text:
Esperànto
L'esperànto o l’é ‘na léngoa pianificâ, internaçionâle, aoxiliâre, léngoa artifiçiâle concepîa tra i ànni 1872 e o 1887 da Ludwik Lejzer Zamenhof, mêgo oftalmologo nasciûo in to 1859 in ta çitæ de Bialystok, ancheu in teritöio polacco e vixìnn-a a-o confìn co-a Bielorùscia, ma alantôa, pe efètto de tùtte e spartiçioìn subîe da-a Polònia a partî da-o 1772, sotomìssa a-o domìnio inperiâle zarìsta. A Bialystok vivéiva polàcchi, rùsci, tedéschi e ebrêi, e ògnidùnn-a de quéste etnîe a parlâva a seu léngoa con consegoénti problêmi de reçìproca conprensción e coexisténsa, tànto ciù che intórno a-a meitæ di ànni Sciusciànta de l’Éuttoçénto o procèsso de ruscificaçión forsâ do pàize o l’êa arivòu a esclùdde da l’insegnaménto a léngoa polàcca. O zoveno Zamenhof o l’avéiva visciûo in mainêa traomàtica quélle esperiénse de figeu e o ne avéiva recavòu l’idêa de ‘na léngoa neotrâle che a poêse êse patrimònio de tùtti sénsa êse propietæ de nisciùn. In to 1887 o l’avéiva coscì publicòu a prìmma gramàtica de l’Esperànto, “Internacia lingvo” (Léngoa internaçionâle), librétto de quarànta pàgine firmòu co-o pseodònimo Doktoro Esperanto. Âtre publicaçioìn i l’êan dapeu vegnûe in ti ànni sucescîvi e o prìmmo de seténbre do 1889 l’êa sciortîo a Norimberga o giornâle La Esperantisto, publicòu scin a-o 1895, ànno da seu sopresción da pàrte da censûa zarìsta. Sénpre in te quéllo perìodo sciortîva i lìbbri fondamentâli de l’Esperànto: Universala vortaro (Diçionâio universâle, 1894), Ekzercaro (Arecugéita de ezercìççi, 1894), Fundamenta krestomatio (Antològîa fondamentâle, 1903), Fundamento de Esperanto (Fondaménto de l’Esperànto, 1905), tèsto definitîvo pe quànte rigoàrda a fórma gramaticâle da léngoa. A l’inìçio do Nêuveçénto s’êa comensòu a tegnî incóntri (Calais, 1904) e congrèsci internaçionâli (Boulogne-sur-Mer, 1905), tradiçión anoâle che ancón a dûa, e ancheu l’Esperànto o l’é ‘na léngoa vîva parlâ in tùtto o móndo e sostegnûa da ‘na quantitæ de asociaçioìn esperantìste de ògni ménn-a.
Indiçe
Régole sénsa eceçioìn.[Càngia | modifica wikitesto]
L’Esperànto o l’é ‘na léngoa regolâre: fonética, òrtografîa e gramàtica i no prezéntan eceçioìn e sézze régole fondamentâli e definìscian o seu quàddro generâle. Chi de ségoito se ne veu dâ ‘na velôxe spiegaçión.
L’arfabêto co-e seu vìntéutto léttie:
a b c ĉ d e f g ĝ h ĥ i j ĵ k l m n o p r s ŝ t u ŭ v z
o l’é caraterizòu da ‘na rigorôza corispondénsa tra ségno e són: a ògni léttia corispónde sôlo ‘n són e a ògni són sôlo ‘na léttia; a-o contrâio, in Zenéize cómme in ti âtre léngoe i fenòmeni de òmofonîa, cómme quélli de òmografîa, i són bén bén difûxi. In ta pronónçia, o són de ‘na léttia o l’arèsta sénpre bén distingoìbile in mòddo indipendénte da-e léttie che in ta paròlla e pêuan precêdila ò segoîla: quésto o l’esclùdde ògni anbigoitæ fonética, cóbie de consonànti cómme ‘gl’, ‘gn’, ‘sc’ i no l’àn in Esperànto o dùplice són do Zenéize ò de l’italiàn. A mæxima consonànte h precedûa da ‘n’âtra consonànte e segoîa da ‘na vocâle, cómme a se peu atrovâ in te paròlle conpòste, a va prononçiâ in mòddo da fâ sentî a necesâia aspiraçión.
E çìnque vocâle i se pronónçian cómme in italiàn, sénsa nisciùn particolâre són avèrto ò seròu, lóngo ò cùrto, a-o contrâio de quànte sucêde in ta pronónçia zenéize. E léttie che a paragón do Zenéize i l’àn bezêugno de quàrche anotaçión i són quéste:
c scìmile a ‘ts’ ò a-a ‘z’ in ta paròlla italiànn-a ‘marzo’
ĉ dôçe cómme in ‘céive’
g dûa cómme in ‘gànba’
ĝ dôçe cómme in ‘giànco’
h aspirâ cómme in te l’ingléize ‘house’ ò in to tedésco ‘haben’
ĥ guturâle cómme ‘ch’ in to tedésco ‘Bach’ ò ‘j’ in to spagnòllo ‘trabajo’
j cómme a vocâle ‘i’, ma sénsa mâi poéi arêze l’acénto
ĵ cómme a ‘j’ in to françéize ‘jardin’, ò cómme a nòstra ‘x’
k dûa cómme a ‘c’ in ‘câza’
n sénpre dentâle, cómme a ‘n’ in ‘nàtta’, mâi nazâle
s cómme a ‘s’ sórda in ‘sàbbo’ ò a ‘ç’ in ‘çénn-a’
ŝ cómme ‘sc’ in ‘sciâ’ ò ‘scjâ’
ŭ cómme ‘na bréve ‘u’ italiànn-a, sénsa mâi arêze l’acénto
z cómme a ‘z’ in ‘Zêna’
Ògni léttia a l’à o seu nómme: e vocâli i són ciamæ co-o seu mæximo són, consonànti e semivocâli co-o són segoîo da-a vocâle o (a, bo, co, ĉo, …). In ta scrîtûa de l’Esperànto mànca e léttie q, w, x, y che a ògni mòddo i pêuan êse prezénti in te fórmole matemàtiche ò scentìfiche; e seu denominaçioìn i són: kvo, duobla vo, ikso, ipsilono.
A confuxón, l’anbigoitæ semàntica ascì i vêgnan evitæ perché a scignificâto divèrso corispónde de sòlito paròlla divèrsa. Prezénpio, a paròlla homo a l’à o scignificâto de òmmo in to sénso da spêce umànn-a, e pe cóntra viro a o l’à in to sénso de màsccio, de persónn-a de sèsso maschîle; òpûre i vèrbi peti e demandi i vêuan dî tùtti doî domandâ, ma o prìmmo domandâ pe avéi e l’âtro pe savéi. Quésto veu dî che in to parlâ ò in to scrîve in Esperànto de spésso mîa tradûe no a paròlla çercàndo o seu equivalénte leterâle, ma o concétto che quélla paròlla a l’esprìmme.
Pronónçia[Càngia | modifica wikitesto]
In ta pronónçia de l’Esperànto l’acénto o càzze sénpre in sce-a penùrtima vocâle e se dêve tegnî da cónto o fæto che e léttie j e ŭ, dôe semivocâli, i no o pêuan mâi arêze. Dónca, in te ‘na paròlla cómme peu êse viro (pl. viroj), a terminaçión gramaticâle -j che a distìngoe o plurâle do nómme, de l’agetîvo e do pronómme a no méscia l’acentaçión da-a vocâle i, ò in daŭro (duâta) l’acénto o càzze in sce-a vocâle a. A-o contrâio in virino (dònna) l’inseriménto do sufìsso -in- tra a réixe vir- e a terminaçión -o do sostantîvo o méscia l’acénto da-a prìmma a-a segónda vocâle i. L’acénto o l’arèsta invariòu in sce-a penùrtima vocâle ascì quànde, specce in poêxîa pe di motîvi de métrica e cómme prevìsto da-a régola gramaticâle, o sostantîvo o pèrde a terminaçión -o.
Morfologia[Càngia | modifica wikitesto]
E paròlle i són recavæ da réixe lescicâli che in gràn pàrte i vêgnan da-e léngoe parlæ in Eoròpa in antîgo (latin, grego) e ancheu (léngoe neolatìnn-e, anglosàssoni, slâve). Scibén che exìste de paròlle aotònome, no réixe e mànco derivæ, cómme conzonçioìn, prepoxiçioìn, i avèrbi òriginâi, e interieçioìn ò l’artìcolo la, ùnico pe scingolâre e plurâle, maschîle e feminîle (no l’exìste i artìcoli indeterminatîvi "un" e "unn-a"), de sòlito e in ta fórma ciù sénplice a ‘na réixe se unìsce ‘na terminaçión ch'a càngia a segónda da natûa gramaticâle da paròlla che se dêve derivâ:
-o pe-o sostantîvo a-o scingolâre (-oj a-o plurâle): lumo / lûxe; lumoj / lûxi
-a pe l’agetîvo a-o scingolâre (-aj a-o plurâle): luma / luminôzo, luminôza; lumaj / luminôxi, luminôze
-e pe-i avèrbi derivæ: lume / luminozaménte, in mòddo luminôzo
-i pe-o vèrbo a l’infinîo: lumi / luxî
L’Esperànto o l’é ‘na léngoa aglutinànte, scìmile in quésto a çèrte léngoe de l’Òriénte; e paròlle i pêuan coscì êse conpòste con l’unión de réixe divèrse dónde l’ùrtima a l’é caraterizâ da quélla (o da quélle) che i a precêdan: vaporŝipo (bàrco a vapôre); skribmaŝino (màchina pe scrîve); skribotablo (töa da scrîtûa, scrivanîa). In ta térsa paròlla a vocâle "o" inserîa tra e dôe réixe a l’à a fonçión eofònica de evitâ l’incóntro de dôe consonànti de no fàçile pronónçia consecutîva.
In mainêa ciù conplèssa, e paròlle i l’àn òrìgine da-a concadenaçión de ciù eleménti e tra quésti i quarànta e ciù tra prefìssi e sufìssi (sénsa contâ quélli internaçionâli uzæ in ànbito técnico e scentìfico) che i pêuan intrâ in ta formaçión di vocàboli e modificâ o seu sénso. Prezénpio, s’é za vìsto prìmma -in-, o sufìsso che in ti sostantîvi che i se riferìscian a persónn-e e béstie o permétte de recavâ o feminîle da-o maschîle:
viro (òmmo, màsccio), virino (dònna); kato (gàtto), katino (gàtta)
E poscibilitæ de conbinaçión i conséntan de derivâ vocàboli conprenscìbili che i sciòrtan a esprìmme concétti conplèsci:
samideano / ménbro de ‘n grùppo de persónn-e che i condivìddan e mæxime òpinioìn (e adêuviòu cómme scinònimo de Esperantìsta); maljunulineto / vegétta Quést’ùrtima, che a peu êse scrîta ascì cómme eta maljunulino, a l’à, in mòddo leterâle, o sénso de contrâio de "zùvena persónn-a fémmina picìnn-a". Prefìsci e sufìsci i no màncan in te quésti doî ezénpi costroîi d’in gîo a-e dôe réixe ide- e jun-:
sam- (pægio, mæximo), mal- (contrâio, òpòsto), -an- (ménbro de ‘n grùppo; abitànte de ‘n lêugo giögràfico; segoâxe de ‘na religión ò teorîa ò dotrìnn-a), -ul- (persónn-a, indivìdoo) e, pe ùrtimo, -et- che o l’à a fonçión de diminutîvo.
Con e terminaçioìn -o, -a, -e, -i pàrte di tànti prefìsci e sufìsci, coscì cómme çèrte prepoxiçioìn, i pêuan dapeu diventâ sostantîvi ò agetîvi ò avèrbi ò vèrbi.
E paròlle conpòste e l’ûzo di prefìsci i són òcaxón de radópio de vocâli ò de consonànti, se no ciutösto ræo in Esperànto, ànçi, limitòu a quànde se dêve evitâ l’òmografîa tra paròlle de scignificâto divèrso, spêce in to câxo di nómmi giögràfici:
fino (fìn); Finno (Finlandéize) lumo (lûxe), mallumo (scûo); edzo (màio), edzino (mogê), geedzoj (màio e mogê) dónde atrovémmo o prefìsso, ge-, che o l’ìndica che persónn-e ò béstie de tùtti doî i sèssi, in cóbia ò in grùppo che i ségian, i vêgnan conscideræ insémme.
Pronómmi personâli[Càngia | modifica wikitesto]
Prìmma de pasâ a parlâ do vèrbo, vedémmo chîe e particolaritæ di pronómmi personâli:
mi (mi), vi (ti; Lê, de rigoàrdo ), li (lê, maschîle), ŝi (lê, feminîle), ĝi (lê, néotro pe béstie, cöse e figêu picìn), ni (noiâtri, niâtri, noî), vi (voiâtri, viâtri, voî; Voî, de rigoàrdo), ili (loiâtri, liâtri, lô). In ciù, gh’é o pronómme inpersonâle oni (se), o riflescîvo si (se) pe-o sogètto do vèrbo a-a térsa persónn-a scingolâre e plurâle, e mem (mæximo, in persónn-a, da sólo).
Se peu notâ che o pronómme vi o tradûe tànto "ti" che "voiâtri" (e ascì "Lê" e "Voî" de rigoàrdo ò cortexîa): in Esperànto, a diferénsa tra dâse do "ti" e dâse do "lê" (ò do "Voscià") a sta coscì tra o ciamâse pe nómme e l’adêuviâ di tìtoli cómme Sinjoro, Sinjorino, Fraŭlino, Doktoro, Profesoro (Sciô, Sciâ, Scignorìnn-a, Dotô, Profesô) e scìmili. Pe l’ûzo in liteatûa, ma in pràtica no adêuviòu, exìste ascì o pronómme ci (ti) con fonçión confidençiâle ò de relaçión tra persónn-a superiôre e inferiôre.
Da-i pronómmi personâli se recâva i posescîvi, agetîvi e pronómmi, con l’azónta da terminaçión -a (e, quànde necesâio, da -j do plurâle):
mia (mæ), via (teu, tò), lia (seu, sò, maschîle), ŝia (seu, sò, feminîle), ĝia (seu, sò, de béstie, cöse e figeu picìn), nia (nòstro, nòstra), via (vòstro, vòstra), ilia (seu, sò, de loiâtri), sia' (seu, sò, do sogètto de térsa persónn-a scingolâre e plurâle).
O posescîvo sia o no peu êse adêuviòu cómme sogètto da frâze:
Li alvenis kun siaj filoj / Lê o l’é arivòu con i seu fìggi
Li kaj liaj filoj alvenis / Lê e i seu fìggi i són arivæ
L’artìcolo o se peu adêuviâ davànti a-i pronómmi posescîvi, ma no davànti a-i agetîvi:
Ĉi tiuj estas miaj libroj, la viaj estas tiuj / Quésti i són i mæ lìbbri, i teu (i vòstri) i són quélli.
Verbi[Càngia | modifica wikitesto]
Invariàbili cómme e terminaçioìn gramaticâli i són ascì e divèrse dexinénse mòdâli e tenporâli do vèrbo, dexinénse ùniche pe tùtte e persónn-e, scingolâri ò plurâli (e dónca, a pàrte i vèrbi inpersonâli e a segónda persónn-a scingolâre de l’inperatîvo, no se dêve mâi òmétte i pronómmi personâli pe no creâ confuxón rigoàrdo a-o sogètto do vèrbo):
-as pe l’indicatîvo prezénte: mi skribas / mi scrîvo
-is pe l’indicatîvo pasòu: mi skribis / mi ò scrîto, mi scrivéivo, mi avéiva scrîto
-os pe l’indicatîvo futûro: mi skribos / mi scriviö
-us pe o condiçionâle: mi skribus / mi scriviéiva
-u pe vòlitîvo e inperatîvo: (vi) skribu! / scrîvi (ti)!
Se peu notâ che o pasòu o tradûe a-o mæximo mòddo pasòu pròscimo, inperfètto e trapasòu pròscimo (e ascì, faxéndo riferiménto a l’italiàn, o pasòu e trapasòu remöto, che òmâi in Zenéize i no se adêuvian);
che o condiçionâle o tradûe ascì o conzontîvo quànde l’açión a l’é ipòtética:
Se vi venus ĉi tien, tiam ni parolus / Se ti ti vegnìsci chîe, alantôa parliêscimo
che o vòlitîvo o tradûe o conzontîvo quànde vêgne esprèsso ‘n órdine, ‘na richièsta, ‘na voentæ, un dexidêio:
Mi volas ke vi helpu min / Mi véuggio che ti ti m’agiùtti a mêno che o vèrbo o ségge esperi (sperâ), kredi (crédde), timi (témme), supozi (supónn-e) e scìmili che i vêuan l’ûzo de l’indicatîvo futûro:
Mi esperas ke vi helpos min / Mi spêro che ti ti me agiutiæ
In ciù, exìste o mòddo partiçipiâle in ti ténpi prezénte, pasòu e futûro, atîvo (dexinénse -ant, -int, -ont) e pascîvo (-at, -it, -ot); ògni dexinénsa a peu avéi unn-a de terminaçioìn gramaticâli -o, -a, -e coscì che o partiçìpio o l’asùmme fonçión sostantivâle, agetivâle ò averbiâle. E fórme verbâli partiçipiâli i són, con l’aoxiliâre esti (êse), i ùnici ténpi conpòsti de l’Esperànto.
I ûxi di partiçìppi che ciù de spésso i ricôran i rigoàrdan o pasòu pascîvo in fórma de agetîvo:
'Mi memoras la lernitan lecionon / Mi me ricòrdo a leçión studiâ
e o prezénte atîvo uzòu cómme avèrbio a qualificâ l’açión esprèssa da-o vèrbo:
Lernante la lecionon, mi tre klopodas / Studiàndo a leçión, mi me inpégno bén bén
ò uzòu cómme agetîvo quànde o se riferìsce a-o sogètto de l’açión:
Mi estas lernanta la lecionon / Mi stàggo studiàndo a leçión
ò in fórma de sostantîvo:
Mi estas lernanto de Esperanto / Mi són studénte de Esperànto
A mæxima paròlla Esperanto a l’é o partiçìpio prezénte atîvo do vèrbo esperi (sperâ) e, in mòddo leterâle, a veu dî “quéllo ch'o spêra”.
E fórme verbâli negatîve i vêgnan costroîe co-a particèlla ne (no) davànti a-o vèrbo:
Ankoraŭ mi ne legis la hodiaŭan ĵurnalon / Mi no ò ancón lezûo o giornâle de ancheu
Ne legu tiun ĵurnalon! / No lêze quéllo giornâle!
dónde se védde che pe l’inperatîvo negatîvo no se adêuvia o vèrbo a l’infinîo cómme in Zenéize. Mîa fâ atençión a-o fæto che in ta frâze no peu êsighe dôe negaçioìn:
i legos neniun libron / Mi no leziö nisciùn lìbbro
Fórme interogatîve[Càngia | modifica wikitesto]
E fórme interogatîve dirètte i dêvan êse introdûte (ò a vòtte conclûze) da-a particèlla interogatîva ĉu:
Ĉu vi volas aĉeti fruktojn? / (Fòscia) ti veu acatâ da frûta?
Vi ŝatis tiun pentraĵon, ĉu? / O t’é piâxûo quéllo quàddro, vêa?
Vi surmetos ĉi tiun jaketon, ĉu ne? / Ti te metiæ sto giachê, no?
ò da ‘na ki-vorto (vorto = paròlla), un di nêuve pronómmi interogatîvi, che i l’àn ascì fonçión de relatîvi:
kiu? (chi?, che?, quæ?), kio? (cöse?), kia? (che génere, spêce, tîpo, qualitæ?), kie? (dónde?, in che pòsto?), kies? (de chi?, de quæ?), kial? (perché?, pe che motîvo, raxón, càoza?), kiel? (cómme?, in che mòddo, mainêa?), kiam? (quànde?), kiom? (quànte?, in che quantitæ?):
Kiu estas tiu viro, kiun mi vidis kun vi? / Chi o l’é quéll’òmmo che mi ò vìsto con ti?
Kiel viaj gepatroj fartas? / Cómme sta teu poæ e teu moæ?
A mæxima particèlla ĉu, ò ‘na ki-vorto, i se prezéntan in te fórme interogatîve indirètte:
Diru al mi, kion vi faris hieraŭ matene / Dìmme cöse t’æ fæto vêi matìn
Mi dezirus scii, kie vi loĝas / Mi voriéiva savéi dónde ti stæ de câza
Mi demandas, ĉu vi konas lin / Me domàndo se ti ti o conósci
In quést’ùrtimo câxo, no se dêve confónde a conzonçión dubitatîva zenéize "se" (ĉu) che a l’introdûxe l’interogaçión indirètta co-o se (se) conzonçión condiçionâle:
Se morgaŭ vi venus, tiam ni parolus pri ĉio / Se domàn voiâtri vegniéi, alantôa parliêmo de tùtto
In te frâxi adêuviæ cómme ezénpi va notòu l’ûzo da vìrgola che in Esperànto a divìdde a propoxiçión prinçipâle da quélla subordinâ.
Descórso indirètto[Càngia | modifica wikitesto]
‘Na particolaritæ scintàttica de l’Esperànto a l’é a corelaçión di ténpi di vèrbi in to descórso indirètto che a dêve corispónde a quélla che a saiéiva se a mæxima frâze a fîse esprèssa in mòddo dirètto. Quésto, a paragón do Zenéize, o pòrta a ‘na diferénsa quànde o ténpo da propoxiçión prinçipâle o l’é a-o pasòu:
Li diris: “Mi iras manĝi” / Lê o l’à dîto: “Mi vàggo a mangiâ”
Li diris, ke li iras manĝi / Lê o l’à dîto che o l’andâva a mangiâ
âtretànto sucêde quànde o ténpo da propoxiçión segondâia o l’é a-o pasòu ò a-o futûro.
Da notâ che a conzonçión subordinànte che (ke) a no va confûza con che agetîvo ò pronómme relatîvo, quésto tradûto co-a ki-vorto "kiu":
Mi diris al vi ke ankoraŭ mi ne legis la libron, kiun vi donis al mi / Mi t’ò dîto che ancón no ò lezûo o lìbbro che ti me avéivi dæto
Ki-vortoj[Càngia | modifica wikitesto]
E ki-vortoj i fàn pàrte da série de quarànt’e çìnque corelatîvi che i se òtêgnan conbinàndo di eleménti, ò monêmi, iniçiâli (çìnque) con di eleménti finâli (nêuve), ògnidùn co-i seu precîxi fonçioìn e scignificâti:
ki- (relatîvi e interogatîvi); ti- (dimostratîvi); i- (indeterminatîvi); ĉi- (eleménto indicatô de totalitæ); neni- (eleménto indicatô de negaçión ò nullitæ) -u (persónn-a, béstia ò cösa cómme specîfico ògètto do descórso); -o (cösa cómme ògètto genérico, no bén specificòu, do descórso); -a (qualitæ, tîpo, spêce); -e (lêugo); -es (propietæ); -al (motîvo, càoza); -el (mòddo, mainêa); -am (ténpo); -om (quantitæ)
Tra i tànti corelatîvi, ghe n’é divèrsci che i són paròlle d’ûzo frequénte in to descórso:
iu (quàrche, quarchedùn); ĉiu (ògnùn); neniu (nisciùn); io (quarcösa); ĉio (tùtto); nenio (nìnte); ĉies (de tùtti); tial (perciò); tiam (alôa); iam (‘na vòtta, un ténpo); ĉiam (sénpre); neniam (mâi); iom (un pö); …
Ti-vortoj[Càngia | modifica wikitesto]
A quarchedùn di dimostratîvi (ti-vortoj) se peu aconpagnâ, davànti ò dòppo, a particèlla invariàbile ĉi con fonçión de indicatô de pròscimitæ:
tiu (quéllo), ĉi tiu ò tiu ĉi (quésto); tio (quélla cösa), ĉi tio ò tio ĉi (quésta cösa); tie (là), ĉi tie ò tie ĉi (chi)
Comparativi[Càngia | modifica wikitesto]
Quàttro de quésti corelatîvi i se adêuvian pe formâ i conparatîvi de egoaliànsa (Coscì … cómme; Tànto … quànte) co-i agetîvi: Tiel … kiel; e co-i sostantîvi: Tiom … kiom I conparatîvi de magiorànsa e de minorànsa i se costroìscian con:
Pli … ol / Ciù … de; Ciù … che
Malpli … ol / Mêno … de; Mêno … che
o superlatîvo relatîvo (quànde o confrónto o l’é tra dôe sôle persónn-e ò ògètti) con:
La pli … el / O ciù … de; O ciù … fra
La malpli … el / O mêno … de; O mêno … fra
e quànde o l’é tra ‘n sogètto e tùtti i âtri do grùppo conscideròu:
La plej … el / O ciù … de; O ciù … fra
La malplej … el / O mêno … de; O mêno … fra
e o superlatîvo asolûto con l’avèrbio tre (asæ) davànti a l’agetîvo, avèrbio e vèrbo, ò co-i avèrbi multe ò tre multe (bén bén, tànto) quànde se pàrla de quantitæ.
Régola de l’acuzatîvo[Càngia | modifica wikitesto]
Se saiâ notòu, in ti divèrsci ezénpi fæti a propòxito de fórme verbâli, a terminaçión -n. A l’é a régola de l’acuzatîvo, ‘na particolaritæ de l’Esperànto, che o vêgne distìnto da-a dexinénsa ségna-câxo -n aplicâ a nómmi, agetîvi, pronómmi e, in quàrche câxo, a-i avèrbi de lêugo. L’acuzatîvo o se adêuvia quànde o vèrbo tranzitîvo o l’arêze o conpleménto ògètto, ò conpleménto dirètto:
Mi legis la belan libron, kiun mi aĉetis / Mi ò lezûo o bèllo lìbbro che avéivo acatòu
Morgaŭ mi renkontos lin kaj lian edzinon / Domàn mi incontriö lê e seu mogê
o conpleménto de mezûa:
La ĵurnalo kostas unu eŭron / O giornâle o cósta ‘n éorò
La filmo daŭris du horojn kaj duonon / O cîne o duâva dôe ôe e mêza
o conpleménto de möto a lêugo, in sostituçión de prepoxiçioìn al e ĝis che da sôle i pêuan arêze o conpleménto:
Baldaŭ mi revenos Ĝenovon (al Ĝenovo) / Fîto mi ritorniö a Zêna
Hieraŭ ni veturis Rivieron (ĝis Riviero) / Vêi sémmo andæti in Rivêa (scìnn-a in Rivêa)
òpûre co-e prepoxiçioìn en e sur che da sôle i no pêuan arêze o conpleménto:
El la ĝardeno, mi eniras en mian hejmon / Da-o giardìn, mi ìntro in câza mæ
De la tablo, la glaso falis sur la plankon / Da-a töa, o gòtto o l’é chéito in sce-o paviménto
e co-i avèrbi de lêugo, sénpre pe indicâ moviménto:
Mi volas iri tien / Mi véuggio andâ là
Irante hejmen, mi renkontis mian amikon (unu el miaj amikoj) / Andàndo a câza, mi ò incontròu ‘n mæ amîgo (un di mæ amîxi)
in te dæte:
La 22an (dudekduan) de marto de 1955 (milnaŭcentkvindekkvin) / O vìntidoî de màrso do 1955
in ti salûi e aogûri, dónde se sotinténde vèrbi cómme diri, esprimi ò deziri (dî, esprìmme, aogurâ)
Saluton! / Ciâo!, Salûo!; Bonan tagon! / Bongiórno!; Bonan apetiton! / Bón apetìtto!; Dankon! / Gràçie!
A régola de l’acuzatîvo a no vêgne aplicâ con vèrbi cómme esti (êse), iĝi (diventâ), ŝajni (pài) e tùtte e vòtte che s’é in prezénsa de predicâti nominâli, òscîa quànde o vèrbo o no l’ìndica ‘n’açión che o sogètto o l’ezércita in sce l’ògètto (predicâto verbâle):
Ĉi tiu estas la nova pulovero, kiun ŝi donacis al mi / Quésto o l’é o magión nêuvo che lê a m’à regalóu
Tiu arbo ŝajnas pomarbo / Quéll’èrbo o pâ ‘n méi
Tùtti i âtri câxi i són arezûi da-e prepoxiçioìn.
Numeri[Càngia | modifica wikitesto]
I nùmeri (agetîvi numerâli cardinâli) i són:
Unu (un, unn-a), du (doî, dôe), tri (tréi, træ), kvar (quàttro), kvin (çìnque), ses (séi), sep (sètte), ok (éutto), naŭ (nêuve), 'dek (dêxe), cent (çénto), mil (mìlle).
Nulo, miliono e miliardo (zêro, milión, miliàrdo) i no són agetîvi, ma sostantîvi e dónca i pêuan avéi e terminaçioìn -j do plurâle e -n de l’acuzatîvo.
Dêxénn-e, çentanæa e migiæa i se fórman meténdo davànti a dek, cent, mil o nùmero necesâio:
dudek (vìnti), tricent (trexénto), kvarmil (quattromîa), kvindekmil (çinquàntamîa), centmil (çéntomîa), ducenttridekmilkvarcentkvindek (230.450), …
E unitæ i se azónzan dòppo dek, cent e mil segóndo o modéllo:
dekunu (ùnze), dudekdu (vìntidoî), centtridektri (çéntotrént’e tréi), dumildekunu (dôemîaùnze), naŭcentnaŭdeknaŭmilnaŭcentnaŭdeknaŭ (999.999), …
I cardinâli i pêuan avéi e terminaçioìn gramaticâli -o, -a, -e:
-o, diventàndo sostantîvi: unuo (unitæ), duo (pâ), trio (tersétto, trîo), deko (dêxénn-a), dekduo (dozénn-a), cento (çentanâ), milo (migiâ), …
-a, diventàndo agetîvi numerâli ordinâli: 'unua (prìmmo, prìmma), dua (segóndo, segónda), …
-e, diventàndo avèrbi: unue (pe prìmma cösa, pe prìmmo), due (pe segónda cösa, pe segóndo), …
ò i sufìssi:
-on-, diventàndo fraçionâli; -obl-, diventàndo moltiplicatîvi; -op-, diventàndo coletîvi a scignificâ “in grùppi de…”.
A quésti sufìssi se azónze dapeu e abitoâli terminaçioìn -o, -a, -e. In te fórme de sostantîvi ò agetîvi, tùtti i sêgoan e régole do plurâle e de l’acuzatîvo; a-o contrâio i nùmeri cardinâli i són invariàbili. [1]


c: text/html

text:
Regno Unïo
O Regno Unïo (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland in ingleise), o l'è un paise do nord Euròpa e a so capitâ a l'è Londra.
O Regno Unïo o l'è membro da Comunitæ Europea da o primmo de Zenâ do 1973, in to 2002 o l'è stæto un di trei membri a non adottâ l'Euro comme monæa, i ätri doi son stæti a Danemarca e a Sveçia.
O Regno Unïo o l'è stæto formoö a partî da l'atto de union do 1707, quando Inghiltæra e Scossia han formoö o Regno Unïo, sci ben che za da o 1603 i doi regni gh'aveivan o mæximo monarca, ma doi parlamenti sovren.
Parte do Regno Unïo son i Teritöi d'oltremâ Britanneghi e e Dependençe da Coronn-a Britannega ascì.
In to passòu o Regno Unïo o l'ha dominoö un gran nummero de teritöi, parte di quæ ancheu fan parte do Commonwealth.
Paixi Costituenti[Càngia | modifica wikitesto]
I quattro paixi che forman o Regno Unïo:

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pericle
Pèricle (gr. Πepιkλῆς, lat. Perĭcles). - Ommo politico atenieize (495 circa - 429 a. C.).
Figgio de Santippo, imparentao pe parte de moæ co-i Alcmeonidi, o començò a so carrea politica into partio democratico de Efialte, che, co l'ostracismo de Cimon (461) e o declin do partio conservatô e de l'Areopago, o conquistò a direçion da politica atenieize. Ma essendo stæto squæxi subito assascinao Efialte, Pericle o se trovò solo a guidâ a un tempo o so partio e a politica atenieize, ço ch'o feççe pe oltre trent'anni (461-429) fondando o proprio poei in sce l'annuâ, libera rieleçion into conseggio di strateghi. Inta politica estera Pericle o se propose comme urtima amía o predominio atenieize in sce-a Grecia intrega; o mezo o doveiva êse dæto da-a trasformaçion da liga marittima delio-attica in impeo. O tesoo da Delo o fu stramiao in Atene (454) e e rebellioin di membri da liga fun punie co-a mascima seveitæ (comme pe Samo into 440). Inta penisoa grega a lotta pe o predominio a condusse a de guære contra Egiña, i Beoti e i Sparten, e, doppo un grave insuccesso a Tanagra (457), i Atenieixi co-a vittoia de Enofita restabilin o so predominio in sce-a Grecia centrâ. Ma a-o de là do mâ e cose no andon inguâmente ben: una spediçion in Egitto, pe sostegnî o rebello Inaro contra a Perscia, a finì desastrosamente (458-452); pochi anni doppo (449) se concludeiva a paxe de Callia co-a Perscia, paxe che, mentre a segnava a fin da politica atenieize de espanscion in Oriente, a svuava de contegnúo a liga delio-attica costituia apposta pe combatte i Perscien. L'occupaçion de l'Eübea, ch'a s'ea rebelâ, a condusse a un intervento spartan; no se vègne però a un scontro, ançi fu segnao una paxe trentennâ (446-445). Segúo da-a parte de Sparta, Pericle o se dedicò ancon de ciu a l'abbellimento de Atene (de questi anni a l'è a costruçion do Partenon e di Propilei), a speize do tesoo federâ e superando co-a so aotoritæ e proteste de l'oppoxiçion pe questo so procedde: o mascimo esponente de questa, Tucidide de Melexia (da no confonde co-o storico), o fu ostracizzao. Co-ina spediçion into Ponto Eüxin (436), Pericle o l'aseguò a Atene o predominio in sce-o mercao granaio do Chersoneso Taorico (Crimea); inoltre o fondò a colonia panellenica de Turii (444) e o strenzette di trattæ con Reggio e Leontin. I urtimi anni da so vitta fun amæzæ da una serie de procesci intentæ da un'oppoxiçion eterogennia contra i so amixi (Anassagoa o filosofo e o scurtô Fiddia), e contra Aspaxia, a donna co-a quæ Pericle o viveiva. L'è conzettua infondâ che Pericle, pe batte questa oppoxiçion, o l'agge çercao un diverscivo suscitando a guæra do Peloponneso. Seguo l'è però che lê, preveddendola, o vosse aspresciâla fidando sorvetutto inte risorse economiche de Atene. Questa voentæ lê o mostrò co-o decretto co-o quæ o feççe escludde i Megareixi da-i mercoei de l'Attica e da-i porti de l'impeo, e co l'indue l'assemblea atenieize a refuâ ogni concescion a-i ambascioei sparten (432). Ma o cian de guæra adotao pe voentæ de Pericle (pe-o quæ i Atenieixi se concentron in Atene abbandonando e campagne de l'Attica e bloccon pe mâ i avversai) o presupponeiva inti Atenieixi una sorvumaña força de rescistença, o consumava a poco a poco e risorse finançiaie da çittæ e o l'accresceiva o mácontento di alliæ. Inoltre a terribile pestilença do 430 a l'aggravò a scituaçion. O mácontento contra Pericle o portò a-a so cheita (430); reciammao a-o poei into 429, o moì de pesta int'o mæximo anno.
Fornio de versatile inzégno, de vivo senso d'arte, Pericle o fu probo e dexinteressao amministratô. Riservao, schivo de applaoxi, o no çercò o favô do popolo ch'o dominava sorvetutto co-a so eloquença, da quæ no n'è però pervegnuo de testimoniançe dirette. In qualitæ de politico, o l'attuò in Atene a libertæ democratica comme inte nisciun âtro lœugo de l'antighitæ, impedindo o peigo de desgregamento de l'aotoritæ statâ. A so politica de loei pubbrichi a creò di œuvie de difeisa e de abbellimento, e a l'occupò utilmente o popolo. O l'introdusse a paga pe i eliasti e o promosse l'attuaçion de una maggiô giustiçia sociâ coi susciddi statæ a-i invalidi e a-i orfani di cheiti in guæra. Ma, dœuviando o tesoo federâ a vantaggio di laoei atenieixi, o l'alienò da Atene l'añimo di alliæ, e o no seppe amortane o macontento e fondili politicamente co-i Atenieixi. Scicché o g'ha a responsabilitæ d'avei aspresciao a dissoluçion da liga proprio quande a se trasformava in impeo. Pe a sarveçça da liga o començò a guæra con Sparta, ch'a privò i Greghi do frûto de guære Persciañe e a segnò o prinçipio da decadença politica de Atene e da Grecia intrega.
O retræto de Pericle o n'è notto da varie erme, coppie romañe de una statua de Cresila ch'a-o raffiguava stante, arembao a-a lança.


text:
Lescomportementsdans le domaine de la santé Comprendre pour mieux intervenir
Les Presses de l’Université de Montréal Extrait de la publication
Extrait de la publication
les comportements dans le domaine de l a santé
Extrait de la publication
ŚÔûŝ à îÉçîÔ É GàŝÔ GÔî
les comportements dansle domaine de l a santé comprendre pour mieux intervenir
Les Presses de l’Université de Montréal
Extrait de la publication
Catalogage avant publication de Bibliothèque et Archives nationales du Québec et Bibliothèque et Archives Canada
VÉÉÉ îçîàÉ àû îÉ : LÉŝ çÔÔÉÉŝ àŝ É ÔàîÉ É à ŝà : çÔÉÉ Ôû îÉû îÉÉî ÇÔÉ Éŝ . îîÔ. ISBN 978-2-7606-2779-6 1. HàîûÉŝ ŝàîàîÉŝ. 2. MààÉŝ - MÔîfiçàîÔ û çÔÔÉÉ. 3. ÈûçàîÔ Éŝ àîÉŝ. 4. PîçîÔ (PŝçÔÔîÉ). I. GÔî, GàŝÔ. RA776.9.A36 2012 613 C2012-941056-X
É D à : 4 îÉŝÉ 2012 îîÔèûÉ É ĀçîÉŝ àîÔàÉŝ û QûÉç © LÉŝ PÉŝŝÉŝ É ’UîÉŝî É MÔà, 2012
iSBN (àîÉ) 978-2-7606-2779-6 iSBN (Éû) 978-2-7606-3153-3 iSBN () 978-2-7606-3154-0
Ôûŝ ÉÔŝ â ÉÉçîÉ É ŝÉàû É ÉçÉçÉ É ŝà Éŝ Ôûà-îÔŝ û QûÉç û Ôŝ É à ÉçÉçÉ É ŝà û QûÉç (ŚQ) Ôû É ŝÔûîÉ fiàçîÉ àççÔ â à ûîçàîÔ É çÉ ÔûàÉ.
LÉŝ PÉŝŝÉŝ É ’UîÉŝî É MÔà ÉçÔàîŝŝÉ ’àîÉ fiàçîèÉ û ÔûÉÉÉ û Çààà à ’ÉÉîŝÉ û Ôŝ û îÉ û Çààà Ôû Éûŝ àçîîŝ ’îîÔ. LÉŝ PÉŝŝÉŝ É ’UîÉŝî É MÔà ÉÉçîÉ É Éû ŝÔûîÉ fiàçîÉ É ÇÔŝÉî Éŝ Āŝ û Çààà É à ŚÔçî É ÉÔÉÉ Éŝ ÉÉîŝÉŝ çûûÉÉŝ û QûÉç (ŚODEÇ).
Imprimé au Canada en octobre 2012
Extrait de la publication
Introduction
L’Éffiçàçî Éŝ îÉÉîÔŝ Éŝ û fi îÔà Ôû Ôûŝ Éŝ îÉÉ-àŝ àŝ É ÔàîÉ É à ŝà, É çÉà Éŝ ’àûà ûŝ àî ÔŝûÉ çÉŝ îÉÉîÔŝ îŝÉ â çàÉ Éŝ çÔÔÉÉŝ. LÉ ŝûÉ É Ôç-çûàîÔ Éŝ É çàÉÉ Éŝ çÔÔÉÉŝ àŝ É ÔàîÉ É à ŝà. ï à ŝÉÉÉ ŝûffiŝàÉ É ÉûÉŝ ŝçîÉîfiûÉŝ Ôû ûŝîfiÉ ’àÔçÉ É ÉÔÉÉ Éŝ îÉÉîÔŝ ûçàîÉŝ ûÉ Ôûŝ àÔŝ É ûî ÉÔŝÉ ŝû Éû îŝŝÉŝ : 1) çÔÉÉ Ôû àî ; 2) àîfiÉ Ôû îÉÉî. ÇÉŝ îŝŝÉŝ Ôûŝ ŝÉÉ Ôç É ûîÉ àŝ ’àÔàîÔ Éŝ îÉŝ çàîÉŝ É çÉ îÉ. TÔûÉÔîŝ, î à îÉû É çîŝÉ çÉàîŝ Ôîŝ. D’àÔ, à fiîîÔ û ÉÉ « çÔÔÉÉ ». DÉ àÔ àÉ, û çÔÔÉÉ Éŝ àà Ôû ûÉ àçîÔ ÔŝÉàÉ. Dàŝ É çàŝ ’û çÔÔÉÉ É îÉ àÉç à ŝà, î àû çîŝÉ ûÉ çÉ É ŝÔ àŝ Éŝ Ôîŝ ÉŝÔÉŝ ’àÔîÔ ûî É ŝÔûŝ-ÉÉ àîŝ û ŝÉŝ ÉçûŝŝîÔŝ ûî É îÉ â à ŝà. Pà ÉÉÉ, ÉŝÔÉ É ûÉ à çîàÉÉ Ôû Éŝ àîŝÔŝ É ŝà. ÇÉÉà, É ààîŝÉ Éŝ û çÔÔÉÉ àà Éŝ çÔŝûÉçÉŝ àÉûÉŝ ŝû à ŝà. E àî, Éŝ çÔÔÉÉŝ îŝ â à ŝàŝÔ àà Ôû Éŝ çÔÔÉÉŝ ŝÔçîàû àû êÉ îÉ ûÉ ’àûÉŝ çÔÔÉ-É, Éŝ àî çÔÉ ÔÉ Ôû ûÉ çÔÉçÉ É Ôŝ, ÔÉ àû ÉçîÔŝ, àçÉÉ û ÔîàÉû Ôû çÔÔŝÉ. Āîŝî, Ôû Éŝ ÉŝÔîŝ û ŝÉ ÔûàÉ, Ôûŝ àÔÉÔŝ à fiîîÔ ŝûîàÉ : « U çÔÔÉ-É î â à ŝà Éŝ ûÉ àçîÔ àîÉ à û îîîû É àà ûÉ îflûÉçÉ ÔŝîîÉ Ôû àîÉ ŝû à ŝà. » ÇÉà îîûÉ ûÉ Éû îÔ-É Éŝ Ôîŝ ÉŝÔÉŝ ûî Éû ŝÔ ŝÔûŝ-àçÉŝ, ÔûÉŝ Éŝ àçîÔŝ ŝûîàÉŝ ŝÔ Éŝ ÉÉÉŝ É çÔÔÉÉŝ îŝ â à ŝà : çÔûîÉ
Extrait de la publication
8f l e s da n s c om p ort e m e n t s a n t éa s de l d om a i n e l e
ŝÔ àûÔÔîÉ ŝÔûŝ ’îflûÉçÉ É ’àçÔÔ, àîÉ û Ôî, ŝÉ ÔŝŝÉ Éŝ Éŝ, ûîîŝÉ û çÔÔ Ôŝ É ÉàîÔŝ ŝÉûÉÉŝ â îŝûÉ, ûÉ à çîàÉÉ, Éç. ï Éŝ îÔà É ŝÔûîÉ ûÉ çÉÉ fiîîÔ ÔÔŝÉ ûÉ îŝîÔ ŝÔçîàÉ É çûûÉÉ Éŝ çÔÔÉÉŝ îŝ â à ŝà É, É çÉ àî, ŝ’ÔîÉ É à ŝÉûÉ ÉŝÉçîÉ ŝàîàîÉ. ŚÔÔŝ çàîŝ, ÔÉ fiîîÔ àî É ŝÔÉ ûÉ ’Ô Ôûàî êÉ àffiÉ û’É îçîÉ î ’ à àŝ É çÔÔÉÉŝ É ŝà, àîŝ û’î à Éŝ çÔÔÉÉŝ ŝÔçîàû ûÉ Éŝ ÉûÉŝ ŝçîÉîfiûÉŝ îÉ àÉç à ŝà. PÉÔŝ ’ÉÉÉ É ’ûŝàÉ É à çîàÉÉ. O É Éû àŝ îÉ ûÉ ’ûŝàÉ û ààç à ’àÔ û çÔÔÉÉ ŝÔçîà î àû àÉûŝ çûûÉÉŝ É àçÉ. PÉŝÔŝ â îÉŝ àŝ Ôù ’ûŝàÉ û ààç ŝ’îŝçî àŝ û îûÉ çûûÉ. MêÉ É îçî àû QûÉç, ç’àî É çàŝ ûŝû’àû îîÉû û xx ŝîèçÉ. ÇÉÉà, Éŝ ÔÉŝ îîÔÔîûÉŝ çûûÉŝ Éûîŝ çÉ Éŝ Ô îŝ É îÉçÉ ûÉ çÉ çÔÔÉÉ ŝÔçîà àî àÉÉû Ôû à ŝà É àîŝÔ É ŝÔ àŝŝÔçîàîÔ ÔÉ ÉÉ àûÉŝ àÉç É çàçÉ û ÔûÔ. O çÔŝîèÉ Ôç àîÉà çÉ çÔÔÉÉ çÔÉ î â à ŝà. E çÉ ŝÉŝ, ÔÉ fiîîÔ ÉÉ ’îÉ É îèÉ É ÉŝÉ ûÉ Éŝ çÔÔÉÉŝ îŝ â à ŝà É ŝÔ àÔŝ ûÉ Ôû Éŝ àîŝÔŝ É ŝà. PûŝîÉûŝ ÔÉŝŝîÔÉŝ É à ŝà çÔÉÉ ÉçÔÉ çÉÉ ÉÉû É çÔîÉ ûÉ Éŝ àîŝÔŝ É ŝà ÉîûÉ É àîîÉ, ’àÔîÔ Ôû ’ààÔ É çÔÔÉÉŝ îŝ â à ŝà. Dàŝ çÉÉ ÉŝÉçîÉ, îŝ ÉÔÉ Éûŝ îÉÉîÔŝ ûçàîÉŝ ŝÔî É àîŝŝà É ŝÉçÉ É à Éû ŝÔî É îîà Éûŝ îÉÉîÔŝ â à ŝÉûÉ ŝÉàîÔ Éŝ fiçÉŝ Ôû à ŝà ’àÔÉ É « Ô » çÔÔÉÉ. L’ÉÉŝŝîÔ ŝûîàÉ Éŝ ŝÔûÉ É ÉflÉ É çÉà : « Śî Éŝ Éŝ ŝààîÉ ûÉŝ ŝÔ Éŝ àîŝ É Éûŝ àîûÉŝ É îÉ, îŝ àÔÉàîÉ Éŝ Ôŝ çÔÔÉ-Éŝ. » Āîŝî, Ô Éà à ÔÔîÔ É ’àçîî ŝîûÉ É àîŝà çàîÉ à ààîÉ çÔÔàîÉÉ, É êÉ û’Ô Éà à ÔÔîÔ É ’ààÔ û ààç É ÉÔŝà à ÉŝÉçîÉ ’û çàçÉ â ’àîÉ ’îàÉŝ ÔîÉŝ ÉçûàÉŝ É ÔûÔŝ ààÉŝ. Oû ÉçÔÉ Ô ÉçÔûàÉà ûÉ ŝàîÉ àîÉàîÔ Ôû îÉ Éŝ ÔÉû ÔèÉŝ àŝŝÔçîŝ â ’Ôŝî. UÉ ÉÉ îÉçîÔ àŝ É çÔî Éŝ çÔÉûŝ Éŝ ÉŝŝàÉŝ ûçàîŝ ÔÉ à èŝ ÔÉ ÔàçÉ àççÔÉ àû çÔàçÉŝ Éŝ ÔÉŝŝîÔÉŝ û û’àû ÔîàîÔŝ Éŝ ÉŝÔÉŝ çÔçÉÉŝ à Éŝ îÉÉîÔŝ. E ŝÔÉ, ÔŝûÉ ŝÉûÉ à ÉŝÉçîÉ ŝàîàîÉ Éŝ àÔÉ, ç’Éŝ çÔÉ ŝî É ÔÉŝŝîÔÉ É à ŝà çÔçûàî
Extrait de la publication
i n t r o d u c t i o nf9
ûÉ ŝÉŝ Ôîŝ ’îÉÉîÔ (ŝÔî àîÔÉ à ŝà, Éî à ààîÉ) àîÉ Éŝ êÉŝ ûÉ çÉû ûîà ’àÔîÔ Éŝ çÔÔÉÉŝ àŝ à ÔûàîÔ îŝÉ à ’îÉÉîÔ. MàÉûÉûŝÉÉ, Éŝ çÔŝÉŝ É ŝÉ àŝŝÉ àŝ àîŝî É, É ûŝ ŝÔûÉ, çÉ ŝÔ Éŝ Ôîŝ ŝÔçîàû û ûÉ çÉû îŝ â à ŝà ûî îçÉ É çÔÔÉÉ Éŝ ÉŝÔÉŝ. Pà ÉÉÉ, â ’àîÉ û îÉŝ, Éŝ ÉŝÔÉŝ ûî Ô û É ŝûûŝ É Ôîŝ ŝÉÔ ûŝ ÔîÉŝ â àÔÉ ûÉ àçîî ŝîûÉ Ôû ûÉ àîÉàîÔ Ôîŝ îçÉ É çàÔîÉŝ àfi ’àîÔÉ Éû îàÉ û ûÉ Ôû îÉ û ÔèÉ É ŝà. E çÔŝûÉçÉ, Ôûŝ îÔŝ ÔÉ ÔŝîîÔ îîîàÉ : çÔÉÉ Ôû àî É àîfiÉ Ôû îÉÉî. Āîŝî, É ÉÔÉÉ ’ûÉ îÉÉîÔ ûçàîÉ Ôû îîÉ Éŝ ’îîîû É îŝà É çàÉÉ àîfi ’û çÔÔÉÉ î â à ŝà Éàî ŝ’àûÉ ŝû ûÉ îÉ-îfiçàîÔ ààÉ Éŝ àçÉûŝ Éîçàîŝ û ÔèÉ ’îê, Ôû ûÉ ÔûàîÔ fiîÉ, àŝ û çÔÉÉ Ô. Pà à ŝûîÉ, çÉÉ çÔ-ÉŝîÔ ÉÉà É çÔîŝî à ÔÉ ’îÉÉîÔ à ûŝ àÔ-îÉ. DÉ ûŝ, Ôŝû’ûÉ îÉÉîÔ É àûÉ ûçàîÉ Éŝ ûÉ ÉîÉÉ, ŝÔ çÔÉû ŝÉà îÉû àà àû çààçîŝîûÉŝ É à ÔûàîÔ çîÉ. Dàŝ É çàÉÉ àîfi Éŝ çÔÔÉÉŝ, à çÔÉŝîÔ Éŝ ÔèÉŝ àŝŝÉ à Éŝ ÔîÉŝ ÔûÉŝ ûî ÉîÉÉ Éŝ Ôûîŝ àû ŝÉîçÉ É à àîûÉ. Āûŝŝî, É îÉ àÉç à fiîîÔ ûÉ Ôûŝ àÔŝ àÔÉ, à ŝÉçîÔ ’ûÉ Ôû É ûŝîÉûŝ ÔîÉŝ ÉŝÉ ûÉ àÉ îÔàÉ àŝ É ÔçÉŝŝûŝ ’îÉîfiçàîÔ Éŝ àçÉûŝ ŝçÔŝÔçîàû ûîà ’àÔîÔ Éŝ çÔÔÉÉŝ É É ÉÔÉÉ Éŝ îÉÉ-îÔŝ. PÔû àçîîÉ çÉÉ áçÉ, Ôûŝ ÉÉÔŝ à ÔÉçàûÉ É ŚûÔ (2003) ûî à îîŝ Éŝ ÔîÉŝ É Éû àÉŝ çàÔîÉŝ : îçîÔ É çàÉÉ. PÔû ’ûÉ É ’àûÉ Ô ÉÔûÉ àŝ à îàûÉ Éŝ Ô-îÉŝ îÉŝ àÉŝ, îŝŝûÉŝ É à ŝçÔÔîÉ ŝÔçîàÉ, É ’àûÉŝ ŝçîfiûÉŝ àû ÔàîÉ É à ŝà. LÉŝ ÔîÉŝ ŝÉÉŝ àŝ É çàîÉ 1 ÉÉÉ ŝûÔû É çÔ-ÉÉ Éŝ àçÉûŝ É Éû àŝ à ÉèŝÉ ’û çÔÔÉÉ (ÔîÉŝ É îçîÔ). ï ŝ’àî û ÔèÉ Éŝ çÔàçÉŝ ÉàîÉŝ â à ŝà, É à ÔîÉ û çÔÔÉÉ àîfi É É à ÔîÉ Éŝ çÔÔÉÉŝ îÉÉŝÔÉŝ. ï Éŝ â ÔÉ ûÉ à ŝÉàîÔ É à ÔîÉ û çÔÔ-ÉÉ àîfi Éŝ çÉ ’ÉîçàîÔŝ ÉàîÉŝ â à ÔîÉ É ’àçîÔ àîŝÔÉ çÔÉ Éû É ŝÔ É É çûŝÉû. Dàŝ É çàîÉ 2,
Extrait de la publication
10fa n t éda n s c om p ort e m e n t s l e s a s de l d om a i n e l e
ŝûîÔ Éŝ ÔîÉŝ û çàÉÉ É çÔÔÉÉ, ŝÔî à ÔîÉ ŝÔçîàÉ çÔîîÉ, É ÔèÉ àŝÔîûÉ, à ÔîÉ É ’àûÔÉîà-îÔ É Éŝ ÔèÉŝ Éŝ àŝÉŝ É ’àçîÔ É û ÔçÉŝŝûŝ ’àçîÔ É ŝà. îàÉÉ, Éŝ ÔÉÉŝ ÔîûÉŝ É à ÉçîûÉ ’àçîàîÔ Éŝ îÉîÔŝ ŝÉÔ ŝÉŝ àŝ É çàîÉ 3. Dàŝ à ÉûîèÉ àîÉ û ÔûÉ, Ô ŝÉÉà ûÉ àÔçÉ É àîfiçàîÔ ûÉ Ôûŝ îîîÔŝ (intervention mapping) É Éŝ ŝàîÉŝ ’îÉÉîÔ (computer tailoring, ÉffÉ ûÉŝîÔ-çÔÔÉÉ). Dàŝ à ÔîŝîèÉ àîÉ, Ô ÉÔûÉà à ŝÉàîÔ É îÉŝÉŝ àîçàîÔŝ ’ûÉŝ É îçîÔ É ’àÔîÔ Éŝ çÔÔÉÉŝ É ŝà àŝ à ÔûàîÔ É Éŝ çÔÔÉÉŝ çîîûÉŝ à Éŝ ààîÉûŝ É à ŝà. îàÉÉ, à ûàîèÉ àîÉ ŝÉà çÔŝàçÉ â Éŝ àŝÉçŝ ÔÔÔ-îûÉŝ, ŝÔî çÉû çÔçÉà É ÉÔÉÉ É ûÉŝîÔàîÉŝ ûîîŝŝ Ôû à ÉŝûÉ Éŝ àîàÉŝ ÔÉà Éŝ ÔîÉŝ ŝÉÉŝ àŝ çÉ ÔûàÉ. ÇÉŝ ûÉŝîÔàîÉŝ ŝÔ ûîîŝŝ â à Ôîŝ Ôŝ Éŝ ûÉŝ É -îçîÔ É ’àûàîÔ Éŝ îÉÉîÔŝ ûçàîÉŝ. Dàŝ É ŝÉ ÔûàÉ, ûŝîÉûŝ Éŝ Ô îŝ É àçÉ Ôû àçîîÉ ’àçûîŝîîÔ Éŝ çÔàîŝŝàçÉŝ. 1. DÉŝ Éçàŝ ÔÔŝÉ Éŝ ÉÉÉŝ çÔçÉŝ Éŝ çÔçÉŝ çŝ. 2. TÔûÉŝ Éŝ ÔîÉŝ ŝÉÉŝ ŝÔ îûŝÉŝ ŝÔûŝ ÔÉ É fiûÉŝ Ôû É àÉàû ŝèŝÉŝ. 3. LÉŝ ÉÉŝ ûî àààîŝŝÉ É çààçèÉŝ àŝ àŝ ’ÔûàÉ ŝÔ fiîŝ àŝ û ÔŝŝàîÉ ŝÉ â à fi û îÉ. 4. U ŝû ŝÔûŝ ÔÉ É Ôîŝ Éŝ ŝÉ â à fi É çàûÉ çàîÉ. 5. Efi, É ÉçÉû ûî ŝîÉ àÔ-Ôî ŝÉŝ çÔàîŝŝàçÉŝ ÔûÉà ûÉ îŝÉ É ÉçûÉŝ çÔÉàîÉŝ â à fi É çàûÉ çàîÉ.
Extrait de la publication
GàŝÔ Godin


text:
Ancheu sci˛rte o film di "Buio Pesto" Capitan Baxeic˛
("Capitan Basilico" in italian), co-in meuggio d'atoţ, anche famozi, no pagŠ (tutto o ricav˛u o l'aniÔ pe-e anbolanse de Zena).
Mi no s˛ viatri, ma stav˛tta mi son contento de catÔ o bigetto!
Vanni ˛u scito:
(A-a fin do trailer
se peu vedde a Maria Terile Vietz e o Peo Par÷di)
PS: Franco, ma t'Š avuo 'na parte into film?
PPS: E, inti titoli, a-a fin, ghe son mi ascý! Belandi! Messaggio modificato da draughtsplayer il Sabato, 11-Ott-2008, 12:55


text:
Porto Santo overview
Find flights to Porto SantoSelect your preferred destination from the list below
- New Zealand to Porto Santo
- Auckland to Porto Santo
- Blenheim to Porto Santo
- Christchurch to Porto Santo
- Dunedin to Porto Santo
- Gisborne to Porto Santo
- Greymouth to Porto Santo
- Hamilton to Porto Santo
- Hastings to Porto Santo
- Hokitika to Porto Santo
- Invercargill to Porto Santo
- Kaitaia to Porto Santo
- Kerikeri to Porto Santo
- Napier to Porto Santo
- Nelson to Porto Santo
- New Plymouth to Porto Santo
- Palmerston North to Porto Santo
- Paraparaumu to Porto Santo
- Picton to Porto Santo
- Queenstown to Porto Santo
- Rotorua to Porto Santo
- Taupo to Porto Santo
- Tauranga to Porto Santo
- Timaru to Porto Santo
- Wanaka to Porto Santo
- Wanganui to Porto Santo
- Wellington to Porto Santo
- Westport to Porto Santo
- Whakatane to Porto Santo
- Whangarei to Porto Santo


text: L'Odontoblasta a l' è unna cellula de origine mesodermica presente in tütti i organiximi dotæ de denti. A sö funsiôn a l'è quella de prôdüe a dentinna, che a côstituisce côn a polpa dentaria ô cômplessô pulpo-dentinale, che ô serve a garantî elasticitæ e vitalitæ all'elementô dentario. I odontoblasti se tröven sistemæ in riga tra a pôlpa e a dentinna. In ta pôlpa côrônale queste cellule han unna fôrma allongä, pe poi fase cübiche lungo i canali e continuä a restrenzise finna a acciattise a livellô apicale: defæti e dimensciôin da cellula sôn prôporsiônali a ô graddô de attivitæ, che a côrrispônde ä produçion de dentinna, in diminuçiôn dä côrônna ä reixa. Dä sö parte apicale ogni odontoblasta ô l'ha un prolungamentô citoplasmatico (Processo Odontoblastico), che ô s'allunga da maniman che vegnen prodüte predentinna e dentinna in concomitansa all'arretramentô dell'odontoblasta (in direçiôn centripeta, versô a cavitæ pulpare che a se ridüe). Ogni Processo Odontoblastico ô resta côscì côntegnüô in te un spaçiô çircôndoô dä dentinna, ô Tubulo Dentinale, che ô percôre pe tüttô ô spessô da dentinna. Ô spaçiô che resta tra ô Processo Odontoblastico e a dentinna che a delimita ô tubulo, ô piggia ô nômme de Spazio Periodontoblastico, e ô contegne ô fluidô dentinale (un trasuoô di capillari da pôlpa), attraversô ô quale varie sostanze pöen razonze a giunsiôn smaltô-dentinna e in sce a quæ prezensa se basa a Teoria idrodinamica da sensibilitæ dentinale. A parete de ogni tubulo a l'è rivestia da unna guaina ipomineralizzä, ricca de glicosamminoglicani, che a l'ha a funçiôn de inibitô di processi de sclerosi dentinale.


text:
25 äæÇãÈÑ ÑæÒ ÌåÇäی Úáیå ÎÔæäÊ ÈÑ ÒäÇä
18/11/07
ãÇÑیÇ ÑÔیÏی
ã Ô˜یÈ
äÏ ÓÇáی ÇÓÊ ÇÒ ØÑÝ ãÌÇãÚ Èیä
Çáãááی ÑæÒ 25 äæÇãÈÑ ÑæÒ
ÌåÇäی ãÈÇÑÒå Úáیå ÎÔæäÊ ÈÑ ÒäÇä ÇÚáÇã ÔÏå ÇÓÊ.
åãäیä ÑæÒ 10 ÓÊÇãÈÑ ÑæÒ ÌåÇäی
Úáیå ÎæÏ ÓæÒی äÇãیÏå ÔÏå ÇÓÊ.
ÇÑ å äå Çیä ÑæÒåÇ æ äå 8 ãÇÑÓ ÑæÒ
ÌåÇäی Òä æ äå åی ÑæÒ ÏیÑی Èå Çیä ãäÇÓÈÊ åÇ
äÊæÇäÓÊå ÇÓÊ æ äÎæÇåÏ ÊæÇäÓÊ Èå ÎÔæäÊ ÈÑ ÒäÇä ÇیÇä ÏåÏ æ
ÂãÇÑåÇی ÎæÏ Çیä ãÌÇãÚ Èیä Çáãááی ÏÑ ÓÑÇÓÑ ÌåÇä
ÈæیŽå ÏÑ ÇیÑÇä äÔÇä ÇÒ ÎæϘÔی æ ÎæÏ ÓæÒی ÒäÇä æ
ÎÔæäÊ æ Èی ÍÞæÞی åÑ å ÈیÔÊÑ æ ÞÊáåÇی äÇãæÓی
ÇÓÊ æ åÑ ÑæÒ ÔÇåÏ ÂãÇÑåÇی ʘÇä ÏåäÏå ÇÒ Òä ÓÊیÒی¡ Èی
ÍÞæÞی æ ÊÌÇæÒ Èå ÍÞæÞ
äیãی ÇÒ ÌãÚیÊ ÌÇãÚå ÈÔÑی åÓÊیã.
ÎÔæäÊ äæÚی Úãá˜ÑÏ ÇÓÊ ˜å ÈÑÇی ˜äÊÑá æ
ÇیÌÇÏ ÊÑÓ æ æÍÔÊ ÈÑ ÇÝÑÇÏ æ
یÇ ÌÇãÚå ÇÚãÇá ãی ÔæÏ æ
ÈیÔÊÑ ÈÑÇی ˜äÊÑá ÍjÇÊ æ
ÑÝÊÇÑ æ Úãá˜ÑÏ ÇÝÑÇÏ ÇÒ Âä ÇÓÊÝÇÏå
ãی ÔæÏ ˜å ÈÇÚË ÕÏãååÇی ÑæÍی ¡ ÑæÇäی æ ÌÓãی
ÒیÇÏی ÈÑ ÇäÓÇäåÇ ãی ÔæÏ.
ÓjæÈ ¡ ÊÑæÑ ¡ ÒäÏÇä æ Ô˜äÌå ãÎÇáÝیä¡ÇÚÏÇã æ
ÇیÌÇÏ ÑÚÈ æ æÍÔÊ ÏÑ ÌÇãÚå ÇÒ Ìãáå
ÎÔæäÊ åÇیی ÇÓÊ ˜å ÑŽیã åÇی Ïی˜ÊÇÊæÑ æ
ãÐåÈی æ ÇäÓÇä ÓÊیÒ Èå æÓیáå ÇÈÒÇÑåÇی äÙÇãی æ
ÇØáÇÚÇÊی æ ãÒÏæÑÇä ÎæÏ ˜å ÏÑ
ÇÎÊیÇÑ ÏÇÑäÏ ÈÑ ˜á ÌÇãÚå ÇÚãÇá ãی ˜ääÏ.
ÏÑ ÌÇãÚå Çی ˜å ãÐåÈ æ ÓäÊåÇی ˜åäå æ
ÝÑÓæÏå æ ÝÑåä ãÑÏ ÓÇáÇÑÇäå æ ÏÑÓÇáÇÑÇäå æ ÂÏÇÈ æ ÓäÊ åÇی ÚÞÈ ãÇäÏå
˜å ÇÒ ØÑÝ ÎæÏ ÓیÓÊã ÈÑÇی ÊÝÑÞå æ Èå ÇäÞیÇÏ ˜ÔÇäÏä ãÑÏã
ÇÒ Âä ÇÓÊÝÇÏå ãی ÔæÏ æ Âä ÑÇ Èå ÊÇÑ æ æÏ ÌÇãÚå ÊÒÑیÞ ãی
˜ääÏ æ ÈÇÚË ÊÑæیÌ ÎÔæäÊ ¡ ÝÞÑ æ ÏÑãÇäÏی æ ÈÇæÑåÇی Òä
ÓÊیÒÇäå æ ÇݘÇÑãÑÏÓÇáÇÑÇäå æ ÓÊÑÔ ÎÔæäÊ ÏÑ ÌÇãÚå ãی ÔæäÏ ˜å ÞÑÈÇäیÇä ÇÕáی Çیä ÎÔæäÊ åÇ
ÏÑ æÇÞÚ ˜á ÇÍÇÏ ÌÇãÚå æ ÏÑ ÕÏÑ Âä ÒäÇä æ ˜æϘÇä ãی ÈÇÔäÏ.
ÈÍË ÈÑ ÓÑ ÎÔæäÊ ÈÑ ÒäÇä æÇÔ˜Çá ãÎÊáÝ Âä ÇÓÊ
ãیÒÇä æ ÂãÇÑ Ê˜Çä ÏåäÏå ÏÑ ÈÇÑå ÎÔæäÊ
Úáیå ÒäÇä ÏÑ ÓÑÇÓÑ ÏäیÇ ÈÎÕæÕ ÏÑ ˜ÔæÑåÇی ÌåÇä Óæã æ
ÈæیŽå ÏÑ ÇیÑÇä åÑÑæÒ ÔÏیÏÊÑ æ ÓÊÑÏåÊÑ ãی ÔæÏ
Çیä ÎÔæäÊ åÇ ˜å ÇÒ ÇÔ˜Çá ãÎÊáÝ æ ãÊÝÇæÊ ÈÑÎæÑÏ ÏÇÑ ÇÓÊ ÚÈÇÑÊäÏ ÇÒ :
ÎÔæäÊ ÝیÒی˜ی: ˜å äæÚ ÞÇÈá ÎÔæäÊåÇÓÊ ÔÇãá: ÑÝÊä æ ÈÓÊä ¡ä
ÂäÏÇÎÊä ¡˜ÔیÏä ãæ ¡ ÇÎÑÇÌ ÇÒ ÎÇä塘ʘ ˜ÇÑی ãÝÕá ¡ãÍÑæã ˜ÑÏä ÇÒ
ÛÐÇ ¡ ÇÒ ÑÝÊä¡Óیáی ÒÏä¡ ãÔÊ æ áÏ ÒÏ䡘ÔیÏä æ åá ÏÇÏä
ÇÓÊ.
ÎÔæäÊ ÎÇäی: ˜å ÈÑåã ÒÏä ãیÒ ÛÐÇ¡ ã͘ã
˜æÈیÏä ÏÑ ¡Ô˜ÓÊä ÇÔیÇÁ ãäÒá æ ....
ÎÔæäÊ ÑæÇäی æ ˜áÇãی : ی˜ی
ÏیÑ ÇÒ ÇÔ˜Çá ÎÔæäÊ ÇÓÊ ˜å ÈÑ
ÒäÇä ÇÚãÇá ãی ÔæÏ ˜å ÈÇ È˜ÇÑ ÈÑÏä ˜áãÇÊ Ñ˜ی˜ æ ÏÔäÇã æ ÊæåãÊ ÒÏä
¡ÈåÇäå یÑیåÇی ی ÏÑ ی¡ÞåÑ æ ãÍÈÊ ä˜ÑÏä ¡ æ ÇیÑÇÏ åÇیی ˜å Èå Ô˜á
ÙÇåÑی ÈÏä Òä ÑÝÊå ãی ÔæÏ æ ÇیÑÇÏ ÏÑ ãæÑÏ æÔÔ.
ÎÔæäÊ ÌäÓی æ äÇãæÓی:
ÊÌÇæÒ ¡ÎÊäå
ÌäÓی ¡ ÞÊá äÇãæÓی¡ ÇÌÈÇÑ Èå ÓÞØ Ìäیä یÇ
ÍÇãáی ÇÌÈÇÑی æ äÇÎæÇÓÊå¡ ÚÏã ÑÚÇیÊ ÈåÏÇÔÊ ÌäÓی ¡
ÇãÊäÇÚ ÇÒ ÏÇÔÊä ÑÇÈØå ÌäÓی¡ ˜å åjÏÇã ÇÒ Çیä ÎÔæäÊ åÇ ÎæÏ ÈÍË
ãÝÕáی ÑÇ ãی ØáÈÏ.
ی˜ی ÏیÑ ÇÒ ÇäæÇÚ ÎÔæäÊ
ÊåÏیÏ Èå ÂÒÇÑ æ ÞÊá ÇÓÊ: ÊåÏیÏ Èå ÇÐیÊ æ ÂÒÇÑ ÑÓÇäÏä Èå
äÒÏی˜Çä æ ÇØÑÇÝیÇä Òä ¡ Èå ÏÒÏی æ ....
ÎÔæäÊ ÇÞÊÕÇÏی : ÈÓیÇÑی ÇÒ ãÑÏÇä ÈÇ
ÇÓÊÝÇÏå ÇÒ ÚæÇãá ãÇáی æ ÇÞÊÕÇÏی¡
ÒäÇä ÑÇ ãæÑÏ ÎÔæäÊ æ ˜äÊÑá ÞÑÇÑ
ãی ÏåäÏ Çیä ãÑÏÇä ÇÒ
ÇÓÊÞáÇá ãÇáی åãÓÑÇä ÎæÏ ÌáæیÑی æ ÏÑ ÇãæÇá ÔÎÕی ÂäåÇ
ÏÎá æ ÊÕÑÝ ãی ˜ääÏ æ ÈÇ äÏÇÏä ÎÑÌی ÎÇäå æ æá ˜ÇÝی
ÈÑÇی ÒäÇä ãÔ˜áÇÊ æ ãÖیÞå ãÇáی ÇیÌÇÏ ãی ˜ääÏ.
ÎÔæäÊ
ÍÞæÞی : ØáÇÞ ¡ äÏ åãÓÑی ¡ ÕیÛå ¡ ÑæÇÈØ ÈÏæÑ ÇÒ Ôã åãÓÑ æ ÍÖÇäÊ ˜æϘÇä ¡ÇãÊäÇÚ ãÑÏ
ÇÒ ØáÇÞ ÈÑ ÎáÇÝ ÇÕÑÇÑ Òä .
ããÇäÚÊ ÇÒ ÑÔÏ Ý˜Ñی ¡ ÂãæÒÔی æ ÔÑ˜Ê ÏÑ
ÝÚÇáیÊåÇی ÇÌÊãÇÚی æ ÇÔÊÛÇá ÒäÇä äæÚی ÏیÑی ÇÒ ÎÔæäÊ ÇÓÊ ˜å ÈÇ ÇیÌÇÏ
ãÍÏæÏیÊ ÏÑ ÇÑÊÈÇØ ÈÇ ÌÇãÚå ¡ ÝÇãیá
¡ÏæÓÊÇä æ ÈÑ ÒäÇä ÇÚãÇá ãی ÔæÏ.
äæÚ ÏیÑ ÎÔæäÊ: ÎÔæäÊ Úáیå
åãÌäÓÑÇیÇä ÇÓÊ ˜å ÈÇ ÊÍÞیÑ ¡ Êæåیä æ ãÓÎÑå æ Çä˜ÇÑ æ
äÇÏیÏå ÑÝÊä ÍÞæÞ ÇäÓÇäی
ÈÑ ÂäÇä ÇÚãÇá ãی ÔæÏ.
ÏÑ åÝÊååÇی ÐÔÊå ÇیÑÇä ÏÑ ÑÏå
ÈäÏی ÎæϘÔی ÒäÇä æ Òä ÓÊیÒی ÒäÇä ÏÑ ÌåÇä ÏÑ ÑÏیÝ ˜ÔæÑåÇی
ÈÓیÇÑ æÇÓ ãÇäÏå ÏÑ ÑÏå Óæã
Çیä ÏÑÌå ÈäÏی ÞÑÇÑ ÑÝÊ.
ÏÑ ÌÇãÚå Çی ˜å ÔÈÇäå ÑæÒ ÇÒ ØÑÝ ÓیÓÊã
æ ÞæÇäیä ãÊÍÌÑÔ æ ÏÑ ãÏیÇåÇی ÔÈÇäå ÑæÒیÔ¡
ÊáæیÒیæä ¡ÑÇÏیæ ¡ äÔÑیÇÊ ¡ÍÝÙ ÓäÊ æ ÂÏÇÈ æ ÑÓæã æ Âییä
åÇی ˜åäå æ ÝÑÓæÏå æ ÊÈáÛ ãÐåÈ
æ ãÑÏÓÇáÇÑی æ ÓÊã ÌäÓی Èå Ôیæå Çی Úáäی æ åãå
ÌÇäÈå ÊÈáیÛ ãی ÔæÏ æ ÓÊã ÈÑ ÒäÇä Èå ÇãÑی ÚÇÏی æ ÑæÒ
ãÑå ÊÈÏیá ÔÏå ÇÓÊ ÏÑ ÌÇãÚå
Çی ˜å åäæÒ ÂÏÇÈ æ ãÚÇÔÑÊ ÈÑ ãÈäÇی ÓäÊ æ ãÐåÈ æ ÞæÇäیä
ÔÑیÚÊ ãÊÏÇæá ÇÓÊ æäå ãی ÊæÇä Úáیå ÎÔæäÊ æ ÒæÑæی
ÈÑ ÒäÇä ÏÑ ÌÇãÚå æ ãÊæÞÝ ˜ÑÏä æ ˜ÇåÔ Âä ãÈÇÑÒå æ ÊáÇÔ ˜ÑÏ ¿
Çیä
ÈÍËی ÇÓÊ ˜å ŽæåÔÑÇä æ
ÝÚÇáیä ÚÑÕå ÌäÈÔ ÒäÇä æ ÝÚÇáیä ÝãäیÓÊ ÏÑ Çیä ÑÇÈØå
ÈÇ ÇیÌÇÏ ãیÒÑÏåÇ¡
ÓÎäÑÇäی åÇ ¡ÑÏåãÇیی åÇ¡äæÔÊä ãÞÇáÇÊ æ ãØÇáÈ ÇÑÒÇäÏå
ÑæÒÇäå ÏÑ یÐ ÈÑÏ Âä ÊáÇÔ æ
ãÈÇÑÒå ãی ˜ääÏ.
ÈÇ ÊæÌå Èå Çیä ˜å ÑیÔå Çیä
ÎÔæäÊ æ äÇÈÑÇÈÑی åÇ æ ÏیÑ
ãÕÇÆÈ ÇÌÊãÇÚی ÏÑ ÞæÇäیä ˜ÔæÑåÇ¡
ÑæÔ æ ÈÇæÑ Èå ÇÚÊÞÇÏåÇیی ÇÓÊ ˜å Øی åÒÇÑÇä ÓÇá
ÍیÇÊ ÇäÓÇä Ê͘یã æ ÈÇ ÓÊã ÈÑ Òä ÇÏÇãå æ Èå ÑæäÏ ÚÇÏی ÒäÏی
ÏÑ ÌæÇãÚ ÊÈÏیá ÔÏå ÇÓÊ¡ÏÑ ÌæÇãÚ ÓÑãÇیå ÏÇÑی ÈÇ ÊæÌå Èå ÎÕáÊ ãÊÍj ÓÑãÇیå
ÏÇÑی ÊÇÂäÌÇیی ˜å Èå ÍÝÙ ÓæÏ ÂæÑی æ ÇäÈÇÔÊ
ÓÑãÇیå áØãå æÇÑÏ äÔæÏ ÈÇ ÊáÇÔ æ ãÈÇÑÒå ãÑÏã ÂÒÇÏیÎæÇå æ
ÈÑÇÈÑی ØáÈ Èå ÈÎÔی ÇÒ
Çیä ÞæÇäیä ÇÒ Ìãáå ÏÑ ÍæÒå
ÎÇäæÇÏå ¡ ÇÒÏæÇÌ¡ ÇÔÊÛÇá æ ÛیÑå Êä ÏÇÏå ÇäÏ æ ÈÚÖی ÇÒ ÞæÇäیä
ÑÇ ÊÛیÑ ÏÇÏå ÇäÏ . ÏÑ ÇیÑÇä
æ ÌæÇãÚ ãÔÇÈå ÎÕáÊ ãÊÍj ÓÑãÇیå ÏÇÑی ÈÓیÇÑ ˜äÏ یÔ ÑÝÊ æ ÈÌÒ ÏÑ ÚÑÕå
ÓÊã æ ÇÓÊËãÇÑ ÈÑ ˜á ÇÍÇÏ ÌÇãÚå ÏÑ ÍæÒååÇی ÞæÇäیä ÇÌÊãÇÚی
Èå åãÇä ÑæÇá ÐÔÊå ÈÇÞی ãÇäÏå
æ ÈÓیÇÑی ÇÒ ÂÏÇÈ æ ÑÓæã
ÚÞÈ ãÇäÏå
ãÇääÏ ÔیÑ ÈåÇ¡ ÌåیÒیå¡ ãåÑیå æ ÑæÔåÇی
ÍÞÇÑÊ ÈÇÑ ÏÑ ÑÇÈØå ÈÇ ÒäÇä ÈÇÞی ãÇäÏå ÝÞØ ÈØæÑ äãæäå ÏÑ ÒãÇä ÓáØäÊ åáæی ØÈÞ ÇÕá 179 ÞÇäæä
ãÌÇÒÇÊ åÇی ˜یÝÑی ÞÊá äÇãæÓی ÞÊá ãÍÓæÈ äãی ÔÏ æ
ãÌÇÒÇÊی ÏÑ ی äÏÇÔÊ.
ÍÝÙ ãÐåÈ æ ÓäÊ æ ÝÑåä ãÑÓÇáÇÑÇäå ÈÑÇی
ÓÑãÇیå ÏÇÑÇä Çیä ÎÇÕیÊ ÑÇ ÏÇÑÏ ˜å ÈÇ ÝÑæ ÏÓÊ äå ÏÇÔÊä ÒäÇä æ Ìáæ یÑی ÇÒ
ÇÔÊÛÇá æ ÔÑ˜Ê ÏÑ ÊæáیÏ ãäÇÝÚ ÇÞÊÕÇÏی ÊæÓØ ÒäÇä Èå ÊÝÑÞå æ ÊÔÊÊ
ÏÑ ãیÇä ˜ÇÑÑÇä Òä æ ãÑÏ ÏÇãä ÒÏå æ ÇÒ åãÈÓÊی ˜ÇÑÑÇä æ ÒÍãʘÔÇä ÌÇãÚå æ ÍÖæÑ ÂäÇä ÏÑ ÌÇãÚå Èå Ô˜á åÇی
ãÎÊáÝ ãÇäÚ ÇیÌÇÏ ˜ääÏ.
ãÇÑ˜Ó ÏÑ ÏÓÊ äæÔÊå åÇی ÇÞÊÕÇÏی ¡
ÝáÓÝی ÎæÏ Èå Çیä ãæÖæÚ Èå ÎæÈی ÑÏÇÎÊå ÇÓÊ Çæ äæÔÊ ˜å " ÍÖæÑ Òä æ ãÑÏ ÏÑ æ ÑÇÈØå ÂäåÇ ÏÑ ÌÇãÚå æ ÎÇäæÇÏå
ÇäÚ˜ÇÓی ÇÒ ÓØÍ ÊÑÞی æ یÔÑÝÊ ÇÌÊãÇÚی ÇÓÊ " æ
ÝÊå ãÚÑæÝÔ ˜å " ÔÇÎÕ ÂÒÇÏی æ یÔÑÝÊ åÑ ÌÇãÚåÇی ÑåÇیی
æ یÔÑÝÊ ÒäÇä ÏÑ Âä ÌÇãÚå ÇÓÊ æ
یÔÑæی ÒäÇä ÈÓæی ÑåÇیی åãæÇÑå ãÚیÇÑ ÊÍæá
æ ʘÇãá åÑ ÏæÑå Çی ÇÒ ÊÇÑیÎ ÇÓÊ".
ÏÑ ÌÑیÇä
یÑæÒی ÇäÞáÇÈ Ç˜ÊÈÑ æ ÇÚáÇã ÓæÓیÇáÓیã ÏÑ
ÑæÓیå ÒäÇä Èå ÏÓÊÇæÑÏ
åÇی ÈÒÑی ÏÑ ÇãÑ ÑåÇیی æ ÍÞæÞ ÈÑÇÈÑ ÏÑ ÚÑÕå åÇی ÞæÇäیä
ãÏäی ¡ ÇÒÏæÇÌ ¡ ãÇá˜یÊ ¡ ØáÇÞ ¡ ÇÔÊÛÇá æ ÊÍÕیá ÏÓÊ
یÇÝÊäÏ ÏÑ Çیä ÞæÇäیä
äÞÔ ÎÇäæÇÏå æ ãæÞÚیÊ ÈÑÇÈÑی ãØáÞ
Òä æ ãÑÏ ÇÚáÇã ÔÏ ¡ ÂÒÇÏی åÇی ÌäÓی ÈÑÞÑÇÑ ÔÏ¡ ØáÇÞ æ
ÌÏÇیی Òä æ ãÑÏ ÕÑÝà ÈÇ ÇÚáÇã ÊãÇیá åÑ ی˜ ÇÒ
ØÑÝیä æ ãÑÇÓãی ãÎÊÕÑ ÈÑÐÇÑ ãی ÔÏ .¡ ÏÑ ÊãÇãی ãÔÇÛá
Èå Ñæی ÒäÇä ÈÇÒ ÔÏ ¡ ÑæÇÈØ ÌäÓی æ åÑ äæÚ ÑÇÈØå Çی
Èیä ÇÝÑÇÏ ÈÒÑÓÇá ÇãÑ
ÎÕæÕی ÂäÇä ÇÚáÇã ÔÏ æ ÇÒ ÏÎÇáÊ
ãÐåÈ æ ÏæáÊ ãÈÑÇ ÇÚáÇã ÔÏ.
ÓæÓیÇáیÓã ÊäåÇ äÙÇãی ÇÓÊ ˜å ÈÑÇÈÑی
ÇÞÊÕÇÏی ÒäÇä ÑÇ ÈÇ ÂÒÇÏی åÇی ãÏäی æ
ÑåÇیی ÌäÓی ¡ ÍÞæÞ
ÈÑÇÈÑ ÓیÇÓی æ ÇÌÊãÇÚی ÏÑ ÌÇãÚå ÈÑÇی åãÇä ÑÇ
ÊÖãیä ãی ˜äÏ .
ÈÑ ÇÓÇÓ ÇØáÇÚیå ÓÇÒãÇä ãáá: åãå ÌÇ ÒäÇä ÏÑ ÓÇیå
ÒäÏی ãی ˜ääÏ¡ÝÑÚی åÓÊäÏ ¡ äÇÏیÏå ÑÝÊå ãی
ÔæäÏ ¡ ÈیÔÊÑیä ÈیÓæÇÏ åÇ åÓÊäÏ¡ ÓÎÊ ÊÑیä ˜ÇÑåÇ ÑÇ ÇäÌÇã
ãی ÏåäÏ ÝÞیÑÊÑیä åÇ æ ÈیãÇÑ ÊÑیä ÇÞÔÇÑ
ÌÇãÚå åÓÊäÏ.
äÇãæÓ ÑÓÊی ÓÇáÇäå ÕÏåÇ Òä ÑÇ ÏÑ
˜ÔæÑåÇی ÎÇæÑãیÇäå ÞÑÈÇäی ãی ˜äÏ ÒäÇä ÈØæÑ
åæáäǘی ÈÇ Ôáی˜ áæáå ¡ ÎæÑÇäÏä ÒåÑ ¡ÞÑÕåÇی ˜ÔäÏå ¡
ÈÑیÏä ÓÑ ¡ ÓæÒÇäÏä ¡æ ÈÇ ÖÑÈÇÊ ÇÞæ æ ÓÇØæÑ ˜ÔÊå ãی ÔæäÏ ¡ ÊÇ
äÇãæÓ ÎÇäæÇÏå æ ÞÈیáå ÍÝÙ ÔæÏ
ÒäÇä Èå ÞÊá
ãی ÑÓäÏ æä ÈÑ ÇÓÇÓ ÝÑåä ÓäÊی æ ãÑÏ ÓÇáÇÑÇäå ÑÝÊÇÑÔÇä ÈÇ ÇÞæÇã æãÑÏã äÇãÚÞæá æÌáÝ
ÊÔÎیÕý ýÏÇÏå ãی ÔæÏ¡ æä ÍjÇÊ æ áÈÇÓ æÔیÏäÔÇä
"ÓȘ" ÇÓÊ.ÏÑ ÝÑåä æÓیÏå ÚÔیÑåÇی æ ãÐåÈی
¡ÞÊá äÇãæÓی ÒäÇä ی˜ی
ÇÒ æÙÇیÝ ÇÎáÇÞی æ ãÚäæی ãÑÏ ãÍÓæÈ ãی ÔæÏ Èå ÇÓÊËäÇی ÊæäÓ æ áÈäÇä ¡˜ÔÊÇÑ
äÇãæÓی ÒäÇä ÏÑ ˜ÔæÑåÇی ÎÇæÑãیÇäå ãÌæÒ ÞÇäæäی ÏÇÑÏ æ
ÞÊá ãÍÓæÈ äãی ÔæÏ ÏÑ ÇیÑÇä ÌãåæÑی Ìåá æ ÌäÇیÊ æ
ÓäÓÇÑ ØÈÞ ÇÕá 132 ÞÇäæä ÌÒÇ Çیä ˜ÔÊÇÑ æÇÌÈ ÔãÑÏå ãی ÔæÏ.
ÓÎä ˜æÊÇå : ÎÔæäÊ ÈÑ ÒäÇä ÒÎãåÇ æ áØãÇÊ
ÝÑÇæÇäی ÑÇ Èå ی˜Ñ ÌÇãÚå ÈÔÑی æÇÑÏ ÂæÑÏå ÇÓÊ ÈÇ
Çیä åãå ãÈÇÑÒå æ ÊáÇÔ ÒäÇä ÈÇ ÕÏÇیی ÏÑ áæ ÎÝÊå ÈÇ
ÇÓÊÎæÇäåÇیی Ô˜ÓÊå æ ÒÎãåÇیی ÈÑ ÈÏäÔÇä ÈÑÇی ÊÛییÑ
ÏäیÇ æ äÝی åÑ æäå ÓÊã æ äÇÈÑÇÈÑی æ ÈÑÇی ÌåÇäی
˜å ÏÑ Âä åی ˜Ó äÊæÇäÏ ÌÓã æ ÑæÍ ÒäÇä ÑÇ ÏÑ ÝÞÑ ÇÞÊÕÇÏی æ ÓÊã
ãÐåÈی æ ÇݘÇÑ ãÑÏÓÇáÇÑÇäå æ ÎÔæäÊ åÇی ÌäÓی ÇÓیÑ
äåÏÇÑÏ ÇÏÇãå ÏÇÑÏ.


text:
Parlo ciæo 21 maggio 2017
Intrighi de pappi e de Liguria, aspëtando o Françesco à Zena
Fabio Canessa
AUDIO
Genova - Ancon no l’é ben ciæo perché o Pappa Françesco o l’agge çernuo i 27 de mazzo pe vegnî à Zena. De seguo gh’é che o cardinâ Bagnasco inte quelli giorni o finià i dex’anni a-o timon da Cei, e a vixita a saià l’occaxon pe un saluo. Pe-i ròlli tegnui da-i seu urtimi arçivescoi Zena a l’é tornâ protagonista da vitta da Gexa, ascì che i rappòrti co-o Vatican inta stöia no son stæti delongo façili. A Liguria a l’à dæto à Romma neuve pappi, ma de vòtte no l’é mancou e raxoin de scontro. Se parte pe fòrsa da-o Beneixio XV, a-o secolo Giacomo Da Gexa de Pegi, elezuo do 1914 e dito o ‘Pappa da paxe’ pe-a seu fòrte oppoxiçion a-a guæra e l’attençion a-a caitæ. O primmo pontefiçe ligure o l’é stæto o Sant’Eutichian, nasciuo à Luñi, mòrto do 283: e seu reliquie en à Sarzaña.
Tra-i ciù avvoxæ gh’é l’Innoçenso IV, Scinibado Fieschi, nasciuo à Zena do 1191 (segondo di atri à Manareua di 1195), conosciuo sorviatutto pe avei giustificou l’uso da tortua da parte de l’Inquixiçion. A ‘çittæ di pappi’ però a l’é Saña: regordemmo o Scisto IV, Françesco da Roe, ch’o l’à dæto o nomme a-a cappella affrescâ da-o Michelangelo (into seu regno a croxâ d’Otranto, co-o duxe-cardinâ-corsâ Campofregoso), e seu nevo Giulio II ch’o l’à insou o progetto da Baxilica de San Pê. Relaçioin no sempre paxe, divimo. O caxo ciù gròsso o l’é quello de l’Urban VI, pappa da-o 1378 a-o 1389, in guæra con l’antipappa Clemente VII. Aggiuttou da Zena contra o rè de Napoli o l’à fæto ammassâ tutti i cardinæ prexonê a-a Commenda de Prè.
Se dixe ch’o î agge fæti mette inte di sacchi pe cacciâli in mâ. E ascì l’eleçion de Maria regiña da çittæ do 1637, segondo i stòrichi, a l’é avvegnua ciù pe guägno politico che pe sentimento religioso. E dapeu, tutti i ciæti in sciô cardinâ Siri, segondo çertidun fæto pappa do 1958 e costreito à renonçiâ. O mæximo Françesco, con vegnî à Zena, o veddià o pòrto da-o quæ seu poæ Mario o s’è imbarcou do 1928 pe çercâ a fortuña à Bonesaire. I Bergoglio ean piemonteixi, ma a moæ a l’ea unna Scigoi, nasciua à Santa Giulia de Lavagna. Un pappa ligure, vegnuo da l’atra parte do mondo.
Lescico
Beneixio - Benedetto
Bonesaire – Buenos Aires
çernuo – scelto
corsâ – corsaro, pirata
Da Roe – Della Rovere
guägno – guadagno, convenienza
insou – iniziato
nevo – nipote
paxe – pace;
pacifico; tranquillamente
ròlli – ruoli
Saña – Savona
Scigoi – Sivori
© Riproduzione riservata


text:
Veddro
Veddro , materiâ costituio essençialmente da derivæ do sciliçio, caratterizzao in genere da fragilitæ e trasparença (proprietæ che in çerti tipi de veddro pœuan ascì mancâ), de larghiscimo impiego inte molteplixe applicaçioin, ascì pe a so caratteristega de êse façilmente modellao inte forme ciu varrie.
Indiçe
- 1 Struttua
- 2 Proprietæ
- 3 Stoia
- 4 Fabbricaçion e laoaçion do veddro
- 5 Difetti do veddro
- 6 Bibliografia
Struttua[Càngia | modifica wikitesto]
O veddro pe molte so caratteristeghe o dev'êse consciderao un solido (dieça, rescistença, capaçitæ de conservâ a forma riçevua ecc.), ma pe di âtre o va alumiao fra i liquidi (di quæ o possede a struttua dezordenâ, l’izotropia ecc.). Perçò se sole definilo comme un liquido a elevâ viscoxitæ, saiv'a dî un produto omogennio ch'o possede l’izotropia di liquidi e a tenaçitæ di sollidi, oppù un materiâ fuzo che co-o raffreidamento o l'ha aquistao reddenixe, ma no l’ordenamento regolâ ch'o caratterizza i crestalli; a differença de questi, o no presenta un punto netto de fuxon: rescádào, o passa a-o stæto fuzo, rammollindo ciancianin.
Se conosce despægi composti che da fuxi pœuan dâ origine pe rafreidamento a de sostançe veddroze; fra queste a scillixa (SiO2), l’anidride borega (B2O3), l’anidride fosforega (P2O5), l’anidride arsenioza (As2O3) e arcuñe so sæ. Però de ræo s'ha in pratica di veddri formæ da uña sola de tæ sostançe (eccetto o caxo do veddro de scillixa ò de quarço) e pe o ciu i veddri do commercio rizurtan da uña mescciua de despægii componenti.
Veddro de scillixa[Càngia | modifica wikitesto]
A scillixa a l'è a ciu importante de sostançe in grao de dâ origine a-i veddri. Questa a l'è formâ da di attomi de sciliççio e de osciggeno, i primmi de raggio atommego ciutosto piccin a peto di segondi, i quæ se distribuiscan in gio a l'atomo de sciliççio assumendo una distribuçion tetraedrica. Percose l’attomo de sciliççio o l'è tetravalente e quello de oscigeno bivalente, ciaschedun di atomi d'oscigeno ch'o se ven a trovâ a-o vertexe de un tetraedro o conserva una valença libera, co-a quæ i scingoli tetraedri pœuan ligâse tra de lô mediante i vertexi, coscì che ogni atomo de oscigeno o vegne a êse comun a doi tetraedri vexin; into complesso, un insemme de questi tetraedri coscì collegæ o presentiâ un rapporto tra atomi de sciliççio e de oscigeno de 1:2, comme vœu a formula SiO2. A segonda de despæge distribuçioin spaçiæ di tetraedri s'aviâ e varrie forme crestaliñe da scilixe, saiv'a dî quarço, tridimite, cristobalite. Fondendo questi aggregæ crestallin s'oten un ‘liquido’ into quæ i despægi tetraedri perdan o so regolâ ordinamento. Into succescivo raffreidamento o scistema o presenta una noteive inerçia a asumme torna a distribuçion ordenâ, saiv'a dî a forma crestalliña possedua primma da fuxon: a solidificaçion a l'arriva sença che i tetraedri aggian assonto a forma ordinâ, conservan saiv'a dî a-o stæto sollido a distribuçion dizordinâ che aveivan into liquido, formando a scillixa vedroza.
Tâ veddro o g'ha de caratteristeghe particolæ ma o l'è assæ costozo, pe a so diffiçile laoaçion e sorvettutto pe l’elevâ tempiatua de fuxon dovua a-a struttua ciutosto compatta. Pe ‘allascâ’ tâ struttua e quindi asbasciâ o punto de fuxon s’introduxe di oscidi (de sodio, de caço ecc.), dîti modificatoî de reticcolo, che s’interpoñan inta struttua, stoccando o ligammo fra tetraedro e tetraedro; l’oscigeno da l'oscido metallico o va a fissâse in sce-un di doi tetraedri, mentre i attomi de soddio, de potascio ecc. se distribuiscian inte cavitæ reticolæ originæse da l'allentamento di tetraedri. S'ha perçò una massa ciu façilmente fuxibbile, meno viscoza, ciu affinabile, saiv'a dî tâ da-êse laoâ ciu façilmente e economicamente. Ovviamente i diversci oscidi prodian di effetti diferenti, sorvettutto perché varrian e caratteristeghe e in particolâ e dimenscioin do ion metallico ch'o va a interpoñise fra e varie cadeñe.
Questa interpretaçion da struttua di veddri, ch'a l'ha avúo o meito de spiegâ numerose caratteristeghe e de prevedde numeroxi aspetti da constituçion e da tecnologia di veddri, a no ne spiega tutte e proprietæ (specce quelle de superfiççie), no spiegando manco a natua di veddri no formæ da di oscidi metallichi, a prezença in sen a-a massa de ioin −OH ecc.
Veddrificaçion[Càngia | modifica wikitesto]
A definiçion puamente descritiva de veddro comme stæto che se produxe quande un liquido o vegne raffreidao e o vegne reddeno sença crestallizzâ a no presuppoñe l’existença de uña vea e propria tranxiçion de faze tra liquido e veddro.
L’evidença ciu ciæa che into veddro no gh'è diminuçion de dezorde rispetto a-o liquido a vegne da-e mezue diffrattometriche co-i raggi X e co-i neütroin, che mostran de figue larghe e diffuze scimile a quelle inti liquidi e ben despægie da quelle inti crestalli. Int'o stæto veddrozo o dizordine l'è metastabile (saiv'a dî o no l'è una vea fase into senso termodinammego, ma una configuraçion ch'a corisponde a un minnimo locâ relativo e no assolúo de l'energia libera), ma a sostança a g'ha di tempi de rilassamento coscì longhi che de fæto a no l'ariesce a crestallizzâ, saiv'a dî a portâse inta fase ordinâ, inte 'n tempo finio, a caoza de l'ostruçion opposta da-e interaçioin atomiche locæ. Inti veddri inorganichi a base de scillixe, se pœu verificâ che i atomi de siliççio e oscigeno se dispoñan inte 'na struttua irregolâ ma co-i ligammi covalenti completamente e globalmente saturæ a impedî o riordino da struttua.
In te di veddri ciu complesci, o meccanismo ch'o produxe a struttua amorfa o pœu êse ciu complicao, e in çerti caxi s'atrœuva che e mæxime reggole de ligammo chimmego son localmente violæ. Se pœu dî tuttavia che un di tipi de dezorde ciu comun inta fixica di veddri o l'è proppio quello ch'o se manifesta inte de struttue che son di aggregæ (ò re') de tetraedri. Questo ha fæto sci che un noteiviscimo sforço ascì teorico o vegnisse dedicao a-o studdio de proprietæ dinamiche, elettroniche e termodinamiche de tæ scistemi.
Proprietæ[Càngia | modifica wikitesto]
O veddro o l'è un materiâ tipicamente stoccæço, a rottua do quæ a l'aven sença comparsa de fenommeni de deformaçion plastega ò de snervamento. E so proprietæ meccaniche, quæ a rescistença a-a traçion, dipendan largamente da-o stæto da superfiçie; de fæto a prezença de sarbelœuie ascì microscopiche a ne reduxe benben e caratteristeghe de rescistença. A l'uzo o carego de rottua a-a traçion di veddri o l'è de l'orde de de dexeñe de N/mm2 (mentre pe e fibre de veddro o monta a ca. 1000 N/mm2). A rescistença a-a comprescion a varia da 500 a 2000 N/mm2; o modulo de elastiçitæ lonxitudinâ da 50.000 a 80.000 N/mm2. Tæ proprietæ varrian co-a compoxiçion e in molti caxi son additive e calcolabile in baze a-a perçentuâ di componenti. Coscì pù a dieça, inteiza comme rescistença a-a sgarbelœüa, a l'è ligâ a-o tenô di componenti (prez., scilixa) e, a paitæ de questi, dipende da-o rapporto CaO/Na2O. O coeffixente de dilataçion di veddri de scillexa (≃0,8∙10–6 °C–1) o l'è ciu piccin de quello de tutti i atri veddri. A rescistença di veddri a-i sati termichi a l'è ben picciña, a l'incirca inversamente proporçionâ a-o so coeffixente de dilataçion. A denscitæ do veddro a dipende da-a so compoxiçion (a pœu variâ da ca. 2,2 g/cm3 pe i veddri de scillixe a ca. 4,8 g/cm3 pe i veddri a-o ciongio ).
O veddro o l'è un bon izoante termico; o veddro de scilixa, prez., o g'ha conduxibilitæ termica de circa 1,3 W/m°C. Proprietæ importante di veddri a l'è a viscoxitæ, ch'a dipende da-a tempiatua ch'a varria a segonda da compoxiçion. Da-a compoxiçion di veddri dipende ascì a so reattivitæ; prez., l’attacco da parte di reagenti e di agenti atmosfeighi o pœu asportâ in parte i costituenti ciu solubili lasciando scilixe idrâ amorfa ch'a dà a-o veddro un aspetto opaco. I veddri presentan rescistivitæ elevâ a tempiatua ambiente, che però a s'amerma a-o montâ da tempiatua. A costante dielettrica relativa a l'è de 7-8 inti veddri comun e a cresce co-a tempiatua, coscì comme e perdie dielettriche, mentre a reddenixe dielettrica a caa co-o cresce da tempiatua.
A coloraçion di veddri a dipende da de sostançe che pœuan esighe desciorte formando de soluçioin vee e proppie ò soluçioin colloidæ. Esempio do primmo caxo o l'è fornio da-i oscidi de cobâto, de manganeize, de færo ecc., che impartiscian cô rispettivamente azuro, viovetto (in ambiente reduxente), verde (in ambiente reduxente) ò giano-verde in ambiente oscidante. Dan de soluçioin colloidæ l’oscido rammozo (cô rosso rubin in ambiente reduxente), o sorfo (giano), l’óo (rosso) ecc. I veddri lattei contegnan de partexelle finiscime in sospenscion, quæ l'oscido de stagno, de zirconio.
Stoia[Càngia | modifica wikitesto]
Archeologia[Càngia | modifica wikitesto]
L’uzo do veddro pe colañe e intarsci o l'è za attestao into 3° millennio a.C. inta Mezopotammia, ma a ciu antiga industria do veddro colorao con di oscidi metallichi a se riscontra in Egitto (Tell el-‛Amarna). In Etruia e tombe han restituio un ricco campionaio de oggetti in veddro, ma fin a-o periodo roman (1° sec. a.C.) no se conobbe o processo do veddro sciusciao, e i vaxi ebban despægio spessô, conservando de traççe d'æña do nuccleo interno. Veddri sciusciæ sença decoraçion, anfoe, vaxi, tondi se trovavan za a Pompei e a Romma, dove se fabbricava ascì di urne çiniaie vittree co-e marche de fabbrica. Un centro attiviscimo de veddri sciusciæ o fu a Sciria, con di produti configuræ e sciusciæ drento di stampi. Un âtro lœugo de grande importança pe l’arte do veddro o fu Lusciandria a-o tempo di Tolomei, con de gren varietæ de tecniche. Co-o veddro se zonse a imitâ i produti da glittica, i cammei e e gemme incize, carcando i originæ. Lesbo e Rodi fun sotta l’impeo sede de fabbriche avoxæ. Inte l'Italia romaña doe ofixiñe çellebre ean in Campannia e presso Torin; a Romma a ciu antiga pa ch'a foise quella presso porta Capeña. In Gallia sorzette di laoeii inta region Narboneize e inta valle do Rodano. Into 3° sec. d.C. se mortipricò in Œüropa i centri de fabbricaçion (valle da Mozella, do Ren, Colonia, Treviri). A transparença di vaxi a razonse o mascimo grao; se notta una gran originalitæ e varietæ de forme con noteive virtoxismo. Caratteristego o l'è l’uzo de fœugge d’óo a disegno interposte (ò veddro a óo), tecnica ch'a l'aviâ particolâ sviluppo into tardo impeo.
Inte l'Oriente antigo a produçion de veddro a l'è attestâ prinçipalmente in Iran, in India e inte l'Estremmo Oriente. I ciu importanti ritrovamenti de veddro iranneghi son de Suza, Siyalk, Hisar, Tepe Siyar, databili tra o 2500 e o 1100 a.C. In India, oggetti in veddro son stæti trovæ a Maski (1° millennio a.C.); gh'è da pœu di armille de veddro do 9°-8° sec. a.C. Taxila a l'ea za alloa un di primmi centri de produçion. In epoca Maurya se produsse scigilli vitrei de ræa periççia. In Ciña o ritrovamento ciu antigo o l'è databile a-o 4°-3° sec. a.C. Se produsse di dischi rituæ (pi), ganci de çente (takikou), ornamenti di foddri de spâ ecc., ma fin a-i primmi secoli de l'epoca crestiaña o veddro o fu sorvettutto importao.
Arte veddræa in Ocidente e a Bizançio[Càngia | modifica wikitesto]
Into Medioevo fin a-o 9° sec. se dœuviò o veddro pe i calliçi e di âtri oggetti de curto e de uzo funeraio, e pe picceni reçipienti de uzo farmaçeutico ò cosmetico, taloa con de decoraçioin a rilevo ò incize a-a rœua. Continuon a êse attive di antighe veddraje inta Renania, inta Gallia, a Bizançio e, pœu dâse, a Venexa; i coî da produçion d’uzo ean sempre meno varri e prevaiva o verde, tuttavia de veddræ coloræ son testimoniæ a Romma inte l'8°-9° seccolo. L’uzo de serâ co-o veddro i barcoin, za noto a-i Romen, o se conservò a Costantinoppoli. Frequentiscimo l’uzo de taççe de veddro pe l’œuio de lampe, alugæ inte di armatue de metallo ò inte di ‘cavagni’ d’argento a strafóo. O veddro o fu da pœu sempre ciu adœuviao inte tessere di mozaichi. Into Medioevo ghe fu ascì de noteive innovaçioin tecniche: importança ecceçionâ a l'assonse a veddrâ; inta produçion di vaxi, o perfeçionamento de sciençe meghe e chimiche o portò a l'invençion di alambicchi, oinæ ecc.; inta glittega se razonse fineççe tecniche rilevante inta produçion de lente d’ingrandimento e de spegetti; in pasta vittria se imitò cammei antighi e bizantin, specce a Veneçia; in veddro se eseguì de imitaçioin de prie preçioze, a scopo suntuaio e pe inricchî suppellettile, scurtue, dipinti; da-o 13° sec. o veddro colorao o fu dœuviao comme complemento in scurtue de marmao. Ço domandò una noteive specializzaçion e, de conseguença, di scangi internaçionæ e un controllo da produçion. L'è do 1291 o trasfeimento a Muran, pe evitâ o peigo d’inçendi, de fornaxe di vê veneçien, che œuviavan un rœüdo controllo pe a sarvaguardia de l'attivitæ locâ e do segretto da laoaçion. A di critei opposti s'inspiò a corpoaçion de Artâ, in Liguria, i membri da quæ travagiavan solo a l'estero. L'è tuttavia veiscimmile che durante e doppo o Regno latin d’Oriente i meistri veneçien travagessan in Sciria ò in Palestiña.
Mondo islammego e Oriente[Càngia | modifica wikitesto]
Superbe lampe da moschea e fiasche dipinte, in veddro finiscimo, trasparente e gianco, con di smâti in rilevo, fun produe in Sciria fin a-o 14° sec.; fu probabilmente da questi esempi che i meistri veneçien do Renascimento derivon a so tecnica de pittua a smâto rilevao sciu veddro. Noteive, ascì in questo settô, l’influença islamica: di trattæ arabi in sce-e tecniche veddræe son ricordæ into 10° e inte l'11° secolo. Inte l'islam ascì i veddræ ean organizzæ in corporaçioin; inte l'836 inta nœuva çittæ de Sāmarrā fu introduto i veddri de al-Baṣra; scin a-a conquista de Tīmūr, into 1400, i veddræ de Damasco, che fun alloa transfeji a Samarcanda, ean famoxi. Hebron e Armenaz, presso Aleppo, son lœughi che ancon conservan a tradiçion antiga. O veddro o fu dœuviao in moddo originâ in collegamento con l’architettua, specce da l'eppoca mamelucca in ça. In India e in Birmania gh'aresta di magniffichi exempi de veddro destinæ a-a decoraçion de interni.
Innovaçioin tecniche e sviluppi[Càngia | modifica wikitesto]
Inta segonda meitæ do 15° sec. i veddræ muraneixi, de mentre che continuavan a perfeçionâse into veddro sciusciao, vaindose probabilmente de riçette orientæ, con de forme derivæ da-a fravegaja ocidentâ, e decoraçion affin a-a miniatua contemporannia, creon di veddri coloræ azuro cobâto, verde, moelo. A decoraçion a l'ea depenta e appricâ a cado. Gran nommina in questa produçion de lusso razonse a famiggia de A. Barovier. Di atre invençioin da fin do 15° sec. fun i lattimi, ò gianchi opalescenti, i veddri a mozaico, fabbricæ con di frammenti de canne coloræ e de inspiaçion antighezante, i cáçedoìn, a inmitaçion de prie due. A-o començo do 16° sec., co-a sostituçion de l'æña co-i rissœu quarçoxi di sciummi arpin, s'ótègne di veddri perfettamente incolori. Sempre into 16° sec. i Dal Gallo dettan començo a-a produçion di spegi crestallin.
Co-o maineismo s’introduxe de forme de libera inventiva; s'impoñe i veddri a fî de graña (lattimi in gianco trasparenti), a giaçço, a ‘retorte’ (a canna colorâ). I meistri de Artâ, e di emigræ muraneixi, diffuzan i segretti do veddro in Œüropa. Nascette coscì a veddræa a-a façon de Venise, specce a Anversa (da-o 1541), a Liegi, a Namur e a Bruxelles. Di meistri veneçien travagion in Sveççia into 1556, di meistri piemonteixi creon una veddraja a Stoccorma into 1676. Di italien travaggian in Germania, in Aostria, in Ungaja, in França, dovve da-o 16° sec. fun attivi di meistri de Artâ e dove [J.-B. Colbert]] o feççe espatriâ clandestinamente di Muraneixi specializzæ inti spegi. In Inghiltæra ascì da-o 1570 se produsse veddro a-a veneçiaña, e di influsci veneçien son stæti riscontræ inti produti spagnolli, de Çipro e sciña da Perscia, de l'India e da Ciña. A-o produto veneçian noxèn e vedraje da Germania e da Boemmia sciorte into 15° sec., che fabbricavan un nœuvo tipo de vedraja de particolâ luxenteçça: o crestallo boemmo. Fra tanto l’industria a s'ea sviluppâ in França ascì, dove da-o 1330 se produxeiva e lastre dîte "da Coroña", ben spesse, murticô, che ornavan e gexe; i veddræ ean incoraggiæ e protetti da-i re; into 1688 a Saint-Gobain fu començao a produçion de lastre pe coâ e laminaçion. Into 16°-17° sec. l’industria a se sviluppò in Inghiltæra ascì, pi œuvia, otra che di meistri veneçien, de di Loreneixi; fu creao o 'flint ò crestallo ciongego.
Into Setteçento arestò preminente l’industria tedesca (crestalli de rocca); a-a fin do secolo a Boemia a dominava o mercao mondiâ. Fu ascì repigiao, con de variante, a tecnica do veddro a óo in Germania (Zwischengoldgläser) e in França (verre églomisé, ò veddro eglomizzao , da J.-B. Glomy ch'o-o dœuviò pe decorâ cornixe, mobili ecc.).
Produçion industriâ do veddro d’arte[Càngia | modifica wikitesto]
L’asbasciamento do costo de produçion e l’aomento da riccheçça di consumatoî son a l'origine de un grandiscimo sviluppo da fabbricaçion, ch'a l'aquista carattere industriâ into 19° sec., estendendose a moltiscimi oggetti (veddraia da toa, bottigge, izoatoî, lampe elettriche, fiale e tubetti, veddri ottichi). L’art nouveau a dette nœuvo impurso a l'arte do veddro, ch'a vègne un di so mezi esprescivi ciu congeniæ in Œüropa (E. Gallé) e in America (L.C. Tiffany). A prescinde da de specifiche produçioin artexanæ, a sostituçion da laoaçion meccanica a quella manuâ a l'è da-o 20° sec. squæxi completa. Vaindose de tutte e tecniche, numeroxi artisti oppian into veddro d’arte e i designers portan a un âtiscimo livello a produçion industriâ.
Veddri orientæ[Càngia | modifica wikitesto]
In Oriente, a Ciña ca onosceiva into 1° sec. d.C. i veddri coloræ, che into 3° zonzeivan scin da l'impeo roman. Into 7° sec. se faxeiva spegi e lente ustoie; into 13° sec. o veddro trasparente o s'importava da Ceylon e da-a costa do Coromandel. Into 1680 a Pechin una veddraja imperiâ a registra un’esteiza produçion. I Arabi introdussan in Ciña durante a dinastia mongola o veddro decorao de smâti. I Cineixi eccelsan into veddro a ciu sœu coloræ, intaggiæ e incixi con strazordenaia fineçça e elegança.
Inte l'Oriente mussurman o veddro o l'ha avúo originalitæ de forme e de decoraçion. L’Egitto fin da-i primmi tempi da dominaçion araba o l'ha produto di veddri intaggiæ con decoraçioin a rilevo; di veddri smâtæ sciortin ascì da di laoei da Sciria e da Mezopotammia fin a-o 15° sec. (lampe da moschea). L’industria a scioì in Spagna ascì durante a dominaçion musurmaña e da pœu in Perscia into 17° e 18° secolo.
Appricaçioin inte l'architettua[Càngia | modifica wikitesto]
A-o començo do 19° sec., i sviluppi de l'industria do veddro, insemme a quelli de l'industria siderurgica, permissan a l'architettua de nœuve e ardie soluçioin applicæ, pe començâ, inte di settoî particolæ comme e sære e i passaggi coverti (Galerie d’Orléans a Parigi, 1829, P.-F. Fontaine (destruta); Passage Pommeraye a Nantes, J.-N.-L. Durand-Gasselin e J.-B. Buron, 1843; Galeries Saint-Hubert a Bruxelles, J.-P. Cluysenaer, 1847; in Italia, Galleria Vittoio Manoælo a Milan, G. Mengoni, 1865-77). In França e in Gran Bretagna tra o 1830 e o 1850 fu construto molte sære, fonçionæ nonostante e inuxitæ dimenscioin, che ebban noteive successo e divègnan soventi di lœughi d’incontro e de passeggio: a særa do Jardin des plantes de Pariggi (C. Rohaort, 1833), o Great Conservatory de Chatsworth (J. Paxton e D. Burton, 1836-41), a Palm House a-i Kew Gardens de Londra (D. Burton e R. Turner, 1845-47), o Jardin d’Hiver de Parigi (1847). Into 1851 J. Paxton, applicando a tecnica de gren sære a un palaççio pe espoxiçioin, o realizzò a Londra o Crystal Palace. In sce-a scia do so successo fu costruio nomioxi edifiççi analloghi: pe l’espoxiçion de Niorche into 1853, o Glas-Palast a Monnego de Bavea (1854), a Parigi pe i espoxiçioin internaçionæ do 1855, 1878, 1889. Inti depoxiti (magasin central) da Biblioteca Naçionâ (1858-68) H. Labrouste o realizzò a covertua in veddro e torna in veddro l'è a gran tramezaña ch'a-i dividde da-a saa de lettua. De covertue in veddro fun dœuviæ inte staçioin ferroviaie (Paddington Station a Londra, 1854; Lime Street Station a Liverpool; Gare de l’Est a Parigi, 1847-52) e ancon o veddro o fu largamente dœuviao inti edifiççi di gren magazzin (a Parigi, Bazar de l’Industrie de P. Lelong, 1830; magazin Bon Marché de L.-A. Boileau e G. Eiffel, 1876; ecc.).
L’uzo do veddro, streitamente connesso con l’uzo do metallo (færo e ghiza, da pœu âçâ), o l'è ascì connesso co-o scistema da prefabbricaçion, ch'o porta a una noteive riduçion di tempi de construçion e a una deciza façilitaçion de montaggio. L’uzo do veddro inte covertue, ch'o permette un’inluminaçion zenitâ, o fu largamente sfrûtào inte di edifiççi pubbrichi (Borsa de Amsterdam de H.P. Berlage, Cascia de risparmio de Vienna de O. Wagner ecc.), mentre i esempi di gren blocchi pe ófiççi realizzæ da L.H. Sullivan e da-i âtri architetti da scœua de Chicago, a Caza do poppolo de Bruxelles de V. Horta, indicavan a poscibilitæ de costruçioin de gren dimenscioin con largo uzo do veddro.
Into periodo tra-e doe guære mondiæ o veddro o l'è stæto un di elementi prinçipæ da progettaçion in sce scaa internaçionâ: i progetti pe i ófiççi e-e tore de veddro (1919-21) de L. Mies van de Rohe, a Maison de Verre (1928-31) de P. Chareau e a Cité de Refuge a Parigi de Le Corbusier (1929-33); into Bauhaus de Dessau (1925) W. Gropius, comme za inte di atri edifiççi realizzæ inte l'anteguæra, o l'impiegò una tramezaña-cortiña de veddro eliminando a-i canti ogni elemento de sostegno ò collegamento. O veddro o permette no soltanto una continuitæ de superfiçie, ma un nœuvo rapporto interno-esterno ascì.
Inti sempre ciu elaboræ ritrovæ che rispondan ascì a i exigençe de izoamento termico e acustego, o veddro o persciste inte l'architettua contemporannia comme un di elementi ciu caratteristeghi (Mies van de Rohe, Seagram Building a New York, 1954-58; O. Niemeyer, sede do Partio comunista françeize a Parigi, terminâ into 1972; A. Jakobsen, ambasciâ daneize a Londra, 1977; I.M. Pei, J. Hancock Building a Boston, 1976, e Pirammide do Louvre, 1989; J. Nouvel, Fondaçion Cartier a Parigi, 1994; V. Acconci, struttua polifonçionâ in sce-o sciumme Mur a Graz, 2003; ecc.).
Fabbricaçion e laoaçion do veddro[Càngia | modifica wikitesto]
A s'articcola a traverso i opiaçioin de fuxon, formatua, recottua e finitua.
Fuxon[Càngia | modifica wikitesto]
A carega, formâ da varri componenti, ognun into tenô recesto, a l'è pôveizâ e mescciâ; a-a mescciua s'azonze di rottammi de veddro comme fondenti. Durante a fuxon vegne eliminao l’ægoa prezente, se disoccian i carbonati e i sorfati (con sviluppo rispettivamente de anidride carbonega ò sorfanoza) e una massa fuza squæxi omogennia a se forma con veloçitæ dipendente da-a natua e a granulometria di componenti. A-a fuxon ven aprœuvo l’affinaçion, pe-a quæ se elimina e ampolette de gazzo prezente (che daieivan origine a di difetti inti manufæti), ascì azonzendo a-a massa fuza piccene perçentuæ de agenti affinanti, che fan aomentâ o volumme de bolle, provocandone l’espurscion, ò fan diminuî a solubilitæ di gazzi into veddro. Inte questa faze se pœu ascì decolorâ o veddro fuzo, prez. oscidando e sæ de færo presente a de sæ ferriche giane, o cô de quæ o l'è mascherao da l'azonta de 'na sâ de manganeize de cô azuro complementâ do giano. A fase d'affinaçion a consente ascì de omogeneizâ o veddro fuzo, ótegnindo una massa de pægia compoxiçion chimica inte tutti i punti pe evitâ de differençe de proprietæ fixiche. Segue, infin, a fase de riposo (ò de condiçionamento), saiv'a dî de graduâ rafreidamento da massa fin a-a tempiatua de fœuzzatua ò de formatua.
A fuxon a s'effettuava into passao inte di forni a corzœu (de impiego zœumoæ limitao a-a produçion de veddro artistego e de veddri speciali) mentre ancœu questa a l'aven inte di forni continnoi a vasca, suddivixi inti trei compartimenti de fuxon, affinaçion e riposo; inte sti forni, rescádǽ a gazzo ò a nafta, a sciamma a cede calô a-o veddro solo pe inraggiamento. I forni a vasca pe veddro float son longhi scin a 100 m, larghi otra 10 m e capaxi de produe scin a 900 t de veddro inte 24 ôe.
Formatua[Càngia | modifica wikitesto]
Pe a formatua un veddro o va portao inte 'n campo de tempiatua (intervallo de laoabilitæ) into quæ questo o l'assumme viscoxitæ tâ da êse axeivemente formao conservando sença âteraçion a forma impartia.
A formatua do veddro cavo a l'aven pe sciusciatua, pressatua ò centrifugaçion. Segondo l’antigo mettodo da sciusciatua, l’œuviê sciusciao o immerze una canna da sciuscio (de færo, restreita a un’estremitæ e allargâ a l'âtra) into corzœu do veddro fuzo, o n'asporta una çerta quantitæ e sciusciando a l'interno da canna o transforma o veddro inte 'n globo a-o quæ o confeisce spessô e forma con di appropriæ movimenti (graçie a di utenscili comme pinçe, spattoe ecc.). Pe ótegnî di oggetti de pâ dimenscioin se pœu sciusciâ o veddro prelevao inte 'n stampo (de legno ò metallo) arvibile. L’opiaçion de stampaggio pe sciusciatua se pœu eseguî in moddo aotomatico ò continno: arcuñe macchine de gran produttivitæ laoan scin a 70 t de veddro inte 24 ôe, a de veloçitæ superioî a-e 400 bottigge a-o menúto fornindo i stampi de 'na quantitæ dozâ de veddro, e faxendolo aderî a-o stampo con un getto d'aia compressa. Inta formatua pe pressatua, o veddro, de suffixiente plastiçitæ, o l'è inmisso inte 'n stampo metallico cado, in to quæ s'asbascia un controstampo, che, co-ina prescion de 5-10 bar, o sponcia o veddro a occupâ o spaççio fra stampo e controstampo; ço determina o spessô de l'oggetto, a forma esterna do quæ o corisponde a quella da faccia interna do stampo. Specce pe i contegnitoî a bocca larga se combiña prescion e sciusciatua; co-a prescion s'ha un semilaoao ch'o vegne finio pe sciusciatua una votta transfejo inte 'n stampo cado. O stampaggio pe centrifugaçion o l'è adatto pe de forme particolæ e di spessoî uniformi; o consciste into versâ o veddro fuzo inte 'n stampo in rappida rotaçion.
A formatua do veddro cian a l'aven pe stiœüa verticâ ò co-o scistema float. Inta stiatua verticâ se solleva da una massa fuza un vello de veddro assæ plastego da êse ísào sença restrenzimento laterâ: o veddro, sotta forma de banda continnoa, o l'è spinto a sollevâse a traverso una fissua orizzontâ ricavâ inte 'n blocco refrattaio mantegnúo sommerso into veddro fuzo. A banda de veddro a passa tra doe serie de rolli affacciæ. Into scistema float, saiv'a dî a gallezzo, a banda continnoa de veddro fuzo ch'a sciorte da-o forno de fuxon a vegne desteiza, a gallezzâ, in sce un sœu de stagno fuzo inte 'na cammia a atmosfea controllâ. Pe effetto da força de gravitæ e da tenscion superfiçiâ, o veddro o l'assumme una perfetta planaritæ e una perfetta finitua superfiçiâ, realizzâ in sce-a superfiççie superiô con di bruxatoî. O bagno de stagno fuzo o l'è mantegnúo a de tempiatue controlæ e in atmosfea debolmente reduxente pe evitane l’oscidaçion. O scistema o l'è caratterizzao da 'na noteive produttivitæ (o pœu dâ ascì 500-800 t/giorno de prodúto sotta forma de lastre da largheçça de 3-3,5 m pe una superfiçie sciña de 50.000 m2).
Recottua[Càngia | modifica wikitesto]
A recottua a serve a eliminâ e torscioin, dovue a de differençe de tempiatua tra punto e punto, che se genneran durante a formatua e che rendan difiççili i trattamenti de finitua (taggio ecc.); o trattamento o consciste inte 'n rescádamènto fin a-a tempiatua mascima de recottua, tippica de ogni tipo de veddro, a-a quæ l’ogetto o l'è mantegnúo pe o tempo suffixente a-aseguâ l’uniformitæ termica inte ogni punto, e inte 'n succescivo raffreidamento, primma lento scin a una tempiatua inferiô de circa 50 °C a quella de recottua, da pœu rappido scin a-a tempiatua ambiente. A ricottua a s'effettua inte di forni pe o ciu a marcia continnoa, do tipo a tunnel.
Finitua[Càngia | modifica wikitesto]
A comprende a smeriggiatua con povie de abraxivi (veddro giaççao ), l'amoatua con de mœue (veddro amoao ), a ceigatua, a tempia. A smeriliatua a zonze, con de povie sempre ciu fiñe, fin a-o polimento (comme into caxo do veddro pe ottica, veddriñe, spegi, aotoveiccoli). Meno accurâ a l'è a smeriggiatua pe zonti, tappi e bronzin a tegnua, ciu grossolaña ancon quella eseguia con di getti d'æña. A ceigatua a se esegue prez. in sce i parabrezza di aoto, vedriñe de biteghe ecc. percose l'è diffiçile ótegnî direttamente inta laoaçion o grao de curvatua dexidiao, se poñe de lastre ciañe inte di stampi che s'introduan inte di forni a tempiatua superiô a quella de rammollimento, coscì che a lastra a se deforma assumendo a forma do stampo. O processo de tempia fixica o consciste into portâ a lastra de veddro a circa 650 °C e into raffreidala da pœu rapidamente con di getti d’aia freida in sce-e doe superfixe: se crea coscì de tenscioin permanente de comprescion in sce-e superfixe do veddro, bançæ a l'interno da tenscioin permanente de traçion. A tempia do veddro a s'effettoa inte di impianti costituii da un forno a rescistença elettrica ò a metan, into quæ a variaçion de tempiatua a l'è de ± 3 °C, e da una zona de raffreidamento rapido, ótegnúo con de l'aia insufflâ da di potenti ventilatoî. Co-a tempia, a rescistença meccanica do veddro a-a traçion, a l'urto e a-o sato termico a l'aomenta da 3 a 5 votte; pe poei rompîlo, a força applicâ a l'ha da guaagnâ innançitutto a comprescion superfiçiâ e questo o se rompe inte tanti picceni e regolæ frammenti no taggenti, de dimenscion controllabile. A tempia de un veddro a se realizza ascì chimicamente pe scangio ionico, sostituindo in superfiçie un ion do veddro co-in ion de dimenscion maggiô ch'o determina una tenscion de comprescion superfiçiâ ch'a l'aomenta a rescistença mecannega scin a 15 votte: o processo o l'aven pe immerscion do veddro inte de sæ fuze a de tempiatue in gio a-i 400 °C.
Depoxiçion chimica in fase vapô[Càngia | modifica wikitesto]
Pe ótegni di produti sempre ciu pui e omogennei s'è sviluppao di mettodi de formaçion do veddro despægi da-i tradiçionæ. Tra questi, o processo CVD (chemical vapô deposition), conscistente inta formaçion, a partî prez. da di cloruri in faze vapô, de oscidi che condensan in sce un supporto. Questo metodo o s'adœuvia, tra l’âtro, pe realizzâ preforme pe a produçion de fibre ottiche, e o consente de ótegnî, variando a compoxiçion inta fase vapô, un gradiente controlao de l'indexe de refraçion inte fibre.
Difetti do veddro[Càngia | modifica wikitesto]
O veddro o pœu presentâ despægii difetti, derivanti da insuffixente omogeneizaçion de mateie primme, da tempiatua de fuxon troppo bassa, da insuffixente permanença da massa inte faze de fuxon ò de omogeneizzaçion, da-a presença de impureççe ecc. Fra i difetti se distingoe: sciusciatue (dovue a di ampollette gazoze no eliminæ da-a massa fuza), corde (zone de differente compoxiçion ò ch'han subio un despægio trattamento termico), crestalli (derivanti de solito da un'insuffixente miscelaçion de mateie primme ò da-a presença de sostançe agente da germi de crestalizzaçion).