstiche cuxinâie e agrìcole. A ògni mòddo, de régola generâle, tùtte 'ste cultivar chi són sudivîze tra quàttro grùppi prinçipæ, definîi segóndo de caraterìstiche comùn:
- Patàtte tenpoîe: són de variêtæ da-a pélle sotî, arechéuggiûe prìmma da lô conplêta maturaçión.
- Patàtte a pàsta giànca: àn 'na conscisténsa ciù scìmile a quélla da fænn-a e, dònca, són indicæ sorviatùtto a êse sciacæ.
- Patàtte a pàsta giâna: àn a pórpa ciù scciàssa, dæta a magiô prezénsa de caroteni.
- Patàtte a pélle róssa: a lô pórpa a l'é abàsta dûa, motîvo pe-o quæ van de sòlito chéutte.
A diferénsa prinçipâ tra quésti grùppi a l'é quélla da conscisténsa da patàtta, dovûa a-a quantitæ de amilopectina e de amilosio contegnûi into tùbero. Ciù a prìmma de quéste a l'é abondànte, ciù a patàtta a saiâ da-a pórpa dûa e adàtta a êse chéutta. Pe cóntra l'abondànsa da segónda proteìnn-a a fa scîe che i àmidi da patàtta se desfan ciù façilménte inte l'ægoa.
Tra e tànte variêtæ de patàtta se pêuan aregordâ quélle lìguri ciù inportànti, ö sæ quélle che són di prodûti agroalimentâri tradiçionâli (P.A.T.) ascì:
- Patàtta cabanéize: variêtæ tradiçionâle da Vàl d'Àveto, a-a giornâ d’ancheu a l'é de ræo coltivâ[7].
- Patàtta canéllìnn-a néigra: variêtæ coltivâ in sce l'Apenìn Lìgure, da-a pélle da-o tìpico colôre scûo[8].
- Patàtta de Pignón: insémme a-a çiòula, a l'é 'n di prodûti tìpichi de quésto pàize picìn da provìnsa da Spézza[9].
- Patàtta Moella: da-a fórma alonghîa, a l'é coltivâ inta provìnsa de Zêna[10].
- Patàtta quarantìnn-a: prezénte in divèrse variêtæ, a l'é fòscia a ciù famôza patàtta lìgure.
- Patàtta quarantìnn-a brignónn-a: da-a pórpa giànca, a sò caraterìstica particolâ a l'é a pélle da-o cô de viovétta[11].
- Patàtta quarantìnn-a giànca: da-a pórpa giànca, a sò caraterìstica particolâ a l'é a pélle giànca[12].
- Patàtta quarantìnn-a giâna: coltivâ in tùtta a Ligùria, a pigia o nómme da-o colôre da sò pórpa[13].
- Patàtta salamìnn-a: patàtta da-a fórma alonghîa, a l'é 'na produçión tìpica de Càliçe[14].
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Òrìgine[modìfica | modìfica wikitèsto]
I prìmmi rèsti do tùbero da patàtta atrêuvæ da-i archiòloghi arivan da 'n scîto lóngo a còsta do Perù, into distréito de Ancón, remontànti a-a meitæ do III milénio a.C. Âtri ritrovaménti, ciù ò mêno do perîodo conpréizo tra o III e o II milénio a.C., són stæti fæti into scîto de Huaynuma, inta valàdda do sciùmme Casma[15]. Di rèsti de patàtte tenpoîe do VIII-V sécolo a.C. són stæti trovæ into scîto de Chiripa, da-arénte a-a rîva do lâgo Titicaca[16]. Óltre a-a prezénsa de vàrri rèsti de patàtte, a sò coltivaçión a l'é testimoniâ da de raprezentaçioìn e de infloénse in scê produçioìn artìstiche di pòpoli de l'àrea, sorviatùtto in scê ceràmiche da-a tìpica fórma a vascéllo. In scî vâxi de popolaçioìn di âtocién defæti e patàtte êan raprezentæ ségge in mòddo ciù realìstico che cómme 'na reincarnaçión de 'na figûa umâna (mutilâ ò mêno) ò cómme 'na tranxiçión tra e dôe[17]. Quéste raprezentaçioìn són a prêuva do grànde scignificâto sociâle de patàtte pe-e popolaçioìn locâli.
Inte l'Altiplano e patàtte són stæte a ciù inportànte vivàgna d'energîa pe l'Inpêro Inca, i sò predecesoî e, inti sécoli sucesîvi, pe-i spagnòlli ascì. E popolaçioìn de Ande cuxinâvan e pròpie patàtte za in mòddi diferénti, preparàndo 'na spécce de purê, cuxinàndole a-o fórno, bogîe òpû stufæ, con di scistêmi scìmili a quélli d'ancheu. Piâto tìpico o l'êa quéllo ciamòu papas secas, cuxinòu con de patàtte prìmma de tùtto bogîe, pîæ e tagiæ. 'Ste patàtte chi êan pöi fæte fermentâ pe creâ o coscì dîto toqosh, ö sæ maxinæ inte 'na pórpa mòlla òtegnûa con l'almidón de papa[5].
A pitànsa ciù inportànte a bâze de patàtte a l'êa però o coscì dîto chuño, ricavòu da di tùberi fæti congelâ e scongelâ ripetutaménte co-a néutte, de mòddo da fâ amorbidî e patàtte. Pe de ciù e patàtte vegnîvan coscì sciugæ, vegnindo bén bén ciù picìnn-e, lêgie e prónte a êse dêuviæ in vàrie riçètte, sorviatùtto di stufæ. Quésta particolâ preparaçión a l'avéiva numerôxi vantàggi dæto che, prìmma de tùtto, a consentîva de conservâ o chuño pe vàrri ànni, sénsa bezéugno de 'n'âtra congelaçión, ùtile dónca into câxo de carestîe ò d'ànni de acugéite gràmme. Pe de ciù, gràçie a-a sò òtima capaçitæ de conservaçión, o chuño o l'é diventòu a bâze de l'alimentaçión di ezèrciti Inca, permétendo a grànde espansción do sò inpêro. Inti ànni a vegnî o chuño o saiâ ascì o mangiâ ciù inportànte tra i minatoî d'argénto a-o servìçio di spagnòlli into XVI sécolo[5].
Tra e âtre popolaçioìn de civiltæ precónbiànn-e, a patàtta a l'êa o mangiâ de bâze di Mapuche ascì, in mòddo particolâ inti lô teritöi ciù meridionâli e lóngo a cósta, dónde o granón o no vegnîva sciù goæi bén[18]. A patàtta a l'êa coltivâ ànche a-o lìmite meridionâle de l'agricoltûa inte l'América do Sùd prìmma de l'arîvo di spagnòlli, ö sæ da-a tribù di Chono in scê îzoe de l'arçipélago Guaitecas[19]. Defæti, inte 'na spediçión spagnòlla do 1557 in quésta tæra vixìnn-a a-e cóste da Patagonia, s'é scovèrto cómme i locâli coltivâvan 'na variêtæ de patàtte d'ancheu ciamâ Chiloé[20][21].
Difuxón[modìfica | modìfica wikitèsto]
A patàtta a l'é arivâ in Eoröpa pe mêzo de nâve spagnòlle che, tornàndo inderê da l'América càreghe de metàlli preçiôxi, portâvan di vìveri da-o nêuvo continénte ascì, mascimaménte granón e patàtte, inta grànde ræ comerciâle creâ co-o coscì dîto scàngio cónbiàn[22]. Dónca o l'é fòscia poscìbile che, 'na vòtta arivæ, eventoâli rimanénse foîsan portæ a tæra e ciantæ. In particolâ, segóndo di stùddi, e patàtte són arivæ in Eoröpa a-a fìn do XVI sécolo, anàndo aprêuvo a dôe rótte: a prìmma a l'é quélla di spagnòlli, i quæ àn iniçialménte introdûto e patàtte inte Îzoe Canaie, dónde són arivæ ciù ò mêno into 1562. Da chi són stæte pöi portæ into pòrto de Anvèrsa, cómme testimoniòu inte 'na riçevûa de conségna co-a dæta do 28 novénbre 1567 pe-o traspòrto da Las Palmas a Anvèrsa. A segónda rótta "de patàtte" a l'é quélla ch'a l'à fæto arivâ, quàrche ànno dòppo (tra o 1588 e o 1593), quésto tùbero inte Îzoe Britàniche ascì[23].
I eoropêi che vivéivan inte l'América do Sùd êan a conoscénsa da patàtta za a-a meitæ do XVI sécolo, ma a no l'êa da quésti ancón consumâ dæto che a consciderâvan 'n aliménto pe-i indìgeni[24]. Scimilménte o l'é capitòu in Inghiltæra, dónde a patàtta a l'é diventâ o mangiâ tìpico da clàsse òperâia[25]. Tra e prìmme testimoniànse scrîte da patàtta se peu aregordâ o lìbbro do 1553 Crónica del Peru, dónde o conquistador Pedro Cieza de León o l'à scrîto da lô coltivaçión a Quito, Popayán e Pasto into 1538. Inte l'Irlànda òcidentâle e patàtte són stæte introdûte da-i pescoéi bàschi, i quæ dêuviâvan quésto tùbero cómme mangiâ prinçipâ inte batûe de pésca. Pe cóntra a l'é comuneménte consciderâ 'n mérito de Sir Francis Drake, o fòscia do ménbro da sò spediçión Thomas Harriot, òmmo de Sir Walter Raleigh, l'introduçión da patàtta in Inghiltæra[26]. Di mæximi ànni, e in particolâ do 1588, a l'é ànche a ciù antîga raprezentaçión de 'na patàtta, ciamâ Papas Peruanorum, fæta da-o botanìco Carolus Clusius e pöi inclûza inta sò òpia Rariorum plantarum historia, inta quæ o l'à scrîto de cómme quésta ciànta a l'êa za dêuviâ cómme aliménto da-i contadìn ò cómme mangiâ pe-e béstie inte l'Itàlia setentrionâle[27].
A ògni mòddo, into vêgio continénte, e patàtte són stæte coltivæ pe vàrri ànni sôlo pe di ûxi no alimentæ, co-a prìmma testimoniànsa de consùmmo umâno ch'a remónta a-o 1573, inte 'n uspiâ de Seviggia. A difuxón da ciànta a l'é stæta façilitâ da l'inperatô spagnòllo Feipo II o quæ, dòppo avéi riçevûo de ciànte da-o Perù, o l'à decîzo de mandâle a-o pàppa, o quæ o l'à tórna spedîo di tùberi a-o sò anbasciatô inti Pàixi Bàsci. Pe mêzo de l'anbasciatô a ciànta a l'é arivâ a-o Clusius ascì, gràçie a-o quæ a patàtta a s'é difûza inte âtre pàrte de l'Eoröpa, e a Rudolph Jakob Camerarius (into 1588), che però o l'à coltivòu a ciànta sôlo pe-e sò scioî. Do 1597 a l'é a prìmma inmàgine stanpâ de 'na patàtta, fæta da John Gerard pe-o sò Herball, o quæ o creddéiva però ch'a foîse òriginâia da Virginnia[24].
A ògni mòddo, a difónde o tùbero pe l'Eoröpa són stæti sorviatùtto i spagnòlli e i sò ezèrciti, di quæ, dæta a sò comoditæ, a patàtta a l'êa 'na de provixoìn ciù comùn. I contadìn àn adotòu fîto quésta nêuva coltûa, iniçialménte pe-o fæto ch'a l'êa ciù difìçile da sachezâ pe-e trùppe, a diferénsa di granæ. Restâvan però di dùbbi tra a popolaçión de canpàgne, ch'a no se fiâva goæi de 'na ciànta ch'a crésce sototæra, sorvenominâ defæti "méie do diâo", óltre che di problêmi rigoàrdo a-a gestión di cànpi, ch'a consentîva de coltivâ chi sôlo o gràn, co-e patàtte che dónca l'êa ciantæ inti òrti[24]. A l'é stæta coscì a polìtica di govèrni a incentivâ a coltivaçión do tùbero, sorviatùtto in Frànsa e in Germània inta segónda meitæ do XVIII sécolo, diventàndo fîto a bâze de l'alimentaçión de quéste génti. Coltivaçión, quélla da patàtta, ch'a l'é stæta asæ sponciâ da-i cangiaménti do clìmma asociæ a-a coscì dîta picìnn-a êra glaciâle e a-e consegoénti carestîe inti prìmmi ànni 1770, moménti inti quæ e patàtte no són stæte squæxi corpîe da-o zêo a diferénsa de âtre coltûe[24][28][29].
In Frànsa, co-a fìn do XVI sécolo, a patàtta a l'êa stæta òrmâi introdûta inte regioìn da Frànca Contêa e in scî Vosgi de Lorénn-a e Alsàçia e da chi a s'é difûza coscì tànto che, inte l'ediçión do 1785 do Bon Jardinier se peu lêze: "A no gh'é 'na verdûa da quæ se ségge scrîto coscì tànto òpû tànto entuxàsmo o ségge stæto mostròu [...]. I pövei se doviéivan contentâ de quésto aliménto"[23]. Pe de ciù ò mêgo Antoine Parmentier, ch'o lìà studiòu pe tànto ténpo 'sta ciànta chi, o n'à mostròu into sò Examen chymique des pommes de terres l'èrto valô nutritîvo, ch'o garantîva 'na réiza, in calorîe pe ètaro, træ vòtte superiôre a quélla do gràn. A patàtta into XIX sécolo a l'é diventâ tànto comùn da rinpiasâ a râva e o navón cómme òrtàggio ciù coltivòu. O rè Loîgi XVI, e a sò córte ascì, àn promòsso a coltivaçión de quésta ciànta, co-a regìnn-a Màia Antoniétta ch'a l'é arivâ a portâ inti bàlli in màschera 'n capéllo fæto co-e scioî de patàtte. In particolâ, inte 'sti ànni chi, a produçión françéize a l'é montâ da-i 21 milioìn d'ètolîtri do 1815 a-i 117 milioìn do 1840, sostegnindo a contenporània créscita da popolaçión e evitàndo l'apénn-a teorizòu rataieu Malthusiànn-a.
In Germània, dónde e patàtte êan za coltivæ into bacìn do Rêno e inta Bavêa, êan diventæ bén bén ciù comùn in Prùscia gràçie a l'intervénto do rè Federîco II, con l'òbietîvo de superâ o sceticìsmo di contadìn pe mêzo de l'emanaçión de 'n proclàmma ofiçiâ into 1756. Quésto proclàmma, into quæ a vegnîva aotorizâ a coltivaçión do tùbero ancón sconosciûo (definîo "in integratô alimentâ tànto nutriénte"), o l'é comuneménte conosciûo cómme o Kartoffelbefehl, "l'órdine in scê patàtte", co-o rè da Prùscia che da 'sto moménto chi o goâgniâ l'apelatîvo Kartoffelkönig, ö sæ "o rè de patàtte".
Tra o XVIII e o XIX sécolo a coltivaçión de patàtte a l'é diventâ centrâle inte l'economîa de l'îzoa irlandéize, gràçie a-a sò réiza ciù elevâ e a-o clìmma favorévole. A despêto di indùbbi vantàggi de quésta coltûa, ch'a permettéiva a-e famìgge d'amugiâ 'n mìnimo de richéssa[30], o ridutìscimo nùmero de variêtæ coltivæ e a mancànsa de variàbilitæ genética àn portòu a 'na grâve vulnerabilitæ a-e moutîe. Problêma ch'o l'é scciupòu inte tùtta a sò gravitæ quànde o çéppo da peronospera da patàtta (Phytophthora infestans) conosciûo cómme HERB-1, depoî avéi distrûto vàrie acugéite a l'inìçio de l'Eutoçénto in América centrâle e meridionâle, o l'é arivòu into continénte eoropêo into 1840, caxonàndo de carestîe pe tùtto o rèsto do sécolo. L'Irlànda a l'é stæta corpîa in mòddo particolâ da l'arîvo de quésto microrganìsmo into 1845, con quélla ch'a l'é pasâ a-a stöia cómme a Grànde carestîa irlandéize, a quæ a l'à portòu a 'n scròllo da popolaçión de l'îzoa de squæxi o 30% in sôli dêxe ànni[31][32]. 'Sta carestîa chi a l'é stæta coscì pezànte aprêuvo ànche a-a variêtæ de patàtta ciù coltivâ, sorviatùtto inte pàrte òcidentâle e meridionâle, ö sæ a Lumper, pöco rexisténte a-a peronospera ma ch'a dâva e gréndi quantitæ de tùberi necesâie a sodisfâ i bezéugni de famìgge de contadìn[33]. Tra i efètti de quésta grànde carestîa, ch'a l'é stæta particolarménte inténsa tra o 1845 e o 1849, gh'é stæta a mòrte de ciù de un milión de irlandéixi e a-o mêno âtretànti emigræ, co-a popolaçión de l'îzoa che ancón a-a giornâ d’ancheu a no l'é ritornâ a-i livélli de l'inìçio do XIX sécolo.
A-a giornâ d’ancheu[modìfica | modìfica wikitèsto]
Tra i céntri pe-a riçèrca in scê patàtte un di ciù inportànti o l'é o Canadian Potato Research Center de Fredericton, inta provìnsa canadéize do New Brunswick, un di sêi ciù gréndi a-o móndo. Creòu into 1912 cómme Staçión Sperimentâle do Dominion, a l'inìçio di ànni '30 o l'é diventòu sorviatùtto 'n céntro pe-o svilùppo de nêuve variêtæ de patàtte ciù rexisténti a-e moutîe. Co-a créscita de tùtta a filiêra de quésto tùbero tra i ànni '50 e '60, into decénio sucesîvo s'é incomensòu a studiâ a creaçión de nêuve cultivar co-în procêde squæxi da inzegnê, ciufîto che scentìfico[34]. A ògni mòddo a-a giornâ d’ancheu a patàtta a l'é diventâ a coltûa prinçipâ do Canadà, in particolâ de l'àrea de l'Îzoa do Prìnçipe Edoàrdo.
A riçèrca scentìfica a l'é però andæta ànche vèrso o stùdio de variêtæ ciù antîghe, ségge pe amegioâ quélle modèrne che pe conservâ 'n rìcco patrimònio in biodivèrscitæ sedónca a rìschio. Particolarménte inportànte o l'é stæto o travàggio de l'agronómo do Cîle Andrés Contreras, o quæ, a partî da-i ànni '60, o l'à mìsso insémme 'na coleçión de ciù râre cultivar de patàtte coltivæ inte l'arçipélago de Chiloé e a San Juan de la Costa[35][36], pe pöi spìnzise[20] a-o za minsonòu lìmite meridionâle de l'agricoltûa inte l'América do Sùd, ö sæ l'arçipélago Guaitecas[19]. A coleçión do Contreras a l'é conservâ a-a giornâ d’ancheu inte l'Universidad Austral de Chile de Valdivia[35].
Con l'avixinâse do nêuvo sécolo e patàtte són stæte pe-a prìmma vòtta coltivæ into spàçio ascì, portæ chi inte 'na misción do 1995 do Space Shuttle Columbia[37]. O 2008 o l'é stæto diciaròu da-e Naçioìn Unîe cómme l'ànno da patàtta co-a motivaçión de "aomentâ a conprensción do ròllo ciâve da patàtta, e de l'agricoltûa in generâle"[38]. Into frevâ 2016 o govèrno da Repùblica Popolâre Cinéize o l'à anonçiòu che-e patàtte diventiàn o quàrto aliménto de bâze do stâto, insémme a rîzo, gràn e granón[39].
Coltivaçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
A patàtta, pe quànte o rigoarda a sôla fâze vegetatîva, a l'é 'na coltûa ch'a s'adàtta bén a clìmmi asæ diferénti, vegnìndo dêuviâ pe arvî i cîcli di terén sotopòsti a rotaçión de coltûe. A piantagión a l'é efetoâ in sciô terén aròu e aliamòu, disponeéndo i tùberi intrêghi ò a péssi inti sórchi de mòddo da avéi 'na denscitæ de 5-6 ciànte/m² a 40-50 cm de distànsa tra e ciànte e 80-100 cm tra e vàrie fîe. O semenâ o l'avegne tra novénbre e frevâ pe-e variêtæ tenpoîe, quélla òrdenâia tra i méixi de màrso e arvî e, a-a fìn, e ciù tardîe tra zùgno e lùggio, de mòddo da evitâ, a segónda de condiçioìn, ch'a tenperatûa do seu a no chine sótt'a-i 10°C.
Dòppo o prìmmo moménto da piantagión a créscita de pàtatte a peu êse divîza in çìnque fâze[40][41]:
- Inta prìmma i zermóggi emèrgan da-i tùberi-sémme, co-o contenporànio inìçio do svilùppo de réixe.
- Sùbito dòppo, cómme a ciànta a l'incomensa a fâ a fötoscìntexi co-o svilùppo de féugge e ràmmi fêua da-a tæra, inìçiàn a crésce i stoloni ascì.
- Inta tèrsa fâze incomensan a svilupâse i nêuvi tùberi sototæra e, de fêua, e scioî.
- Co-a quàrta s'acréscian bén bén i tùberi, dæto che a ciànta a l'invèste a ciù pàrte de sò vivàgne in 'ste strutûe chi. Quésta fâze a l'é centrâle pe-o svilùppo òtimâle da futûra acugéita, con particolâ atençión a-i fatoî de umiditæ, tenperatûa, disponibilitæ e equilìbrio di nutriénti into seu, óltre che a rexisténsa a-i atàcchi di parascîti.
- Inte l'ùrtima fâze, da evitâ into câxo séggian da arechéugge e patàtte, gh'é a maturaçión da ciànta, co-e féugge che apascian e a pélle di tùberi ch'a vêgne dûa.
Inte tùtto o perîodo da créscita de ciànte o l'é necesâio efetoâ de spésso e rincalsatûe (ö sæ rivoltâ a tæra vixìnn-a a-a gànba da ciànta), dæto che quésto o favorìsce l'acresciménto di tùberi, óltre che levâ e èrbe inùtili e infestànti. A procedûa da rincalsatûa a l'é fondamentâle into câxo de tùberi che incomensan a crésce in sciâ superfìcce do terén, zaché quésto o pòrta e patàtte a vegnî vèrdi aprêuvo a-a 'n'indexidiâ produçión de solanìnn-a, a quæ a l'é pe de ciù téuscega[41]. A-a fìn do procèsso, ö sæ a-o moménto de l'acugéita, óltre a quélla tradiçionâle fæta a màn con de marapìcche són sénpre de ciù e àree do móndo dónde a l'é arivâ a mecànizaçión con màchine agrìcole ségge in gràddo de tiâ sciù sôlo e patàtte che-e scavatrîci-racheugitrîchi.
Patàtte da sémme[modìfica | modìfica wikitèsto]
A coltivaçión da patàtta, scibén ch'a l'é poscìbile e adàtta a tànti clìmmi divèrsci, a l'é però bazâ pe-a ciù pàrte in sce 'na riproduçión pe mêzo da clonaçión de ciànte ciufîto che in scî sémmi, che ànsi in tànte variêtæ comerciâli no són mànco prodûti. Quésto fæto o fa scîe che, sorviatùtto pe l'efètto do câdo, se aviâ 'na progresîva proliferaçión di virus vegetâli inti tùberi co-o pasâ di ànni e de generaçioìn de ciànte. A ògni mòddo, no gh'é di problêmi a livèllo do consùmmo di tùberi, o quæ o rèsta de lóngo poscìbile, ma benscì in scê qualitæ vitâli e in sciâ ménn-a de quésti, fæto ch'o l'inpedisce a coltivaçión di mæximi tùberi pe ciù de quàrche ànno.
Gh'é dónca de patàtte coltivæ apòsta pe fâ da "sémme" che són coscì ezénti da moutîe e dan de ciànte fòrti e sén. Pónto fondamentâle da coltivaçión de quéste patàtte o l'é a çèrnia do lêugo dónde van aciantæ. Prezénpio, tùtte e patàtte da sémme coltivæ inti Stâti Unîi vegnan da sôli chìnze di çinquànta stâti, çernûi pe-i sò invèrni particolarménte lónghi e rìgidi, de mòddo che vàddan a amasâ a ciù pàrte di mìcrobi inte ciànte[42]. A-o mæximo mòddo, a ciù pàrte de patàtte d'ancheu coltivæ into Régno Unîo a vêgne da di sémmi proveniénti da-a Scòsia, dónde e condiçioìn climàtiche evitan parascîti ò àfidi[43].
Averscìtæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Phytophthora infestans, ö sæ a peronospora da patàtta, a l'é de segûo un di microrganìsmi de lóngo ciù danôxi pe-a patàtta, responsàbile da grànde carestîa irlandéize e de epidemîe, fortunataménte d'ancheu ciù sótt'a-o contròllo de l'òmmo, in Eoröpa e América[44][45][46]. Âtre moutîe de quésta ciànta són in particolâ i fónzi di géneri Rhizoctonia e Sclerotinia, e quélli che caozan ò coscì dîto mâ giànco, ò virus de l'abigoêlaménto de féugge de patàtte e ò batério Pectobacterium carotovorum.
E patàtte són sogètte ànche a-i atàcchi de vàrie spêce d'insètti che, in particolâ, són a dorìfora da patàtta (Leptinotarsa decemlineata), de farfàlle cómme quélla di tùberi de patàtte (Phthorimaea operculella) e quélla de tomâte (Tuta absoluta), o grìllo da giærâva (Circulifer tenellus), e spêce de Thysanoptera e çertidùnn-e de àfidi, cómme Myzus persicae ò Macrosiphum euphorbiae. Âtri inportànti parascîti da patàtta són de spêce de Globodera, vèrme de dimenscioìn picìnn-e ch'o mangia e réixe da ciànta, che coscì a l'apasîsce. Zaché e sò êuve pêuan sopravîve into terén pe divèrsci ànni, o l'é consegiòu efetoâ a rotaçión de coltûe.
Produçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
Riferiménti inta coltûa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Cómme za minsonòu, tra e cultûe precónbiànn-e de l'América do Sùd, in particolâ i Moche do Perù setentrionâle, e patàtte êan raprezentæ in scê ceràmiche e in scî vâxi, ségge in mòddo ciù realìstico che cómme 'na reincarnaçión de 'na figûa umâna (mutilâ ò mêno) ò ànche cómme 'na tranxiçión tra e dôe[48].
In Eoröpa, tra a fìn do XVI sécolo e l'inìçio do XIX, e raprezentaçioìn de patàtte êan limitæ sorviatùtto a quélle fæte da-i botanìchi pe raxoìn scentìfiche ò de docomentaçión. Into méntre, con l'inportànsa che quésto tùbero o l'incomensâva a avéi inte l'alimentaçión di eoropêi, a patàtta a faiâ a sò conpàrsa in de òpie leterâie. Tra de quéste se pêuan aregordâ e quàttro cansoìn scrîte into 1819 da-o poêta polàcco Adam Mickiewicz inte 'n poêma eròico-còmico ciamòu Kartofla, ö sæ "patàtta", pe celebrâ l'inportànsa da patàtta a sarvâ o sò pòpolo da-a carestîa into perîodo de goære napolióniche.
Quàrche ànno dòppo, into 1845 in concomitànza co-a Grànde carestîa irlandéize, a grâve epidemîa de peronospora a saiâ l'inspiraçión pe Clairville e Dumanoir 'na vaudeville, ö sæ 'na comédia "lêgia", ciamâ Les pommes de terre malades, con personàggi o rè Pomme de terre 1er, a sò mogê Vitelotte, o prìmmo minìstro Tubercule e i sò mêghi Topinambour e Patate. Raprezentâ pe-a prìmma vòtta o 20 dexénbre 1845 a-o Théâtre du Palais Royal de Parìggi e progetâ pe mincionâ 'na canpàgna publicitâia do giornâle L'Époque, a l'àgge 'n çèrto sucèsso.
A patàtta a diventiâ 'n sogètto pe de òpie d'àrte particolarménte a partî da-a segònda meitæ do XIX sécolo, de sòlito in de scêne da vìtta da canpàgna ò in de natûe mòrte. Tra i prìmmi, de particolâ inportànsa són i quàddri de Jean-François Millet, tra i quæ aparian de patàtte in La Récolte des pommes de terre (1855), Planteurs de pommes de terre (1862) e sorviatùtto, 'n di sò capolavôri, ö sæ L'Angélus (1858), quàddro studiòu da Vincent van Gogh e da Salvador Dalí, o quæ o l'avéiva squæxi 'n'òsesción pe quésto dipìnto, tànto da scrîve 'n lìbbro a quésto dedicòu (El mito tragico del “Angelus” de Millet). Âtri pitoî de l'época inte quæ òpie o se peu ritrovâ quésto tùbero són i olandéixi Anton Mauve e Willem Witsen e i françéixi Jules Bastien-Lepage, Albert Anker, Paul-Élie Ranson e Lucien Simon.
Tra e òpie ciù famôze colegæ a-e patàtte gh'é de segûo o quàddro De Aardappeleters, "I mangiatôi de patàtte", de Van Gogh. Realizòu into 1885, quésto dipìnto o l'é o frûto di stùddi de l'outô pe rénde inta prìmma fâze da sò produçión artìstica di sogètti "pövei" de mòddo che séggian i ciù realìstichi poscìbili.
Do sécolo sucesîvo se peu aregordâ l'òpia surealìsta La Bataille des pommes de terre (1948), do françéize Raoul Michau, d'ancheu conservâ a-o Musée d'Art moderne de Paris, òpû a scultûa patate de Giuseppe Penone, ch'a l'é 'na spécce de aotoritræto realizòu con de patàtte fæte vegnî sciù con de fórme particolæ[49]. Into 1993 o pitô e scritô françéize Henri Cueco o l'à dipìnto 'na série de "ritræti" de patàtte, pöi publicæ into Journal d’une pomme de terre[50].
Into nêuvo milénio són stæte realizæ de òpie dedicæ a-e patàtte da-o pónto de vìsta de popolaçioìn che de lóngo àn coltivòu quésto tùbero, cómme a série de 30 tòue do 2008 do boliviàn Roberto Mamani Mamani pe mostrâ a relaçión da ciànta co-a cultûa da sò tribù, i Aymara[51]. Do 2009 a l'é a série di dipìnti do pitô John Dyer, realizâ in Perù pe cónto do CIP (Centro Internacional de la Papa), pe mostrâ l'acugéita do tùbero e a vìtta de popolaçioìn a quésta colegæ[52].
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Puma de terra ascì, in mòddo ciæo da-o françéize pomme de terre.
- ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 (EN) Solanum tuberosum, in sce powo.science.kew.org. URL consultòu o 4 lùggio 2021.
- ↑ (EN) David M. Spooner, Karen McLean, Gavin Ramsay et al., A single domestication for potato based on multilocus amplified fragment length polymorphism genotyping, in PNAS, vol. 102, n. 41, òtôbre 2005, pp. 14694-14699.
- ↑ (EN) Using DNA, Scientists Hunt For The Roots Of The Modern Potato, in sce sciencedaily.com, 4 frevâ 2008. URL consultòu o 5 lùggio 2021.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 (EN) Office of International Affairs, Lost Crops of the Incas: Little-Known Plants of the Andes with Promise for Worldwide Cultivation, National Academies Press, 1989, ISBN 0-309-04264-X.
- ↑ (EN) Will Kaufman e John Michael Francis, Iberia and the Americas: Culture, Politics, and History: a Multidisciplinary Encyclopedia, ABC-CLIO, 2006, pp. 867-868, ISBN 1-851-09421-0.
- ↑ (IT) Patata Cabannese, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 5 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Patata cannellina nera, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 5 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Patata di Pignone, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 5 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Patata Morella, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 5 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Patata prugnona, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 5 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Patata quarantina bianca, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 5 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Patata Quarantina gialla, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 5 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Patata salamina, in sce agriligurianet.it. URL consultòu o 5 lùggio 2021.
- ↑ (EN) Donald Ugent, Shelia Pozorski e Thomas Pozorski, Archaeological potato tuber remains from the casma valley of peru (abstract), in Economic Botany volume, n. 36, arvî 1982, pp. 182–192.
- ↑ (EN) David R. Harris e Gordon C. Hillman, Foraging and Farming: The Evolution of Plant Exploitation, Routledge, 2014, p. 495, ISBN 1-317-59829-6.
- ↑ (EN) Redcliffe Nathan Salaman e William Glynn Burton, The History and Social Influence of the Potato, Cambridge University Press, 1985, ISBN 0-521-31623-5.
- ↑ (ES) José Bengoa, Historia de los Antiguos Mapuches del Sur, Editorial Catalonia, 2003, pp. 199-200, ISBN 95-63-24596-2.
- ↑ 19,0 19,1 (EN) Julian Haynes Steward, Handbook of South American Indians: The marginal tribes, U.S. Government Printing Office, 1946, pp. 55–79.
- ↑ 20,0 20,1 (EN) Andres Contreras, Luigi Ciampi, Stefano Padulosi & David M. Spooner, Potato germplasm collecting expedition to the Guaitecas and chonos Archipelagos, Chile, 1990, in Potato Research, n. 36, dexénbre 1993, pp. 309–316.
- ↑ (ES) Fernando Torrejón, Gustavo Bizama, Alberto Araneda, Mauricio Aguayo, Sébastien Bertrand & Roberto Urrutia, Descifrando la historia ambiental de los archipiélagos de Aysén, Chile: El influjo colonial y la explotación económica-mercantil republicana (siglos XVI-XIX), in Magallania, vol. 41, n. 1, Punta Arenas, 2013.
- ↑ (EN) Mercedes Ames e David M. Spooner, DNA from herbarium specimens settles a controversy about origins of the European potato, in American Journal of Botany, vol. 95, n. 2, frevâ 2008, pp. 252-257.
- ↑ 23,0 23,1 (FR) Michel Pitrat e Claude Foury, Histoires de légumes: Des origines à l'orée du XXIe siècle, 2ª ed., Quae, 2015, p. 164, ISBN 2-759-22356-6.
- ↑ 24,0 24,1 24,2 24,3 (EN) Willy Ley, The Devil's Apples, in Galaxy, arvî 1968, pp. 118–125.
- ↑ (EN) Redcliffe N. Salaman e (curatô) William Glynn Burton, The History and Social Influence of the Potato, 2ª ed., Cambridge, Cambridge University Press, 1985, ISBN 0-521-31623-5.
- ↑ (EN) Sir Walter Raleigh's American colonies, in sce archive.is. URL consultòu o 6 lùggio 2021.
- ↑ (EN) John Reader, Propitious Esculent: The Potato in World History, William Heinemann, 2008, ISBN 0-434-01318-8.
- ↑ (EN) Wilhelm Abel, Agricultural Fluctuations in Europe: From the Thirteenth to the Twentieth Centuries, Methuen, 1986, ISBN 0-416-92520-0.
- ↑ (EN) Nathan Nunn e Nancy Qian, Columbus’s Contribution to World Population and Urbanization: A Natural Experiment Examining the Introduction of Potatoes (abstract), in Working paper.
- ↑ (EN) William H. McNeill, The Introduction of the Potato into Ireland, in The Journal of Modern History, vol. 21, n. 3, 1948, pp. 218–221.
- ↑ (EN) Barbara Maranzani, After 168 Years, Potato Famine Mystery Solved, in sce history.com, 21 màzzo 2013. URL consultòu o 7 lùggio 2021.
- ↑ (EN) Cormac Ó Gráda, Black '47 and Beyond: The Great Irish Famine in History, Economy, and Memory, 2ª ed., Princeton University Press, 2020, ISBN 0-691-21792-0.
- ↑ (EN) Cormac Ó Gráda, Richard Paping e E. Vanhaute, When the Potato Failed: Causes and Effects of the 'last' European Subsistence Crisis, 1845-1850, Isd, 2007, ISBN 2-503-51985-7.
- ↑ (EN) Steven Turner e Heather Molyneaux, Agricultural science, potato breeding and the Fredericton Experimental Station, 1912-66 (abstract), in Acadiensis, vol. 33, n. 2, màrso 2004, pp. 44-67.
- ↑ 35,0 35,1 (EN) Mark Johanson, Mash hits: the land that spawned the supermarket spud, in sce economist.com, 28 agòsto 2020. URL consultòu o 7 lùggio 2021.
- ↑ (ES) Fallece Profesor Andrés Contreras destacado especialista en papas nativas y ex alumno de la UACh, in sce diario.uach.cl, 1º dexénbre 2014. URL consultòu o 7 lùggio 2021.
- ↑ (EN) Space Spuds to the Rescue, in sce nasa.gov, 6 òtôbre 2004. URL consultòu o 7 lùggio 2021.
- ↑ (EN, FR, ES, RU, AR, ZH) FAO - International Year of the Potato, in sce fao.org. URL consultòu o 7 lùggio 2021.
- ↑ (EN) Xu Wei, Potato set to become the fourth food staple, in sce chinadaily.com.cn, 24 frevâ 2016. URL consultòu o 7 lùggio 2021.
- ↑ (EN) R.A. Jefferies e H.M. Lawson, A key for the stages of development of potato (Solatium tuberosum) (abstract), in Annals of Applied Biology, vol. 119, n. 2, òtôbre 1991, pp. 387-399.
- ↑ 41,0 41,1 (EN) Growing potatoes, in sce sfyl.ifas.ufl.edu. URL consultòu l'8 lùggio 2021.
- ↑ (EN) U.S. Seed Potatoes, in sce potatoesusa.com. URL consultòu o 7 lùggio 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 25 agósto 2015).
- ↑ (EN) Seed & Ware Potatoes, in sce sasa.gov.uk. URL consultòu o 7 lùggio 2021.
- ↑ (EN) Marcin Nowicki, Majid R. Foolad, Marzena Nowakowska, & Elznieta U. Kozik, Potato and tomato late blight caused by Phytophthora infestans: An overview of pathology and resistance breeding, in Plant Disease, vol. 96, n. 1.
- ↑ (EN) Nordic Association of Agricultural Scientists, NJF seminar No. 388 Integrated Control of Potato Late Blight in the Nordic and Baltic Countries. (PDF), in NJF Report, vol. 2, n. 9.
- ↑ (EN) Alex Stone, Organic Management of Late Blight of Potato and Tomato (Phytophthora infestans), in sce web.archive.org, 10 màrso 2014. URL consultòu l'8 lùggio 2021.
- ↑ (EN, FR, ES, RU, AR, ZH) FAOSTAT, in sce fao.org. URL consultòu o 1º lùggio 2021.
- ↑ (EN) Kathleen Berrin e Elizabeth P. Benson, The Spirit of Ancient Peru: Treasures from the Museo Arqueológico Rafael Larco Herrera, Thames and Hudson, 1997, ISBN 0-500-01802-2.
- ↑ (ES) Giuseppe Penone y el arte povera, in sce archive.wikiwix.com. URL consultòu l'8 lùggio 2021.
- ↑ (FR) La question de la jubilation de la pratique artistique - Intervention d’Henri Cueco, in sce archive.wikiwix.com. URL consultòu l'8 lùggio 2021.
- ↑ (ES) Bolivia: la papa y su riqueza cultural inspiran al artista Mamani Mamani, in sce archive.wikiwix.com. URL consultòu l'8 lùggio 2021.
- ↑ (EN) John Dyer's Global Garden and Crop Paintings, in sce archive.wikiwix.com. URL consultòu l'8 lùggio 2021.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce patàtta
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce patàtta


c: text/html

text:
Çiannexi
Çiannexi (Ceranesi in italiàn) o l'é 'n comûne de 3 729 abitanti da çittæ metropolitann-a de Zena.
Giögrafîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Se trêuva into teritöio da Çittæ metropolitann-a de Zena, in Ligûria e o fâ parte da "Comunitæ ærta Val Ponçeivia"
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Pòsti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]
O Santuaio da Nostra Scignôa da Goardia ò Santuaio da Madonna da Goardia, o ciù importante de tære de Zêna, o l'è in sciâ çimma do Monte Figogna (804 m s.l.m.).
Economia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Coltûa[modìfica | modìfica wikitèsto]
E gente du postu che parlen in dialetto, a "Ceranesi" ghe dixen "Siànnexi"
Manifestaçioin[modìfica | modìfica wikitèsto]
Feste e fëe[modìfica | modìfica wikitèsto]
- A l'è stæta presentâ a maschera da val Ponçeivia, a se ciamma Procobera, cumme i antighi români ciamavan a nostra valle.
Pe véddila ciamæ a prolòco da val Ponçeivia a Pontedeximo.
- Festa grande a Gaiazza u 15 d'Agustu. (Assunzion da Santa Vergine)
Comunicaçioin[modìfica | modìfica wikitèsto]
Da o 1929 ao 1967 fra a localitæ Særo de San Chigo e o Santuaio da Madonna da Guardia l'è stæto in servizio a Guidovia, scistema de trasporto in sede propria de notevole interesse storico. Se trattava de veiculi a motore endotermico (primma a benzinna Ciclo otto e doppo, dai anni da segunda guerra mundiale in poi, Diesel) che currivan in sce una linea cunscistente in dui binari (currisse) aventi in sce i lati esterni due piste in calçestrüzzo. E röe di veiculi eæn dotæ de un bordin comme quelle ferroviarie, che o e mantegniva in sce a linea; i çerciuin eæn rivestï de gomma pinna e currivan in sce o calcestrüzzo.
Notte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Dæto Istat - Popolaçión rescidénte a-o 31 agósto 2019.
- ↑ Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
- ↑ Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di gràddi/giórno di Comùn pe Región e Provìnsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Çeranexi

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Enblêma da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra
L'enblêma naçionâle da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra o vêgne adotòu into 1937 da-o govèrno da RSS Azêra, segóndo o stîle za adotòu inte l'enblêma de l'Unión Soviética[1][2].
L'enblêma o raprezenta 'na pertuzatrîxe, a scinbolezâ e abondànti risèrve de petròlio de Baku, e, derê a quésta, 'n sô ch'o leva, a raprezentâ o futûro da naçión di Azêri. Ciù de d’âto o se trêuva, bén bén evidençiòu, o scìnbolo da mesoîa con martéllo e, in çìmma a l'enblêma, 'na stélla róssa (ch'a raprezenta o "socialìsmo in sce tùtti i çìnque continénti") pe reciamâ a vitöia do comunìsmo e da "comunitæ globâle di stâti socialìsti". O bòrdo estèrno o l'è formòu da doî scìnboli de l'agricoltûa azêra, ò sæ o gràn e o cotón[2].
O slògan in sciô strisción o riporta o mòtto de Stâto de l'Unión Soviética ("Lavoratoî do móndo, unîteve") ségge in léngoa rùscia che azêra. A scrîta in Azerbaijani a l'è "БүTүH өлkəлəpиH пpoлeTapлapы, биpлəшиH!" (segóndo l'atoâle arfabêto latìn: "Bütün ölkələrin proletarları, birləşin!"). L'enblêma o prezenta o nómme conplêto da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra, scrîto ségge in rùscio che in azêro[2].
L'atoâle enblêma o l'è stæto pe cóntra adotòu 'na prìmma vòtta into 1918, pe pöi ritornâ a êse quéllo ofiçiâ into 1992 aprêuvo a l'indipendénsa de l'Azerbaijan[2][3].
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Prìmmi enblêmi da RSS Azêra[modìfica | modìfica wikitèsto]
In scî prìmmi bigétti de bànca da RSS Azêra, rilasciæ into 1920, aparîva 'na conpoxiçión formâ da-o scìnbolo da mesoîa co-o martéllo, co-ina stélla a çìnque pónte e 'na lùnn-a crescénte, de spésso conpòsta da 'na corónn-a de spîghe[4].
A mæxima conpoxiçión a l'êa inclûza inte l'Órdine do Rósso Confaón da RSS Azêra, aprovòu into 1920, a quæ bòssa a vêgne svilupâ da-o càppo do dipartiménto topografìco militâre do dipartiménto da mobilitaçión òperatîva do stàf do Comisâio do Pòpolo pe-i Afâri Militâri e Navâli da RSS Azêra, ò sæ I.P. Vekilov, in sciâ bâze e somegiànsa de l'Órdine do Rósso Confaón da RSFSR[4]. Quésta conpoxiçión a l'è stæta fisâ inta Costituçión da RSS Azêra adotâ a-i 19 de màzzo do 1921 da-o prìmmo Congrèsso di Soviet de l'Azerbaijan, o quæ o stabiliâ a descriçión de l'enblêma da Repùbrica, repigiàndo a descriçión de quéllo da RSFSR, contegnûa inta sò Costituçión do 1918, a l'artìcolo 103[5][6]:
L'enblêma da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra o conscìste inte inmàgine de 'n sfóndo rósso iluminòu da di ràggi ch'arivan da 'na mesoîa e martéllo indoâ, poxiçionâ trasversalménte, co-e manéggie vèrso o bàsso, e 'na lùnn-a crescénte co-ina stélla a çìnque pónte circondâ da 'na corónn-a de spîghe con l'iscriçión:
a) "Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra" e
b) "Lavoratoî di tùtti i pàizi, unîteve"
— Costituçión da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra, Artìcolo 103[7]
Aparenteménte o no gh'êa però o consénso in raprezentaçión ezàtta de l'enblêma, e dónca saiàn creæ vàrie conpoxiçioîn. A ciù popolâre a l'época a l'êa quélla ch'a inclùdéiva mesoîa, martéllo, lùnn-a crescénte e stélla a çìnque pónte, inta ciù pàrte di câxi co-ina corónn-a de spîghe, e co-e iscriçioîn in léngoa tùrca ò tàrtara, scrîte dêuviàndo e létie de l'arfabêto àrabo. In particolâ quésta conpoxiçión a saiâ rafigurâ in sce tùtti i francobólli da RSS Azêra che sòn stæti mìssi in circolaçión da-o prìmmo de òtôbre 1921. O lô outô o l'êa o sàtiro de Baku Benedikt Rafailovich Telingater, dîto Beno (1876-1960)[4].
Dòppo o 13 dexénbre do 1922 a Comitâto Esecutîvo Centrâle da RSS Azêra se uniâ a quélla da RSFS Transcaucasìca, co-a sucesîva inplementaçión da nêuva repùbrica federâle a-i 30 de dexénbre. Quésta a formiâ pöi, co-a RSFSR, a RSS Ucraìnn-a e a RSS Bielorùscia, l'URSS. In quésto perîodo l'ûzo de l'enblêma da RSS Azêra se amermiâ in mòddo scignificatîvo, eséndo quésto sostitoîo da l'enblêma de l'URSS e da quéllo da RSFS Transcaucasìca[4].
Tranxiçión a l'arfabêto latìn[modìfica | modìfica wikitèsto]
A-i 30 de dexénbre do 1922 o CEC da RSS Azêra o l'adotâva 'n decrétto in sce egoaliànsa pe-o stâto de l'arfabêto latìn a-e létie àrabe, cangiaménto che se riflèttiâ in sciâ descriçión de l'enblêma contegnûa inta nêuva Costituçión da RSS Azêra, adotâ a-i 8 de dexénbre do 1924, pe êse pöi aprovâ o 14 màrso do 1925. In particolâ, inte quésta Costituçión, a-a descriçión de l'enblêma saiàn azónte e paròlle "into nêuvo e into vêgio arfabêto" (B HoBoM и cTapoM aлфaBиTax)[4].
Prìmmo enblêma[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inta segónda revixón da nêuva Costituçión de l'Azerbaijan, aprovâ da-o Congrèsso di Soviet di tùtti i Azêri do 26 màrso 1927, l'enblêma da Repùbrica o l'è coscì descrîto[4]:
L'enblêma da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra o conscìste inte l'inmàgine de 'n sfóndo rósso iluminòu da di ràggi ch'arivan da 'na mesoîa e martéllo indoâ, poxiçionâ trasversalménte, co-e manéggie vèrso o bàsso, e 'na mêza lùnn-a co-ina stélla a çìnque pónte circondâ da 'na corónn-a de spîghe co-e iscriçioîn:
a) "A Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra" e
b) "Lavoratoî di tùtti i pàizi, unîteve"
— Costituçión da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra, Artìcolo 99
Dòppo quésta revixón, pe-a prìmma vòtta, conpariàn e verscioîn ofiçiæ di enblêmi do Stâto. O prìmmo zenâ do 1929, co-ina resoluçión do CEC da RSS Azêra, l'arfabêto latìn o saiâ diciaròu o sôlo scistêma de scrîtûa ofiçiâ. Consegoénsa de quésta decixón a saiâ a rimoçión de paròlle "e into vêgio" da-a descriçión de l'enblêma a l'artìcolo 99 da Costituçión da Repùbrica[4].
Segóndo enblêma[modìfica | modìfica wikitèsto]
Da-o 1930 inte l'enblêma da RSS Azêra saiàn dónca prezénti de scrîte sôlo inte l'arfabêto latìn, decixón pöi fisâ inta nêuva (a tèrsa) Costituçión naçionâle, adotâ a-i 14 de frevâ do 1931 da-o Setén Congrèsso di Soviet di tùtti i Azêri. Quésta Costituçión a contegnîva ànche a nêuva descriçión de l'enblêma do Stâto, riportâ chi de sótta[4]:
L'enblêma da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra o conscìste inte l'inmàgine de 'n sfóndo rósso (ciæo), delimitòu da 'n çèrcio giànco e iluminòu da-i ràggi de 'n sô ch'o leva. Into céntro de l'enblêma (gh'è) 'na mesoîa con martéllo, poxiçionâ trasversalménte, co-e manéggie vèrso o bàsso, e sôvia de quésta 'na mêza lùnn-a co-ina stélla a çìnque pónte circondâ da 'na corónn-a de spîghe.
E inmàgine da mesoîa e martéllo, da mêza lùnn-a co-a stélla, do sô co-i sò ràggi e a corónn-a de spîghe - colôre indoòu. Inte ciaschedùnn-a de corónn-e in scî doî lâti gh'è quàttro spîghe. Inta pàrte inferiô de l'enblêma, sôvia o sfóndo do sô ch'o leva, sòn raprezentæ in tréi colôri (néigro, giànco e grîxo): sètte pertuzatrîxe pe-o petròlio con dôi serbatöi de cherozêne in sciâ scinìstra e, in sciâ drîta e a-i pê de çèrte montàgne da-i pìcchi apisûi, 'n vilàggio azêro e davànti a quésto di cànpi aræ. In sciâ lìnia ch'a unìsce quésti dôi eleménti a se trêuva, in prìmmo ciàn, 'n tratô mesciòu da 'n òperatô. A ghirlànda ch'a circonda l'enblêma a l'è ligâ da 'n nàstro de colôre rósso (scarlàtto), ch'o incroxa e spîghe in tréi pónti. A quéllo ciù âto o se trêuva 'n strisción ch'o va da 'n lâto a l'âtro da corónn-a de spîghe estèrna, pasànte sôvia a-a mesoîa e martéllo, e con l'iscriçión, in léngoa tùrca e arfabêto latìn, "Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra".
In sciô nàstro scitoòu ciù in bàsso, ch'o liga i dôi lâti do stémma, a gh'è l'iscriçión, into mæximo arfabêto, "Lavoratoî di tùtti i pàizi, unîteve".
— Costituçión da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra (1931), Div. V, Capìtolo IX, Art. 99[8]
A fórma ofiçiâ de l'enblêma a l'è stæta creâ da l'artìsta tiatrâle Benedikt Rafailovich Telingater, ch'o l'avéiva creòu a precedénte versción no ofiçiâ de l'enblêma da RSS Azêra[4].
Tèrso enblêma[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dòppo l'intrâ in vigô da nêuva Costituçión de l'URSS do 1936, ànche inta RSS Azêra a saiâ introdûta 'na nêuva costituçión. Quésto nêuvo tèsto costituçionâle, adotòu da-o Novén Congrèsso Straordenâio di Soviet di tùtti i Azêri a-i 14 de màrso do 1937, o conprendéiva a descriçión de 'n nêuvo enblêma de Stâto da RSS Azêra[3][6].
L'Enblêma de Stâto da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra o l'è l'inmàgine de 'na mesoîa con martéllo, 'na pertuzatrîxe pe-o petròlio sôvia a 'n sô ch'o leva, incornixâ da 'na corónn-a de gràn e cotón, co-e iscriçioîn inte léngoe azêra e rùscia: "Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra" e "Lavoratoî di tùtti i pàizi, unîteve!". In çìmma a l'enblêma a gh'è 'na stélla a çìnque pónte. — Costituçión da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra (1937), Artìcolo 151[6]
A fórma ofiçiâ de l'enblêma a l'è stæta creâ da-o gràfico Ruben Arkadevich[9].
Prìmma revixón[modìfica | modìfica wikitèsto]
E paròlle contegnûe inte l'enblêma saiàn cangiæ a-a fìn do 1937, de mòddo da distançiâ 'n di scìnboli da repùbrica soviética da-a léngoa tùrca. In particolâ a paròlla "SYRA" (ò sæ Soviet) a saiâ sostitoîa da "SOVET" e "CYMHYRIJJƏTI" (ò sæ repùbrica) con "RESPUBLIQASb". Quésto càngio di tèrmini o no saiâ limitòu sôlo a l'enblêma de Stâto, eséndo inplementòu inta léngoa azêra ascì, a quæ a conserva ancón a-a giornâ d’ancheu quéste paròlle de derivaçión rùscia[10].
Segónda revixón[modìfica | modìfica wikitèsto]
In acòrdio co-a lézze da RSS Azêra "In sciô càngio de létie azêre da l'arfabêto latìn a quéllo rùscio", adotâ a-i 11 de lùggio 1939, e létie da léngoa azêra o prìmmo zenâ do 1940 sòn stæte pasæ da l'arfabêto latìn a quéllo cirillìco, con di adataménti pe-a léngoa locâle. Co-in decrétto do Presidium do Suprêmo Soviet da RSS Azêra do 20 màrso 1940, e iscriçioîn inte l'enblêma de Stâto saiàn da quéllo moménto scrîte co-e létie de l'arfabêto cirillìco[4].
A-i 5 de màzzo 1956, 'n decrétto do Presidium do Suprêmo Soviet da RSS Azêra o aproviâ i "Regolaménti in sce l'Enblêma de Stâto da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra", i quæ stabilîvan 'na raprezentaçión ciù acurâ de l'enblêma, inclûzo 'n çèrcio rósso ciæo, sôvia a-o quæ saiàn rafiguæ i âtri eleménti do stémma (defæti, inta descriçión costituçionâle, o sfóndo o no l'è mensonòu)[4].
Tèrsa revixón[modìfica | modìfica wikitèsto]
Con l'adoçión, a-i 21 d'arvî 1978, da nêuva Costituçión da RSS Azêra, a descriçión de l'enblêma de Stâto into tèsto costituçionâle a restiâ a mæxima, ma inte l'anésso gràfico a-i "Regolaménti in sce l'Enblêma de Stâto da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra" i ràggi do sô saiàn rafiguæ in mòddo da êse mêno spéssi e ànche l'ónbra do çèrcio da-o colôre rozòu a l'è ciù ciæa de quélla inta figûa do Statûto do 1956[9].
Galerîa d'inmàgine[modìfica | modìfica wikitèsto]
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (EN, RU) Agentstvo pechati "Novosti" Izdatelʹstvo, Azerbaijan Soviet Socialist Republic, Novosti Press Agency Publishing House, 1972.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 (EN) National Emblem of the Soviet Azerbaijan (PDF), Administrative Department of the President of the Republic of Azerbaijan, Presidential Library. URL consultòu o 26 lùggio 2021.
- ↑ 3,0 3,1 (EN, RU) Azerbaijan in the Soviet Union - Coat of arms, in sce crwflags.com. URL consultòu o 26 lùggio 2021.
- ↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 (RU) Russian Centre of Vexillology and Heraldry, AзepбaйджaHckaя CCP, in sce heraldicum.ru. URL consultòu o 27 lùggio 2021.
- ↑ (DE) Christian Siemer, Aserbaidschan - Geschichte der Wappen, in sce christian-siemer.de, 4 zùgno 2002. URL consultòu o 27 lùggio 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 17 zùgno 2002).
- ↑ 6,0 6,1 6,2 (EN) The national emblems of Azerbaijan SSR - Coats of arms, in sce azerbaijans.com. URL consultòu o 27 lùggio 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 1º seténbre 2017).
- ↑ (RU) Costituçión da RSS Azêra (1921) - Art. 103 ss (JPG), in sce heraldicum.ru. URL consultòu o 27 lùggio 2021.
- ↑ (RU) Costituçión da RSS Azêra (1931) - Art. 97 ss (JPG), in sce heraldicum.ru. URL consultòu o 27 lùggio 2021.
- ↑ 9,0 9,1 (RU) Гepбы и флarи CCCP, 1972.
- ↑ (RU) ФизkyлbTypa и cпopT (Physical Culture and Sport), n. 12, 1938.
Vôxe corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce enblêma da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra


text:
Antonio Gramsci
Antonio Gramsci (Ales, prov. de Cagliari, 22 Zenä 1891 - Romma, 27 Arvï 1937) o l' è stæto un politico e intellettuale italian, segretaio do Partio Comunista d'Italia dao 1924 ao 1927.
Biografia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Nasciüo da famiggia pòvia, de reçente origine albaneise da-a parte paterna (o discendeiva da un profügo, scappou da l'Epiro a causa de 'na guæra, comme lë maeximo o dixe inte unn-a de sö Lettere da-o carçere), o l'ha posciüo frequentâ l' Üniverscitæ de Turin grassie a 'na borsa de stüddio. Da pòco avanti l'inissio da Primma Guæra mondiale o lascia i stüddi pe dâse a-a politica. In sciâ stampa soçialista o l'inissia a pübblicä scrîti, fra i quali ghe n'è anche de critica teatrale. O l' è fra i promotoî di Conseggi de fabbrica torineixi. Into 1919 insemme a Palmiro Togliatti o fonda o giornâ "Ordine Nuovo".
A Livorno into 1921 Gramsci o l'è tra i fundatoî do Partio Comunista. In seguito, o se reca in Ruscia dove o conosce o Lenin e dove o se sposa con Giulia Schucht da-a quae o l'aviâ dui figgi. Tornòu in patria into 1924, o l' è eletto depütou e o fonda o quotidian L' Unità. A novembre do 1926 o vegne arrestou e condannou da-o Tribunale Speciale fascista a 24 anni de prexon. I atti do proçesso rivelen l'assolüa infondatessa de accuse de sedission; Gramsci o l' è stæto imprexonòu solo perchè Mussolini o l'aeva ordinou: bezögna impedï a questo çervello de funsionnä pe armeno dex'anni. In prexon a Turi e a Civitavecchia, a seu salutte a l'e sempre pëzo. Inti ürtimi tempi da seu vitta ghe vegne permisso de cürase inta clinica romann-a Quisisana, dove o conclüdde a seu existensa. Malgraddo e difficoltæ o riesce, ancon in prexón, a impegnäse into stüddio e inte l'analisi, comme testimònnian i testi scrïti inte quelli anni, che spassien inte n'infinitæ d'argomenti politici e stòrici.
I scrïti[modìfica | modìfica wikitèsto]
E Lettere dal carcere son prinçipalmente un documento uman, pe quante notevole, ma a filosofia do Gramsci a vegne esposta prinçipalmente int'i Quaderni dal Carcere, sarvæ grazie a-a dedission da cügnâ Tatiana Schucht. O Gramsci o l' ha inserio o marsismo int'a tradission italiann-a, e se confrontava co-i problemmi concreti da nostra nassion e e seu reixe storiche. Quando o riconosce i meriti a-o storicismo do Benedetto Croce, o Gramsci o se ne destacca profondamente quando o fa notâ che quella do pensatö napolitan a l' è un-a filosofia speculativa, dao carattere metafixico. Ao materialismo dialettico marxista e leninista Gramsci o l'azzunze a teoria dell'egemonia, che differensia classe dominante e classe dirizente. A diression a permette de costruï o dominio; se a classe dominante a perde a capaçitæ de dirize, a sö egemonia a va in crizi. Porriä continuâ o dominio pe un çerto tempo, ma int'o vöu de diression che se saiä creou gh'è zá i prezüpposti pe a rivolussion. In rappòrto a ätre interpetrassioin do marxismo, de longo dogmatiche e meccaniçistiche, a do Gramsci a se caratterizza pe sei sempre attenta a-a realtæ e ae differense stòriche, nassionai, curtürai, comme se vedde presempio int'o giüdissio crittico che o l'ha dou a propòzito do livro de Bucharin Insc'a teoria do materialismo stòrico. O Gramsci, ch'o ripiggia o Machiavelli, o vedde o partio rivolussionario comme un Moderno Principe, intendendo cosci che l'assion politica a deve sei o risültou de un stüddio sçientifico da realtæ dove se opera.
Bibliografia[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Antonio Gramsci e Riccardo Uccheddu (curatô), Lettere dal carcere, La Riflessione, 2008, ISBN 88-62-11078-2.
- (IT) Antonio Gramsci, Quaderni del carcere, Einaudi, 2001, ISBN 88-06-15849-X.
- (IT) Norberto Bobbio, Saggi su Gramsci, Feltrinelli, 1990, ISBN 88-07-10135-1.
Vôxe corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Antonio Gramsci


text:
Testatico
Ô testatico ô l'ea unna tascia pübblica, diretta ae personne faxenti parte de unna comünitæ: cômüne, feudo, mônarchia o regno. Ô numme testatico ô deriva da testa: scignifica che ogni testa a duveiva sôttôstaghe.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Ognidün che ô l'avesse ciü de 15 anni ô l'ea tegnuô a versä aô sovrano dô postô unna tascia, calculä segundô a popolaçion e nô segundô ô redditô: dunca a l'ea pægia pe tütti i çittadin.
Ô numme testatico ô deriva da testa: scignifica che ogni testa a duveiva sôttôstaghe.
L'importô complessivô che ogni comunitæ a duveiva pagä a chi de duvei ô vegniva stabiliô in giexa durante unna cerimonia importante, in ta quæ ô preve, da ô pürpitô, ô cuntava e teste di prexenti.
Daô pagamento l'ea de solitô esenti nobili e clero. A l'ea comunque un tipô de tascia particôlarmente odiôsa, che a vegniva stabiliä solô in te çerti mômenti. Per esempiô, l'ha döviä doppô ô 1369 Enrico III d'Inghiltæra pe ariescî a financiä a Guera di 100 anni.
In tô 1381 a poll tax (nômme ingleise dô testatico) a l'è stæta imposta a tütta a popolaçiôn dô sö regno suvia i 15 anni.


text:
Reusa Luxemburg
Reusa Luxemburg (Zamość, Polonia 1870 - Berlin 1920) a l'è stæta una socialista rivoluzionaia.
Rosa Luxemburg
Dæti personâli
Mòrte: Berlin, 1920
Âtre informaçioìn
Vitta[modìfica | modìfica wikitèsto]
A l'ea nasciüa a Zamość in to Voivodato de Lublin, in te l'attuale Polonia, da famiggia ebraica. Dopo esse scappä in Svissera pe evitä a prexion, a l'aveiva frequentou l'Universcitæ de Zurïgo assemme a di atre figüe de spicco do socialismo. Contra ao naçionaliximo do Partio Socialista Polacco (PPS) a fondava, in to 1893, assemme a Leo Jogiches e Julian Marchlewski, a rivista Sprawa Robotnicza (A causa di laoei). In to 1897 a l'ottegniva a çittadinansa tedesca e l'anno doppo a se iscriveiva ao Partio Socialdemocratico Tedesco (SPD). Questo o l'ea alloa, e o-o saieva stæto fin ao 1914, o ciü forte partio socialista d'Europa e o sö segretaio Karl Kautsky o vegniva consciderou l'erede e o continuatô de Marx e de Engels, detentô e custode de l'autentica dottrinna marxista, do marxismo ciü "puo" e ortodosso.
A scianco de Kautsky, Reusa Luxemburg a l'ea in polemica contra i riformisti, quande in to sö scrîto intitolou Riforma sociale o rivolusion? (1899) a piggiava risolutamente poxizion pe o segondo termine de l'alternativa. Univa Reusa Luxemburg a Kautsky segge a comünna militansa politica, (sciübben che no fissan sempre in scintonia) segge unna vea e propia amicissia anche co a môggë Luise Kautsky. De questa amicizia n'è arestou unna lettera do 13 Zügno 1909 a Luise in ta quæ a fa un quadretto belliscimo de Levanto dove a se trovava pe unna breve villezzatüa.
Esponente de l'a sinistra do socialismo tedesco, a l'ha fæto propaganda pe a paxe a-o scciöppo da Primma guera mondiale, quande a se schierava con i paxifisti e assemme a Karl Liebknecht, in to 1915, a creava o Grüppo Internasionale, che o saieva diventòu in seguito a Lega Spartachista. Questa Lega in te un primo tempo a l'ea parte do Partio Socialdemocratico, poi do Partio Socialdemocratico Indipendente, prima de diventä o nücleo do Partio Comunista de Germania.
O 28 de zügno 1916 a Luxemburg, assemme a Karl Liebknecht, a vegniva arrestä doppo o fallimento de un sciopero internasionalista e condannä a dui anni de prexiôn. Durante questo periodo a scriveiva diversci articoli, compreiso A Rivolusion Rüscia, ch'o fa riferimento a-o pericolo de unna dittatüa bolscevica in Rüscia. In to 1919 a l'è stæta fra i protagonisti da rivolusion de Berlin. A l'è morta assascinä dopo esse stæta arrestä a-o fallimento da rivòlta.
Teorie de Reusa Luxemburg[modìfica | modìfica wikitèsto]
Malgraddo a sö appartenensa ao movimento comünista, Reusa Luxemburg a l'è stæta critica in ti confronti di bolscevichi rüsci, perchè a sostegniva che ghe fisse o pericolo che sostituissen a dittatüa zarista no con unna democraçia do proletariato ma con unna atra dittatüa. In sostansa a l'ha previsto a degenerasion burocratica che avieva avüo o stato sovietico in te l'epoca de Stalin. In ta sö difeiza do marscismo "clascico" contra o revixioniximo riformista, a Luxemburg a l'ha svilüppou de importanti note personali: interamente sö l'è l'accento in sce a creativitæ de masse, in sce a sö spontaneitæ rivolusionaia che i dirizzenti do partio operaio no devan ni forsä, ni reprimme o bloccä in te unna "camixia de forsa burocratica".
Pe a Reusa Luxemburg o compito do partio o l'è quello de indicä a via, ma l'inisiativa storica a l'è compito no do partio ma de masse: anche i passi fasci de un reale movimento operaio son storicamente ciü ütili dell'infallibilitæ de qualunque comitato centrale. Comme teorica a Luxemburg a s'è occupä fra i atre cose da question nazionale. Un di sö libbri o l'è Die Akkumulation des Kapitals, in to quæ a teoria marxista de l'accumulazion a s'allarga a unna spiegazion dell'imperialismo. In te un' atra opera, Pamphlet Junius, se tröva l'esprescion, diventä çelebre, socialismo o barbarie: in futüro i unici exiti poscibili saian l'instaurasion da societæ socialista o a barbarie.
A Luxemburg a ritegniva che l'indipendensa da Polonia a saieiva stæta poscibile solo tramite unna rivolusion in Germania, Austria e Rüscia, e che a lotta contra o capitaliximo a füse ciü importante de l'indipendensa. A negava o diritto de autodeterminasion de naçioin, in disaccordo con Lenin. Questo disaccordo o no l'ha impedio però a Lenin de inviä ä Luxemburg unna copia do sö libbro Materialismo e Empiriocriticismo che a Luxemburg a reçensiva l'8 ottobre 1909 in sce Die Neue Zeit.
Vôxe corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Andrîa Còsta pioniere del socialismo l'Avanti!
- Antonio Gramsci con partito comunista
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Reusa Luxemburg


text:
Lisciàndro Manzôni
O Lisciàndro Manzôni, nasciûo a Milàn a-i 7 de màrso do 1785 e mòrto inta sò çitæ a-i 22 de màzzo do 1873, o l’é stæto ’n scritô, in poêta e dramatùrgo italiàn.
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
O l'é conscideròu un di ciù gréndi scritoî de romànzi italién de tùtti i ténpi pò-u sò avoxòu I Promessi Sposi (I Spozoéi Inpromìssi), capolavôro da letiatûa italiànn-a. O Manzôni o l'à avûo sorvetùtto o mérito d'avèi mìsso e bâze pò-u romànzo modèrno e d'avéi dæto inpùlso a l'unitæ lengoìstica italiànn-a e sto chi bén vint’ànni prìmma de l'Unitæ d'Itàlia.
Dòppo êse pasòu da-a corénte neoclàscica a quélla romàntica, o Manzôni, convertîo a-o catolicêximo, o l'é restòu però l'òmmo con tendénse liberâli ch'o l’êa e o l'à lasciòu ’n ségno etèrno inta stöia do tiâtro italìàn ascì ronpìndo co-e træ unitæ aristotéliche, e inte quélla da poexîa dàndo vìtta a-o pluralìsmo vocâle co-î Inni Sacri e a poexîa civîle.
Contenporaniaménte a-o sucèsso e a-i tànti riconosciménti pùblichi e académichi – o l'é stæto Senatô do Régno d'Itàlia ascì – o gh'avéiva di problêmi de salûte: o l'êa 'n nevròtico co-a poîa di spàççi avèrti e vêui; a sò vìtta familiâre a l'é stæta aflìtta da asæ lùtti; e tùtto sto chi o l’à portòu sto ilùstre scritô a'n progresîvo izolaménto existençiâle. Ma sto fæto chi o no gh’à inpedîo de tegnîse in contàtto co-a mêgio coltûa inteletoâle françéize, co-o Wolfgang Goethe e con outorévoli inteletoâli cómme lAntogno Rosmini.
I gréndi moralìsti françéixi do Seiçénto (Blaise Pascal o l'é un de lô) àn avûo 'na gròssa inportànsa inta formaçión religiôza do Manzôni: da lô l’Aotô o l’à pigiòu l’anbiçión de conósce l’ànima de l’òmmo e a convinçión ch'ò-u Crestianêximo o l’é l'ùnica spiegaçión poscìbile da natûa de l'òmmo, perché a l'é stæta a religión crestiànn-a ch'a l'à rivelòu l'Òmmo a l'Òmmo. A fêde into Segnô o l'é o pónto de destàcco da-o pescimìsmo mostròu da-o Giàcamo Liopàrdi: O Manzôni o l’à mostròu inte sò òpere a fidùccia inta religión crestiànn-a, indicâ cómme struménto pe soportâ l'infeliçitæ umànn-a.
Inte l'ativitæ artìstica do Manzôni a gh'à 'n ròllo fondamentâle a Providénsa, ò sæ o mòddo misteriôzo co-o quæ o Segnô o l'agìsce inta vìtta de l'òmmo, portàndo a Sarvéssa a-i sò fìggi. A Providénsa a gh'à 'n'ròllo fondamentâle no sôlo into romànzo di Spozoéi Inpromìssi, ma inte âtre òpere mêno conosciûe da-o pùblico ascì.
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikivivàgna a contêgne una pàgina dedicâ a Lisciàndro Manzôni
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Lisciàndro Manzôni


text:
Còsta d'Avòïo
Nomme ofiçiâ: République de Côte d'Ivoire, stato de l'Africa çentro oççidentâ indipendénte da-o 1960, antiga colònnia françeize.
O g'à 'na popolaçión de 26.378.274 abitanti (stimòu 2020), e 'na sûperfiçie de 322.463 km2.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Da-o 1983, a seu capitâ a l'é Yamoussoukro, però a çitæ ciû popolâ, dêuviâ comme capitâ de facto, a l'é Abidjan.
Questo pàize chi o l'à patîo 'na dûa crîxi polìtico-militâre e 'na goæra civîle fra o 2002 e o 2004. Inti anni 2010-2011 o pàize o l'é tórna cheito inte 'na crîxi polìtico-militâre e 'na segónda goæra civîle.
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Còsta d'Avòïo


text:
Quésto template o va aplicòu a-e vôxe in sce de staçioîn, fermâte feroviàrie e âtre eventoâli tipologîe de lanbré feroviàri. O serve a riasùmme, in mòddo ciæo e schemàtico, e caraterìstiche prinçipæ do scâ.
Ûzo
O sôlo cànpo òbligatöio o l'è quéllo do nómme, méntre sòn inserîi in ötomàtico i wikilinks a-i ànni sôlo into cànpo "Ànno ativaçión".
Paràmetri
O contegnûo di cànpi o l'è o segoénte:
Nómme: nómme da staçión, tralasciâ a dicitûa "staçión de". Evitâ de inserî in quésto paràmetro di löghi ò de inmàgine.
Nómme òriginâle: denominaçión ofiçiâ ò stòrica da staçión, pigiâ da ordinànse do gestô, oràri o da âtre fónte stòriche, se in âtre léngoe. Pe-e denominaçioîn ofiçiæ, che dónca no saiàn in léngoa lìgure, inserî prìmma do nómme o códice da léngoa (véddi chi pe-a lìsta conplêto); into câxo de ciù nómmi quésti van separæ con  . Evitâ de inserî in quésto paràmetro di löghi ò de inmàgine.
Inmàgine: inserî 'n'inmàgine caraterìstica da staçión inte l'época modèrna (sôlo o nómme, sénsa o prefìsso 'Inmàgine:'). Se non specificata, viene letta da Wikidata dalla proprietà inmàgine (P18), se presente.
Didascalîa inmàgine: didascalìa ch'a l'aconpagna l'inmàgine, descrîve inte 'na rîga o contegnûo da föto sénsa ripête o nómme da staçiónm ch'o l'è za vizoalizòu in çìmma a-o template.
Naçión: nómme do stâto into quæ a se trêuva a staçión (dêuviâ o còdice ISO 3166-1 alpha-3 pe quéllo stâto)
Localizaçión: o comùn ò a localitæ dónde a se trêuva a staçión, no inserî chi l'indirìsso de l'inpiànto. O prìmmo valô chi inserîo, levæ e paréntexi do wikilink, o l'è dêviòu da-o template pe inserî 'na eventoâle màppa de localizaçión se existénte. Se non specificata, viene letta da Wikidata dalla proprietà unitæ aministratîva de localizaçión (P131), se presente.
latitudine e longitudine = latitùdine e longitùdine da staçión inta fórma decimâle, co-o pónto cómme separatô, prezénpio 11.223344. Se non specificate, vengono lette da Wikidata dalla proprietà coordinæ giögràfiche (P625), se presente.
Lìnia: indicâ a lìnia feroviària, ò e lìnie, ch'adêuvian quésta staçión (da separâ con  ). Se non specificata, viene letta da Wikidata dalla proprietà linea di collegamento (P81), se presente.
Tîpo: indicâ o tîpo da staçión, prezénpio:
"fermâta": se a staçión a l'è ofiçialménte denominâ cómme fermâta;
"staçión (ò fermâta) pasànte in superfìcce": quànde inta staçión no finisciàn tùtte e lìnie feroviàrie da-e quæ a l'è atraversâ e a se trêuva in superfìcce;
"staçión (ò fermâta) pasànte interâ": quànde a lìnia feroviària a se trêuva sototæra;
"staçión de tésta/terminâle": quànde inta staçión finisciàn tùtte e lìnie feroviàrie da-e quæ a l'è servîa.
"pòsto de moviménto": into câxo into quæ l'inpiànto o ségge coscì conscideròu da-o sò gestô.
Stâto atoâle: inte quésto paràmetro inserî:
"in ûzo", se a staçión a l'è ancón atîva;
"desmìssa", se a staçión a no l'è ciù fonçionànte;
"sénsa tràfego", se a staçión
a l'è formalménte atîva ma no l'è interesâ da tràfego mèrçe ò pasagê. òpû specificâ in mòddo scintético i câxi intermédi che saiàn pöi mìssi in ciæo into tèsto da vôxe (prezénpio 'serâ a-o servìçio viâgiatoî', 'sôlo lanbré mèrçe', 'atîva pe ûzi turìstici, etc.).
Gestô: inserî chi l'operatô ch'o l'à in gestión a staçión. Se non specificata, viene letta da Wikidata dalla proprietà gestore (P126), se presente.
Ànno ativaçión: ànno de avertûa ò de inaoguraçión de l'inpiànto. Into câxo o ségge conosciûo o giórno e o méize de l'inaoguraçión ascì, o saiâ da indicâ into template sôlo l'ànno, con l'informaçión conplêta ch'a doviâ êse inserîa into tèsto de l'àrticolo. O wikilink o l'è creòu outomaticaménte e dónca no l'è necesâio l'inseriménto manoâle.
Ànno sopresción: ànno de eventoâle serâ de l'inpiànto. O wikilink o l'è creòu outomaticaménte e dónca no l'è necesâio l'inseriménto manoâle. Se conpilòu coretaménte, o l'azónze outomaticaménte a categorîa Categorîa:Staçioîn feroviàrie soprèsse.
Ànno riativaçión: ànno de eventoâle riativaçión de l'inpiànto. O wikilink o l'è creòu outomaticaménte e dónca no l'è necesâio l'inseriménto manoâle.
Binâi: o nùmero di binâi in ûzo inta staçión.
Interscàngi: inserî chi e poscibilitæ d'interscàngi con âtre fórme de traspòrto pùblico, se prezénti.
Vixinànsa: indicâ di scîti de interèsse stòrico prezénti inte vixinànse, se sòn de 'na çèrta rilevànsa.
Nòtte: âtre indicaçioîn de rilevànte inportànsa (prezénpio "ristruturâ into...").
Pasagê a-o giórno e Pasagê a l'ànno: nùmero de pasagê a-o giórno ò a l'ànno, metténdo tra paréntexi l'ànno de riferiménto; into câxo quésto paràmetro o ségge dêuviòu, o l'è òbligatöio conpilâ indicâ ascì a Fónte pasagê, scrîta cómme 'na nòtta. Evitâ d'inserî di tèsti lónghi fêua da-i tag   , âtriménti l'aliniaménto do tèsto o saiâ sbalòu.
nomemappa: nómme da màppa de localizaçión pe l'inpiànto, paràmetro da dêuviâ sôlo se se veu mostrâ 'na çèrta màppa, divèrsa da quélla restitoîa outomaticaménte da-o paràmetro "localizaçión".
mappaOSM: se co-o paràmetro "localizaçión" a l'è indicâ 'na çitæ ma a staçión a se trêuva de fêua da màppa, indicàndo pe-o paràmetro "mappaOSM" o valô "scì" a saiâ mostrâ a màppa de localizaçión dinàmica de OpenStreetMap.
zoom mappa: into câxo a no ségge prezénte 'na màppa de localizaçión pe-a localitæ inta quæ a se trêuva a staçión, a saiâ inserîa outomaticaménte 'na màppa dinàmica de OpenStreetMap. O livéllo d'ingrandiménto predefinîo o l'è de 13: con quésto paràmetro o l'è poscìbile çèrne 'n valô conpréizo tra 0 e 18. coord titolo: se valorizòu a "no" no saiàn mostræ e coordinæ vixìn a-o tìtolo, ma sôlo into scinòtico e sénsa letûa da Wikidata. E coordinæ e a màppa de localizaçión saiàn dónca vixìbili sôlo se inserîe a màn. Quésto paràmetro o serve sôlo inti râri câxi inti quæ a vôxe in sciâ staçión a fa pàrte de 'n'âtra, co-e coordinæ da vizoalizâ vixìn a-o tìtolo che arivan za da âtri templates.
( legenda colori)
Ezénpi d'ûzo
L'infobox chi a fiànco o l'è generòu da-o códice:
{{Staçión feroviària
|nazione = ITA
|nome = Zêna Prìnçipe
|nome originale = (IT) Genova Piazza Principe
|immagine = Genova - stazione Principe - autobus.jpg
|didascalia = Vìsta do fabricâto viâgiatoî da staçión
|localizzazione = Ciàssa Acquaverde, [[Zena]]
|apertura = 1860
|stato attuale = In ûzo
|linea = [[Ferovîa Torìn-Zêna|Torìn-Zêna]] [[Ferovîa Àsti-Zêna|Àsti-Zêna]] [[Ferovîa Zêna-Vintimìggia|Zêna-Vintimìggia]] [[Ferovîa Zêna-Pîza|Zêna-Pîza]] [[Ferovîa socorsâle di Zôvi|Socorsâle di Zôvi]] [[Ferovîa Milàn-Zêna|Milàn-Zêna]] [[Ferovîa Zêna-Piaxénsa|Zêna-Piaxénsa]] (mâi realizâ)
|tipologia = Staçión pasànte in superfìcce e in pàrte interâ (de tèsta scìnn-a-i [[anni 1960|ànni sciusciànta]])
|binari = 10 + 2 sototæra
|interscambio = Òutobi urbâni, servìçio ''Volabus'', [[Ræ filoviària de Zêna|fìlobi urbâni]], [[Metropolitànn-a de Zêna|metropolitànn-a]] (staçión [[Prìnçipe (Metropolitànn-a de Zêna)|Prìnçipe]]), [[ferovîa Prìnçipe-Granaieu]], [[Staçión marìtima de Zêna|staçión marìtima]]
|vicinanza = [[Vìlla do Prìnçipe]]
}}
Wikidata
E coordinæ di inpiànti, se prezénti, saiàn lezûe outomaticaménte da Wikidata co-a proprietæ
d:Property:P625. Se no sòn prezénti in sce Wikidata a vôxe a l'è categorizâ in Categorîa:Vôxe con template Staçión feroviària sénsa cordinæ e asénti in sce Wikidata.
Dæti pe VisualEditor A tabélla
TemplateData chi de sótta a l'é contegnûa inta sotapàgina Template:Staçión feroviària/TemplateData ( modìfica· cronologîa)
O template sinottico o va aplicòu a-e vôxe in sce de staçioîn, fermâte feroviàrie e âtre eventoâli tipologîe de lanbré feroviàri. O serve a riasùmme, in mòddo ciæo e schemàtico, e caraterìstiche prinçipæ do scâ.
[ Modifica dati del modello ]
Parametri template
Questo template ha una formattazione personalizzata. Parametro Descrizione Tipo Stato Nómme
nome
Nómme da staçión.
Stringa obbligatorio Nómme òriginâle
nome originale
Denominaçión ofiçiâ ò stòrica da staçión, pigiâ da ordinànse do gestô, oràri o da âtre fónte stòriche.
Stringa facoltativo Inmàgine
immagine
Inmàgine caraterìstica da staçión inte l'época modèrna (sôlo o nómme, sénsa 'Inmàgine:')
Stringa facoltativo Didascalîa inmàgine
didascalia
Didascalìa ch'a l'aconpagna l'inmàgine, descrîve inte 'na rîga o contegnûo da föto sénsa ripête o nómme da staçión.
Stringa facoltativo Localizaçión
localizzazione
Comùn e eventoâle fraçión ò localitæ dónde a se trêuva a staçión.
Stringa facoltativo Naçión
nazione
Nómme do stâto into quæ a l'è scitoâ a staçión (còdice ISO 3166-1 alpha-3 do stâto), prezénpio ITA, FRA, DEU.
Stringa facoltativo Ànno ativaçión
apertura
Ànno de avertûa ò de inaoguraçión de l'inpiànto. Into câxo o ségge conosciûo o giórno e o méize de l'inaoguraçión ascì, o saiâ da indicâ into template sôlo l'ànno, con l'informaçión conplêta ch'a doviâ êse inserîa into tèsto de l'àrticolo.
Numero facoltativo Ànno sopresción
soppressione
Ànno de eventoâle serâ de l'inpiànto. Into câxo o ségge conosciûo o giórno e o méize de l'inaoguraçión ascì, o saiâ da indicâ into template sôlo l'ànno, con l'informaçión conplêta ch'a doviâ êse inserîa into tèsto de l'àrticolo.
Numero facoltativo Ànno riativaçión
riattivazione
Ànno de eventoâle riativaçión de l'inpiànto. Into câxo o ségge conosciûo o giórno e o méize de l'inaoguraçión ascì, o saiâ da indicâ into template sôlo l'ànno, con l'informaçión conplêta ch'a doviâ êse inserîa into tèsto de l'àrticolo.
Numero facoltativo Stâto atoâle
stato attuale
Stâto atoâle da staçión. Inserî: 'in ûzo' se a staçión a l'è ancón atîva; 'desmìssa' se a staçión a no l'è ciù fonçionànte; òpû specificâ in mòddo scintético i câxi intermédi che saiàn pöi mìssi in ciæo into tèsto da vôxe (prezénpio 'serâ a-o servìçio viâgiatoî', 'sôlo lanbré mèrçe', 'atîva pe ûzi turìstici, etc.)
Stringa facoltativo Gestô
gestore
Gestô de l'inpiànto.
Stringa facoltativo Lìnia
linea
A lìnia feroviària, ò e lìnie, ch'adêuvian quésta staçión.
Stringa facoltativo Tîpo
tipologia
Tîpo da staçión. Inserî: 'fermâta' se a staçión a l'è ofiçialménte denominâ cómme fermâta, 'staçión (ò fermâta) pasànte in superfìcce' quànde inta staçión no finisciàn tùtte e lìnie feroviàrie da-e quæ a l'è atraversâ e a se trêuva in superfìcce, 'staçión (ò fermâta) pasànte interâ' quànde a lìnia feroviària a se trêuva sototæra, 'staçión de tésta' quànde inta staçión finisciàn tùtte e lìnie feroviàrie da-e quæ a l'è servîa, 'pòsto de moviménto' into câxo into quæ l'inpiànto o ségge coscì conscideròu da-o sò gestô.
Stringa facoltativo Fónte pasagê
fonte
A fónte ch'a l'è stæta dêuviâ pe trêuva o nùmero de pasagê. Da scrîve cómme 'na nòtta, evitàndo d'inserî di tèsti lónghi fêua da-i tag  .
Stringa facoltativo Pasagê a-o giórno
pass_giorno
Nùmero de pasagê a-o giórno. Conpilâ quésto cànpo o rénde òbligatöio conpilâ 'Pasagê a l'ànno' e 'Fónte pasagê' ascì.
Numero facoltativo Pasagê a l'ànno
pass_anno
Nùmero de pasagê a l'ànno. Conpilâ quésto cànpo o rénde òbligatöio conpilâ 'Pasagê a l'ànno' e 'Fónte pasagê' ascì.'
Numero facoltativo Binâi
binari
Nùmero di binâi in ûzo inta staçión.
Stringa facoltativo Interscàngi
interscambio
Poscibilitæ de interscàngi con âtre fórme de traspòrto pùblico, se prezénti.
Stringa facoltativo Vixinànsa
vicinanza
Di scîti de interèsse stòrico prezénti inte vixinànse, se sòn de 'na çèrta rilevànsa.
Stringa facoltativo Nòtte
note
Âtre indicaçioîn de rilevànte inportànsa (prezénpio 'ristruturâ into...')
Stringa facoltativo


text:
San Beneito
Beneito da Nursia (od. Norcia), santo , fondatô de l’orde beneitin e patriarca do monegheximo occidentâ (Norcia 480 ca.- Montecascin doppo o 546).
VittaModìfica
O fu aotô da "Regola" monastega ch'a prescrive povertæ, obediença e un fortiscimo impegno de preghea e de travaggio. E scarse notiçie storiche in sce-a sò vitta provegnan squæxi escluxivamente da-i "Dialoghi" de s. Grigoeu Magno (libbro II), scriti a scopo sorvetutto de edificaçion.
Nasciúo da nobile famiggia, o studiò a Romma, ch'o l' abbandonò pe condûe vitta solitaia in sce-i monti de Enfide (òd. Affile), za sede de di âtri asceti (tra i quæ o moñego Roman, ch'o l'inspiò Beneito). Ciammao a dirizze una comunitæ a Vicovaro, o dovette abbandonâla pe l’indisçipliña di moneghi, refugiandose inta streita valle de l’Aniene poco a monte de Subiaco (Sacro Speco); essendose unii a lê molti discippoi, o l'eresse inta zona dozze monestê, tegnindo però presso de lê i prediletti Maoro e Praççido. Contrastao da un præve sublacense, Scioenço, o Beneito o decize de partî; razonto a via Latiña, o l'arivò a Cascin e into 528 ca., in sce-o monte dove sorzeiva un tempio pagan consacrao a Giove, o l'eresse doi otoi dedicæ a s. Martin e a San Zane Battista e un monestê, asciancao da 'n atro monestê femminî diretto da-a sœu, s. Scoastega (in sce-i colloqui de questa co-o Beneito a lezendia a dà di poetichi particolæ). A Cascin o reçevette a vixita do re di Goti Totila (546), che, voendo mette a-a prœuva a santitæ do Beneito, o l'ordenò a-o so scudê de travestîse da re; o Beneito o scrovì subbito l’inganno e o re, stupefæto, o decize de comportâse con giustiçia.
A "Regola" beneitiña, pilastro da vitta monastega ocidentâ e frûto d'esperiença personâ a longo maturâ, a fu probabilmente inspiâ a 'n scrito precedente. A-o prinçippio no particolarmente diffusa, a se impose graçie a-i Carolingi, che l'esteizan a tutte e comunitæ monasteghe do Sacro Impêo Roman. A comprende un prollogo e 73 capitoli e a n'è zonta inte træ recenscioin: l’aotografo, portao a Romma into 577, riportao a Montecascin into 742 e transfejo a Tean into 883, o ghe fu destruto inte 'n inçendio (896): da quello se credde derive a coppia mandâ dall’abao Teodemao a Carlomagno (787) e da questa derivan un codexo de S. Gallo e di atri, tra i quæ quelli da coscì díta «tradiçion cascineize». Redæta in latin vorgâ, a fu però fîto modificâ, quæ a l'apâ prez. into codexo da biblioteca Bodleiaña (Oxford; o ciu antigo: ca. 700); de variante do primmo e do segondo tipo de testo se trœuvan framiste into terço (coscì díto textus receptus), ch'o l'ammia a-a ciarezza e o remonta a l’8° secolo.
FilastròccaModìfica
Rondaniña teit'a teito
Porta l'œuio a San Beneito
San Beneito o no ne vœu
Porta l'œui'a San Grigœu
San Grigœu o no ne vœu manco
Porta l'œuio a-o Sprito Santo.
Atri progettiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce San Beneito


text:
Categorîa:Scriti do Poro Foggetta
Pàgine inta categorîa "Scriti do Poro Foggetta"
Quésta categorîa a contêgne e 121 pàgine indicæ chi de sótta, in sce 'n totâle de 121.
R
- Rime diverse in lengua zeneise/A don Zane d'Austria
- Rime diverse in lengua zeneise/A madonna Peretta Scarpa
- Rime diverse in lengua zeneise/A madonna Peretta Scarpa (2)
- Rime diverse in lengua zeneise/A madonna Peretta Scarpa (3)
- Rime diverse in lengua zeneise/A madonna Peretta Scarpa (4)
- Rime diverse in lengua zeneise/A Montado
- Rime diverse in lengua zeneise/A quelli tempi antighi si laudé
- Rime diverse in lengua zeneise/A ra Seg. Placidia Paravexinna
- Rime diverse in lengua zeneise/A ro mesmo
- Rime diverse in lengua zeneise/A ro Principe d'Oria
- Rime diverse in lengua zeneise/A ro Segnó de Monego.
- Rime diverse in lengua zeneise/A ro Segnó Don Zane d'Austria
- Rime diverse in lengua zeneise/A ro Segnó Zane Andria d'Oria
- Rime diverse in lengua zeneise/A torto dro cé, Minna, ve dorei
- Rime diverse in lengua zeneise/Andá veggo per Zena a ra marraggia
- Rime diverse in lengua zeneise/Antigamenti quando in quarche luogo
- Rime diverse in lengua zeneise/Como diavo desgroperò moé
- Rime diverse in lengua zeneise/Como intra veggia intré ri foenti son
- Rime diverse in lengua zeneise/Con raxon ro má guardo in traversinna
- Rime diverse in lengua zeneise/Da Minna in fuera, chi me vè per Dé
- Rime diverse in lengua zeneise/Donca se no son giano e affiagao
- Rime diverse in lengua zeneise/Frottora dri giolí
- Rime diverse in lengua zeneise/Frottora dri schiapoei de legne
- Rime diverse in lengua zeneise/L'erco dri vostri oeggi, bella suoe
- Rime diverse in lengua zeneise/L'inzegno noi Zeneixi hemo si fin
- Rime diverse in lengua zeneise/Mi i homi de vint'agni zà vist'hò
- Rime diverse in lengua zeneise/Perchè re donne d'haura marié
- Rime diverse in lengua zeneise/Quando a ro ben e má ben hò pensaou
- Rime diverse in lengua zeneise/Quando de scuoeggio in scuoeggio va moitinna
- Rime diverse in lengua zeneise/Quando lagreme, e perle l'atro giorno
- Rime diverse in lengua zeneise/Quando ra gonna antiga usamo anchon
- Rime diverse in lengua zeneise/Resposta a Madonna Peretta Scarpa
- Rime diverse in lengua zeneise/Ri costumi, e re lengue hemo cangié
- Rime diverse in lengua zeneise/Santa Barbara chiama, e San Simon
- Rime diverse in lengua zeneise/Se con un zove unna fantinna avanti
- Rime diverse in lengua zeneise/Se per mostrá ra so possanza Dé
- Rime diverse in lengua zeneise/Se questa è neive chi ven da ro cé
- Rime diverse in lengua zeneise/Se re porte dre veggie son serré
- Rime diverse in lengua zeneise/Vui vorrei pù coxin che tutavia
- Rime diverse in lengua zeneise/Za con garie a scorre ri levanti
- Rime diverse in lengua zeneise/Za i homi de trent'agni eran figiuoe
- Rime diverse in lengua zeneise/Za no se veiva da ri rumenté
- Rime diverse in lengua zeneise/Za, a ri citten pareiva ben disná
- Rime diverse in lingua genovese/A Barbara regina dro me cuòe
- Rime diverse in lingua genovese/A messè Angero Saoli Strè
- Rime diverse in lingua genovese/A quelli tempi antichi si laudè
- Rime diverse in lingua genovese/A Ra Patria dexiro de tornà
- Rime diverse in lingua genovese/A torto dro Cè Minna ve dorei
- Rime diverse in lingua genovese/A Zena fuò de cha moè no esso mie
- Rime diverse in lingua genovese/Alla S. Placidia Paravexinna
- Rime diverse in lingua genovese/Andà veggo per Zena à ra marraggia
- Rime diverse in lingua genovese/Antigamenti quando in quarche luogo
- Rime diverse in lingua genovese/Breiga à vesti ra Toga no ne dava
- Rime diverse in lingua genovese/Como diavo desgroperè moè
- Rime diverse in lingua genovese/Con raxon ro Mà guardo in traversinna
- Rime diverse in lingua genovese/Crià in Toga porreimo libertè
- Rime diverse in lingua genovese/D'Italia, Franza, e Spagna re garie
- Rime diverse in lingua genovese/Da Citten no vestimo, ma da Conti
- Rime diverse in lingua genovese/Da Minna in fuora, chi me ve per Dè
- Rime diverse in lingua genovese/Da Zena parto quaxi desperaò
- Rime diverse in lingua genovese/Deh piggiame Bargaggia per gallante
- Rime diverse in lingua genovese/Dentra fontanna d'unna Garzonetta
- Rime diverse in lingua genovese/Donca se no son giano e affiagao
- Rime diverse in lingua genovese/Dond'è l'honò dri nostri antighi, e groria?
- Rime diverse in lingua genovese/Donna si gianca como mi no trovo
- Rime diverse in lingua genovese/Fuò ra testa de neive ho za fascià
- Rime diverse in lingua genovese/Gren ville hemo dattorno à ra Cittè
- Rime diverse in lingua genovese/Megio assè stammo si spendeimo men
- Rime diverse in lingua genovese/Mi che steta son za Renna dro Mà
- Rime diverse in lingua genovese/Mi i homi de vint'agni zà vist'hò
- Rime diverse in lingua genovese/Mi ro Sò mesmo venzo de sprendoi
- Rime diverse in lingua genovese/Nio forte per arte, e per natura
- Rime diverse in lingua genovese/Pensa che l'ame esto scompiscia canti
- Rime diverse in lingua genovese/Per guardà noi ra terra, e ro paeize
- Rime diverse in lingua genovese/Perche chiu dro comun ro proprio ben
- Rime diverse in lingua genovese/Perche re donne d'haura mariè
- Rime diverse in lingua genovese/Presto ra Toga se metteiva, e trava
- Rime diverse in lingua genovese/Puo che i honeste Toghe emo lasciè
- Rime diverse in lingua genovese/Puo che ra Toga antiga chiù no usemo
- Rime diverse in lingua genovese/Quando a ro ben, e mà ben hò pensaou
- Rime diverse in lingua genovese/Quando de scuoggio in scuoggio va Maitinna
- Rime diverse in lingua genovese/Quando lagreme, e perle l'atro giorno
- Rime diverse in lingua genovese/Quando ra Toga antiga anchora usamo
- Rime diverse in lingua genovese/Quando ra Toga antiga usamo anchon
- Rime diverse in lingua genovese/Quando re Toghe uxava esta cittè
- Rime diverse in lingua genovese/Quando ri nostri antighi inscivan fuoè
- Rime diverse in lingua genovese/Quant'aura vui laudè sei da chascun
- Rime diverse in lingua genovese/Quell'antiga Reprubica Romanna
- Rime diverse in lingua genovese/Ra gora, pompa, e i otiose chiume
- Rime diverse in lingua genovese/Ra Toga spende men, dra capa fava
- Rime diverse in lingua genovese/Re membre han misso i homi in libertè
- Rime diverse in lingua genovese/Resposta dre Donne
- Rime diverse in lingua genovese/Ri costumi, e re lengue hemo cangiè
- Rime diverse in lingua genovese/Risposta a ro giurista Spinnora
- Rime diverse in lingua genovese/Santa Barbara a chiama, e San Simon
- Rime diverse in lingua genovese/Se ben de fuò parei guerzo, e straloggio
- Rime diverse in lingua genovese/Se ben Zena bellissima, e famosa
- Rime diverse in lingua genovese/Se con un Zove unna Fantinna avanti
- Rime diverse in lingua genovese/Se crè che l'ame questo Polidoro
- Rime diverse in lingua genovese/Se duoe de Zena ra Rivera assè
- Rime diverse in lingua genovese/Se no fosse oura l'unica Venexa
- Rime diverse in lingua genovese/Se parlo oura d'armà trenta garie
- Rime diverse in lingua genovese/Se per mostrà ra so possanza Dè
- Rime diverse in lingua genovese/Se questa è neive chi ven da ro Cè
- Rime diverse in lingua genovese/Se re porte dre veggie son serrè
- Rime diverse in lingua genovese/Sentì me pà ra fora de bestento
- Rime diverse in lingua genovese/Sonetto in giasmo dro presente vestì dre Donne
- Rime diverse in lingua genovese/Tanto ama ogn'un ri loeghi naturè
- Rime diverse in lingua genovese/Una villa me trovo si vexinna
- Rime diverse in lingua genovese/Vui vorrei pù coxin che tuttavia
- Rime diverse in lingua genovese/Za i homi de trent'agni eran figiuoe
- Rime diverse in lingua genovese/Za no se veiva da ri rumentè
- Rime diverse in lingua genovese/Za richi acquisti famo, e belle impreise
- Rime diverse in lingua genovese/Za, a ri Citten pareiva ben disnà
- Rime diverse in lingua genovese/Zamarre longe, e Penne in ca portemo
- Rime diverse in lingua genovese/Zena moere de regni, e de cittè


text:
Quito
Quito oppûre San Francisco de Quito (in spagnòllo pronûnçiòu Kito) a l'è a capitâ de l'Ecuadòr, capolêugo da provinsa de Pichincha e do canton de Quito. Into 1993 o sêu nomme ofiçiâ o l'è stæto cangiòu in Distrito Metropolitano de Quito. A l'è a segonda çittæ ciû popolôza do Pàize (dòppo Guayaquil), con 1.700.458 abitanti, c'o coresponde sôlo a-a valle prinçipâ, dove gh'è a çittæ.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
O Destreito Metropolitàn de Quito o comprende 'na popolassiôn de ciû de doî miliôîn d'abitanti, con gente rivä da tûtto o Pàize e da diverse parti do mondo, che fan de lë 'na çittæ cosmopolita pe a sêu condissiôn de capitâ de Stato e de attuâle capitâ econòmmica de l'Ecuadòr.
A sêu tempiatûa a l'è tra 7º e 22º. Quito a l'è in mëzo a di monti appartenenti a-e Andes, e a l'è riconosciûa mondialmente pe o sêu patrimònnio coltûâ de pittûe e scoltûe. L'interno di sêu tempi religiôxi e-e sêu êuvie d'arte han dæto a-a çittæ o sorvenomme de Firense Americann-a.
Into 1978 l'UNESCO a l'ha diciaròu Patrimònnio Coltûâ de l'Ûmanitæ.
Guápulo, Quito[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Quito


text:
Testo Accordi Chitarra Cartoni Animati
MI- O O O O O O O ! DO7+ O O O O O O O ! DO#-7/5b DO RE/DO MI- FA#-7/5b SI7 O O O O O O O O O ! MI- Di Lupin al mondo uno ce n'e' RE sempre pronto all'avventura lui e' DO Un tesoro al sicuro non e' SI Se ce li attorno Lupin. SI7 O Lupin MI- Con il rischio gioca sempre perche' SOL Per lui nulla d'impossibile c'e' DO SOL/SI LA- MI-/SOL FA#-7/5b SI RE Sempre mol--to auda----ce questo e' Lupin. SOL Lupin Lupin l'incorreggibile! SI- Lupin Lupin l'inafferrabile! DO RE 7 6 5 Lupin Lupin ineguagliabile sei...! SOL Lupin Lupin l'incorreggibile! SI- Lupin Lupin l'inafferabile! DO RE Lupin Lupin l'ineguagliabile sempre all'avventura tu vai! (sei furbo Lupin!) SOL Lupin Lupin l'incorreggibile! SI- Lupin Lupin l'inafferrabile! DO RE/DO SOL Lupin Lupin ineguagliabile seiiiii...! SOL/FA O O O O O O O O O O ! MIb7+ O O O O O O O O O O ! LA-7/Sb SOL O O O O O O O O O O !


text:
Sacro Impêo Roman
O Sacro Impeo Roman o l'ea un grüppo de tære de l'Euròpa de l'etæ de mëzo e de l'época moderna prevalentemente da Germania. O s'è formòu in to 843 da-a fin do Regno Franco e o l'è duòu fin a-e guære napoliòniche do 1806. A-o sò màscimo o Sâcro Impêo Romàn o l'ha incorporòu e tære di attuæ naçioìn: Germania, Svissëa, Liechtenstein, Repubbrica Ceca, Luxemburgo, Austria, Slovenia, Belgio, Polonia, Italia e Fransa.
O l'êa anche ciamòu Sâcro Impêo Romàn da naçión tedésca perché i sò inperatoî êan de léngoa e coltûa germànica.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Sacro Impeo Roman


text:
Jorge Amado
Jorge Amado (nasciuo a Itabuna, Bahia, Brasî o 10 Agosto 1912, morto a Salvador de Bahia o 6 Agosto 2001) o l'è probabilmente o scrittô brasilian ciû popolâre, e quello c'o l'è stæto traduto a ciû quantitæ de lengue foreste.
Biografìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
A sêu êuvia lettiäja a l'è stæta molte vòtte adattä a-o cinema, a-o tiatro e a-a televixôn. I sêu libri son stæti tradûi a 49 lengue e pûbbricæi in 55 naçioîn. Ghe sôn ascì de verxioîn in Braille e registrassiôn d'âudio pe òrbi.
A Salvador de Bahia, 'na çittæ tanto identificä con questo scrittô, che l'ha raccontä e descrita con tanto affetto, a l'è stæta inougûrä in 1987 into dïto Largo do Pelourinho a fûndaçiôn Casa de Jorge Amado, c'a prezerva a sêu êuvia pe investigatoî e aggiûtta o svilûppo d'attivitæ coltûrâli into stato da Bahia.
Dòpo a sêu morte, e sêu çénnie sôn stæte interræ into giardin da sêu cà o 10 Agosto, giorno do sêu compleanno nûmmero 89.
I sêu tittoli ciû pûbbricæ sôn:
- Dona Flor e seus dois maridos (Dona Flor e i sêu doî mâii)
- Mar Morto (Mâ môrto)
- Capitães de Areia (Capitagni d'ænn-a, italian: Capitani della spiaggia)
- O país do Carnaval (O Pàize do Carlevâ)
- A Descoberta da América pelos Turcos (A scôverta de l'America fæta da-i Tûrchi)
- Tieta de Agreste
- Tereza Batista, cansada de guerra (Tereza Batista, stanca de guera)
- Gabriela, cravo e canela (Gabriela, ganoffano e cannella)
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Jorge Amado


text:
Didattica do Museo do ZenaO Museo o propoñe de attuvitæ didattiche destinæ a-i alunni de scheue de tutti i ordini e graddi, a-i figgeu e a-e famigge.
O Serviçio Didattica o peu contâ in sce do personale esperto e qualificou inta progettaçion e into svolzimento de di percorsci tematichi, con vixite animæ in museo e attivitæ creative in laboratöio.
I progetti, de carattere multidisciplinare, an l’intendimento de approfondî e tematiche evidençiæ inti programmi scolastichi, de mòddo che i figgeu peuan capî megio, verificâ e sperimentâ i savei impreixi à scheua.
À traverso a metodologia narrativa e a dinamica do zeugo i operatoî avvixinian i alunni a-o patrimònio do museo mettendolo in relaçion con quello do territöio, int’unn’esperiensa emoçionale e coinvolzente.
Domande frequenti
Comme fasso à prenotâ e propòste educative?
Existe unna disponibilitæ limitâ pe-a prenotaçion di laboratöi?
A disponibilitæ a l’è limitâ à un mascimo de 13/15 figgeu, pe garantî di standard adeguæ. L’è poscibile conosce a disponibilitæ consultandone telefonicamente a-o numero 010 553 6711 (da-o mätesdì a-a venardì, da-e oe 10 a-e 18).
Se o mòdolo de prenotaçion o no vëgne firmou inte tutte e seu parte, o l’è valido o mæximo?
No, o mòdolo o dev’ëse compilou inte tutte e seu parte e firmou.
Quante costa l’attivitæ educativa?
I laboratöi in areo son de badda, ma dipende da-o scingolo laboratöio.