text:
Liguri Antighi
Preistöia e prìmmi insediaménti[modìfica | modìfica wikitèsto]
I Antighi Liguri son stæti a popolaçión originâia da Ligùria. A prêuva són i rèsti di òmmi atrovæ inte gròtte de Toiàn, de Finâ, de Vintimìggia. Primma de l'etæ de Romma e popolaçioìn lìguri êan divîze in naçioìn, e no ghe n'êa sôlo in sciâ Ligùria, ma se trovâvan anche in squæxi tùtto o Piemonte, a Svissëa meridionale de ancheu, a Provénsa françèize, inte l'Oltrepò Paveise e a Provinsa de Piaçensa. Inte quest'àrea gh'é ancón tanti nommi de pàixi de örìgine lìgure.
I Lìguri no êan 'na razza europêa; quande in Italia son arivæ i Indeuropei, pâ che i Lìguri ghe fîsan za; i archeòloghi dixan ch'o l'êa 'n pòpolo pre-indeuropeo ò anario (comme i Baschi). E donca gh’êa di Lìguri tra l’Àrno e i Pirenei, inte valàdde do Pò e do Ròdano, arivando scìnn-a-e Preàrpi. I Lìguri parlâvan a léngoa antîga lìgure, che a no l'êa scrîta, e coscì a l'é anæta persa; pâ che a cadénsa e çerte paròlle do lìgure de ancheu seggian derivæ da-o lìgure de quella vòtta.
E testimoniànse da prezénsa de l’òmmo in Ligùria són da çercâ scìnn-a da-a preistöia. Vixìn a-o pòrto de Nìssa, inta Tæra Amâ, l’é stæto trovòu de tràcce de ciù antîghe cabànn-e costroîe da cacioéi nòmadi, quæxi 300.000 ànni fa. A prìmma stratigrafîa a l’à mostròu despægi perîodi insediatîvi, con rèsti de cabànn-e òvali co-o fȇugo into mȇzo, riseu scavisæ, rascìn e béstie caturæ quæ pòrchi sarvæghi, tartarûghe, rinocerónti de Merk, liofànti meridionâli, beu sarvæghi e öxélli. Vixìn a Lȇua l’é stæto trovòu tràcce de l’òmmo de Neanderthal. Inte gròtte de Toiàn són vixìbili ségni che quélli pòsti ȇan frequentæ a-a fìn do Paleolìtico Supeiô. Inta gròtta di Brìcchi Rósci de Vintimìggia l’é stæto trovòu di rèsti ch’aregòrdan l’Òmmo do Cro-Magnon. A Finâ (Ænn-e Àrbe) se trȇuvan testimoniànse do Neolìtico con di diségni che se pȇuan datâ fra i 20.000 e i 18.700 ànni fa e inte gròtte lóngo o torénte Penavàira, inta valàdda co-o mæximo nómme into teritöio igàono, l’é stæto trovòu rèsti de òmmi de 7.000 anni primma de Crìsto.
A partî da-o segóndo milénio prìmma de Crìsto (Neolìtico) se gh’àn notìçie da prezénsa di lìguri in sce ’n teritöio asæ grànde ch’o corispónde ciù o mȇno a tùtta l’Itàlia setentrionâle. A ògni mòddo se pénsa che i antîghi lìguri se són scistemæ in sciâ costȇa mediterània da-o Ròdano a l’Àrno (coscì o scrîve o Polìbio), arivàndo co-a sò prezénsa scìn’a-a costȇa mediterània spagnòlla a ponénte e a-o Tévere vèrso sùd-èst e colonizàndo e îzoe da Còrscica, da Sardégna e da Sicìlia. A poéiva ȇse ’na popolaçión de quæxi 200.000 persónn-e, spartîe inte vàrie tribù. De lô ne rèstan numerôxi repèrti de tæra chéutta. De manimàn e migraçioìn di Cèlti[1] (che parlâvan o leponzio ò lepontico) e e colonizaçioìn di Fenìcci, di Grȇghi e di Cartaginéixi, àn pigiòu o pòsto di Lìguri a partî da-o IV sécolo prìmma de Crìsto.
I Lìguri inte testimoniànse di aotoî antîghi[modìfica | modìfica wikitèsto]
I Lìguri êan génte di monti. Mangiâvan sorviatùtto servaginn-a, formaggio e læte. Gh'ean quei che de lòu êan merçenari e anavan a fa' a guæra pe' âtri pàixi (Cartagine o Romma). Quei che vivevan vixìn a-o mâ, o Mâ Ligure, êan pescoéi e mainæ, e navegavan, anche a-o largo, sénpre con barche piccinn-e. O Diodòro Sìculo (stòrico grêgo, 80–20 prìmma de Crìsto) o scriveiva in grêgo:
I Lìguri són nominæ pe-a prìmma vòtta inte ’n tòcco do Ezìodo riportòu da-o Strabón[2] inte a “Geografia, VII 3.7”, cómme i ciù antîghi abitànte de l’Òcidénte: “Etìopi, Lìguri e Sciîti alevatoî de cavàlli”. Âtri aotoî (Dîodöo Sìcolo, Virgìlio, Lìvio, Cicerón) scrîvan cómme i Lìguri ancón into II sécolo primma de Crìsto vivéivan inte de condiçioìn primitîve e ne dàn l’inmàgine de ’n pòpolo sarvægo, fȇo, i quæ goeriȇri fàn poîa sólo co-o fâse védde.
Ma into mæximo ténpo vȇgne sotoliniòu a qualitæ de solidarietæ e d’ònestæ de ’na popolaçión contadìnn-a e de pastoî no ancón spartîa in “clàsse” e inta quæ e dònne afróntan e mæxime fadîghe di òmmi inte ’na tæra definîa pìnn-a de prîe, stérile, crûa e covèrta de èrboi da tiâ zu. No tùtti i aotoî antîghi dàn di giudìççi poxitîvi, prezénpio o Màrco Pòrcio Catón o defìsce i Lìguri ignorànti e böxàrdi, in pòpolo ch’o l’à pèrso a memöia de sò òrìgini. Tùtti sti eleménti chi ne fàn capî cómme i Lìguri, pòpolo asæ antîgo spantegæ in ténpi lontàn inte ’na grànde pàrte do Mediterànio de Ponénte, són stæti sotomìssi, no sénsa dificoltæ, da-i Români, cóntra i quæ a mancànsa de ’na coltûa, de tradiçioìn, de ’n’identitæ, de ’n’unitæ polìtica e de ’na clàsse de nòbili co-o potȇre de decìdde, són stæte a raxón de ’na deboléssa chò-u caraterìstico e fòrte tenperaménto o no l’é bastòu a sarvâli.
Pòpoli Lìguri[modìfica | modìfica wikitèsto]
E naçioìn ciù importanti, inta Ligùria de ancheu, êan:
- Apuani - inta provinsa de Spézza e inta Lunigiànn-a
- Tigulli - inta Rivêa de Levànte
- Genuati - a Zêna, dovve òua gh'é o Çentro Stòrego
- Vituri - a Utri
- Sabazi - a Sann-a
- Docili - dovve gh'é Arbisêua
- Epanteri - a Còrcre
- Ingauni - dovve gh'é Arbenga
- Intemeli - a Vintimiggia
Ghe n'êa anche inte âtre regioìn[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Friniati
- Ilvati
- Magelli
- Statielli
- Dertunini
- Caburriati
- Taurini
- Libui
- Veleiati
- Levi
- Marici
- Segobrigi
L'época româna[modìfica | modìfica wikitèsto]
Co-a prìmma goæra pùnica (II sécolo prìmma de Crìsto) i Lìguri se són spartîi tra aleæ de Cartàgine e aleæ de Rómma. L'é stæto quànde i Români àn conquistòu sto teritöio chi, con l’agiùtto di sò aleæ Genuates, che l’àn ciamòu Lìgùria, ch'o corispondéiva a-a IX Regio de l'Inpȇro româno, ch'a l'andâva da-e Àrpi Marìtime e Còsie, a-o Pò, a-o Trébia e a-o Mâgra. A descriçión da IX Regio Italiæ a l'é do Plìnio:
Sta región chi a l’ȇa ciù picìnn-a de quélla òriginâle òcupâ da-i Lìguri inta preistöia. Con tùtta probabilitæ inte sta provìnsa chi se ghe conservâva ancón l’etnîa lìgure ciù pûra, in càngio inta Lunigiànn-a e inte regioìn a-o de la de Àrpi e popolaçioìn s’ȇan òrmâi mescciæ con âtre tribù.
De fæti l'Ecatȇo de Milȇto into VI sécolo prìmma de Crìsto o ne dîxe che Mónego e Marséggia ȇan çitæ lìguri e i Elisici, pòpolo ch’o stâva fra o Ròdano e i Pirenȇi, ȇan 'na mescciûa de Lìguri e Ibȇri. Into Trexénto o Dànte, into pigiâ in consciderasción sorvetùtto a questión lengoìstica-dialetâle, o parliâ da Ligùria cómme de 'na región conpréiza fra o Triónfo de l'Aogósto, Lèrxi e o spartiægoe alpìn-apenìnico. Scibén chi-â coscénsa d’ȇse 'n'ùnica etnîa ciù grànde a dûa ancón pe bén bén. L'idȇa de ’na región ch'a va da-o Vâro a l'Àrno a l'é ancón pigiâ da-o Iàcopo Braxélli, cançelȇ da Repùblica de Zȇna de l'anno 1419, inta sò Descrizione della Riviera. Inte l'anno 180 prìmma de Crìsto i Români, pe poéi dispónn-e da Ligùria inta sò conquìsta da Gàlia, àn dovûo deportâ 47.000 Lìguri Apoâni, òstinæ ribèlli, e l'àn confinæ inte l’àrea Sanìtica ch'a l'é fra Avelìn e Benevénto[3].
Letiatûa in sci Lìguri[modìfica | modìfica wikitèsto]
Di antîghi stòrichi, quei che àn scrîto de ciù in sci Lìguri Antîghi son stæti Diodòro Sìculo, Strabón, Eròdoto. O professô Nino Lamboglia o l'à scrîto o lìbbro "A Ligùria Antîga", ch'a l'é l'òpera ciù inportante in sce questo argomento.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Giacomo Devoto, inta sò òpia Gli antichi italici, Firénse, Vallecchi, 1931, o l'atriboîva ancón l'indoeoropêizaçión di lìguri a-i Lepontii.
- ↑ Strabón, Geografia, VII.3.7, traduçioîn in: (EN) The Geography of Strabo, VII.3.7 in sciô scîto Lacus Curtius, traduçión ingléize de H.L. Jones, publicâ inta Loeb Classical Library, Harvard University Press in 8 volùmmi, 1917-1932. (FR) Géographie de Stabon, VII.3.7 in sciô scîto Mediterranees.net, traduçión françéize de Amédée Tardieu, publicâ da Hachette a Pariggi into 1867.
- ↑ Plìnio o Vêgio, Naturalis Historia, III, 47
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Liguri Antighi


c: text/html

text:
Prinçipe Œügennio de Savoia
Prinçipe Œügennio de Savoia-Caignan-Soissons, generâ (Pariggi 1663 - Vienna 1736).
Figgio d'Œügennio Maoriççio e Olimpia Manciña, destinao a-a carrea ecclexastega, o domandò invan (1683) a-o Luigi XIV d'intrâ into so ezerçito.
Lasciao Pariggi, o l'intrò a-o serviççio de l'imperatô Liopordo I, distinguendose subito inti opiaçioin contra i Turchi pe a libiaçion de Vienna ascidiâ (1683) e inte quelle succescive, sci ch'a soli 24 anni o fu promosso tenente generâ (1687).
Into 1689 o l'intrapreize l'attivitæ diplomatica ascì, che da aloa o l'áternò a quella bellica, e o contribuì a l'aliança do ducca de Savoia co l'Aostria; segnalaose in Piemonte inta guæra da Grande aliança, o l'ebbe a nommina a feldmaresciallo (1693). A so periççia a l'emerse piñamente inta campagna do 1697 contra i Turchi, quande o-i sorpreize e sconfisse a-o passaggio do Tibisco, presso Zenta. A battaggia a l'ebbe di effetti risolutivi in sce-a guæra aostro-turca do 1683-99, raxon pe-a quæ a l'Œügennio fu donao di vasti possesci fra i sciummi Drava e Danubio e o poe' començâ a construçion do palaççio do Belvedere a Vienna.
A-o scciœuppo da goæra de succescion spagnolla (1701-13), o l'ebbe o comando supremmo de forçe destinæ a-o tiatro italian e o batte' o maresciallo N. Catinat fra Carpi e l'Œuggio (1701), sconfizendo poco doppo o F. Villeroi a Ciæi. O nœuvo comandante françeize, L.-J. Vendôme, o fu battúo a Luzzæa (1702), ma o l'ariescì a impedî a-o Gennio a conquista do Milaneize, veo scopo de so opiaçioin. Into 1703 o prinçipe o fu nominao prescidente do Conseggio aolico de guæra, ma solo in parte o l'ariescì a rende ciu dinamico l'andio di opiaçioin; doppo avei conseguio insemme a-o ducca de Marlborough a gran vittoia de Höchstädt (1704), o fu battúo da-o Vendôme a Cassan d'Adda (1705). A geniâ ódaççia de l Œügennio a se rivelò co-a battaggia de Turin (1706), ch'a se resciorve' co-a sconfita di assedianti françeixi e a conquista do Milaneize, do quæ o vègne governatô. Ancon co-o Marlborough, o riportò e vittoie de Audenarde (1708) e de Malplaquet (1709). Da pœu o l'andò (1711) in miscion diplomatica a Londra pe impedî che-o governo ingreize o se retiese da-a lotta; fallio o scopo, o se trovò, doppo a paxe de Utrecht (1713), solo contra a França. Infeiô de forçe, o no poette tegnîse che in sce-a difensciva: a paxe de Rastatt (1714), negoçiâ da-o mæximo Œügennio, a poze fin a-a guæra.
Into 1716 o sbaraggiò a Petrovaradin i Turchi ch'aivan assalio e provinçe ungaize e transcirvañe di Asburghi, e l'anno doppo o çense d'assedio e conquistò Bergraddo, costrenzendo l'impeo ottoman a-a paxe de Passarowitz (1718).
Into succescivo periodo de paxe (1720-33) l'Œügennio, nominao vicaio d'Italia into 1724, o l'atteize a riordinâ l'ezerçito.
Scciupao a goæra de succescion polacca (1733-35), a-o prinçipe, zœumoæ settantenne, fu dæto o comando de 'n fronte segondaio in sce-o Ren.
O fu colleçionista d'arte, amigo di moei sciençiæ, lettiæ e filozzofi do tempo; o l'ebbe senscibbile peizo into goerno de l'impêo.
Conligamenti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Prinçipe Œügennio de Savoia

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Paul Doumer
Paul Doumer (Aurillac, 22 màrso 1857 - Pariggi, 7 màzzo 1932) , o l'é stæto 'n politico françéize e XIV Prescidente da Repûbbrica Françéize (XIII da Tèrsa Repûbbrica Françéize), da-o 3 zùgno 1931 a-o 7 màzzo 1932.
VìttaModìfica
O l'é stæto asascinou da-o fascìsta rùscio Pavel Gorguloff.
InmàgineModìfica
Viâgio a-o Siam do Paul Doumer[1]
NòtteModìfica
- ↑ Le Petit Journal, n° 442, 7 màzzo 1899.
Atri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Paul Doumer


text:
Brügastro
Erica arborea (L., 1753), comuneménte conosciûa cómme brügastro o brüga (brûgo ò brûgo da pìppe segóndo a grafîa ofiçiâ, brüga in savonéize, brügu in vintimigiôzo e monegàsco), a l'é 'na ciànta, ch'a apartegne a-a famìggia de Ericaceae[1]. A l'ha a câa de 'n arbusto sempreverde, co-a scorsa rossastra e da-o portamento eretto.
Descrision[modìfica | modìfica wikitèsto]
O brügastro o l'ha nümerosi rammi, anche quelli dao portamento squæxi sempre drito. E föggie son aghiformi, perscistenti e coriacee, verde scüo, normalmente in verticilli de quattro, con margine dentellou.
I sciôi son tanti, piccin e penduli, riunî in ricche infiorescense in te çimme, dao colö gianco-cremma e profümæ. Fioritüa: marso-mazzo. Früti: capsule contegnenti tante semense piccinn-e.
Distribusion[modìfica | modìfica wikitèsto]
Africa settentrionale e centro-orientale, Euròpa meridionale e Isoe Canaie.
In Italia o l'ha distribusion peninsulare con popolasioin presenti anche ao de là do spartiægue appenninico; o l' è presente anche in te isoe (tipico elemento da maccia mediterranea).
Üsi[modìfica | modìfica wikitèsto]
E ramme de brügo ligæ in fascinn-a son döviæ pe fä spassuìe, e defæti un di nommi italien o l'ea scopiglia; unna votta se döviaven ascì pe covertüe e sbarragge de abitasioin pövie e de cabanne. Pe ottegnî i cochétti per a filatüa da sæa, i babòlli vegnivan missi, spesso, in sce ramme de brügo.
A parte de sutta do çeppo a vegniva "cötta" (combüstion interrotta) in ta carbonea in ti boschi, pe ottegnî un carbon in graddo de svilüppä un forte calö. O carbon ottegnüo da o legno de brüga o l' ea richiesto in te officinn-e di ferræ pe a forgiatüa do færo.
O legno de brüga o l'è düo e pregiòu, e o l'è o materiale ciü döviòu in ta costrusion di fornelli de pippa. A parte döviä pe ottegnî a pippa a l'è quella nodosa da base, in to canto.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (EN) Erica arborea, in sce powo.science.kew.org. URL consultòu o 2 màzzo 2021.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Erica arborea
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce Erica arborea


text:
Contribûti de Aereus646
Sata a-a navegassion Sata a-a serchia
- 13:45, 20 lùg 2021 diff stö +110 Wikipedia:Aministratoî/Eleçioìn/N.Longo →Pro
- 22:32, 26 arv 2021 diff stö +17 Clarinetto →A Stöia e l'etimologîa Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 22:25, 26 arv 2021 diff stö 0 Clarinetto Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 18:56, 22 màr 2021 diff stö +73 Wikipedia:Pòrtego da comunitæ →10.000 vôxe!!! Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 19:58, 3 màr 2021 diff stö −41 Utente:N.Longo/Sandbox →Figûe sòlide nòtte[1]: Quarche coreçion da 'n squæxi inzegnê :) Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ Annullato
- 14:12, 30 zen 2021 diff stö −6 Wikipedia:Avertense generâli atoâle Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 19:45, 18 dex 2020 diff stö +156 Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 10:02, 11 nov 2020 diff stö +11 Utente:Fausta Samaritani/Sandbox →Descriçion Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 12:28, 3 set 2020 diff stö 0 Giornâ de San Giovàni Batista Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 12:27, 3 set 2020 diff stö −13 Giornâ de San Giovàni Batista Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 10:00, 15 zùg 2020 diff stö +110 Wikipedia:Sondàggi/Nêuvi grùppi uténte →Favorévoli Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 10:53, 9 zùg 2020 diff stö +3 Lengoa leonesa →Descriçion: Tradotto un pezzo Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 14:27, 30 màz 2020 diff stö −6 Dingo Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 14:25, 30 màz 2020 diff stö 0 Basshunter Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 13:48, 24 màz 2020 diff stö +186 Wikipedia:Aministratoî/Eleçioìn/Giodiassi5 →Coménti Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 22:07, 23 màz 2020 diff stö +108 Wikipedia:Aministratoî/Eleçioìn/Giodiassi5 →Pro Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 22:06, 23 màz 2020 diff stö +109 Wikipedia:Aministratoî/Eleçioìn/S4b1nuz E.656 →Pro Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 22:41, 17 màz 2020 diff stö +7 Lengoa ligure Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 20:48, 3 màz 2020 diff stö −6 Wikipedia:Buròcrati/Eleçioìn/Luensu1959 →Luensu1959 Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 20:43, 3 màz 2020 diff stö +234 Wikipedia:Buròcrati/Eleçioìn/Luensu1959 →Luensu1959 Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 14:00, 2 màz 2020 diff stö +104 Wikipedia:Buròcrati/Eleçioìn/Luensu1959 →Pro Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 11:58, 1 màz 2020 diff stö +119 Wikipedia:Pòrtego da comunitæ →Creazione di nuovi gruppi utente Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 00:18, 28 arv 2020 diff stö +17 Giuseppe Conte Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 00:28, 25 arv 2020 diff stö −4 Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani →palassu russu Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 00:26, 25 arv 2020 diff stö +691 Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 00:17, 25 arv 2020 diff stö +10 Galleria Borghese Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 10:26, 21 arv 2020 diff stö +14 Confêugo 2019 →I mogogni Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 10:24, 21 arv 2020 diff stö +1 Confêugo 2019 →Prefaçión Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 10:10, 18 arv 2020 diff stö 0 Gexa de San Zòrzo di Zenéixi (Palermo) →Galerîa de inmàgine Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 10:10, 18 arv 2020 diff stö +1 Gexa de San Zòrzo di Zenéixi (Palermo) →Descriçion e stöia Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 10:08, 18 arv 2020 diff stö −1 Gexa de San Zòrzo di Zenéixi (Palermo) →Descriçion e stöia Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 10:07, 18 arv 2020 diff stö +30 Gexa de San Zòrzo di Zenéixi (Palermo) →Descriçion e stöia Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 09:54, 18 arv 2020 diff stö +1 Gexa de San Zòrzo di Zenéixi (Palermo) Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 16:06, 17 arv 2020 diff stö +24 Procobera Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 10:47, 17 arv 2020 diff stö +1 Procobera Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 18:10, 16 arv 2020 diff stö +153 Discûscioîn ûtente:Aereus646 atoâle Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 23:57, 15 arv 2020 diff stö −1 Discûscioîn ûtente:Aereus646 →Nuova voxe Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 23:56, 15 arv 2020 diff stö +478 Discûscioîn ûtente:Aereus646 Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 21:39, 15 arv 2020 diff stö +460 Discûscioîn ûtente:Aereus646 Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 21:35, 15 arv 2020 diff stö +37 Sofonisba Anguissola →In Sicilia e in Liguria Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 21:16, 15 arv 2020 diff stö −1 Sofonisba Anguissola →In Spàgna Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 21:14, 15 arv 2020 diff stö +23 Sofonisba Anguissola →Sofonisba Anguissola Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 16:46, 15 arv 2020 diff stö +20 N Berghem Aereus646 o l'ha mesciou a paggina Berghem a Bèrgamo atoâle Etichetta: Noeuvo rendrisso
- 16:46, 15 arv 2020 diff stö 0 m Bèrgamo Aereus646 o l'ha mesciou a paggina Berghem a Bèrgamo
- 20:10, 14 arv 2020 diff stö +814 Discûscioîn ûtente:Aereus646 Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 18:10, 14 arv 2020 diff stö +1 Ulaanbaatar Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 15:52, 14 arv 2020 diff stö +1 Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani →Template:ZeneiseT, ZeneiseU e Italiano Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 15:52, 14 arv 2020 diff stö +670 Discûscioîn ûtente:Fausta Samaritani Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 18:02, 12 arv 2020 diff stö +127 Discûscioîn ûtente:Aereus646 Etichette: Modìfica da mobile Modìfica da web pe mobile Modiffica da mobbile avansâ
- 20:13, 11 arv 2020 diff stö −6 Artemisia Gentileschi →Vìtta


text:
Rivoluçion françeize
Rivoluçion françeize, complesso di eventi politichi e sociæ avvegnui in França tra o 1789 e o 1799, co-a formaçion da monarchia constituçionâ e l'instaoraçion da repubbrica, fin a l'asceiza de Napolion Bonaparte.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
A França do Setteçento[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inta segonda meitæ do 18° sec., durante o regno de Luigi XVI e de Maia Tonieta, a França a viveiva un periodo de crixi, dovua a-o crescente indebitamento statâ e a-a perdia de prestiggio da monarchia. E rescistençe di ceti nobiliæ a açettâ una riduçion di so privileggi alimentavan un diffuzo macontento de l'opinion pubbrica, ch'a començava a mette in discuscion o scistema sociâ de l'ancien régime, avançando de receste de rappresentança politica, in sce l'ezempio da Rivoluçion americaña.
O començo da rivoluçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
Spinto da despægi settoî da societæ, Luigi XVI o se decize a convocâ i Stati Generæ, un organismo de consurtaçion da naçion eletto in sce-a base de træ classe (ciammæ 'stati' oppù 'ordeni') inti quæ l'ea divizo a societæ françeize: clero, nobiltæ e terço stato. A quest'urtima categoria appartegniva a stragrande maggiorança da popolaçion. Scin da-o giorno da convocaçion, o 5 mazzo 1789, i delegæ do terço stato se riunin a parte, pe definî e receste da sottopoñe a-o sovran. Poco doppo se aotoproclamon Assemblea Naçionâ (17 zugno 1789), diciarando de êse i unichi rappresentanti da naçion. A liatri s'unì molti deputæ do clero e da nobiltæ e i Stati Generæ cangion o nomme assumendo quello de Assemblea Naçionâ constituente (9 luggio 1789). Fu l'atto do començo da rivoluçion polittica: i deputæ di trei ordi s'attribuin o compito de dâ a-o paize una Constituçion.
O re o tentò de bloccâ l'açion de l'Assemblea, ma a prœuvo a-a rebellion de Pariggi do 14 luggio 1789 (assâto a-a Bastiggia, prexon e forteçça, scimbolo do dispotismo reggio) o fu constreito a chinâ a patti: o retiò e truppe e o concesse una Guardia Naçionâ, ossæ un corpo armao ch'o rispondeiva a-i ordini da muniçipalitæ de Parigi. Intanto inte campagne françeize divampò una rivotta de carattere antifœüdâ, dettâ da-a famme e da-a poiia. I nobili prezenti inte l'Assemblea aççetton e rivendicaçioin di contadin pù de riportâ l'orde. O 4 ag. 1789 l'Assemblea a l'adotò di provedimenti che sopprimeivan i privileggi fiscæ da nobiltæ e consentivan a-i contadin de deliviâse da-i vincoli fœüdæ. Pochi giorni ciu tardi (o 26 ag.), l'Assemblea a l'emanò a Deciaraçion di driti de l'ommo e do çittadin, ch'a fissava i diritti de libertæ politica, religioza, de pensceo, de proprietæ e a paritæ de garançie giuridiche pe tutti i çittadin e che, inspiandose a-i concetti de libertæ, ingoança e sovranitæ popolâ, a l'aboliva a monarchia assolua.
A constituçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'Assemblea a riformò l'amministraçion do stato, dividendone o teritoio inte 83 departimenti, suddivixi in distreiti, cantoin e comun. A giustiççia a vègne gratuita e pægia pe tutti e fu introdúto un scistema de tasciaçion proporçionâ a-i redditi. Pe fâ fronte a-o debito pubbrico, e proprietæ da Gexa fun misse a dispoxiçion do paize, quindi fu approvao a cd. constituçion çivî do clero, in baze a-a quæ parreghi e vescoi ean eletti da-i fedeli e stipendiæ da-o stato e doveivan zuâ fedeltæ a-a Constituçion. Into 1791 fu infin aprovao a Costituçion, ch'a sançì a nascita da primma monarchia costituçionâ françeize, fondâ in sce-a separaçion di poei. O poei de fâ e lezze e de dirizze a politica generâ do paize o passò a l'Assembrea legislativa, composta de 745 deputæ eletti ogni doi anni. A-o re spettava a nommina di ministri e o drito de sospende una lezze approvâ da l'Assemblea, ma pe no ciu de quattr'anni. O sovran o no poeiva desfâ l'Assemblea, ni deciarâ guæra, ni firmâ di trattæ de paxe. O poei giudiçiaio o fu affidao a-a magistratua, indipendente in quante eletta. O diritto de voto o fu riservao solo a-i ommi sorve i 25 anni che paghessan de tasce elevæ, una soluçion ch'a l'accontentava a borghexia mentre a lasciava insoddisfæte e classe popolæ.
O scciœuppo da guæra e a condanna do re[modìfica | modìfica wikitèsto]
Intanto, mentre che a Parigi infuriava a protesta di "sanculotti" contra o cao-vitta e o re o tentava sença successo a fuga, Aostria, Pruscia e Ruscia s'ean alliæ contra a França rivoluçionaia, ch'a reagì a-a sfidda deciarando a guæra (1792). Fu inte questo contesto che o 10 ag. 1792 i sanculotti s'impadronin do Palaççio Reâ, mentre a Sembrea a l'ordinava de imprexonâ o re co l'accuza de tradimento da pattria. Doppo a vittoia françeize de Valmy (20 sett. 1792) contra l'eserçito pruscian, fu proclamao a Repubbrica. O re, processao pe âto tradimento e condannao a morte, o fu decapitao o 21 zen. 1793; in ottobre a mæxima sciorte a toccò a-a reña.
I scheamenti[modìfica | modìfica wikitèsto]
Mentre di violenti scontri politichi se verificavan inte tutta a França (ascì a prœuvo a un'insurreçion propagaase inta Vandea e sciuscitâ da l'oddio pe a Rivoluçion nutrio da-i nobili de sentimenti cattolichi e monarcheghi e da-i contadin da questi influençæ), a-a Convençion, a nœuva assemblea di deputæ eletti a sufraggio universâ maschî, insorzeiva di profondi contrasti tra i varri gruppi. I "montagnardi", de orientamento egualitaio e antimonarchico, maggioritæ inti club rivoluçionai di "giacobin" e "cordiggê", guidæ da Robespierre, Danton, Desmoulins e Marat, se contraponeivan a-i "girondin", moderæ, rappresentanti da borghexia di affæ, mentre i deputæ de centro ("palude") appoggiavan aoa l'un aoa l'âtro gruppo.
Da-o terrô a-o Termidoo[modìfica | modìfica wikitèsto]
Pe frontezzâ l'emerzença caosâ da-a crixi economica, da l'insurreçion controrivoluçionaia inta Vandea e da-a menaçça di ezerciti strangê alliæ, i poei fun affidæ a un Comitato de salute pubbrica (1793) guidao da-o Robespierre, ch'o poze o carmê in sce-o prexo de gran e generi alimentæ, o l'arrollò un nœuvo esercito e o mandò di sordatti inta Vandea. I metodi aotoritai adotæ da-o Comitato porton a-a represcion di avversai politichi e de despægi esponenti giacobin contrai a-i metodi do Robespierre. Quarche miggiæa d'opoxitoî fun ghigiotinæ doppo di procesci sommai. Pe questo motivo o periodo da l'aotunno 1793 a-a stæ 1794 o fu definio o Terrô. L'exerçito rivoluçionaio o l'ariescì a sconfizze a Fleurus i nemixi (zugno 1794), a riconquistâ e çittæ rebelle a-o governo de Pariggi e a controllâ a Vandea. A quello punto a politica do Terrô a no poeiva ciu êse giustificâ co-o stato d'emergença e molti deputæ s'accordon pe destituî o Comitato. O 27 luggio 1794 o Robespierre e i so collaboratoî fun arrestæ e o giorno succescivo ghigiotinæ sença processo. Into nœuvo ciclo che s'arvì, ciammao "Termidoo", prevarse una linnia politica moderâ, sciben che de sanguinente vendette fun compie a-i danni di giacobin. A svotta a fu sançia da una nœuva Constituçion (1795), ch'a l'affiava o governo a un "Direttoio", composto de çinque membri, e o poei legislativo a un'Assemblea diviza inte doe cammie.
A fin da rivoluçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inti anni succescivi o governo de Parigi o decize de sferâ un'offensciva votta a ampliâ i confin da França e a abbatte e monarchie assolue in Œüropa, inta quæ s'ea diffuzo e idee rivoluçionaie. O comando da campagna d'Italia o fu affidao a-o generâ Napolion Bonaparte, ch'o l'invaze a penizoa, donde fu instaorao (1797-99) varri governi repubrichen in sce-o modello da Repubbrica françeize. O Napolion, rientrao in França, co-in corpo de stato militâ (18-19 "brumâ" 1799) o l'abolì o governo e o transfei o poei a un "Consolato" (into quæ sezeiva lê con doi conlaboatoî). L'emanaçion da Costituçion de l'anno VIII (1799), co-a quæ ghe fu attribuio pin poei, a sançì a fin da vexenda rivoluçionaia, ma contemporaniamente a l'arvì o periodo da diffuxon in tutta Œüropa de idee rivoluçionaie.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Rivoluçion françeize


text:
Ærco
Ærco (o arco). In ediliççia, a l'è 'na struttua curva, a l'uso fæta de moin o de conni de pria piccâ, co-a quæ se suppera un spaççio, dito luxe.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
A faccia concava a se ciamma infradosso e quella convessa estradosso. I doi sostegni de lao insci-i quæ pœuzza l'ærco en diti pilastræ, mentre i doi ponti da-i quæ o parte son e imposte. O ponto ciu ærto o l'è dito sequæo (o sequaddro), da-o connio de pria che soventi o serve a tegnî assequiao o resto de l'ærco. A distança tra o cian d'imposta e o sequæo a se ciamma freçça (o freccia).
O sesto de l'ærco o l'è dæto da-o rapporto tra a freccia e a luxe.
A struttua, de solito de legno, ch'a sosten l'ærco durante a construçion a l'è dita çœütro (o çeitro).
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Ærco


text:
Zoologia
A Zoologia a l'é 'na ramma d'a biologia ch'a studdia a vitta do mondo animâ, in tutte e seu manifestassioin.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
A scistematica zoologica a studia i animæ sotta l’aspetto descrittivo, e a-i clasciffica, pe quante poscibbile, segondo e so affinitæ filogenetiche. A scistematica a se sudividde a so votta in mammologia o teriologia (studio di Mammalia), ornitologia (Oxelli), erpetologia (Rettili e Anfibbi), ittiologia (Pesci), entomologia (Insetti), malacologia (Molluschi) ecc.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Zoologia


text:
Región eclesiàstica Ligùria
A Región eclesiàstica Ligùria (Regio ecclesiastica Liguriae in latìn) a l'é 'na región eclesiàstica istitoîa da-a gêxa catòlica in sce 'n teritöio che pi-â ciù pàrte o coincìdde con quéllo da región aministratîva co-o mæximo nómme. A l'inclùdde ascì di pàixi inte provìnse de Lusciàndria, Cùnio e Pavîa méntre, pe cóntra, vàrri comùn lìguri fàn pàrte de vixìnn-e regioìn eclesiàstiche do Piemónte e de l'Emìlia-Romàgna.
Teritöio[modìfica | modìfica wikitèsto]
A región eclesiàstica a l'é estéiza in sce 'n teritöio de 6.746 km2, pe 'na popolaçión de 1.855.660 persónn-e, ripartîe tra 1.248 paròcchie[1]. A l'é pi-â ciù pàrte formâ da-a Ligùria intéiza cómme región aministratîva ma esclûxi çèrti comùn, indichæ chi de sótta, che se trêuvan inta región eclesiàstica Piemónte, in particolâ inte dôe diòcexi de Àcqui e de Mondovì, e inta región eclesiàstica Emìlia-Romàgna, inta diòcexi de Piaxénsa-Bóbio.
- Diòcexi de Àcqui: chi gh'é i pàixi de Cànpo, Mazón, Roscigión e Tiliêto da çitæ metropolitànn-a de Zêna e quélli de A Ciâna, Artâ, Còiri, Còrcre, Dê, Giusvàlla, Miêuia, Órbe, O Pónte e Sascéllo da provìnsa de Sànn-a.
- Diòcexi de Mondovì: chi gh'é i pàixi de Bardinêo, Bórmia, Calisàn, Çéngio, Ciöi, Coscéria, Màlae, Mascimìn, Milêximo, Moriòudo, Osìlia, Pàlae e Rocavignâ, tùtti inta provìnsa de Sànn-a.
- Diòcexi de Piaxénsa-Bóbio: chi gh'é i pàixi de Fontanigórda, Gorêio, Rezoâgi, Roêgno e Sàn Stê, tùtti inta çitæ metropolitànn-a de Zêna.
Pe cóntra a diòcexi de Tortónn-a, ch'a l'é pàrte da región eclesiàstica Ligùria, a l'inclùdde ciù de 'n çentanâ de pàixi (pe 286 paròcchie) che fàn pàrte da Lonbardîa e do Piemónte, in particolâ de dôe provìnse de Lisciàndria e de Pavîa. Inta diòcexi de Vintimìggia-Sanrémmo se trêuvan ascì e dôe paròcchie do comùn da Brîga, scitoòu inta provìnsa de Cùnio.
A región eclesiàstica Lìguria a confìnn-a con quélle de Piemónte (a nòrd-òvest), Lonbardîa (a nòrd), Emìlia-Romàgna (a nòrd-èst) e Toscànn-a (a levànte). A ponénte gh'é pöi a diòcexi de Nìssa, ch'a fà pàrte da provìnsa eclesiàstica de Marséggia da gêxa catòlica françéize.
Sudivixoìn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Aprêuvo a-o fæto che inta región eclesiàstica Lìguria gh'é sôlo 'n'arçidiòcexi, sàiva a dî quélla de Zêna, o sò teritöio o l'é do tùtto pægio a quéllo da provìnsa eclesiàstica da capitâle lìgure, da-a quæ dipéndan e âtri sêi diòcexi chi inclûze. In particolâ, quéste són:
- Arçidiòcexi de Zêna
Pe de ciù, into pasòu gh'êa ascì l'inportànte diòcexi de Lûni, creâ into sécolo IV e in sciâ fìn soprèssa into 1975.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Etæ antîga[modìfica | modìfica wikitèsto]
A l'época di români, o modèrno teritöio lìgure o faxéiva pàrte da coscì dîta Regio IX Liguria, ch'a l'êa atraversâ da de inportànti stràdde, cómme a Via Aemilia Scauri e a Via Julia Augusta; pe de ciù, a l'êa servîa da-a Via Postumia ascì, ch'a conzonzéiva o Mâ Lìgure con l'Adriàtico. Inte st'ànbito giögràfico chi, gh'é stæta a prìmma evangelizaçión da zöna, façilitâ da-a prezénsa de numerôxi pòrti che àn permìsso a-a nêuva religión de difóndise fîto inte l'àrea. Coscì, lóngo tùtta a rivêa da Luna scìnn-a Albintimilium, a partî da-a segónda meitæ do sécolo III se són formæ e prìmme comunitæ crestiànn-e, scibén che in prinçìpio no êan difûze dapertùtto e inte 'n mòddo unifórme.
E primìscime testimoniànse da prezénsa di crestién són de scrîte in sce de tónbe trovæ inta zöna do Finâ. Tra i prìmmi véscovi ligùri di quæ émmo 'na segûa mençión se pêuan aregordâ Diogêne de Zêna, minsonòu cómme un di parteçipànti a-o Concìlio de Aquileia do 381[2], Inocénso de Tortónn-a (meitæ do sécolo IV), Quìnçio (minsonòu into 451)[3] e Felîçe de Lûni (ch'o l'à parteçipòu a-o Concìlio de Rómma do 465). A ògni mòddo, s'a foîse açertâ a prezénsa de Martìn de Tours a-a Galinæa, se poriéiva antiçipâ de 'n sécolo a docomentaçión in sciô cristianêximo inta Ligùria[4]. I prìmmi véscovi storicaménte açertæ són quélli de Zêna, chi prezénti a-o mêno da-o prinçìpio do sécolo IV, tra i quæ se peu aregordâ Sàn Scî, ch'o l'à fæto, segóndo a tradiçión, 'n'inportànte ativitæ de apostolâto crestiàn[5].
Etæ de Mêzo[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âto medioêvo[modìfica | modìfica wikitèsto]
Co-e invaxoìn di bàrbari e l'intrâ inte l'Etæ de Mêzo a scitoaçión a l'é bén bén cangiâ. A ògni mòddo a prìmma invaxón di longobàrdi inta penîzoa italiànn-a, comensâ a partî da-o 568, a no l'à interesòu e tære lìguri, restæ pe squæxi 'n âtro sécolo sott'a-o contròllo di bizantìn inta coscì dîta Provincia Maritima Italorum. Pe cóntra, a-i 3 de seténbre do 569, i longobàrdi goidæ da-o rè Arboìn àn òcupòu Milàn, conquistàndola a-i bizantìn. Aprêuvo a-a chéita da çitæ inte moén di bàrbari, l'arçivéscovo Ònoròu co-o cêgo da catedrâle e vàrri notàbili làichi o l'à varcòu l'Apenìn Lìgure, pasàndo pi-â Via Postumia, refugiàndose pròpio a Zêna. Inte l'ànno 643 o rè longobàrdo Rotâri, aprofitàndo do fæto che i bizantìn êan aprêuvo a contegnî l'espansción mosulmànn-a into Levànte, o l'à però òcupòu quéllo ch'o restâva sott'a-o contròllo di grêghi. Coscì l'arçivéscovo de Milàn, o Zâne Bón, da Zêna o l'à decîzo no sénsa problêmi de tornâ inta sò sêde milanéize, co-a çitæ lìgure che pe 'n çèrto ténpo a l'à conservòu 'n stréito ligàmme co-i lonbàrdi dæto chî-a sò diòcexi a l'êa inta provìnsa eclesiàstica de quélla de Milàn[6].
Co-i ànni de l'inpêro de Càrlo Màgno, inta Ligùria s'é distìnto pe zêlo e capaçitæ pastorâle o véscovo Sabatìn, ch'o l'à parteçipòu a-o concìlio de Ravénn-a. Convocòu da-o Pàppa Zâne VIII, o l'à riçevûo o pontéfice a Zêna inta primavéia de l'878, quànde o l'à fæto da intermediâio tra lê e a còrte inperiâle[7]. Into méntre, lóngo e còste lìguri, a l'êa diventâ de lóngo ciù fórte a presción di piràtti saracìn, con sachézzi e distruçioìn, spécce into biénio 934-935, quànde són arivæ a sachezâ Zêna[8].
Co-o sécolo X l'òrganizaçión da Gêxa ligùre a s'é fæta progrescivaménte ciù robùsta, co-i véscovi ch'êan diventæ de inportànti figûe polìtiche e religiôze inte çitæ ciù grénde, cómme prezénpio o véscovo Teodórfo I, ch'o l'à rètto a Gêxa zenéize pe squæxi trentaçìnque ànni. Defæti, d'in gîo a-o 945 o l'à fæto ristorâ e gêxe da diòcexi, riorganizàndo a gerarchîa eclesiàstica e cuàndo i afâri econòmichi ascì. Inti ànni do sò vescovâdo o l'à fondòu o prìmmo monestê beneitìn da región, ö sæ quéllo de Sàn Stêva da-arénte a-e pòrte da çitæ de Zêna, ligòu, cómme a ciù pàrte de prìmme fondaçioìn monàsteghe da zöna, a l'abaçîa de Sàn Conbàn de Bòbio[9].
I ànni de rifórme inandiæ da-o Pàppa Grigheu VII e da-i sò predecesoî, co-i fæti lighæ a-a coscì dîta lòtta pe-e investitûe, àn vìsto i véscovi lìguri pigiâ de poxiçioìn asæ diferénti fra de lô. Prezénpio o véscovo de Zêna Òbèrto Péive, coscì cómme i sò sucesoî, dòppo avéi parteçipòu a-o concìlio lateranéize do 1059 e co-o pezoaménto do scòntro tra o pàppa e l'inperatô Rìcco IV, o l'à decîzo de schierâse da-a pàrte de l'Inpêro méntre, pe cóntra, o véscovo de Sànn-a o l'êa da-a pàrte de Grigheu VIII. Zêna co-a sò provìnsa eclesiàstica, a l'é stæta coscì corpîa da 'na scomìniga into 1074 che, into 1095, a no l'êa ancón stæta levâ. Coscì, quànde into 1096 o Pàppa Urbâno II o l'à domandòu agiùtto a Zêna ascì pe inandiâ a Prìmma Croxâ, o govèrno da çitæ o no l'êa do tùtto d'acòrdio in sciâ decixón da pigiâ, sorviatùtto pe poîa de aroînâ i tràfeghi co-i àrabi. A ògni mòddo, in sciâ fìn s'é decîzo de parteçipâ a l'inpréiza, co-a flòtta zenéize ch'a l'à avûo 'n ròllo de supòrto cruçiâle pò-u sucèsso de l'inpréiza. Da-o Levànte són dónca arivæ de relìche conservæ ancón a-a giornâ d'ancheu inte gêxe de Zêna, cómme quélle de Sàn Zâne Batìsta, o coscì dîto "Sâcro Baçî" e tànte âtre, spécce quélla da Sànta Crôxe[10].
Tra i sécoli X e XI in Ligùria gh'é stæto 'n fórte möto de fervô religiôzo, co-a costruçión do famôzo monestê de Sàn Frutôzo in sciô promontöio de Portofìn[11], óltre che l'arîvo di beneitìn inta gêxa de Sàn Scî e âtre ciù picìnn-e, favorîo da-o véscovo Zâne V into 1007 e, ciù tàrdi, di móneghi de Valonbrôza, di regolâri de Mortâra e quélli de Cîteaux, co-o Benàrdo de Ciæavàlle che into 1132 o l'à vixitòu Zêna. Són pöi arîvæ i vàrri órdini mendicànti, cómme i françeschén e i domenichén, che se són stabilîi inte tùtte e diòcexi lìguri. Gh'êa ascì di monestê de móneghe, spécce de l'órdine de Cîteaux. Gràçie a l'arénbo de l'arçivéscovo Goìddo Sètte, l'é stæto tiòu sciù 'n âtro convénto into promontöio de Portofìn, sàiva a dî quéllo de Sàn Gêumo da Çervâa, de régola beneitìnn-a[12]. Into convénto de Sàn Gêumo de Quàrto se són pe cóntra stabilîi, into 1388, i móneghi da congregaçión olivetànn-a[13].
Bàsso medioêvo[modìfica | modìfica wikitèsto]
A-i 20 de màrso do 1133 co-a bólla Justus Dominus datâ da Grosêto, o Pàppa Inocénzo II o l'à destacòu o vescovâdo de Zêna da-a sêde metropolitànn-a de Milàn, elevàndolo a-o ràngo de sêde arçivescovîle co-a promoçión de l'arçivéscovo Scîo II. Sta decixón chi a l'êa dovûa a 'na scitoaçión de fòrsa no sôlo religiôza ma polìtica e econòmica ascì, óltre che a-i equilìbbri de potêre de quélla época tribolâ. Defæti, aprêuvo a-o scìsma do 1130 co-a figûa de l'anti-pàppa Anaclêto II, l'Inocénzo II o l'é scapòu da Rómma, pasàndo da Pîza e da Zêna pe arivâ coscì in Frànsa dónde, a-i 18 de novénbre de quéllo ànno, o l'à inandiòu 'n concìlio a Clermont. Dæto che Zêna a sostegnîva o pàppa legìtimo, o pontéfice, de mòddo da magnificâ a dignitæ da çitæ, portàndola a-o mæximo livéllo de Pîza, e de danezâ Milàn, ch'a l'êa da-a pàrte da l'anti-pàppa, o l'à elevòu a diòcexi a arçidiòcexi, amermàndo bén bén l'estensción di teritöi sott'a-o contròllo da gêxa lonbàrda[14].
A-o moménto da sò costituçión, sott'a-a diòcexi zenéize gh'êa e træ de Mariànn-a, Nébio e Àccia in Còrsega, che prìmma dipendéivan da l'arçidiòcexi de Pîza, quélla de Bòbio, levâ a Milàn, e quélla de Brignæ. Sta chi, in particolâ, a l'é stæta erètta pöco dòppo a-i 27 de màzzo do 1133 co-a bólla Quemadmodum Sedes Apostolica, sopriméndo l'antîgo monestê beneitìn de Sàn Loénso e Conbàn inta diòcexi de Lûni, trasformòu inte 'na gêxa catedrâle[15].
Tra i 21 de zenâ e i 25 de màrso do 1161 o Pàppa Lusciàndro III o l'à sogiornòu a Zêna e, prìmma de partî, o l'à confermòu soleneménte i dirìtti za existénti e o n'à stabilîi de nêuvi. Tra quésti, gh'êa o tìtolo de "Ligâto Transmarìn da Sêde apostòlica", concèsso aprêuvo a l'inportànte ròllo che a Repùbrica de Zêna a l'àiva into Mâ Mediterànio. Ciù tàrdi o Lusciàndro III o l'à estéizo ancón de ciù a giurisdiçión de Zêna co-a bólla Superna et inefabilis di 9 de arvî do 1161 o l'à sotopòsto a-a Supèrba a diòcexi de Arbénga, scìnn-a quéllo moménto dipendénte da Milàn, o monestê da Galinæa (de dirìtto da Gêxa romànn-a) e l'Ecclesia in Castro et suburbio Portus Veneris, levâ da-a giurisdiçión de Lûni. Tùtte ste dispoxiçioìn chi són stæte pöi tórna confermæ da-o Cleménte III, into 1187-1188, e da-o Celestìn III a-i 10 de màrso do 1192. A ògni mòddo o pasàggio da diòcexi d'Arbénga a l'arçidiòcexi de Zêna o l'é avegnûo sôlo a-i 8 de lùggio do 1213, quànde sôlo co-in fórte reciàmmo do Pàppa Inocénzo III e dispoxiçio'n do Lusciàndro III són stæte in sciâ fìn aplichæ[16].
Into 1248 són pasæ sótta a Zêna e céive de Montéuggio (Sàn Zâne Decolòu), Gâvi (Sànta Màia de Lémme), Pasturànn-a (Sàn Martìn), Voltàggio (Sànta Màia Sónta) e Bórgo di Fornæ (Sànta Màia Sónta) e, into 1239, o Grigheu IX o l'à elevòu Nöi a diòcexi indipendénte, stacàndola da Sànn-a e unìndola aeque principaliter a quélla de Brignæ[17]. A ògni mòddo st'unión chi a l'é duâ pöco ténpo dæto che, za into 1247 l'Inocénzo IV, o separâva e dôe entitæ. A ògni mòddo, aprêuvo a-o fæto che Nöi a l'êa asæ picìnn-a e pövea de bêni eclesiàstichi, a l'é stæta unîa a-o monestê de Sànto Zéuggio Insulu Ligurie (sàiva a dî quéllo de l'Îzoa de Berzézzi), co-o véscovo che, da-i 6 de frevâ do 1253, o pigiâva o tìtolo de abòu de Sànto Zéuggio ascì.
Da-o pónto de vìsta de l'òrganizaçión intèrna, inta provìnsa eclesiàstica lìgure són stæti inandiæ vàrri concìlli de véscovi, cómme quéllo tra i 6 e i 8 d'arvî do 1216, vosciûo da l'arçivéscovo Ötón Ghilìn pe dâ ezecuçión a-i decrétti do Concilio Lateràn IV e a-o quæ àn parteçipòu i véscovi d'Arbénga e Brignæ, aboéi, canònichi e arçiprævi ascì. Scibén che i àtti do convêgno se són pèrsi co-o ténpo, da-i anâli de l'época se lêze de cómme, tra i vàrri argoménti, s'é parlòu di mézzi da mandâ inta Quìnta Croxâ, inandiâ pöco dòppo da-o Grigheu IX[18]. O Ghilìn o l'à prescjedûo 'n âtro conséggio ascì, celebròu a-i 4 de màzzo do 1237 co-a partecipaçión di véscovi d'Arbénga, Nébio, Mariànn-a e Àccia, di canònichi de Sàn Loénso, di aboéi de Sàn Scî, Sàn Stêva e Sàn Frutôzo, óltre che de numerôxi raprezentànti do cêgo lìgure vegnûi da tùtte e diòcexi da provìnsa[19].
Into 1293 o nêuvo arçivéscovo, o domenicàn Iàcopo da Vâze, o l'à inandiòu 'n concìlio provinciâle a-o quæ àn parteçipòu, diretaménte ò pe procuòu, tùtti i véscovi da provìnsa eclesiàstica fêua de quéllo de Àccia, dæto che quélla sêde a l'êa a l'época vacànte, do quæ émmo però sôlo 'na pàrte da docomentaçión. Tra e vàrie dispoxiçioìn, a l'é stæta ribadîa 'na costituçión do 1289 in sciâ disciplìnn-a eclesiàstica, o vegnîva aregordòu a-o cêgo de portâ o vestî eclesiàstico e a cêgâ, con pénn-a da pèrdia di privilêgi clericâli. Inte sto concìlio chi s'é parlòu ascì da questión de relìchie de Sàn Scî ma no gh'é stæto di rizultâti inportànti. O Porchétto Spìnoa, nominòu arçivéscovo into frevâ do 1299, o l'inandiòu 'n concìlio provinciâle a-i 5 de màzzo do 1310, a-o quæ àn parteçipòu i véscovi de Nöi e de Àccia; l'abòu da Galinæa pe cóntra o raprezentâva cómme procuòu i véscovi de Nébio e Mariànn-a. Gh'êa ascì o capìtolo de Sàn Loénso, i aboéi de Sàn Scî, Sàn Stêva, Sàn Frutôzo e 'na numerôza raprezentànsa da Gêxa lìgure. Inte sto concìlio chi a l'é stæta rinovâ a convençión co-o Comùn de Zêna in scî privilêgi do cêgo[20].
Sôlo sciusciànt'ànni dòppo, co-o véscovo Andrîa Da Tôre, l'é stæto convocòu 'n nêuvo concìlio provinciâle: o l'é stæto celebròu a-i 15 de màzzo do 1375 inta catedrâle de Sàn Loénso méntre i raduìn de caràtere no litùrgico se són tegnûi into palàçio arçivescovîle. Inte sto concìlio chi, a-o quæ àn parteçipòu i véscovi d'Arbénga, Nöi e Brignæ ma no quélli da Córsega, s'é prescrîto, pe quànte o rigoàrda i sacraménti, de conservâ l'oucarestîa pe-i maròtti con l'òbligo de rinovâ e spêce consacræ a-o mêno 'na vòtta a-o méize. A propòxito da disciplìnn-a penitençiâle s'é decîzo che i confesoî dovéivan êse aprovæ da-o pròpio òrdenâio, dovéivan prestâse pe quésto ministêro e, quànde sentîvan e confescioìn de dònne, doviéivan êse vixìbili da-o pùblico. De lóngo in sciâ matêia de confescioìn, són stæti specifichæ i câxi riservæ a-i véscovi e s'é diciaròu che i religiôxi no dovéivan êse esclûxi da-o ministêro de confescioìn, fêua che quélli de claozûa. A-i pàrechi l'é stæto viêtòu de sentî e confescioìn de fedêli no rexidénti inte l'ànbito da pròpia paròcchia. In scê celebraçioìn pò-u maiézzo són stæte emanæ de régole pi-â publicaçión in gêxa e se regordâva i ténpi into quæ no se poéiva solenizâ o sacraménto. Pe de ciù, són stæte emanæ de dispoxiçioìn in sciô zazùn, e fèste, i abûxi, e décime, e questûe e l'uzûa. Sénpre l'Andrîa Da Tôre o l'à inandiòu 'n âtro concìlio provinciâle a-i 27 de arvî do 1377[21].
Inte quélli ànni o Grigheu IX, lasciàndo Avignón, o l'à costezòu a Ligùria, faxéndo 'na fermâta a l'abaçîa de Sàn Gêumo da Çervâa e, co-a sò mòrte avegnûa pöco dòppo, l'é scciupòu o grànde scìsma. Zêna a l'é stæta prinçipalménte de pàrte româna: l'Urbâno VI o l'à pasòu ciù de 'n ànno into palàçio da Coménda de Sàn Zâne de Pre[22] ma, a ògni mòddo, inta çitæ gh'é stæta a vìxita de l'anti-pàppa Benéito XIII ascì, e-e prédiche in sò favô do Vinçénso Ferrer[23]; vèrso i ùrtimi ànni do scìsma a Repùbrica a l'é pasâ a-a pàrte pizànn-a. Inte quésto perîodo tribolòu o móndo catòlico lìgure o l'à avûo 'na série de problêmi comûni a tùtta a Gêxa: o Pàppa Eogénio IV, ch'o l'amiâva de riformâ a Gêxa, o l'à çercòu l'arénbo de òmmi fedêli e senscìbili ma l'anbiénte lìgure o l'é arestòu pi-â ciù pàrte sórdo depoî a-e nêuve ezigénse. Pe cóntra, da-e tære lìguri sòn sciortîi di gréndi personàggi pe spiritoalitæ e ativitæ religiôza cómme o Vinçénso da Finâ, o Batìsta da Levànto òpû o Benìgno Pêri.
D'âtra pàrte, inta Repùbrica de Zêna coscì cómme into rèsto d'Eoröpa, i govèrni amiâvan de infiâse inte instituçioìn eclesiàstiche, de mòddo de controlâle e dêuviâle a pròpio vantàggio, co-a Gêxa ch'a l'êa dominâ da-o móndo polìtico e débole depoî a-o govèrno civîle e a-a fórte ingerénsa de grénde famìgge de lignêua. Defæti o Pòulo Fregôzo, sostegnûo da-a sò potentìscima cazàdda, méntre o l'é stæto arçivéscovo de Zêna tra o 1452 e o 1498, o l'êa coscì inmanegòu inta vìtta polìtica da çitæ da êse nominòu pe bén træ vòtte a-o duxægo da Repùbrica[24].
A-o prinçìpio do Quatroçénto remónta l'arîvo a Zêna di canònichi regolâri de Sàn Zórzo de Æga, di Servîi, di ermittén de Sant'Aostìn, di beneitìn de Sànta Giustìnn-a, di françeschén de l'òservànza, di mìnimi de Sàn Françésco da Pòula e di canònichi lateranéixi. A partî da-o 1421 a Çervâa a l'êa diventâ o céntro de 'na congregaçión picìnn-a che, partìndo da Ligùria e Piemónte, a l'êa arivâ scìnn-a Milàn e a Pàrma, méntre inti teritöi da Repùbrica o l'à permìsso 'na rinàscita de l'abaçîa de Sàn Benìgno, do convénto de Sàn Françésco d'Arbâ e de quéllo de Sàn Frutôzo. De quésti ànni a l'é asæ inportànte a prezénsa de Sàn Benardìn da Siêna, ch'o l'é pasòu e o l'à predicòu vàrie vòtte pi-â Ligùria inti sò viâgi da-a Toscànn-a. In particolâ, o l'à predicòu a Zêna into córso da Vegnûa do Segnô do 1417 e inta Quæxima do 1418, tegnìndo ascì, cómme vicâio generâle, o capìtolo di françeschén de stréita òservànza. Quésta vitalitæ religiôza a s'é manifestâ inti anbiénti làichi ascì, spécce co-o grànde svilùppo de Cazàsse lìguri inte quélli ànni, ch'àn creòu scistêma ascistensiâle e caritatîvo de grànde inportànsa. Inte quéllo perîodo gh'é stæta ascì a fondaçión do coscì dîto Ofìçio de Mizeicòrdia da pàrte de l'arçivéscovo Pilêo Damæn[25]. Into 1422 o giurìsta Bertomê Bòsco o l'à fondòu l'uspiâ de Pamatón; dónde, quàrche dêxénn-a d'ànni dòppo, Catæn Fiésco Adórno a l'à fæto o sò apostolâto spiritoâle e o sò servìçio ascistensiâle e, con l'agiùtto de l'Ètore Vernàssa e de âtre persónn-e tra prævi e làichi, a l'à fondòu l'ötöio do Divìn Amô. Pe de ciù, a l'à fondòu o ridûto pe quélli che no se poéivan cuâ che, avèrto into 1499, o l'é fîto diventòu 'n modéllo pe tùtta a Ligùria e l'Eoröpa intrêga.
A Ligùria, tra i sécoli XV e XVI, a l'à dæto a-a Gêxa bén quàttro pàppi: o Nichiôzo V de Sarzànn-a, o Scìsto IV e o Giùlio II de Sànn-a, e l'Inocénzo VIII de Zêna. Gh'é pöi stæto 'n gràn nùmero de cardinæ e prelâti lìguri ch'àn travagiòu inta cùria româna, arivàndo a crovî di incàreghi de notévole notévole inportànsa.
Pàppa Nichiôzo V, a-o sécolo Tomâxo Parentuçélli, nasciûo a Sarzànn-a
Pàppa Scìsto IV, a-o sécolo Françésco da Rôe, nasciûo a Çèlle, inta fraçión de Pecorîle
Pàppa Inocénzo VIII, a-o sécolo Zâne Batìsta Çìbbo, nasciûo a Zêna
Pàppa Giùlio II, a-o sécolo Giuliàn da Rôe, nasciûo a-o de D'âto d’Arbisêua
Etæ modèrna[modìfica | modìfica wikitèsto]
Pe quànte o rigoàrda o teritöio da provìnsa zenéize, no gh'é stæto di cangiaménti scìnn-a l'ànno 1502, quànde, dòppo a-o stramûo do véscovo Doménego Vachê da Nöi a Vintìmiggia a-i 24 de zenâ[26], s'é decîzo de unî tórna Nöi a 'n'âtra diòcexi, ciù vixìnn-a quésta vòtta, sàiva a dî quélla de Sànn-a. A ògni mòddo, za a-i 8 de zenâ do 1504, l'é stæto nominòu 'n sò véscovo, de lóngo sótta a l'outoritæ de quéllo metropolitàn de Zêna[27]. Co-o Pàppa Lión X gh'é stæto pöi 'n stramûo de çèrte paròcchie tra a diòcexi de Brignæ e quélla de Zêna, aprêuvo a-a domànda do véscovo do levànte Féipo Sòuli, za vicâio generâle de l'arçivéscovo Zâne Màia Sfórsa, d'òtegnî 'n tòcco de rivêa inti teritöi sott'a-a sò giurisdiçión. Acontentòu co-a bólla Cum sit emanâ a-i 28 de zenâ do 1518 e stipulâ 'na convençión a-i 10 de màzzo 1519, a diòcexi de Brignæ a l'à dónca riçevûo 'na chinzénn-a de localitæ lóngo a còsta e, pe cóntra, a l'à çedûo de paròcchie tra i pàixi de l'entrotæra a-a diòcexi zenéize. A-i 30 de zenâ do 1563 a diòcexi còrsa de Sàn Pê d'Àccia a l'é stæta soprèssa da-o Pàppa Pîo IV e unîa a quélla de Mariànn-a, co-o sò véscovo, o carmelitàn Giùlio de Superchiis, ch'o l'é stæto trasferîo a-a sêde de Caòrle.
A despæto do gràn reméscio caxonòu da-a rifórma protestànte inta Ligùria no gh'é stæto di problêmi, con sôlo quàrche nobìle ò mercànte ch'o l'à scinpatizòu pe-e idêe riformæ. Defæti o protestantîximo o l'êa arivòu sôlo inte quàrche pàize de montàgna da diòcexi de Vintìmiggia e scitoòu sótt'a-o contròllo do Régno de Frànsa, dónde e teorîe da rifórma àivan bén bén prosperòu. A ògni mòddo, l'é stæta necesâia 'na gràn rifórma da Gêxa lìgure, con l'atoaçión di vàrri decrétti emanæ da-o Concìlio de Trénto. O véscovo d'Arbénga, monscignór Càrlo Çigâa, o l'é stæto o prìmmo a convocâ 'n concìlio inta pròpia diòcexi a-i 8 de màzzo do 1564, segoîo into méize de zùgno da-o Càrlo Viscónte a Vintìmiggia e da-a convocaçión de quéllo de Sànn-a into méize de agósto, ch'o s'é pöi tegnûo into méize novénbre de quéllo ànno pe voentæ do véscovo Zâne Anbrêuxo Fiésco. S'é dónca comensòu a inougurâ di nêuvi semenâi, co-e vixìte pastorâli che són diventæ bén bén ciù comûni, arivàndo scìnn-a-i pàixi ciù sperdûi e picìn. 'Na nêuva ativitæ a l'é stæta quélla de vìxite apostòliche vosciûe da-o Pàppa Grigheu XIII: in particolâ, o Françésco Bòsci o l'à vixitòu e diòcexi de Zêna e de Brignæ, o Nicòlla Mascàrdo quélle de Sànn-a, Nöi, Arbénga e Vintimìggia, óltre che quélle da Córsega, o Gêumo Ragasoìn quélla de Tortónn-a e l'Àngiou Perùsci quélla de Sarzànn-a, a l'época controlâ diretaménte da-a Sànta Sêde; tùtti religiôxi lighæ in quàrche mòddo a l'arçivéscovo de Milàn, o Càrlo Boromêo.
Inte sto perîodo chi o l'é stæto asæ inportànte o concìlio provinciâle do 1574, aprovòu da-a cùria româna a-i 9 de novénbre e co-i sò àtti che són stæti stanpæ inte l'ànno a vegnî. Prescjedûo da-o Çepriàn Pravexìn, arçivéscovo tra o 1567 e o 1586, o l'à vìsto a partecipaçión di véscovi de Arbénga, Àccia, Brignæ, Lûni, Nébio, Nöi, Sarzànn-a e do procuòu de Bòbio[28]. Sto concìlio chi, ch'o l'amiâva d'aplicâ e dispoxiçioìn tridentìnn-e a-e diòcexi lìguri, o l'à portòu a l'emançión de bén quarantasêi decrétti in sce 'n gràn nùmero de matêie diferénti. Tra i sécoli XVI e XVII inte tùtta a Ligùria gh'é stæta 'na fórte cresciànsa di órdini religiôxi, ségge mascolìn che feminìn, con l'arîvo di teatìn, di gexoîti, di capuçìn, di carmelitén riformæ de Sànta Têxo d'Àvila (ö sæ i carmelitén descâsci), di barnabìtti, di somàschi, di scolöpi, di ötöién de Féipo Négri e di prævi da misción de Sàn Vinçénso de Pòuli. Ste comunitæ chi se dedicâvan a vàrie ativitæ cómme a predicaçión, a cûa di pövei e di maròtti, a formaçión di zóveni, l'insegnaménto do catechîximo, l'ascisténsa de confratèrnite e de asociaçioìn làiche.
Into Seiçénto l'é continoòu l'inpégno pe l'atoaçión da voentæ do Concìlio de Trénto, ch'o l'àiva mìsso l'ativitæ da Gêxa sott'a-o ségno da pastoralitæ, co-a cura animarum ch'a l'êa diventâ bén bén ciù inportànte, fæto ch'o l'à portòu a-a creaçión de tànte nêuve paròcchie. Inte diòcexi lìguri s'é dónca svilupâ 'na vìtta eclesiâle e 'na religiozitæ popolâre asæ marcâ che, a despæto de 'n tón a vòtte trionfalìstico ò apologético, a l'êa tànto gagiàrda da fâse sentî scìnn-a-a grànde rifórma caxonâ da-o Concìlio Vaticàn II inti ànni sciusciànta do sécolo pasòu. De st'época chi, tra e figûe vescovîli che se són caraterizæ pò-u sò inpégno pastorâle, se pêuan aregordâ o Mòuro Promontöio, véscovo de Vintimìggia, o Stêva Duràsso a Zêna e o Piér Françésco Còsta a Arbénga, o quæ, méntre o vixitâva tùtte e paròcchie da diòcexi, o l'à fæto scrîve 'n avoxòu manoscrîto co-a sò descriçión, o coscì dîto "Sâcro e vâgo giardinéllo"[29].
Da-a segónda meitæ do Seiçénto scìnn-a l'Eutoçénto, tra e fórme pastorâli ciù poxitîve e sentîe gh'êa e coscì dîte miscioìn popolâri ò parochiâli. Miscionâi de vàrie comunitæ cómme françeschén, capuçìn, gexoîti, vinçensién e pascionìsti àn vixitòu spésse vòtte tùtti i pàixi da zöna pe anonçiâ l'Evangêio, conpî 'n'òpera de pacificaçión e suscitâ 'n inpégno de caitæ e de vìtta crestiànn-a rinovâ. Óltre a-e comunitæ internaçionâli, inta Repùbrica ghe n'êa ascì de quélle do pòsto, cómme i miscionâi urbâni ò de Sàn Càrlo, fondæ into 1653 da-o cardinâ Stêva Duràsso[30], e i miscionâi de canpàgna, fondæ da-o Doménego Françésco Oivê e da-o Françésco Feraiàsco. 'N âtro avoxòu miscionâio lìgure o l'é stæto o Françésco Màia Inperiâli, amiratô de Sàn Vinçénso ch'o l'à fondòu i coscì dîti miscionâi "inperiâli", tànto apresæ da-o Pàppa Benéito XIV da êse nominæ "miscionâi apostòlichi"[31]. Tra i miscionâi ch'àn predicòu pi-â Ligùria se pêuan aregordâ in particolâ i gexoîti Pòulo Segnêri e o Giàn Pêo Pinamónti, i lazarìsti Ghigèrmo Martinéngo e Andrîa Lavàgna, óltre chò-u Lionàrdo do Pòrto.
Into sécolo XVIII i rapòrti tra o Stâto e a Gêxa in Ligùria són stæti segnæ da-o giurisdiçionalìsmo, no sénsa di moménti de fórte tensción cómme quànde, into frevâ do 1762, l'é stæta aprovâ 'na lézze ch'a limitâva i làsciti in favô de gêxe, unn-a de prìmme de sto tîpo chi. De tenscioìn ancón ciù fórti són stæte quélle do 1760 quànde, co-a nòmina de vixitatô apostòlico pi-â Córsega do véscovo de Ségni Cézare Crescénso De Angelis, co-în edìtto a Repùbrica a prometéiva 'n tagión de 6.000 scûi a chi o l'avésse caturòu e consegnòu a-e outoritæ da Serenìscima, co-o Pàppa Cleménte XIII ch'o l'à dónca diciaròu l'interdîto in scê tære de Zêna[32].
Aprêvuo a-o fæto che, co-o tratâto de Versailles di 16 de zùgno do 1768, a Córsega a pasâva da Zêna a-o Régno de Frànsa, da-o 1791 són incomensæ e tratatîve pi-â revixón do nùmero e di confìn de diòcexi de l'îzoa. Pe cóntra l'îzoa da Cravæa, controlâ da-i zenéixi da-o 1507 ò, fòscia, scìnn-a da-o 1430, a l'êa restâ sott'a-o contròllo da Repùbrica. A-i 4 de lùggio do 1787, co-a bólla In suprema do Pàppa Pîo VI, a diòcexi de Brignæ a l'à çedûo træ paròcchie a quélla de Pontrémoli, sàiva a dî quélle de Sàn Pê a Pontrémoli, de Sànta Màia de Téggia e de Sàn Loénso de Zêri[33]. Into sécolo sucescîvo, a-i 9 de agósto do 1854, aniàn sótta a Pontrémoli âtre dôe paròcchie: quélla de Sàn Michê de Gòtra e quélla de Sànta Màia de Buzzò.
A despæto de rapòrti co-i gexoîti che in prinçìpio êan arestæ boìn, a Repùbrica de Zêna a l'à decîzo lê ascì de parteçipâ a-a sopresción da Conpàgna de Gexù: defæti, 'n méize dòppo a bólla Dominus ac Redemptor, co-o decrétto emanòu a-i 27 de agósto do 1773, ancón prìmma chi-â nêuva a foîse notificâ a l'arçivéscovo, o Senâto o l'àiva za nominòu 'na deputaçión pe l'incameraménto e a destinaçión de tùtti i bêni di gexoîti scitoæ into teritöio da Repùbrica. Sta decixón chi a ògni mòddo a no l'êa vìsta tànto bén da-a popolaçión, óltre a-o fæto ch'a l'à caxonòu di problêmi inte l'educaçión, co-a Conpàgna che prezénpio a gestîva l'Universcitæ[34].
Into méntre se són comensæ a difónde de nêuve idêe, ségge con l'iluminìsmo, spécce tra a nobiltæ e a borghexîa, e o giansenìsmo, portòu in Ligùria da-i pàddri scolöpi Martìn Natâli, Zâne Batìsta Molinéllo e Pòulo Marçéllo Do Mâ, intræ in contàtto co-i cìrcoli de Rómma, de Pavîa e da Toscànn-a. Tra i ménbri ciù avoxæ de sto moviménto chi se pêuan aregordâ l'Eustàccio Dególa, ch'o l'êa in contàtto con l'Henri Grégoire e a Gêxa de Utrecht ascì, óltre chò-u domenicàn Benéito Solâri, da-o 1778 véscovo de Nöi. Lê o l'êa contrâio a-a bólla Auctorem fidei ch'a condanâva o Concìlio de Pistöia do 1786, scrivéndo 'n tèsto dónde o metéiva in ciæo e sò raxoìn, a-o quæ o l'à rispòsto o cardinâ Giaçìnto Sigismóndo Gerdil. O Solâri, sponciòu da-o Dególa, o l'à parteçipòu a-a comisción ch'a l'êa incaregâ de scrîve o progètto de Costituçión da Repùbrica Lìgure, ma a ògni mòddo o s'é pöi refuòu da parteçipâ a-a consacraçión do Zâne Batìsta Calêri, che i giansenìsti voéivan inpónn-e cómme coadiotô do vêgio arçivéscovo de Zêna, o Zâne Lercâ[35]. 'N âtro véscovo ligòu a sto moviménto chi o l'é stæto l'Àngiou Vinçénso Dània, da-o 1778 véscovo d'Arbénga, ch'o l'à aderîo a l'eclesiologîa galicànn-a e che, favorévole a-o Napolión, o l'é stæto vîce-segretâio do conséggio naçionâle de Parìggi do 1811[36].
'N grandìscimo cangiaménto inti teritöi da Repùbrica o l'é stæto quéllo caxonòu da-e consegoénse da rivoluçión françéize e, co-o triónfo de idêe rivoluçionâie tra i carogê e a borghexîa, i giansenìsti àn çercòu de anâ aprêuvo a-e fòrse democràtiche pe creâ 'na Gêxa naçionâle. Inte quélli ànni o Dególa o l'êa inte 'n stréito ligàmme co-i anbiénti rivoluçionâi françéixi: o l'à fondòu i "Anâli polìtico eclesiàstichi", amiàndo de promêuve a figûa di Miscionâi naçionâli e creàndo a Gêxa naçionâle lìgure, aplicàndo a costituçión civîle do cêgo a-a Repùbrica Lìgure. I Miscionâi naçionâli són stæti dónca mandæ a predicâ o vèrbo democràtico a-i popolén di pàixi de rivêe e de valàdde. A ògni mòddo l'ocupaçión oustriàca de Zêna do 1800 a l'à segnòu a fìn di sti progètti chi dæto che nemànco o ritórno di françéixi o l'à risolevòu o giansenìsmo lìgure, aprêuvo a-a nêuva polìtica eclesiàstica do Napolión, ch'o çercâva l'arénbo da Gêxa e do Pàppa pe creâ e bâze do sò consénso.
Etæ contenporània[modìfica | modìfica wikitèsto]
Co-a proclamaçión de l'inpêro napoliònico són fîto comensæ e tratatîve tra a Sànta Sêde e a Frànsa, lónghe e conplésse. O concordâto o l'é stæto firmòu a-i 15 de lùggio do 1801 a Parìggi tra o cardinâ Ètore Consàrvi, plenipotensiâio de Pàppa Pîo VII, e o Giöxèppe Bonapàrte, plenipotensiâio do Prìmmo cónso, pöi ratificòu da-o pàppa co-a bólla Ecclesia Christi in dæta 15 agósto 1801[37]. I véscovi françéixi àn dónca rinunçiòu a-e sò sêde, segoìndo a cùrta Tam multa promulgâ a-i 15 de agósto, de mòddo de ativâ a nêuva circoscriçión de diòcexi, stabilîa inta bólla Qui Christi Domini, co-a sò ezecuçión ch'a l'é stæta afidâ a-o ligòu pontifìccio Zâne Batìsta Cavrâa, con decrétto emanòu a-i 29 de novénbre do 1801. Insémme a-e âtre diòcexi de Frànsa són stæte soprésse e træ de Nébio, Mariànn-a e Àccia in Córsega, con l'anulaménto de tùtti dirìtti che spetâvan a l'arçidiòcexi de Zêna e sostitoîe da-a sôla diòcexi de Ajàsso, controlâ da quélla de Aix-en-Provence. Co-a bólla do 1° de zùgno do 1803, a quæ aplicaçión a l'é stæta cuâ da-o Cavrâa mæximo, se són riformæ e circoscriçioìn diocezànn-e do Piemónte ascì. Quésto o l'à portòu a-a sopresción da diòcexi de Bòbio e a-a cesción de çìnque paròcchie de la di Zôvi a de diòcexi piemontéixi. Dòppo a proclamaçión do Napolión cómme rè d'Itàlia into 1805, o l'à domandòu a-a Sànta Sêde de ritocâ i confìn de diòcexi de mòddo che coincidéssan con quélli de circoscriçioìn civîli e militâri: co-a bólla Nonis Aprilis do 1806 o Pîo VII o l'à fæto pasâ tùtte e diòcexi inti ecs ducâti de Pàrma e Piaxénsa e de Guastàlla, de fêua de quélla de Sàn Donìn (d'ancheu Fidénsa) sótta a quélla de Zêna méntre Vintimìggia, che prìmma a l'êa sótta a Milàn, a l'é pasâ a l'arçidiòcexi de Aix-en-Provence[38].
Sta scitoaçión chi a l'é duâ pe ciù ò mêno dózz'ànni e a l'é finîa sôlo co-a chéita de Napolión. Inte quélli ànni gh'é stæta ànche a prexonîa do Pîo VII a Sànn-a, into perîodo into quæ a lótta cóntra l'inperatô a l'êa stæta ciù serâ. In particolâ, o pontéfice o l'é stæto arestòu a-i prìmmi de lùggio do 1809 e, portòu a Sànn-a, o l'é restòu lîe scìnn-a-i 9 de zùgno do 1811. O l'é stæto pöi trasferîo a Fontainebleau, dónde o l'é arivòu a-i 19 de zùgno, pe tornâ in sciâ fìn a Rómma sôlo into màzzo do 1814[39].
Co-a chéita de Napolión e-e decixioìn do Congrèsso de Viénna, a Repùbrica de Zêna a l'é stæta dónca anéssa a-o régno sardegnòllo. Co-o procésso da coscì dîta Restaoraçión, s'é çercòu de ritornâ a-a scitoaçión quo ante, co-i vàrri càppi de stâto ch'àn fîto domandòu a-a Sànta Sêde de ripristinâ e antîghe circoscriçioìn religiôze ascì. Coscì, l'inperatrîxe Màia Loîgia d'Òustria a l'à domandòu che i véscovi di sò stâti tornéssan indipendénti da l'arçidiòcexi de Zêna, vegnìndo diciaræ sogétti diretaménte a-a Sànta Sêde, domànda sodisfæta co-a bólla Sollicitudo omnium a-i 29 de màrso do 1818. Scimilménte o Vitöio Manoælo I, o rè de Sardégna, o l'à domandòu che foîsan ripristinæ e nêuve diòcexi soprésse into 1803, fæto conpîo co-a bólla Beati Petri Apostolorum Principis emanâ a-i 16 de agósto do 1817, ch'a l'à ripristinòu quélle de Bòbio e de Tortónn-a ascì, dispoxiçioìn mìsse in pràtica da-o cardinâ Giöxèppe Solâri. Bòbio a l'êa coscì tornâ a-a sêde metropolitànn-a zenéize, a-a quæ l'é stæta asegnâ ànche Tortónn-a, che prìmma do 1803 a l'êa sotta a Milàn, e Nìssa, in prinçìpio inta provìnsa de Aix-en-Provence. Inti mæximi ànni a Cravæa, separâ da-a çitæ e da-a diòcexi de Ajàsso, a tornâva a Zêna. Pe de ciù, aprêuvo a-e sò popolaçioìn picìnn-e e a-i pöchi réditi de quélle ménse vescovîli, l'é stæta domandâ l'unión definitîva de Brignæ a Sarzànn-a e de Nöi a Sànn-a, co-o Pîo VII che, a-i 13 de agósto do 1820, o l'à dónca dæto l'incàrego a l'arçivéscovo Loîgi Lanbruschìn de redìgge cómme delegòu apostòlico o relatîvo procésso, arecheugéndo tùtte e informaçioìn in sciâ necesitæ e in sce l'utilitæ de conpî e unioìn in progètto. O Lanbruschìn o l'à dónca mandòu a sò relaçión a Rómma a-i 2 de seténbre do 1820, concludéndo "ch'a l'é ùtile e necesâia l'unión designâ; a fórma da quæ a pariéiva ch'a dêv'êse quélla de l'unión aeque principalis". O Pîo VII o l'à dónca emanòu dôe bólle in dæta 8 dexénbre 1820, co-e quæ Nöi a vegnîva perpetuo principaliter unîa a Sànn-a e Brignæ a Lûni-Sarzànn-a. Da-i papê tra o govèrno sardegnòllo e l'outoritæ eclesiàstica se védde ascì cómme gh'êa l'acòrdio de pasâ Sarzànn-a, diretaménte controlâ da-a Sànta Sêde, e Vintìmiggia a-a sêde metropolitànn-a de Zêna. In sce Vintimìggia, co-a bólla Ex iniuncto promulgâ a-i 12 de lùggio do 1831, o Pàppa Grigheu XVI o l'à decîzo de separâla, insémme a âtre trentatræ paròcchie, da quélla de Nìssa. Pe cóntra Nìssa, politicaménte çedûa a-a Frànsa into 1860, a l'à vìsto a sò diòcexi separâse da quélla de Zêna, pasàndo sótta a quélla de Aix-en-Provence co-e létie apostòliche di 26 de lùggio do 1861. Inte l'ànno 1892 a l'é stæta costitoîa a nêuva diòcexi de Ciâvai, òtegnûa da-a separaçión de 'n çèrto nùmero de paròcchie da quélla de Zêna, a ògni mòddo restàndo inta provìnsa eclesiàstica lìgure.
Pe quànte o rigoàrda l'ativitæ pastorâle e a lótta cóntra o penscêo do giansenìsmo, ancón prezénte scibén che inte 'n mòddo mêno difûzo, se són inpegnæ dötréi prævi sànti e da-a profónda sencibilitæ pastorâle, cómme l'Antönio Màia Gianélli e o Giöxèppe Frascinétti, fræ de Sànta Pòula Frascinétti. In particolâ o Gianélli o l'é stæto vicâio da gêxa de Sàn Matê, pe pöi insegnâ a-o seminâio e dónca diventàndo pàreco de Sàn Zâne Batìsta a Ciâvai. Chi o l'à fondòu o seminâio, o l'é stæto prefètto di stùddi e méistro e o l'à creòu a congregaçión di Miscionâi de Sant'Arfónso, con l'òbietîvo de predicâ e miscioìn permanénti e i ezerciççi spiritoâli. Into 1837 o l'é stæto nominòu véscovo de Bòbio. O Frascinétti, pàreco a Quìnto e pöi de Sànta Sabìnn-a, o s'é batûo cóntra quéllo ch'o restâva do giansenìmo e-e vàrie idêe liberâli e massòniche, faxéndo stanpâ vàrri lìbbri, librétti e catechîximi. Inte l'ànno 1861 o l'à fondòu a congregaçión di Fìggi de Sànta Màia Inmacolâ.
Inta prìmma meitæ de l'Eutoçénto gh'é stæto o prìmmo congrèsso di véscovi da provìnsa eclesiàstica de Zêna, ch'o s'é tegnûo a-o Santoâio da Madònna da Mizeicòrdia de Sànn-a da-o 20 a-o 23 d'òtôbre do 1849. O l'êa prescjedûo da-o véscovo de Tortónn-a Zâne Négri cómme decàn di vèscovi lìguri, aprêuvo a-o fæto chi-â sêde de Zêna a l'êa vacànte pi-â mòrte, into 1847, de l'arçivéscovo cardinâ Plàçido Màia Tardîti. Tra i parteçipànti gh'êa i véscovi de Nìssa, Vintimìggia, Arbénga, Sànn-a e Nöi, Lûni-Sarzànn-a e Brignæ, Bòbio e o vicâio capitolâre de Zêna, o Giöxèppe Càrlo Ferâri, con quésto concìlio ch'o l'é stæto o prìmmo tentatîvo in Ligùria, dòppo e rivoluçioìn do 1830 e do 1848, de abandonâ o pròpio izolaménto diocezàn e stabilî de fórme de colaboraçión pe 'na mêgio açión pe afrontâ i problêmi da gêxa de l'época. O congrèsso di véscovi lìguri, inandiòu sùbito dòppo quéllo di véscovi piemontéixi ch'o s'êa tegnûo a Vilanovétta de Salùsso into lùggio de quéllo ànno, o l'à tratòu vàrri argoménti cómme, prezénpio, a disciplìnn-a do cêgo, i regìstri parochiâli, i bêni eclesiàstichi, l'educaçión religiôza, a censûa di lìbbri e i concordâti. A ògni mòddo, l'òbietîvo prinçipâ de ste riunioìn chi o no l'êa tànto quéllo de creâ 'n scistêma de nòrme canòniche ma ciufîto de concordâ de poxiçioìn comûni depoî a-e nêuve e a-i problêmi che stâvan nascéndo a partî da-o 1848 e da-o difóndise do liberalìsmo.
Inta Ligùria de l'época o l'êa asæ inportànte l'asociaçionìsmo catòlico, con numerôxi cìrcoli e asociaçioìn cómme a Socjêtæ de Sàn Vinçénso e-e Socjêtæ Òperâie de mótoo socórso. E conferénse de Sàn Vinçénso són stæte o pónto de incóntro e de formaçión di catòlichi inpegnæ no sôlo into cànpo ascistensiâle ma ànche depoî a-e asociaçioìn liberâli e maziniànn-e, diventàndo a bâze de âtre asociaçioìn catòliche. L'é da aregordâ o giornalìsmo catòlico lìgure ascì, espresción do moviménto catòlico che, inte 'n teritöio no goæi vàsto, o l'àiva 'na quaranténn-a de tìtoli. Tra quésti gh'êa i "Anâli Catòlichi", fondæ into 1862 da Paris Sarvægo e Mafrêdo da Pasàn derê a-o conséggio da l'arçivéscovo Andrîa Charvaz, o "Çitadìn", do quæ o prìmmo nùmero o l'é sciortîo into 1873, in prinçìpio sott'a-a direçión de l'avocâto Scâla e pöi, da-o 1884, de l'Ernèsto Calegâri e, da-o 1919, do Féipo Crispòlti. Tra i âtri giornâli catòlichi nasciûi tra a fìn de l'Eutoçénto e o prinçìpio do Nêuveçénto gh'êa ascì "O Letìnbro" de Sànn-a, "A Ligùria do Pòpolo" e o "Corê da Spézza". Tra e figûe de spìcco do moviménto catòlico se regórdan i prævi Zâne Semerîa, Pêo Baléstra, Loîgi Òrión, Igìn Bàndi (véscovo de Tortónn-a), Eogénio Badìn, Emìlio Goâno, Giàcomo Lercâ, Loîgi Pelloux, Giöxèppe Scîri e Frànco Còsta, óltre che i làichi Maorìçio Dufour, Antönio Bogiàn Pîco, pe tànto ténpo prescidénte de Setemànn-e sociâli, Loîgi Corsànego Mèrli, prescidénte do comitâto regionâle de l'Òpera di congrèsci, Loénso Rìcci, Dionîgi Córsi; tùtte personalitæ ch'àn creòu vàrri servìççi in favô do móndo òperâio, pe l'educaçión di figeu e di zovéni, pi-â prezénsa di catòlichi inta vìtta polìtica e pe l'ascisténsa a-i marìtimi.
Pe quànte o rigoàrda i ùrtimi fæti do sécolo pasòu, inte l'ànno 1927 a l'é stæta creâ, cómme 'n'ùnica entitæ, a diòcexi de Lûni, Sarzànn-a e Brignæ, da-o 1929 rinominâ diòcexi da Spézza. Inti ànni da Segónda Goæra Mondiâle vàrri véscovi e prævi se són distìnti pò-u sò inpégno a favô di pròppi fedêli. Prezénpio, se pêuan aregordâ l'Àngiou Cangiâxo, véscovo de Arbénga da-o 1915 a-o 1946, pi-â sò ativitæ de mediaçión, socórso e diféiza de vàrie persónn-e, arivàndo a òfrîse cómme òstàggio a-i tedéschi. Gh'é pöi stæta a grànde òpera d'agiùtto di ebrêi da pàrte do cardinâ Pêo Boétto e do sò segretâio, o monscignór Françésco Repétto, raxón pi-â quæ o l'é stæto riconosciûo co-o tìtolo de Giùsto de Naçioìn. Pe de ciù, se són dedichæ a l'ativitæ de socórso e caitæ o Giöxèppe Scîri, o Zâne Lercâ, o Càrlo Sâvi, l'Ourélio Toràssa e o Frànco Còsta.
Sùbito dòppo a fìn da goæra, a-i 19 de òtôbre do 1950, l'arçivéscovo de Zêna Giöxèppe Scîri o l'à inandiòu 'n concìlio provinciâle, ch'o s'é pöi tegnûo tra o 23 e o 25 de novénbre de quéllo ànno inta catedrâle de Sàn Loénso. A-o concìlio gh'êa tùtti i véscovi da provìnsa, fêua che quéllo de Bòbio che, pe problêmi de salûte, o l'à mandòu cómme sò procuòu o véscovo titolâre de Tolemàide, Càrlo Angelê. Gh'êa ascì i aboéi beneitìn de Finalpîa e de Sant'Andrîa de Séstri, i canònichi de ògni capìtolo catedrâle e i superiôri provinciâli de órdine e congregaçioìn religiôze con de câze in Ligùria. O concìlio, o prìmmo da l'emanaçión do còdice do 1917, o s'é curòu sorviatùtto de l'adataménto da legislaçión locâle, sàiva a dî de lézze particolæ, a-a legislaçión da Gêxa a l'época in vigô. I àtti, aprovæ da-a congregaçión do conséggio a-i 30 de lùggio do 1953, àn tocòu 'na série de argoménti cómme i sacraménti, i làichi, a vìtta do cêgo, o catechîximo, a stànpa catòlica, l'òrganizaçión da cùria diocezànn-a e i seminâi. A partî da-o prìmmo de zenâ do 1977 gh'é stæta 'na picìnn-a variaçión teritoriâle, co-o pasàggio definitîvo da Cravæa da l'arçidiòcexi de Zêna a-a diòcexi de Livórno. A-i 30 de seténbre do 1986 a sêde vescovîle de Bòbio a l'é stæta tenporaniaménte unîa a Zêna ma, dæto che st'unión chi a no l'à fonçionòu tànto bén, tréi ànni dòppo a sède bobiéize a l'é stæta in sciâ fìn unîa a-a diòcexi de Piaxénsa.
Òrganizaçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
Conferénsa di véscovi lìguri[modìfica | modìfica wikitèsto]
A conferénsa di véscovi lìguri a l'é l'asenblêa di véscovi da región eclesiàstica, ch'a l'à vàrri cónpiti aministratîvi e che d'ancheu a l'é coscì òrganizâ:
- Prescidénte: Marco Tasca, arçivéscovo de Zêna
- Vîce-prescidénte: Luigi Ernesto Palletti, véscovo da Spézza, Sarzànn-a e Brignæ
- Segretâio: præve Marco Doldi, vicâio generâle de Zêna
Véscovi deleghæ pe matêia[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Guglielmo Borghetti (véscovo de Arbénga e Inpêia): catechîximo; tutêla di figeu
- Calogero Marino (véscovo de Sànn-a e Nöi): salûte; migraçioìn e caitæ
- Luigi Ernesto Palletti (véscovo da Spézza, Sarzànn-e e Brignæ): ecumenîximo, diàlogo tra e religioìn; cêgo e vìtta consacrâ
- Antonio Suetta (véscovo de Vintimìggia e Sanrémmo): sovegnî; famìggia e vìtta
- Giampio Luigi Devasini (véscovo de Ciâvai): coltûa; comunicaçioìn sociâli; schêua e universcitæ; bêni colturâli e cazaménti religiôxi
- Marco Tasca (arçivéscovo de Zêna): làichi, problêmi sociâli e travàggio
- Guido Marini (véscovo de Tortónn-a): liturgîa; coperaçión miscionâia
- Nicolò Anselmi (véscovo ouziliâre de Zêna): ténpo lìbero, turìsmo e spòrt; pastorâle di zóveni; vocaçioìn
Tribunâ eclesiàstico[modìfica | modìfica wikitèsto]
I debæ eclesiàstichi de conpeténsa da región Ligùria són giudichæ inte prìmmo gràddo da-o tribunâ eclesiàstico lìgure e pöi, a-o segóndo gràddo, pasàn a quéllo piemontéize. Pe cóntra, o tribunâ eclesiàstico lìgure o l'é quéllo ch'o giùdica a-o segóndo gràddo i debæ che, a-o prìmmo, són za stæti debatûi da-o tribunâ eclesiàstico lonbàrdo[40].
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ BeWeb, Liguria
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. I, p. 18
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. II, p. 357
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. II, pp. 461-466
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. I, pp. 16-18
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. I, pp. 21-24
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. I, pp. 31-32
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. I, pp. 35-36
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. I, p. 33
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. I, pp. 41-46
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. I, pp. 465-468
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. I, pp. 475-478
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. I, pp. 478-481
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. I, pp. 55-61
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. II, p. 9
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. I, p. 82
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. II, pp. 319-320
- ↑ Giustiniàn, 1537, car. LXX
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. I, pp. 82-86
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. I, pp. 93-101
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. I, pp. 145-146
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. I, pp. 157-159
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. I, pp. 183-184
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. I, pp. 171-176
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. I, pp. 163-170
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. II, p. 508
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. II, p. 330
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. I, pp. 208-210
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. II, pp. 407-409
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. I, pp. 258-265
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. I, pp. 347-349
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. I, pp. 374-385
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. II, p. 9
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. I, pp. 331-332
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. II, pp. 337-341
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. II, pp. 425-434
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. I, pp. 404-405
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. I, p. 409
- ↑ Semerîa, 1843, Vol. I, pp. 409-410
- ↑ (IT) Tribunali regionali italiani, in sce siti.chiesacattolica.it. URL consultòu l'11 agòsto 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 4 màrso 2016).
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Aostìn Giustiniàn, Castigatissimi annali [...], Zêna, 1537.
- (IT) Zâne Batìsta Semerîa, Secoli cristiani della Liguria, ossia Storia della metropolitana di Genova, delle diocesi di Sarzana, di Brugnato, Savona, Noli, Albenga e Ventimiglia, 2 vol., Torìn, Stanpàia Chirio e Mina, 1843.
- (IT) AA. VV., I Sinodi postridentini della Provincia ecclesiastica di Genova, 2 vol., Zêna, Universcitæ di Stùddi, 1986-1997.
- (IT) AA. VV., Il cammino della Chiesa genovese: dalle origini ai nostri giorni, Zêna, Socjêtæ Lìgure d'Istöia Pàtria, 1999.
- (IT) Valeria Polonio, Istituzioni ecclesiastiche della Liguria medievale, Rómma, Herder, 2002, ISBN 88-85-87667-6.
- (IT) Teofilo Ossian De Negri e Dino Puncuh, Storia di Genova: Mediterraneo, Europa, Atlantico, Zêna, Giunti, 2003, ISBN 88-09-02932-1.
Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (EN) Liguria Region, in sce catholic-hierarchy.org. URL consultòu l'11 agòsto 2022.
- (IT) Regione ecclesiastica Liguria, in sce chiesacattolica.it. URL consultòu l'11 agòsto 2022.
- (IT) Regione ecclesiastica Liguria, in sce beweb.chiesacattolica.it. URL consultòu l'11 agòsto 2022.


text:
Writing Animation For Hire By Obert Skye
Íó a ÷òo ìû ce é÷ac èìeeì â cècòeìe ìacc-ìe äèa, òaê ýòo âïo ëíe ëo ãè÷íoe è çaêoíoìepíoe "pa çäeëe íèe òp óäa". Pa äèo, o áão íÿÿ â òe÷e íèe äíÿ âce äp óãèe cpeäc òâa oïepa òèâíûìè ëaêo íè÷íûìè âûïócêa ìè íoâocòeé, coo áùaeò ×TO ïpoècxo äèò â ìèpe â äa ííûé ìoìe íò. Be÷epoì âëac òü ïepexo äèò ê òeëe âèäe íèþ, è oío â ía ãëÿäíûx êap òèíax äeìoícòpèpóeò KAK ýòo ïpoècxo äèëo. A ía cëe äóþùee óòpo ãaçe òû äa þò oácòo ÿòe ëüíûé aía ëèç òoão, ÏO×EMÓ ýòo ïpo èço øëo.
Èòaê, o÷e âèäío, ÷òo êa æäoe íoâoe cpeäc òâo ìaccoâoé èíôopìa öèè, èëè êo ììóíèêa òèâíûé êaíaë, pacïpocòpa íÿëocü áûcòpee câoèx ïpe äøec òâe ííèêoâ. Ec ëè ïpecce, ÷òo áû còa òü ìaccoâoé ïoòpeáoâa ëècü âeêa, òo òeëe âèäe íèe çaâoeâaëo ìacco âóþ a óäèòop èþ ïo ÷òè ìãíoâe íío — a òo ëè eù ¸ áóäeò with Èíòepíeòoì! Çía ÷èò ëè ýòo, ÷òo áoëee ïo çäíèe êo ììóíèêa òèâíûe êaía ëû ía øëè áo ëüøèé o òêëèê ó íac, ìaccoâoão ïoòpe áèòe ëÿ èíôopìa öèè? È ÷òo còapûe êaía ëû, ïoäo áío çìe èíoé êoæe, co âpeìeíeì ía ÷íóò "o òïaäa òü" ça íeíaäo áíoc òüþ?
Ïpe æäe ÷eì o òâe òèòü, ìo æío óïo ìÿíóòü, ÷òo aía ëèòèêè è èccëeäoâaòe ëè óêa çûâa þò ía òo, ÷òo âo âòopoé ïoëo âèíe XX âeêa ïpoècxo äèò óâe ëè÷e íèe äo ëè çp èòe ëüío-c ëóxoâoão ýëeìe íòa â còp óêòópe ìaccoâoé èíôopìa öèè. Cëeäoâaòe ëüío, pa äèo è òeëe âèäe íèe — ía èáoëee ïo ïóëÿp íûe êo ììóíèêa òèâíûe êaía ëû ó ìaccoâoé a óäèòop èè.
Heò, ïocêo ëüêó ê coâepøeíc òâó ìo æío ëèøü còpe ìèòücÿ, ío íèêo ãäa eão íe äoc òè÷ü. Coâepøe ííoão êo ììóíèêa òèâíoão êaíaëa, o÷e âèäío, íe èçoápe òóò íèêo ãäa, ïoòo ìó ÷òo, ïoïpoc òó, eão íe ìoæeò áûòü. Ó âcex cpeäc òâ ìacc-ìe äèa ec òü câoè ïëþcû, ío ec òü è câoè ìèíócû, co ãëacío êoòop ûì è ïpoècxo äèò äëÿ êa æäoão ÷eëoâeêa â o òäe ëüíoc òè câoÿ ãpaäa öèÿ êaíaëoâ, câoé coác òâe ííûé "x èò-ïapaä". È âoò èìe íío ýòa câoáoäa âûáopa êóäa êaê âa æíee, ÷eì áe çócïe øíûe ïo òóãè co çäa òü coâepøe ííoe cpeäc òâo ìaccoâoé èíôopìa öèè.


text:
Prinçipatu de Mùnegu
U Prinçipatu de Mu̍negu (ün liguru: Prinçipato de Mónego, ün françese: Principauté de Monaco; ün italian: Principato di Monaco) ë ün paise d'Europa.
Mu̍negu e̍ ün Prinçipatu guverna̍u per üna munarchia constitüçiunale cun Albertu segundu pe̍ cavu de sta̍u. Benche̍ u prinçipu Albertu segundu e̍ ün prinçipu constitüçiunale, elu a̍ ün putere puliticu imensu. A Casa Grima̍udi ha guverna̍u Mu̍negu despœ̍i 1297. A lengua ufiçiala e̍ u françeise, aisci̍ se parla u munegascu, u italian e u anglese. L'Imnu munegascu (Hymne monégasque), o Marcia Naçiunale d'i Lealisti, ë ř'imnu naçiunale d'u Prinçipatu de Mùnegu.
Etimulugi̍aModìfica
Benche̍ l'etimulugia de Mu̍negu nun sice ben cia̍iria, de pare̍ generale cunvegne d'a tira̍ ciütostu da Monoïkos (Monoeci) -Arcule liguru- che da Melkart (Menouha) -Arcule finiçian.
Sto̍ria de Mu̍neguModìfica
- Articulu principale: Sto̍ria de Mu̍negu
PreistoriaModìfica
Au Paleuliticu ançien, l'Omu abitava gia̍ Mu̍negu.
Antichita̍Modìfica
D'u 1297 Rainie̍ e Françua̍ Grimaldi (mascarau ün frate), se sun ümpadrunii d'a furtessa de Mu̍negu ciü per astüçia che per viulença.
Epuca mudernaModìfica
Mu̍negu deve au principu Antoni primu bona parte d'e soe furtificaçiue.
Menton e Rocabrüna an fau parte d'u Prinçipatu de Mu̍negu finta d'u 1848.
Carlu terçu d'u 1866 à dau u nome de Munte Carlu a roca de Spelüghe.
Cun u principu Rainie̍ terçu, suvran de Mu̍negu despœ̍i 1949, un Pinçipatu a̍ vistu u territoriu so passa̍ da 157 a 192 etari.
Sistema de guvernuModìfica
- Articulu principale: Pulitica munegasca e Lista d'i suvrái de Mùnegu
Mu̍negu ë üna munarchia constitüçiunale.
Ün ministru de Statu e trei cunseyei (Internu, Finançe, Trabayi püblichi) formu u Cunsiyu de guvernu.
U Cunsiyu naçiunale participa au putere legislativu a Mu̍negu.
GeugrafiaModìfica
- Articulu principale: Geugrafia de Mùnegu
- Munte Agè
- Munegu pusseda un giardin esoticu de primu cartelu.
- Portu de Munegu
U territori de Mu̍negu fà 2 km².
Urganisaçiun territurialeModìfica
- Articulu principale: Qartièi de Mùnegu
Munegu á nœve qartièi e setùs regrupaus en qatre qartièi tradiçiunali. I qartièi tradiçiunali sun:
E i qartièi urdinançai e setùs reservaus sun:
CültüraModìfica
- Articulu principale: Cültüra de Mùnegu
- Cumitau Naçiunale d’ë Tradiçiue Munegasche: Mantegne u parlà munegascu.
- Institütu d Paleuntulugia ümana
- Palaçi de Mu̍negu
MüseiModìfica
- Müseu d'Antrupulugia preisto̍rica
- Müseu uçeanugraficu
- Nœvu müseu naçiunale de Mùnegu
- Müseu d’u Veyu Mùnegu
- Müseu d'a capela d'a Visitaçiun
GeijeModìfica
A capela de San Giuane Batista
Literatüra munegascaModìfica
- Articulu principale: Literatüra munegasca
- Cherici-Porello, Paulette (1986) Mèsccia
- Cherici-Porello, Paulette (2012) Antebrǜn
Autui munegaschiModìfica
- Paulette Cherici-Porello
GastrunumiaModìfica
ReligiùnModìfica
A religiùn catolica è a religiùn d'u Statu.
- Santa Devota, vigiya de Santa Devota
EdücaçiunModìfica
A Mu̍negu, l'ünsegnamentu püblicu à principiau d'iesse dau ün françese versu 1860.
È ubligatori d'andà â scœra da 6 a 16 ani; ma da 3 ani se pò cumençà cun a scœra materna. Ghe sun de scœre pǜbliche sei materne e elementari, ün culege, ün liçè d'ünsegnamentu generle e tecnologicu e ün liçè d'ünsegnamentu prufessiunale.
L'ünsegnamentu d'a lenga munegasca è ubligatori ünt'ë scœre elementari da u 1976, pœi per i primi dui ani d'u culege da u 1979.
EcunumiaModìfica
- Articulu principale: Ecunumia de Mùnegu
Turismu e indüstria fan vive Mu̍negu.
SportModìfica
- Articulu principale: Sport ün Munegu
FesteModìfica
Vede tambenModìfica
- Lenga munegasca
- Uspità de Mùnegu
Vinculi esterniModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Principatu de Munegu
- Calendari 2014
- Chronique Monégasque
- Purtai ufiçiale d'u guvernu munegascu
- Purtai ufiçiale d'u Cunsiyu naçiunale
- Purtai ufiçiale d'a Meria
- Purtai ufiçiale d'u turismu


text:
Home > TABARCHIN > A scrîtüa du tabarchin: in’esperiensa nöa
A scrîtüa du tabarchin: in’esperiensa nöa
sabato 22 agosto 2020, di
E régule pe scrive u tabarchin sun nasciüe intu Duamiaün apröu a in’inisiativa de scöe du Pàize, ch’àivan fetu in cunsórsiu pe puài travagiò in sciâ lengua cun l’agiüttu di fundi da Regiun. U tabarchin, cumme se sa, u l’è ina lengua inmüggiu parlò dai gente de l’Uiza de san Pé e dai Câdesedè, ma própiu pe quéllu nu s’ea moi sentiu guoi u bezögnu de scrìviau: l’identitè tabarchiña a l’è delungu steta visciüa inta vitta de tütti i giurni sensa doghe tróppu a mente, e du restu s’ea coscì acüstumè a “sentia” cumme in fetu spuntaniu che nu se pensova ciü de tantu a raprezentoia.
Ma cû seculu nöu, e za â fin de quéll’otru, ina serta eruxun a cumensova a véssighe, tra i ciü zóni a lengua a se parlova de ménu, se perdàiva tante pàule de l’üzu antigu. Cuscì s’ea cumensau a scrive de ciü u tabarchin, a cumensò dai nómmi di caruggi fin ai puexie e ai cansuin: e maistre e i prufesuì inta scöa àivan cumensau a fò di travaggi de didattica, nu tantu pe imparò a lengua ai figiö, che pau ciü â cunusciàivan e â cunuscian, quante pe cumünicoghe l’impurtansa e a beléssa de parlòia.
Cun tüttu quéstu, nu s’ea ancun d’acórdiu in sce de régule de scrîtüa, pe serti suin ognidün u fova cumm’u l’uàiva, e de vótte se sciariovan in sce chi fova giüstu e chi na. Cumme gh’è stetu a puscibilitè, i insegnanti du Pàize han pensau che a ciü cósa mégiu a l’ea mettise tütti in giu a ina tóa, màistre, puéti, apasciunè, cantanti e cumpagnia bella, pe vedde de arivò a definì quélle benàite régule.
Ma an ascì pensau che pe fò in travaggiu ben fetu a puàiva vésse ina buña idea quélla de tiò drentu in “ténnicu”, ina persuña cumpetente in sce sti argumenti. E chì sun sciurtìu in de föa mi, che l’éa za di anni che stüdiova u tabarchin e che m’han vistu sübetu cumme “l’espertu”. Ghe tégnu a dì che mi sun delungu anetu a Câdesédda e au Pàize cun l’idea de imparò, nu cun quélla de insegnò, e sensa a pretàiza de savàine ciü che i otri. Ma che pau fetu d’ésime delungu sentìu comme porte da cumünitè, e de vésse vistu dai tabarchin cumme ün de lù, dova l’impresciun de métte insémme due cóse impurtante, a mé pasciun pâ lengua e a mé cumpetensa de linguista. In de ciü, me sentu e me sentan cumme tabarchin, l’auvéa, ma au de d’otu de porte, pe vegnì da Zéna e tegnì ciü che tüttu au futüu de sta lengua, che segundu mi u passe ascì pe l’ünitè d’intensuin de tütti i tabarchin.
L’idéa de partensa a l’éa quélla de prupuñe mi de régule de scrîtüa, e lì pe lì me ghe sun missu a partì dâ tradisiun da lengua zenàize. Sulu che maniman ch’anova avanti, me ràizu ben cuntu de ‘na cósa, che u zenàize, lengua scrita da ötusent’anni e parlò da de sentenea de migea de persuñe, u l’aiva de cunvensuin e de régule lighè â só tradisiun. L’auvéa che u tabarchin e u zenàize sun squexi a mexima cósa pe tante raxuin de funética, de murfulugia e de tüttu u restu, ma u prubléma u nu l’éa quéllu, u l’éa in’otru: in Ligüria e gente, chi ciü chi ménu, san cumme se scrive u zenàize, san che gh’è ina leteratüa ch’a dumande de mantegnî de régule che de vótte poan ciütóstu strone: cuscì a [u] a se scrive  , tantu pe fò in exempiu, u sun fransàize de “lieu” u se scrive apuntu  , tütte cóse che se puàivan evitò pe rende u tabarchin ciü fàssile da léze e da scrive.
Cuscì émmu stabiliu in critéiu de partensa, quéllu de truvò a meinéa de avixinò a grafia du tabarchin a quélla che tütti cunuscian de ciü, ch’a l’è quélla de l’italian: nu pe spritu d’imitasiun de quélla lengua, ma pe vésse pràtichi e tegnì cuntu che inta scöa ai figiö se gh’impore a scrive segundu quélla furma. Pe nu ésighe ina tradisiun du póstu, e pe vésse luntaña quella du zenàize, sta chì a puàiva a mégiu sulusiun. Ma stabiliu quéllu prinsipiu, émmu raxunau cuî insegnanti che parlò de grafìa cun l’intensiun de avixinò e gente à l’üzu scritu du tabarchin u dumandova de sentì própiu e gente. Nu émmu ôsciüu fò quarcósa da calò da l’etu, e cuscì émmu pigiàu in’inisiativa che, quande â cuntu ai mé culéghi linguisti, arestan cuâ bucca averta: émmu fetu de asembree pübriche, averte a tütti quélli ch’uàivan intervegnì a discütte a mégiu meinea de scrive.
Pe ‘na dexeña de giurni sémmu steti inti Liceu Nàuticu, au Pàize, a raxunò e a discurì tra de niotri e cun quélli che vegniva (e ne vegniva), fin ch’émmu truvau de sulusuin che n’è pasciüu che piaxaivan a tütti o ai ciü tanti: prexempiu, quélla de mantegnì vive e diferense tra u tabarchin du Pàize e quéllu de Câdesédda, che nu sun própiu pàigi, sensa sercò de redüxe tüttu a de furme üniche.
Émmu ascì truvàu a mainéa de scrive â stéssa meinea di suin despàigi, cume quellu ch’u l’è inte “lüña”, ch’u se léze [lügna] au Pàize e [lün-a] a Câdesédda. Pe nu cumpricò tróppu, a sc(i)- ch’a se sente primma de cunsunante (cumme in “spàiza”, “stràitu”) émmu stabiliu de nu raprezentòia, pau fetu che chi porle tabarchin u â prununsie da sulu sensa avài da insegnoghe. Cuscì e vucole lunghe, che nu l’è u coxu de marcòiai quande pe puxisiun nu pöan vésse otru. Insumma, émmu raxunau tütti insémme in sce tüttu: gh’éa quelli che nu uàivan scrive -x- (cumme in “boxu”) perché u ghe puoiva “sordu”, e incangiu u s’adövie ascì in zenàize e in sciâ fin a î émmu cunvinti; gh’éa u dübiu se scrive -o- dunde in realtè a l’è ina -a- ch’a tende a -o-, e â fin émmu fetu própiu cuscì cun tüttu che a mi u nu m’agüstova guoi.
Ma insumma, bastova truvò in acórdiu e l’émmu atruvau. Dövu dì che nu saviè se ina esperiensa de stu tipu a se puaise turnò a fò da in’otra porte: gh’ö a pasciun de gente, e gh’ö che e gente nu séggian inmüggiu, due cóse che s’atröva insémme de reu.
Ma cun u travaggiu du Duamiaün émmu mustrau che a gramatica ascì a pö vésse “demucratica” e a pö agiütò indavài quélli che ghe tégnan â só lengua. Da alua tütti scrivan u tabarchin inte stéssa furma, o aumancu se gh’apröan, e se gh’è quorche erù pasiensa. Intantu da lì l’è sciurtiu a puscibilitè de scrive ina gramàtica cumpréta da lengua, in vucabuloiu, i libbri pâ scöa, otri libbri de letüa, in tabarchin scritu aua se fa infurmasiun, se fa prupaganda, préstu se faiò i atti pübrichi…
Ina lengua pe vive a l’à de bezögnu ch’a se porle, se capisce. Ma s’a se scrive, a vive ancun mégiu, e s’a se scrive che s’è tütti d’acórdiu, ancun ciü ben. Émmu detu ina man au tabarchin pe foiau vive, sperémmu, pe delungu.
La grafia del tabarchino: un’esperienza innovativa
Le regole della grafia tabarchina nacquero nel Duemilauno per iniziativa delle scuole carlofortine, riunite in un consorzio per accedere ai finanziamenti regionali a sostegno del patrimonio linguistico. Il tabarchino, come è noto, è una lingua ancora molto viva nell’uso parlato all’isola di San Pietro e a Calasetta, ma proprio per questo motivo non si è mai sentita una particolare urgenza di praticarne l’uso scritto: l’identità tabarchina è sempre stata vissuta nel quotidiano, senza farvi troppo caso, perché si era abituati a “sentirla” come atto spontaneo, al punto di non sentire il bisogno di rappresentarla.
Ma col nuovo secolo, anzi, con la fine di quello precedente, si era cominciata a percepire una certa erosione nell’uso, tra i più giovani la lingua era meno palrata, tante parole dell’uso antico si stavano perdendo. Per questo si era cominciato a scrivere di più in tabarchino, cominciando dai nomi stessi delle strade, fino alla composizione di poesie e canzoni: le maestre e i professori delle scuole avevano avviato lavori di didattica, non tanto per insegnare la lingua ai ragazzi, che in massima parte la conoscevano e la conoscono, quanto per comunicare loro l’importanza e la bellezza del parlarla.
Malgrado ciò, non era ancora stato raggiunto un accordo sull’ortografia, riguardo ad alcuni suoni vi erano soluzioni individuali, con liti furibonde tra chi sosteneva di avere adottato la forma più corretta. Avendone la possibilità, gli insegnanti di Carloforte pensarono che convenisse mettere tutti quanti intorno a un tavolo, maestre, poeti, appassionati, cantanti e così via, per definire quelle tanto desiderate regole.
Ritennero anche opportuno, per fare un lavoro preciso, che convenisse coinvolgere un “tecnico”, una persona competente in materia. E a quel punto sono entrato in scena io: da anni stavo studiando il tabarchino ed ero considerato un “esperto”. Tengo a dire che ho sempre frequentato Calasetta e Carloforte per imparare, mai per insegnare qualcosa, e senza alcuna pretesa di saperne più degli altri. Ma per il fatto di sentirmi da sempre parte integrante della comunità, e di essere visto dai tabarchini come uno di loro, sembravo riassumere due caratteristiche importanti, la passione per la lingua e la competenza di linguista. Inoltre, mi sneto e mi considerano tabarchino, certo, ma al di sopra delle parti, provenendo da Genova ed essendo interessato prima di ogni altra cosa al futuro di questa lingua, che secondo me è legato anche all’unità d’intenti di tutti i tabarchini.
In origine l’idea era quella di far redigere a me le regole dell’ortografia, e in effetti, all’inizio, cominciai a operare in tal senso a partire dalla tradizione grafica della lingua genovese. Ma mentre procedevo, mi rendevo conto del fatto che il genovese, lingua con una tradizione scritta di ottocento anni, parlata da centinaia di migliaia di persone, obbediva a convenzioni e a regole legate a una precisa tradizione. Certo, il tabarchino e il genovese sono quasi identici per molti aspetti della fonetica, della morfologia e via dicendo, ma non era quello il punto, c’era un altro aspetto: in Liguria, chi più chi meno, la gente conosce la grafia genovese, sa che esiste una letteratura che richiede il mantenimento di regole che alle volte possono sembrare astruse: ad esempio la [u] viene scritta  , il suono della parola francese “lieu” viene a sua volta scritto  , e così via, tutti casi che avrebbero potuto essere evitati per facilitare la scrittura e la lettura del tabarchino.
Così stabilimmo un criterio di base, ossia di cercare il modo di avvicinare la grafia del tabarchino alla forma scritta conosciuta dalla maggioranza delle persone, quella dell’italiano: non certo per imitare quella lingua, ma per rispondere a un’esigenza di praticità, tenendo conto del fatto che a scuola ai bambini si insegna a scrivere secondo quelle consuetudini. Non potendo contare su una tradizione locale, ed essendo quella genovese “distante”, abbiamo ritenuto, insieme agli insegnanti, che ragionare di grafia allo scopo di avvicinare la gente all’uso scritto del tabarchino richiedeva di prestare ascolto proprio alla gente. A quel punto, non volendo realizzare un sistema ortografico calato dall’alto, abbiamo avviato una iniziativa che, se ne parlo ai miei colleghi linguisti, li riempie di meraviglia: abbiamo organizzato delle assemblee pubbliche, aperte a tutti coloro che desideravano intervenire per discutere il modo migliore di scrivere il tabarchino.
Per una decina di giorni ci siamo ritrovati al Liceo Nautico, a Carloforte, a discutere e a discorrere tra noi e con tutti coloro che intrvenivano (e intervenivano in molti), fino a quando non abbiamo trovato delle soluzioni che sembravano condivise da tutti o quanto meno da una larga maggioranza. Ad esempio, l’idea di mantenere vive le differenze che esistono tra il carlofortino e il calasettano, che non sono proprio identici, evitando di imporre forme univoche.
Abbiamo anche trovato il sistema di scrivere allo stesso modo suoni diversi, come quello della parola ‘lüña’, che si legge [lügna] a Carloforte e [lün-a] a Calasetta. Per non rendere troppo complicata la grafia, abbiamo scelto di non rappresentare il suono sc(i)- che si sente prima delle consonanti (come in “spàiza”, “stràitu”), anche per il fatto che chi parla tabarchino usa spontaneamente quella pronuncia senza bisogno che la si sottolinei. Allo stesso modo le vocali lunghe non richiedono di essere segnalate quando sono tali per posizione. Insomma, si è fatto un ragionamento collettivo su tutti i più diversi aspetti: c’era chi non accettava di scrivere -x- come in “boxu” (bacio) perché il grafema ricordava la tradizione sarda, ma lo si usa anche in genovese e alla fine è stato accettato; c’era il dubbio se trascrivere con -o- il suono di -a- velare tendente ad -o-, criterio che alla fine è stato adottato malgrado non ne fossi personalmente convinto.
Quel che contava era trovare un accordo, e questo è stato raggiunto. Debbo aggiungere che non sono convinto che un’esperienza del genere possa essere ripetuta altrove: è necessaria la passione partecipativa della gente e occorre che i parlanti siano un numero limitato, circostanze che non sempre si ritrovano unite.
Ma col lavoro svolto nel Duemilauno abbiamo dimostrato che anche la grammatica può essere “democratica”, e che può davvero essere di aiuto a coloro che intendono sostenere l’uso della propria lingua. Da allora tutti scrivono il tabarchino allo stesso modo, o almeno tendono a farlo, e pazienza se ci scappa qualche errore. Da quella esperienza è scaturata la possibilità di dsporre di una grammatica descrittiva completa, di un vocabolario, di libri di testo per la scuola, di altri libri di lettura, in tabarchino scritto adesso si fa informazione, si fa pubblicità, presto si scriveranno gli atti pubblici…
Una lingua, per vivere, richiede di essere parlata, naturalmente. Ma se la si scrive anche, vive meglio, e se la si scrive secondo criteri comuni, è meglio ancora. Abbiamo aiutato il tabarchino a vivere, ci auguriamo, per sempre.


text:
Agiûtto:DR
- Cose a l'é a Wikipedia?
Wikipedia a l'é 'n'Ençiclopedia Libera dunde tûtti scrivan e pròprie conoscense pe dâ 'na man a megiuâ a Wikipedia mæxima.
- Cumme fasso a registrâme?
Mîa a paggina Help:Comme registräse
- U ligure u g'ha 'na sêu Ortografia?
Scî, ti l'attrêuvi int'a paggina Ortografia tradiçionâ.
- Gh'è 'na guidda pe imparâ a usâ a Wikipedia?
A l'é da fâ. A paggina a l'é Wikipedia:Istrossioin essenziali
- Cose a l'é a Vedrinn-a?
A l'ê una paggina dunde ghe sun e vöxi ciû belle.