text:
Valadda do Ponçeivia
Òrìgine do nómme[modìfica | modìfica wikitèsto]
O nómme ciù antîgo conosciûo da valàdda o l'é quéllo che gh'é in sciâ Töa da Ponçéivia (làstra de brónzo scolpîa do 117 prìmma de Crìsto) dond'a l'é ciamâ Porcobera[1][2] nómme fæto de dôe paròlle indoeoropêe, che pêuan voéi dî "sciùmme ch'o pòrta e trûte"[3][4]. Da valàdda pàrla ascì Plìnio o Vêgio (into sò lìbbro Naturalis historia do 77 dòppo de Crìsto)[3] ch'o a ciàmma "Porcifera"; into latìn do Medioêvo se dêuvia o nómme "Pulcifera"; lìbbri di sécoli XVII e XVIII scrîvan "Pozzevera", "Polzevera" ò "Ponzevera". O nómme d'ancheu o l'é do sécolo XIX. Into parlâ comùn a l'é "A Ponçéivia".
Giögrafîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Ponçèivia a se svilùppa in mòddo perpendicolâre a-a lìnia da costêa a ponénte de Zêna; a l'inclùdde i Comuìn de Canpomón, Çiânexi, Mignànego, Sant'Òrçéize e Særa e i quartê zenéixi (che scìnn-a-o 1926 êan comuìn aotònomi) de Pontedêximo, Bösanæo, Róieu e Sàn Pê d'Ænn-a e Cornìgén fra i quæ sfòccia o Ponçéivia.
A càrta giogràfica o móstra a poxiçión da valàdda rigoàrdo a-a çitæ de Zêna, i céntri urbâni ciù inportànti e o camìn do torénte co-i sò afloénti.
De sòlito se spartìsce a valàdda inte dôe pàrte: a Bàssa Ponçéivia, ch'a l'inclùdde o tòcco da Pontedêximo a-a fôxe, e Èrta Ponçéivia, ch'a l'inclùdde e valàdde di afloénti ciù inportànti. A Ponçéivia a l'é caraterizâ da 'n làrgo lètto aluvionâle (ancheu stréito fra i àrgini costroîi inta meitæ de l'Eutoçénto) ch'o va drîto, perpendicolâre a-a costêa, ma o s'àrve cómme 'na bandêta vèrso e vivàgne di sò afloénti in scî mónti.
In sciâ crénn-a lìgure-padànn-a ch'a va fra i Cién de Prâgia e a Bochétta, gh'é i mónti Lêco (1071 mêtri) e Tacón, che co-i sò 1113 mêtri o l'é a çìmma ciù èrta da valàdda. A crénn-a fra a Bochétta e Croxétta d'Oê a l'inclùdde i Zôvi (Pàsso di Zôvi); i mónti chi no arîvan a-i 1000 mêtri.
A levànte e a ponénte a valàdda a l'é limitâ da dôe dorsâli che da-a crénn-a de l'Apenìn vàn scinn-a-o mâ.
A dorsâle a levànte, ch'a divìdde a Ponçéivia da-o céntro de Zêna e da-a Valàdda do Bezàgno, a l'é caraterizâ da-e Miâge de Zêna do Seicénto. Da Sàn Pê d'Ænn-a se mónta a-o quartê in colìnn-a de Belvedêre, dónde gh'êa a Baterîa Belvedêre, ancheu sostitoîa da-o cànpo de balón Morgâvi. Sciù pi-â colìnn-a de Belvedêre inte miâge gh'é 'na série de fòrti: un dòppo l'âtro: o Fòrte Croxétta, o Fòrte Tenàggia, i inponénti fòrti Begæ e Sperón, tùtti colegæ da-e miâge che côran in sciâ crésta di mónti. In scê colìnn-e ciù a nòrd, fêua da-a çénta de miâge, gh'é i fòrti Poìn, Doî Fræ e Diamànte.
A dorsâle a ponénte, ch'a divìdde a Ponçèivia da-e valàdde di riæ Ciâvàgna e Varénn-a, da Cornigén a mónta in sciâ colìnn-a de Cônâ, dòppo, pasòu o bàsso pàsso de Bòrzoi a va sciù lóngo i mónti Ròcca di Cröi, Tejeu, Scarpìn, o Mónte de Tórbi e a l'arîva in sciâ crénn-a de l'Apenìn a-a Còlla de Prâgia, co-o lasciâse in sciâ drîta o Mónte Fighéugna, ch'o l'é tùtto inta Ponçéivia e dónde gh'é o Santoâio da Madònna da Goàrdia.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
A stöia da Ponçéivia a l'é streitaménte ligâ a quélla de Zêna, perché a l'êa o naturâle retrotæra e a ciù inportànte stràdda con l'entrotæra e a Cianûa Padànn-a.
Da-a preistöia a l'inpêro româno[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inta Ponçéivia no gh'é stæto di ritrovaménti di ténpi ciù antîghi da preistöia. E prìmme instalaçioìn conosciûe, in bâze a quéllo che s'é trovòu, són de segûo de "l'etæ do færo", che in Ligùria a l'é duâ scinn-a l'arîvo di Români (sécolo II prìmma de Crìsto). E costruçioìn de prìmme popolaçioìn lìguri êan mìsse in poxiçioìn dominànti in scê còste de colìnn-e. A ciù antîga de st'instalaçioìn chi a l'é quélla de Mónte Càrlo, vixìn a Izovèrde, into comùn de Canpomón (sécolo IV prìmma de Crìsto). Âtre instalaçioìn (sécoli III e II prìmma de Crìsto) són stæte trovæ a Sàn Çeprìàn e Cànpoa de Zemignàn, localitæ ch'a l'êa in sciô camìn che za prìmma ancón de Rómma o l'êa o naturâle colegaménto tra a costêa lìgure e o Piemónte e che dòppo o saiæ diventòu a Stràdda de Pòstùmia.
Vèrso o 200 prìmma de Crìsto a Ligùria, e con lê a Ponçéivia ascì, a l'é stæta terén de scóntro fra i Români e i Cartaginéixi e a-a fìn da Segónda Goæra Pùnica (218-201 prìmma de Crìsto) a l'é stæta conquistâ da-i Români.
Ciù o mêno inta meitæ do sécolo II prìmma de Crìsto (149 prìmma e Crìsto) inta Ponçéivia l'é stæto avèrto a Stràdda de Pòstùmia che da Zêna a portâva a-o de la de l'Apenìn a Libàrna, vixìn a l'atoâle Særavàlle (Særavàlle Scréivia).
Into 1506 vixìn a quéllo ch'ancheu o l'é o pàize de Pedemónte de Særa pe câxo l'é stæto trovòu 'n ògètto asæ inportànte, ch'o l'à dæto asæ informaçioìn in scê génte che stâvan inta Ponçéivia inte quéllo perîodo stòrico e a-i rapòrti polìtichi e econòmichi che-e rigoardâvan. A l'êa 'n'inscriçión in sce 'na làstra de brónzo ch'a rigoardâva 'na senténsa do Senâto româno into 117 prìmma de Crìsto pe scistemâ 'na bæga fra e popolaçioìn lìguri di Genuates e di Veiturii Langenses (cómme dî fra génte de Zêna e de Langàsco) che stâvan inta Ponçéivia.
In época inperiâle a Ponçéiva, con Zêna e tùtta a Ligùria, a fâva pàrte da Regio IX - Liguria, ma inte sto perîodo no l'é acapitòu nìnte de interesànte; a Zêna româna, e de consegonsa o sò teritöio, distànte da-e ciù inportànti stràdde de comunicaçión, a no l'àiva 'na grànde inportànsa econòmica e comerciâle, ànche se, pe'n çèrto ténpo, a l'à sentîo i efètti poxitîvi de l'êse sótta Rómma. Cómme inte tùtta a Ligùria, pò-u fàscino da vìtta de çitæ, i pàixi de montàgna e de mêza còsta són stæti abandonæ za a-i ténpi de l'Ougùsto ma se són tórna popolæ da-o sècolo III, a caxón de dificoltæ econòmiche ch'àivan colpîo l'inpêro inte quéllo sècolo. Cómme dimóstran dötréi ritrovaménti archiològichi, i nêuvi abitànti àn comensòu a coltivaçión de castàgne e da séiga, çìbbi pövei ma adàtti a-i terén de montàgna, e stâvan inte di pàixi picìn de câze de légno mìssi inti tòcchi cién de mêza còsta, inti mæximi pòsti dónde za gh'êa stæto i sò antenæ de l'etæ do færo.
O Medioêvo[modìfica | modìfica wikitèsto]
Són pöche e notìçie segûe de l'Èrto Medioêvo (da-i sécoli VI a-o IX), into quæ són vegnûi un dòppo l'âtro i Bizantìn (da-o 537), i Longobàrdi (da-o 641) e i Frànchi.
Za da-o ténpo di Longobàrdi i ciù òperôxi són stæti i fràtti da poténte abaçîa de Sàn Conbàn de Bòbio e do sò rìcco féodo reâle e inperiâle monàstico che controlâvan a Stràdda de Pòstùmia atravèrso i vàrri posediménti lìguri e piemontéixi concentræ inte l'abaçîa de Sàn Pê de Preçipiàn[5][6][7].
Dòppo o teritöio o l'é stæto spartîo in "Màrche": a Ponçéivia a l'é stæta mìssa inta Màrca òberténga do Régno d'Itàlia. Into 952 l'Îdo (ò Goîdo) Carmandìn, governatô do Comitâto zenéize da Màrca Òberténga, o s'é instalòu a Cremén (vixìn a l'atoâle Bösanæo) co-o tìtolo de Viscónte. Inti sécoli dòppo i sò discendénti àn avûo inportànti incàreghi into govèrno da Repùblica de Zêna. Da-i Carmandìn són vegnûe âtre inportànti famìgge patrìçie zenéixi, unn-a de quéste són i Spìnoa[8].
Vèrso a fìn do sécolo X a Zêna l'é nasciûo a Repùblica. L'economîa da çitæ a l'êa tùtta in scî fiorénti tràfeghi comerciâli inte tùtto o Mediterànio, dónde êan bén bén atîvi i mercànti ponçeviàschi. Inte sto perîodo chi tànte personalitæ da valàdda àn avûo incàreghi inportànti inte instituçioìn da Repùblica de Zêna (fra quésti o cronìsta Càfaro do Rùstego da Caschifelón, nasciûo inte l'Èrta Ponçéivia, o fa i nómmi de l'Amîgo Brùsco, de l'Ansâdo de Braxî e do Bonamòu de Méurgo).
Into sécolo XII i Zenéixi, p'aseguâse 'n pasàggio segûo vèrso i pàssi in sce l'Apenìn e p'avardâse da-i scignôri feodâli e da-i bregànti, àn òcupòu tùtta a Ponçéivia con l'espàndise a-o de là de l'Apenìn scinn-a-a Ötàggio e Gâvi. O personàggio polìtico ciù inportànte da Ponçéivia inte sto perîodo o l'é stæto o Dûxe Gioâne da Mùrta.
I céntri ciù inportànti êan ancón i pàixi vegnûi sciù lóngo e stràdde che unîvan Zêna co-a cianûa padànn-a lóngo e crénn-e de colìnn-e, méntre into canâ, quæxi do tùtto òcupòu da-o Ponçéivia e-espòsto a-e aluvioìn caxonæ da-e pìnn-e inprovîze do torénte, no ghe stâva quæxi nisciùn.
Da-o sécolo XIII l'é comensòu, pe l'ativitæ di órdini religiôxi, 'na prìmma colonizaçión do canâ. Con l'agiùtto econòmico de rìcche famìgge patrìçie zenéixi l'é vegnûo sciù de nêuve instalaçioìn de fràtti, che quàrche vòtta gh'àivan l'uspiâ pe-i maròtti, pövei, pelegrìn e génte de pasàggio. Inte 'na dexénn-a d'ànni l'é vegnûo sciù o Convénto Françescàn da Ciapétta Bösanæo (famìggia di Lercæ, 1291), quéllo Certozìn de Sàn Bertomê a-a Certôza de Ròieu (famìggia di Dinéigro, 1927), quéllo Benedetìn do Boschétto (famìggia di Grimàldi, 1410), a-o confìn fra Cornigén e Ròieu, e i scentæ uspiæ de Sàn Giâxo do Borghétto[9] (famìggia di Lecavéia, 1178) e de Sànta Margàita de Moigàllo (sécolo XII)[10][11]. Ciù avànti a quésti se són azónti into 1612 o convénto françescàn de N.S, da Mizeicòrdia a Ròieu (diventòu uspiâ – ancheu dîto o "Celézia" – inte l'Eutoçénto) e into 1640 quéllo di Capuçìn a Pontedêximo.
Da-i sécoli XIII e XIV a Zêna gh'é stæto 'n mùggio de lòtte pò-u domìnio da çitæ tra e façioìn dîte di Ranpìn (Goèlfi) e di Mascheræ (Ghibelìn). Scóntri sangoinôxi fra ste dôe façioìn són acapitæ into 1318 e into 1367, e inte sti scóntri l'é stæto deruòu i castélli de Pontedêximo, Sant'Òrçéize e Bösanæo (quésto l'àn dòppo tórna tiòu sciù into 1380).
Into sècolo XVI tra e famìgge nòbili da valàdda s'é distìnta a famìggia De Ciànn-e, da quæ asæ esponénti àn avûo incàreghi inportànti into govèrno da Repùblica de Zêna. O nómme da famìggia De Ciànn-e o ne vén da-e ciànn-e da Ponçéivia.
Into sécolo XV gh'é stæto 'n mùggio de ribelioìn e rivòlte fra a popolaçión da Ponçéivia. Into 1440, vixìn a Sàn Çepriàn i contadìn ponçeviàschi àn scorîo i sordàtti ghibelìn do Bàrnaba Adórno.
A-i 29 d'Agósto do 1490 in sciô Mónte Fighéugna gh'é stæta l'apariçión da Madònna a-o contadìn Benéito Parêto. O santoâio (ch'o pigiâ o nómme de Madònna da Goàrdia) tiòu sciù in sciô mónte p'aregordâ l'avegniménto da alôa o l'é stæto 'n pónto de riferiménto pe-i fedêli da Ponçéivia, e co-o ténpo o l'é diventòu o ciù inportànte santoâio da Madònna de tùtta a Ligùria.
Da-o Rinasciménto a-o Sèteçénto[modìfica | modìfica wikitèsto]
Da-o sécolo XV inta valàdda s'êa fæto de lóngo ciù fòrte a prezénsa de famìgge patrìçie zenéixi, ch'àivan tiòu sciù i sò palàççi de vilezatûa in scê sò tegnûe agrìcole, che pe tànti sécoli són stæte a caraterìstica do paisàggio da valàdda e n'àn ligòu streitaménte l'economîa a quélla da vixìnn-a çitæ. O fenòmeno de vìlle de canpàgna o l'à avûo o sò pónto ciù èrto fra o Seiçénto e o Sèteçénto[12].
Da-o sécolo XVI a Ponçéivia a l'é stæta o terén de scóntro fra i difensoî de Zêna e i ezèrciti foestê invazoî. Into 1507 o rè de Frànsa Loîgi XII, chinòu inta Ponçéivia co-in fòrte ezèrcito pe conquistâ tórna Zêna (de dónde i françéixi êan stæti scorîi doî ànni prìmma), o l'à pigiòu alögio inta Badîa do Boschètto, cómme cónta o Guicciardini ascì inta Stöia d'Itàlia[13].
Into 1625 o Dùcca de Savöia, o Càrlo Manoælo I, con l'agiùtto di sordàtti françéixi, o l'é vegnûo zu da Torìn pe conquistâ Zêna. A despêto da fòrte sproporçión fra e fòrse in cànpo, i sordàtti zenéixi goidæ da-o Stêva Spìnoa, con l'agiùtto di volontâi ponçeviàschi, àn afrontòu l'ezèrcito piemontéize vixìn a-o Pàsso do Pertûzo e l'àn batûo. Tréi ànni dòppo, p'aregordâ l'avegnimènto, dâ-arénte a-o pòsto da batàggia l'é stæto tiòu sciù o Santoâio de Nòstra Scignôa da Vitöia.
Into Sèteçénto a Repùblica de Zêna, aleâ da Frànsa, a s'é trovâ tiâ drénto inta goæra de sucesción aostrìaca. A Ponçéivia into 1746 a l'é stæta òcupâ da 'n ezèrcito aostro-piemontéize, a-o comàndo do generâle Bòtta-Adórno, ch'o l'é arivòu scinn-a-a Zêna, de dónde o l'é stæto scorîo a caxón de l'insureçión popolâre di 5-10 de Dexénbre 1746, comensâ.da-a prionâ do Balìlla.
A stöia a cónta che inte quélla goæra l'ezèrcito invazô acanpòu in sciô lètto sciûto do Ponçéivia, tra Ròieu e Bösanæo, a-i 6 de Seténbre do 1746 o l'é stæto investîo da 'n'inprovîza pìnn-a do torénte ch'a l'à destrûto l'acanpaménto e provocòu a mòrte de tànti sordàtti[14].
A-i 11 d'Arvî do 1747 'n âtro ezèrcito aostrìaco a-o comàndo do cónte de Schulenberg, o l'à tórna provòu a òcupâ Zêna. I invazoî, vegnûi zu da nòrd atravèrso i pàssi de l'Apenìn, àn òcupòu tùtta a Ponçéivia ch'àn sachezòu e destrûto prìmma d'asediâ Zêna. Gh'é stæto di fêi conbatiménti fra i aostrìachi da 'na pàrte e i volontâi da Ponçéivia (spartîi in conpagnîe pe paròchie) e sordàtti da Repùblica de Zêna da l'âtra. A-i 19 de Lùggio do 1747 i aostrìachi àn lasciòu a Ponçéivia e són stæti in sciâ fìn scorîi a-o de la de l'Apenìn into Frevâ do 1748 ma àn lasciòu 'na scîa de mòrte e distruçión. Sénsa levâ nìnte a-o valô di rexisténti ponçeviàschi, i aostrìachi se són retiæ ascì pe-i altèrni fæti da goæra che òrmâi a l'êa arivâ a-a fìn sénsa vincitoî ni vìnti.
Chi a pagòu de ciù inte quèllo trìste perîodo són stæti sorviatùtto i pàixi in scê colìnn-e, prìmma, into 1746, quànde i aostrìachi són arivæ, dòppo, into 1747, quànde se ne són andæti ascì. Tànte són e stöie de violénse e de distruçioìn fæte da-i sordàtti aostrìachi àvidi de botìn. De protèste da popolaçión se ne són fæti càrego i pàrechi, ch'àivan vìsto e sò gêxe despugiæ de tùtto e danezæ ascì. Dòppo che i invazoî se se són andæti, tànti pàixi, distrûti e co-a popolaçión decimâ, són stæti abandonæ (e crònache do ténpo contàn chi-â ciù pàrte da popolaçión da Ponçéivia a l'é mòrta pe-i conbatiménti, ma sorviatùtto pe-e privaçioìn patîe inte quélli terìbili méixi). A consegoénte diminuçión de nàscite a s'é fæta sentî pe tùtto o sécolo XVIII, e sôlo into sécolo dòppo gh'é stæto 'n repìggio.
Into 1796 l'é arivòu in Itàlia o Napolión: ancón 'na vòtta a génte da Ponçèiva, che no se fiâvan de idêe rivoluçionâie che portâvan i françèixi perché metéivan in discusción e sò sòlide tradiçioìn, a l'à provòu a rexìste, ma a no l'à posciûo fâ nìnte cóntra o potentìscimo ezèrcito do Napolión; l'é coscì finîo a stöia da Repùblia de Zêna che, ciamâ "Repùblica Lìgure" a l'é diventâ 'na colònia françéize.
L'Eutoçénto[modìfica | modìfica wikitèsto]
Into 1800, inta goæra fra a Frànsa e e poténse eoropêe (Àostria, Inghiltæra, Rùscia e Prùscia), Zêna a l'à patîo 'n dûo asèdio pe mâ e pe tæra da pàrte di aostrìachi e di ingléixi. A diféiza de Zêna a l'é stæta mìssa inte màn do generâle françéize Andrîa Masêna (a Zêna o ciamâvan "Amassa-Zêna") ch'o l'à rexistîo pe ciù de doî méixi, e inte sto perîodo Zêna a l'à patîo 'na terìbile carestîa, pe trategnî e fòrse aostrìache, aspêtàndo i rinfòrsci. A Ponçèivia ascì, cómme tùtti i contórni de Zêna, a l'é stæta tiâtro de fêi scóntri (ma che no àn coinvòlto a popolaçión) fra i aostrìachi e i françéixi, scìnn-a quànde o Masêna o l'à dovûo aréndise: a-i 4 de Zùgno do 1800 l'é stæto firmòu a réiza di françéixi inta capelétta da Madònna in sciô pónte de Cornigén (alôa a l'êa ciù grànde de quélla che gh'é ancheu). I aostrìachi són intræ a Zêna, ma vìnti giórni dòppo, batûi da-o Napolón a Maréngo, se ne són tórna andæti e sta vòtta chi pe de lóngo. Ascì se no se pêuan paragonâ a-i patiménti da goæra do 1747, i ponçeviàschi àn patîo bén bén de dezâxi sorviatùtto pi-a mancànsa de röba da mangiâ a caxón de l'asédio anglo-aostrìaco.
A Ponçéivia a l'à segoîo a sciòrte da Repùblica Lìgure che into 1805 a l'é stæta unîa a l'inpêro françéize e, dòppo a chéita do Napolión, dæta da-o Congrèsso de VIénna, a-o Régno Sabàodo (1815)
O svilùppo industriâle[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dötræ picìnn-e ativitæ industriâli êan vegnûe sciù inta valàdda scìnn-a da-o prinçìpio do sécolo, ma l'é stæto sôlo co-a costruçión da ferovîa pe Torìn e a costruçión de àrgini do torénte, tra o 1849 e o 1853, che dötræ grénde indùstrie àn trovòu pòsto dónde prìmma gh'êa o létto do torénte, e quésto o l'à portòu 'n'aoménto de nàscite ascì: o censciménto do 1881 o l'à constatòu chi-â popolaçión dovûa a l'inmigraçión a l'àiva superòu quélla do pòsto inte quæxi tùtti i pàixi.
A caxón do svilùppo industriâle inta segónda meitæ do sécolo se són moltiplicæ e Socjêtæ de Mótoo Socórso òperâie, agregaçioìn de louànti, de inspiraçión socialìsta e catòlica, che són stæte e bâze da futûra òrganizaçión scindacâle zenéize.
O Neuveçénto[modìfica | modìfica wikitèsto]
Con l'espansción urbanìstica inta pàrte bàssa da valàdda s'êa formòu de agregaçioìn industriâli che into 1926 són stæte unîe a Zêna pe voentæ do regìmme fascìsta. I comuìn da bàssa Ponçéivia (Sàn Pê d'Ænn-a, Cornigén, Ròieu, Bòrzoi, Bösanæo, Sàn Chîgo e Pontedêximo) insémme a âtri 17 comuìn da Valàdda do Bezàgno, do Ponénte e do Levànte són diventæ pàrte da "Grànde Zêna".
Inta Segónda Goæra Mondiâle, segóndo a tradiçión stòrica d'òpónn-e rexisténsa a tùtti i invazoî, dòppo l'8 de Seténbre do 1943 tànti çitadìn ponçeviàschi àn dæto 'n fòrte agiùtto a-a Rexisténsa cóntra i tedéschi. Tànti zóveni da Ponçéivia, a-i quæ ancheu són dedicæ tànta stràdde di quartê da valàdda, àn pagòu co-a vìtta l'avéi parteçipòu a-a lòtta de liberaçión.
Into dopogoæra dötræ zöne (Sàn Chîgo e Fegìn in mòddo particolâre) són stæte òcupæ, in mòddo asæ pezànte, da l'instalaçión de indùstrie e depòxiti petrolìferi a-o pòsto de antîghe indùstrie nasciûe a-a fìn de l'Eutoçénto; e gh'é stæto ascì 'n svilùppo urbanìstico sénsa nisciùn contròllo. Da-i ànni òtànta i inpiànti petrolìferi són stæti desmantelæ e a-o sò pòsto s'é instalòu de indùstrie de médie dimenscioìn che no inquìnn-an e di céntri comerciâli e de servìççi. Tùtto quésto o l'é servîo a 'n riòrdino urbanìstico ciù equilibròu e l'é stæto recuperòu a ûzo produtîvo e rescidençiâle in teritöio prìmma òcupòu da industrie che són stæte abandonæ.
Viabilitæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Pàssi[modìfica | modìfica wikitèsto]
A nòrd a valàdda a l'é limitâ da-a crénn-a de l'Apenìn, dónde gh'é 'na série de pàssi che métan in comunicaçión a costêa lìgure co-a Valàdda do Scréivia, tùtti frequentæ scìn da-i ténpi ciù antîghi, fêua chò-u Pàsso di Zôvi, avèrto inte l'Eutoçénto:
- Pàsso da Croxétta d'Oê, tra Særa e Cazélla, o pàsso ciù bàsso de l'Apenìn lìgure (468 mêtri), in sciâ stràdda provinsâ SP3 de "Croxétta d'Oê".
- Pàsso do Pertûzo, vixìn a-o Santoâio de N.S. da Vitöia, tra Mignànego e Savignón, in sciâ stràdda provinsâ SP47.
- Pàsso di Zôvi (472 mêtri) tra Mignànego e Buzàlla, avèrto inti ànni vìnti de l'Eutoçénto, ma fîto diventòu a ciù inportànte stràdda de comunicaçión tra Zêna e o Piemónte e a Lonbardîa. A zöna do Pàsso ancheu a l'é atraversâ da-e galerîe de l'Aotostràdda A7 e de dôe lìnie feroviàrie che unìscian Zêna con Milàn e Turìn.
- Pàsso da Bochétta (772 mêtri) tra Campomón e Ötàggio, in sciâ stràdda provinsâ SP5.
- Còlla de Prâgia, dîta ascì "Pàsso do Pròu Nèrco" (879 mêtri), in sciâ stràdda provinsâ SP4, tra Çiânexi e-e Cabànne de Marcaieu, a métte in comunicaçión a Ponçéivia co-a Valàdda do Stûra.
Pöco lontàn da-a Còlla de Prâgia gh'é o Zôvo de Pâvànego (789 mêtri), pàsso antigaménte de 'na çèrta inportànsa perché o l'é in sciô camìn da muatêa ch'a portâva a-e Cabànne de Marcaieu e a pasâva pi-â valàdda do Gorzénte. Ancheu o l'é atraversòu da-a stràdda de servìçio, no asfaltâ, ch'a pòrta a-i Lâghi do Gorzénte (i lâghi che dàn l'ægoa a Zêna).
Óltre i pàssi in sciâ crénn-a de l'Apenìn, ghe n'é di âtri, inportànti sôlo in sciô pòsto, che métan in comunicaçión a Ponçéivia co-e valàdde dâ-arénte:
- Pàsso de Lencîza (569 mêtri) ch'o l'unìsce Çiânexi con Pêgi atravèrso a Voêna.
- Pàsso de Bòrzoi (86 mêtri), in sciâ stràdda çitadìnn-a co-o mæximo nómme, ch'o métte in comunicaçión a Ponçéivia co-a valàdda do Ciâvàgna. tra Ròieu e Séstri Ponénte.
- Pàsso de Trenzàsco (390 mêtri), in sciâ stràdda provinsâ SP80, tra Cazanêuva de Sant'Òrçéize e Sàn Gotàrdo, o l'unìsce a Ponçéivia co-a Valàdda do Bezàgno.
- Galerîa de Pìn (340 mêtri), pöco distànte da-o Pàsso de Trenzàsco, in sciâ stràdda provinsâ SP43, a l'unìsce a fraçión de Toràssa de Sant'Òrçéize con Moasànn-a, inta Valàdda do Bezàgno.
Stràdde[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Stöia
In época româna (into sécolo II prìmma de Crìsto) l'é stæto fæto a Stràdda de Pòstùmia (da-o nómme do cónsole româno Aulo Postumio). Sta stràdda chi a passava pe Pons ad decimum (Pontedêximo) e o Ciàn de Rèste ciù ò mêno dond'ancheu gh'é o Pàsso da Bochétta e a portâva da Zêna a Libàrna (çitæ româna da quæ se védde quéllo che ghe rèsta vixìn a Særavàlle), e da chi a l'andâva scinn-a-a Aquileia, in sciô Mâ Adriàtico. De sta stràdda no gh'é ciù nìnte into tòcco lìgure; i stòrichi àn fæto vàrie ipòtexi in sciô sò camìn, che se pénsa ch'o sciortîva da Zêna e o caminâva a mêza còsta tra e colìnn-e in sciâ mancìnn-a da Ponçéivia, dòppo a chinâva zu e a l'atraversâva o torénte a Pontedêximo e a montâva dòppo a-o Pàsso da Bochétta[15]. O camìn de l'antîga stràdda o l'é stæto arangiòu da-a Repùblica de Zêna into 1583.
Da Pontedêximo 'n'âtro camìn, pasàndo pò-u Zôvo de Pâvànego e-e Cabànne de Marcaieu (antîgo pòsto de càngi comerciâli fra mercànti lìguri e piemontéixi) o portâva scinn-a-a cianûa da-e pàrte de Lisciàndria. Âtro camìn asæ frequentòu o l'êa, a-o mànco da-o Mediêvo, a coscidîta "stràdda da sâ", ch'a partîva da-a valàdda do Bezàgno a l'arivâva inta l'Èrta Ponçéivia atravèro o Pàsso de Trenzàsco e a scavarcâva l'Apenìn a-a Croxétta d'Oê[16].
Into 1771 o Dûxe Gian Batìsta Cangiâxo o l'à fæto fâ, a sò spéize, a prìmma stràdda inta canâ, in càngio de benefìççi fiscâli, ma sorviatùtto p'avéi 'n camìn ciù còmodo pe arivâ a-a sò câza de canpàgna a Cremén, vixìn a Bösanæo. L'avertûa de sta stràdda chi, dîta Camblasia da-o nómme do Dûxe, a l'à dæto o prìmmo sponción a-a svilùppo econòmico da valàdda.
Ciù ò mêno into 1820, dòppo l'anesción da Repùblica Lìgure napoliònica a-o Stâto Sabàodo, l'é stæto avèrto a "Stràdda Reâle" pe Turìn, no ciù pò-u Pàsso da Bochétta ma pe quéllo di Zôvi, ciù bàsso e còmodo. Sta stràdda chi, dîta ascì "Stràdda Naçionâle", a l'é stæta o colegaménto ciù inportànte tra Zêna e o Nòrd d'Itàlia scinn-a quànde l'é stæto costroîo a "Camionâle" (Aotostràdda Zêna-Særavàlle) inaogurâ into 1935 e vìsta cómme 'n cangiaménto epocâle. A "Camionâle", con 'na sôla carezâ, a l'é stæta dopiâ inti ànni sciusciànta e integrâ inte l'Aotostràdda A7 Zêna-Milàn. O prìmmo camìn, tùtto biscezànte, o l'é ancheu o tòcco ch'o chìnn-a fra i cazélli de Buzàlla e Zêna-Bösanæo.
- Scitoaçión atoâle
A Ponçéivia a l'é atraversâ da quélla ch'à l'êa a Stràdda Statâle 35 di Zôvi, òua provinsâ SP35, che into tòcco d'ancheu a l'é pi-â ciù pàrte a vêgia “Stràdda Naçionâle” e da l'Aotostrràdda A7, Zêna-Milàn da quæ a gh'à 'n inportànte cazéllo a Bösanæo.
Quæxi 'n chilòmetro prìmma da fôxe, a valàdda a l'êa scavarcâ da-o Pónte Ponçéivia de l'Aotostràdda A10 Zêna-Vintimìggia, lóngo 1.182 mêtri e tegnûo sciù da tréi tiànti de ciuménto armòu èrti quæxi 90 mêtri, fæto da-a Socjêtæ Italiànn-a Condûte d'Ægoa e progetâ da l'inzegnê Ricàrdo Moràndi.
Inaoguròu into 1967, deruòu in pàrte a-i 14 d'Agósto do 2018, tiòu zu do tùtto inte stæ do 2019 e sostitoîo da-o nêuvo pónte dîto Zêna Sàn Zòrzo, fæto da Salini Impregilo e Fincantieri in sciô progètto do Rénso Piâno e inaoguròu a-i 3 d'Agósto do 2020[17].
Da Bösanæo a Pontedêximo gh'é vàrie stràdde provinsæ che unìscian o canâ co-i céntri de l'Èrta Ponçéivia (Canpomón, Çiânexi, Sant'Òrçéize, Særa e o Santoâio da Madònna da Goàrdia)
- A Grónda de Ponénte
A soluçión trovâ da Aotostràdde pe l'Itàlia a-i fìn do dibàtito polìtico vosciûo da-o Comùn de Zêna rigoàrdo o progètto da Grónda de Ponénte pe fâ 'n nêuvo colegaménto fra e Aotostràdde A7, A10 e A12 o tîa drénto a zöna de Bösanæo, co-o prevédde 'n pónte in sciô Ponçéivia a-a fìn da lónga galerîa ch'a ne vén da Ôtri, ch'a pasiéiva sott'a-a colìnn-a de Mùrta, e i colegaménti da nêuva stràdda inte l'A12, pò-u ciù in galerîa, inta zöna de Zemignàn[18]. O progètto, no ancón ofiçialménte aprovòu a tànti ànni da-o dibàtito, o l'à vìsto 'na fòrte òpoxiçión de génte che stàn inte zöne interesæ, ch'àn formòu i comitâti “no grónda” bén decîzi a inpedî a realizaçión de l'òpera.
Ferovîe[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Ponçéivia a l'é atraversâ da-a lìnia feroviària di Zôvi Zêna-Sàn Pê d'Ænn-a - Rónco (Rónco Scréivia) pasàndo pe Buzàlla, inaogorâ into 1853. Ancheu sta lìnia chi a fàn sôlo i trêni regionâli che ne vêgnan da Lisciàndria, Arquâ (Arquâ Scréivia), Nêuve e Buzàlla, pe Zêna-Brìgnole e a-o contrâio ascì. E staçioìn inta Ponçéivia són Ròieu, Bösanæo, Sàn Chîgo-Sàn Giâxo, Pontedêximo e Ciàn Òrizontâle di Zôvi, vixìn a-a fraçión Bârêa into comùn de Mignànego (ma a staçión a l'é into teritöio de Særa).
I trêni spedîi pe Milàn e Turìn, in càngio, fàn a stràdda socorsâle di Zôvi, fæta pöchi ànni dòppo a prìmma e ch'a l'atravèrsa a Ponçèivia paralêla a quésta ma con sôlo e staçioìn de Sàn Pê d'Ænn-a e Rónco, fêua che quélla de Mignànego (localitæ Ponterósso) che da-o 2015 a no l'é ciù dêuviâ pò-u tràfego di pasagê.
- A ferovîa Zêna-Cazélla
A pàrte òrientâle da Ponçéivia a l'é atraversâ da-a lìnia feroviària secondâia Zêna-Cazélla. Sta lìnia, ch’a l'atravèrsa o teritöio de Sant'Òrçéize e 'na pàrte picìnn-a de quéllo de Særa, a-o Pàsso de Croxétta d'Oê, a gh'à 'n interèsse ciufîto turìstico, ma a l'é dêuviâ ascì da-i pendolæ.
Monuménti e pòsti d'interèsse[modìfica | modìfica wikitèsto]
Architetûe civîli[modìfica | modìfica wikitèsto]
Palàççi de vilezatûa[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Ponçéivia, in quànte coscì vixìnn-a a-a çitæ, a l'é stæta fra e localitæ preferîe pe pasâghe a stæ da bén bén de famìgge patrìçie, che gh'à fæto costroî sontôxi palàççi de vilezatûa, de spésso inte sò tegnûe agrìcole. O svilùppo de vìlle de canpàgna, comensòu vèrso o sécolo XVI o l'à avûo o sò pónto ciù èrto tra o Seiçénto e o Sèteçénto, ma o l'é continoòu ancón inte l'Eutoçénto, gràçie a l'avertûa da ferovîa ch'a l'à ascurtîo bén bén i ténpi pe arivâ da Zêna in scê colìnn-e da Ponçéivia. Tànte de ste vìlle chi ghe són ancón, de spésso ristruturæ dòppo êse stæte vêue pe ànni, e inte tànti câxi incorporæ into tesciûo urbâno che, con l'espàndise o gh'à levòu i sò gréndi pàrchi. Tra e tànte poêmo parlâ da:
- Vìlla Duràsso Bonbrìn a Cornigén, vixìn a-a fôxe do Ponçéivia, in sciâ rîva drîta. Into sécolo XX a l'é stæta incorporâ inte aciaierîe de l'Italsider e coscì a l'à pèrso o grànde giardìn ch'o l'arivâva scinn-a-o mâ. Dòppo che l'aciaierîa a l'é stæta serâ a l'é stæta, insémme a tùtta l'àrea, bonificâ e riqualificâ.
- Vìlla Catànio Deciànn-e, dîta "de l'Órmo", inta zöna industriâle de Cànpi (Cornigén), dâ-arénte a l'Abaçîa do Boschétto. Za de proprietæ di Grìmàldi, ch'àn tiòu sciù l'Abaçîa, into sécolo XVII a l'é diventâ de proprietâ da famìggia Catànio. Da-o 1978 a l'é de l'Ansâdo, che dòppo avéila ristruturâ a l'à destinâ cómme sêde da Fondaçión Ansâdo, ch'a l'arechéugge papê, fotografîe e pelìcole d'época che ne vêgnan da âtre stòriche dìtte zenéixi.
- Vìlla Prævexìn a Ròieu, a s'avànsa in sciâ ciàssa co-o mæximo nómme. Tiâ sciù into Sèteçénto, ancheu a l'é do tùtto abandonâ dòppo êse stæta pe bén bén de ténpo scàgno di ofìççi comunâli. A vìlla a l'é stæta asæ danezâ da-i pónti feroviàrri fæti into Nêuveçénto e a l'à pèrso o grànde pàrco ch'a l'àiva tùtto in gîo[12].
- Castéllo Foltzer. Tiòu sciù into Sèteçénto, dâ-arénte a-o Riâ Torbélla a Ròieu, o l'êa 'na sâla da bàllo e da zêugo pe-i rìcchi scignôri zenéixi. In òrìgine a l'àiva in grànde giardìn ch'o l'arivâva scìnn-a-o Ponçéivia. Falîo o "Casìnò Cavaliêri" (ciamòu coscì da-o nómme do scìndico de Ròieu ch'ò l'àiva acatòu e ristruturòu), o l'é stæto acatòu da-a famìggia di Foltzer, d'òrìgine tedésca, proprietâia de 'na dìtta ch'a rafinâva l'êuio. Da-o 1932 o l'é stæto "Câza do Fàscio" e into dòppogoæra sêde do P.C.I. Acatòu da-o Comùn de Zêna into 1995, ancheu o l'é sêde da Bibliotêca Cìvica Çervétto.
- Vìlla Ghèrsci-Carêga (sécolo XVII), a l'é a-o prìnçìpio de Bösanæo vegnìndo da Ròieu. Into "Gîo do vénto" cómme ghe dîxan chi. O pitô fiamìngo Antoon van Dick, quand'o l'é vegnûo a Zêna (1624-1627) o gh'é stæto òspitòu. Ancheu a l'é sêde do Municìpio V-Ponçéivia
- Vìlla Clorìnda, in sciâ colìnn-a de Mùrta, da famìggia Bonaröta, Döia e Còsta. Inte l'òcupaçión aostrìàca (Arvî- Lùggio 1747), chi gh'êa o sò Stâto Magiô de l'armâ aostrìaca. Ancheu a l'é 'n condomìnio.
- Vìlla Cangiâxo (sécolo XVIII), a Cremén (fraçión de Bösanæo), a l'é stæta câza de canpàgna do Gianbatìsta Cangiâxo, dûxe da-o 1771 a-o 1773, che, pròpio pe poéighe andâ, o l'à fæto fâ a stràdda inta canâ da Ponçéivia. Ancheu a l'é 'n condomìnio.
- Vìlla Særa, inta fraçión de Chéumago (Sant'Òrçéize), pöco lontàn da-o Sécca, a l'é tra e ciù frequentæ, perché sêde de vàrie manifestaçioìn; i cazaménti chi-â conpónn-an són o rizultâto da trasformaçión da Vìlla Særa-Pinélli, a-a quæ gh'é stæto azónto a palaçìnn-a neogòtico fæta tiâ sciù da-o marchéize Órso Særa. A vìlla a l'é circondâ da 'n grànde pàrco a l'ingléize, fæto inta meitæ do sécolo XIX. Dòppo êse stæta abandonâ pe bén bén de ànni, inta segónda meitæ do Nêuveçénto, dòppo i travàggi de restàoro duæ quæxi dêx'ànni, o pàrco o l'é tórna stæto avèrto a-o pùblico into 1992.
- Palàçio Bàlbi. Tiòu sciù a-a fìn do sécolo XVI ancheu o l'é sêde do Municìpio de Campomón e de doî muzêi. 'Na làpide, atacâ in sciâ faciâta, a l'aregòrda che gh'é stæto òspitòu o Pàppa Pîo VII a-i 18 de màzzo do 1815 into sò viâgio da Rómma a Torìn (in sciâ làpide gh'é scrîto "... into sò viâgio trionfâle..." ma, pe dîla tùtta, o scapâva da Rómma pe no êse fæto prexonê da-i Aostrìachi)[19].
Architetûe religiôze[modìfica | modìfica wikitèsto]
Santoâi[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Santoâio da Madònna da Goàrdia. O l'é into comùn de Çiânexi, in çìmma a-o Mónte Fighéugna, a 804 mêtri d'artéssa e o l'é a mêta turìstica ciù conosciûa inta Ponçèiva, frequentâ no sólo pe divoçión da 'n turìsmo religiôzo, ma da sénplici turìsti ascì, pò-u bèllo panoràmma che se peu védde da-o ciasâ da gêxa. O santoâio o l'é stæto tiòu sciù dòppo l'apariçión da Madònna, a-i 29 d'Agósto do 1490, a-o contadìn Benéito Parêto, ch'a gh'à domandòu de fâ costroî 'na capélla in sciô mónte[20]. O prìmmo santoâio, tiòu sciù, into 1530, o l'é stæto sostituîo inte l'Eutoçénto da l'atoâle cazamènto, inaoguròu into 1890. Inte sò vìxite a-a çitæ de Zêna són montæ a-o santoâio i pàppi Gioâne Pòulo II (a-i 22 de Seténbre do 1985) e Benéito XVI (a-i 18 de Màzzo do 2008).
- Santoâio de Nòstra Scignôa da Vitöia. O l'é into comùn de Mignànego, in sciô Pàsso do Pertûzo, a 650 mêtri d'artéssa. O l'é stæto tiòu sciù, pe ringraçiâ a Madònna pe l'agiùtto dæto, in sciô pòsto dónde a-i 10 de Màzzo do 1625 pöchi sordàtti da Repùblica de Zêna, co-a-o fiànco i volontâi da Ponçéivia, àn scorîo l'ezèrcito do Dùcca Càrlo Manoælo I de Savöia che, dòppo sta batòsta, o l'à dovûo renonçiâ a-e sò intençioìn de conquistâ Zêna. Da-o ciasâ gh'é 'na grànde vìsta in sciâ Ponçéivia, da-o Pàsso di Zôvi scìnn-a-o mâ. Distrûto inta Goæra de sucesción aostrìaca, tra o 1746 e o 1747, o santoâio o l'é stæto tórna costroîo into 1751.
- Santoâio de N.S. Incoronâ. A gêxa de Sànta Màia e Sàn Michê Arcàngiòu, ciù conosciûa cómme Santoâio de Cônâ a l'é in sciâ colìnn-a co-o mæximo nómme, into quartê de Cornigén. A gêxa picìnn-a dedicâ a Sàn Michê, chi-â tradiçión a veu ch'a ségge do sécolo VIII, a l'é diventâ Santoâio mariâno quànde 'na stàtoa de lêgno da Madònna co-o Banbìn, trovâ in sciâ mænn-a de Sàn Pê d'Ænn-a dòppo 'n naofràggio, segóndo a lezénda a l'é stæta portâ in mòddo miâcôzo inta gêxa. Refæta a-a fìn do sécolo XV, ciù vòtte rimanezâ, a l'é stæta quæxi do tùtto caciâ zu da-i bonbardaménti da Segónda Goæra Mondiâle e refæta inti ànni çinquànta. Into santoâio gh'é dôe stàtoe de légno, dîte o Paciûgo e a Paciûga, 'na cóbia de spozoéi in costùmmi zenéixi do Sèteçénto, a-i quæ l'é ligòu 'na lezénda popolâre do sécolo XI.
- Santoâio de Nòstra Scignôa do Gàrbo. A gêxa da Madònna do Gàrbo inta Ponçéivia, ancheu paròchia da fraçión do Gàrbo into quartê de Ròieu, o l'é o ciù antîgo santoâio da Ponçéivia e a l'é mensonâ pi-â prìmma vòtta inte 'n papê do 1365. A l'é stæta costroîa inti prìmmi ànni do sécolo XIV dòppo ch'àn trovòu inte 'n "gàrbo" de 'n èrbo de castàgne 'n'inmàgine da Madònna scolpîa in sce 'n tòcco de légno. A gêxa, refæta into 1631 e ristruturâ do tùtto into 1881, a l'é stæta fæta paròchia into 1931[21].
- Santoâio de Sàn Ròcco. Probabilménte do sécolo XVI, o l'é a Pedemónte, fraçión capolêugo do comùn de Særa, dónde se unìscian o riâ Pernècco e o torénte Sécca, into pòsto dónde, segónda a tradiçión, inte un di sò viâgi, Sàn Ròcco a s'êa fermòu pe pregâ.
Convénti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Convénto de Sàn Bertomê da Certôza ò convénto certozìn, ch'o da o nómme a-o quartê de Certôza (Ròieu), o l'é stæto fondòu a-a fìn do sécolo XIII da Bertomê (Bardolìn) Denéigro: a gêxa dâ-arénte in sò önô a l'é stæta dedicâ a-o Bertomê apòstolo. O convénto picìn o l'é stæto ingrandîo into Çinqueçénto, co-e palànche de famìgge Denéigro, Döia e Spìnoa. Into 1801, abandonòu da-i certozìn pe-e lézze de sospresción di órdini religiôxi, a gêxa a l'é pasâ a-o clêro secolâ e a l'é diventâ paròchia. Gh'é conservòu dötræ òpere d'àrte, tra e quæ 'n'Incoronaçió de spìnn-e, da pöco atriboîa a-o Caravàggio[22][23].
- Abaçîa de Sàn Nicolò do Boschétto. A s'avànsa in sce Córso Perón, in sciâ zìnn-a de l'àrea industriâle de Cànpi (Cornigén). Chi, in sce quélla che probabilménte a l'êa l'antîga Stràdda Aorélia, into 1311 o patrìçio zenéize Magnón Grimàldi o l'à fæto tiâ sciù 'na capélla che 'n sécolo dòppo a famìggia Grimàldi a l'à regalòu a-i fràtti Benedetìn (ò Beneitìn), finançiàndo a costruçión do covénto. Inta gêxa gh'é e tónbe di Grimàldi e de âtre famìgge patrìçie zenéixi. O convénto o l'é stæto abandonòu da-i fràtti a-o prinçìpio do sécolo XIX, a caxón de lézze ch'abolîvan i órdini religiôxi, e o l'é diventòu proprietæ privâ da famìggia Deciànn-e. I fràtti ghe són tornæ into 1912 e ghe són restæ scinn-a-o 1958, quànde o convénto o l'é stæto dæto a l'Òpera Dòn Òrión.
- Gêxa de Sàn Françésco a-a Ciapétta, a Bösanæo. Dîta coscì perché costroîa in sce 'n izoöto (apónto a "ciapétta") into mêzo do Ponçéivia; co-a costruçión da ferovîa Zêna-Torìn, e o spostaménto da cùrva do Ponçèivia a l'é finîa in sciâ rîva mancìnn-a do torénte. A l'é stæta tiâ sciù con dâ-arénte o convénto, gràçie a 'na donaçión di nòbili Lercæ e dotùtto refæta inta segónda meitæ do Seiçénto, co-a costruçión do ciòstro e a trasformaçión drénto in stîle baròcco. Abandonòu o convénto da-i fràtti françeschén into 1798 a caxón de lézze ch'abolîvan i órdini religiôxi, a gêxa a l'é stæta dæta a-o clêro diocezàn scinn-a-o 1896, quànde ghe són tornæ i fràtti fraçeschén. Into 1961 a gêxa a l'é diventâ paròchia.
- Convénto di Capuçìn. O l'é pròpio into mêzo do bórgo de Pontedêximo e o l'é stæto fondòu into 1640. Pe bén dôe vòtte o l'é stæto abandonòu da-i fràtti a caxón de lézze ch'abolîvan i órdini religiôxi: 'na prìmma vòtta into 1810, ghe són tornæ into 1814 e tórna into 1866 quànde o convénto o l'é stæto mìsso a-a caæga e acatòu da 'n benefatô, ch'o l'à tórna dæto a-i Capuçìn, che ghe són ancón òua.
Gêxe[modìfica | modìfica wikitèsto]
Tànte e antîghe són e gêxe catòliche inta Ponçéivia. Bèn bén de quéste se dîxe che són stæte tiæ sciù inti prìmmi sécoli do Crestianêximo, ma pi-â ciù pàrte no gh'é de notìçie documentæ prìmma do 1143, quànde són stæte mensonæ, insémme a tànte âtre gêxe zenéixi, into "Regìstro de Décime" vosciûo da l'arçivéscovo de Zêna o Scîro II. Quæxi tùtte són stæte fæte e refæte inti sécoli, e ancheu se prezéntan generalménte into stîle baròcco pe-i travàggi che gh'àn fæto into Seiçénto. Chi gh'é a lìsta de quélle ciù inportànti pe raxoìn stòriche ò artìstiche. Óltre quéste ghe n'é tànte âtre, tiæ sciù inte l'Eutoçénto e o Nêuveçénto pe fâ frónte a l'aoménto da popolaçión.
- Róieu
- Gêxa de Sànta Màia Asónta. Mensonâ inte 'n papê do 1012, a l'é stæta 'n'inportànte céive da bàssa Ponçéivia. Refæta ciù vòtte a l'é stæta do tùtto ricostroîa tra o 1643 e o 1646.
- Gêxa de Sànta Catænn-a a Begæ. Mensonâ pi-â prìmma vòtta inte 'n papê do 1514; refæta e diventâ paròchia into sécolo XVII, a l'à patîo gròsci dànni inte goære do 1747 e do 1800 e a l'é stæta ricostruîa into sécolo XIX.
- Gêxa de Sant'Anbrêuxo de Fegìn. Mensonâ inte 'n papê do 1122, refæta into sécolo XVII e do tùtto ristruturâ into 1871, quànde àn tiòu sciù a gròssa cópola ascì.
- Gêxa de Sant'Ànna de Téggia. Costroîa into 1834 dónde prìmma gh'êa 'na capélla do Seiçénto e diventâ paròchia into 1884.
- Bösanæo
- Gêxa de Nòstra Scignôa da Néive. A l'é into céntro do quartê (into Prión). O prìmmo cazaménto o l'êa do sécolo XIV e a l'é stæta refæta ciù vòtte. Into 1856 gh'é stæto trasferîo o tìtolo parochiâle da Sàn Felîçe de Braxî. Inti anni çìnquànta do Nêuveçénto a l'é stæta refæta inte 'n âtro pòsto, no goæi distànte da-a prìmma, ma ciù dâ-arénte a-o modèrno céntro do quartê.
- Gêxa de Sàn Martìn de Mùrta. A gh'êa za into 1143; a l'é stæta fæta paròchia into 1201; refæta do tùtto into sécolo XVIII.
- Gêxa de Sàn Pê Apòstolo de Cremén. Mensonâ pi-â prìmma vòtta into 1254, a l'é stæta refæta e a l'é diventâ paròchia into 1642.
- Gêxa de Sant'Andrîa Apòstolo de Méurgo. Mensonâ a prìmma vòtta into "Regìstro Arçivescovîle" do 1143, into ténpo a l'é stæta refæta træ vòtte; quélla d'ancheu a l'é do 1659.
- Gêxa de Sàn Stêva a Zeminiàn. Tiâ sciù into sécolo X cómme sepùrto da famìggia Canpofregôzo, a l'é diventâ paròchia into sécolo XVI; rifæta vèrso o 1760 e ingrandîa tra a fìn de l'Eutoçénto e o 1904.
- Gêxa de Nòstra Scignôa do Bón Conséggio, inta localitæ de Braxî. Segóndo a tradiçión a l'é do sécolo VI. 'Na vòtta a l'êa 'na paròchia dedicâ a Sàn Felîçe Pàppa. Da-o 1856, dòppo chò-u tìtolo o l'é pasòu a-a gêxa de N.S. da Néive, a l'é dedicâ a-a Nòstro Segnô do bón Consèggio. A l'é stæta do tùtto refæta inti ànni vìnti do Nêuveçénto[24].
- Pontedêximo
- Gêxa de Sàn Giàcomo Magiô. Costroîa into sécolo XII, a l'é stæta ristruturâ da-o 1750 a-o 1755 e o stîle baròcco o l'à sostitoîo o prìmmo stîle romànico. Diventâ paròchia into 1857, a l'é stæta refæta do tùtto fra o 1869 e o 1872.
- Gêxa de Sant'Antonìn Màrtire a Çexìn. Dedicâ a Sant'Antonìn de Piaxénsa, a l'é mensonâ into "Regìstro Arçivescovîle" do 1143, ma a l'é de 'n'època prìmma. L'àn refæta do tùtto inta meitæ do Seiçénto, in stîle Barochétto zenéize.
- Gêxa di Sànti Chîgo e Giulìtta. Se pénsa che 'na capélla, dedicâ a-i Sànti Chîgo e Giulìtta, a ghe fîse za inte l'ànno mìlle, ma a l'é mensonâ pi-â prìmma vòtta into 1143 in sciô "Regìstro Arçivescovîle", cómme Capélla sott'a-a céive de Sàn Çepriàn. Refæta into sécolo XVII e ancón inta meitæ do sécolo XIX.
- Gêxa de Sàn Giâxo. Tiâ sciù dónde gh'êa 'na fortéssa, lê ascì a l'é mensonâ pi-â prìmma vòtta into 1143 in sciô "Regìstro Arçivescovîle" cómme capélla dipendénte da-a céive de Sàn Çepriàn; a l'é diventâ paròchia aotònoma into Duxénto.
- Canpomón
- Gêxa de Sàn Benàrdo. A l'é in sciâ ciàssa prinçipâ do capolêugo e a l'é ascì sêde do vicariâto de Canpomón de l'arcidiòcexi de Zêna. A prìmma gêxa a l'é do sécolo XVI in sciô mæximo pòsto dónde gh'êa 'na capèlla dedicâ a-a Sànta Catænn-a de Lisciàndria e mensonâ inte 'n papê do 1490. Fæta paròchia into 1832, a l'é stæta refæta do tùtto tra o 1887 e o 1893.
- Gêxa de Sàn Bertomê, inta fraçión de Cravàsco. Se pàrla de sta gêxa chi inte 'n papê do 1631; a l'é stæta ingrandîa e restaorâ inti sécoli XVIII e XIX e a l'é diventâ paròchia into 1890.
- Gêxa de Sàn Michê Arcàngiou inta fraçión de Galanæo. A sò existénsa a l'é testimoniâ da di papê stòrichi di prìmmi ànni do sécolo XIII; ciù vòtte restaorâ e ingrandîa tra i sécoli XVII e XIX.
- Gêxa de Sant'Andrîa inta fraçión de Îzovèrde. Mensonâ in sce 'n àtto notarîle do 1197, a l'é diventâ paròchia into sécolo XVI. A l'é stæta refæta into 1609 e ancón inta meitæ do sécoloXVIII.
- Gêxa de Sàn Scî inta fraçión de Langàsco. A gêxa a l'é mensonâ inte 'n papê do 1003; distrûta do tùtto pe càoze sconosciûe, a l'é tórna stæta tiâ sciù into sécolo XVI. Paròchia da-o 1898, a l'é stæta restaorâ e decorâ into 1934.
- Gêxa de Sàn Stêva inta fraçión de Sàn Stêva de Làrvego, antîga sêde do comùn. A l'é unn-a de céive ciù antîghe da zöna, mensonâ inte 'n papê do 1004; do tùtto refæta into 1771, dòppo i grâvi dànni patîi inta goæra do 1747.
- Gêxa de l'Ascensión de Nòstro Segnô inta fraçión de Prælêzêa. A gêxa a l'é mensonâ pi-â prìmma vòtta inti papê scrîti inta vìxita de monscignór Françésco Bòsci into 1582. Ingrandîa into 1609 (inte quélla òcaxón a l'é stæta decorâ con màrmi vèrdi de câve do pòsto) e tórna into 1878. A l'é diventâ paròchia into 1896.
- Çiânexi
- Gêxa de Sànta Màia Asónta. A prìmma notìçia stòrica da gêxa a l'é 'na làpide mìssa fêua da mæxima, ch'a l'aregòrda i travàggi pe refâla into 1209: gh'é da pensâ, dónca, ch'a l'é stæta tiâ sciù prìmma de quélla dæta. A gêxa d'ancheu o l'é o rizultâto di restàori do 1580, quànde o portón o l'é stæto spostòu dónde gh'êa l'àbside, inversàndo coscì a strutûa.
- Gêxa de Sàn Bertomê, inta fraçión de Sàn Martìn de Pâvànego. Mensonâ pi-â prìmma vòtta into 1088, a l'é stæta refæta into sécolo XVI, restaorâ into 1743 e ancón che l'é pöco, inti ànni òtànta do Nêuveçénto.
- Gêxa de Sàn Loénso inta fraçión de Tórbi. L'atoâle cazaménto o l'é stæto tiòu sciù inti prìmmi ànni do sècolo XVII, ma dötréi papê ne testimònian l'existénsa za da-o 1311. A l'é stæta restaorâ into sécolo XIX pe reparâ i dànni fæti da 'n trón.
- Mignànego
- Gêxa de Sant'Anbrêuxo into capolêugo (localitæ Vetrerie). Mensonâ inte 'n papê do 1210, a l'é stæta ingrandîa into sécolo XVI (into XVII segóndo âtri papê) e refæta do tùtto into 1886. O canpanìn l'àn tiòu sciù into sécolo XV dónde gh'êa 'na tôre pe diféiza medievâle.
- Gêxa de Sàn Frutôzo inta fraçión Fumêri (ò Fumæri). Mensonâ pi-â prìmma vòtta into 1222, a l'é stæta do tùtto refæta vèrso a meitæ do sécolo XVIII e a l'à avûo bén bén di restàori into sécolo XIX.
- Gêxa de l'Ascensión de Nòstro Segnô Gêxo Crìsto inta fraçión Zôvi. A l'é stæta tiâ sciù into 1637 e diventâ paròchia l'ànno dòppo. Do tùtto refæta into 1736 a l'é stæta danezâ e sachezâ inta goæra do 1747; a l'é stæta ingrandîa e ristruturâ into sécolo XIX.
- Gêxa de Sant'Andrîa inta fraçión de Montànexi. A l'é mensonâ pi-â prìmma vòtta inte di papê do 1270. O teritöio da paròchia o l'inclùdde o Santoâio da Vitöia. A l'é diventâ paròchia into 1593.
- Gêxa de Sànta Màia Asónta inta fraçión de Pavéi. Mensonâ in sce di papê do 1203 e do 1232, a l'é diventâ paròchia into sécolo XVI; danezâ in mòddo grâve inta goæra do 1747, dòppo a l'é bruxâ ascì e a l'é stæta serâ a-o cùlto, e a paròchia a l'é stæta trasferîa da-o 1776 inte l'ötöio dâ-arémte. A gêxa a l'é stæta tórna costroîa into 1873.
- Sant'Òrçéize
- Gêxa de Sant'Òrçéize inta fraçión co-o mæximo nómme, ch'a da o nómme a-o comùn ascì. Tiâ sciù, segóndo a tradiçión, into sécolo V da-o Sànto mæximo, do quæ a consèrva o cadàvere, a l'é mensonâ pi-â prìmma vòtta into "Regìstro de décime" do 1143. Distrûta into 1367 inte lòtte fra e façioìn che insangoinâvan Zêna into sécolo XIV, a l'é stæta tórna tiâ sciù into 1387 e ancón into 1635. Inta goæra do 1747 a l'à patîo grâvi dànni e sachézzi. Âtri restàori són stæti fæti inti ànni trénta do Nêuveçénto, quànde àn costroîo ascì o nêuvo canpanìn.
- Gêxa de Sànta Margàita inta fraçión de Cazanêuva. Se crédde chi-â gêxa a l'é do 1100, ma a prìmma vòtta ch'a l'é mensonâ de segûo l'é into 1212. Into sécolo XIII a l'é stæta fæta paròchia. Travàggi pe ingrandîla e restaorâla ghe n'é stæto into 1336, tra a fìn do Seiçènto e o prinçìpio do Sèteçénto e ancón vèrso a fìn de l'Eutoçénto. Pe córpa de l'aluvión do 1970 a l'é stæta serâ e fra o 1975 e o 1980 gh'é stæto fæto di travàggi de consolidaçión.
- Gêxa de Sànta Màia Asónta inta fraçión de Chéumago. Costroîa, segóndo a tradiçión, da Sàn Clâro into sécolo V, ma a l'é mensonâ pi-â prìmma vòtta inte 'n papê do 1191. Ingrandîa e restaorâ a-o prinçìpio do sècolo XVII, a l'é diventâ paròchia into 1639.
- Gêxa de Sàn Martìn inta fraçión de Manesén. Mensonâ inte 'n àtto notarîle do 1188, a fa pàrte da comunitæ de Sant'Òrçéize; a l'é diventâ paròchia into 1639.
- Særa
- Gêxa da Santìscima Nonçiâ inta fraçión capolêugo, Pedemónte. Mensonâ pi-â prìmma vòtta inte 'n papê do 1251 cómme capélla dedicâ a-a Sànta Màia Manêna, a-a fìn do sécolo XVI a l'é stæta dedicâ a-a Santìscima Nonçiâ. Refæta do tùtto into 1660 e ancón into 1771 dòppo i dànni patîi inta goæra do 1747. O teritöio da paròchia o l'inclùdde o Santoâio de Sàn Ròcco.
- Gêxa de Sàn Loénso Màrtire inta fraçión de Oê. Mensonâ into "Regìstro Arçivescovîle" do 1143 cómme dipendénsa da céive de Sànt'Òrçéize a l'é stæta refæta into sécolo XV ò into sécolo XVI; a l'é diventâ paròchia inta prìmma meitæ do sécolo XVII.
- Gêxa di Sànti Cornélio e Çepriàn inta fraçión de Sàn Çeprìan. Segóndo a tradiçIón a l'é do sécolo IX, ma a l'é mensonâ pi-â prìmma vòtta into "Regìstro Arçivescovîle" do 1143. Inti ànni a l'é stæta ciù vòtte restaorâ e ingrandîa (i travàggi ciù inportànti són stæti fæti into sécolo XVII). O canpanìn in stîle romànico-gòtico o l'é do sécolo XI e o l'é stæto tiòu sciù dónde gh'êa 'na tôre d'avistaménto d'época de l'èrto medioêvo.
- Gêxa de Sànta Màia Asónta inta fraçión de Særa, antîga sêde comunâle. A l'é mensonâ cómme céive into "Regìstro Arçivescovîle" do 1143, ma fòscia a l'existéiva za da quàrche sécolo. Scibén ch'a l'avésse giurisdiçIón in scê tànte âtre paròchie, a gêxa a l'êa 'n cazaménto pövou e dizadórno e sôlo into Sèteçénto, dòppo i dànni fæti da-a goæra do 1747, a l'é stæta refæta e abelia. Refæta do tùtto tra o 1885 e o 1888.
- Gêxa da Nativitæ de Màia Santìscima inta fraçión de Voiæ. E prìmme notìçie són inte 'n documénto do 1191, dond'a l'é mensonâ cómme paròchia. Segóndo a tradiçión a saiæ stæta fondâ da Sàn Clâro, do quæ a consèrva e relìche. A gêxa a l'é stæta refæta into sécolo XVII.
- Gêxa de Sàn Martìn into bórgo de Magnæri, inta fraçión de Voiæ. A l'é consciderâ unn-a de ciù antîghe gêxe da Ligùria; fòscia fondâ da Sàn Clâro a-o prinçìpio do sécolo V. Paròchia scìn da-o 1387, a l'é diventâ dipendénsa da paròchia de Voiæ dòppo che i sordàtti françéixi àn distrûto o bórgo into 1507.
- Capélla de Sàn Michê de Castrofìn into bórgo de Favæo, vixìn a Sàn Çeprìàn, do sècolo VI. I prìmmi aregòrdi de sto cazaménto religiôzo són adreitûa do 506, dæta ch'a l'é in sce 'na tónba trovâ inte quéllo pòsto. Za paròchia da-o sécolo XIV a l'é dòppo diventâ dipendénsa da paròchia de Sàn Çeprìàn. A capélla che gh'é ancheu a l'é stæta tiâ sciù into 1861 in scê rovìnn-e de 'n âtro cazaménto.
Architetûe militâri[modìfica | modìfica wikitèsto]
Miâge nêuve[modìfica | modìfica wikitèsto]
A lìnia de Miâge Nêuve tiæ sciù into Seiçénto da-a Repùblica de Zêna e ingrandîa inte l'Eutoçénto da-o Génio Militâre Sabàodo, a fa da cornîxe a-e colìnn-e in sciâ drîta da Ponçéivia. Inte miâge gh'é incorporòu dötræ fortésse. Partìndo da-o Fòrte Belvedêre se mónta sciù a-o Fòrte Croxétta ch'o l'é sórvia Certôza, vêgna dòppo o Fòrte Tenàggia, e miâge de Mónte Möo, e Miâge de Granaieu co-a pòrta co-o mæximo nómme, e Miâge de Begæ, o Fòrte Begæ e o Fòrte Sperón.
Fòrti[modìfica | modìfica wikitèsto]
In scê crénn-e a nòrd de Miâge, che sepâran a Ponçéivia da-a Valàdda do Bezàgno, gh'é de âtre fortificaçioìn tiæ sciù tra i sécoli XVIII e XIX cómme proteçión difensîva in ciù da çitæ de Zêna: contórnan a valàdda do Torbélla o Fòrte Poìn, quéllo che rèsta do Fòrte Fræ Magiô e o Fòrte Fræ Minô. Ciù inderê, in poxiçión dominànte, o Fòrte Diamànte.
I doî fòrti costroîi in sciâ çìmma do mónte dîto di "Doî Fræ", êan ciamæ, segóndo a sò poxiçión "Fræ Magiô" e "Fræ Minô". L'à fæti costroî o govèrno sabàodo inta prìmma meitæ de l'Eutoçénto, sùbito dòppo l'anesción da Repùblica Lìgure (nómme vosciûo da-o Napolión pi-â vêgia Repùblica de Zêna) a-o régno de Sardégna. O prìmmo, co-a fórma de 'n torión, o l'é stæto tiòu zu inti ànni trénta do Nêuveçénto pe fâghe 'na postaçión antiaéria, o segóndo o l'é ancón quæxi tùtto intrêgo e o dòmina a valàdda da-o mónte Spìn (622 mêtri).
O "Fòrte Diamànte", costroîo in çìmma a-o mónte co-o mæximo nómme, into teritöio de Sant'Òrçéize, o l'é 'n pitìn ciù inderê di Doî Fræ. Tra i fòrti zenéixi o l'é un di mêgio conservæ; o l'é stæto fæto into Sèteçénto da-a Repùblica de Zêna e finîo e ingrandîo inta prìmma meitæ de l'Eutoçénto da-o govèrno sabàodo.
A sti fòrti se ghe peu arivâ con di cùrti camìn escorscionìstichi (ciù ò mêno 'n ôa de camìn) da-a Ponçèivia, partìndo da Begæ ò da Zemignàn, da Trenzàsco (fraçión de Sant'Òrçéize) ò da Zêna, partìndo da-o Rîghi: inte sto câxo o camìn o l'é ciù lóngo ma tùtto in ciàn a mêza còsta.
Tôre de l'Eutoçénto[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dâ-arénte a Fregôzo (quartê de Ròieu) gh'é træ tôre de diféiza, mâi finîe, a quæ costruçión a l'é comensâ inti ànni vìnti de l'Eutoçénto. Scìmili a-e Tôre Martéllo ingléixi, dovéivan servî cómme postaçioìn a-o de fêua de miâge. I travàggi són stæti fîto fermæ, perché costâvan tròppo e perché ritegnûe inùtili pò-u cangiaménto da scitoaçión polìtica e militâre[25]. De træ tôre costroîe a-o de fêua de Miâge de Granaieu, tra i fòrti Tenàggia e Begæ, dite do Mónte Möo, de Granaieu e do Montexèllo, són stæti fæti sôlo i ciàn sott'a-a stràdda e o ciàn terén. A tôre de Mónte Möo, ch'a se védde da-a Stràdda de B.Giànco, e quélla de Granaieu, in sciâ stràdda a-i Cién de Fregôzo, lóngo a muatêa cha da-a pòrta de Granaieu a chìnn-a a-o Gàrbo, són quélle mêgio conservæ, A tôre de Montexéllo, vixìn a-e câze de Fregôzo, a l'é do tùtto ascôza da 'na spéssa vegetaçión[26].
Castéllo de Bösanæo[modìfica | modìfica wikitèsto]
O Castéllo de Bösanæo, in òrìgine fortificaçión militâre, o l'é pöco distànte da-o cazéllo de l'Aotostràdda de Bösanæo. Ciù vòtte distrûto, refæto e rimanezòu, o l'é diventòu a-i prìmmi do Nêuveçénto 'n'elegànte rescidénsa scignorîle, e ancheu o l'é dêuviòu cómme strutûa sanitâia. In òrìgine in poxiçión stratégica pò-u contròllo do teritöio, dónde o Sécca o se càccia into Ponçéivia o l'é stæto tiòu sciù da-a famìggia di Adórno a-o prinçìpio do sécolo XIV. Distrûto tra o 1336 e o 1337, inte lòtte fra façioìn goèlfe e ghibelìnn-e, o l'é tórna stæto costroîo da-a Repùblica de Zêna into 1380. Into 1435, inta goæra fra a Repùblica de Zêna e o Ducàtto de Milàn, con l'arénbo da façión ghibelìnn-a, o l'é chéito inte màn di sordàtti do Féipo Màia Viscónti, che se són aréixi a-a fìn de quéllo mæximo ànno, quànde 'na ribelión popolâre a l'à scorîo i Viscónti da Zêna. Dòppo quélli fæti o fortìn o no l'é ciù stæto a-o céntro de fæti d'àrme inportànti; inta goæra do 1746-1747 e ancón into 1800 o l'é stæto òcupòu da-i sordàtti aostrìachi, ma no se gh'à notìçia s'o l'é stæto coinvòlto in scóntri armæ[27].
Abandonòu pe bén bén de ténpo, a-i prìmmi do Nêuveçénto o l'é stæto trasformòu in câza de canpàgna e dòppo in uspiâ, atîvo scinn-a-i ànni òtànta do Nêuvecénto. Da-o 2000 o l'é 'na câza de ripözo pe vêgi e 'n òspìçio pe maròtti terminâli gestîo da l'Asociaçión Gìggi Ghiròtti Onlus Zêna[28].
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (IT) Luigi Persoglio, Memorie della parrocchia di Murta in Polcevera, Genova, 1873, Zêna, Tipografia dello Stendardo Cattolico, 1873.
- ↑ (IT) Aostìn Giustinién, Castigatissimi annali [...], Zêna, 1537.
- ↑ 3,0 3,1 (IT) G.B. Pellegrini, Toponomastica italiana, Milàn, Ulrico Hoepli, 2008, ISBN 88-20-34217-0.
- ↑ (IT) La mia gente: uomini e donne della Liguria tra storia e vita quotidiana, Zêna, O Sécolo, 1983.
- ↑ (IT) Valeria Polonio, Il monastero di San Colombano di Bobbio dalla fondazione all'epoca carolingia, Zêna, Palatio archiepiscopali Ianuensi, 1962.
- ↑ (IT) Eleonora Destefanis, Il Monastero Di Bobbio in Eta Altomedievale, Firénse, All’Insegna del Giglio, 2002, ISBN 88-78-14207-7.
- ↑ (IT) Carlo Cipolla, Codice diplomatico del monastero di S. Colombano di Bobbio fino all'anno MCCVIII, vol. I-II-III, Rómma, Tipografia del Senato, 1918.
- ↑ [...] il cui padre fu Guido [...], che signoreggiava in la valle di Pocevera, & habitava in la villa nominata Carmen, o sia Carmandino, & in questo Guido riferiscono i nobili Spinoli l'origine loro [...] Aostìn Giustinién, Castigatissimi annali [...], Car. XXXII, Zêna, 1537.
- ↑ L'uspiâ de Sàn Giâxo o l'êa dónde d'ancheu a gh'é a gêxa do Santìscimo Nómme de Gexù do Borghétto
- ↑ A Morigallo esisteva nel 1222 un Monastero con spedale attiguo pei pellegrini: di quell'edifizio or non resta che la Chiesuola di S. Margherita, posseduta dai Canonici di S. Maria delle Vigne. In altri tempi ivi aiutarono promiscuamente alcuni religiosi di ambo i sessi; e sembra che fossero dell'ordine degli Umiliati, poiché nei primi anni del secolo XIII, certa Agnesina, secondo l'uso di quelle suore, erane la Ministra, e nominava il rettore della Chiesa.(IT) Attilio Zuccagni-Orlandini, Corografia fisica, storica e statistica dell'Italia e delle sue Isole, vol. 3, 1839.
- ↑ A gêxa do convénto, ancón prezénte into 1839, a l'é stæta caciâ zu ascì, aprêuvo a-a realizaçión de nêuve indùstrie.
- ↑ 12,0 12,1 (IT) Touring Club Italiano, Liguria, 2021, ISBN 88-36-57738-5.
- ↑ (IT) Francesco Guicciardini, Storia d'Italia, vol. VII, cap. II, Milàn, Ernesto Oliva, 1851, p. 459.
- ↑ (IT) Goffredo Casalis, Dizionario geografico storico-statistico-commerciale degli stati di S. M. il Re di Sardegna, vol. 2, Bològna, Forni Editore, 1834, p. 522.
- ↑ (IT) Corinna Praga, A proposito di antica viabilità genovese, Zêna, Frilli, 2008, ISBN 88-75-63428-9.
- ↑ Camìn pi-â ciù pàrte pægio a quéllo da ferovîa Zêna-Cazélla d'ancheu.
- ↑ (IT) Viadotto Polcevera - Progetto esecutivo di 1º livello (PDF), in sce commissario.ricostruzione.genova.it. URL consultòu o 1º frevâ 2022.
- ↑ (IT) Presentaçión da Grónda (PDF), in sce urbancenter.comune.genova.it. URL consultòu o 1º frevâ 2022.
- ↑ (IT) Marina Peirano, Guida ai colori della Valpolcevera, Zêna, De Ferrari, 2008, ISBN 978-88-71-72887-2.
- ↑ Pe aprofondî o ligàmme tra Zêna e a Madònna védde 'sta pàgina chi ascì.
- ↑ (IT) S. Maria del Garbo - Chiesa di Genova, in sce chiesadigenova.it. URL consultòu o 1º frevâ 2022.
- ↑ (IT) San Bartolomeo della Certosa, in sce stoarte.unige.it. URL consultòu o 1º frevâ 2022.
- ↑ (IT) San Bartolomeo della Certosa - Chiesa di Genova, in sce chiesadigenova.it. URL consultòu o 1º frevâ 2022.
- ↑ (IT) Maurizio Lamponi, Bolzaneto, ieri, oggi e…, Zêna, Riccardo Rossi Editore, 2008.
- ↑ A-a fìn a l'é stæta costroîa sôlo a Tôre de Sàn Benardìn e quélla de Quéssi, inta Valàdda do Bezàgno.
- ↑ (IT) Stefano Finauri, Forti di Genova. Storia, tecnica e architettura dei fortini difensivi, Zêna, Ligurpress, 2020, ISBN 88-64-06088-X.
- ↑ (IT) Attilio Zuccagni-Orlandini, Corografia fisica, storica e statistica dell'Italia e delle sue Isole, vol. 3, Firénse, 1836.
- ↑ (IT) Gigi Ghirotti Onlus Genova - Stöia, in sce gigighirotti.it. URL consultòu o 1º frevâ 2022.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Valàdda do Ponçéivia


c: text/html

text:
Platoon
« Gh'é stæto quarchedun ch'o l'ha scritto: "L'inferno o l'é l'imposcibilitæ d-a raxion". 'Sto posto o l'é coscì, o l'é l'inferno... » (Chris Taylor)
Platoon o l'é 'n film do 1986, giòu da Oliver Stone.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Chris Taylor (Charlie Sheen) o l'é 'n zoeno ch'o parte volontario pe' a Guera do Vietnam, durante o 1967. Quande o l'arrivva a o fronte, o capisce fîto che o conflittto do Vietnam o l'é diferente da comme o l'aveiva pensôu a o sêu pæize: i sordatti son dûi, violenti, dêuvian d-a droga, ghe son d-i caxi de violenza contro a popolassiòn. Unn-a situassion ciù de âtre o l'ascidia: 'na "guera" privâ tra duì sergenti, Bob Barnes (Tom Berenger) e Elias Grodin (Willem Dafoe), coscì sentìa da-i duì militari che Barnes o l'arrivva a tià de sscioppettæ a l'atro, durante 'na battaggia co-i vietnamiti; Elias o meue pöchi menûi doppo, ammazzòu da-i nemixi.
Osservassoin.[modìfica | modìfica wikitèsto]
Platoon o l'é 'n film contro a guera. O l'é basòu inscia stöia personale de Oliver Stone, che da zoeno o l'ea stæto sordatto in Vietnam.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Categorîa:User lij
Quésta categorîa l'arechéugge tùtti i uténti chi l'àn diciaræ de savéi conprénde a léngoa lìgure, sudivîzi pe-o livéllo da sò padronànsa.
- Wikimedia Commons a contêgne 'na categorîa in sce l'argoménto Categorîa:User lij
- Wikispecies a contêgne 'na categorîa in sce l'argoménto Categorîa:User lij
- Wikidæta a contêgne 'na categorîa in sce l'argoménto Categorîa:User lij
Sotocategorîe
Quésta categorîa a contêgne e 6 sotocategorîe indicæ chi de sótta, pe 'n totâle de 6.
0
- User lij-0 (15 P)
1
- User lij-1 (2 P)
2
- User lij-2 (4 P)
M
- User lij-M (voeua)
U
- User lij-4 (6 P)
- User lij-N (1 P)
Pàgine inta categorîa "User lij"
Quésta categorîa a contêgne e 39 pàgine indicæ chi de sótta, in sce 'n totâle de 39.


text:
Novella IX della Giornata I del Decamerone (Lumbaart)/52
Esempi de lengua[edit]
A diggo che int i tempi do primmo re de Çipro, dòppo a conquista da Terra Santa fæta da Guffreido de Buglion, o l'è successo che una nòbile damma da Guascogna a l'andasse in peregrinaggio a-o Santo Sepulcro e, tornando da là, arrivâ che a l'è stæta, a fosse villanamente matrattâ da arcuni òmmi scelerati. Da quê còsa lê lamentandose senza nisciunn-a consulassiòun, a l'ha pensòu de andâssene da-o re; ma o gh'è stæto ditto che a perdeiva tempo, perchè o re o l'era de vitta tanto guasta e tanto pòcco de bòun che non solo o no castigava co-a giustissia i tòrti fæti ai altri ma, con vergognosa virtæ, o ne supportava tanti ch'i eran fæti a lê mêximo, de manera che qualunque o l'avesse con lê quarche disgusto, o sfogava con fâghe quarche tòrto o porcheria. A quê còsa sentindo 'sta dònna, da disperassiòun de non porrei fâ vendetta, a consolassiòun do sò disgusto, a l'ha deliberòu de vorrei pòunxe a mixeria de 'sto re; e andætasene, cianxendo, davanti a lê, a g'ha ditto: "Mè scignor, mi a non vegno a-a têu prexensa pê a vendetta che a me aspette da ti de l'ingiùria che a m'è stæta fæta ma, in sodisfassiòun da mêxima mi a te prego che ti me mostri come ti te fasci a suffrì quelle che me dixen che i te son fæte perchè, avenduro imparòu da ti, a pòsse mi supportâ con pasiensa a mê; a quê, o sa ben o Segnòu che, se mi a o porreisse fâ, vorentera a te regalereiva, perchè ti ti hæ e spale coscì bòune".
O re, che infin allora o l'era stæto tardo e poltròun, come se o se fusse des'ciòu da-o seunno, prinçipiando da-o tòrto fæto a questa dònna, che o l'ha vendicòu agramente, o l'è diventòu o ciù rigoroso persecutô de ciascun che, a prinçipiâ da quello momento in avvegnî, o l'avesse fæto quarche còsa contro l'onòu da sêu corona.
Giovanni Papanti, I parlari italiani in Certaldo, 1875, pagg. 230-231


text:
Cangiaménti corelæ
Scrîvi o nómme de 'na pàgina pe védde e modìfiche a-e pàgine che són conligæ ò che se conlîgan a quélle pàgine. (Pe védde i ménbri de 'na categorîa, scrîvi Categorîa:Nómme da categorîa). E modìfiche a-e pàgine in scî òservæ speciâli són evidençiæ in grascétto.
- D
- Modiffica effettuâ insce Wikidata
- N
- Sto cangiaménto o l'à creòu 'na pàgina nêuva (amîa e nêuve pàgine ascì)
- m
- Cangiamento minô (m)
- b
- Sto cangiaménto o l'à fæto in bot
- (±123)
- Variaçión da pàgina in nùmero de byte
- Pagina temporaneamente osservata
28 zùg 2022
- Association Sportive de Monaco Football Club 11:07 +241 N.Longo discusción contribûti (revixón e agiornaménto) Etichétta: Modiffica visuale
27 zùg 2022
- Association Sportive de Monaco Football Club 20:54 −7 N.Longo discusción contribûti (Moving from Category:Squaddre de ballon foreste to Category:Squàddre de balón using Cat-a-lot)
- Association Sportive de Monaco Football Club 20:34 −70 N.Longo discusción contribûti (fix overcat) Etichétta: Editor wikitesto 2017


text:
Discûscioîn ûtente:Candoleccia
Benvegnùo inscia Wikipedia Ligure!Modìfica
Salûi! Segiæ benvegnui inta Wikipedia Ligure, a libera enciclopedia, de badda scrîta con l'agiutto de tutti. -- Dragonòt 19:44, 1 Lûg 2009 (UTC)
O futûro da nòstra Wiki LigureModìfica
Câo (utente de Wiki Lìgure), o futûro da nòstra Wiki o l'é a mêgio speransa de lasciâ n'ereditaæ lengoìstica a-i nòstri zoêni e zoêne quande lìbbri no ghe ne saiàn ciù e i pòchi scîti in zenéize (ascì quelli de Facebook) i saiàn deschéiti perché a zoventù a no ghe scrîve ciù... E alôa penso c'o segge inportante continoâ a scrîve in "lìgure" in sciâ nòstra Wiki, consciderando che gh'é ascì tanti inglèizi, françéizi e tedeschi chi ne stùdian (se pêu lêze in scie âtre Wikis, prezénpio, corispondentemente, sotta "Ligurian (Romance language)" opûre "Ligure" ò ascì "Ligurische Sprache (romanisch)", ma anche i spagnòlli (fòscia quelli d'Argentinn-a) àn scrîto tanto sotta "Dialecto genovés"). Mi òua ò misso tùtti i templates di parlæ lìguri in sciâ pàgina prinçipâle, coscì tùtti quelli che vêuan scrîve artìcoli in zenéize, spezzìn, savoneize, noveize, munegàscu, vintimigliusu e brigàscu trêuvan o seu template (modèllo) za prónto in sciâ pàgina prinçipâle. Gh'é ascì a poscibilitæ de dêuviâ o template da grafîa ofiçiâ pe façilitâ a letûa a quelli che no acapiscian bén e parlæ dispægie di pòsti lontàn da Zêna, ma o no l'é òbligatöio. Se voémmo avardâ a nòstra léngoa, bezêugna fâ de tùtto, da-e grandi iniçiative legislative a-i contribûti piccìn in sciâ Wiki Lìgure! Semmo restæ in pòchi... dànne, se ti pêu, 'na màn! Scignorîa! Luensu1959 (discuscioin) 08:40, 19 zen 2018 (UTC)


text:
Rime diverse in lengua zeneise/Ri costumi, e re lengue hemo cangié
Ri costumi, e re lengue hemo cangié
Puoe che re gonne chiù n'usemo chie
Che galere dighemo a re garie
E fradelli dighemo a nostri fré,
E scarpe ancon dighemo a ri cazé
E insalatinna à l'insisamme assie
Si che un vegio zeneize come mie
Questi tuschen no intende azeneizé.
E pá che lengue d'atri haora gustemo
In bocca chiù dre nostre tutti quenti
Ch'ogn'un re lengue d'atri in bocca vuoe,
Ni maraveggia è zà se cangiamenti
De lengue, e d'ogni cosa femo ancuoe
Perchè a fá cangi tutti avié semo.


text:
Agugia di câçotti
L'Agugia di câsotti[1] (Buteo lagopus) a le squæxi pægia de l'agugia neigra a parte e ciümme ciü spesse inte çampe, dunde a piggia u so numme.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ E. Montanella, Dizionario ornitologico genovese-italiano (cit. do-u Vocabolario delle parlate liguri pa-a val Punçeivia).
Vôxe corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Agugia di câsotti
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce Agugia di câsotti


text:
Çittæ metropolitann-a de Zena
A Çittæ metropolitann-a de Zena, (in italiàn: Città metropolitana di Genova), primma conosciûa comme Provìnsa de Zêna (in italiàn: Provincia di Genova), a l'é 'na provìnsa da Ligùria de 887.094 abitànti, con capolêugo a Zêna. A confinn-a a ponénte co-a provìnsa de Sànn-a, a nòrd co-o Piemonte (Provinsa de Lisciandria) e con l'Emilia-Romagna (Provinsa de Parma), a levànte co-a provìnsa de Spézza, e a sùd co-o Mâ Ligure.
GiögrafîaModìfica
StöiaModìfica
ComûniModìfica
Pòsti de interesseModìfica
EconomîaModìfica
ColtûaModìfica
Feste e fëeModìfica
NòtteModìfica
- ↑ Còdici de çittæ metropolitann-e a-o 1º zenâ 2015 - istat.it
- ↑ ISTAT - Popolaçión rescidénte a-o 30 novénbre 2020
BibliografîaModìfica
- (IT) Mario Paternostro e Mario Marcenaro, Enciclopedia della Liguria: tutti i comuni dalla A alla Z: storia, personaggi, arte, economia, vino & cucina, tradizioni, Il Secolo XIX, 2020, pp. 639, SBN IT\ICCU\LIG\0326770.
Atri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Çittæ metropolitann-a de Zena


text:
Giöxeppe Mazzin
Gioxeppe Mazzin (it: Giuseppe Mazzini) (Zena, 22 zügno 1805 - Pisa, 10 marzo 1872) o l'è stæto un patriotta e pensatô, ün di ciù grendi protagonisti do Risorgimento italian.
Domenico Lama (1823-1890), Giöxeppe Mazzin
Dæti personâli
Mòrte: Pisa, 10 marzo 1872
A vitta[modìfica | modìfica wikitèsto]
Gioxeppe o l'ea figgio do Giacomo, mego e professö üniverscitaio, e da Maja Drago, ch'a l'ha avüô coscì grande importansa in ta sö formasion spirituale. Doppo avei stüdiou filosofia, belle lettie e meixinna, o seguiä finna ä laurea o ni o l'ha moddo de strenze i rapporti con i atri patrioti dell'ambiente zeneize do sö tempo: i fræ Ruffin (Zane, Jacopo, Agostin e Ottavio), F. Campanella, Piero Torre. In to 1827 o se laurea e o l'intra in ta Carbonaja. Dall'anno succescivo o tegne unna rubrica lettiaia, primma in sce l' Indicatore Genovese e poi in sce l' Indicatore Livornese.
O 13 novembre 1830 o vegne imprexonou a seguito da delassion de 'na spia, e o resta in to forte de Savonna figna ao 28 zenä 1831. In te questa occaxon, raxonando in sce i limiti da Carboneria e di sö scistemi, o progetta unna associasion ciù adatta ao contesto nasionale: a Giovane Italia. Espülso a l'estero doppo esse sciortio de prexon, o passa in Svissea, poi in Fransa, in Corsega e in te l'Italia Çentrale, (dove l'ea ancun in corso moti patriottici). Fallia a spedision, o ritorna in Fransa, a Marseggia (dove o pübblica a Lettera a Carlo Alberto).
In te questo periodo o fonda a Giovane Italia e o giornale con o mæximo nomme. In to 1833 o l'è costreito a lasciä Marseggia pe a Svissea; fallisce dui tentativi insurresionæ in Savoia e in to Napolitan. L'anno doppo o fonda a Giovane Europa pe allargä o programma da Giovane Italia. E prescioin reazionaie o costrenzen do 1837 a annasene anche da a Svissea, pe stabilise a Londra. Scciuppæ e rivoluzioin do 1848 o torna in Italia, a Milan, dove o l'è in contrasto con o governo provvisoio, essendo contraio all'ünion da Lombardia con o Piemonte. O 21 zennä 1849 o popolo de Romma o l'eleze rappresentante ä Costituente.
Mazzin o l'arriva in ta Çittæ Eterna o 5 de marzo e o 30 do mæximo meise o l'è eletto Triumviro. Cheita Romma pe l'intervento franseize, ghe tocca turna l'exilio a Londra. In ti anni succescivi gh'è növi fallimenti di tentativi mazzinien: in to 1852 coa fuxilazion di Martiri de Belfiore; in to 1853 con l'insurrezion milaneise; con di ätri moti do 1854 e 1855 e con a spedizion do Pisacan do 1857. O ritorna in Italia doppo l'armistizio de Villafranca ma fallisce o sö tentativo de invadde Stato Pontifiçio e o Regno de Napoli. O collabora in to 1860 con o Gaibado pe preparä a Spedizion di Mille. In to 1863 fallisce un'ätra insurrezion, in Friuli.
In te l'agosto 1870 o vegne arrestou a Palermo e imprexonou a Gaeta. Sciortio pe amnistia o va unn'ätra votta in exilio a Londra. O torniä in patria do 1872, muindo a Pisa, dove o passiä i sö ürtimi giorni sotta o nomme fäso de dottor Brown. I funerali, a Zena, vedian unna strazordenaia partecipazion de popolo (Çimiteio monumentale de Stagen).
A memorialistica a n'ha tramandou che Pippo, comme o l'ea ciammou dai amixi, o l'ea appascionou de muxica e bravo sunou de chitara. O l'è stæto proprietaio de ün di urtimi esemplari de mandolin zeneize (diverso da quello napulitan perchè con sei corde e accordou comme unna chitara).
O pensceo[modìfica | modìfica wikitèsto]
Caratteristica do pensceo do Mazzin a l'è a fede religiosa, unna fede che a no se riconosce in te nisciünn-a de religiuin offiçiæ, meno che mai in te quella cattolica (in te a prefazion de Dei Doveri dell'uomo o scrive ...la base d'ogni autorità tirannica, il Papato). Pe o Mazzin Dio o se incarna in te l'umanitæ. L'Italia a saiä libera quande se affermiä unna Lezze morale superiô a tütti quelli che se metten comme intermediai fra Dio e o Popolo. Da o punto de vista sociale i operai van liberæ da a scciavitù do salario, attraverso a libera associazion, diventando padruin lû meximi do terren e di capitali. Questa poxizion a differenzia Mazzin dao socialismo, che allua o mesciava i primmi passi, in quanto o mazzinianeximo o l'avversa a lotta de classe. Rilevante in to sö pensceo, pe i tempi, l'idea che l'emancipazion da donna a doviä accompagnä quella dell'operaio.
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Commons, Giuseppe Mazzini [1]


text:
Frédéric Chopin
Frédéric Chopin (in lengua polacca: Fryderyk [Franciszek] Chopin, de vòtte Szopen; in françeise: Frédéric [François] Chopin), nâto Mârso 1, 1810 e mòrto Ötobre 17, 1849, o l'è stæto 'n mûxicista e composcitô polacco de l'era romantega.
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
O l'è reconosciûo comme pianista virtuoso e comme ûn di composcitoî ciû influenti pe-o pianoforte into seccolo XIX.
File murtimediæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Frédéric Chopin


text:
áÇÔß Ãä åäÇß Ýì ÇáæáÇíÇÊ ÇáãÊÍÏÉ ÇáÃãÑíßíÉ Çáíæã ÇÊÌÇåÇ ÞæíÇ íÍãá ÇáßíÇä ÇáÕåíæäì Ýì ÝáÓØíä ÇáãÓÆæáíÉ ÇáßÇãáÉ Úä ÊÔæíå ÕæÑÉ ÃãÑíßÇ ÃãÇã ÔÚæÈ ÇáÚÇáã ÎÇÕÉ ÇáÚÇáã ÇáÚÑÈì æÇáÇÓáÇãì ÈÓÈÈ ãæÇÞÝåÇ ÇáãÓÊÝÒÉ æÇáãÊØÑÝÉ ÍíÇá ÇáÔÚÈ ÇáÝáÓØíäì æÍÕÇÑå æÇÓÊãÑÇÑ ÇáÞÊá æÇáÇÚÊÞÇáÇÊ Ýì ÕÝæÝå æãä ÇáãäÇÓÈ ÌÏÇ Ãä íÏÑß ÇáÚÑÈ åÐå ÇáÝÑÕÉ áÅÔÚÇÑ ÃãÑíßÇ ÈÇáÎÓÇÑÉ ÇáÍÊãíÉ Ýì Ùá ÇáÏÚã ÇáÇÓÊÑÇÊíÌì ÇáÏÇÆã áåÐÇ ÇáßíÇä ÇáÇÓÊíØÇäì ÇáÎÈíË Ýì ÌÓÏ ÇáÃãÉ ! æÃíÖÇ áÇÔß Ãä ÃãÑíßÇ æÈÇÍËíåÇ æãÝßÑíåÇ ÞÏ ÃÏÑßæÇ Ãä ãÇÍÏË áåã Ýì ÇáÍÇÏì ÚÔÑ ãä ÓÈÊãÈÑ 2001 ã ßÇä ÓÈÈå ÇáÑÆíÓì åæ ÇáÏÚã ÇáÃãÑíßì ÇáÐì ÊÞÏãå áÍßÇã ÇáÚÑÈ ÇáÙÇáãíä æÃäÙãÉ Íßãåã ÇáÝÇÓÏÉ ÇáãÓÊÈÏÉ ! æÃäå áæ ßÇäÊ åäÇß ÍÑíÇÊ æãäÇÎ ÏíãÞÑÇØì íÓãÍ ÈÊÏÇæá Óáãì ááÓáØÉ Èíä ÇÈäÇÁ ÇáÔÚÈ ÇáæÇÍÏ ÚÈÑ ÇäÊÎÇÈÇÊ äÒíåÉ ãÇ ÏÝÚÊ ÃãÑíßÇ æáÇ ÇáÛÑÈ Ëãä åÐÇ ÇáÇÓÊÈÏÇÏ Ýì ÈáÇÏ ÇáÚÑÈ æÇáãÓáãíä !!! æáÃä ÇáãÊåãíä Ýì ÇáåÌæã Úáì ÃãÑíßÇ Ýì 11 ÓÈÊãÈÑ ßÇäæÇ ãä ÇáÇÓáÇãííä ¡ ÝÞÏ ÇäÔÛá ÇáÚÇáã ßáå æÎÇÕÉ ÇáÃãÑíßÇä ÈÇáÇÓáÇã ÃÕæáå æÚÞíÏÊå æÃÑßÇäå æÊÇÑíÎå ! æßÇä ÇáãÊæÞÚ Ãä íÛÖÈ ÇáÃãÑíßÇä æíÊÝÞæÇ Úáì ãÚÇÏÇÉ ßá ãÇ åæ ãÓáã æÇÓáÇãì ÈÛÖ ÇáäÙÑ Úä ÍÞÇÆÞ åÐÇ ÇáÏíä ! áßä Çááå ÃÑÇÏ ÃãÑÇ ÃÎÑ ÓÈÍÇäå æÊÚÇáì ÝÞÏ ÃÞÈá ÇáÚÏíÏ ãä Ãåá ÇáÛÑÈ Úáì ÇáÇÓáÇã ÚÈÑ ÇáãÑÇßÒ ÇáÇÓáÇãíÉ ÇáÊì ÃÍÓäÊ ÇÓÊÞÈÇá ÇáÓÇÆáíä ææÝÑÊ áåã ÅÌÇÈÇÊ Úáì ßá ÃÓÆáÊåã æßÇä ÑÏ ÇáÝÚá ÇáÚÌíÈ ÇáÐì áÇ íÊãÔì ãÚ ÇáÝÚá æÇáãÞÏãÇÊ åæ ÏÎæá ÃáÇÝ ÇáÃÌÇäÈ Ýì Ïíä ÇáÇÓáÇã ÃÝæÇÌÇ ÈÚÏ ÏÑÇÓÉ æãÑÇÌÚÉ æÚÞá æÑæíÉ ÝÇáÍãÏ ááå ÇáÐì áÇ íÍãÏ Úáì ãßÑæå ÓæÇå !
æáÚá åÐÇ ãÇ ÞÏÑå Çááå ÓÈÍÇäå æÊÚÇáì Ííä äÙÑ ÇáßÇÑåæä ááÊíÇÑ ÇáÇÓáÇãì æÝì ÇáÞáÈ ãäåã ÇáÅÎæÇä ÇáãÓáãæä ¡ ÃæáÆß ÇáÐíä áÇ íåÖãæä æÌæÏ ÇáÇÓáÇã Ýì ÇáÔÇÑÚ æÇäÊÔÇÑ ÇáÅÎæÇä æÓØ ÇáÔÚÈ ¡ ÝÞÑÑæÇ Ãä íäÊÌæÇ ãÓáÓáÇ íÊÍÏË Úä ÇáÌãÇÚÉ ãäÐ äÔÃÊåÇ æÍÊì íæãäÇ åÐÇ ! æåæ ÃãÑ áÇíÓÊØíÚ Ãä íÊÍãáå ÝÑÏ ãåãÇ ßÇäÊ ÞÏÑÇÊå áÃäå ÌÒÁ ãä ÊÇÑíÎ ãÕÑ æáíÓ ãä ÇáãÞÈæá Ãä íÊÕÏÑ áßÊÇÈÊå ÃÍÏ ÇáßÇÑåíä áåã æÇáãÌÇåÑíä ÈÐáß Ýì ßËíÑ ãä ÇáäÏæÇÊ ÇáÊì ßäÊ ØÑÝÇ ÝíåÇ ! æáÚá ãÇ ÝÚáå ÇáÑÆíÓ ÇáÓÇÏÇÊ Ííä ÃÕÑ Úáì ßÊÇÈÉ ÊÇÑíÎ ãÕÑ æÔßá áåÇ áÌäÉ Úáì ÇÚáì ãÓÊæì ææÖÚ Úáì ÑÃÓåÇ äÇÆÈå Ýì Ðáß ÇáæÞÊ ÍÓäì ãÈÇÑß ! æÞÏ ÞÇÈáÊ ÇááÌäÉ ßËíÑíä ãä ÑãæÒ ÇáæØä áÊÓÌá ãÇ ÍÏË æÊÌãÚ ÇáæËÇÆÞ Ëã ÝÌÃÉ ÇäÞØÚ ÎÈÑ ÇááÌäÉ æáã äÑ áåÇ ãäÊÌÇ ! Ëã ÝÇÌÆäÇ ÇáÓíäÇÑÓÊ æÍíÏ ÍÇãÏ ÈÅÕÑÇÑå Úáì ßÊÇÈÉ ãÓáÓáÇ íÍßì ÞÕÉ ÇáÌãÇÚÉ ãä æÌå äÙÑå Ïæä Ãä íØáÈ ãÚáæãÇÊ ãä Ãåáå Ãæ ÅÎæÇäå Ãæ ÊáÇãÐÊå æáã íÎÈÑ ÃÍÏ ÈãÕÇÏÑå ! Èá áã íÓãÍ áÃÍÏ ÈÇáÅØáÇÚ Úáì ÇáÓíäÇÑíæ ÑÛã ãØÇáÈÉ ÇáÇÓÊÇÐ ÓíÝ ÇáÇÓáÇã ÇÈä ÇáÅãÇã ÍÓä ÇáÈäÇ ÇáæÍíÏ ÈÍÞ ÇáÃÓÑÉ Ýì ÇáÅØáÇÚ Úáì ãÇ ÓíÞÇá Úäå ÈÔßá ÏÑÇãì ãÄËÑ Ýì æÌÏÇä ÇáãÔÇåÏíä Ýì ßá ÃäÍÇÁ ãÕÑ æÇáÚÇáã ! æåäÇ äÓÊØíÚ Ãä äÊæÞÚ ßíÝ ÓÊßæä ÇáÕæÑÉ ÎÇÕÉ æÃä ãæÓã ÇáåÌæã æÇáÊÚÏì Úáì ÇáÅÎæÇä ÞÏ ÈÏà ßãÞÏãÉ áÇäÊÎÇÈÇÊ ÇáÈÑáãÇä ÈÇÚÊÈÇÑ Ãä ÍÇáÉ ÇáÍæÇÑ ÇáÓÇÈÞÉ ÇáÊì ÌãÚÊ ßá ÇáßÇÑåíä áã ÊäÌÍ Ýì ÊÔæíå ÕæÑÉ ÇáÅÎæÇä æáã ÊÓãÍ áÃÍÏ ÈÇáÏÝÇÚ Úäåã ! æåäÇ ßÇä áÇÈÏ ááÌäÉ ÇáÓíÇÓÇÊ Çä ÊÍæáåÇ Çáì ÍÇáÉ ÏÑÇãÇ ßãÇ äÕÍåã ãÍÊÑÝæÇ ÇáÊÓæíÞ ÇáÇÚáÇãì ÚÓì Ãä íÝÞÏ ÇáÅÎæÇä ÑÕíÏÇ ßÈíÑÇ áåã Ýì ÇáÔÇÑÚ ÈÚÏ ÚÑÖ ÇáãÓáÓá ÇáÐì ÊÚãÏæÇ Ãä íßæä ãä ËáÇËíä ÍáÞÉ ááÖÛØ Úáì ÃÚÕÇÈ ÇáãÔÇåÏíä æÊßÑÇÑ ãÚÇäì ÈÚíäåÇ áÊÊÑÓÎ Ýì ÚÞæáåã ÈÇÚÊÈÇÑ Ãä ÇáÊßÑÇÑ æ ÇáÅáÍÇÍ ÓíäÌÒ áåã ãÈÊÛÇåã áÅÞÕÇÁ ÇáÅÎæÇä ãä ÇáãäÇÝÓÉ !! ßÃä ÇáÍÒÈ ÇáæØäì æáÌäÉ ÓíÇÓÇÊå ÊåÊã ÈÇÊÌÇåÇÊ ÇáÑÃì ÇáÚÇã æÊæÏ ÅÌÑÇÁ ÇäÊÎÇÈÇÊ ÍÑÉ äÒíåÉ ÝÊÓÚì Åáì ÊÔæíå ÕæÑÉ ÇáãäÇÝÓ ãä ÃÌá Ãä ÊÝæÒ Ýì ÇáÇäÊÎÇÈÇÊ æåÐÇ ÃãÑ ÛíÑ ÍÞíÞì æåæ ãÇ íÝÊÍ ÈÇÈ ÇáÊÓÇÄáÇÊ áãÇÐÇ åÐÇ ÇáãÓáÓá ¿ æãÇ ÊÃËíÑå ÇáãÍÊãá Úáì ÕæÑÉ ÇáÅÎæÇä Ýì ãÕÑ æÇáÚÇáã ÇáÚÑÈì ¿
ÃãÇ ãä äÇÍíÉ ÇáÃåÏÇÝ Ýíãßä ÇÎÊÕÇÑåÇ Ýì ÇáÂÊì ÈÛíÑ ÍÕÑ:
1- ÇËÈÇÊ ÈÏÇíÉ ÇáÅÎæÇä ÇáÏíäíÉ Ëã ÇäÍÑÇÝåã Çáì ÇáÇåÊãÇã ÈÇáÓíÇÓÉ !!
2- ÚãÇáÉ ÇáÅÎæÇä áÃÚÏÇÁ ÇáæØä æÊáÞíåã ÑÔÇæì æÊãæíá ÎÇÑÌì áããÇÑÓÉ äÔÇØåã Ýì ãÕÑ!
3- ØãÓ ÌåÇÏ ÇáÅÎæÇä Ýì ÝáÓØíä æÊÍæíáå Çáì ããÇÑÓÉ ááÚäÝ æÇáÅÛÊíÇáÇÊ ÏÇÎá ãÕÑ!
4- ÇáÏÝÇÚ Úä ÇáÕåÇíäÉ æßËíÑ ãä ÇáãÕÑííä ÇáÐíä ãÇÑÓæÇ ÇáÚäÝ æÇáÇÛÊíÇáÇÊ Ýì ãÕÑ æÊæÌíå ÇÊåÇã ÊÇÑíÎ ÈÏÁ ÇáÚäÝ Ýì ãÕÑ ááÅÎæÇä !!
5- ÊÔæíå äãÇÒÌ ÇáÅÎæÇä æÑãæÒåã æÇÊåÇãåã ÈÇáäÝÇÞ æÇáäÕÈ æÇáãÊÇÌÑÉ ÈÇáÏíä ãä ÃÌá ÇáæÕæá ááÓáØÉ ÈÃì Ëãä æåæ ãÇ íÈØá ÓÚíåã æíÒæÑ ÍÞíÞÊåã ÚäÏãÇ íÞÏãæä ÃäÝÓåã ááÅäÊÎÇÈÇÊ ÈÚÏ ÇáãÓáÓá ÈÔåÑ æÇÍÏ !
ÃãÇ Úä ÇáÊÃËíÑ ÇáãÍÊãá ÝáÇ ÃÞá ããÇ ÍÏË Ýì 11 ÓÈÊãÈÑ ÇáÊì ÝÊÍÊ ÔåíÉ ÇáÛÑÈííä ááÈÍË Úä ÇáÍÞíÞÉ Ýì ÇáÇÓáÇã ! ÝáÓæÝ ÊÒÏÇÏ ÃÓÆáÉ ßËíÑ ãä ÇáãÔÇåÏíä áãÚÑÝÉ ÇáÍÞíÞÉ ! áÃä æÌæÏ ÇáÅÎæÇä æÓØ ÇáäÇÓ íßÐÈ ßËíÑÇ ãä ÇáÃÝßÇÑ ÇáÊì ÓíÓÚì ÇáãÓáÓá áÊÃßíÏåÇ æÇáÊÑßíÒ ÚáíåÇ !
æáÓæÝ ÊÏÇÑ ãäÇÞÔÇÊ ßËíÑÉ Úä ÏæÇÝÚ ÇáÅÎæÇä æÃåÏÇÝ ÇáÅÎæÇä æÓíÇÓÇÊ ÇáÅÎæÇä æÊÇÑíÎ ÇáÅÎæÇä æÑãæÒ ÇáÅÎæÇä Ýåá ÇÓÊÚÏ ÇáÅÎæÇä ááÅÌÇÈÉ Úáì åÐå ÇáÃÓÆáÉ ¿ æÃÚÏæÇ ÃäÝÓåã ááÇäÊÔÇÑ æÓØ ÇáäÇÓ áÔÑÍ ÝßÑÊåã æÑÏ ÔÈåÇÊ ÇáÏÑÇãÇ ÇáãäÍÇÒÉ ÇáÊì ÊÚÑÖ ÊÇÑíÎ ÌãÇÚÉ ãä ÃßÈÑ ÇáÌãÇÚÇÊ Ýì ÇáÚÇáã ÈÑÄíÉ ãäÍÇÒÉ ãÕÈæÛÉ ÈÇáÔß æÇáßÑå æÇáÍÞÏ æÓæÇÈÞ ÇáÝä ÇáãÈÊÐá ! ÃÚÊÞÏ Çä ÔÇÁ Çááå Ãä åÐÇ ÇáãÓáÓá Óíßæä ÝÊÍÇ ááÅÎæÇä áãÒíÏ ãä ÇáÇäÊÔÇÑ æÇÇáÔÚÈíÉ æÊÕÍíÍ ÇáãÝÇåíã Íæá ÏæÑ ÇáÌãÇÚÉ Ýì ÇáÍÝÇÙ Úáì æÓØíÉ ÇáÇÓáÇã æÍãÇíÉ ÔÈÇÈ ãÕÑ ãä Ûæá ÇáÊØÑÝ æãÒáÞ ÇáÚäÝ ÇáÐì ÊÄÏì Çáíå äãØ ÇáÍíÇÉ Ýì ãÕÑ Çáíæã äÊíÌÉ ÇáÝÓÇÏ æÇáÙáã æÇáÇÓÊÈÏÇÏ ÇáÐì íÊÑÚÑÚ Ýì Ùá ÏÑÇãÇ æÍíÏ ÍÇãÏ æáÌäÉ ÇáÓíÇÓÇÊ!
æáä ÊÝáÍ ÍÇáÉ ÇáÏÑÇãÇ ÇáÊì áÇ ÊåÏÝ ááÍÞ Ãæ ÊÓÚì ááÍÞíÞÉ ßãÇ áã ÊÝáÍ ÍÇáÉ ÇáÍæÇÑ ÇáÊì ÊáÈÓÊ ÈÇáÛÈÇÁ æÇáÊáÝíÞ æÞáÉ ÇáÃÏÈ ÝåäíÆÇ ááÅÎæÇä ÈÇáÚãá ÇáÌÇÏ Ýì ÇáæÞÊ ÇáÕÚÈ æÇááå Úáì ãÇ ÃÞæá ÔåíÏ
ÏßÊæÑ ãÍãÏ ÌãÇá ÍÔãÊ
8 íæáíæ 2010


text:
Radiu Nustalgia
Radiu Nustalgia (dita ascì sulu Nustalgia, in italian Radio Nostalgia) l'è 'na radiu lucale ligure interregiunale (super-stasiun) c'a fa parte da rete Radio Number One.
Descrçion
Nustalgia a irradia i sò segnali in Liguria, in FM, cun varie frequense, a ne existan varie versiun[1]:
- Nustalgia Liguria: l'emitènte principale ca trasmette in tütta a regiun. Trasmette ascì e radiucronache de e partie du ballòn du Zena.
- Nustalgia Piemunte: l'emitènte de propietæ ca cröve Piemunte e Val d'Aosta, ritrasmetèndu in cuntempuranea i segnali da gemella ligure cun publicitæ specialisà.
- Nustalgia Toscann-a e Lazio: radiu autonoma ca trasmette sulu inna parte de Nustalgia, alternandu anche prugrammi propri.
Stöia
Nustalgia a nasce in tu 1976, cumme "Radio K2", pe poi trasfurmase in tu 1990 in Nostalgia radiu de sula muxica sensa prugrammi, cun a rutasiun de brani veggi de almenu 3 anni, a l'è a primma "hit radio" d'Italia, da quellu mumentu arve ina cadenn-a de affiliasiun e riva in atre regiun. In ti anni 2010 a vegne pià da Lagouno, societæ da lumbarda Number One.


text:
San Bertumê (cumüna)
San Bertumê (ascì San Bertumê au Mâ o San Bertumê du Sêrvu, scrìtu intu scistémma zeneśe San Bertomê do Çervo, in italiàn San Bartolomeo al Mare) a l'è ina cumüna in ta Pruvinsa de Inpeia, ch'a cunta 3904 rexidenti (au 2019).
Geugrafìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Sitàe balneàre da Rivêa de Punente, San Bertumê a se tröva a 9 chilometri da Inpéria, in tu cunprensôiu du Gurfu de Diàn, assemme a âutre 6 cumüne (Sêrvu, A Maina de Dian, Dian Arentìn, Dian San Pê, U Castellu de Dian e A Villa).
U mudernu abitâu u se colluca in ta fascia da costa, ucupàndu in'ârea de 11 km2, a l'estremitê de punente da Valâ du Steria. A l'internu ghe sun ascì e frasiui de Paiöa e Ciappa, ciü e burgâe da Ruve, Puiô, Viali, Stêri, San Scimun, Richiéri, Fréschi, Servini e da Rocca.[4]
Stòia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Etàe prerumana[modìfica | modìfica wikitèsto]
Poche e sun e testimunianse de l'etàe prerumana, difatti nu sun restâe trasse evidenti düante a duminasiun da tribù di Lìgüri Ingauni, che cuntrulavan u teritôiu cunpreṡu fra Ineja e Finâ. Se sa che generalmènte a bassa valâ du Steria a l'ea du tüttu spupulâ, sarvu quarche nücleu iṡulâu, vistu che se prefeîva luntanâse daa còsta pe méju cuntrulà e ṡone vixine.
Cun a vitôia di Rumai in si Cartagineṡi e e pupulasiui du punente (aleâe a velli), utegnüa grassie a l'asiun militâre du cònsole Lucio Emilio Paolo in tu 181 a.C., u növu municipium arbenganeṡe u sciòrbe ascì i teritôi vixini, in ti quali caṡṡe ascì San Bertumê.
Etàe Clascica[modìfica | modìfica wikitèsto]
Vegne cuncèssa a sitadinansa rumana ai abitanti du cumprensôiu da Giuliu Ceṡare, in te l'annu 45 a.C., che sun cuscì iscrîti aa tribù Probilia.
Sentru inpurtante du periudu ruman u l'ea a Ruve, dund'e dun stâe purtâe aa lüxe diferenti ruvine de st'epuca là, in pagus ligâu au presedente Locus Bormani, dedicâu a 'n'antiga divinitàe lìgüre, ciü arcüne tunbe e âutri resti de edifissi, cun tütta 'na séie de reperti de valù, aùa tütelâi e cunservâi.
Mediuevu[modìfica | modìfica wikitèsto]
Quand'u càṡṡe l'Inpeu Ruman u paìṡe u 'travèrsa in periudu de decadensa, invàṡu dai Vansali, fin a l'arìvu di Biṡantin, che dan in növu inpulsu a l'ecunumia e crean de furtificasiui in ta fascia custiera e in ti valichi muntani, inütili peò de frunte ai Lungubardi e ai Franchi, ch'i portan ascì chi u scistemma feudale.
In te l'annu 888 San Bertumê a vegne inseïa drentu au Cumitâu Arbenganéṡe, faxente parte da Marca Arduinica, 'ndandu inta divixun de Dian. Segue pe questu e vicènde da sitàe vixina, quande du 1091 a mànca Adelaide de Suṡa e u feudu u vegne pïâu da Bonifacio del Vasto, capustipite di marcheṡi de Claveṡana.[5]
Etàe cuntempuranea[modìfica | modìfica wikitèsto]
Au dì de ancöi, u nomme u l'è cangiâu in San Bertumê au Mâ. U l'a abitâu fin da primma di Rummai dae genti Ligüri Ingàune, stansiâe in tu Punente fra Finâ e Ineia.
Pòsti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]
Ecunumia[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'ecunumia de San Bertumê a l'è fundâ in su türismu e 'n se l'agricultüa.
Cultüa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Feste e fée[modìfica | modìfica wikitèsto]
A féa ciü inpurtante a l'è a Féa da Cadelora ch'a se tegne a frevà.
Vie de Cumünicasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Feruvìe[modìfica | modìfica wikitèsto]
San Bertumê u l'axéva ina stasiun in scia Feruvìa Zena-Vintimïa au servissiu ascì da cumüna de Sêrvu, pe sta mutivasiùn chi ciamâ de Sêrvu-San Bertumê. A fermâ a l'è stâita serâ intu 2016 pe l'ativasiun du növu traciâu a dui binari fra Andöa e San Luensu au Mâ.[6]
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Dâitu Istat - Pupulasiùn rexidente au 30 śügnu 2019.
- ↑ Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
- ↑ Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di gràddi/giórno di Comùn pe Región e Provìnsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
- ↑ (IT) Cumüna de San Bertumê, dinturni, in sce comune.sanbartolomeoalmare.im.it. URL consultòu o 16 arvî 2022.
- ↑ (IT) Andrea Gandolfo u 'cunta a stoia de San Bertumê, in sce sanremonews.it. URL consultòu o 16 arvî 2022.
- ↑ (IT) Ürtimu gòttu da staffa aa stasiun de Sêrvu-San Bertumê, in sce riviera24.it. URL consultòu o 15 zenâ 2021.
Autri prugètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce San Bertumê


text:
Albèrgo di Nòbili
Albèrgo o l'é o nómme che into Medioêvo o l'êa dêuviòu pe indicâ di consòrççi de famìgge nòbili, ligæ da di vìncoli de sàngoe ò de tîpo econòmico, tipicaménte difûxi in Ligùria e Piemónte ma in mòddo particolâ a Zêna, dónde êan 'n'inportànte instituçión polìtica ascì[1].
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Tra i prìmmi Albèrghi a êse creæ, óltre a-o particolâ câxo de Zêna, ghe n'é de quélli da famìggia di Bàlbi, a Chieri, che remóntan a-o Duxénto. Âtre çitæ piemontéixi dónde se són svilupæ quéste asociaçioìn són Àsti, Saviggiàn, Torìn (co-in prìmmo Albèrgo minsonòu inte 'n àtto do 1328) e Moncalieri, dónde són çitæ inti statûti comunâli do 1378[2]. A ògni mòddo quésta instituçión a l'é stæta 'n fenòmeno tipicaménte zenéize, dónde a s'é svilupâ cómme 'n'evoluçión de ciù antîghe éutto Compagnae, asociaçioìn inte quæ a l'êa spartîa a çitæ e a popolaçión zenéize scìn da-o 1135, e quæ avéivan creòu a Zêna o prìmmo Lìbero Comùn da penîzoa[3]. Comensiàn dónca a êse creæ e prìmme consorterîe, formæ ségge da famìgge da-a nobiltæ ciù ò mêno elevâ che da quélle de òrigine popolâre, asociæ a-e prìmme. O l'êa comùn o fæto che, pe uzànsa ò pe acòrdio, e famìgge asociæ adotâvan o cognómme de l'Albèrgo, ö sæ quéllo da ciù poténte tra i ménbri do consòrçio, o quæ o l'êa coscì minsonòu prìmma do pròpio. A no l'é do tùtto ciæa l'òrigine de 'sta pràtica chi, fòscia repigiâ da-i órdini religiôxi in Tæra Sànta che dâvan o nómme de "Albèrgo" a-i convénti e a-i palàssi dónde êan òspitæ i cavaliêri, divîxi segóndo a pròpia léngoa moæ.
Tra i ezénpi ciù rilevànti gh'é de segûo quéllo da famìggia di Giustinién, a quæ a l'é stæta creâ pròpio cómme l'Albèrgo de famìgge lighæ a-a Maónn-a de Scîo, pigiàndo o sò nómme da-o palàsso dónde se riunîvan pe-e questioìn d'afâri, o Palàsso Giustiniàn. Into 1362 i sòcci da maónn-a àn proclamòu l'unión into nêuvo Albèrgo, cangiàndo o pròpio cognómme in Giustinién.
E prìmme testimoniànse scrîte in scî Albèrghi zenéixi remontan a-o 1383, segóndo quànte riportòu inti Annales Genuenses do Zòrzo Stélla e inte quélli de l'Aostìn Giustiniàn pe l'òcaxón de l'incoronaçión de Zâne I cómme rè de Cîpro da pàrte do dûxe Lionàrdo Montàldo (òtegnìndo in càngio a çitæ e o pòrto de Famagosta, con dôe lîghe do teritöio d’in gîo ascì).
I Albèrghi, óltre che avéi di òbietîvi de tîpo econòmico, agîvan con di òbietîvi polìtichi ascì, tentàndo in ògni mòddo de evitâ 'n avansaménto da "democraçîa" inta repùbrica òligàrchica. Però ànche e famìgge da ciù âta borghexîa comensiàn a creâ e pròpie consorterîe, portàndo a 'na fòrte contrapoziçión tra famìgge da-a nobiltæ ciù "nêuva" cómme i Fregôxi e i Adorni e quélle da grànde nobiltæ, ö sæ i Döia, i Fiéschi, i Spìnoa e i Grimaldi. O nùmeri totâle di Albèrghi o l'é stæto asæ variàbile into córso do Medioêvo: 'n prìmmo elénco do 1474, contegnûo inte 'n cartularium do Bànco de Sàn Zòrzo, o l'indica 74 Albèrghi scibén che, segóndo de stìmme, inte l'etæ comunâle quésti êan ciù de 100. Da-o pónto de vìsta giurìdico i Albèrghi êan de fórme d'asociaçión privâ che però avéivan 'n riconosciménto stâtale, coscì cómme evidençiòu da l'Antönio Màia Visdomini inta sò arecugéita di stâtuti do Comùn de Zêna, a-o capìtolo "De committendis propinquorum questionibus in Albergaria"[4].
Con l'inportànte rifórma "do Garibétto" do 1528, vosciûa da l'Andrîa Döia pe creâ 'n govèrno da Repùbrica ch'o foîse do tùtto sótt'a-o contròllo da nobiltæ, i Albèrghi diventiàn adreitûa pàrte de l'òrdinaménto pùblico e costitutîvo da Repùblica, dæto che sôlo 'n iscrîto a 'sti consòrççi chi o l'avéiva o dirìtto d'êse nominòu a fâ pàrte di ofìççi do Stâto. O nùmero di Albèrghi, za in diminuçión aprêuvo a de agregaçioìn tra divèrsce famìgge, o l'é stæto dónca ridûto a 28, da-i 35 scìnn-a quéllo moménto ancón existénti. Co-a nêuva lézze o dirìtto de formâ 'n Albèrgo o restâva sôlo a 'na famìggia ch'a l'avesse a-o mêno sêi câze "avèrte" (definiçión legâle che a-a giornâ d'ancheu a l'é do tùtto ignöta) e, into câxo o nùmero de 'ste câze chi o foîse ciù âto de dózze, a gh'êa ànche a poscibilitæ de costitoî 'n dóggio Albèrgo, indicòu co-o nómme, óltre che da famìggia, ànche da ciàssa ò da vîa dónde o se trovâva. Pe cóntra e famìgge ciù picìnn-e, e quæ avéivan in nùmero de câze avèrte ciù bàsso, perdéivan o "dirìtto" a-o nómme e a l'àrme[5].
A ògni mòddo l'agregaçión di nêuvi nòbili inti vintéutto Albèrghi no l'ariêsciâ a levâ i conflìtti tra nobiltæ "antîga" e "nêuva", bén bén distìnte inti doî pòrteghi de Sàn Lùcca e de Sàn Pê. Co-in'âtra lézze, promulgâ a-i 10 de màrso do 1576, o scistêma di Albèrghi o saiâ a-a fìn do tùtto abandonòu, co-e famìgge che torniàn a-o pròpio cognómme òriginâle e che saiàn inserîe, andàndo aprêuvo a-o modéllo comùn into Régno de Spàgna, inte 'n Lìbbro d'öo da nobiltæ, o quæ a Zêna o l'êa ciamòu Liber aureus nobilitatis Janue.
I 28 Albèrghi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Chi de sótta a gh'é a tabèlla co-i 28 Albèrghi de Zêna indicæ inta rifórma de l'Andrîa Döia do 1528. Pe ògni Albèrgo són elencæ e famìgge a quésto asociæ e o sò stémma ascì, se disponìbile.
A ciù pàrte de famìgge ch'àn creòu 'n Albèrgo a vegnîva da-a nobiltæ feodâle, méntre âtre êan d'òrigine viscontîle, cómme i Spìnoa e i Grìlli. Tra e famìgge di Albèrghi, de proveniénsa popolâre són i De Frànchi, i Di Fornæ, i Giustinién, i Promontöi e i Sòuli, ànche se, a ògni mòddo, a ciù pàrte da "nêuva" nobiltæ a l'êa asociâ in de âtre famìgge.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Treccani, 2010
- ↑ Cibrario, 1861
- ↑ Tavani, 1891
- ↑ (LA) Antönio Màia Visdomini, Statuta & decreta communis Genuae..., in sce worldcat.org.
- ↑ , tànto che e quàttro famìgge che formâvan i Albèrghi ciù inportànti, a-a meitæ do XVI sécolo, "sbertavano i nuovi albergati col titolo di tetti appesi" e che quésti "sarebbero caduti se non si appoggiavano a' suoi palagi".
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Natale Battilana, Genealogie delle famiglie nobili di Genova, Zêna, Tipografia Fratelli Pagano, 1825.
- (IT) Giovanni Andrea Ascheri, Notizie storiche intorno alla riunione delle famiglie in Alberghi in Genova, Zêna, Tipografia Faziola, 1846.
- (IT) Luigi Cibrario, Della economia politica del Medioevo, Torìn, Eredi Botta, 1861.
- (IT) Giulio Rezasco, Dizionario del linguaggio italiano storico ed amministrativo, Firénse, Le Monnier, 1881.
- (IT) Andrea Calenda di Tavani, Patrizi e popolani del medio evo nella Liguria occidentale, Trâni, Cav. V. Vecchi, 1891.
- (IT) Angelo Scorza, Le famiglie nobili genovesi, 1ª ed., E. Oliveri & C., 1924.
- (IT) Cesare Cattaneo Mallone Di Novi, I "Politici" del Medioevo genovese: il Liber Civilitatis del 1528, Zêna, Copy-lito, 1987.
Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) albergo, Dizionario di Storia, Treccani, 2010. URL consultòu o 14 seténbre 2021.
- (IT) Emilio Pandiani, ALBERGO dei nobili, Enciclopedia Italiana, 1929. URL consultòu o 14 seténbre 2021.


text:
Gustave Flaubert
Gustave Flaubert (Rouen, Haute-Normandie, 12 Dexembre 1821 - Croisset, Basse-Normandie, 8 Mazzo 1880) o l'é stæto 'n scrittô françeise, conscideròu comme ûn di ciû grendi novellisti oçidentæ.
Biografìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
O l'è famozo prinçipalmente pe o sêu primmo romanzo publicòu, Madame Bovary, e pe a seu devoçion a-a seu arte e stile, dimostrâ inta costante riçerca da mot juste (a paròlla giusta/preçiza).
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Gustave Flaubert


text:
I published some shots about Genoa few week ago. Now I'm trying to create a tribute to this amazing land including a tribute to one of greatest its son, Fabrizio De Andrè great musician, great poet, I introduced my images with my interpretation of one of his favorite song "crueza da mà" ... Song lyrics here (I hope that someone can help me translating in to english,my language is too poor for the Poet...) Ho pubblicato alcuni scatti su Genova qualche settimana fa Ora io sto tentando creare un tributo a questa splendida terra aggiungendo un tributo ad uno dei più grandi suoi figli, Io ho introdotto le mie immagini con una mia interpretazione di una delle sue canzoni a me più care ,"creuza de mà" Ecco il testo della canzone (spero che qualcuno possa aiutarmi nella traduzione in inglese,la mia conoscenza della lingua è troppo povera per il Poeta ) CREUZA DE MÄ Umbre de muri muri de mainé dunde ne vegnì duve l'è ch'ané da 'n scitu duve a l'ûn-a a se mustra nûa ea neutte a n'à puntou u cutellu ä gua ea muntä l'àse gh'é restou Diu u Diàu l'é in çë eu s'è gh'è faetu u nìu ne sciurtìmmu da u mä pe sciugà e osse da u Dria aa funtan-a di cumbi 'nta cä de pria. E 'nt'a cä de pria chi ghe saià int'à cä du Dria che u nu l'è mainà gente de Lûgan facce da mandillä qui che du luassu preferiscian l'ä figge de famiggia udù de bun che ti peu ammiàle senza u gundun. E a 'ste panse veue cose che daià cose da beive, cose da mangiä frittûa de pigneu giancu de Purtufin çervelle de bae 'nt'u ...
Channel: Humans Channel
Related tags:


text:
Monte Bego
O monte Bego (inta fransa mont Bégo) o l'é erto 2.872 m, o se trêuva inte Arpe Maritime into parco do Mercantour, inta pàrte centrâle da Valle de Màvegge, vixin a-a valle do Roja.
A montagna sacraModìfica
O Monte Bego, (coscì comme o squaexi omònimo Monte Beigua vixin a Zena), o l'ea un monte sacro pe-i antighi liguri; a montagna a piggia o nomme da-o dio Baigus venerou inte Arpe Maritime, che o saiæ unna variante do "Baigorix" pirenaico. O nomme o vegne da parolla Beg, Dê. "Béga", into ligure intemelio, o l'è in cangio quella cosa che a Zena se ciamma belin.
O monte e-e vixinne Valle de Màvegge e Fontanalba sun pin de incixoin (35.000), inti pascoli de erta montagna, e i paisan ne parlavan int'un mòddo semplice: e "maravegge"; da chì o nomme da valle.
E incixoinModìfica
Da sempre conosciûe à livello popolare. son stæte studiæ solo à partì da-a fin de l'Euttocento. E ciù antighe saiéivan do 3000 a.C. e constituiscian un di ciù importanti sciti do genere.
O pòpolo di antighi liguri o no l'à lasciou - comme se sa - nisciun documento scrito, perché pà che o no conoscesse l'ûso da scrìtûa; gente da quæ se conosce poco, e solo grasie a-i atri pòpoli, (i romain), che ghe son vegnûi in contatto, s'à 'n'idea da seu lengua, ma l'è vea che an lasciou de trasse sorprendenti, che se no peuan svelâ guæi in scì seu ûxi e costûmmi, son càrreghe de un mistero ch'o rimanda a-i tempi ciù antighi. Un de sti caxi o l'è quello do Monte Bego e da Valle de Màvegge.
Quande do '600 l'interesse pe-e cose antighe o comensa à addesciàse, o stòrico nissardo Pietro Goffredo o ne lascia unn-a de primme notiçie scrite do scito, de ròcche de diverse tinte, levigæ, che pòrtan incise un miggiâ de figûe. Ma pe arrivâ à l'iniçio de un studdio coerente e scientifico, unna catalogasion, beseugna aspetâ a fìn de l'Euttoçento e Clarence Bicknell, botanico e esperantista, un di tanti ingleixi che inte quell'epoca sentivan o fascino da Liguria. Arrivou inta valle a-a riçerca da flora arpinn-a, o Bicknell o screuve de fæto e antighe incixoin liguri, e o se n'interessa mai tanto da passàghe dozze stæ (da-o 1897 a-o 1912) fotografando, catalogando, faxendo di carchi. Ben ben de sto materiale o se peu vedde a-o Museo Bicknell de Bordighea.
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Monte Bego


text:
N˛tta Ben: Ti peu vÚdde o scîto de PAOLIN
a l' indirisso http://digilander.libero.it/paolore2
oltre che in sce www.paolin.altervista.org
; šerni quello che t'Ú ci¨ fašile aregordâ. E pagine son ˛spitæ into spašio de badda de Libero, primma êan in sce Inwind.
Paolin l'Ú ascý in sce Facebook
, Twitter
, Instagram
e YouTube
!
L'Ú vietâ ˛gni forma de riprodušión de imagini e tÚsti sensa preventiva aotorizašion; l'aotô l'Ŕ a dispoxišion pe eventoali reclammi in scî diritti d'aotô.
Questo scîto l'è stæto realiz˛u da Paolo R. in m˛ddo artigianâle con mêzi pr˛pi, pe raxˇn puamente amatoriâle (sensa fin de goâgno), inte l'intento de fâ conosce o teritôio, e tradišioin e a lengoa zeneixi.
O vêgne agiorn˛u maniman e a man (donca o no raprezenta 'na testâ giornalistica e manco un prod˛tto editoriâle ai sensi da lêze n.62 do 2001), l'Ú in linea da o zenâ do 2001
.
L'Ú ˛timiz˛u pe Firefox 67.0, Google Chrome 97.0 e I.E. 11.0, ris˛lušion video 1024x768 e pe telefonin. O parl˛u zeneize a l'avertûa d'a primma pagina "Bergamo Bològna"
l'Ú de GiöxÚppe Marzari.
Pe 'na mêgio navigašion consulta a Mappa
do scîto.
Un ringrašiamento particolâ o va a Fabio Longinotti pe a consulensa tecnica, a Marco Subriano pe de fotografîe e a Piero Fioravanti pe coltûa e tradišioin.
Ti peu scrivime pe drîte, critiche, prop˛ste (solo da d˛nne!) sciacando in sciâ casÚlla de p˛sta. regati


text:
Amandoin
Amandoin ò mandolin, strumento muxicâ cordoffono a peçigo da famiggia do lœüdo.
O l'appartegne a-a famiggia di strumenti a corde e graçie a-a seu particolâ cascia armonega o g'ha 'n son melodiozo e penetrante. O seu primmo anteçedente o l'è l'oud (ùd) arabo, do quæ s'ha notiççie scin da eppoche pre-romann-e.
N'existe varri tipi, o ciu comun e difuzo di quæ o l'è o coscì díto amandoin napolitan, comparso in Itallia verso a meitæ do sec. 18°, con cascia piriforme fortemente ingombía, constitoía de sottî doghe de legno, e cavigê a spattoa, in pitin inclinao rispetto a-o mannego: o g'ha quattro cói de corde dogge, acordæ pe quinte comme quelle do violin, che vegnan sunæ co-o plettro.
Tra i atri tipi gh'è o coscì díto amandoin milaneize, ch'o remonta a-a fin do sec. 16°, derivao da-a "mandola", da quæ o conserva a cascia piriforme a sêi cói solitamente de belo, acordæ comme quelli da chitara, e lʼamandoin zeneize scimmile a-o milaneize ma co-o cavigê ciatto.
Scimile a-a mandola, da quæ o saiéiva 'na variante, o l'ha trovao spaçio inte l'antigo Impeo Roman, o s'è sviluppao into Çinqueçento e o l'è ancon dœuviao soviatûtto in Italia, essendo ciu diffuzo a Roma e inta zona de Nappoli.
O mandolin clascico, dïto mandolin roman, o g'ha quattro corde doggie omoffone, saiéiva a dî che ogni cobbia a vegne accordâ co-a mæxima nota inta mæxima ottava. L'è existio ascì de variante regionæ de l'amandoin napolitan, comme lʼamandoin roman, lʼamandoin siçilian, lʼamandoin padoan e lʼamandoin seneize, che se diferençian tra lô pe-a diverscitæ di acordatue e de çerti particolæ construttivi. Gh'é ascì di âtre verscioin: o milaneize (ciu antigo, con çinque oppûre sei corde doggie), o cataneize, o bandolim, o banjo-mandolin e o mandolin F-Style dœuviao inta mûxica bluegrass.
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Amandoin, in sce treccani.it. URL consultòu o 18 màrso 2021.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Mandolin


text:
1902
O 1902 (MCMII inte nùmeri români) o l'é 'n ànno do XX secolo.
FætiModìfica
EuröpaModìfica
ÀziaModìfica
ÀfricaModìfica
AméricaModìfica
- I Stati Unïi d'America acàtan da-a Spagna i dirìtti sôvia o Canâle do Panamá.
- 8 màzzo - Martinica. Scceuppa o vulcàn A Pelée: óltre 40.000 e vìtime e destrûta a çitæ de Saint-Pierre. A nûvia incandescénte de gàzzo e de çénie a l'amasa inte 'n menûto 28.000 persónn-e.[2]
Oustràlia, Òceània, PöliModìfica
ArteModìfica
MûxicaModìfica
- Enrico Caruso o l'é o prìmmo cantànte d'òpera ch'o l'incìdde 'n dìsco pe-o gramòfono.
- 15 seténbre. A cansón Torna a Surriento - de Eugenio e de Giambattista De Curtis - a l'é compòsta into 1894 e presentâ in önô do prescidénte do Conséggio Giuseppe Zanardelli, in vìxita a Sorrento into 1902.
CostruçiónModìfica
- Italia. A prìmma lìnia ferroviària elettrica trifâze a âta tensión do mondo.
InovaçiónModìfica
SportModìfica
- Zêna. O Zena - a squaddra de ballon ciù antiga da Liguria e d'Italia - pe prìmma o l'a fondòu o setô giovanîle (sótta i 16 anni).
- Canpionòu italiàn de balón 1902 (dòppo Serie A) - Zêna CFC
- Neuva York - Coppa Davis 1902. Vincitô: Stati Unïi d'America
Prémmi Nobel Modìfica
- Prémio Nobel pe-a pâxe: Élie Ducommun, Charles Albert Gobat
- Prémio Nobel pe-a letiatûa: Theodor Mommsen
- Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Ronald Ross
- Prémio Nobel pe-a fìxica: Hendrik Lorentz, Pieter Zeeman
- Prémio Nobel pe-a chìmica: Hermann Emil Fischer
NasciûiModìfica
MòrtiModìfica
NòtteModìfica
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce 1902


text:
Georg Friedrich Händel
Georg Friedrich Händel (scrîto anche Haendel in tedesco, e George Frideric Handel in ingléize) (Halle, 23 frevâ 1685 - Londra, 14 arvî 1759), o l'è stæto 'n conposcitô e organista nasciûo in Germania ma naturalizzòu ingléize.
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
O l'è conscideròu un di ciù inportanti da mûxica do Baròcco e un di ciù influenti de tùtta a mûxica oçidentâle. Inta stöja da mûxica moderna, o l'è stæto o primmo ch'o l'à inandiòu a sêu ârte verso a soddisfassion di gùsti e neçescitæ di spettatoì, invexe de quelli da nobiltæ comme o capitâva in quello tenpo.
O l'è stæto contenporànio de Johann Sebastian Bach, o l'è mòrto a 74 anni, essendo seppelîo a Westminster.
File murtimediæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Georg Friedrich Händel


text:
Poæ nòstro
- Primma do XIX secolo
Poære nostro che sei in ri çê
santificao sæ ro Vostro nomme;
vegne ro Vostro regno;
sæ fæta ra Vostra vorentæ
comme in çê, così in terra.
Dæne ancœu ro nostro pan cotidian
e perdonæ a noî ri nostri debiti
comme noî ri perdonemmo a ri nostri debitoî
e no induxeine in tentaçion
ma liveræne da ro mâ.
- Doppo o XIX sec. (grafîa in U)
Puæ nostru che t'ê in ti çê,
santificou segge u to numme
vegne u to regnu
se faççe a to vuentæ
cumme in çê, cuscì in tæra
Danne ancö u nostru pan cutidian
e perdun-a a niatri i nostri debiti
cumme niatri i perdunemmo a i nostri debituî,
e nu indüine in tentaçiun
ma liberine do-u mâ.


text:
Cusco
Cusco oppûre Cuzco (in quechua: Qusqu, Qosqo ), a l'è 'na çittæ do sûd-est do Perù, capitâ do departamento do mæximo nomme.
A g'ha çirca 300.000 abitanti, e a l'è stæta diciaräa Patrimònnio de l'Ûmanitæ into 1983 da l'UNESCO.
Ciammäa segondo a sêu etimologia "umbrissallo do mondo", perché da-a sêu ciassa çentrâ vegnivan marchæ i limiti de l'Impero Inca, do quæ a l'ëa a capitâ, anchêu a l'è conscideräa capitâ storica do Perù.
A l'è molto importante storica e tûristegamenti, e da chì se pêu rivâ scinn-a-e famose rovinn-e de Machu Pikchu.
Conlìgamenti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Cusco


text:
Benvegnuo!
Sto scito o l'arecheugge e personn-e interesŠ a deuviÔ e/˛ svilupÔ 'na verscion in zeneize do celebre browser da fondašion Mozilla. A tradušion a l'Ú scrita co-a grafia ofišiÔ de l'Academia Ligustica do Brenno.
L'Ú arivÔ a tradušion zeneize do libbro "animal farm" de George Orwell!
A partţ do 4 zenÔ 2021 in sce Amazon gh'Ú a tradušion zeneize do famozo libbro de George Orwell "Animal Farm" ("La fattoria degli animali" in italian) fŠta da-o tradut˘ de Firefox in zeneize co-o titolo "A fatorţa de bestie" e ti peu atrovalo sciacando chi.
Vanni in sce Amazon pe acatÔte o libbro!
Semmo in sci˘ Secolo!
O 29 Marso do 2012 o l'Ú sciortio 'n beliscimo articolo in sci˘ Secolo XIX ch'o parla de niatri e o poei leze
chi
Sciacca in šimma a-o neuvo l÷go de Firefox in zeneize pe anÔ a-a pagina de Mozilla.org e scaregÔ l'urtima verscion!
Belin che novitŠ!
Ancheu o zeneize o l'Ú a primma lengoa regionale ch'a l'Ú 'na lengoa ofišiÔ de Firefox!!
Coscý oua ti gh'Š doe poscibilitŠ: ˛ ti descareghi a verscion conpleta (pe Windows, Linux, Mac/OS) ˛ ti peu instalÔ i language pack che servan a cangiÔ a lengoa do teu navegat˘ in zeneize. Pe saveine de ciu, vanni a-a pagina di descaregamenti ˛pure vanni inta
pagina ofišiÔ in zeneize de Mozilla!
Ti ne veu agiutÔ?
Chi voese agiutÔ a svilupÔ e pr˛scime verscioin o peu scrive inta sešion "Contatti". L'Ú inportante che a tradušion a segge de longo inta grafia ofišiÔ che ti peu trovÔ into scito de l'Academia Ligustica do Brenno.
Ďua semmo anche into Twitter e Mozilla.org!!
Gh'emmo anche a pagina de Mozilla co-i n˛stri conponenti azonti pe Firefox: Sciacca chi!
No ti ghe n'Š abasta? Aloa ti ne peu segoţ in sci˘ Twitter: Sciacca l'÷xelin bleu!
Da no credde! Ďua gh'Ú a verscion in zeneize de mozilla.org
Sciacca chi pe veddila!

Sto scito o deuvia a GRAFIA OFIăI┬