text:
Bibliotêca Naçionâle de Spàgna
A Bibliotêca Naçionâle de Spàgna (in spagnòllo Biblioteca Nacional de España, BNE) o l'é 'n òrganìsmo outònomo[1] incaregòu do depòxito do patrimònio bibliogràfico e docomentâio da Spàgna. Dedicòu a l'arecugéita, a-a catalogaçión e a-a conservaçión di fóndi bibliogràfichi, o costodìsce ciù ò mêno trénta milioîn de publicaçioîn prodûte in Spàgna da l'inìçio do XVIII sécolo: lìbbri, revìste, màppe, incixoîn, diségni, spartîi e librétti.
A Bibliotêca Naçionâle a difónde quésto patrimònio bibliogràfico atravèrso o sò catàlogo e a redaçión da bibliografîa spagnòlla e a svilùppa servìççi a-o pùblico che van da-e sâle de consultaçión e servìççi a distànsa atravèrso o sò scîto d’Internétte[2] a-i servìççi de informaçión bibliogràfica specializâ e de préstito tra-e bibliotêche. L'intrâ a-e coleçioîn digitâli da bibliotêca a l'avêgne atravèrso a Biblioteca Digital Hispánica[3]. E coleçioîn, o fonçionaménto e a stöia da Bibliotêca Naçionâle són divulgæ atravèrso o Musêo da Bibliotêca. Pe de ciù a svilùppa 'n progràmma de evénti colturâli ascì[4]. A sò sêde prinçipâ a l'é scitoâ into Paseo de Recoletos, into coscì dîto Palàsso da Bibliotêca e di Musêi Naçionâli, costruçión ch'a l'é condivîza co-o Musêo Archiològîco Naçionâle de Spàgna. A l'à 'n'âtra sêde a Alcalá de Henares ascì.
StöiaModìfica
ÒrìgineModìfica
A-i 29 de dexénbre do 1711, o ré Féipo V o l'à aprovòu o progètto svilupòu da-i sò confesoî Pedro Robinet e Melchor de Macanaz pe creâ 'na Bibliotêca Reâ. A sò creaçión a l'é stæta 'n eleménto de dinamicitæ da coltûa spagnòlla eutoçentésca, co-a misción de "renovâ i stùddi stòrichi e svelâ e vêe réixe da naçión e da monarchîa spagnòlla"[5]. Dónca a l'é incomensâ a costruçión da sò sêde lóngo a stràdda ch'a colegâva o Real Alcázar de Madrìd co-o Convénto de l'Incarnaçión[6].
A Bibliotêca Reâ a l'é stæta avèrta a-o pùblico o 1° de màrso do 1712. A-i 2 de zenâ do 1716 o Féipo V o l'à firmòu o Rêgio Decrétto institotîvo, into quæ a l'êa mìssa in ciæo a natûa pùblica da bibliotêca, avèrta a "tùtti i studiôzi", stabiléndo e régole fondamentâli do sò fonçionaménto[7].
Quànde a bibliotêca a l'à avèrto e sò pòrte, e sò coleçioîn êan fórmæ da materiâli proveniénti da-e coleçioîn privæ di monàrchi de Spàgna, Féipo IV e Féipo V, i quæ avéivan fæto portâ da-a Frànsa ciù de 6.000 volùmmi[8]. E prìmme còpie a êse incórporæ inta coleçión són stæte confiscæ a di fîlo-oustrìachi, i quæ avéivan pèrso a Goæra de Sucesción, cómme l'arçivéscovo de Valencia Antoni Folch de Cardona[9], o marchéize de Mondéjar e o dùcca de Uceda[8]. A quésta coleçión són pöi stæte azónte çérte bibliotêche privæ de nòbili cómme o cónte de Aguilar e o dùcca de Medinaceli[10]. Into 1715 a Bibliotêca Reâ a contâva za de 28.242 lìbbri stànpæ, 1.282 manoscrîti e 20.000 medàgge[11].
O precedénte depòxito legâle, institoîo into 1716, o l'à permìsso a-a bibliotêca de anpliâ notevolménte e sò coleçioîn. O va ànche azónto l'efètto do Rêgio Órdine di 11 de màzzo do 1750, co-o quæ a Bibliotêca Reâ a l'à òtegnûo o dirìtto de schêuve e tàscie de libràie mìsse in véndia, co-a poscibilitæ de seleçionâ da l'elénco di lìbbri che vegnîvan a lê prezéntæ quélle òpere che no gh'êa inte pròpie coleçioîn.
Into 1738 a l'é stæta publicâ a prìmma òpera frûto do travàggio da bibliotêca co-o tìtolo Bibliotheca Universal de la Polygraphia Española, realizâ da Cristóbal Rodríguez. Quésto lìbbro, sostegnûo inta sò preparaçión da-o càppo bibliotecâio Juan de Ferreras, o l'é stæto o prìmmo de 'na série de travàggi in sciâ paleografîa spagnòlla[7].
A-i ténpi do Juan de Ferreras se són iniçiæ a prodûe di catàloghi e di ìndichi pe-o pùblico. In particolâ, o bibliotecâio Juan de Iriarte o l'é stæto incaregòu de quésto conpîo chi, elaboràndo a Regia Matritensis Bibliotheca Geographica et Chronologica into 1729, o prìmmo catàlogo da bibliotêca, e sucesivaménte a Regia Matritensis Bibliotheca Mathematica (catàlogo de matemàtica) e a Regiae Bibliothecae Matritensis Codices Graeci (catàlogo di manoscrîti grêghi)[8].
O Rêgio Órdine di 19 de zùgno do 1761, redàtto da-o càppo bibliotecâio Juan de Santander e aprovòu da-o rè Càrlo III, o l'à modificòu l'òriginâle do 1716, creàndo a Stànpa Reâ, a quæ a ligâva "o travàggio editoriâle da bibliotêca a-i ciù inportànti stànpæ, ligatoî da lìbbri e incizoî de l'época. O càppo bibliotecâio o diventâva o diretô da Bibliotêca Reâ e i bibliotecâi diventâvan di servitoî da Câza Reâ, co-i relatîvi privilêgi[12].
Into perîodo 1760-1778 a Bibliotêca a l'avéiva 'n louêio co-ina fonderîa pe-i caràteri da stànpa sótt'a-a direçión do Gerónimo Gil, a quæ a l'êa o nùcleo òriginâio do louêio di caràteri da Stanpàia Reâ.
XIX sécoloModìfica
Into córso do XIX sécolo, a bibliotêca a l'à cangiòu ciù vòtte a sò sêde, iniçialménte into 1809 quànde, into régno do Giöxèppe Bonapàrte, a l'é stæta trasferîa into convénto di Trinitâi Descâsi, scitoòu inta calle de Atocha. Into 1819 a l'à dovûo cangiâ tórna a sò sêde into palàsso dónde o se riunîva o Conséggio do Rêgio Amiraliâto aprêuvo a-e pretéize avànsæ da-i trinitâi descâsi depoî o ritórno do Ferdinàndo VII e, into 1826, o gh'é stæto 'n tèrso trasferiménto inta vêgia rescidénsa di marchéixi de Alcañices, inte l'atoâle calle de Arrieta, dónde a restîa squæxi scìnn-a-a fìn do sécolo[12]. O terén dónde atoalménte a se trêuva a Bibliotêca Naçionâle o l'é quéllo dónde o gh'êa l'antîgo convénto de Copacabana, conosciûo ànche cómme o grànde convénto di agostinién recolétti de Madrìd. Quésto convénto, dòppo a sò confìsca into 1835, o l'é stæto vendûo e caciòu zu.
Ànche e coleçioîn da bibliotêca són stæte intacæ da-i fæti de l'Eutoçénto. Prìmma de tùtto, a confìsca spagnòlla a l'à portòu tànte òpere precedenteménte de propiêtæ de instituçioîn religiôze, òrmâi soprèsse, a êse depòxitæ inta bibliotêca. Defæti, into 1837, són stæte institoîe de comiscioîn provinciâli scentìfiche e artìstiche pe seleçionâ e òpere che, proveniénti da-i convénti soprèsci, dovéivan êse depòxitæ inte bibliotêche ò inti musêi, òpû mìsse a l'àsta. Inte 'sto mòddo chi, són stæti depòxitæ inta Bibliotêca Naçionâle ciù ò mêno 70.000 volùmmi che vegnîvan da-i convènti de Madrìd colpîi da-a confìsca[12]. A l'ariviâ a-a Bibliotêca ànche a ciù pàrte di bêni da Bibliotêca de las Cortes, creâ da-a Cortes de Cadice into 1814 e soprèssa into 1838[13]. In concluxón, into 1869, o Manuel Ruiz Zorrilla o l'à ordinòu o sequèstro di archìvi, de bibliotêche e de coleçioîn d'àrte de catedrâle, comuîn, monestê e òrdini militâri, co-a coscì dîta confìsca colturâle, atravèrso a quæ són intræ inta Bibliotêca Naçionâle de òpere de grànde prêgio, spécce quélle arivæ da-e catedrâle de Ávila e de Toledo.
Co-o decrétto di 28 de novénbre do 1836, a Bibliotêca Reâ a l'é stæta ribatezâ Bibliotêca Naçionâle, pasàndo a-e dipendénse do Ministêro de l'Intèrno da Penîzoa. Into 1857 o l'é stæto aprovòu o prìmmo regolaménto da Bibliotêca Naçionâle, into quæ o l'êa decîzo o bàndo, a concesción e a sucesîva publicaçión de òpere vincitrîxi di Prémmi Bibliogràfichi che a bibliotêca a l'aviéiva convocòu ògni ànno[12][14]. Quésti prémmi àn fæto scì che a Bibliotêca a diventiâ o prinçipâ promotô de òpere bibliogràfiche in Spàgna, promêuvéndo l'interèsse di bibliotecâi e di bibliogràfi. Into 1858 o l'é stæto creòu o còrpo facoltatîvo de archivìsti, bibliotecâi e archiòloghi, goidòu da-o diretô da Naçionâle[15].
Into 1876, a bibliotêca a contâva za de 300.000 lìbri, 200.000 librétti stànpæ e ciù de 30.000 manoscrîti[16]. A despæto de vàrri cangiaménti, a Bibliotêca Naçionâle a l'à continoòu a crésce, co-e sò necescitæ de spàçio che diventiàn bén bén ciù grénde da capaçitæ di scàgni scìnn-a quéllo moménto a sò dispoxiçión. Into 1857 o l'é stæto domandòu 'n progètto pe 'na nêuva sêde e, into 1864, a l'é stæta a-a fìn çèrnia l'òpera de l'architétto Francisco Jareño Alarcón[17].
A-i 21 de arvî do 1866 a regìnn-a Izabèlla II a l'à pösòu a prìmma prîa do Palàsso di Archìvi, Bibliotêche e Musêi, scitoòu into Paseo de Recoletos. Aprêuvo a de raxoîn econòmiche, i travàggi són anæti avànti asæ lentaménte, vegnìndo coscì apórtæ vàrie modìfiche a-o progètto òriginâle[18]. Into 1884, Antonio Ruiz de Salces o l'à sostitoîo o Jareño a-a direçión di travàggi pi-â realizaçión da nêuva sêde da Bibliotêca Naçionâle. Into 1892 a l'é stæta conpletâ a costruçión do palàsso e, a-i 16 de màrso do 1896, a Bibliotêca Naçionâle a l'é stæta avèrta a-o pùblico inta sò nêuva sêde[12].
XX sécoloModìfica
O XX sécolo o l'é incomensòu pi-â bibliotêca con l'aprovaçión do "Regolaménto de bibliotêche pùbliche do Stâto" co-o Rêgio Decrétto di 18 de òtôbre do 1901. Pe mêzo de quésta lézze, a quæ a l'abrogâva a precedénte do 1857, a Bibliotêca Naçionâle a l'é stæta mìssa a càppo de tùtte e âtre bibliotêche spagnòlle[13].
Inte 'sto perîodo chi, o l'êa o diretô da Bibliotêca Naçionâle o studiôzo spagnòllo Marcelino Menéndez Pelayo, o quæ o l'à promòsso a creaçión de catàloghi specializæ, cómme o Catálogo de los Manuscritos árabes existentes en la Biblioteca Nacional de Madrid (Francisco Guillén Robles 1899), into 1901 o Catálogo de los retratos de personajes españoles do 1901 e into 1906 o Catálogo de la colección de dibujos originales de la Biblioteca Nacional, tùtti doî curæ da Ángel M. Barcia. O l'é stæto dæto 'n nêuvo inpùlso ànche a-a Revista de Archivos, Bibliotecas, y Museos, ch'a l'é stæta 'n inportànte struménto pe-o svilùppo do cànpo da biblioteconomîa in Spàgna[19].
Into 1930, o minìstro da Pùblica Istruçión e de Bèlle Àrte, Elías Tormo, o l'à creòu o Conséggio da Bibliotêca Naçionâle, òrgano ch'o s'òcupiâ de elêze o diretô da bibliotêca, incomensàndo da-o Miguel Artigas. Inti ànni da Segónda Repùbrica Spagnòlla, l'Artigas e o Conséggio àn iniçiòu 'n procèsso de restàoro e de anpliaménto da sêde da bibliotêca, riformàndo i servìççi bibliotecâi ascì[20]. Tra di quésti a se pêu aregordâ a riorganizaçión da Sâla de Letûa, a creaçión da Sâla Generâle, avèrta a-o pùblico e inougurâ da-o prescidénte Alcalá Zamora[12], óltre che o prolongaménto de l'oràrio[21].
Inti ànni da Goæra Civîle Spagnòlla, o diretô da Bibliotêca Naçionâle o l'êa Tomás Navarro Tomás, elezûo pöco prìmma do sccéuppo da goæra e restòu in càrega scìnn-a-a sò fìn. Inte 'sto perîodo chi són stæte seræ e pórte da bibliotêca e i sò ògètti ciù preçiôzi són stæti evacoæ prìmma inte Torres dels Serrans, a Valencia, e pöi a l'èstero, a Ginêvra, in Svìsera. Pe sarvâ da-a distruçión e propiêtæ de céntri religiôzi, palàssi ò abitaçioîn privæ, són stæti trasferîi inta Bibliotêca ciù ò mêno 500.000 volùmmi pe mêzo da Junta de Incautación y Protección del Patrimonio Artístico[12]. Tànti de quésti bêni vegnîvan da rìcche bibliotêche privæ e pe vàrri péssi a no l'é stæta poscìbile a restituçión into dòppo goæra[20]. Ànche o palàsso da Bibliotêca Naçionâle o l'é stæto vìtima de numerôzi bonbardaménti inta goæra, i quæ a ògni mòddo no àn caxonòu di dànni a-e coleçioîn òspitæ a-o sò intèrno[22].
Dòppo a goæra, o l'é stæto tórna elezûo cómme diretô o Miguel Artigas e into 1939 o l'é stæto introdûto o scistêma decimâle pi-â catalogaçión de coleçioîn inte bibliotêche pùbliche spagnòlle[12]. Inti ànni do dòppo goæra se són tegnûe vàrie móstre de grànde inportànsa, tra-e quæ e dôe dedicæ a-o Miguel de Cervantes e 'n'âtra co-o tìtolo Un milenio del libro español, into 1952[23]. Into 1953 a l'é stæta inougurâ a nêuva sêde de l'Archìvio Stòrico Naçionâle, a quæ a se trovâva iniçialménte inta mæxima costruçión da Bibliotêca e do Musêo Archiològîco Naçionâle.
Scibén che inti ànni '50 són stæte aportæ vàrie rifórme a l'òrganizaçión e a-a gestión da Bibliotêca, a ciù inportànte a l'é stæta o Decrétto Òrgànico di 8 de màrso do 1957 e do corispondénte Regolaménto, publicòu a-i 20 de dexénbre do mæximo ànno. O nêuvo Regolaménto o l'à ristruturòu i servìççi da Bibliotêca, stabiléndo che o diretô o dovésse êse 'n ménbro do Còrpo Facoltatîvo, amermàndo e fonçioîn do Conséggio[23]. Into 1957 o l'é stæto promulgòu 'n nêuvo Decrétto de depòxito legâle ascì, o quæ o l'à decîzo che i stànpæ o dovessàn êse confórmi a-o papê mæximo[24].
A despæto de rifórme gh'êa ancón tànti conpîi bibliotecâi a livéllo naçionâle che a Bibliotêca a no sodisfâva. Prezénpio, into 1970 o l'é stæto creòu l'Instituto Bibliográfico Hispánico, o quæ o l'includdéiva o Servicio Nacional de Información Documental y Bibliográfica, o Depósito Legal, e a Comisión Nacional de Planificación y Coordinación Bibliográfica[12]. L'Emerotêca Naçionâle, fondâ into 1941, a l'avéiva ànche lê 'n'inportànte coleçioîn de stànpa spagnòlla. Into 1978, e coleçioîn da Bibliotêca contegnîvan ciù ò mêno çìnque milioîn de artìcoli, riçevéndo 412.000 letoî a l'ànno[25].
Into 1982 o l'é stæto realizòu o prìmmo stùdio de fatibilitæ pe l'outomaçión da Bibliotêca[12], o quæ o s'é concretizòu inte l'adoçión do scistêma SABINA, 'na versción speciâle do software spagnòllo SABINI[26]. Con Rêgio Decrétto, into 1985 se són integræ insémme a Bibliotêca Naçionâle, l'Instituto Bibliográfico Hispánico, l'Emerotêca Naçionâle e o Centro del Tesoro Documental y Bibliográfico[13]. Into mæximo ànno a BNE a l'é stæta diciarâ "l'instituçión bibliotecâia superiôre do Stâto e o càppo do scisêma bibliotecâio spagnòllo"[27]. A-a fìn di ànni '80 són incomensæ i travàggi pi-â creaçión de 'n segóndo depòxito a Alcalá de Henares (inouguròu into 1993) e l'inplementaçión do scistêma de outomaçión ARIADNA, ch'o l'à iniçiòu a fonçionâ into 1991[12].
Into 1991, con Rêgio Decrétto (R.D. 1581/1991 di 31 d'òtôbre), o l'é stæto aprovòu o Statûto da Bibliotêca Naçionâle cómme Òrganìsmo Outònomo, iniçiàndo 'na fâze de anpliaménto da Bibliotêca[13]. Són stæti avèrti nêuvi servìççi cómme Información Genealógica y Heráldica, Información General e Documentación Bibliotecaria. Into 1995 o l'é stæto inouguròu o Musêo do Lìbbro, continoàndo o progètto de outomaçión. Into 1996 a BNE a l'à avèrto 'n pròpio scîto d'Internétte ascì[28].
XXI sécoloModìfica
A-i 11 de novénbre do 2009 o l'é intròu in vigô o nêuvo statûto da Bibliotêca Naçionâle de Spàgna, aprovòu co-o Rêgio Decrétto 1638/2009, di 30 de òtôbre. Un di cangiaménti ciù inportànti o l'é stæto quéllo do nómme de l'òrganizaçión, diventâ ofiçialménte Bibliotêca Naçionâle de Spàgna, pe 'na mêgio identificaçión inti forum e òrganizaçioîn internaçionâli[29].
O nêuvo statûto o prevédde che a Bibliotêca a garantìsce a raprezentànsa de comunitæ outònome e de universcitæ into pròpio Conséggio. Pe 'sta raxón chi, o segóndo vîce-prescidénte da Conferénsa Setoriâle da Coltûa e o prescidénte da Conferénsa di Retoî de Universcitæ Spagnòlle ne fan pàrte cómme ménbri d'ofìçio. A l'é stæta modificâ ànche a procedûa pi-â nòmina do diretô generâle, o quæ o saiâ nominòu con Rêgio Decrétto, aprovòu da-o Conséggio di Minìstri in sciâ propòsta do minìstro da Coltûa, dòppo 'na consùlta co-o Rêgio Conséggio e "segóndo i critêi de profescionalitæ e esperiénsa (...) into cànpo de bibliotêche e da gestión colturâle[29].
A-i 5 de màzzo do 2010, o Conséggio di Minìstri da Spàgna o l'à decîzo che a càrega ch'a dirìzze a Bibliotêca Naçionâle a pèrde a sò condiçión de direçión generâle inta strutûa geràrchica aministratîva do govèrno spagnòllo, convertìndose inte 'na sotodireçión generâle; dòppo quésta decixón o diretô, o Milagros del Corral, o l'à dæto e sò demiscioîn[30]. O sò sucesô o l'é stæto o prescidénte da Federación Española de Sociedades de Archivística, Biblioteconomía, Documentación y Museística (ò Fesabid), Glòria Pérez-Salmerón.
Inte 'sto perîodo chi són stæti òrganizæ vàrri progètti da-a Bibliotêca Naçionâle. Into 2007 o l'é stæto inouguròu o nêuvo Musêo da Bibliotêca Naçionâle, o quæ o l'à sostitoîo o vêgio Musêo do Lìbbro, anpliàndo a sò òfèrta colturâle e didàtica[31]. Into 2008 a l'é stæta prezentâ a Bibliotêca Digitâle Spagnòlla (Biblioteca Digital Hispánica), portâ da-o quæ a l'é poscìbile védde e vivàgne mìsse in sciâ Ræ da-a BNE[32]. A Bibliotêca a l'à incomensòu a parteçipâ inti social network ascì, co-a creaçión da sò pàgina Facebook into 2008 e azonzéndo pöi di profî in âtre piatafórme web 2.0 cómme Twitter, YouTube, Slideshare, Flickr e Wordpress.
Into 2009 a Bibliotêca Naçionâle a l'à aviòu 'n progètto in colaboraçión con Internet Archive, con l'òbietîvo "d'arechéugge, archiviâ e preservâ o domìnio .es"[33]. Inte l'òtôbre do 2010, a BNE a l'à inouguròu o "Quijote Interactivo", 'na versción digitâle e interatîva de l'òpera de Cervantes ch'a conprénde ànche di contegnûi che agiùtan a contestoalizâ a letûa, cómme 'na màppa co-e aventûe do Quijote e aprofondiménti in sciâ vìtta into XVII sécolo[34].
Inte l'ànbito internaçionâle, a Bibliotêca a colàbora co-a bànca dæti Dialnet, colegàndo i outoî che coincìddan inte tùtte dôe e bànche dæti[35]. A sò parteçipaçión a 'n progètto de riçèrca co-o Grupo de Ingeniería Ontológica (Ontology Engineering Group) de l'Universcitæ Politécnica de Madrìd a l'à dæto cómme frûto a creaçión de 'n portâ[36] co-ina pàrte inportànte di regìstri da BNE convertîa into formâto RDF e liberaménte disponìbile[37].
Inte asociaçioîn profescionâli IFLA e OCLC, a BNE a l'é prezénte in di inportànti grùppi de travàggio; a l'é pàrte do Virtual International Authority File (VIAF)[38] scìnn-a da-a sò creaçión e a l'é inportànte a sò prezénsa in di énti de normaçión cómme l'Òrganizaçión Internaçionâle pi-â Normaçión (ISO) e a sò òmòloga spagnòlla, l'Asociación Española de Normalización y Certificación. Scimilménte, a Bibliotêca Naçionâle de Spàgna a l'é prezénte inte l'EURIG, 'n òrganìsmo creòu pe promêuve i interèssi profescionâli comuîn di uténti e di uténti potençiâli de RDA (Resource Description and Access) in Eoröpa[39].
Pe de ciù, a Bibliotêca a l'à parteçipòu a-o progètto IMPACT[40], o quæ o fa de anàlixi pe-o riconosciménto di caràteri inti manoscrîti, e a-o Progètto ARROW ascì[41], o quæ o l'à l'òbietîvo de creâ 'na bànca dæti eoropêa in scê òpere coscì dîte "òrfane", sàiva a dî quélle òpere de quæ o no l'é conosciûo o titolâre di dirìtti de propiêtæ inteletoâle. Progètto ch'o l'é aprêuvo a-a catalogaçión di cànti di sécoli XVI-XIX ascì, in colaboraçión co-a Fondaçión Generâle de l'Universcitæ de Alcalá[42].
A-i 15 de novénbre do 2010, a Bibliotêca Naçionâle de Spàgna a l'à prezentòu o sò Catálogo bibliográfico de la colección de incunables, 'n volùmme dóggio do quæ l'outô o l'é Julián Martín Abad, càppo do Servìçio de Manoscrîti e Inconàboli da BNE, che n'arechéugge 2297 ediçioîn e 3158 ezenplâri[43].
A-i 13 de dexénbre do 2011 o rè de Spàgna o l'à inouguròu a móstra Biblioteca Nacional de España: 300 años haciendo historia, moménto co-o quæ són inìçiæ i àtti comemoratîvi da celebraçión di trexénto ànni da-a fondaçión da Bibliotêca Naçionâle[44].
ÒrganizaçiónModìfica
A Bibliotêca a dipénde diretaménte da-o Ministêro da Coltûa, ò 'n sò equivalénte, e da-o sò diretô generâle, i quæ travàggian co-in Conséggio Rêgio a-o quæ a lézze a l'atriboìsce di potêri de òrgano consultîvo superiôre, o quæ o l'à 'na strutûa stàbile formâ da 'n conséggio de aministraçión, 'na direçión técnica e 'na gestión.
Conséggio Rêgio da Bibliotêca NaçionâleModìfica
- Prescidénti
- Luis Alberto de Cuenca (2015 - 2018)
- Soledad Puértolas (2018 - 2021)
- Elvira Lindo (2021 - )
SêdeModìfica
Segóndo i sò statûti, fàn pàrte do patrimònio de l'òrganìsmo outònomo da Bibliotêca Naçionâle e sêde do Paseo de Recoletos (Madrìd), de Alcalá de Henares e de l'Emerotêca Naçionâle[45]. Da-o 2010 a l'é stæta azónta a Sêde Eletrònica da Bibliotêca Naçionâle de Spàgna[46].
Depòxito legâleModìfica
O depòxito legâle o pêu êse definîo cómme l'òbligo, inpòsto da-a lézze, de depoxitâ da 'na ò ciù agençîe specìfiche, de còpie de publicaçioîn de ògni génere, reprodûte con qualónque supòrto, pi-â distriboçión pùblica, o noêzo ò a véndia[47]. O l'à cómme òbietîvo quéllo de garantî a conservaçión e l'acescibilitæ do patrimònio colturâle de 'na Naçión a-i riçercatoî d'ancheu e de domàn.
A-i 26 de lùggio do 1716 o rè Féipo V o l'avéiva defæti diciaròu che 'na còpia de "tùtte e nêuve stànpe che se faiàn into mæ domìnio" a dovésse êse consegnâ a-a sò Bibliotêca Reâ de Madrìd[48]. Quésto privilêgio, ch'o l'é vegnûo prìmma do modèrno depòxito legâle, o l'êa detegnûo da-a Bibliotêca Reâ de Sàn Loénso de El Escorial, pe Aragónn-a e Castìlia, da-i 12 de zenâ do 1619[49].
A despæto di tùtti i tentatîvi fæti in vàrie époche stòriche, o depòxito legâle o l'é stæto scistematicaménte violòu scìnn-a l'emanaçión do Rêgio Decrétto di 23 de dexénbre do 1957[50]. Quésto regolaménto o stabilîva 'n scistêma aministratîvo ch'o permettéiva d'arivâ a 'sto òbietîvo chi. D'âtra pàrte, o stabilîva ànche che i stanpoéi foîsan responsàbili do depòxito legâle. O tîpo de materiâle ògètto de depòxito legâle o l'êa tànto grànde, da-i scrîti a-e registraçioîn sonöre, a-e càrte giögràfiche, a-e pelìcole e a-e cartolìnn-e[51].
Quésto Decrétto, scibén ch'o l'é stæto pöi abrogòu inta pàrte relatîva a-e vàrie fonçioîn, o l'é restòu pi-â ciù pàrte intàtto into sò contegnûo rizultànte da l'Ordinànsa di 30 de òtôbre do 1971[52] e da quélla di 20 de frevâ do 1973[53], co-a quæ són stæti modìficæ di artìcoli do Regolaménto de l'Instituto Bibliográfico Hispánico.
A configuraçión da Spàgna cómme stâto regionâle, co-o trasferiménto da gestión di depòxiti legâli a-e comunitæ outònome, e i cangiaménti into móndo de l'editorîa, insémme a-a conpàrsa de nêuve tecnologîe, àn réizo fondamentâle l'emanaçión de 'na nêuva lézze[54]. A lézze 23/2011, di 29 de lùggio, in sciô Depòxito Legâle a l'à decîzo e modìfiche chi de sótta:
- o l'é indicòu l'editô cómme depoxitâio centrâle.
- són stabilîe e conpeténse de comunitæ outònome e da BNE inte 'sta matêia chi.
- fìssa e lìnie prinçipæ pe-o depòxito de publicaçioîn eletròniche in sciâ Ræ.
- redûxe o nùmero de còpie da depoxitâ: a BNE a riçéive dôe còpie di lìbbri con l'ISBN a-o pòsto de træ e tùtte e bibliotêche de conservaçión sméttan de riçéive de ristànpe[55].
Nùmero de depòxito legâleModìfica
O nùmero de depòxito legâle o l'é formòu da-a sìgla DL, da-o nùmero de costituçión do depòxito e da l'ànno de costituçión esprèsso in quàttro cîfre. Tùtte e pàrte saiàn separæ da-o rèsto da 'n spàçio, a eceçión de l'ànno, ch'o saiâ precedûo da 'n tratìn. A-a fìn de ògni ànno a saiâ serâ a numeraçión, ch'a repigiâ a l'inìio de l'ànno. E ùniche eceçioîn corispóndan a-i nùmeri òtegnûi inte Asturias, dónde o DL o pêu êse sostitoîo con DLL (depósitu llegal)[56], e in Navàrra, dónde o pêu êse sostitoîo con LG (Lege Gordailua)[57].
Legislaçión outònomaModìfica
Dòppo l'intrâ in vigô da lézze 23/2011[58], sôlo éutto comunitæ outònome àn adatòu i pròppi regolaménti a quésta: Andalózia, Aragónn-a[59], Asturias, Castìlia-La Mancha, Ceuta[60], Catalògna[61], Estremadûa e Navàrra.
A ògni mòddo, o contegnûo de tùtti 'sti regolaménti chi o l'é o mæximo inte pàrte ciù inportànti, scibén ch'a gh'é de diferénse inte seçioîn ìndichæ chi de sótta:
- Tèrmine pe l'asegnaçión do nùmero
I ùnichi regolaménti che fan esprèsso riferiménto a-a questión són quélli de Andalózia[62] e Estremadûa[63], inti quæ o l'é indicòu 'n tèrmine de dêxe giórni d'êuvéi da-a prezentaçión da domànda, e Castìlia-La Mancha e Navàrra, dónde o tèrmine o l'é pe cóntra de chìnze giórni.
- Perîodo de costituçión do depòxito
Òbligatöio, prìmma da distriboçión ò da véndia e, ad eceçión de l'Aragónn-a, in doî méixi da-o relàscio do nùmero de depòxito.
- Nùmero de còpie da depoxitâ
In relaçión a lìbbri, librétti e vivàgne multimediâli inte quæ un di supòrti o l'é de càrta, publicaçioîn in série, arecugéite de fascìcoli, spartîi, màppe, ciànte, atlànti ò scìmili, o nùmero de còpie da depoxitâ o saiâ de quàttro, dôe pi-â comunitæ e dôe pi-â BNE.
Pe tùtti i âtri papê, cómme indicòu inta tabélla chi de sótta:
Depòxito legâle de publicaçioîn in sciâ RæModìfica
O l'é regolòu da-o R.D. 635/2015[64], di 10 de lùggio, e o l'é intéizo pe quélle publicaçioîn sénsa 'n supòrto fìxico materiâle.
Quésto tîpo de depòxito legâle o l'é pêu aplicòu a-i scîti d'Internétte e a-e sò publicaçioîn, bàsta che contêgnan 'n patrimònio bibliogràfico, vixîvo, sonöro, òudiovixîvo ò digitâle de coltûe da Spàgna.
E prinçipæ diferénse rispètto a-a disciplìnn-a do depòxito legâle de publicaçioîn materiâli són:
- L'iniçiatîva do depòxito a l'é da-i editoî vèrso i céntri de conservaçión.
- E publicaçioîn in sciâ Ræ no aviàn 'n nùmero de depòxito legâle.
- I céntri de conservaçión són quélli che deciddiàn i scîti d'Internétte da caturâ e depoxitâ pi-â sò conservaçión.
- Pe quélli liberaménte acescìbili se pêu dêuviâ 'n robòtto.
- Pe quélli protètti ò no caturæ outomaticaménte, o mòddo mêgio pe fâlo o saiâ concordòu con l'editô.
- L'ùnica òbligaçión di editoî a saiâ quélla de consentî l'arecugéita da publicaçión.
- A saiâ de lóngo rispetâ a normatîva in matêia de propiêtæ inteletoâle e proteçión di dæti personæ.
Sâle e sò fóndiModìfica
Fóndi e coleçioînModìfica
A coleçión da Bibliotêca Naçionâle de Spàgna a l'é o spêgio da socjêtæ spagnòlla inti ùrtimi tréi sécoli da sò stöia, mostràndo i gùsti e a coltûa do Pàize. A sò antighitæ, insémme a-a raprezéntativitæ di vàrri avegniménti stòrichi, ne fan unn-a de ciù inportànti a-o móndo, eséndo formâ da viâxi tezöi, ségge pe-e sò caraterìstiche leterâie e artìstiche che pi-â sò inportànsa stòrica e bibliogràfica. Quésto patrimònio o l'é arivòu scìnn-a niâtri gràçie a l'entuxàsmo e a-o travàggio de 'n grànde nùmero de persónn-e da-e condiçioîn asæ despægie, da-i bibliofìli a-i bibliotecâi e i çitadìn comuîn, che co-o sò contribûto personâ e e sò conoscénse àn contriboîo a-o svilùppo da modèrna bibliotêca.
E coleçioîn stòricheModìfica
A-a coleçión iniçiâle se són azónte co-o ténpo âtre òpere atravèrso vàrie modalitæ de acquixiçión. Óltre che i sórva minsonæ sequèstri a-i nòbili che sostegnîvan a pàrte oustrìaca inta Goæra de Sucesción, cómme quélli a dànno do dùcca de Uceda, do marchéize de Mondéjar, etc., gh'é stæti di scàngi de fóndi co-i convénti de Sàn Tomâxo de Ávila e de Sàn Vinçénso de Plasencia, coscì cómme de donaçioîn pe testaménto ò fæte da-i ménbri de instituçioîn eclesiàstiche e da nobiltæ, spésse vòtte dêuviæ cómme mézzo pe òtegnî i favoî di rè.
O l'é stæto però inti sécoli XVIII e XIX, ö sæ quànde a Bibliotêca Naçionâle de Spàgna a s'é afermâ in mòddo stàbile cómme l'instituçión bibliotecâia centrâle do Pàize, ch'o l'é iniçiòu 'n fòrte aoménto de sò coleçioîn, ségge con l'incorporaçión de bibliotêche di gréndi studiôzi, scritoî, bibliofìli e polìtichi de l'época, gràçie a acàtti e donaçioîn[66], che pe-i vàrri sequèstri di fóndi eclesiàstichi fæti inte l'Eutoçénto. Quéste són stæte de fónte inportànti pe l'acquixiçión di fóndi da pàrte da Bibliotêca Naçionâle de Spàgna, con inportànti coleçioîn che vegnîvan da convénti, monestê e órdini militâri, instituçioîn che pe tànti ànni són stæte produtrîxi e curatrîxi de 'n grànde patrimònio colturâle. Inta confìsca do 1869, dîta a "Confìsca Colturâle", promulgâ da-o Manuel Ruiz Zorrilla, a BNE a l'à òtegnûo vàrie òpere da-e catedrâli de Toledo e de Ávila ascì[67].
Inta tabélla chi de sótta són ripòrtæ e ciù inportànti coleçioîn pe nùmero de òpere òtegnûe, pe mézzo de acàtti, donaçioîn e testaménti, da-a BNE inti sò tréi sécoli de stöia:
A-a fìn, a l'é da sotoliniâ l'inportànsa ch'a l'à òtegnûo, a partî da-o 1716, a legislaçión ch'a l'é stæta promulgâ into córso da sò stöia, cómme e lézze in sciâ stànpa e in sciâ propiêtæ inteletoâle, rispetivaménte do 1847 e do 1875, o decrétto do 1938, ch'o prevédde a tutêla de modèrne invençioîn de àrte gràfiche e i procèsci de riproduçión[82], a lézze do 1939 de recùpero e restituçión, promulgâ dòppo a Goæra Civîle, co-a quæ i lìbbri che no vegnîvan rivendicæ da-i sò propiêtâi intrâvan inta Bibliotêca Naçionâle de Spàgna. Tra e ciù inportànti decixoîn legislatîve se pêu aregordâ o decrétto do 1957 in sciô Depòxito legâle[83], o quæ o l'é ariêscîo a rénde realménte eficénte l'adenpiménto do Depòxito, aomentàndo in mòddo consciderévole o flùsso in intrâ de tùtti i tîpi de materiâli.
Tùtte 'ste dispoxiçioîn chi àn creòu l'atoâle flùsso in intrâ di fóndi a-a Bibliotêca Naçionâle de Spàgna, o quæ o pêu sucêde inte tréi mòddi prinçipæ, ö sæ co-o Depòxito Legâle, l'acàtto e o scàngio ò a donaçión.
Fóndi atoâliModìfica
A-a giornâ d'ancheu, a Bibliotêca Naçionâle de Spàgna a l'à de coleçioîn che no són valutæ in mòddo conplêto, ma che a ògni mòddo arivan scìnn-a-i 28 milioîn de còpie. Tra de quéste a resâta l'arecugéita de manoscrîti, ch'a conprénde òpere scìn da-o IX sécolo, pe 'n totâle de 23.000 volùmmi, e quélla di inconàboli, con 2.298 ediçioîn de inconàboli raprezentæ da 3.159 còpie, inclûzi doî lìbbri de csilografîe.
O l'é particolarménte difìçile ariêscî a numerâ e stànpe ciù antîghe; defæti into catàlogo outomatizòu d'ancheu gh'é 145 - 150 tìtoli, ma se stìmma che de quésti a gh'é 'na perçentoâle asæ inportànte ch'a l'é descrîta sôlo inti catàloghi manoâli. Tra e coleçioîn che se pêuan aregordâ, gh'é quélle de Barbieri, Gayangos, Gómez Imaz, Graiño, Usoz e Rico e Sinobas[79]. Coleçioîn de grànde inportànsa són quélle Cervantes e Cervantes-Sedó ascì[84].
Âtro grànde insémme de materiâli o l'é quéllo ch'o l'apartêgne a-o Dipartiménto de Bèlle Àrte e Cartografîa, costitoîo da incixoîn (ciù de 100.000 stànpe séncie e âtre 600.000 inclûze in di lìbbri)[85], diségni, fotografîe[86] e màppe (da evidençiâ a l'é a coleçión Mendoza e quélla de Tomás López e fìggi)[87] ò e arecugéite de ephemera ò ex libris.
E òpere conservæ into Dipartiménto de Mûxica e Òudiovixîvi[88] conpréndan partitûe a stànpa e manoscrîti (pe 'n totâle de 179.228 péssi), registraçioîn sonöre inte tùtti i formâti (dìschi in gommalàcca, cilìndri fonogràfichi, vinîli e cascétte, pe 'n totâle de 323.699 into catàlogo outomatizòu) e vìdeo (2000, Beta, VHS, DVD e Blu-ray, atoalménte 98.487 péssi into catàlogo).
A coleçión de giornâli e revìste da Bibliotêca Naçionâle a l'é de grànde inportànsa pi-â riçèrca sociològica e stòrica, e a conprénde d'ancheu 157.682 péssi; a ciù pàrte da stànpa e de revìste stòriche a l'é disponìbile inte l'Emerotêca Digitâle ascì. Quésta coleçión e o sò aoménto anoâle àn però creòu 'n sério problêma de spàçio, insémme a l'arecugéita de lìbbri modèrni, che a-a giornâ d'ancheu a l'é formâ da 2.713.606 volùmmi e a crésce de 100.000 a l'ànno[89].
Into 2020, 'n acòrdo tra Ministêro da Coltûa (ch'o l'à cangiòu a legislaçión pe l'òcaxón), l'Asociaçión Spagnòlla de Videozêughi (AEVI), l'Asociaçión di Uténti de Informàtica Clàscica (AUIC) e l'Asociaçión Spagnòlla de Inpréize Produtrîxi e Svilupatrîxi de Videozêughi e Software pe Demoâse (DEV) o l'à permìsso a l'instituçión de depoxitâ tùtti i videozêughi svilùpæ in Spàgna ascì[90].
CatàloghiModìfica
Catàlogo generâleModìfica
I prìmmi catàloghi da Bibliotêca Reâ Pùblica són di catàloghi scrîti a màn e rileghæ, cómme e sórva minsonæ òpere de Juan de Iriarte. A quantitæ stramezuâ de catàloghi a stànpa a l'é stæta inserîa inta Goìdda a-i catàloghi de càrte da Bibliotêca Naçionâle che, inta sò tèrsa ediçión do 2006, a contâva de 514 catàloghi a stànpa in monografîa ò in publicaçioîn in série; 'sti catàloghi chi arechéuggian tùtti i tîpi de coleçioîn, da-e stànpe a manoscrîti, màppe, etc[91].
De grànde inportànsa són e tradiçionâli schêde pe aotô, tìtolo, argoménto ò CDU, mantegnûe in mòddo scropolôzo e agiornæ co-i sécoli da 'n catàlogo intèrno "moæ", o coscì dîto Ìndice Generâle. Into 1956 a l'à incomensâ a stezûa do coscì dîto catàlogo do diçionâio, o quæ o mescciâva insémme inte 'na sôla sequénsa i vàrri critêi de òrdinaménto, aotoî, tìtoli e argoménti. A-o mæximo mòddo, e vàrie sâle contìnoan a tegnî di catàloghi specializæ de divèrse coleçioîn, i quæ de spésso són 'na vivàgna ùnica.
A partî da-o 1994, a Bibliotêca Naçionâle a dispónn-e de 'n OPAC (Online Public Access Catalog), ö sæ 'n catàlogo in sciâ Ræ bazòu in sciô scistêma Sirtex, o quæ o l'à gestîo a bànca dæti Ariadna. Into 1996, Ariadna a l'é intrâ inte l'Internétte, cómme a ciù pàrte di gréndi catàloghi, e pöco dòppo a l'é diventâ acescìbile ànche o catàlogo de outoritæ. A-a giornâ d'ancheu, o catàlogo outomatizòu da Bibliotêca Naçionâle o cónta de ciù ò mêno quàttro milioîn de òpere de ògni tîpo, 8 milioîn de volùmmi[92] e ciù ò mêno 500.000 schêde de aotoî[93].
Inventâio Generâle di ManoscrîtiModìfica
Into 1953, o l'é stæto pi-â prìmma vòtta publicòu l'Inventâio Generâle di Manoscrîti da Bibliotêca Naçionâle, o quæ o l'arechéugge i còdichi da Seçión di Manoscrîti da bibliotêca. Quésto inventâio o cónta d'ancheu de chìnze volùmmi e o l'arechéugge 11.000 tìtoli di ciù de 23.000[94] che són conservæ inta bibliotêca. O l'é poscìbile acêde a-a ciù pàrte di manoscrîti da-o catàlogo outomatizòu.
Catàlogo Generâle de Publicaçioîn PeriòdicheModìfica
Pe de ciù, a Bibliotêca Naçionâle a gestìsce ànche o Catàlogo Generâle de Publicaçioîn Periòdiche, ò CCPP (Catálogo Colectivo de Publicaciones Periódicas)[95], o quæ o da de informaçioîn in scê coleçioîn de stànpe e de revìste conservæ da-e ciù inportànti bibliotêche spagnòlle. O contêgne de informaçioîn in sce ciù ò mêno 88.000 tìtoli de série ò de sò còpie, pe 369.000 ezenplâri distriboîi da ciù ò mêno 1.100 bibliotêche spagnòlle[96]. O Diretoîo de Bibliotêche e de Emerotêche Spagnòlle, ò DIBI, o l'arechéugge dæti in sce ciù de 10.400 bibliotêche e o l'agiùtta a localizaçión di ezenplâri into CCPP.
Bibliotêca Digitâle SpagnòllaModìfica
A Bibliotêca Digitâle Spagnòlla (BDH, Biblioteca Digital Hispánica) a l'é o portâ da BNE pe mézzo do quæ se pêu consultâ in mòddo lìbero e de bàdda e òpere digitalizæ da-a Bibliotêca. I materiâli disponìbili inclùddan lìbbri stànpæ tra o XV e o XIX sécolo, manoscrîti, diségni, incixoîn, librétti, manifèsti, fotografîe, màppe, atlànti e registraçioîn sonöre[97]. Pe de ciù, co-a colaboraçión do Dipartiménto de Mûxica e Òudiovixîvi, a l'é stæta efetoâ 'na digitalizaçión in màssa de partitûe[98].
Atravèrso a BDH e gràçie a-o protocòllo OAI-PMH, a Bibliotêca Naçionâle de Spàgna a fa pàrte de Europeana, o progètto da Comisción Eoropêa pe creâ 'na Bibliotêca Digitâle Eoropêa, co-o Ministêro de Educaçión, Coltûa e Spòrt che o l'é o responsàbile pi-â Spàgna de l'arecugéita de vivàgne digitâli.
Pe de ciù, 'na série de òpere seleçionæ a l'é stæta incorporâ inta Bibliotêca Digitâle Mondiâle (World Digital Library) de l'UNESCO[99].
Pe mézzo da BDH o l'é poscìbile acêde ànche a l'aplicaçión de l'Emerotêca Digitâle, a quæ a permétte de consultâ ciù ò mêno 900 tra giornâli e revìste. L'Emerotêca, creâ into màrso do 2007, a da a poscibilitæ de vixitâ a coleçión digitâle de stànpe stòriche òspitâ da-a bibliotêca, L'òbietîvo o l'é quéllo de òfrî a-o pùblico i ciù inportànti giornâli de l'época pe façilitâ o sò stùdio e a riçèrca. Inte l'Emerotêca (coscì cómme inte tùtta a BDH) o l'é poscìbile efetoâ de riçèrche into tèsto integrâle di papê gràçie a-o scistêma de Riconosciménto Òtico di Caràteri (Optical Character Recognition, OCR)[100].
Comunitæ BNEModìfica
A l'é 'na piatafórma digitâle ch'a s'atrêuva into scîto da Bibliotêca Naçionâle de Spàgna. Con quésta se pêu travagiâ insémme, creàndo coscì 'na comunitæ tra i sò ménbri atravèrso di progètti.
A conscìste in vàrri progètti avèrti inti quæ tùtti pêuan parteçipâ con di travàggi che promêuvan l'inrichîse da Bibliotêca Naçionâle.
O sò mòtto o l'é:
CrìticheModìfica
Into XIX sécolo o romanzê Armando Palacio Valdés o l'à criticòu forteménte o terìbile servìçio òfèrto da-a Bibliotêca Naçionâle into sò artìcolo "La Biblioteca Nacional", incorporòu into sò lìbbro Aguas fuertes. Novelas y cuadros (Madrid: Establecimiento tipográfico de Ricardo Fe, 1884) ascì. D'âtra pàrte o no vegnîva efetoòu 'n rigorôzo contròllo in sciâ proveniénsa de vàrie donaçioîn e di fóndi, fæto ch'o consentîva di gréivi ladronìssi da pàrte no sôlo do pùblico, ma di bibliotecâi ascì, i quæ de spésso riçevéivan de ganascéuie da-i colezionìsti.
Into Nêuveçénto, a despæto da lézze in sciô depòxito legâle, a Bibliotêca Naçionâle a l'êa diventâ, inte paròlle do specialìsta Jesús Cuadrado, "a ciù grànde chintànn-a pi-â sconpàrsa di prodûti da coltûa popolâre", da-i fumétti a-o cròmmo, a-i fotoromànsi, a-i romànsi de génere, a-i adexîvi, a-e decalcomanîe, a-e popónn-e de càrta, a-i dioràmmi e a-i manifèsti, i quæ vegnîvan sotræti da-i adétti a-o netîxe e da-i archivìsti[101]. Pe de ciù, tra i âtri manoscrîti, lìbbri e màppe preçiôze, o l'é stæto xatòu 'n còdice Lionàrdo da Vinci àsci.
Con l'arîvo da democraçîa a scitoaçión a no l'é pe nìnte megioâ, zaché o no l'é conscideròu 'na prioritæ conservâ, mantegnî, sostitoî ò catalogâ a coscì dîta coltûa popolâre. Inte 'sto mòddo chi "ciù da meitæ da meitæ da meitæ de tùtti i fumétti (ségge òrizóntali che verticâli) són sconparîi; a gh'é sôlo i chip, e mànco tùtti"[101]. O mæximo se pêu dî di adexîvi e di fotoromànsi sopravisciûi, i quæ són stæti alughæ abrétio inti depòxiti[102]. Aprêuvo a quésta scitoaçión, vàrri studiôzi de 'sti setoî chi voriéivan a creaçión de 'n Céntro de Docomentaçión da Stöia da Coltûa Popolâre[103] pe evitâ a "pèrdia ireparàbile da nòstra memöia gràfica"[104]. Defæti, ancón a-a giornâ d'ancheu, a Bibliotêca Naçionâle a patìsce l'asénsa de intrêghe arecugéite de fumétti[105].
inte l'agósto do 2012, a ògni mòddo, a l'é stæta òrganizâ l'espoxiçión El rastro del cómic (o sentê di fumétti), inta quæ se són móstræ 155 ànni de coleçión de fumétti, di quæ l'instituçión ne consèrva a-a giornâ d'ancheu 9.600 ezenplâri[106].
NòtteModìfica
- ↑ (ES) Real Decreto 1638/2009, de 30 de octubre, por el que se aprueba el Estatuto de la Biblioteca Nacional de España, in sce boe.es. URL consultòu o 9 novénbre 2021.
- ↑ (ES, CA, EU, GL, EN, FR) Scîto ofiçiâ, in sce bne.es. URL consultòu o 9 novénbre 2021.
- ↑ (ES, CA, EU, GL, EN, FR) Scîto ofiçiâ da Biblioteca Digital Hispánica, in sce bne.es. URL consultòu o 9 novénbre 2021.
- ↑ (ES, CA, EU, GL, EN, FR) Actividades culturales de la Biblioteca Nacional de España, in sce bne.es. URL consultòu o 9 novénbre 2021.
- ↑ Carrión Gútiez, 1996, p. 15
- ↑ Carrión Gútiez, 1996, p. 16
- ↑ 7,0 7,1 Carrión Gútiez, 1996, p. 26
- ↑ 8,0 8,1 8,2 García Ejarque, 1997
- ↑ (ES) Joan F. Mira, Almansa 1707: després de la batalla, Alzira, Bromera, 2006, pp. 26, 106, ISBN 84-98-24145-6.
- ↑ Carrión Gútiez, 1996, pp. 20-21
- ↑ Carrión Gútiez, 1996, p. 25
- ↑ 12,00 12,01 12,02 12,03 12,04 12,05 12,06 12,07 12,08 12,09 12,10 (ES) Historia de la Biblioteca Nacional de España (PDF), Biblioteca Nacional de España. URL consultòu o 9 novénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 16 dexénbre 2011).
- ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 García Ejarque, 1992, pp. 203-257
- ↑ (ES) Decreto orgánico y reglamento de la Biblioteca Nacional dados por S.M. en 3 y en 7 de Enero de 1857, in sce babel.hathitrust.org. URL consultòu o 9 novénbre 2021.
- ↑ Carrión Gútiez, 1996, p. 48
- ↑ Carrión Gútiez, 1996, p. 49
- ↑ Carrión Gútiez, 1996, p. 52
- ↑ Carrión Gútiez, 1996, p. 53
- ↑ Carrión Gútiez, 1996, p. 65
- ↑ 20,0 20,1 Carrión Gútiez, 1996, pp. 67-69
- ↑ Carrión Gútiez, 1996, p. 67
- ↑ Navarro Tomás, 2005, p. 229
- ↑ 23,0 23,1 Carrión Gútiez, 1996, p. 70
- ↑ Guastavino Gallent, 1962
- ↑ Carrión Gútiez, 1996, p. 72
- ↑ Dexeus, 2008
- ↑ Carrión Gútiez, 1996, p. 73
- ↑ Carrión Gútiez, 1996, p. 78
- ↑ 29,0 29,1 (ES) Real Decreto 1638/2009, de 30 de octubre, por el que se aprueba el Estatuto de la Biblioteca Nacional de España (PDF), Boletín Oficial del Estado (271), 2009.
- ↑ (ES) Tereixa Constenla, Bofetada a la Biblioteca Nacional, in sce elpais.com, 5 màzzo 2010. URL consultòu o 18 dexénbre 2021.
- ↑ (ES) Consejo Internacional de Museos (ICOM España), Inauguración del Museo de la Biblioteca Nacional, in sce icom-ce.org. URL consultòu o 18 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle l'11 novénbre 2014).
- ↑ (ES) La Biblioteca Digital Hispánica lleva 10.000 fondos a la Red, in sce cultura.elpais.com, 16 zenâ 2008. URL consultòu o 18 dexénbre 2021.
- ↑ (ES) Mar Pérez Morillo, Icíar Muguerza López, El archivo web de la BNE, in sce slideshare.net, 27 zùgno 2011. URL consultòu o 18 dexénbre 2021.
- ↑ (ES) Luis Medina, La aventura interactiva de Don Quijote, in sce elpais.com, 26 òtôbre 2010. URL consultòu o 18 dexénbre 2021.
- ↑ (ES) Fundación Dialnet, Instituciones colaboradoras, in sce fundaciondialnet.es, 1º zùgno 2012. URL consultòu o 18 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 1º zùgno 2012).
- ↑ (ES) Portal de datos de la Biblioteca Nacional de España, in sce datos.bne.es. URL consultòu o 18 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 26 òtôbre 2015).
- ↑ (ES) Datos enlazados en la BNE, in sce bne.es, 14 màzzo 2012. URL consultòu o 18 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 14 màzzo 2012).
- ↑ (ES) Biblioteca Nacional de España, VIAF, in sce bne.es. URL consultòu o 18 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 5 frevâ 2012).
- ↑ (ES) Biblioteca Nacional de España, Las principales bibliotecas nacionales europeas firman el acuerdo de cooperación de EURIG, in sce bne.es, 5 òtôbre 2011. URL consultòu o 18 dexénbre 2021.
- ↑ (ES) Biblioteca Nacional de España, Proyecto IMPACT, in sce bne.es. URL consultòu o 18 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 4 frevâ 2012).
- ↑ (ES) Biblioteca Nacional de España, Proyecto ARROW, in sce bne.es. URL consultòu o 18 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 19 frevâ 2012).
- ↑ (ES) Biblioteca Nacional de España, Conciertos y música, in sce bne.es. URL consultòu o 18 dexénbre 2021.
- ↑ (ES) Biblioteca Nacional de España, Catálogo bibliográfico de la colección de incunables de la Biblioteca Nacional de España, in sce bne.es. URL consultòu o 18 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 14 frevâ 2012).
- ↑ (ES) Los Reyes inauguran la exposición '300 años haciendo historia', in sce abc.es, 13 dexénbre 2011. URL consultòu o 18 dexénbre 2021.
- ↑ (ES) Real Decreto 1581/1991, de 31 de octubre, por el que se aprueba el Estatuto de la Biblioteca Nacional. BOE. 08/11/1991;(268): 36110-2. (PDF), in sce boe.es. URL consultòu o 9 novénbre 2021.
- ↑ (ES) Resolución de 14 de abril de 2010, de la Biblioteca Nacional de España, por la que se crea la Sede Electrónica de la Biblioteca Nacional de España. BOE. 12/5/2010; (116):42029-30 (PDF), in sce boe.es. URL consultòu o 9 novénbre 2021.
- ↑ Lunn, 1981, p. 5
- ↑ Guastavino Gallent, 1962, p. 8
- ↑ García Ejarque, 1994, pp. 9-10
- ↑ Guastavino Gallent, 1962, pp. 49-57
- ↑ Guastavino Gallent, 1962, pp. 95-97
- ↑ (ES) España, Orden de 30 de octubre de 1971, por la que se aprueba el Reglamento del Instituto Bibliográfico Hispánico, cuyo capítulo II regula el Depósito Legal (PDF), in Boletín Oficial del Estado, n. 276, 18 novénbre 1971, pp. 18572-18576.
- ↑ (ES) España, Orden de 20 de febrero de 1973 del Ministerio de Educación y Ciencia por la que se modifican algunos artículos del Reglamento del Instituto Bibliográfico Hispánico (PDF), in Boletín Oficial del Estado, n. 54, 3 màrso 1973, pp. 4252-4253.
- ↑ Oliván Plazaola, 2009, pp. 146-155
- ↑ (ES) España, Ley 23/2011, de 29 de julio, de depósito legal (PDF), in Boletín Oficial del Estado, n. 182, 30 lùggio 2011, pp. 86716-86727.
- ↑ (ES) Decreto 13/2013, de 6 de marzo, sobre depósito legal en el ámbito del Principado de Asturias (PDF), in Boletín Oficial del Principado de Asturias, 16 màrso 2013.
- ↑ (ES) Decreto Foral 33/2013, de 29 de mayo, por el que se regula el Depósito legal en la Comunidad Foral de Navarra (PDF), in Diario Oficial de Navarra, 11 zùgno 2013.
- ↑ (ES) Ley 23/2011, de 29 de julio, de depósito legal (PDF), BOE, 30 lùggio 2011. URL consultòu o 18 dexénbre 2021.
- ↑ (ES) DECRETO 181/2012, de 17 de julio, del Gobierno de Aragón, por el que se regula el depósito legal en Aragón (PDF), Boletín Oficial de Aragón, 26 lùggio 2012. URL consultòu o 18 dexénbre 2021.
- ↑ (ES) Reglamento 1/2012, de 28 de noviembre, de depósito legal de la Ciudad de Ceuta (PDF), Boletín Oficial de la Ciudad de Ceuta, 28 dexénbre 2012. URL consultòu o 18 dexénbre 2021.
- ↑ (ES) Decreto 116/2012, de 9 de octubre, del depósito legal (PDF), Diari Oficial de la Generalitat de Catalunya, 11 òtôbre 2012. URL consultòu o 2021-18-12.
- ↑ (ES) Decreto 161/2014, de 18 de noviembre, por el que se regula la gestión del depósito legal en la Comunidad Autónoma de Andalucía (PDF), Boletín Oficial de la Junta de Andalucía, 19 dexénbre 2014. URL consultòu o 18 dexénbre 2021.
- ↑ (ES) DECRETO 6/2014, de 4 de febrero, por el que se regula el depósito legal en la Comunidad Autónoma de Extremadura (PDF), Diario Oficial de Extremadura, 10 frevâ 2014. URL consultòu o 18 dexénbre 2021.
- ↑ (ES) Real Decreto 635/2015, de 10 de julio, por el que se regula el depósito legal de las publicaciones en línea (PDF), BOE, 25 lùggio 2015. URL consultòu o 18 dexénbre 2021.
- ↑ (ES) Biblioteca Nacional de España, Salas de consulta, in sce bne.es. URL consultòu o 19 dexénbre 2021.
- ↑ 66,0 66,1 Sánchez Mariana, 1993
- ↑ 67,0 67,1 67,2 67,3 67,4 67,5 67,6 Martín Abad, 1992, pp. 97-117
- ↑ (ES) Museo-Biblioteca de Ultramar en Madrid, Catálogo de la Biblioteca, in Revista de Archivos, Bibliotecas y Museos, II, 1899, pp. 382-383.
- ↑ (ES) Museo-Biblioteca de Ultramar en Madrid, Catálogo de la Biblioteca, in Revista de Archivos, Bibliotecas y Museos, IV, 1900, p. 115.
- ↑ (ES) José Lara Garrido, Riesgo y ventura de un gran bibliógrafo, estudioso del Siglo de Oro. Nuevo perfil de C. A. de la Barrera, in Lectura y signo: revista de literatura, vol. 245, 2006.
- ↑ (ES) M. Rivadeneyra, Inventario de la librería que fue del excelentísimo señor don agustín Duran comprada por el Gobierno de S.M. con destino a la Biblioteca Nacional en virtud de real Orden fecha en 27 de junio de 1863. en: Memoria remitida al Excmo. Sr. Ministro de Fomento, instrucción y Obras Públicas, por el Director de la Biblioteca Nacional. Es copia del Ms 18.849 bis de la BN.
- ↑ 72,0 72,1 (ES) Isabel Lozano Martínez, Los archivos personales y de entidades musicales del Departamento de Música y Audiovisuales de la Biblioteca Nacional (PDF), Quintas Jornadas de Archivo y Memoria. Extraordinarios y fuera de serie: formación, conservación y gestión de archivos personales, 2011.
- ↑ 73,0 73,1 73,2 Santiago Páez, 1992, pp. 117-150
- ↑ (ES) José Antonio Ferrer Benimeli, Fondo masónico Comín Colomer de la Biblioteca Nacional, in La masonería en la historia de España. Actas del I Symposium de Metodología aplicada a la Historia de la masonería española, Zaragoza, Departamento de Cultura y Educación, 1986, pp. 379-383.
- ↑ (ES) Colecciones singulares de la Biblioteca Nacional un estudio realizado por Isabel Lozano y José María Soto, BN.Archivo C. 498-03.
- ↑ (ES) Los Mapas de la Colección Mendoza, in sce bne.es. URL consultòu o 23 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 20 frevâ 2012).
- ↑ (ES) Carmen Líter Mayayo, Fondos cartográficos de la Biblioteca Nacional, in Boletín de la ANABAD, XLII, n. 1, 1992, pp. 152-164.
- ↑ 78,0 78,1 Carrión Gútiez, 1996
- ↑ 79,0 79,1 (ES) Impresos antiguos, in sce bne.es. URL consultòu o 23 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 4 frevâ 2012).
- ↑ (ES) Colecciones del Servicio de Cartografía (PDF), in sce bne.es. URL consultòu o 23 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 12 arvî 2012).
- ↑ (ES) Archivos personales, in sce bne.es. URL consultòu o 23 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 4 frevâ 2012).
- ↑ (ES) María Isabel Niño Mas, Breve reseña histórica de la Sección de Música y Archivo de la Palabra Hablada, in Revista de Archivos, Bibliotecas y Museos, n. 73, 1966, p. 184.
- ↑ (ES) España, Decreto por el que se aprueba el Reglamento del Servicio de Depósito Legal (PDF), in Boletín Oficial del Estado, n. 17, 20 zenâ 1958.
- ↑ (ES) Biblioteca Nacional de España, Colecciones Cervantes, in sce bne.es. URL consultòu o 24 dexénbre 2021.
- ↑ (ES) Biblioteca Nacional de España, Colecciones: Grabados, in sce bne.es. URL consultòu o 24 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 4 frevâ 2012).
- ↑ (ES) Biblioteca Nacional de España, Colecciones: Fotografía, in sce bne.es. URL consultòu o 24 dexénbre 2021.
- ↑ (ES) Biblioteca Nacional de España, Colecciones: Geografía y Mapas, in sce bne.es. URL consultòu o 24 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 15 frevâ 2012).
- ↑ (ES) Biblioteca Nacional de España, Colecciones: Geografía y Mapas, in sce bne.es. URL consultòu o 24 dexénbre 2021.
- ↑ (ES) Biblioteca Nacional de España, 2010 Memoria (PDF), in sce bne.es. URL consultòu o 24 dexénbre 2021.
- ↑ (ES) Borja Ruete, La Biblioteca Nacional conservará todos los videojuegos españoles, MeriStation, 4 frevâ 2020. URL consultòu o 24 dexénbre 2021.
- ↑ (ES) Biblioteca nacional de España, Colecciones, in sce bne.es. URL consultòu o 24 dexénbre 2021.
- ↑ (ES) Biblioteca nacional de España, Estadísticas de catálogos (PDF), in sce bne.es, 2012. URL consultòu o 24 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 5 frevâ 2012).
- ↑ (ES) Biblioteca nacional de España, Estadísticas de Autoridades, in sce bne.es, 2011. URL consultòu o 24 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 5 frevâ 2012).
- ↑ (ES) Pedro Sorela, La soledad de los manuscritos, in El País, 10 frevâ 1985.
- ↑ (ES) Biblioteca nacional de España, Catálogo Colectivo de Publicaciones Periódicas (C.C.P.P.), in sce bne.es. URL consultòu o 24 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 3 frevâ 2012).
- ↑ (ES) Biblioteca nacional de España, Catálogo Colectivo de Publicaciones Periódicas (C.C.P.P.), in sce bne.es. URL consultòu o 24 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 3 frevâ 2012).
- ↑ (ES) Biblioteca nacional de España, Presentación de la Biblioteca Digital Hispánica, in sce bne.es. URL consultòu o 24 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 27 màrso 2012).
- ↑ (ES) Cayetano Hernández Muñiz, Los registros sonoros en la Biblioteca Digital Hispánica, in sce bne.es, 27 arvî 2012. URL consultòu o 24 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 7 zùgno 2012).
- ↑ (ES) Biblioteca nacional de España, La difusión de la colección en la era de Google (PDF), in sce bne.es. URL consultòu o 24 dexénbre 2021.
- ↑ (ES) Biblioteca nacional de España, Información sobre la Hemeroteca Digital, in sce bne.es. URL consultòu o 24 dexénbre 2021.
- ↑ 101,0 101,1 (ES) Jesús Cuadrado, La estricnina y los archivirus, in La Zancadilla, n. 6, Barçelónn-a, Hustler, òtôbre 1992.
- ↑ (ES) Jesús Cuadrado, La chamarilería europea, in Al borde del pesebre, vol. 1, n. 5, Madrìd, Cómic independiente, novénbre 1993.
- ↑ (ES) Jesús Cuadrado, Primera Cargancia, in Epistolatazo, n. 2, Almería, De Tebeos, seténbre 1993.
- ↑ (ES) Jesús Cuadrado, Las venganzas del desván, in Rodilla Herida, n. 18, Barçelónn-a, Makoki, seténbre 1991.
- ↑ Cruz Pérez, 2008, p. 18
- ↑ (ES) La Biblioteca Nacional de España abre sus puertas al cómic, in sce rtve.es, 9 agòsto 2012. URL consultòu o 24 dexénbre 2021.
BibliografîaModìfica
- (ES) Guillermo Guastavino Gallent, El depósito legal de obras impresas en España; su historia, su reorganización y resultados, 1958-1961, Madrìd, Dirección General de Archivos y Bibliotecas, 1962.
- (EN) Jean Lunn, Guidelines for legal deposit legislation, Parìggi, Unesco, 1981.
- (ES) Julián Martín Abad, Crecimiento de la colección de Manuscritos de la Biblioteca Nacional en el siglo XIX: breves apuntes para una historia necesaria, in Boletín de la ANABAD, vol. 42, n. 1, 1992, pp. 97-117.
- (ES) Elena Santiago Páez, Los fondos del Servicio de Dibujos y Grabados de la Biblioteca Nacional, in Boletín de la ANABAD, vol. 42, 1992, pp. 117-150.
- (ES) Luis García Ejarque, Biblioteca Nacional de España, in Boletín de la Anabad, vol. 42, n. 3-4, 1992, pp. 203-257.
- (ES) Manuel Sánchez Mariana, Bibliófilos españoles: desde sus orígenes hasta los albores del siglo XX, Madrìd, Bibliotêca Naçionâle, 1993, ISBN 84-78-95020-6.
- (ES) Luis García Ejarque, Del privilegio de recibir las obras impresas al depósito legal en España, in Boletín de la Asociación Andaluza de Bibliotecarios, n. 37, 1994, pp. 9-10.
- (ES) Manuel Carrión Gútiez, La Biblioteca Nacional, Madrìd, Biblioteca Nacional, 1996.
- (ES) Manuel Sánchez Mariana, La formación del fondo bibliográfico de la Biblioteca Real Pública, in María Luisa López-Vidriero e Pedro M. Cátedra, El libro en Palacio y otros estudios bibliográficos, Salamanca, Ediciones Universidad de Salamanca, 1996, ISBN 84-71-20189-5.
- (ES) Luis García Ejarque, La Real Biblioteca de S.M y su personal (1712-1836), Asociación de Amigos de la Biblioteca de Alejandría, 1997, ISBN 84-79-53187-8.
- (ES) Julián Martín Abad, Nuevos ingresos de impresos antiguos en la Biblioteca Nacional: siglos XVI-XIX, Madrìd, Bibliotêca Naçionâle, 2002, ISBN 84-88-69957-3.
- (ES) Fernando J. Bouza Álvarez, La Real Biblioteca Pública, 1711-1760: de Felipe a Fernando VI, Madrìd, Bibliotêca Naçionâle, 2004, ISBN 84-88-69970-0.
- (ES) Tomás Navarro Tomás, Archivos y bibliotecas de la República Española durante la guerra, in Biblioteca en guerra, Madrìd, Bibliotêca Naçionâle, 2005, ISBN 84-88-69983-2.
- (ES) Mercedes Dexeus, El Cuerpo Facultativo en los comienzos de la aplicación de la tecnología informática a las bibliotecas (PDF), in l Cuerpo Facultativo de Archiveros, Bibliotecarios y Arqueólogos. Pasado, presente y futuro, Madrìd, 2008.
- (ES) Fernando Javier de la Cruz Pérez, Los cómics de Francisco Ibáñez, Cuenca, Ediciones de la Universidad de Castilla-La Mancha, 2008.
- (ES) Montserrat Oliván Plazaola, Situación del depósito legal en España, in Archives et Bibliothèques de Belgique, Archief-en Bibliotheekwezen in België, n. 80, 2009, pp. 146-155.
- (ES) Julián Martín Abad, Catálogo bibliográfico de la colección de manuscritos de la Biblioteca Nacional de España, elaborado por Julián Martín Abad, Madrìd, Bibliotêca Naçionâle, 2010.
- (ES) Bibliotêca Naçionâle, Historia de la Biblioteca Nacional de España (PDF), Madrìd (archiviòu da l'url òriginâle o 16 dexénbre 2011).
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Bibliotêca Naçionâle de Spàgna
Colegaménti estèrniModìfica
- (ES, CA, EU, GL, EN, FR) Scîto ofiçiâ, in sce bne.es. URL consultòu o 24 dexénbre 2021.
- (ES, CA, EU, GL, EN, FR) Scîto ofiçiâ da Biblioteca Digital Hispánica, in sce bne.es. URL consultòu o 24 dexénbre 2021.
- (ES, CA, EU, GL, EN, FR) Sêde eletrònica da BNE, in sce sede.bne.gob.es. URL consultòu o 24 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 21 arvî 2016).
- (ES, CA, EU, GL, EN, FR) Sêde da BNE a Alcalá de Henares, in sce bne.es. URL consultòu o 24 dexénbre 2021.
- (ES) O Blòg da BNE, in sce blog.bne.es. URL consultòu o 24 dexénbre 2021.
- (ES) Librétto informatîvo in scî préstiti di lìbbri da BNE (PDF), in sce bne.es. URL consultòu o 24 dexénbre 2021.
- (ES) Goìdda a-o letô (PDF), in sce bne.es. URL consultòu o 24 dexénbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 17 zùgno 2012).
- (ES) Archìvi e bibliotêche in sciô do Ministêro da Coltûa de Spàgna, in sce xn--espaaescultura-tnb.es. URL consultòu o 24 dexénbre 2021.


c: text/html

text:
Turta de sücca dûse
A turta de sücca dûse a l'è 'na turta tipica prieṡe e da vaâ du Maémua prepaâ inte feste de l'autünnu (da Tütti i Sànti fin a cuelle de Denâ), a se tröva ascì a Löa, dunde a l'è tipica du 24 de dixenbre. Segundu e legénde lucàli a l'è ina risètta antichìscima, ch'a végne prepaâ dau XVII seculu.[1]
Ingredienti pe 6/8 persùne[modìfica | modìfica wikitèsto]
A sfoglia[modìfica | modìfica wikitèsto]
• 200gr de faîna (de lungu a l'è devöâ cuella integrâle)
• êgua (ad öggiu, cuanta a ne bàsta)
• öiu de oîva (cuantu ne basta)
U cìn[modìfica | modìfica wikitèsto]
• 1,5 kg de sücca giana
• in övu
• in cügiâ de faîna de cêxi
• 50 gr de pignöi
• 50 gr de üghétta
• 3 cügiê de Marsala
• 100 gr de sücâ semuâ
Preparasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Pé cumensà bezögna inbastî i ingredienti pé a sfoglia, inpastànduli assèmme fin a cuande u nu se fùrma in inpastu mòrbidu. Da chi u bàsta passàlu in t'ina pücagétta, pé fâlu ripuṡâ.
Lascê a sücca in sce in föiu de làtta e metîla intu fùrnu a 200 gràddi pé cuṡai mèṡṡ'ùa o in ùa, vistu che u tenpu u dipénde dae dimensciùi de sta chì. Levê i semmi e a scürsa.
Intu mentre andài a sciaccâ cun a fursîna a purpe da sücca, da inseì ascì l'üghetta intu Marsala, doppu avéla lavâ.
Andài poi a mescciâ au Marsàla l'övu, a sücâ, a faîna de céxi e ascì i pignöi, cun in cügiâ. Dividéi pòi a sfoglia in dùi furme reùnde, inseì inte 'na teja a sfoglia e poi ascì l'inpastu. Serê i bùrdi ben e metîi tüttu a cöxe intu furnu, fin a cuande u cuû da cròsta u nu u l'è bellu duòn.[2]
Âtre varietê[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Löa a turta a se preṡénta scimile, ascì se cun quarche diffeénsa, ad eṡempiu inte l'inpastu inte sta sitê i ghe méttan ascì a vaniglia, pé arumatiṡâ de ciü u piâttu, assemme a l'arànciu nu tratòn. Pé amurbidî l'inpastu se ghe pò metî ascì ina meia renetta.[3]
Notte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (IT) A gastronomica, stòje de furnelli, in sce ilsecoloxix.it. URL consultòu o 3 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Turta de Sücca, a risetta, in sce rivieradeibambini.it. URL consultòu o 3 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Turta de sücca, varietê de Löa, in sce yumpu.com. URL consultòu o 3 lùggio 2021.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Palasso Spinoa de Pelisaia
O Palasso Grimâdo Döia Spìnoa de Pelisàia, dîto ascì Palasso Françesco Grimado (it: Palazzo Spinola di Pellicceria), o l'è 'na costruçión stòrica, scitoâ in ciàssa da Pelisàia n. 1, into centro stòrico de Zêna.
Descriçion e stöiaModìfica
O palasso Spinoa de Pelisàia o l'é 'n ezénpio de câza nòbile, in stîle do barocco zenéize, ch'o consèrva a decoraçión, a quadrerîa e a mobìlia òriginâle, e anche capolavôri da pitûa, òtegnûi ascì inti ànni de frésco.
O l'é stæto inserîo o 13 de lùggio do 2006 inta lìsta di 42 palàssi di Rolli de Zêna, conscideræ Patrimònio de l'Umanitæ UNESCO.
O palasso o l'òspita a coleçión da Galerîa naçionâle do palàsso Spinoa. Importanti pitûe a frésco decöran o palasso: prezénpio Lazzao Tavaron (Zêna, 1556-1641), Trionfo do Rainê Grimado e impreize pe l'espugnaçión da çitæ do Zieriksee e Lisbonn-a asediâ da l'ezerçito do Dùcca d'Alba; Sebastian Galioto (Firénse, 1676-1746), Convio pe-e noççe d'Amô e Psiche e Loenço de Feræ (Zêna, 1680-1744), Valô vincitô e Stöie d'Achille e Vénere e Bacco co Amô.
Bonbardòu into 1942, inta Segonda Guæra Mondiâ, o l'à perdûo o terso ciàn (ancheu o l'e modèrno) e subìo di dànni a-e decoraçioìn do ciàn nòbile e a-i appartamenti a-o segondo ciàn. Into 1958 o l'é stæto donòu da-i marchéixi Spìnoa a-o Stato italiàn.
Inmagine do palàssoModìfica
Loenço de Feræ, Galerîa di spêgi a Palàsso Spìnoa de Pelisàia
Galerîa d'òpere d'arteModìfica
Antonello da Mescinn-a, Ecce Homo, 1474
Peter Paul Rubens, Giancarlo Döia a cavallo, 1606 ca
Lucco Giordan, Rapimento de Sabinn-e, 1680 ca.
Grigheu De Feræ, Ercole e Anteo, 1690 ca
Valeio Castello, Spozaliççio da Vérgine
Conligaménti esterniModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Palasso Spinnoa de Pellicceria


text:
Ænn-a
L'ænn-a (da-o latin arēna ò harēna), dita ainn-a a Sann-a[1], dita ascì sàbia, a l'é 'na rocca sedimentaia clastica desfæta, proveniente da l'eroxon d'atre rocche tramezo e quæ a gh'é l'arenaria (rocca sedimentaia). L'ænn-a a l'é formâ da granìn de dimenscioìn conpreize tra i 2 e i 0,063 milimetri, e a l'é 'n clascico ezenpio de materiale granulare.
Quande se depòxita, l'ænn-a a crea forme tipiche comme a dunn-a (se a l'é trasportâ da-o vento), a bara (se a l'é trasportâ da-a corente do mâ) e a mænn-a (se a l'é trasportâ da-o movimento de onde do mâ).
NòtteModìfica
- ↑ Lémma za trovòu in documenti do 1750.
Atri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Ænn-a


text:
Dakar
Dakar, con 'na popolassion de 2.079.000 abitanti (2000), a l'è a capitâ do Senegal.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
A se scitûa inscio Cavo Verde, insciâ costa atlantega d'Africa.
A sêu localizzassion insce l'estremmo òvest do continente a ghe da vantaggi pe o commerçio marittimo con l'America e l'Ouròpa, pe quello a l'è o ciû importante porto da region.
A s'ha formòu in gîo a 'na fortessa françeise, diventando capitâ de colonnie françeize de l'Africa Oçidentâ into 1902, capitâ da Federassion do Mali tra 1959 e 1960 e ciû tardi capitâ do Senegal d'anchêu.
A cittè a l'ea anche u punto d'arriu d'a Pariggi-Dakar, inna famusa gara a a quale piggeian e piggian ancù parte, moto, autovettue e cammi, ch'i l'atraversavan u deserto do Sahara e in te sta cittè chi aveian a destinasiùn finale. Famusa a l'ea a tappa de ciusua d'a gara, cu u giu d'u Lago Rosa.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Dakar
Conlìgamenti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (FR) Paggina ûffiçiâ da çittæ de Dakar [1]


text:
San Michê
San Michê Arcàngiou (ascì San Michê Arcangelu, da l'antìgu ebràicu Mīkhā'el, c'u vö dì Chi u l'è cumme u Segnù, in grécu Mιxaήλ, in latìn Michahel, in italiàn San Michele Arcangelo), u l'è ün di ciü impurtanti arcangiui du Cristianéximu, de l'Ebraismu e de l'Islam. Veneràu cumme santu inta cunfesciùn catòlica u cumpaìsce cumme prinsipe di àngiui intu Növu (Giuda, 9; Apucalìsse, XII, 7) e intu Antìgu Testamentu (Daniele, X, 13, 21; XII,1).[1]
Stòia e venerasiùnModìfica
U cültu de venerasiùn de San Michê u l'è de lungu antìgu, atestàu zà in epuca Rumana inte zòne ciü a levante de l'Impé(r)u, cumme in Grecia, Scìria e Armennia. Ciü a punente u vegne mensciunà intu VI seculu d.C. inta sitài de Rumma.
NòtteModìfica
- ↑ (IT) Umberto Gnoli, MICHELE Arcangelo, Enciclopedia Italiana, 1934.
Âtri prugettiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce San Michê


text:
Categorîa:Fransa
Quésta categorîa a l'arechéugge e vôxe che pàrlan de l'argoménto: Frànsa.
- Wikimedia Commons a contêgne 'na categorîa in sce l'argoménto Categorîa:Fransa
Sotocategorîe
Quésta categorîa a contêgne e 6 sotocategorîe indicæ chi de sótta, pe 'n totâle de 6.
A
- Architetûe da Frànsa (2 C, 1 P)
C
- Corsega (17 P)
P
T
- Teritöi d'oltremâ Françèixi (22 P)
- Traspòrti da Frànsa (1 C, 1 P)
Ç
- Çittæ de Fransa (1 C, 11 P)
Pàgine inta categorîa "Fransa"
Quésta categorîa a contêgne e 33 pàgine indicæ chi de sótta, in sce 'n totâle de 33.


text:
Mantissa
A Mantissa de un nümero reale poxitivo a l'è a sö parte deçimale. Esempio: a mantissa de 56,2984554 a l'è 0,2984554. Dîto in atri termini a l'e a differensa fra o nümero e a sö parte intrega.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
Mantissa in latin scignifica azzunta: a l'è unna parolla ritegnüa de origine etrüsca. A mantissa a l'è sempre poxitiva o pari a zero. Questo scignifica che a mantissa de -6,51 a l'è 0,49 (perchè se ha che -6,51 = -7 + 0,49). Anche in te i logaritmi in base 10 a mantissa a l'è a parte deçimale, mentre a parte intrega a se ciamma caratteristica.


text:
Bramante
Donao Bramante (ò "Donnino" do Angelo do Pascuccio) (Fermignano, 1444-Romma, 11 arvî 1514) o l'é stæto 'n'architétto e 'n pittô de schêua italiann-a, in protagonìsta do Rinascimento.
VìttaModìfica
Galerîa de òpereModìfica
O Ténpio picìn da Gêxa San Pêo in Montörio - Rómma
O Ciòstro da Gêxa Santa Maria da Pâxe - Rómma, 1500-1504
Òmmo d'arme, 1477, afrésco do Palasso Visconti-Panigarola (Pinacotêca de Brera)
NòtteModìfica
- ↑ Serie degli uomini i più illustri nella pittura, scultura, e architettura.
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Bramante


text:
Sant'Aostin
Aorelio Aostin o Agostin, (lat. Aurelius Augustinus), santo, se festezza o 28 agosto. Dottô da Gexa, filosofo e teologo, vescovo d'Ippoña e santo (Tagaste in Numidia, od. Sūq-Ahras in Algerîa, 13 nov. 354 - Ippoña, od. Bona, 28 ag. 430); o fu un di quattro grandi dottoî da Gexa occidentâ, dîto "o dottô da Graçia". A so œuvia a l'ha segnao a stoia da religioxitæ e da filosofia œüropea.
Scimón Martini, Sant'Aostin
Dæti personâli
Mòrte: Ippoña, 28 agósto 430
Paize: Algerîa
Âtre informaçioìn
Vitta e œuvieModìfica
Figgio de un decurion, Patriçio, ancon pagan, e da crestiaña Monnica, o fu inscrito tra i catecumeni; o compì i studdi in patria, a Madaura, da pœu a Cartagine: periodo da lê descrito comme de abandon a-e pascioin amoose. Da una concubiña o l'ebbe into 372 un figgio, Adeodato. A lettua de l’Hortensius ciceronian a-o l'atrasse, dixinœuvenne, a-a filosofia, e o l'aderì fîto a-o manicheismo, presentaoghe comme spiegaçion scientifica de l'universo. O se ne feççe ançi propagandista a Tagaste, doppo a morte do poæ, e a Cartagine dove o l'ótègne quarche successo comme retô, e o scrisse o so primmo libbro, De pulchro et apto (perdúo), in to quæ pâ ch'o se sforçesse a dâ veste filosofica a-o manicheismo, into quæ o l'ea però arestao semplixe óditô. O passò da pœu, abandonando a moæ, a Romma; quindi, sciu racomandaçion de Scimmaco, comme professô ófiçiâ de retorica (aotunno 384), a Milan, dove o mœüò a crixi spiitoâ, a prœuvo a-a quæ, dimissa a concubiña e renonçiando a-o matrimonio vantaggioso pe-o quæ inscisteiva a Monnica, o se decise a abraççâ o crestianeximo, ch'o se ghe palesava, alloa, comme in pin e perfetto acordio co-a filosofia neoplatonica e a predicaçion de S. Ambrœuxo.
A Cassiciacum (probabilmente Cassago, inta Briança), dimissose da-a cattedra, o scrisse e primme œuvie pervegnuene (i dialoghi Contra academicos, De vita beata, De ordine e Soliloquia) e o començò a compoñe una serie de manoæ de arte liberæ; o fu battezzao da Sant'Ambrœuxo a nœutte do sabbo santo (24-25 arvî) do 387. O trascorse a Romma l'inverno (a Monnica a moì a Ostia into novembre) e o tornò a Tagaste, continoando, inta vitta monastega, a so attivitæ de scritô. Into 391 o fu ordenao sacerdote a Ippoña, dove, tra a fin do 395 e o 396, o fu consacrao comme successô da-o vescovo Valeio za proscimo a morte; o mæximo o feççe da pœu (426) Aostin co-o præve Eraclio. E reliquie, portæ in Sardegna da San Fulzençio e âtri vescovi esuli into 486, fun doppo l'invaxon saraxiña trasportæ, pe œuvia do re Liutprando, a Pavia dove ghe fu eretto o monumento.[1]
Inti 34 anni de episcopato o tègnan ocupao, otr'a-e cue costante dedicæ a-a so gexa, a copiosa corispondença,[2] a predicaçion,[3] i concilli e e erexie e scismi, a lotta contra i quæ a sciorbì grandiscima parte de l'attivitæ lettiaia, ch'a l'ha reiso l'Aostin proverbiâ comme un no solo di ciu dui e profondi, ma di ciu fecondi scritoî mai existii.
Aponto e polemiche, insemme co-a converscion, l'ordenaçion e a consacraçion, contrassegnan, a l'ingrosso, ascì di periodi do desgœuggimento do so pensceo. Co-a converscion commença a polemica contra i manichei, za acennâ inti Dialoghi de Casciçíaco e continuâ inte una serie de scriti pe o ciu filosofico-religioxi (pres. De quantitate animæ, De libero arbitrio, o libbro VI De musica, De magistro, De vera religione, De utilitate credendi), inti quæ vedemmo Aostin passâ gradaamente da l'affermaçion da superioritæ essençiâ da raxon in sce-a fe', a quella de l'utilitæ e raxoneivieça de l'affiáse a l' auctoritas fondâ in sce-a rivelaçion e universalmente riconosciua, da Gexa; e elaborâ insemme a so caratteristega dotriña da conoscença. A feliçitæ, a-a quæ i ommi aspian, a no se consegue sença o possesso da veitæ. Contra i scettichi, o l'adœuvia l'argomento prinçipe: se dubito, so de dubitâ, dunque de êse; se sballio[4] Ma a veitæ a va çercâ in mi mæximo: a l'è a dotriña neoplatonica do ritorno in sce lê mæxima de l'añima, che, riconosciua a muteivieça do mondo esteiô, percepio da-i sensci, e a so propria, a s'inandia a riçercâ a veitæ immutabile, pe-a quæ l'è veo ogni raxonamento veo, e ch'o l'è Dio mæximo. I sensci, dunque, e e paole do meistro ascì, no fan se no riadesciâ de idee, che son za inte l'añima: no però into senso da dotriña platonica da reminiscença, ma in quanto in interiore homine habitat veritas, o parla çoe', in fondo a l'añima, o Meistro interiô, o Verbo divin; inte l'ommo (in interiore homine) brilla a luxe do veo ch'a doña a ciaschedun e rationes æternæ, prinçipio e fondamento de ogni giudiçio.
A l'è questa a teoria dita de l'inluminaçion, che, no do tutto ascceja da l'Aostin, a se presta a varie interpretaçioin;[5] lê o se collega a-a dotriña do "meistro interiô", o Verbo, o solo veo meistro: sci ché o mostrâ di ommi o l'è solo un preparâ a ascôtâ a voxe do Verbo divin. Queste dotriñe fun da Aostin mantegnue ascì in te di œuvie posteioî ma o primmitivo entuxiasmo pe Platon, Plotin e i "platonnichi" (che, se foisan visciui aoa, - o dixe - se saieivan fæti crestien) e pe i neoplatonichi o s'amermò co-o tempo. A polemica antimanichea a vègne continuâ in te di atri scriti (pres. Contra Adimantum, Contra epistolam Manichæi quam vocant fundamenti) scin a-o voluminoso Contra Faustum e a di atri opuscoli scin a-o 405 circa, da pœu sporadicamente in te un pá de opuscoli e, in parte, into trattatello contra tutte i erexie (De hæresibus, 428-429).
L'ordenaçion sacerdotâ a l'obliga Aostin a spiegâ a-o popolo i libbri sacri; o parteçipa ciu intimamente da vitta da Gexa e o vegne a conosce o scisma ch'o tormenta a gexa africaña. Commença coscì a polemica contro o donatismo, co l'interessante Psalmus abecedarius contra partem Donati, primmo esempio di scriti popolarezanti de Aostin,[6] da pœu con una serie di œuvie (Contra epistolam Parmeniani, De baptismo, Contra litteras Petiliani, Contra Cresconium) scin a-a grande "conferença" de Cartaggine do 411; (Breviculus collationis cum donatistis) quindi, con minô frequença de scriti, scin a-o Contra Gaudentium (420 ca). Inte questa polemica, ch'a-o portò a occupâse de l'ecclexiologia, Aostin o va a prœuvo a San Çeprian e San Ottato mantegnindo fermiscimo o prinçipio da validitæ e efficaçia obiettiva (ex opere operato) di Sacramenti, a cattoliçitæ e l'unitæ da Gexa, fœua da quæ no gh'è sarveçça e ch'a l'è corpus permixtum: ne fa parte saiv'a dî gran e zinzañia, boin e marvaxi, che soltanto Gexo Cristo o l'ha diritto de separâ into giorno do Giudiçio. Ma mentre a-o prinçippio, e ancon into 411, Aostin o no voeiva ricore a âtro mezo che a persuaxon a traverso a discuscion, tuttavia, co-e lezze de Onoio contra i scismatichi e de fronte a-a so ostinaçion, o cangiò pai: e comme da-a netta distinçion tra scisma e erexia o passò a definî questa quæ "scisma inveterao", coscì o l'amisse a legittimitæ e necescitæ da coerciçion e do ricorso a l'aotoritæ civî, fissando âtrescì o dovei pe o sovran crestian de attegnîse a-o magisteio da gexa.
Ma co l'ordinaçion l'Aostin o se dedica ascì con maggiô intenscitæ a-o studdio da Bibbia: specialmente do Genexi, passando da l'interpretaçion streitamente allegorica (De Genesi adversus Manichaeos, 388-90) a quella lettiâ, e insemme de valô filosofico (De Genesi a litteram liber imperfectus), e de San Paùlo (Expositio quarundam propositionum ex Epistola a Romanos, Epistolæ a Romanos expositio inchoata, Expositio Epistolæ ad Galatas, tante questioin trattæ into De diversis quæstionibus octogintatribus). Cugemmo chì un momento importantiscimo int'o desguggimento do pensceo teologico de l'Aostin, e oggetto de molte discuscioin. Lê o s'è sforçao de mantegnî in primmo lœugo a giustiçia de Dê, ch'a premmia i boin, saiv'a dî quelli che che credendo se guaagnan un meito, e ch'a punisce i marvaxi. Ma, doppo un longo sforço, Aostin o vegne a riconosce che o momento iniçiâ de l'atto de fe', l' initium fidei, ch'o l'è initium salutis, o no l'è œuvia de l'ommo ma o vegne da Dê: a-o quæ no se pœu tuttavia rimproverâ arcuña ingiustiçia, se, gratuitamente, o fa graçia a çertidun; mentre i ommi tutti, inti quæ sorvevive o peccao originâ, no meitan se no a condanna. Questi concetti appan pe a primma votta con tutta ciareçça, into primmo scrito posteriô a l'episcopato de Aostin, o De diversis quæstionibus a Simplicianum. Frûto de questa conquista do so pensceo, che o l'induxe a remeditâ in sce-a so vitta, se pœu conscidiâ e "Confescioin" (398 circa), inte quæ, âtrescì, se repiggia âtri doi temi che l'apascioñan: quello da curtua crestiaña e quello di prinçippi che presezzan a l'interpretaçion da scritua.
A primma costion a l'è da lê afrontâ sotta l'aspeto teorico into De doctrina christiana (interrotto, ma repiggiao e terminao into 426): comme ascì inte Confescioin Aostin o l'è senscibile a-i peighi da cortua tradiçionâ, pagaña, ma o vœu sarvâne o bon, ch'o va assonto e fæto proprio da-o crestianeximo. Coscì, concludendo una longa controverscia, Aostin o l'assegúa co-o peizo da so aotoritæ a trasmiscion da cortua antiga. Ma inte Confescioin o problema da memoia (in questa l'è a mezua do tempo) o rebella seigo quello da creaçion. Aostin o-a ritegne avvegnua into tempo, ançi co-o tempo, da-o ninte, e pe tutte e cose scimurtaniamente, ma no a-o mæximo moddo: che çerte fun creæ da Dê no in atto e inta so forma perfetta, ma solo in potença, ò in germe (rationes seminales, energie latente destinæ a sviluppâse into tempo e a produe, a-o momento oportun pe ciaschedun, i differenti êsci). A queste concruxoin l'Aostin o l'è portao da un nœuvo studio di primmi 3 capittoli do Genexi (De Genesi ad litteram libbri XII, tra o 401 circa e o 415 circa). Da-a rente a-o quæ, tra i œuvie exegetiche, va mençunao o De consensu evangelistarum (400 ca), e Enarrationes in Psalmos, e i Tractatus in evangelium Iohannis, recugeite de sermoin in sce questi libbri. Ma inte "Confescioin" l'Aostin o l'ha inserio ascì un'instruçion catechetica (proppio co-o commento a-o "Genexi"), afin a quella da lê dæta inte un'atra œuvieta, o De catechizandis rudibus (400 ca).
E o motivo da memoia, ch'o l'apâ inte "Confescioin", o ven importantiscimo inte 'n atro trattao in sce-o quæ l'Aostin o se afadigò a longo (400 ca -416 ca): o De Trinitate. L'añima a l'è un pensceo (mens) da-o quæ nasce una conoscença (notitia), e into so raportase a questa conoscença nasce l'amô che lê a se porta (amor). Inte l'añima ò, megio, inta memoia, inte l'intelletto e inta voentæ, inta parte saiv'a dî ciu âta e nobile de lê, ch'a ricorda, comprende e amma lê mæxima, ma sorvetutto a ricorda, conosce e amma Dê, Aostin o scorze e "vestixe" da Trinitæ diviña. De questa, criticando tâvotta e formule de Sant'Ilaio de Poitiers, o mette in rilevo l'unitæ de sostança, inscistendo in sce l'inguagiança de træ Persoñe: i opiaçioin ad extra son l'œuvia indistinta de tutte, ço che se dixe de ciascheduña quante a-a sostança, e ascì a-a sapiença e di âtri attribuii, l'è comun, inguâ, identico e numericamente un inte tutte; mentre lô se distinguan e se opoñan segondo e so relaçioin reçiproche. Teoria che, ciarindo a procescion do Spiito Santo principaliter, sci, da-o Poæ, ma ascì da-o Figgio, a vègne importantiscima pe o desgugimento da teologia ocidentâ, a-a quæ l'Aostin o l'ha ligao o carattere "cristocentrico", conforme a-a tendença fondamentâ do so pensceo, rondezzante in gio a-a persoña e a l'œuvia do Cristo e a-a redençion de l'ommo da-o peccao, merce' a graçia. Sciu questi temi scciupò a polemica con Piaxo, za scandalizzaose in Romma pe l'invocaçion de "Confescioin" a Dê: da quod iubes et iube quod vis e aoa rifugiaose in Affrica co-o so compagno Çelestio[7]
Se pœu distingue in questa varie fase: quella iniçiâ, inta quæ l'Aostin o combatte ancon soltanto e dotriñe, no i ommi, ch'o sa molto stimæ (De peccatorum meritis et remissione, a Marçelin, o l. III composto doppo che l'Aostin o l'ebbe conosciúo o commento de Pelagio a San Paùlo; De spiritu et littera ad Marcellinum e, a complemento, pe asserî a necescitæ di œuvie boñe da-a rente a-a fe', De fide et operibus; nonché o De bono viduitatis, dedicao a Giuliaña, moæ de Demetriade, in ócaxon da moñegaçion de questa); quella da polemica diretta, provocâ da-e vexende de Pelagio in Oriente scin a-a condaña da parte do pappa Innoxenço I[8] e, doppo o grande concilio de Cartagine (418) da pappa Zoximo (De natura et gratia contra Pelagium, De perfectione iustitiæ hominis, contro Çelestio,De gestis Pelagii, De gratia Christi et peccato originali); quella da lotta contra i pertinaxi difensoî de Pelagio (De nuptiis et concupiscentia a Valerium comitem, Contra duas epistolas Pelagianorum, Contra Iulianum, e Contra secundam Iuliani responsionem, o coscì díto Opus imperfectum, contro o mæximo Giulian de Eclan,[9] inteiza a-o tempo mæximo a ciarî a so dotriña a-i moneghi d'Adrumeto (De gratia et libero arbitrio, e De coreptione et gratia, dedicæ a l'abao Valentin) e a combatte i "semipelagien" da Gallia meridionâ, insciorti contra questi scriti (De prædestinatione sanctorum e De dono perseverantiæ).
Questa dotriña aostiniaña do peccao originâ, da graçia e da predestinaçion, precizaase ma ascì inreddeníase e sponciâ a-e estremme conseguençe inte l'ardô da polemica, a s'è prestâ a varie e contrastante interpretaçioin. L'Aostin o prende e mòsse da-a condiçion de Adammo, creao esente da-a morte[10] e da-a concupiscença, capaxe quindi de no peccâ,[11] e inta piña libertæ de optâ pe o ben conformandose a una raxon ch'a l'aiva o perfetto predominio in sce-i sensci, capaxe âtrescì de perseverâ into ben, graçie a l'agiutto[12] concessoghe da Dê. Avendo Adammo peccao, a so corpa a se trasmisse a l'intrego genere uman, divegnúo coscì massa damnata; peccao de origine, che Aostin o dimostra, fra l'âtro, in base a l'uzo da Gexa de amministrâ a-i infanti o batteximo ch'o l'anulla a concupiscença in quante reáto, ma o-a lascia sopravvive actu, coscì che l'ommo, pù conservando o libero arbitrio, o l'è privao de quella libertas ... quæ in Paradiso fuit.[13] Pe poei resciste saiv'a dî a-a concupiscença, occore aoa un agiutto divin maggiô de quello dæto a Adammo: a graçia a l'è dunque necessaia pe avei a fe', e questa perché ghe segge quell'amô de Dio, in quante sommo ben, sença de che no existe ni biatitudine ni vea moralitæ.[14] Ma questo soccorso (adiutorium quo) o no l'è concesso a tutti: Dê, sença arcuña ingiustiçia, ma pe un so gratuito atto de miseicordia, o prepaa pe çertidun i mezi, piñamente efficaxi, pe conduli a-a sarveçça a-a quæ o i ha predestinæ ab æterno.
Accusao da-i pelaxen de manicheismo, Aostin tuttavia, comme se vedde, o no conscidera comme marvaxa a mæxima natua umaña, e o no condaña a procreaçion: into maiezzo, o mâ o l'è a concupiscentia carnis; e questo ascì o pœu êse votto a un fin bon, a generaçion di figgi conzonta a-a voentæ da so rigeneraçion attraverso o batteximo. Ma i figgiœu morti sença de questo, segondo Aostin, no se sottran a-a peña eterna. Percose a trasmiscion do peccao originâ a se spiegava ciu façilmente mediante a teoria segondo a quæ l'añima a l'è generâ, spiituamente, da quella di genitoî (traduxianismo), mentre, ciu conforme a-a so dotriña de l'inluminaçion, a l'ea l'âtra teoria, da creaçion de ogni añima da Dio (creaçionismo), l'Aostin o l'arestò inçerto scin a l'urtimo (De anima et eius origine, 419-20). E percose l'è ignotto chi segge i eletti, a conceçion agostiniaña da predestinaçion a coincidde con quella da Gexa comme corpus permixtum.
A scossa profonda dæta a tutto o mondo roman da l'incurscion de Alarico, e queimonie di paghen additanti into crestianeximo a caoza de tutti i moæ do mondo, indussan l'Aostin a meditâ in sce-a stoia, e a scrive l'âtra de so œuvie maggioî e ciu celebre doppo e "Confescioin": o De civitate Dei. Into corso da stoia procedde unie e doe çittæ (Civitas Dei e Civitas terrena), nasciue l'uña da l' amor Dei usque ad contemptum sui, l'âtra da l' amor sui usque ad contemptum Dei e predestinæ, a primma a regnâ in eterno con Dê, l'âtra a subî l'eterno supriççio. Manco quest'œuvia a l'è, in fondo, davei scistematica; consciente do sviluppo do proprio pensceo, l'Aostin o pâ invitâ i lettoî a imitâlo int'o sforço de progredî: do resto o vosse lê mæximo coreze i so eroî (ma dimostrâ ascì, specie contra i manichei, a so fondamentâ coerença) inte quella originaliscima rassegna di so scriti che son e Retractationes (426-27). Va mençunao ancon, breve e belliscimo compendio da dotriña crestiaña, l' Enchiridium ad Laurentium;[15] e va aomanco accennao o valô lettiaio di so scriti, specce de "Confescioin".
L'interesse educativo de l'Aostin o no l'è limitao a-i problemi pedagogichi ciu dibattui da-a Patristega, saiv'a dî a l'utilizzaçion da curtua pagaña inta formaçion di foenti, e a-i moddi e mettodi de l'educaçion religiosa. Questo o se connette ciutosto a un tema filosofico fondamentâ inta so speculaçion, quello da "veitæ inteiô" e quindi co-a dotriña de l'inluminaçion. O processo educativo o consciste into trâ a-a luxe a veitæ, into ritrovâ Dê-meistro into profondo de l'añima (Christus intus docet). O meistro veo o l'è quindi solo Cristo, i meistri teren no pœuan fâ atro che stimolâ a redescoverta da veitæ mæxima ch'a l'è in noi comme segno da prezença de Dê. Da-o punto de vista didattico l'Aostin o l'acœugge a necessaia propedœütica di "arte liberæ", ma a cortua pe lê a no l'è indispensabile, percose e virtù crestiañe se realizzan ascì fœua de lô. Necessaia a l'è invece a cortua religiosa da impartî ascì a-e mente ciu sgrœuzze: into De catechizandis rudibus l'Agostin o parla de tâ œuvia educativa, ponendo in relevo a fonçion fondamentâ che g'ha in lê l'amô co-o quæ o meistro o descende a-o livello de l'educando[16] e o vivifica ascì i aspetti ciu elementæ e consueti do fæto educativo.
NòtteModìfica
- ↑ Ma che foisan de lê quelle ritrovæ into 1695 fu contrastao da-o Ludovico Antogno Muratori e da âtri.
- ↑ N'è zonto 218 lettie de l'Aostin, otr'a-i trattatelli in forma epistolâ, e 53 dirette a lê.
- ↑ I sermoin conservæ e notti scinaoa son ciu che 500.
- ↑ Son motivo che da çerti storichi da filosofia o vegne indicao tra i antecedenti do dubbio cartexian: no sfuzze comunque o diverso contesto.
- ↑ Segondo che e rationes aeternae se intendan comme "idee innæ", ò comme "categorie" do giudiçio.
- ↑ Versci de 16 sillabe, abbandon da prosodia e metrica clascica, assonança in e.
- ↑ Çelestio, denonçiao da Paolin de Milan, o fu condannao into 411 da un concilio locâ, a Cartagine).
- ↑ Co-a celebre affermaçion che, doppo tanti concilli, ascì Roma locuta est; causa finita est; utinam aliquando finiatur error
- ↑ Interrotto pe a morte de Aostin
- ↑ Posse non mori, despægio da non posse mori proprio di êsci spiituæ.
- ↑ O posse non peccare, despægio da-o non posse peccare di eletti.
- ↑ Adiutorium sine quo non.
- ↑ Enchir. 26-27.
- ↑ E no gh'è pertanto vee virtù fra i paghen.
- ↑ De fide, spe, charitate, 421.
- ↑ Coscì comme Cristo o l'ha fæto pe l'ommo fandose ommo.
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Sant'Aostin


text:
Sardegna
A Sardegna, nommi ofiçiæ: Regione autonoma della Sardegna in italian e Regione Autònoma de sa Sardìgna ò Regioni Autònoma de sa Sardinnia in sardo, a l'è unna region a statûto speciâle de l'Italia. A g'à1.600.000 abitanti, con capoleugo Caggiai. A Sardegna a l'è a seconda isoa do Mâ Mediterraneo.
A Repubbrica de Zena a l'ha influensou a stöia da Sardegna, mascime inta Etæ de Mëzo.
- Unna variante do zeneize, o Tabarchìn, o l'è parlou inte l'îzoa de San Pê, intu Pàize de Carloforte e a Câdasedda.
Capoleughi de provinsa[modìfica | modìfica wikitèsto]
E provinse da Sardegna son (in ordine arfabético):
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Sardegna


text:
Acceleratui de Partixelle
I acceleratui de partixelle sun de machine elettromagnetiche che riescian a fa cresce l'energia cinetica de partixelle elementari càreghe, che pöan ese elettruin, puxitruin (elettruin puxitivi), prutuin, antiprutuin e iuin de ogni tipu.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
Ghe da dî che inte queste macchine a relativitæ speciale du Albert Einstein a tröva a sö ciü següa applicasiun pratica. Infatti, au cresce dell'energia cinetica, a velusitæ de partixelle a cresce de menu perché a s'avvexinn-a a quella d'a lüxe sensa süperala, mentre a l'è a massa d'a partixella a cresce de lungu, cumme tipicu d'a relativitæ. Pe megiu capise, duviescimu definî ün po de formule. L'energia totale da partixella a l'è:
duve l'energia cinetica a l'è quella furnia dall'acceleratu, m0 a l'è a massa d'a partixella e c a l'è a velusitæ d'a lüxe. Emmu quindi u fattû de Lorentz
cun
duve v a l'è a velusitæ d'a partixella e avendo elaburou u tersu termine dell'equasiun (2).
U valure sempre ciü elevou dell’Energia cinetica che se vueiva razunse, u l'à cundisiunou l'evolusiun di acceleratuî. Infatti i primmi accelaratuî ean elettrostatici: partixelle quæxi ferme de càrega q subiscian l'effetto d'ünn-a differensa de putensiale o tensciun V e arrivan a ünn-a energia cinetica
In particolare, questa tensciun a vegne applicâ a dui elettrodi metallici, cun ün pertüsu intu mesu, che sun attraversæ da u fasciu de partixelle. A relasiun (4) a l'è multu impurtante perché, quande “q” u l’è pægiu da càrega elementare Coulomb, puemmu mesüâ l'energia in “Elettron-volt”, o eV, e i so multipli. Per esempiu, se ünn-a partixella ferma de càrega elementare, cumme u prutun o ün elettrun, “vedde” ün-na tensciun de mille volt, a so energia cinetica a sajâ de mille eV, o 1 keV; se a tensciun a l'è de ün miliun de volt, l'energia cinetica a sajâ de ün mega eV, o 1 MeV. E chi finiscian i acceleratui elettrostatici, perchè l'è impuscibile realizâ de tensciuin superiori a qualche miliun de volt. Infatti, ün-na tensciun troppu erta a purieiva generâ de scareghe elettriche cuscì viulente da distrüzze l'apparatu.
Pe arrivâ a ün miliardu de eV, o GeV duve “G” sta per Giga, occure fa üsu da cuscì dita accelerasiun ciclica che, in parole povie, a cunscistieva in fâ sperimentâ multe votte a e partixelle ün-na certa tensciun. Naturalmente nu pö ese statica. Infatti inti acceleratui elettrostatici a funsiun acceleratrice a se esaurisce in mesu ai dui elettrodi: ün all'erata tensciun l'atru a massa, e quindi e partixelle pöan ese acceleræ ün-na votta sula. U rimediu u cunsciste in realisâ ünn-a tensciun variabile into tempu in moddu che e partixelle pöan de lungu subî l'effettu d'ünn-a differenza de putensiale accelerante. Existe sustansialmente dui tipi de acceleratui ciclici: u lineare e u circolare.
L'acceleratu lineare o linac[modìfica | modìfica wikitèsto]
U ciu antigu, inventou da Wideröe, u cunscsiste inte ünn-a serie de tubbi de lunghessa crescente, separæ ün da l'atru da ün spasiu vöu ditu “gap” (dall'ingleise), cun a differensa de putensiale in ciascünn-a gap ch'a varia ciclicamente in moddu da ese sempre a mexima quande e partixelle attraversan a gap. Questu linac u va ben sulu pe partixelle che viagian a velusitæ non relativistiche che quindi varian senscibilmente a u cressce de l'energia. De cunseguensa, a lunghessa di tubbi a deve aumentâ cumme a velusitæ fin a divegnî eccesciva. Per questa raxun, u linac de Wideröe u l’è stætu aduviou pe a produsion de iuin de bassa energia.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce acceleratui de partixelle


text:
Charles Darwin
Charles Robert Darwin (12 frevâ 1809, Shrewsbury, Inghiltæra - 19 arvî 1882, Kent, Inghiltæra), o l'è stæto 'n biòlogo e natûralista britanego. O l'ha fæto a base da teorîa moderna de l'evolûssion, costrûendo o conçetto d'evolûsion d'e specie attraverso 'n lento processo de selession natûrâ.
Charles Darwin
Dæti personâli
Mòrte: Kent, (Inghiltæra), 19 arvî 1882
Âtre informaçioìn
Vitta[modìfica | modìfica wikitèsto]
O l'ha pûbbricòu a sêu teorîa insce l'evolûssion de specie into libbro L'origgine de specie (1859), c'o l'è rimasto a sêu êuvia ciû importante e c'a-o l'ha fæto diventâ molto çelebre inta comûnitæ scientifica.
O l'ha raccûgéito molte informassioin inscie quæ o l'ha fondòu a sêu teorîa dûrante 'n viâgio intorno a-o mondo in scia nâve HMS Beagle, e speçialmente dûrante o sogiorno inte ìsoe Galàpagos.
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Charles Darwin
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce Charles Darwin


text:
Zizoa
Ziziphus zizyphus (Mill., 1768), comuneménte conosciûa cómme zìzo ò dàtou cineize, (in cinéize Natsume u Tsao), a l'é 'na cianta a féugge decìdoe da famiggia de Rhamnaceae[1].
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Se pensa che a zìzoa a ne vegne da l'Africa do nord e da-a Sciria, e c'a segge stæta pòi esportâ in Cinn-a e in India, donde a l'é cortivâ da ciù de 4000 anni.
L'erbo o peu arivâ a êse erto da-i 5 a-i 12 métri, e feugge son de in vèrde brilante e e ramme son de vòtte coverte de spinn-e. Tante vòtte a zìzoa a se dêuvia ascì comme cianta ornamentâle. A zìzoa a fâ di frûti gròsci comme 'na murta e tante scioete picinn-e de tinta gianco-verdexin.
A varietæ indiann-a da zìzoa, o Zizyphus mauritiana, a l'é 'n erbo tropicâle e a fâ frûti meno sucherìn che e âtre varietæ.
O ziziphin, 'na sostansa c'a se trêuva inte féugge da zìzoa, a léva o sentî do gùsto dôse.
Habitat[modìfica | modìfica wikitèsto]
O l'è poscibile trovâ de zìzoe inti clîmi ciù diversci, ma a cianta a dâ di boìn frûti sôlo a-a fin de-e éstæ câde. Diversamente da e âtre ciante da mæxima famiggia, a rexiste ascì a inverni frèidi con temperatûe anche de -15°C.
Frûti[modìfica | modìfica wikitèsto]
Se o vegne cüggìo quande o no l'é 'ncon méuio (quande o l'à in colôre verde uniforme), o frûto da zizoa o l'à in gùstu c'o se semeggia a quello de inn-a mèia. Manimàn c'o méuia, o colôre o vegne ciù scûo, a pélle a se fâ rügoza e o sâ manimàn ciù de dôse, finn-a semeggiâse a in dàtou. Drento o l'à in sôlo òssu, c'o se semeggia a quello de inn-a ôìva, che inta cuxinn-a persiann-a a se ciamma annab.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (EN) Ziziphus jujuba, in sce powo.science.kew.org. URL consultòu o 4 màzzo 2021.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Ziziphus jujuba
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce Ziziphus jujuba