text:
Feipo II de Spagna
Feipo d'Asburgo (Valladolid, 21 màzzo 1527 – San Loenço de El Escorial, 13 settenbre 1598), noto ascì comme Felipe el Prudente, da-o 1556 a-a so morte o fu re de Spagna comme Feipo II (a numeraçion a continnoa quella di re de Castiggia), re do Portogallo e Algarve (da-o 1581), re de Siçillia, re de Sardegna e re de Nappoli (da-o 1554) comme Feipo I, ducca de Milan (da-o 1540). O fu ascì re consorte d'Inghiltæra da-o 1554 a-o 1558.
Dæti personâli
Mòrte: 13 settembre 1598
Paize: Spagna
Âtre informaçioìn
Biografia[modìfica | modìfica wikitèsto]
O nascette a Valladolid o 21 màzzo 1527 da-o Carlo V d'Asburgo e da l'Elizabetta de Portogallo.
O fu battezao o 5 zugno, e ghe fu dæto o nomme do messiavo paterno: ma, a diferença do Feipo o Bello, fiamingo de educaçion, o saiæ stæto un sovran profondamente spagnollo e, ancon primma do scciœuppo da rivolta into so paize, averso a-i fiaminghi, che l'avieivan ripagao de pægia monæa. Comme do 1559 riferiva a-o so governo l'ambasciao venneto Michê Surian, o "foì alevao con quello respeto chi pareiva convegnîse a 'n figiœu dro mao imperao chi foisse moæ tra ri chrestien".
Inte l'infançia a so educaçion a fu sorvegiâ da-a moæ, che lê o perdette in Toledo o 1° màzzo 1539; da pœu, comme meistri o l'ebbe D. Juan de Zuñiga, commendador mayor de Castiggia, e specialmente D. Juan Martínez Siliceo, professô de l'universcitæ de Salamanca e futuo arçivesco de Toledo e cardenâ. O poæ o se riservò o compito de cuâ a so educaçion polittica e dipromattica. Za o 19 arvî 1528 e Cortes de Castiggia l'aivan riconosciuo comme prinçipe ereditaio e gh'aveivan zuao fedeltæ in Madrid; inte l'agosto do 1541 o mæximo feççan quelle d'Aragon in Monzón; e o 21 ottobre seguente o Feipo inta cattedrâ de Saragozza o zuò de rispetâ i so fueros, che però comme re' o l'aviæ in parte destruti. Da pœu, into màzzo do 1543 o l'ebbe moddo de començâ a so esperiença polittica, perché avendo dovuo alontanâse da-a Spagna, Carlo V o l'afidò a lê o governo do stato comme rezente. Ma, in realtæ, o poæ, otr'a lasciâghe di ampie e precize instruçioin, o ghe misse da-a rente i megio polittichi spagnolli de l'eppoca, comme o cardenâ Juan Tavera, o segretaio de stato D. Francisco de los Cobos, che anni e anni de vitta inti ófiççi aveivan reizo dotiscimo inte l'arte do governo, e o Fernando de Valdés, futuo arçivesco de Seviggia e mao inquixitô; e soltanto into 1547, pe-a morte de arcun de questi consegê, o zoeno prinçipe o restò squæxi solo a-a testa do stato.
L'anno doppo, do 1548, o poæ o-o vosse con lê a Bruxelles, perché o poese fâ esperiença vixitando aomanco quarchedun de quelli che 'n giorno saieivan stæti i so dominni, e avei da parte de Fiandre e de l'Impeo o so riconoscimento comme futuo sovran e impiao. Ma se a-o Carlo V gh'ariescì d'ótegnîghe o zuamento de fedeltæ da-i stati fiamminghi (1549), a Ratisboña do 1550 indærno o tentò de fâlo riconosce comme re di Romoen: a-i prinçipi todeschi o no piaxe' quello spagnollo, che inta sobrietæ e inta composteçça o tradiva a so origgine e a so educaçion iberrica, e che liatri sentivan troppo lontan da-o so moddo de pensâ e de sentî. Aloa, into mæximo anno, o Feipo o tornò in pattria, donde o riçevette o zuamento de fedeltæ do regno de Navara (1551), e dond'o restò scin a-o 1554, quande, pe voentæ do poæ, o dovette anâ in Inghiltæra pe spozâ a Maja a Catollica, vegnua regiña a-a morte do fræ Edoardo VI.
A l'ea a so segonda mogê, chè into novenbre do 1543 o l'aiva spozao in Salamanca a cuxiña Maja Emanuæla, figgia do Zane III de Portogallo e, comme lê, nessa da Zana a Matta, e o n'ea arestao viddoo l'8 luggio 1545. Ma o no l'amò mai l'ingreize, ciu ançiaña de lê e priva de veççi fixichi; ni o maiezzo o dette quelli fruti polittichi che-o Carlo V o l'aiva sperao, percose da l'union nisciun figgio nascette ch'o poese impedî o passaggio do trono ingreize inte moen da protestante Elizabetta, con de conseguençe che soltanto o tempo o l'aviæ mostrao inta so effettiva gravitæ. O Feipo o no s'intromisse inte vexende interne do regno da mogê, pù aprovando e sostegnindo l'œuvia so ch'a tendeiva a raforçâ o cattoliçeximo in Inghiltæra; e o ne ricavò quarche agiutto solo che inte l'urtima faze da proppia lotta co l'Enrico II de França. O 10 settembre 1555 o Feipo l'ea torna a Bruxelles. Fin da-o 1546 o l'ea stæto investio do ducato de Milan; into 1554 gh'ea stæto afiao o regno de Nappoli; ma aoa se tratava de l'effetiva cescion da parte do poæ e in so favô de tutto o poei. O 25 ottobre solennemente o Carlo V o ghe consegnava e Fiandre, o 16 zenâ de l'anno seguente o gh'assegnava ascì o governo da Castiggia, de l'Aragon, de provinçe dipendenti da questi regni, e o 13 settembre o partiva pe Yuste. L'impeo o restava invece afiao a-o fræ do Carlo V, Ferdinando.
A separaçion de doe coroñe, l'imperiâ da-a spagnolla, a façilitò inti primmi anni de governo o compito polittico do Feipo, liberandolo da-a grande conteiza todesca, inta quæ o Carlo V o l'aiva ezaorio e so forçe e ch'a l'aiva avuo 'na posa co-a paxe d'Aogusta e co-o Reservatum ecclesiasticum: o nœuvo re, dexidiozo de tornâ into proppio stato, donde ghe zonzeiva de notiççie alarmante percose o paize o l'ea stanco pe-e longhe e dispendioze impreize militæ e percose a Riforma a l'ea lesta a faghe di prozelliti, o se preoccupò subbito de serâ l'ancon averto confríto con l'Enrico II de França.
Inta famoza giornâ do 25 ottobre 1555 o Carlo V o s'ea deciarao dolente de dovei abandonâ o poei primma d'avei riportao a tranquilitæ in Œüropa. Aoa i arme do ducca d'Arba ebban raxon de truppe de pappa Paolo IV Carafa, chi aviæ vosciuo levâ o regno de Nappoli a-o so nœuvo sovran, e ascì de quelle do Guiza; de fortunæ açioin militæ spagnolle, specce a bataggia de San Quintin, inta quæ spægò o gennio militâ do Manoælo Filiberto de Savoia, persoadettan a França a vegnî a 'n acordio, e a paxe stipulâ a Cateau-Cambrésis, atraverso o possesso de Fiandre e de boña parte de l'Itallia (i regni de Siçillia, de Nappoli, de Sardegna, o ducato de Milan, o stato di Presciddi), a l'asseguò a-a Spagna o predominnio in sce l'Œüropa. Da pœu o Feipo, no ciu trategnuo inte Fiandre da-i afæ polittichi, essendo morto ascì a regiña Maja d'Inghiltæra, o 20 agosto 1559 o lasciò o paize pe razonze e mai ciu abandonâ a Spagna, reiza veo centro do nœuvo grande stato no solo da-a força di avegnimenti, ma ascì da-a voentæ do re, ch'o l'ea e o se sentiva e da tutti o l'ea consciderao profondamente spagnollo.
In Spagna fu instaorao o ciu reddeno assolutismo. Sovran eminentemente acentratô, o Feipo o vosse che foise regolao da-a so voentæ i minnimi afæ do so regno ascì. Ostî a tutte e tradiçionæ libertæ che da seccoli i so sudditi godivan, perché reduivan o so poei ch'o doveiva êse inlimitao, o finì de destrue a possança di nobbili e do clero za scossa da l'œuvia de governo di so predecessoî; o vosse che a Spagna a l'avesse 'na capitâ unnica e centrâ, e comme tâ o prescelse Madrid, scin aloa çittadiña squæxi de nisciuña importança, ma che a-i œuggi so a doveiva possede o meito de no aveighe de tradiçioin e di privileggi de capitâ de stato regionâ; o dominò con man færea a Castiggia, levando squæxi ogni poei a-e so Cortes e limitando i aotonomie çittadiñe; e da pœu, aprofitando da rivolta scciuppâ inte l'Aragon, insciorta in difeiza de l'Antogno Pérez, ma specce di proppi fueros, rudemente o riformò a legislaçion aragoneize inte Cortes de Taragoña (zugno 1592), donde se decize che o Justicia mayor o saiæ stæto de nommina regia e se riconobbe a-o monarca o drito de dexignâ comme viçere' sciña un strangê.
Fermamente persoazo "che mai avegne di mutamenti de religion sença ch'avegne into mæximo tempo di mutamenti inte l'organizaçion do stato e sença che i povei, i oçioxi, i vagabondi cœuggian o pretesto pe sacchezâ i avei di ricchi" o l'acrebbe i poei do Tribunâ de l'inquixiçion e o destrusse scin a l'urtimo i convertii a-a Riforma in Spagna. Otr'a ço o tentò l'asciorbimento inta popolaçion spagnolla di moriscos do regno de Granadda, çercando de fâli convertî a-o crestianeximo, proibindoghe l'uzo da lengua e di vestii naçionæ e invece imponendo de nœuve abituddine e nœuvi costummi; e percose liatri se ghe regjon con sarvægo furô e co-o coraggio da despiaçion (1568), D. Zane d'Aostria, avuo incarrego de domâ l'insureçion, pe razonze o scopo o sottopoze a so tæra a færo e a fœugo e, internandoli, o disperse inta Castiggia tutti i moriscos. Infin, pægiamente assoluo o fu o governo imposto a-i stati italien e fiaminghi: specce a Napoli, donde za tanto aiva fæto o marcheize de Toledo inti anni precedenti, sci che l'aotonomia a no l'ea ciu che 'n aregordo, e donde ghe fu mandao di sevêi "vixitoei generæ" pe compîghe de inspeçioin inte tutti i ófiççi, e ancon de ciu, e benben de ciu, inte Fiandre, che viddan redute e so inallumieive e vastiscime libertæ.
Inte so relaçioin co l'estero inti primmi anni o Feipo o l'aparse inte l'intimo, e foscia ascì o-o l'ea, ommo de paxe: do resto, ben scarsa a l'ea a so esperiença militâ, ché into 1541 o l'aiva diretto 'na spediçion militâ contra l'aloa derfin Enrico II e o no l'aiva incroxao i arme co-o nemigo ch'o s'ea retiao, e o l'ea stæto prezente soo ch'a 'na battaggia, quella de San Quintin, zonzendo pi atro in sce-o campo da lotta a scontro squæxi decizo. Pe raforçâ a paxe co-a França o maiò in terçe noççe, into 1559, l'Elizabetta de Valois, figgia de l'Enrico II e, pe rende difiççile un poscibbile ritorno ofenscivo do tradiçionâ nemigo de caza d'Asburgo e amermâ o valô da liga franco-scoçeize consolidâ da-o maiezzo do Françesco II co-a Maja Stuart, continoando a polittica seguia da-o Carlo V inti urtimi anni do so governo - e tâ polittica a l'aiva conduto a l'union do Feipo co-a Maja a Catollica -, o se tègne amiga a regiña Elizabetta, sciben ch'a foise protestante e, pe de ciu, sovraña de 'n paize che tante raxoin de conteiza separavan da-a Spagna.
Soltanto a-i Turchi no ghe fu dæto quartê, no concedendose tregoa arcuña inta lotta, che l'ardô religiozo do re Cattolico e o so meno mistico dexideio de deliviâ o Mediterannio da di ospiti coscì peigoxi tegnivan continoamente adescia. De fæto, scin da-o 1560 e Cortes de Toledo aivan denonçiao i graviscimi danni caxonæ a-o comercio da-i barbæschi che sorcavan o Mediterannio e che sacchezavan e coste spagnolle e italiañe; i Argerin aivan atacao Oran, agiutao i moriscos, assalio Mâta insemme co-i Tripolin. Ma a çittadella de l'Orde gerosolimitan a fu sarvâ da D. Garcia de Toledo marcheize de Villafranca (1565). E da pœu l'armâ da liga italo-spagnolla, promossa da pappa Pio V e da-o Feipo e sostegnua da Veneççia con tutta a so flotta, sotta o comando de D. Zane d'Aostria o sderenava a Leppanto a possança navâ turca (7 ottobre 1571).
Ma, sciben che reduto a governâ solo che in sce 'na parte de l'impeo do Carlo V, o Feipo o se conscidiava, e in effetti o l'ea, l'unnico veo erede de so poæ. Inti so urtimi anni o Carlo V o l'aiva visto svanî o so scopo de restaorâ l'impeo medievâ universâ e, ò pe voentæ so ò, comme ascì se disse, pe impoxiçion do figgio, o l'aiva lasciao a di atri l'amao e ardoo ófiççio de stipulâ un compromisso tra l'ideâ rivelaose inrazonzibbile e a realtæ ch'a no poeiva muâse.
De fæto, o Feipo o s'atribuì o compito de continoâ a grande polittica inaogurâ da-o poæ, tentando d'adatâ a-a scitoaçion do momento o programma da lê traciao e amiando a-a conquista e a-o rassodamento de 'n so predominnio effetivo in sce l'Œüropa. L'ideâ imperiâ o no fu renovao; o sovran o se limitò a assumme a direçion de caza d'Asburgo: o tègne sotta o proppio controllo o barba imperao; o vosse presso de lê, pe poeine dirizze l'educaçion, i arçiducchi d'Aostria - e in effetti fun so alevi quelli che da pœu començon in Germannia a rescœussa catollica -, o tentò de fâ montâ a so famiggia insce-o trono polacco e o raforçò i so ligammi de parentella co-o rammo todesco spozando, in quarte noççe, a l'Anna d'Aostria, figgia do Mascimilian II imperatô, da-a quæ o l'ebbe o Feipo III, so erede. Invece, o dette baze naçionâ a-o stato e o l'amiò sempre a raforçâla, ariescindo into so continno sforço a dâ 'na completa unitæ polittica a-a penizoa iberrica. De fæto, a-a morte do Sebastian, scomparso tragicamente into scontro de Alcazarquivir (1578), e de l'Enrico (1580), essendo arestao o regno de Portogallo sença sovran, o Feipo o fe' vai i so driti in sce quello trono comme nevo, da parte de moæ, do Manoælo o Fortunao; e, doppo avei preparao o teren a 'na so sucescion co l'agiutto de 'n abbile portogheize a-o so serviççio, o De Moura, into 1580 o feççe ócupâ o paize da 'n ezerçito comandao da-o ducca d'Arba, inte l'anno seguente o l'ótègne che se ghe zuese fedeltæ comme a re inte Cortes de Tomaro , e da pœu o conquistò e izoe Azore e aomanco in teoria o s'asseguò o possesso de immense colonnie portogheixi che, unie a-e spagnolle, o reizan, aomanco in aparença, l'unnico segnô di dominnî coloniæ de l'Œüropa. E, vaindose de energie spagnolle pe asseguâse o drito d'intervento inte vexende de tutti i stati, inti quæ a propaganda in favô da Riforma e da Controriforma a l'ascondeiva e a fava riadesciâ di conflíti sociæ e polittichi, o s'assunse l'enorme peizo de difensô da fe' catollica.
E interpretaçioin ciu desparæ se son dæte in sce-a natua de questo so sentimento religiozo. O fu dito figgio d'ipocrixia, percos'o se saiæ servio de tâ mezo pe realizâ o proppio programma polittico: mentre a so vitta inmorâ a l'ea ben despægia da quella che-i detammi da religion avieivan imposto, e a so œuvia de governo in polittica interna e estera a l'ea subordinâ tutta a di interesci tempoæ. E de contra s'afermò ch'o l'ea mistico, degno contempoannio do Loize de Granadda, da Texa do Gexo, do Loize de Lion, do Juan de la Cruz, valoizando in so favô a construçion pe invô do monestê de San Loenço de l'Escorial e i atti de pietæ che chie o compiva, ascistendo de continno a-i ofiççi divin, vivendo "quanto un monnego inte l'ótóio", e, comme riferiva 'n ambasciao toscan a Madrid, "ciu da vesco despugiao d'ogni ornamento e comoditæ e con menô servitù e goardia da so persoña che tanti piciniscimi e privæ segnoî no tegnan". In effetti, in lê gh'ea mescciao o fervô di Spagnolli, e a pascion polittica do Carlo V, a quæ a fava tutto subordinâ a-o trionfo do poei do monarca. E impreize militæ contra i moriscos e contra i Turchi, impreize compie pe razonze di atri fin, fun presentæ comme vee e proppie croxæ, e o Cervantes o poe' definî a bataggia de Leppanto comme la mas alta ocasión que vieron los siglos.
Pe-e inscistençe do Feipo pappa Pio IV o tornò a riunî o Conçillio de Trento, e quæ urtime sezue ebban lœugo da-o zenâ 1562 a-o dexembre 1563, e o Feipo o n'açetò i decretti pe-i so regni o 12 luggio 1564; ma in Spagna a Gexa, comme a-o tempo do Ferdinando e do Carlo V, a l'arestò sotta o diretto controllo do Stato, e ançi s'acrebbe o poei do monarca inti afæ eclexasteghi; mentre in Nappoli o viçere' ducca d'Alcalá o l'impediva che se pubrichesse into regno çerti decretti tridentin e a bolla In coena Domini. In Baioña into 1565 l'Elizabetta de Valois e o ducca d'Arba ofrin di agiutti pecuniai a-a Catæña de' Medici e a-o Carlo IX de França in lotta co-i Ugonotti; ma into 1560 pe impedî che inta Scoççia, alliâ da França, se consolidesse un quasesæ dominnio françeize, o Feipo in segretto o l'aiva aprovao che into paize se sostegnisse i carvinisti rebelli a-i Stuart contra i catollichi amixi di Françeixi.
Da pœu, a pascion religioza e l'astuççia polittica se trasformon in veo e proppio fanatismo aloa che i avegnimenti interni in França, a revolta inte Fiandre e a polittica ofensciva de l'Inghiltæra missan in serrio peigo o predominnio spagnollo in sce l'Œüropa: rivoluçioin polittiche e sociæ assunsan l'aspetto de rivoluçioin religioze, guære de religion vègnan quelle de preponderança; e fra i belligeranti, divixi dovunque inte doe pæge oposte schee, da aloa in pœu aparse sempre o monarca spagnollo comme cappo do partio catollico e supremo regolatô da Gexa romaña, comme za aiva fæto o Carlo V con scarsci rizurtæ. A-o Feipo foscia in boña fe' ghe parse de dovei vegnî o gran difensô da fe' minaciâ.
L'intolerança religioza e l'assolutismo politico, se ean stæti soportæ in Itallia, donde a dominaçion spagnolla ò ch'a l'ea de vegia dæta, ò ch'a l'ea sostegnua da-a força militâ, apricæ inte di paixi, comme e provinçe settentrionæ di Paixi Basci, ch'aivan acugeito con gran favô o calvinismo e che godivan di secolæ privileggi, in virtù di quæ o governo o l'ea afiao a de instituçioin locale, determinon a rivolta a carattere politico-religiozo, a-a quæ insci-ô prinçippio preize parte ascì i catollichi, insoferenti do dispotismo spagnollo ch'o menaçava e ressorse econommiche da region e, comme i carvinisti, feamente aversci a-o Feipo che sentivan, pe-a so educaçion spagnolla, troppo despægio da-o messiao e da-o poæ. A revotta a l'ea da pe lê graviscima, percose s'a l'avesse trionfao, o Feipo o l'aviæ perduo o stato so ciu ricco e che a-o tempo do Carlo V o l'ea stæto soventi o centro vitâ de l'impeo. Ma questa a l'inversò ascì tutta a polittica estera da Spagna.
A França a se scheò contra a Spagna, e no solamente a França ugonotta, ma ascì a catollica, ché Catæña, inta spiança d'asseguâ un trono a-o figgio, a mandò inte Fiandre, do 1582, o Françesco ducca d'Alençon. L'ea za di anni che l'Inghiltæra a vozeiva o so coviozo sguardo a-e colonnie spagnolle e, inte l'imposcibilitæ d'inandiâ di traffeghi regolæ con quelle, pu sensa vegnî a guæra averta, a l'aiva armao de flotte corsæe che dannezavan o comercio tra e colonnie e a moæ pattria. Ma l'insureçion fiaminga a marcò o scciœuppo di ostilitæ, ché into 1568 i Ingreixi pigion e nave spagnolle che portavan a paga de l'ezerçito de Fiandre. O Feipo contra i ugonotti o sostègne i Guiza con forti agiutti finançiai; da pœu do 1584 o riconobbe comme erede de l'Enrico III o cardenâ de Borbon, e infin, a-a morte do Borbon, o tentò de fâ vai i driti a-o trono da Zabella, figgia so e da Lizabetta de Valois. Ben ciu grave ancon a fu a guæra con l'Elizabetta, che, contr'a-e preteize do Feipo, a s'isò a campion do protestanteximo, e a l'agiutò i ugonotti, e a se schiò da-a parte di insciorti di Paixi Basci, e a semenò i moæ de pirati, primmo fra tutti o Francis Drake, pe dannezâ sempre ciu o comercio spagnollo e pe sacchezâ e coste do Cile, do Perù e da Combia. Ma a polittica estera do Feipo a fu tutto un fallimento, mentre gran parte de Fiandre a raforçava a proppia indipendença.
Una flotta da guæra imponente, ch'a raprezentava o mascimo sforço militâ da ciu grande possança navâ de l'eppoca, a fu diretta contra l'Inghiltæra pe proteze o sbarco de 'n ezerçito ch'o l'aviæ dovuo corpî a monarchía de l'Elizabetta into so cœu: a comandava o ducca de Mediña Sidonia e a l'aiva riçevuo o nomme de Invinçibbile Armâ; ma a fu destruta da-e borasche do Mâ do Nord sença poei sbarcâ un ommo insci-ô teritoio nemigo (1588); e o so dezastro o marcò o crollo da possança marittima spagnolla e l'avento de quella ingreize, ch'a poe' compî de incurscioin ben ciu fortunæ in sce-e coste e inti porti da penizoa iberrica. A converscion a-o cattoliçeximo del'Enrico IV a destrusse tutti i progetti do Feipo insci-â França; e inutilmente o Feipo o mosse guæra a-o nœuvo monarca, ché into tratao de Vervins (1598) o fu constreito a riconoscilo comme re e a confermâ e concruxoin da paxe de Cateau-Cambrésis. E finarmente, a Gexa, comme za a l'aiva fæto co-o Carlo V, a reagiva a-o tentativo compio da-o Feipo pe fala so strumento de polittica e a finì pe batte una so proppia stradda, sciché, se i arme do Feipo zovon a-o catoliçeximo, a direçion efetiva de quest'urtimo e l'utilitæ prattica da so difuxon sfuzin da-e moen do sovran spagnollo, ch'o l'ezaorì e forçe do so stato in difeiza de 'na caoza ch'a no l'ea a so peculiâ. L'ideâ do Carlo V a se rivelava inrazonzibbile ascì into nœuvo adattamento tentao da-o Feipo
Inta stoia moderna saiæ difiççile trovâ un monarca ciu exartao e a-o tempo mæximo ciu odiao do Feipo. Da çertidun o fu dîto el mejor hombre, el mas prudente príncipe; e da di atri o fu accuzao de êse stæto luvvego, viçiozo, fanattico tiranno, avido de poei e de richeçça, grammo amigo, grammo spozo, grammo poæ, e o fu ciammao "o demonnio do Mezogiorno". E sença dubbio o so carattere o fu 'na straniscima mescciua de difetti e de virtù, mai tanto confuxi tra lô da rende van ogni tentativo de separaçion; e, squæxi ço no bastesse, a fâ vegnî ancon ciu oscua a so figua morâ contribuì numioxi dramattichi epizoddi da vitta da so corte, e, primmi fra tutti, a fosca trageddia ch'a l'ebbe comme protagonista D. Carlos, o so primmogennito, figgio da primma mogê, e o tradimento de l'ommo de fiducia do re, Antogno Pérez. Tempia maavegioza de laoao, sci che 'nto so regno ninte mai se fe' sença che lê o no ne foise informao, o diresse a vitta do stato inte tutte e so manifestaçioin, no escruze quelle inteletoæ, a-e quæ o preize parte de persoña. Ma, pu acæzando inta so mente di ideæ no meno vasti, o no l'ebbe o gennio do bezavo Ferdinando o Catollico e do poæ Carlo V, e o no seppe manco conservâ intatta a so ereditæ. Aponto inti urtimi anni da vitta do Feipo, ch'o moì into monestê de l'Escorial o 13 settembre 1598, a Spagna ascì, che pu a l'aiva visciuo sotta o so governo i giorni ciu belli da proppia stoia, a l'inçava a so fatale decadença.
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (ES) Cesare Campana, La vita del catholico Don Filippo II d' Austria, re della Spagna, 1605.
- (ES) L. Cabrera de Córdoba, Felipe II rey de España, 1619.
- (EN) William Hickling Prescott, History of the reign of Philip the Second, King of Spain, A. Dürr, 1856.
- (FR) Henri Forneron, Histoire de Philippe II, Pariggi, 1881.
- (DE) C. Bratli, Filipp II af Spanien, Copenaghen, 1909.
- (EN) M. Hume, Philippe II of Spain, Londra, 1897.
- (ES) Luciano Serrano y Pineda, La Liga de Lepanto entre España, Venecia y la Santa Sede (1570-1573), 1918.
- (IT) N. Cortese, Filippo II re di Spagna, 1932.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Feipo II de Spagna


c: text/html

text:
Clarinetto
O clarinétto o l'é 'n'instruménto muxicâle da famìggia di légni. O l'é 'n instruménto a ància sénplice baténte. A sò fórma a l'é quélla de 'n tùbbo cilìndrico co-in'inbocatûa dîta indirètta. O materiâle do clarinétto o l'é l'ébano che dòppo di travàggi specìfichi o l'arîva a avéi sto cô néigro. A persónn-a ch'a séunna o clarinétto a l'é ciamâ clarinetìsta.
O clarinétto o l'é 'n instruménto dîto transpoxitô, sàiva a dî 'n instruménto ch'o prodûxe de nòtte reâle despæge da quélle scrîte in sciâ sò pàrte. Defæti pe 'n clarinétto sopràn, dónca intagiòu in Si♭, a nòtta ch'a l'é scrîta inta pàrte a vêgne riprodûta ezataménte in tón de sórvia. Prezénpio se inta partitûa gh'é scrîto 'n Do, o clarinetìsta o séunna in Do ma in realtæ a nòtta ch'a sciòrte a l'é in Si♭ .
A Stöia e l'etimologîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'instruménto o ciù antîgo con l'ància sénplice o l'é o memet egiçiàn (do 2700 a.C.) Gh'é pöi e launéddas da Sardegna (conosciûe dòppo o 900 a.C.).
Into tàrdo baròcco, conpoxitoî comm'o Bàch e l'Handel domandâvan de nêue conpeténse a-i tronbetìsti inti pasàggi melòdichi di regìstri ciù èrti de l'instruménto, o regìstro èrto o l'êa ciamòu regìstro de clariòn.
E trónbe do baròcco no gh'àivan ni vàlvole ni pistoìn e-e speçialitæ tècniche p'arivâ a fâ e nòtte do regìstro èrto êan conosciûe cómme clarìno. Da sti doî termini chîe poriéiva vegnî o nómme clarinétto.
In reltæ, quéllo ch'o vêgne conscideròu o creatô do clarinétto o l'é o Johann Christoph Denner, artigiàn de Norinbèrga. Defæti ciù ò mêno into 1700 se dîxe ch'o Denner o l'àgge azónto a ciâve pòrtavôxe a-o ciù antîgo chalumeau, instruménto dêuviòu inta mûxica baròcca e da-o quæ vêgne o clarinétto e l'òboe.
L'instruménto do Denner o l'àiva sêi pertûzi davànti, un derê e dôe ciâve seræ, unn-a ch'a l'é sórvia i pertûzi davànti e l'âtra in scê quello ch'o sta derê, che serâvan âtri doî pertûzi. Dòppo in pö de ténpo, o Denner e i sò fìggi àn spostòu o pertûzo da ciâve ch'à l'é derê e o l'àn fæto diventâ ciù picìn pe poéilo dêuviâ ségge cómme pertûzo pòrtavôxe ségge cómme ciâve do Si♭, creàndo coscì o regìstro superiô ò "regìstro de clarinétto".
O tèrmine clarinétto o s'atrêuva pi-â prìmma vòtta into 1732 into Musicalisches Lexicon (Lèscico muxicâle) do Johann Gottfried Walther dónde gh'é scrîto: "sentîo da lontan, o séunna ciutòsto cómme 'na trónba".
O clarinétto o contìnua o sò svilùppo into 1740 quande o Jacob Denner (o fìggio do Johann Christian) o l'azónze 'na lónga ciâve avèrta pe realizâ o Si3 (prìmma irealizâbile), inpiéndo sto pertûzo chi e portàndo o clarinétto a-a sò estensión d'ancheu. Inti ànni dòppo in pö d'artigén àn provòu a megioâ l'instruménto e in cangiaménto inportànte o l'é stæto fæto da l'Ivan Müller, un muxicìsta parigìn nasciûo in Rùscia. O Müller o construìsce in clarinétto con trézze ciâve co-in nêuo tîpo de cuscinétti e con di pertûzi ciliæ. Quéllo do Müller o l'é o prìmmo clarinétto ch'o séunna inte tùtte e tonalitæ. Into 1812 di specialìsti do conservatöio de Parìgi e, scibén ch'o l'êa davéi tecnològico, o vêgne refuòu. In ògni mòddo o clarinétto do Müller o l'é stæto inportànte pi-â creaçión do clarinétto tedésco.
Âtre modìfiche són stæte dæte da-o Hyacinthe Eléonore Klosé, o produtô do clarinétto "scistêma Boehm". Klosé o l'à realizòu o sò travàggio inspiràndose a quello do Theobald Boehm ch'o l'à introdûto in sciô flòuto e ciâve a anéllo.
Klosé o l'à realizòu o sò travàggio inspiràndose a quello do Theobald Boehm ch'o l'à introdûto in sciô flòuto e ciâve a anéllo.
O Klosé o dêuvia i anélli in sciô clarinétto, i pertûzi ciliæ do Müller e azónze de nêue ciâve pe 'n totale de dîsètte. St'instruménto chi o l'êa fàçile da gestî e o dâva a posibilitæ de sunâ inte tùtte e tonalitæ. O Klosé o l'à fæto védde de persónn-a pi-â prìmma vòtta a Parìgi into 1839. Ancheu o l'é o tìpo de clarinétto ciù difûzo.
O costrutô bèlga Eugène Albert, a partî da-o 1839 'n modéllo de clarinétto inspiròu a quéllo do Müller e in pàrte a de modìfiche de l'Adolphe Sax. Sto modéllo chi o l'é sæto tànto dêuviòu pò-u jazz de New Orleans e inte âtre tradiçioìn popolâre, e ancheu o l'é conosciûo co-o nómme de Albert system (scistêma Albert).
A-o clarinétto do Müller, o Carl Bärmann o l'à azónto di anélli. Pöi l'Oskar Oehler o l'à modificòu a poxiçión de ciâve adatæ a-e caraterìstiche de moén e megioàndo quélle acùstiche. Sto chî o l'é a-a giornâ d'ancheu o clarinétto ciù dêuviòu in Germània e, con quàrche diferénsa, in Òustria
O costrutô tedésco Fritz Wurlitzer (o poæ de l'Herbert Wurlitzer) o svilùppa into 1949 'na variànte do clarinétto françéize, ch'o ciàmma Boehm riformòu. O gh'à 'n scistêma de ditegiatûa françéize. O sò són o l'é asæ da-arénte a-o clarinétto tedésco atravèrso 'n pertûzo despægio intèrno e 'n âtro bochìn. Se peu ancón atrovâ quàrche clarinétto de sto tìpo chîe inte quàrche pàize.
O clarinétto o l'é de lóngo in evoluçión, âtri clarinetìsta d'ancheu àn çercòu de megioâlo, prezénpio l'italiàn Rosario Mazzeo e o svìsseo René Hagmann.
Caraterìstiche[modìfica | modìfica wikitèsto]
O són[modìfica | modìfica wikitèsto]
A fórma cilindrica do clarinétto a l'é a caxón do sò tìnbro unico, ch'o vària tra tréi regìstri prinçipæ: o chalumeau, o clarion, e l'altissimo (èrtìscimo).In ògni mòddo a qualitæ do són a pêu variâ bén bén a segónda do clarinettìsta, da mûxica, de l'instruménto, do bocchìn e de l'ància. E diferénse tra i instruménti e i pàixi d'òrigini di clarinetiìsti àn dæto vìtta a de schêue, e ciù inportànte son quélla tedesco-viennéize e quélla pariginn-a, p'acapîse do Conservatöio de Parìgi.
E pàrte do clarinétto[modìfica | modìfica wikitèsto]
Materiâli[modìfica | modìfica wikitèsto]
O clarinétto o l'é formòu da l'ébano ch'o ghe dâ o sò tìpico cô néigro. Âtri légni adeuviæ són o grenadilla (anchêu o ciù adeuviòu), o Cocobolo e o palisàndro (ò rosenwood), ch'o vêgne da l'Honduras; 'n légno ch'o l'é tànto adeuviòu o l'é quéllo de rôe.
In'alternatìva a l'é l'ebanìte, materiâle pregiòu ch'o l'é òtegnûo da-o procèsso de vulcanizaçión da gómma, pe sta motivaçión a se pêu ciamâ gómma dûa (da l'ingléize hard rubber)
Âtri materiâli són o metàllo, a nàtta, e di âtri materiâli cómme quélli plàstichi.
Bochìn[modìfica | modìfica wikitèsto]
O bochìn o l'é pàrte ch'a vêgne a contàtto dirètto co-i lèrfe e o l'é generalménte fæto d'ebanìte ò de plàstica, materiâle mén câo. Âtri materiâli peuan êse o cristàllo, o légno, l'avòrio e di metàlli.[1]
O bochìn pe fonçionâ o gh'à de bezêugno de n'ància sénplice ch'a dêve êse inserîa tra o bochìn e a ligatûa. A ligatûa ò fascétta a dêve tegnî l'ància bén stàbile e bén poxiçionâ. A ligatûa a pêu contribuî pe dâ a l'ància in són ciù ciæo e brilànte ò ciù scûo prezénpio. E ligatûa són de spésso fæte de metàllo, nickel, argénto ò öo Ligatures are often made of metal and plated in nickel, silver, or gold ma de âtri materiâli ascì.[2]
Ància[modìfica | modìfica wikitèsto]
O clarinétto, cómme za dîto, o dêuvia 'n'ància scìngola, ch'a l'é ricavâ da-a cànna comùn. E ànce són fæte con di materiâli sintétichi ascì. Pe fisâ l'ància a-o bochìn gh'é de bezêugno de 'na ligatûa. A ligatûa a têgne fìssa a cànna a-o bochìn. Quànde l'âia a vênge sciusciâ atravèrso l'avertûa tra-a cànna e o bochìn, l'ància a vìbra e a prodûe o són tìpico do clarinétto.
A ciù pàrte di clarinetìsti a çèrnie d'acatâ e ànce fabricæ, ma de spésso e ànce son modificæ e megioæ da-i mæximi clarinetìsti. In ògni mòddo se pêu atreuvâ di clarinetìsti che fàn e sò ànce intagiàndo e cànne.[3] E ànce càgian a segónda da sò doéssa inte 'na scâ da ûn (ciù mòrbida) a çìnque (ciù dûa). Sto scistêma numérico o no l'é standardizòu, prezénpio de ànce co-o mæximo nùmero, ma prodûte da aziénde despæge, pêuan avéi de diferése de doéssa.[4] L'ància, o bochìn, e in pàrte minô a ligatûa, són inportnti pe determinâ o són do clarinétto.[4]
Prìmma do 1800, l'ància a l'êa òrientâ vèrso l'âto, dòppo a l'à cangiòu òrientaménto, vèrso o bàsso. Sta cösa a l'à contriboîo a adôçî o són.
Barilòtto[modìfica | modìfica wikitèsto]
Da-o d'âto, o segóndo pèsso che se pêu incontrâ o l'é o barilòtto, inportànte pe regolâ l'intonaçión de l'instruménto. O clarinétto o l'é asæ senscìbile a-a tenperatûa estèrna, pe sta motivaçión gh'é di barilòtti despægi pe longhéssa, coscì d'avéi a poscibilitæ de sunâ tùtte e òcaxoìn. Óltre a cangiâ o barilòtto gh'é in mòddo ciù deuviòu e ciù fàçile pe cangiâ l'intonaçión: se pêu alentâ a congionçión tra o barilòtto e o pésso superiôre ò tra a canpànn-a e o pésso inferiôre ascì. Êse intonæ l'é 'na cösa asæ necesâia, màscime quànde se sûna in òrchèstra ò in grùppo. Quàrche clarinetìsta o dêuvia 'n barilòtto de plàstica co-ina roêta ch'a pêu cangiâ a sò longhéssa.
In sciô còrno de bassétto e inti clarinétti inferiôri a-o càngio do barilòtto se dêuvia 'n còllo de metàllo cùrvo.
Pàrte centrâle[modìfica | modìfica wikitèsto]
A pàrte centrâle a l'é quélla dónde o clarinetìsta o métte e moén e dónde s'atrêuva a ciù pàrte di pertûzi e ciâve. A pàrte centrâle a l'é divîza in pésso (ò còrpo) superiôre ò superiô e pésso (ò còrpo) inferiôre ò inferiô. Gh'é di calrinétti ch'i gh'àn i doî péssi unîi gràçie a-in morscétto a vîa e de sòlito no se desmónta pe 'na mêgio conservaçión
Pésso superiôre[modìfica | modìfica wikitèsto]
O pésso (ò còrpo) superiôre o l'é o prìmmo pésso da pàrte centrâle, a partî da-o d'âto, e o l'é o pésso dónde se mêuve màscime a màn mancìnn-a.
O dîo gròsso, óltre a dâ 'n agiùtto picìn a-o dîo gròsso da màn drîta pe l'arénbo de l'instruménto, o comànda ségge o pertûzo do tón, ùnico pertûzo ch'o s'atrêuva into lâto de l'inpugnatûa, ségge o pòrtavôxe. Gh'é pö âtri tréi pertûzi che se comàndan con l'ìndice, co-o o dîo de mêzo e co-o dîo de l’anéllo, ch'o særa l'ùnico pertûzo ch'o no ciliòu de tùtto o clarinétto. L'ìndice o pêu comandâ de ciù a ciâve do La (4) e do Sol♯ (4) ò do La♭ (4), o dîo de l’anéllo o pêu gestî a ciâve do Mi♭/Re♯ méntre o dîo marmelìn o pêu controlâ a ciâve do Do♯/Si♭ (4) ò Sol♯/La♭(5). L'ùnico intervénto da màn drîta into pésso superiôre o l'acàpita quànde se dêuvian e ciâve laterâle, che són a-a drîta da ciâve do La (4).
E ciâve do còrpo superiôre són inportànti pe fâ i coscì dîti trilli e âtri abeliménti.
Pésso inferiôre[modìfica | modìfica wikitèsto]
O pésso (ò còrpo) inferiôre o l'é o segóndo pésso da pàrte centrâle, a partî da-o d'âto, e o l'é o pésso dónde se mêuve màscime a màn drîta.
O dîo gròsso o dâ l'arénbo a tùtto l'instruménto e o l'é l'ùnico dîo ch'o no pêu serâ 'n pertûzo ò sciacâ 'na ciâve. L'ìndice, o dîo de mêzo e o dîo de l’anéllo pêuan serâ i tréi pertûzi ciliæ che s'atrêuvan inte sto pésso. O dîo de l'anéllo o pêu controlâ a ciâve do Si♭(3) ascì. E quàttro ciâve che s'atrêuva a-a fìn de l'instruménto pêuan êse sciacæ da-o dîo marmelìn. Ste quàttro ciâve pêuan êse gestîe da-o dîo marmelìn da màn mancìnn-a ascì gràçie a-i prolongaménti che son a l'altéssa do prìmmo pertûzo do pésso inferiôre. Ste ciâve chîe pò-u fæto d'êse dógge pêuan êse sunæ unn-a derê a l'âtra sénsa che o són o se ciànti pe tròppo ténpo.
Canpànn-a[modìfica | modìfica wikitèsto]
A canpànn-a a l'é l'ùrtima pàrte do clarinétto a partî da-o d'âto. A canpànn-a a l'é ciamâ coscì pi-â sò fórma ch'a l'asomìggia a l'instruménto da canpànn-a e a-e canpànn-e de gêxe. Quésta pàrte a no lé inportànte p'anplificâ o són, ma pe megioâ a sò uniformitæ.
I géneri do clarinétto[modìfica | modìfica wikitèsto]
A mûxica clàscica[modìfica | modìfica wikitèsto]
O clarinétto o l'é avoxòu pi-â sò gràn variêtæ de géneri. Defæti da quànde o l'é nasciûo o l'é stæto dêuviòu pe tantiscimi géneri. A sò prezénsa inta mûxica clàscica a l'é davéi inportante, scibén che sôlo gràçie a Mòzart l'instruménto o l'é intròu inte l'òrchestra scinfònica, dónd'o vêgne dêuviòu inte l'òpera Les Huguenots (I Ugonòtti) do Meyerbeer, into Bolero do Ravel, inta Scinfonîa Fantàstica do Berlioz e inte tanto avoxæ scinfonîe do Mahler.
O clarinétto o l'é stæto dêuviòu pe conpoxiçioìn de mûxica da càmia e o l'é bén bén prézente inte bànde, dond'o no peu quæxi no êsighe.
Gréndi conpoxitoî da mûxica baròcca ch'àn dêuviòu o clarinétto inte sò conpoxiçioìn son stæti: l'Haendel (Ouverture HWV 424), o Vivàldi (prezénpio inte l'òratòrio Juditha triumphans devicta Holofernis barbarie, RV 644), o Rameau (inta tragédia lìrica Zoroastre) e o J.S. Bach.
Inta mûxica do stîle clàscico (ò cràscico) gh'é tànti âtri gréndi aotoî inportànti, cómme o Stamitza, o Molter, o Vanhal, o Kozeluch, l'Hoffmeister, o Pleyel e tànti âtri. Gh'é pöi di clarinetìsti virtôxi che àn scrîti di concèrti, comme o Backofen o Tausch, o Beer , o Mahon o Yost e o Lefèvre. A prìmma sonata pe clarinétto a l'é stæto scrîta da-o Gregorio Sciroli.
Mòzart o l'è stæto davéi determinànte pi-â stöia do clarinétto. Lê o l'à dêuviòu l'instruménto pi-â prìmma vòtta into 1771 into sò Divertimento KV113, inta scinfonîa Parigìnn-a. Pöi, inte tùtte e sò òpere a partî da l'Idomeneo o poêmo atrovâ, cómme poêmo atrovâlo inte scinfonîe 31, 35, 39 e 40; e inti conçèrti pe pianofòrte 22, 23 e 24. O scrîve pöi conpoxiçioìn pe quintéiti e trîi e o tànto avoxòu Conçèrto pe clarinétto KV 622.
Di gréndi apascionæ do clarinétto son stæti i romàntichi, dónca i conpoxitoî do XIX sécolo. O clarinétto o s'atrôva quæxi de lóngo inte mûxiche do Schubert, Berlioz, Glinka, Wagner, Verdi, Brahms, Tchaïkovski, Rimski-Korsakov e tànti âtri. In gràn conpoxitô romàntico ch'o dêuvia o clarinétto o l'é o Carl Maria von Weber ch'o scrîve doî avoxæ Concerti e 'n Concertino. O Weber o scrîve pe 'n di ciù gréndi clarinetìsti, o Heinrich Joseph Bärmann, bavaréize, conosciûo da-o Weber a Monego de Bavêa fòscia into 1811. In'âtro virtôzo di quélli ànni, pò-u quæ o Weber o scrîve o l'é l'Hermstedt, pò-u quæ o l'àiva scrîto o Spohr ascì.
L'instruménto o vêgne dêuviòu da-o Beethoven (doétto pe clarinétto e fagòtto, trîo con pianofòrte e violoncéllo e âtre conpoxiçioìn). Gh'émmo pöi d'aregordâ o Schubert (Octuor), o Mendelssohn (Sonata co-o piâno, doî Konzertstücke co-o còrno de basétto e piâno) e o Schumann (Phantasiestücke pe clarinétto e pianofòrte e Märchenerzählungen). O Brahms ascì o l'à scrîto, inti sò ùrtimi ànni de vìtta, pò-u clarinétto, inspiròu da-o Mühlfeld.
Inta mûxica do stîle modèrno o clarinétto o s'atrôva bén bén inte conpoxiçioìn do Stravinsky e inte tànte òpie pe clarinétto e pianofòrte (Max Reger, Camille Saint-Saëns, Francis Poulenc, Claude Debussy, Alban Berg). O Bartók, o Milhaud e Krenek ascì scrîvan pò-u clarinétto.
O Nielsen, o Françaix e o Copland scrîven pe 'n di ciù avoxæ clarinetìsta do XX sécolo, o Benny Goodman.
A livéllo d'òrchèstra doî gréndi péssi ìntran inta stöia do clarinétto: O Pierìn e o Lô do Prokofiev e a Rhapsody in Blue do George Gershwin, ch'a coménsa ch'o ciù avoxòu glissando da mûxica.
Âtri géneri[modìfica | modìfica wikitèsto]
In'âtro génere davéi inportànte pò-u clarinétto o l'é quéllo da mûxica tradiçionâle. Fondamentâle l'é pi-â mûxica di Balchén (da tradiçión di pâixi cómme a Bulgarîa, a Macedònia, a Grêçia, l'Arménia e ancón a-a Romanîa) e pi-â mûxica da Bretàgna, dónde o clarinetìsta o vêgne ciamòu soner treujenn-gaol (sunòu do strôscio de cöo).
O clarinétto o gh'é quæxi de lóngo inta mûxica klezmer, dónde o l'à atrovòu ciù spàçio do violìn e dónca inta mûxica ebràica. De ciù poêmo atrovâlo inta tradçión da Cantabria (Spagna), in Turchîa, in Svéçia (màscime into pasòu), in Itàlia, màscime inta tradiçión da mûxica liscio da Romàgna, do quæ Secondo Casadei o l'é stæto o conpoxitô o ciù avoxòu, e into Sud Itàlia. De ciù o l'é prezénte inte l'India do Sud, in Bèlgio, in Òustria e inti Teritöi d'oltremâ françéixi, cómme-e Antìlle, a Guyana, a Guadaluppa e a Martinica.
O genére, a-o de là da mûxica clàscica, dónde o clarinétto o gh'à ciù spàçio o l'é o jazz, nasciûo a-a Nêuva Orleans, inta Louisiànn-a (Stâti Unîi). Gréndi clarinetìsti cómm'o Benny Goodman, l'Artie Shaw, o Woody Herman e o Buddy DeFranco àn fæto diventâ o clarinétto 'n scìnbolo de sta mûxica e 'n di instruménti ciù conosciûi a-o móndo.
O clarinétto o l'é stæto dêuviòu quàrche vòtta inta mûxica rock e pop, prezénpio in When I'm Sixty-Four di Beatles ò in Breakfast in America di Supertramp. In Ligùria, a-o Festivàl de Sanrémmo do 1986 o clarinetìsta e cantànte Renzo Arbore o l'é arivòu segóndo co-ina cansón dedicâ a-o clarinétto.
- ↑ Pino, p. 200
- ↑ Template:Cite book
- ↑ Template:Cite journal
- ↑ 4,0 4,1 Template:Cite book
A famìggia do clarinétto[modìfica | modìfica wikitèsto]
Quànde se pàrla de clarinétto de spésso s'inténde o clarinétto in Si♭, sàiva a dî o clarinétto sopràn intagiòu in Si♭. Scibén ch'o l'é o clarinétto ciù difûzo e ciù adeuviòu pe tùtti i géneri mûxicâli o no l'é l'ùnico clarinétto ch'o l'exìste.
Clarinétto Piccolo ò Picìn in La♭ ò sestino[modìfica | modìfica wikitèsto]
A giornâ d'anchêu no s'atrêuva con façilitæ. A sò difoxón aregoârda de spésso l'ànbito bandìstico.
Clarinétto Piccolo ò Picìn in Mi♭ ò quartino[modìfica | modìfica wikitèsto]
O se peu atrêuvâ bén bén ciù de spésso do clarinétto Piccolo in La♭ ségge inte l'ànbito clàscico, ségge inte qùello bandìstico ò ligòu a-a mûxica ciù da-arénte a-i nòstri ànni.
Clarinétto Soprano ò Sopràn in La[modìfica | modìfica wikitèsto]
O se dêuvia de spésso inte l'ànbito clàscico e d'òrchèstra. O l'é intagiòu in La e dónca o pêu êse ùtile pe-in pö de pàsci òrchestrâli.
Clarinétto in Sol, clarinétto d'amô, clarinétto tùrco[modìfica | modìfica wikitèsto]
O clarinétto in Sol o l'é quæxi inposcìbile d'atrêuva a-a giornâ d'ancheu inte l'Ouröpa. Se peu atrêuva quàrche clarinétto d'amô (clarinétto d'amour) deuviòu de vòtte inta mûxica do dixeutén e dixineuvén sécolo. O peu êse intagiòu màscime in Sol ò in Re. Tréi clarinétti d'amour in Re s'atrêuvan intoTemistocles: Tèrso Àtto - "Ah si resta" ("Ah, s'arésta") (1772) do Johann Christian Bach.
Se cónta che o Giöxeppe Donizétti, o fræ do ciù avoxòu Gaitàn, atéizo ch'o l'êa anæto a Costantinòpoli cómme méistro de mûxica militâ a-a córte do sultàn Mahmud II e pöi de l'Abdul Mejid I, o l'aviéiva difûzo st'instruménto che o se saiéiva evolûo into clarinétto tùrco, a-a giornâ d'ancheu deuviòu inta mûxica tradiçionâle da Turchia e into jazz.
Clarinétto de basétto in La[modìfica | modìfica wikitèsto]
O peu êse acordòu in La, Si♭ e bén bén de ræo in Do ò Sol. O l'é deuviòu inte l'ànbito clàscico pe di concérti solìstichi, cómme o tànto avoxòu concérto K 622 do Mòzart pò-u clarinétto de basétto in La e òrchèstra. O l'é stæto creòu inti modélli despægi a partî da-o 1770. Into 1780 o l'é stæto svilupòu da-o costrutô vienéize Theodor Lotz asémme a-o ciù avoxòu clarinetìsta di quélli ténpi: l'Ànton Stadler, grànde amîgo do Mòzart. Dòppo a mòrte do Mòzart, e màscime dòppo a o prinçipio de l'eutoçénto, l'ûzo do clarinétto de basétto o l'é anæto a amermâ de lóngo de ciù, defæti o no s'atrêuva de spésso inta tradiçión concertìstica e òperìstica do sécolo dixinêveun. Sôlo a partî da-a ségonda meitæ do vintêximo sécolo o l'à repigiòu inportànsa, in particolâ gràçie a l'Herbert Wurlitzer, produtô di clarinétti tesésco.
Còrno de basétto (ò Clarinétto contrâto in Fa)[1][modìfica | modìfica wikitèsto]
O còrno de basétto o l'é 'n'instrumento ch'o l'é stæto deuviòu inte quàrche travàggio do Mozart e inte di quàrche conpoxiçión scinfònica da-a fìn de l'eutoçénto a-o prinçìpio do nêuveçénto. O s'atrêuva de spésso intagiòu in Fa, ma se peu atreuvâ quàrche còrno de basétto in Sol, La, Mi e Mi♭ ascì. O basétto in Fa o se peu sentî inta conpoxiçión do Ludwig Van Beethoven E Creatûe do Promêteo Op. 43 — 14. Andante, Solo della signora Cassentini (Sôlo da sciâ Cassetìn).
Clarinétto âto, èrto[modìfica | modìfica wikitèsto]
O clarinétto âto, instruménto ræo, o l'apartêgne a-a famìggia di clarinétti e peu êse, pe regìstro e dimensioìn, a-a meitæ tra o clarinétto bàsso e quéllo sopràn. O l'é de spésso intagiòu in Mi♭e bén bén de ræo in Fa. O condivìdde co-o clarinétto bàsso a fórma caraterìstica, pi-â canpànn-a de metàllo a fórma de pìppa[2], ma o l'é despægio pe-ina chiâve de ciù che ghe dâ a poscibilitæ de razónze o Mi♭ bàsso e, gràçie a-a ciâve, açionâ co-a màn mancìnn-a, gh'é a poscibilitæ de sunâ o regìstro acûto.
O clarinétto èrto o prinçìpia a sò difoxón inti prìmmi ànni do dixinêuven sécolo.
Clarinétto contrâto[modìfica | modìfica wikitèsto]
O clarinétto contrâto o l'é asæ ræo d'atreuvâ in gîo. O peu êse sunòu inte bànde e inte òrchèstre de clarinétti. O l'é intagiòu in Mi♭.
O l'aregòrda o còrno de basétto pò-u del còllo cùrvo e a campànn-a de metàllo vèrso l’âto, in tùtte e mainêe o l'é depægio, defæti o gh'à di toìn ciù bàssi, 'n tìnbro ciù câdo e de sonoritæ poténte. O l'é da consciderâ into regìstro intermédio della scâ muxicâle, tra o clarinétto sopràn e quéllo bàsso.
Clarinétto Bàsso[modìfica | modìfica wikitèsto]
O clarinétto bàsso o vêgne intagiòu in Si♭de 'n'òtâva sótta a-o sopràn, de ræo o se peu atreuvâ intagiòu in La. A sò fórma, che poêmo védde a-a giornâ d'ancheu, a l'é stæta dæta into 1838 da l'Adolph Sax, ch'o dòppo doî ànni o l'inventiâ o sasòfono.
L'estençión do clarinétto bàsso a và da-o Re♭ sótta-a ciâve de bàsso a-o Sol sórvia a ciâve de violìn, scibén che quélli brâvi do mestê, l'ariéscen a arivâ scìnn'a-o Re con doî tàggi.
O vêgne deuviòu bén bén inte l'òrchèstra. A prìmma vòtta a l'é stæta into 1835 a-o Tiâtro de Sàn Càrlo de Nàpoli, inte l'òcaxón de l'òpia Emma di Antiochia, do Mercadànte. In'âtro pasàggio avoxòu o l'é quéllo de Gli ugonotti, do Meyerbeer, e pöi ancón inte òpie do Verdi (Aida, Emani, Otello, La Forza del Destino, Macbeth) e into Sciacanôxe do Čajkovskij. O bàsso o vêgne pöi deuviòu inte âtre mûxiche clàsciche, jazz e de âtri géneri.
Clarinétto Contrabàsso[modìfica | modìfica wikitèsto]
O clarinétto contrabàsso o peu êse intagiòu in Mi♭ò, pe razónze 'n son ciù gréive, in Si♭. Scibén ch'o l'arîva a di soìn asæ gréivi, o l'ariêsce a a mantegnî 'na delicatéssa conplicâ da razónze pe-i âtri instruménti scìmili into mæximo regìstro. Sto clarinétto chì o l'é stæto dêuviòu into jazz e inta mûxica contenporânea da l'Antony Braxton e pöi ancon da l'Howard Johnson e da-i italién Sandro Cerrinom, Carlo Actis Dato e Steva Corradi
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Da no sconfónde co-o clarinétto contrâto in Mi♭
- ↑ Da https://www.dampi.it/it/legni/clarinetto-alto
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce clarinetto

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Erodoto
Eròdoto (gr. ‛Hpόδotoς, lat. Herodŏtus). - Storico grego (Alicarnasso, tra 490 e o 480 a.C. - Aten, 424 a.C. ca.).
VìttaModìfica
O fu esule a Samo, da pœu o tornò in patria quande caze' a tirannide, e de lì o se recò a Aten, dove o conobbe e o l'ammirò Pericle e o fu amigo de Sofocle; da Atene o s'allontanò pe piggiâ parte a-a fondaçion da colonia panellenica de Turii (446 ò 444) e pe i so molti viægi (a Samo, into Ponto, in Traxa, in Macedonia, in Cirenaica, in Egitto e inte l'impeo Perscian; questi doi urtimi into 448 circa); l'è controverso se Erodoto o l'agge visto pe davei tutti i paixi descriti: foscia o completò i so apponti de viægio con de notizie desonte da de fonte scrite.
L'œuvia storica de Erodoto a fu divisa inte 9 libbri da-i grammatichi Lusciandrin; tarda a l'è a denominaçion di libbri co-o nomme de nœuve Muse.
Doppo o proemmio in sce-e origine mitiche da lotta fra Axia e Oropa,
- O libbro 1° o contegne a stoia di Liddi e di Perscien scin a-a morte de Ciro,
- O 2° a stoia de l'Egitto scin a-a sottomiscion de questo a Canbise, successô de Ciro.
- O 3° o nara a stoia do regno de Canbise e da pœu de Daio scin a-a so spediçion scitica. Questa a l'è compreisa, co-ina digrescion in sce-i Sciti,
- Into 4°, ch'o nara ascì a spediçion do satrapo Ariande contra Çireñe con digrescioin in sce-a stoia de Çireñe e da Libbia.
- O 5° o nara a rebellion di Ioni scin a-a morte de Aristagora con de longhe digrescioin in sce-a stoia de Sparta e Atene.
- Into 6° l'è narao a sottomiscion da Ionia e e impreize di Perscien contra a Grecia scin a-a bataggia de Maatoña.
- O 7° o comprende a spediçion de Serse scin a-a battaggia de Termoppile.
- Inte l'8° gh'è e battagge de l'Artemixio e de Salamiña scin a-o termine do primmo anno da guæra,
- Into 9° e battagge de Platea e de Micale scin a-a preisa de Sesto.
A spiegâ l'ampiezza e o numero de digrescioin inte l'œuvia de Erodoto, s'è pensao che o l'avesse composto de trattaçioin separæ (λόYoι) in sce-i scingoli popoli, da pœu fuse no troppo abilmente inte un'œuvia continnoa (A. Schöll, A. Bauer). Di atri invece ritegnan che o motivo conduttô o foise una stoia da Perscia e di vari popoli che fun in contatto con quella e che da pœu o cian de l'œuvia o mutesse scin a trasformáse inte 'na stoia da lotta tra Greghi e barbai, quande o successo de parte za composte in sce-e guære grego-persciañe o spinse l'aotô a poñe in particolâ resato queste lotte che occupan a meitæ circa de l'intrega œuvia (G. De Sanctis).
Comme fonte scrite Erodoto o çitta in doi soli lœughi Ecateo; ma o riporta in tante ócaxoin di informaçioin oræ. Pe a battaggia de Salamiña influin çertamente i "Perscien" de Eschilo. De ciu, di documenti epigraffichi, epigrammi, oraccoli fun de seguo doeuviæ da Erodoto che into complesso o l'attinse sorvetutto a-a tradiçion orâ. De fronte a-e tradiçioin Erodoto, pù astegnindose da una critica espliçita, o l'esercita effettivamente inta seleçion mæxima de quelle, távotta solo in base a di motivi esteioî e sentimentæ.
Erodoto o riconosce a grandioxitæ de vittoie greghe, ma into complesso l'epopea naçionâ ellenica, pe-a quæ i Greghi vinçettan i Perscien, a-o lascia freido. O sentimento da superioritæ da civiltæ grega in sce-a barbarica o manca in Erodoto tanto che i antighi mæximi o ciammon "filobarbao". A l'è invece ciæa a tendença politica de Erodoto a glorificâ Atene e i Atenieixi ch'o conscidera liberatoî da Grecia, rappresentando invece into moddo ciu odioso i so avversai inta guæra do Peloponneso: Tebe e Corinto. No coscì avverso o l'è a-i Sparten di quæ o riconosce a prodezza, pù tendendo a mettili in cattiva luxe a peto di Atenieixi. I concetti religioxi de Erodoto son soventi contraddittoi: de votte i miti son raçionalizzæ, di atre Erodoto o se mostra estremamente credulo de fronte a di oracoli, prodixi e sœunni profetichi. Caratteristega a l'è l'importança ch'o dà a l'invidia diviña (ϕϑόvoς ϑeῶv) a quæ a l'intervegne pe umiliâ o mortâ che troppo o s'innaça.
O dialetto ionico o l'ofre a Erodoto un mezo de esprescion ricco e malliabile inte un stile semplixe ch'o l' amma a paratasci ciu che l'ipotasci, sença frexi, ma con una malia ch'a fa de l'œuvia storica una lettua attraentiscima. O pregio artistego de so stoie, fu dîto, o l'è inte l'unitæ de interesse uman e into ritmo narrativo co-o quæ o va aproeuvo a-i fæti, e battagge, i aneddoti e e scingolaritæ di costummi e de lezze.
O so retræto co-a barba idealizzao o l'è noto da varie coppie de un originâ creao doppo a morte. Inte l'erma de Nappoli, iscrita, o l'è accobbiao a Tucidide.
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Erodoto


text:
A Bócca
A Bócca (in spagnollo La Boca - in zeneize A Bocca /a ˈbuka/) o l'è 'n quartê (barrio) d'a çittæ de Bonesàire, in Argentinn-a.
Dæti generâliModìfica
O s'attrêuva inscio confin sûd d'a çittæ e o déve o sêu nomme a-a sêu poxiçion inscia foxe (o "bocca") d'o sciûmme Matanza (ciammòu Riachuelo, "rianello") into Río de la Plata.
- Popolassiôn= 46.494 ab.
- Sûperfiçie= 3,3 km2
- Denscitæ= 14.089 ab. / km2
StojaModìfica
Primma d'o 1860Modìfica
Quande l'Argentinn-a a l'ëa 'na colonia d'a Spagna, 'sto quartê o l'ëa zona de baracche pe i scciâvi néigri. Dappêu, con l'indipendensa, o l'ha funsiunnòu comme o çentro prinçipâ pe saâ a cârne e trattâ o chêujo primma che foisan esportæ. Inti ûrtimi dexennï de l' Êuttoçento o l'ha comensòu a èssë abitòu d'a di çittadïn italien, prinçipalmente vegnûi da Zena, ch'hàn dæto a-o distreito l'aspetto attuâle.
A Bocca con l'immigrassiônModìfica
A Bocca into 1870 a l'avéiva zà 'n'architettûa caratteristica e into 1895 a l'ëa a segônda seçiôn d'a capitâ argentinn-a. D'a sêu popolassiôn de 38.000 abitanti, 17.000 ëan argentïn, 14.000 italien, 2.500 spagnòlli e o rèsto de âtre naçionalitæ.
I rescidenti da Bocca e anche i tifôxi d'a sêu squaddra de ballon (o famôso Club Atlético Boca Juniors, vëgnan ciammæ ancôn "Xeneizes", paròlla c'a l'è 'na corrussion d'o gentilìssio "zeneize", testimôniansa de l'influensa lìgûre inta çittæ de Buenos Aires.
Quelli immigranti zenéixi, a maggiôransa louanti pôrtuâli, han cônstrûto càse de ciastre metàlliche, misse sott'a pilâstri pe prôtessiôn contro e inôndassioîn che vegnivan sôfferte de sôvente, e l'han dipinte con 'na mescciûa de coî brillanti.
Stoja e personaggiModìfica
Quartê de pôrtuâli e âtri ôperâi, o sêu ciû grande esempio artistego o l'è stæto Benito Quinquela Martín, pittô c'o l'ha môstròu inte sêu êuvie i travaggi d'o porto e a vitta da gente in mòddo neo-impresciônista. Alfredo Lorenzo Palacios, o primmo depûtòu parlamentâre soscialista di Americhe o l'è stæto eletto pe-o Côngresso argentin da-o quartê da Bocca into 1905.
A Repûbbrica da BoccaModìfica
Inte 'sto quartê, into 1882, 'n grûppo de rescidenti liguri han vosciûo fâ, in mëzo a 'n conflitto labôrâle, a "Repûbrica da Bocca", isando a bandëa de Zena e infôrmando o Rè d'Italia d'a sêu indipendensa da l'Argentinn-a. Finalmente o conflitto o l'é stæto risolto da o prescidente argentin Julio Argentino Roca.
Pompê Volontâi da BoccaModìfica
Into 1884, pe risolve i frequenti inçendi inti conventillos, o quartê o l'ha visto a creassiôn d'a primma squaddra de pômpê volontâi d'o pàize, entitæ c'a l'è stæta ciammä "Bomberos Voluntarios de La Boca". Son stæti famôxi anche i carlevæ che se çelebrâvan into distreito.
Tûrìximo e scïti particolariModìfica
A foxe do Riachuelo a l'è ûn d'i sciti ciû vixitæ da-i tûristi, pe-a connesciôn co-a stoja e a mitologia d'o tango. A Vuelta de Rocha, dove o Riachuelo o fa 'na larga cûrva, o l'è ûn d'i pòsti ciû tipichi, comme o Caminito, 'n carôggio immortalòu da-o tango d'o mæximo nomme. De lì se pêu attrovâ pittûe, souvenirs, e produti artexanæ. Tûtte e doméneghe gh'è de côbbie de tango che dansan inscie stradde de prïa.
O stàddio d'o Boca Juniors o l'è conscideròu un monûmento da-i sêu tifôxi "xeneizes". Pe-e tribûnn-e ærte che ghe dan a forma de 'na scattoa de bonboin o l'è conosciûo comme "Bombonea". E partïe de ballôn co-o famôso entûxiasmo d'i tifôxi, e lûxi, e bômbe, i papê de coî, e o "carlevâ" d'a gente da Bocca, fan pârte de 'n spettacolo c'o no s'ascorda mâi ciû.
O Riachuelo o mostra 'n'immaggine de nâve abbandônæ, 'n vëgio ponte de færo e i ômbre d'i edifissi indûstriâli inscia riva opposta. 'Sto paizaggio grïxo, sôlo contrastòu da-i coî de càse, o l'ha inspiròu o tango "Nieblas del Riachuelo" (Brûmma d'o Riachuelo).
'Sta zona a g'ha ascì molte gallerie d'arte, ateliers d'artisti plastichi e scûrtoî, e scïti dedicæ a-o tango, che fan parte d'o sêu patrimonnio artistego e de sêu attrasioîn tûristiche.
Scia leze ascìModìfica
Colegaménti esterniModìfica
- Bomberos Voluntarios de La Boca (Pompëi volontâri de La Boca), Bomberos Voluntarios de La Boca (Pompëi volontâri de La Boca)
- Museo Quinquela Martin de La Boca (Pittûa tippica), Museo Quinquela Martin de La Boca (Pittûa tippica)
- Museo de Cera de La Boca (Scôltûa), Museo de Cera de La Boca (Scôltûa)
Colegaménti esterniModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce A Bocca


text:
James Knox Polk
James Knox Polk (Pineville, 2 novénbre 1795 -Nashville, 15 zùgno 1849), politico, o l'é stæto o XI Prescidente di Stati Unîi d'America (1845-1849).
Ritræto do James Knox Polk
Dæti personâli
Mòrte: Nashville, 15 zùgno 1849
Paize: USA
Âtre informaçioìn
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
A-i 15 de zùgno do 1846 o l'a firmòu, a Washington, o Tratâto de l'Òregon, ch'o l'à stabilîo o confin tra l'Òregon di Stati Unîi e l'Òregon do Canadà britannico a-o 49º paralêlo Nòrd, da-e Montàgne Rocciòse a-o Stréito do Juan de Fuca.
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce James Knox Polk


text:
Statua da Libertæ
A Statua da Libertæ (Statue of Liberty) a l'é stæta inaogurâ into 1886 e a l'é un scinbolo de Nêuva York e de tùtta l'America. A l'é un di momuménti ciù famoxi e riconosciûi a-o mondo. A se trêuva a l'intrâ do pòrto inscio sciùmme Hudson a-o çentro de Manàttan.
A l'é stæta fæta da-o françeize Frédéric Auguste Bartholdi, co-a colaboraçión de Gustave Eiffel. A sêu strutûa a l'é fæta de âsâ, a l'é rivestîa da trexénto fêuggi de ràmmo e s'arezze insce 'na bâze de granîto de colôre grîxo/rêuza.
A l'é èrta 93 mêtri d'altéssa che dòminan a bâia de Manàttan e a se pêu vedde da 40 mêtri de distansa. A rafigûa unna dònna co 'na töga che a tegne fieraménte inscia màn dèstra unna fiàcola méntre, insce l'âtra màn, a tegne 'na töa co scrîto a dæta do giorno de l'Indipendénsa americâna (o 4 lùggio 1776), a-i pë ghe son de cadenn-e stocæ (scìnbolo da liberaçión da-o poéi do sovràn antidemocràtico) e in tèsta gh'é unna coronn-a che, co-e sêu sètte pónte, a raprezenta i sette mâ e i sètte continenti.
A dònna da statua a l'é a Dêa Raxón e a sêu tòrcia a l'é o scìnbolo pe-o savéi masónico.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Statua da Libertæ


text:
Ghisa
A Ghisa a l'è ûnn-a liga composta prinçipalmente da Færo, contegninte da l'1,8 a-o 5,5 % circa de Carbonio. Pö esse presenti anche, in basse percentuali, di liganti comme Molibdeno, Crommo, Siliçio, Alluminio, e atri.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
O diverso tenôre de Carbònio o corrisponde a struttüe diverse, a-e quæ corrisponde anche ûnn-a grande diverscitæ in te caratteristiche meccaniche. I oggetti de ghisa pöan esse realizzæ solo attraverso a füxion, perchè questo materiale o no l'è foxinabile. A temperatüa de füxion a l'è de 1200°C.
Caratteristiche da ghisa son a düressa elevä, ûnn-a bonn-a rexistensa a l'usüa da strisciamento e ûnn-a forte rigiditæ. A presenta però ûnn-a resiliensa bassa. Questa liga a vegne döviä pe realizzä, presempio, stive o componenti de motori a scciöppo comme sedi e guidde de valvole, erboi a camme e canne di cilindri; spesso in te motôri piccin e utilitai vegne füzo in ghisa tütto o cilindro.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Ghisa


text:
Repùbrica Lìgure
A Repùbrica Lìgure, ciamâ Repùbrica Democràtica Lìgure ascì, a l'êa 'na naçión lìgure creâ da-o Napolión Bonapàrte into 1797 a-o pòsto de l'òligàrchica Repùbrica de Zêna, da quæ a l'avéiva o mæximo teritöio: sàiva a dî a Ligùria, Cravæa e a región de l'Otrazôvo.
Sotopòsta a-o contròllo françéize, vegnìndo a-a fìn anéssa a-o Prìmmo Inpêro françéize into 1805, a conprendéiva i coscì dîti féodi inperiâli ascì, cedûi da l'inperatô Françésco II d'Òustria co-o tratâto de Campoformio. A sò capitâle e a sò bandêa sòn restæ pægi a quélli da secolâ repùbrica aristocràtica: ò sæ Zêna e a Crôxe de Sàn Zòrzo.
Giögrafîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
A-o moménto da sò costituçión, a Repùbrica Lìgure a conprendéiva tùtti i teritöi da precedénte Repùbrica con l'escluxón da Còrsega, a quæ a l'êa za stæta cedûa co-o Tratâto de Versailles do 1768 a-o Régno de Frànsa. A-a Repùbrica a saiâ integrâ, into seténbre 1797, a ciù pàrte di féodi inperiâli, teritöi che prìmma êan sótt'a-o contròllo sôlo formâle de Zêna.
A Repùbrica Democràtica Lìgure a confinâva vèrso nòrd co-o Régno de Sardègna (a-o mêno scìnn-a-o 1802, ànno da sò anesción dirètta a-o l'Inpêro françéize), a levànte co-o ducâto de Pàrma e Piaxénsa, a sùd-èst co-a Repùbrica Cisalpìnn-a e vèrso sùd a l'êa afaciâ in sciô Mâ Lìgure, into quæ a l'avéiva ancón o contròllo de l'Îzoa da Cravæa.
Into 1797 a contâva de 600.000 abitànti, di quæ 89.000 stâvan intâ capitâle, ch'a l'êa restâ a Zêna.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Òrigini[modìfica | modìfica wikitèsto]
E idêe democràtiche nasciûe da-a Rivoluçión Françéize ariviàn fîto inta vixìnn-a Ligùria, ànche atravèrso l'òpera de propagànda fæta da-o Féipo Buonarroti e âtri ézuli che inti ànni 1794-1795 avéivan a pròpia bâze inta çitæ de Inêia. I nêuvi idêali liberâli avéivan defæti suscitòu 'n fórte interèsse into teritöio da repùbrica òligàrchica e aristocràtica, no sôlo tra-i cêti popolâri ma ànche tra-i coscì dîti "nòbili pövei". Quésti êan i fìggi cadétti da picìnn-a nobiltæ, clàsse inta quæ a l'êa comùn a pràtica de fâ ereditâ tùtte e richésse a-o primogénito zachè, pe poéi aspirâ a di incàreghi de govèrno, o l'êa domandòu 'n çérto rédito. Into méntre o l'êa progresivaménte decadûo o ròllo do Magiô Conséggio, asenblêa inta quæ ànche i patrìççi ciù pövei poéivan fâ pàrte (in nùmero de 400), co-o potêre ch'o l'êa finîo do tùtto a-i 200 ménbri do Minô Conséggio, formòu sôlo da-i ciù rìcchi erêdi de grénde cazàdde. A sò gestión a l'avegnîva con di critêi de pûo vantàggio personâ, faxêndo atençión a no pèrde l'arénbo do pòpolo.
Into 1794 a l'è stæta scovèrta 'na prìmma congiûra anti-òligàrchica promòssa da 'n moviménto de òpoxiçión ancón conpréizo inte l'ànbito parlamentâre. Prinçipâ òbietîvo de quésto grùppo, formòu sorviatùtto da di nòbili pövei, o l'êa quéllo de ritornâ a 'na distriboçión di potêri tra-i vàrri òrgani de govèrno pægia a quànte diciaròu inta Costituçión do 1576. Quésto conplòtto o l'è stæto fîto soprèsso da-e outoritæ, co-i sò esponénti che saiàn stæti arestæ ò costréiti a l'exìlio, sénsa portâ a 'na quàrche rifórma ch'a l'aviéiva posciûo sarvâ a Repùbrica inti ànni a vegnî.
A ògni mòddo a Ligùria a no poéiva rexìste ancón pe tànto ténpo a-i remésci in córso in Eoröpa, co-i ezèrciti in goæra che no l'aviéivan avûo nisciùn rigoàrdo pi-â secolâ repùbrica de vêgio stànpo, co-o piàn pe l'Armâ d'Itàlia de Napolión ch'o vedéiva inta Rivêa de Ponénte o tiâtro de 'na decizîva variànte stratégica pe superâ a scitoaçión de stàllo che da ciù ànni s'êa creâ inta valàdda da Röia. Dónca, con l'arîvo di sordàtti françéizi inta tæra lìgure, a scitoaçión pe l'antîga Repùbrica a preçipitiâ do tùtto.
Rivoluçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
O segnâle ch'o l'à dæto inìçio a-a coscì dîta Rivoluçión de Zêna o l'è stæto, a-o matìn do 22 màzzo do 1797, a fanfâra do regiménto di Cadétti. Méntre 'sto repàrto chi o s'aviâva a rilevâ a goàrdia da-o Pónte Reâ (ò sæ a-a staçión marìtima de l'época), a 'n cénno do comandànte Fàrco e trónbe e i tanbûi intonâvan e nòtte de Ah! ça ira, 'n ìnno rivoluçionâio proibîo a Zêna aprêuvo a-o sò tèsto, forteménte anti-aristrocràtico. In quéllo moménto, da-i caróggi d'in gîo arivâvan numerôze squàddre de giacobìn armæ che, insémme a-i cadétti, àn òcopòu o vàrco portoâle e se sòn dónca spanteghæ into rèsto da çitæ. Méntre i nobìili se refugiâvan inti sò palàssi e e bitêghe serâvan i baténti, i insòrti goernîvan e pòrte de miâge, sachezàndo i depòxiti de àrme e liberàndo detegnûi da Malapaga e galiöti. 'N comitâto rivoluçionâio, ch'o saiâ quéllo a goidâ l'insureçión, o l'è stæto dónca instalòu inta Lögia di Giànchi. Tra-i ménbri do 'sto comitâto chi gh'êa Felîçe Moràndo, Féipo Döia, l'abòu Cùnio, Valentìn Lödi, Drîa Vitalién e o mónego Lisciàndro Ricolfi, dîto Benardón. Sòn stæti dónca aviæ di contàtti tra-i ribèlli e o govèrno legìtimo, con quèsti ch'àn domandòu e sò demiscioîn.
O dûxe Giàcomo Màia Brìgnoe e i pöchi senatoî ch'êan riêscîi a arivâ scìnn-a-o Pâxo stâvan pe acetâ quànde, sponciæ da quàrche patrìçio, da-o quartê de Portöia, o mæximo da-o quæ o vegnîva o Balìlla, ariviâ 'n grànde nùmero de popolàn che sbragiàndo «Sciàlla o nòstro Prìnçipe!» e «Sciàlla Màia!» a l'intrâva inta pùblica armerîa, aciapàndo ciù de 14.000 sccéuppi. Quésti òmmi incomensiàn a dâ a càccia a-i giacobìn e a-i françéizi, co-e stràdde da çitæ che diventiàn 'n cànpo de batàggia pe-i doî giórni consecutîvi. Inti scóntri de 'sti giórni chi o saiâ amasòu ànche o Féipo Döia, colpîo a mòrte in scî scæn do Pónte Reâ. E çélle do Pâxo into méntre se inpîvan di democràtichi arestæ da-i "Sciàlla Màia" e, no eséndo quéste bastànte, a l'è stæta adatâ cómme prexón a vixìnn-a gêxa de Sànt'Anbrêuxo ascì.
L'intervénto da popolaçión in diféiza do "vêgio prìnçipe", scibén ch'o l'avéiva dæto a-o govèrno 'na bónn-a raxón pe refuâ de demétise, co-e violénse ch'o l'avéiva caxonòu, spécce quélle vèrso i çitadìn françéizi, o l'avéiva però dæto a-o generâle Faipoult l'òcaxón de ricôre a-o Bonapàrte. Quésti o mandîa defæti o sò agiutànte de cànpo La Vallette a Zêna co-ina létia pe-o minìstro e 'na pe-o dûxe, l’unn-a e l’âtra duìscime. Inta prìmma de létie o generâle o l'acuzâva o Faipoult de avéi inpedîo l'intrâ de nâve françéizi into pòrto de Zêna, avéndo agîo con 'n'ecescîva deboléssa. Pe de ciù, o l'invitâva a lasciâ a çitæ into câxo che o govèrno zenéize o no l'avésse ezegoîo quànte domandòu inta létia a-o dûxe. In quèst'ùrtima o Bonapàrte o domandâva che foîsan mìssi in libertæ tùtti i françéizi detegnûi, arestæ i nobìli ch'avéssan ezortòu a rivòlta di "Sciàlla Màia" e ch'o foîse dezarmòu o pòpolo, afermàndo: "se éntro 24 ôe dòppo a riçevûa da prezénte létia no aviéi ezegoîo quànte domandòu o minìstro da Repùbrica Françéize o sciortiâ da Zêna e l'aristocrazîa a l'aviâ existîo". I Magnìfichi, conpréizo che no gh'êa âtra çèrnia che quèlla d'acetâ o diktat do Napolión, afretiàn i ténpi. Partîo pe Milàn o Faipoult, a partîva ànche 'na delegaçión zenéize, formâ da l'ecs-dûxe Michelangiòu Cangiâxo, da-o giurìsta Loîgi Carbonæa e da Gêumo Særa, dirètta a vìlla Monbéllo, dónde o se trêuvâva o Napolión in quélli giórni, pe decretâ o càngio de govèrno.
O Bonapàrte, tra-i 5 e i 6 de zùgno, o scriviâ con l'agiùtto do Faipoult o tèsto de 'na convençión, a quæ a l'à pigiòu o nómme de "Convençión de Monbèllo", co-a quæ a l'êa decîza a fìn da Repùbrica de Zêna, òligàrchica e aristocràtica, e a nascìta da democràtica Repùbrica Lìgure. A-o tèsto de l'acòrdio, aprovòu a Zêna a-i 9 de zùgno, o Bonapàrte o l'avéiva azónto 'na lìsta de 22 persónn-e da lê dezignæ pe creâ 'n nêuvo govèrno, ch'o conprendéiva ànche di nobìli cómme o marchéize Giàcomo Màia Brìgnoe. 'Sto govèrno chi, dîto provizöio, o s'è insediòu a-i 13 de zùgno do mæximo ànno e o l'avéiva a-o sò càppo pròpio o Brìgnoe, che dónca o cangiâva sôlo a sò càrega, diventàndo da dûxe o prescidénte.
Costituçión e Controrivoluçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
O Govèrno Provizöio ch'o dovéiva goidâ a nêuva Repùbrica, in atéiza da redaçión e de l'aprovaçión da nêuva Costituçión, cómme za çitòu o no l'êa stæto creòu in totâle rotûa co-o pasòu. Defæti çérti sò ménbri, çernûi in pàrte da-i delegæ zenéizi e in pàrte da-o govèrno françéIze ascì (scibén che, a ògni mòddo, a l'êa necesâia pe tùtti i candidæ l'aprovaçión do Napolión) êan di raprezentànti do vêgio regìmme òligàrchico. A redaçión do tèsto costituçionâle a l'è stæta asæ problemàtica, suscitàndo di açéizi dibàtiti in sce çérti têmi cómme l'espropriaçión di bêni feodâli inte l'entrotæra lìgure e i rapòrti da nêuva Repùbrica co-a Gêxa catòlica e e outoritæ eclesiàstiche, con l'incameraménto di bêni de sò propiêtæ. Ànche inte 'sta òcaxón chi, pe temànsa de védde cancelæ i pròppi privilêgi, i feodatâi e i eclesiàstichi ciù infloénti àn dêuviòu tùtto o potêre ch'avéivan in scîo pòpolo menûo de canpàgne d'in gîo a Zêna pe descadenâ de rivòlte.
A-i 3 de seténbre do 1797, instigòu da-o pàreco locâle, se rivoltâva Arbâ, a l'época picìn bórgo a-e pòrte da çitæ, dónde a popolaçión a dovéiva a pròpia suscisténsa a-o servìçio inte vìlle de canpàgna de rìcche famìggie zenéizi. I rivoltôzi sòn stæti però stralatæ a-a spedîa da-e trùppe françéizi goidæ da-o generâle Duphot. Però, o giórno sucesîvo, ànche e génti contadìnn-e da Vàl Ponçéivia se solevâvan e, aprofitàndo de l'atençión do govèrno vèrso i fæti de Arbâ, ariêscîvan a inpadronîse di fòrti Sperón e Tenàggia, atacàndo e fortificaçioîn de Sàn Benìgno ascì. A l'è stæta dónca mandâ 'na delegaçión, inta quæ o gh'êa l'Arçivéscovo de Zêna ascì, a parlamentâ co-i rivoltôzi, arivàndo a 'n acòrdio segóndo o quæ, in càngio da depoxiçión de àrme, a Repùbrica a no l'aviéiva conpromìsso a religión catòlica. Quésto acòrdio o no l'è stæto però rispetòu da-i insòrti che, riprendéndo a conbàtte, saiàn eliminæ da-e trùppe françéizi. Inta mæxima giornâ a l'è incomensâ ànche 'n'âtra solevaçión popolâre tra-i contadìn da Vàl Fontann-a Bónn-a, i quæ ariviàn inti pàizi da còsta, dónde però àn suscitòu scàrso interèsse. Da chi àn marciòu vérso e pòrte òcidentâli da çitæ con l'idêa de dâ 'na màn a-i ribèlli da Vàl Ponçéivia ma, cómme a l'è stæta riçevûa a nêuva da sconfìtta de l'âtra solevaçión, saiàn de lengê batûi aprêuvo a-e vàrie defeçioîn.
O progètto de Costituçión, a-a lûxe de 'sti fæti chi, o l'è stæto dónca sotopòsto a de fòrti prescioîn da pàrte di françéizi, i quæ voéivan che a sò aprovaçión a l'arivésse o prìmma poscìbile. O rizultâto o l'è stæto però che, pe riêscî a acurtî i tènpi, i costitoénti àn dovûo refâse diretaménte a-o tèsto da Costituçión françéize do 1795, ch'a l'è stæta adatâ sôlo parçialménte a-a scitoaçión lìgure. Co-a nêuva càrta costituçionâle a-i 17 de zenâ o Brìgnoe o sciortîva do tùtto da-a scêna polìtica e o govèrno o pasâva inte mén de 'n Diretöio formòu da Loîgi Manoælo Corvétto, Nicolò Litardi, Pòulo Còsta, Agostìn Magión e Zòrzo Anbrêuxo Molfìn.
Pöco ténpo dòppo, a-i 17 d'òtôbre do 1797, cómme consegoénsa do Tratâto de Campoformio l'inperatô d'Òustria Françésco II o renonçiâva a-i coscì dîti féodi inperiâli, acetàndo che foîsan unîi a-a Repùbrica Lìgure. Quésti féodi formâvan 'na zöna ch'a l'òcupâva a pàrte de l'Otrazôvo ciù vixìnn-a a Zêna, circondàndo i pöchi pàssi tegnûi da-o govèrno zenéize da coscì dîta stràdda da Bochétta scìnn-a Nêuve: êan defæti di féodi inperiâli i pàizi a levànte e a ponénte de 'sta stràdda chi, ò sæ Buzàlla, Rónco, Arquâ e âtri.
Goæra lìgure-piemontéize[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dòppo l'intrâ da Repùbrica Lìgure inta sfêra d'infloénsa françéize, o nêuvo òbietîvo do govèrno rivoluçionâio da Frànsa o l'êa diventòu quéllo de levâ da-o tröno do Régno de Sardégna o rè Càrlo Manoælo IV, creàndo 'n govèrno republicàn in Piemónte ascì. Se sòn dónca infiltræ numerôzi agénti françéizi pe amiâ de fâ partî de rivòlte da-i giacobìn locâli, ma quéste êan tùtte falîe.
Dòppo a batàggia de Ornavasso 'n çérto nùmero de ribèlli s'êa rifugiòu a Carêuxo, teritöio do Régno de Sardégna ch'o l'êa però 'n'enclave inta Repùbrica Lìgure, da-a quæ òrganizâvan de incurscioîn cóntra i vixìn vilàggi inti domìnni sabòudi, avéndo riçevûo 'na scilençiôza aprovaçión da pàrte de outoritæ françéizi e lìguri. Dónca, a-i 5 de zùgno do 1798, e trùppe sardegnòlle a-o comàndo do cónte Policarpo Cacherano d'Osasco atacâvan Carêuxo, atraversàndo e tære lìguri e continoàndo l'insegoiménto di ribèlli scìnn-a Gâvi, dónde a goarnixón locâle a l'à préizo e pàrte di segóndi, sparàndo a-i piemontéizi.
O 7 de zùgno a Repùbrica Lìgure a l'à dónca diciaròu goæra a-o Piemónte e, con l'arénbo di françéizi, a prìmma fâze do conflìtto a l'è stæta favorévole a-i zenéizi dæta l'òcupaçión de Carêuxo a-i 12 de zùgno, de Lêua a-i 19 e do fòrte de Seravàlle a-i 27 do mæximo méize. Into méntre però da Inêia, a quæ e trùppe lìguri no êan ariêscîe a òcupâ, partîva 'n ezèrcito piemontéize ch'o prendéiva Diàn e o Pòrto, instalàndose in scê vixìnn-e artûe. Dæto che into Ponénte a scitoaçión a l'êa diventâ asæ conplicâ, o Diretöio de Frànsa a-a séia do 27 zùgno o l'à ordinòu a fìn de òstilitæ.
'Sta cùrta goæra chi a l'à dónca mìsso in ciæo e debolésse da nêuva repùbrica, sénsa che i sucesîvi procèssi creæ pe individoâ i responsàbili da desfæta militâre séggian riêscîi a risòlve i sò problêmi.
Atàcco oustrìaco[modìfica | modìfica wikitèsto]
A ripréiza da goæra tra-a Frànsa e e âtre poténse eoropêe a l'è stæta 'na desgràçia pi-â zoêna Repùbrica. E contìnoe sconfìtte de l'ezèrcito françéize e o consegoénte abandón di teritöi òcupæ o l'avixinòu sénpre de ciù o conflìtto a-a Ligùria, avéndo quésta 'na fòrte rilevànsa stratégica dæto che o l'êa l'ùrtimo coridô de colegaménto co-a Frànsa. Into màzzo do 1799 a scitoaçión a l'êa asæ pezoâ, co-a Rivêa de Levànte ch'a l'êa òcupâ da-e trùppe oustro-rùscie, e quæ êan préize con l'asédio di vàrri fòrti, méntre in quélla de Ponénte a Inêia êan scciupæ de rivòlte.
Dæto o quàddro da scitoaçión militâre, o scóntro tra-i doî ezèrciti o l'è avegnûo pròpio a l'altéssa de Zêna: defæti, a-i 15 d'agòsto do 1799 o lìnia do frónte a se trêuvâva a Nêuve, ciù ò mêno sciusciànta chilòmetri a nòrd da çitæ. I françéizi, chi batûi, dónca se rifugiàn drénto a Zêna. A quèsto pónto o govèrno lìgure o l'êa diventòu 'n popón inte mén di françéizi, ancón de ciù de quànte o l'êa za scìnn-a quéllo moménto. Aprêuvo a-o cólpo de Stâto do 18 brumâio, ch'o l'avéiva portòu o Napolión a-o potêre in Frànsa, a-i 7 de dexénbre do 1799 ànche l'esperiénsa democràtica lìgure a l'à avûo bruscaménte fìn dæta a presción di françéizi. O Diretöio o l'è stæto dónca privòu de sò fonçioîn e a-o sò pósto o vegnîva creòu 'n colêgio de Novemviri.
L'arîvo di ezèrciti oustrìachi e rùsci into nòrd Itàlia o l'à segnòu a fìn da rivoluçión in squæxi tùtta a penîzoa, con sôlo Zêna ch'a restâva in goæra. A çitæ, sótt'a-a goìdda do generâle Drîa Massena, a se trêuvâva coscì a sostegnî 'n rìgido blòcco da pàrte di oustrìachi e di ingléizi, i quæ, da-o màrso do 1800 àn estéizo o blòcco da çitæ da-o lâto do mâ ascì, inpedéndo do tùtto l'arîvo de vìveri. Circondâ a tæra da-e trùppe oustro-piemontéizi, co-i oustrìachi che avéivan o pròpio cànpo prinçipâ a-e Cabànne de Marcaieu, a çitæ a l'à resistîo pe tànto ténpo, scibén che a fàmme a faxéiva ciù mòrti di conbatiménti.
Preçiôza testimoniànsa di quélli moménti dramàtichi a l'è a crònaca filo-françéize de l'Istoria del blocco di Genova nell'anno 1800 scrîta da l'Àngiòu Petracchi, arivòu cómme tànti âtri a difénde çitæ. Lê, inta sò òpera, o scrîve de quànte o l'êa difìçile, co-e condiçioîn inte quæ a se trêuvâva a çitæ, garantî o rispètto de l'òrdine pùblico; in particolâ o gràn, "mancàndo sénpre de ciù tùtti i giórni, o l'incomensâva a prodûe quàrche agitaçión popolâre[1]". O Petracchi o scrivéiva ascì:
«Cotesta scarsezza era giunta a tal punto, che non distribuitasi al Popolo, che due oncie di pane per cadauno, ed andando a mancar anche quelle, fu preso dal Governo il saggio provvedimento di far distribuire a piccolo prezzo in varj luoghi della città delle buone, e nutritive ministre, che tenevano sicuramente luogo di pane, e saziavano, e consolavano i poveri Cittadini[2]».
O l'è stæto in 'sto contèsto chi che, forsàndo ciù vótte o blòcco navâle e atacàndo con sôlo 'na vêgia galêa e navê ingléizi, o l'à mostròu e sò capaçitæ mainæ e tàtiche o lezendâio capitànio e corsâ Giöxèppe Bavàstro. Da tæra a se conbattéiva lóngo a lìnia di fòrti, scóntri inti quæ o l'à parteçipòu l'Ûgo Foscolo ascì, ch'o l'è stæto ferîo vixìn a-e redûte dîte di Doî Fræ.
Òrmâi a-o strêmo, a çitæ a l'è stæta a-a fìn costréita a rendîse, ànche se, a ògni mòddo i zenéizi, àn cedûo con önô, òtegnìndo a permisción, a chi o l'avésse dexidiòu, de lasciâ a çitæ. Però, con grànde vantàggio pe-o Bonapàrte, o blòcco o l'avéiva trategnûo i sò nemîxi abàsta a lóngo da fâ scì ch'o vinçésse sénsa problêmi a batàggia de Marengo. Coscì o Napolión o l'êa tórna l'àrbitro de sòrte d'Itàlia e a Repùbrica Lìgure a s'aviâva a-a fìn da sò brêve e tribolâ existénsa.
A fìn[modìfica | modìfica wikitèsto]
O sucesîvo Tratâto de Lunéville o l'à confermòu o triónfo do generâle françéize, che a quésto pónto o l'à decîzo de uniformâ e vàrie repùbriche giacobìnn-e a-o sò nêuvo progràmma polìtico de stànpo moderòu. In sciô modéllo da vixìnn-a Repùbrica Cisalpìnn-a, ànche quélla Lìgure a l'à riçevûo 'na nêuva Costituçión, de mòddo da evitâ ògni riferiménto a-e idêe rivoluçionâie[3]. A democraçîa a l'è stæta dónca abolîa in favô de 'n nêuvo regìmme òligàrchico, ciù scimìle a-o fûturo stâto liberâle, ch'o dâva o dirìtto de vôto sôlo a-i apartenénti a un di tréi "colêgi"; ò sæ i propiêtâi de tære, i studiôzi e i comerciànti. A l'è stæta ripristinâ a càrega de Dûxe ascì, mìssa a càppo de 'n senâto formòu da trénta ménbri, tra-i quæ quàttro êan i minìstri de l'Intèrno, de Finànse, da Goæra e da Giustìçia. I ménbri de l'âtra càmia, ciamâ a Consùlta Legislatîva, êan sciusciànta, ma se limitâvan sôlo a votâ e lézze propòste da-i senatoî.
L'ùrtimo, e ùnico Dûxe da Repùbrica Lìgure o l'è stæto Gêumo Loîgi Duràsso, nominòu da-o Bonapàrte a-i 10 de agòsto 1802 e depósto a-i 29 de màzzo do 1805, con l'anesción dirètta da Ligùria a l'inpêro françéize, avegnûa a-i 4 de zùgno, e a sò consegoénte nòmina a Prefètto do Dipartiménto de Zêna e pöi a senatô de l'inpêro a-i 31 d'òtôbre. Inportànte ròllo inta mediaçión de condiçioîn d'anesción o l'è stæto quéllo do Loîgi Manoælo Corvétto, futûro minìstro de finànse do Régno de Frànsa.
Co-a chéita de Napolión e o sucesîvo Congrèsso de Viénna a saiâ préiza a decixón unilaterâle, in contràsto co-i pónti polìtichi prinçipalménte segoîi inti âtri câxi, de anétte a Lìguria, che into méntre s'êa òrganizâ cómme Repùbrica Zenéize, a-o stâto sabòudo.
Govèrno[modìfica | modìfica wikitèsto]
Ordinaménto giurìdico[modìfica | modìfica wikitèsto]
1797-1802[modìfica | modìfica wikitèsto]
Potêre legislatîvo: o còrpo legislatîvo o l'êa spartîo, segóndo a Costituçión do 1797 (Càppo VI - Potêre legislatîvo, Dispoxiçión generâli), inte doî conséggi formæ rispetivaménte da sciusciànta, dîto Conséggio de’ seniori ascì, e da trénta ménbri. Scibén che rapresentâvan tùtta a Naçión, o scistêma pi-â lô eleçión o l'êa bazòu in scê Giurisdiçioîn dæto che, quànde ògni ànno 'n tèrso di consegê o vegnîva rinovòu, ciaschedùnn-a Giurisdiçión a votâva pe-o 'n nêuvo ménbro se o l'êa finîo o mandâto de un ch'o foîse stæto elètto pròpio in quélla circoscriçión. Inte tùtti doî i Conséggi vegnîvan elètti, pe 'na duâta mascìma de 'n méize, 'n prescidénte e 'n segretâio[4].
- Conséggio di Sciusciànta: segóndo a Costituçión do 1797 (Càppo VI - Potêre legislatîvo, Conséggio di Sciusciànta), quésto òrgano, formòu pròpio da sciusciànta ménbri, o l'êa quéllo responsàbile da propoxiçión de lézze. Into câxo 'na propoxiçión a foîse aprovâ da quésto Conséggio, poscìbile sôlo se a-a prezénsa de ciù da meitæ di sò ménbri, alôa a l'êa ciamâ deliberaçión e a pasâva a l'âtra càmia. Gödîvan, pe quésto conséggio, do dirìtto a l'eletorâto atîvo tùtti quélli ch'avéssan conpîo l'etæ de ànni 30 e che da a-o mêno 5 ànni foîsan rescidénti into teritöio da Repùbrica[5].
- Conséggio di Scignôri: segóndo a Costituçión do 1797 (Càppo VI - Potêre legislatîvo, Conséggio di Scignôri), quésto òrgano, ch'o l'êa formòu da trénta ménbri, o l'êa quéllo responsàbile de l'aprovaçión in vîa definitîva de deliberaçioîn. Into câxo 'na deliberaçión a foîse aprovâ da quésto Conséggio, poscìbile sôlo se a-a prezénsa de ciù da meitæ di sò ménbri, alôa a l'êa ciamâ "lézze" e a pasâva a-o diretöio, o quæ o ghe mettéiva i scigìlli, faxéndo intrâ in vigô l'àtto. Gödîvan, pe quésto conséggio, do dirìtto a l'eletorâto atîvo tùtti quélli ch'avéssan conpîo l'etæ de ànni 40, che foîsan spozæ ò vìdoi e che da a-o mêno 7 ànni foîsan rescidénti into teritöio da Repùbrica[6].
Potêre esecutîvo: segóndo a Costituçión do 1797 (Càppo VII - Potêre esecutîvo) o potêre esecutîvo o l'êa afidòu a 'n Diretöio formóu da çìnque ménbri, i quæ êan elètti a scrutìnio segrétto da-o còrpo legislatîvo segóndo o scistêma segoénte. O Conséggio di Sciusciànta o l'avéiva o cónpito de propónn-e i candidæ a-a càrega, aprêuvo a-a fìn de quélla de un di ménbri do Diretöio, inti prìmmi çìnque giórni da quéllo moménto, e, inti 5 giórni sucesîvi, o Conséggio di Scignôri o dovéiva terminâ con l'eleçión. Poéivan êse elètti into Diretöio tùtti quélli ch'avéssan conpîo l'etæ de ànni 40, che foîsan spozæ ò vìdoi e che da a-o mêno 10 ànni foîsan rescidénti into teritöio da Repùbrica; pe de ciù no dovéivan êse di parénti pròscimi de 'n ménbro do Diretöio. A càrega a l'avéiva 'na duâta de çìnque ànni, co-a sostituçión anoâle de 'n ménbro, e, into câxo de mòrte de 'n di ménbri do Diretöio, o sò sostitûto o restâva in càrega sôlo pe-o ténpo restòu prìmma da sò decadénsa naturâle. O Diretöio o nominâva tra-i sò ménbri 'n prescidénte, o quæ o l'êa sostitoîo ògni doî méizi, e fêua da quésti 'n segretâio, i minìstri (che no l'êan pàrte de 'n conséggio) e in generâli de tæra e de mâ[7].
Potêre giudiçiâio: co-a Costituçión do 1797 (Càppo IX - Potêre giudiçiâio, Dispoxiçión generâli) a l'êa stabilîa 'na fórte separaçión di potêri, a quæ a l'êa particolarménte prezénte inte relaçioîn co-o potêre giudiçiâio, óltre che, a l'época inovatîvo, prinçìpio de l'unicitæ de giurisdiçión. Êa stabilîo ànche l'inportànte prinçìpio do patrocìnio a grâti e se decidéiva a futûra adoçión de 'n còdice civîle, ch'o saiâ svilupòu in sciâ bâze de l'inportantìscimo Code civil des français[8].
- Giustìçia civîle: segóndo a Costituçión do 1797 (Càppo IX - Potêre giudiçiâio, Giustìçia civîle), a l'êa aministrâ atravèrso a prezénsa de a-o mêno un Giùdiçe de pâxe pe ògni cantón, a quæ decixón a no l'avéiva 'n gràddo de apéllo dæto che, into câxo o no foîse riêscîo a riconciliâ e pàrte, o procèsso o pasâva into Tribunâ civîle. Quésto, ch'o l'êa prezénte in nùmero a-o mêno de un pe ògni Giurisdiçión e che avéiva de seçioîn dedicæ a-a giustìçia criminâle ascì, o l'êa formòu da tréi giùdiçi (aomentàbili da-o còrpo legislatîvo, se a giurisdiçión a l'avéiva ciù de 50.000 abitànti, pe mùltipli de tréi). Êan prevìsti ànche di Tribunæ speciâli, da-o fonçionaménto scìmile a quéllo di civîli, con conpeténse de tîpo comerciâle, ségge pe-i tràfeghi pe mâ, che pe quélli vîa tæra[9].
- Giustìçia criminâle: segóndo a Costituçión do 1797 (Càppo IX - Potêre giudiçiâio, Giustìçia coretîva, e criminâle), a l'êa aministrâ a livéllo de Giurisdiçioîn da-e apòxite seçioîn di tribunæ. Inta Costituçión sòn ascì elencæ i vàrri dirìtti e e tutêle garantîi a-i inputæ[10].
- Tribunâ de Casaçión: co-a Costituçión do 1797 (Càppo X - Tribunâ de Casaçión) a l'êa prevìsta a creaçión de 'n Tribunâ de Casaçión, ùnico pe tùtto o teritöio da Repùbrica, formòu da nêuve ménbri, rinovæ pe 'n tèrso ògni ànno. Coscì cómme ancón a-a giornâ d'ancheu, e conpeténse de l'ùrtimo gràddo da giustìçia sòn limitæ a giudicâ in mérito a-a regolaritæ di debæ e o rispètto da lézze, sénsa intrâ in mérito a-e còuze de 'na çérta senténsa. A-o Tribunâ de Casaçión o l'êa ligòu 'n apòxito comisâio, nominòu da-o Diretöio, atravèrso o quæ l'esecutîvo o denonçiâva a-i giùdiçi i câxi inti quæ l'avéssan oltrepasòu i pròppi potêri[11].
- Âta Córte de Giustìçia: co-a Costituçión do 1797 (Càppo XI - Âta Córte de Giustìçia) a l'êa prevìsta ànche a creaçión de 'na segónda âta córte, con conpeténsa a giudicâ e acûze amìsse vèrso o còrpo legislatîvo, o Diretöio e i vàrri giùdiçi. A l'êa formâ da çìnque giùdiçi, doî "acuzatoî naçionâli" e de âti giurâti nominæ da-i comìççi eletorâli de Giurisdiçioîn. A sò formaçión a l'êa domandâ a-o Tribunâ de Casaçión, o quæ o nominâva i chìnze candidæ tra-i quæ vegnîvan elètti a scrutìnio segrétto i çìnque giùdiçi (i quæ pöi votâvan pe 'n pròpio prescidénte) e, inta mæxima sesción, o Tribunâ de Casaçión o votâva ànche i doî acuzatoî naçionâli tra-i sò ménbri. I àtti de l'acûza êan preparæ da-o Conséggio di Sciusciànta méntre i âti giurâti êan nominæ ògni ànno, in nùmero de doî, inte ciaschedùnn-a Giurisdiçión[12].
1802-1805[modìfica | modìfica wikitèsto]
Co-a Costituçión do 1802 a l'è cangiâ notevolménte a disciplìnn-a giurìdica do còrpo legislatîvo, òua domandâ pi-â ciù pàrte a-e lézze òrdenâie ciufîto che a-o tèsto costituçionâle. Òrgano fondamentâle, titolâre do potêre legislatîvo, o l'è diventòu o Senâto, 'na spécce de parlaménto a 'na sôla càmia e da-e dimenscioîn ridûte. O Senâto o l'êa defæti formòu da 30 ménbri, con a-o mêno trént'ànni ciaschedùn, e o l'êa prescjedûo da-o Dûxe, o quæ (con a-o mêno 40 ànni) o l'avéiva 'na càrega da-a duâta de sêi ànni. Pe de ciù, o Senâto o l'êa spartîo tra çìnque Magistrâti (i quæ ménbri êan da lê elètti), ò sæ o Magistrâto suprêmo, quéllo de giustìçia e legislaçión, quéllo de l'intèrno, quéllo de goæra e marìnn-a e quéllo de finànse, co-i quàttro "specialìstichi" che a-o sò càppo avévian un di minìstri. O Magistrâto suprêmo o l'êa pe cóntra conpòsto da nêuve ménbri, di quæ un o l'êa o Dûxe, quàttro i Minìstri e quàttro âtri senatoî, doî di quæ vegnîvan nominæ da-o Colêgio di Poscidénti[13].
I Colêgi eletorâli êan tréi, un pe ògni categorîa de çitadìn co-o dirìtto de vôto, ò sæ quéllo di Poscidénti (formòu da 200 ménbri), o Colêgio di Biteghæ (200) e quéllo de’ Dotti (100), a quæ càrega, co-o dirìtto a l'eletorâto atîvo dòppo i 30 ànni, a l'êa a vìtta. I decadûi da-a càrega, pe mòrte ò pe censûa, poéivan êse sostitoîi ògni sêi ànni con di nêuvi candidæ nòminæ da-i Colêgi. Quésti ùrtimi prezentâvan ascì i tréi candidæ tra-i quæ votâ pi-â càrega de Dûxe[14].
A giustìçia a l'êa ancón gestîa da 'n Tribunâ suprêmo, ùnico pe tùtta a Repùbrica e ch'o giudicâva in ùrtimo gràddo e decixoîn di tribunæ de revixón e d'apéllo. Pe quànte o rigoarda i âtri livélli de giùdiçio sòn stæti institoîi tréi tribunæ de revixón, sêi de Giurisdiçión, un pe ciaschedùnn-a de 'ste circoscriçioîn chi, e a-a fìn i giùdiçi de cantón, òrgano de prìmma istànsa. O gh'êa ascì, inti sôli câxi indicæ da-a Costituçión, quàrche tribunâ speciâle: óltre a quèlli de comèrcio, za existénti, saiàn creæ quélli militâri e 'n tribunâ speciâle ch'o giudicâva sôlo e còuze inte quæ a Naçión a l'avéiva 'n interèsse òriginâio e dirètto[15].
Costituçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
1797[modìfica | modìfica wikitèsto]
A l'è stæta a prìmma Costituçión da Repùbrica Lìgure, aprovâ co-a magiorànsa di vôti di comìççi popolâri (ciù ò mêno çentomîa in sce 'n totâle de çentovintimîa) a-i 2 de dexénbre do 1797. A l'avéiva 'n contegnûo estremaménte inovatîvo rispètto a-o precedénte scistêma de govèrno, diretaménte derivòu da quéllo da Costituçión françéize do 1795, da-a quæ, pe-e raxoîn za minsonæ, a l'è stæta repigiâ a ciù pàrte di artìcoli de mòddo da rénde ciù spedîo o procèsso da sò redaçión.
A Costituçión do 1797, ofiçialménte Costituçión do Pòpolo Lìgure, a l'è coscì struturâ[16]:
- Prinçìppi fondamentâli
- Sovranitæ do Pòpolo
- Dirìtti de l'òmmo in socjêtæ
- Dovéi de l'òmmo in socjêtæ
- Dovéi do còrpo sociâle
- Costituçión (Càppi): I - Repùbrica Lìgure, II - Divixón do teritöio, III - Stâto polìtico di çitadìn, IV - Comìççi primâi, V - Comìççi eletorâli, VI - Potêre legislatîvo, VII - Potêre esecutîvo, VIII - Monicipâlitæ, asenblêe de cantón e comisâi do govèrno, IX - Potêre giudiçiâio, X - Tribunâ de Casaçión, XI - Âta Córte de Giustìçia, XII - Da Fòrsa Armâ, XIII - Contriboçioîn, XIV - Instruçión pùblica, XV - Relaçioîn èstere, XVI - Rifórma da Costituçión, XVII - Dispoxiçioîn generâli
1802[modìfica | modìfica wikitèsto]
A segónda Costituçión da Repùbrica Lìgure, aprovâ inte l'ànno 1802, a l'è o testimònio do nêuvo indirìsso polìtico de stànpo moderòu dæto da-o Napolión a-o govèrno françéize dòppo a proclamaçión do Prìmmo Inpêro. Dónca, scimilménte a quànte o l'è stæto fæto inte âtre repùbriche giacobìnn-e, a l'è stæta scrîta quésta nêuva costituçión de stànpo bén bén ciù moderòu e co-o ritórno a-o regìmme òligàrchico precedénte.
A Costituçión do 1802, ofiçialménte Costituçión da Repùbrica Lìgure de l'ànno 1802, a l'è coscì struturâ[17]:
- Tìtolo I - Prinçìppi fondamentâli
- Tìtolo II - Di còrpi che concoran a-a formaçión e a l'ezecuçión de lézze
- Tìtolo III - Dispoxiçioîn generâli
Òrganizaçión teritoriâle[modìfica | modìfica wikitèsto]
Stöia e fonçionaménto[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Convençión de Monbèllo, fisàndo i prìmmi pónti do futûro govèrno, a l'à decîzo tra-e âtre cöse a fìn do regìmme privilegiòu che, da-o XII sécolo, o l'avéiva regolòu i rapòrti tra-a capitâle e o sò domìnio. Dónca un di prìmmi provediménti do govèrno provizöio o l'è stæto quéllo de abolî tùtte e convençioîn in scê comunitæ de l'ecs-domìnio zenéize e, contenporaniaménte, l'emanaçión de çérte dispoxiçioîn pe riorganizâ provizoriaménte e aministraçioîn locâli, ségge giudiçiâie che civîli, in atéiza de concordâ 'na nêuva divixón aministratîva do teritöio ch'a l'aviéiva dovûo trasformâ in mòddo radicâle l'asèsto do Stâto. Co-i decrétti do 3 e 4 lùggio 1797 in ciaschedùnn-a de precedénti circoscriçioîn (za sède de "giusdicenti con piena giurisdizione criminale") sòn stæte creæ de aministraçioîn centrâli co-in giùdiçe civîle e criminâle e 'na "Centralitæ" formâ da çìnque ménbri responsàbili de l'òrganizaçión da goàrdia naçionâle, da direçión di afâri pùblichi, de l'inpiêgo de fòrse armæ e de l'arecugéita de tàscie, tùtte fonçioîn che into govèrno òligàrchico êan di "patrizi giusdicenti". Inti pàizi che êan a sêde de 'na giudicatûa de livéllo ciù bàsso, con conpeténsa sôlo in matêia civîle, ò de 'n còrpo comunitâio, sòn stæte creæ de monicipâlitæ con cónpiti de mantegniménto de l'òrdine pùblico, de gestión de intræ e di bêni comunâli, de l'anòna, l'ægoa, e stràdde, e òpere pîe e l'istruçión pùblica. E nòmine di prìmmi aministratoî, tànto de monicipâlitæ che de aministraçioîn centrâli, êan fæte da "comisâi ordinatoî" mandæ inte Rivêe ò l'Otrazôvo e che spésso, spécce pi-â càrega de giùdiçe, se limitâvan a confermâ i precedénti poistæ e capitàgni.
'Sto ordinaménto chi o l'è restòu in vigô scìnn-a-i prìmmi de lùggio do 1789, quànde, dòppo méizi de discuscioîn, a l'è stæta promulgâ a rifórma prevìsta in costituçión. A lézze n° 111 do 27 màzzo 1798 a l'à dónca creòu i comuîn, un pe ògni paròcchia, rètti da de "monicipâlitæ" formæ da tréi a nêuve ménbri, rinovàbili pe 'n tèrso ògni ànno[18]. Ciù comuîn formâvan 'n cantón, co-în'asenblêa a quésto livéllo, prescjedûa da-o prescidénte da monicipâlitæ capolêugo, ch'a l'êa incaregâ de ripartî e tàscie e vigilâ in scî ògètti de interèsse generâle I cantoîn, 156 in tùtto, êan dónca ragrupæ in vìnti Giurisdiçioîn, da-e quæ sòn stæti nominæ di Comisâi de Govèrno incareghæ de controlâ o fonçionaménto de aministraçioîn sotopòste, a regolaritæ de òperaçioîn eletorâli e l'atoaçión di decrétti governatîvi (lézze n° 63 do 16 agósto 1798). Pe de ciù, a-i 17 e 21 lùggio sòn stæte institoîe e asenblêe de Giurisdiçión con fonçioîn sorviatùtto finançiâie, cómme o ripàrto de tàscie tra-i cantoîn e a conpilaçión di bilànci preventîvi. Co-a za minsonâ lézze n° 111 o l'è stæto riformòu o scistêma giudiçiâio ascì, formòu da 'n Tribunâ de Casaçión a Zêna, 'n Tribunâ civîle e criminâle pe ògni Giurisdiçión e 'n Giùdiçe de pâxe, de 1ª ò 2ª clàsse in ògni cantón[18].
E nêuve càreghe êan tùtte eletîve, co-e asenblêe che se riunîvan tùtti i ànni in ògni comùn (comìççi primâi) e Giurisdiçión (comìççi eletorâli). 'Sto scistêma o s'è rivelòu asæ conplèsso, tànto che dòppo quàrche méizi o Diretöio o se lamentâva da sò "incoerénsa e confuxón". I nêuvi comuîn êan pìn de cónpiti che no l'êan in gràddo de fâ, co-in personâ inadegoòu e de spéize ezageræ. A-e dificoltæ e aministraçioîn locâli àn rispòsto con l'inèrçia ò l'anarchîa, no rispetàndo e diretîve do govèrno centrâle e refuàndo de pagâ e tàscie, portàndo adreitûa a di sponcioîn outonomìsti. Into màzzo-zùgno 1800 l'òcupaçión da Ligùria da pàrte de trùppe oustrìache a l'à portòu a-a creaçión de 'na "Regénsa Inperiâle Reâ e Provizöia" che, reciamàndo in vigô statûti e òrdini monicipâli pre-1797, a l'à nominòu de "Inperiâli e Reæ Deputaçioîn" inti capolêughi de Giurisdiçión con l'incàrego de ricostitoî e aministraçioîn de comunitæ za sogètte a-o domìnio zenéize con "quéllo nùmero de agénti ò scìndichi existénti avànti l'época fatâle da Rivoluçión". A riconquìsta françéIze a l'à mìsso fìn a quésto brêve intermêzo, zaché a nêuva "Comisción straordenâia de govèrno" nominâ da-o Napolión a l'à fîto incomensòu a ricostroî e monicipâlitæ segóndo i ordinaménti do 1798, sótt'a-a direçión di comisâi straordenâi insediæ inte Giurisdiçioîn. O tùtto o l'êa però fæto co-in clìmma de inçertéssa pî-a sòrte polìtica da Ligùria, dæti i progètti de anesción a-a Cisalpìnn-a.
Quésta scitoaçión a finiâ into 1802 co-a rifondaçión da Repùbrica segóndo a ciù moderâ costituçión françéize de l'ànno VIII e a costituçión da Repùbrica Italiànn-a derivâ da-i Comìççi de Lión. A lézze òrgànica n° 24 do 17 zenâ 1803 a l'è stabilîo e nêuve sudivixoîn aministratîve, conprendéndo ànche i teritöi sabòudi de Lêua, Inêia e di féodi inperiâli do Tortonéize, con l'òbietîvo de ricarcâ i confìn di govèrni e di capitanâti de l'antîgo regìmme; sòn stæte coscì mantegnûe e denominaçioîn stòrico-naturâli za dêuviæ into 1798 scibén che o nùmero de Giurisdiçioîn o l'êa stæto ridûto da 20 a sôlo 6. Ògni Giurisdiçión a l'êa controlâ da 'n Proveditô, con potêri scìmili a quélli de 'n prefètto. O l'è stæto abasòu ànche o nùmero di cantoîn, da 156 a 47, tegnìndo a càppo de ciaschedùn de quésti 'na monicipâlitæ co-in nùmero variàbile de conponénti e responsàbile de finànse, di travàggi pùblichi e de òpere pîe e ascistensiâli. Inti 705 comuîn, un pe ògni paròcchia, sòn stæti institoîi i nêuvi Conséggi comunâli sótt'a-a prescidénsa de 'n Agénte çernûo da-o Proveditô tra-i consegê, che êan tra 10 e 25. Pe quànte o rigoàrda l'aministraçión da giustìçia, saiàn creæ tréi Tribunæ de Revixón ò d'Apéllo a Zêna, Aràsce e Lévanto méntre o gh'êa 'n Tribunâ òrdenâio civîle e criminâle pe ògni Giurisdiçión, da-o quæ dipendéivan i Giùdiçi de prìmma istànsa, rescidénti inte ògni cantón. 'Sta rifórma chi, ch'a prevedéiva ànche a creaçión de consùlte inti capolêug de Giurisdiçión, mâi intræ in fonçión, scibén ch'a l'êa inspirâ a-i prinçìppi de centralizaçión, a no l'è ariêscîa a creâ 'n scistêma eficénte, aprêuvo sorviatùtto a-a gréive carénsa de personâ qualificòu pe fâ fonçionâ 'na coscì conplèssa strutûa aministratîva. Pe de ciù a scitoaçión a l'êa conplicâ da-a decixón de creâ inte ògni Giurisdiçión un ò ciù distréiti afidæ a di vîce-proveditorâti, segóndo o modéllo difûzo de la da-e Àrpi. Pe provâ a snelî 'na strutûa aministratîva che, raportâ a-e dimenscioîn teritoriâli da Ligùria a l'êa do tùtto ezagerâ, inta primavéia do 1804 o Senâto o l'à efetoòu 'na dràstica riduçión de circoscriçioîn comunâli, pasæ da 705 a 324, co-in generâle acorpaménto de vàrri comunélli "inte 'n sôlo comùn coscì cómme êan into pasòu".
L'unión da Repùbrica Lìgure a-o Primmo Inpêro françéize, avegnûa a-i 25 de màzzo do 1805, a no l'à segnòu 'n'inmediâta cesaçión de l'ordinaménto lìgure. Defæti, un di prìmmi provediménti de l'arçitezoê Charles-François Lebrun, nominòu da-o Napolión governatô da Ligùria, o l'è stæto quéllo de confermâ a càrega di aministratoî existénti, cangiàndo (se poscìbile) a precedénte denominaçión con quélla françéize. A ògni mòddo, tra-o dexénbre do 1805 e o zenâ de l'ànno dòppo intriàn in fonçión e nêuve aministraçioîn.
1797-1798[modìfica | modìfica wikitèsto]
Chi de sótta a gh'è a tabèlla ch'a riasùmme o ripàrto teritoriâle da Repùbrica Lìgure tra-i ànni 1797 e 1798[19][20].
1798-1803[modìfica | modìfica wikitèsto]
Chi de sótta a gh'è a lìsta ch'a riasùmme o ripàrto teritoriâle da Repùbrica Lìgure tra-i ànni 1798 e 1803[20].
1803-1805[modìfica | modìfica wikitèsto]
Chi de sótta a gh'è a tabèlla ch'a riasùmme o ripàrto teritoriâle da Repùbrica Lìgure tra-i ànni 1803 e 1805, dòppo a sò retìfica do 17 de zenâ 1803[21][20].
Càppi de Stâto[modìfica | modìfica wikitèsto]
Chi de sótta a gh'è a lìsta di òrgani che se sòn sucedûi a-o govèrno inta brêve existénsa da Repùbrica Ligùre:
- Prescidénte do Govèrno Provizöio: Giàcomo Màia Brìgnoe (14 de zùgno 1797 - 17 de zenâ 1798)
- Direritöio Esecutîvo: (17 de zenâ 1798 - 7 dexénbre 1799)
- Comisción de Govèrno: (7 dexénbre 1799 - 24 zùgno 1800)
- Comisción Provizöia de Govèrno: (24 zùgno 1800 - ? 1800)
- Comisción de Govèrno: (? 1800 - 2 lùggio 1800)
- Comisción Straordenâia de Govèrno: (2 lùggio 1800 - 3 lùggio 1802)
- Dûxe da Repùbrica Lìgure: Gêumo Loîgi Duràsso (3 lùggio 1802 - 4 zùgno 1805)
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Petracchi, 1800, pp. 25-26
- ↑ Petracchi, 1800, p. 26
- ↑ (IT) Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1802, in sce dircost.unito.it. URL consultòu o 16 seténbre 2021.
- ↑ Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1797, artt. 60-90
- ↑ Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1797, artt. 91-99
- ↑ Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1797, artt. 100-126
- ↑ Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1797, artt. 144-180
- ↑ Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1797, artt. 215-223
- ↑ Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1797, artt. 224-234
- ↑ Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1797, artt. 235-248
- ↑ Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1797, artt. 249-254
- ↑ Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1797, artt. 255-261
- ↑ Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1802, art. 7
- ↑ Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1802, art. 8
- ↑ Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1802, art. 12
- ↑ Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1797
- ↑ Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1802
- ↑ 18,0 18,1 (IT) L. N. 111 - Organizzazione del Potere Giudiziario, ed Amministrativo, in Raccolta delle leggi, ed atti del corpo legislativo della Repubblica Ligure ..., Zêna, Franchelli, 1798, pp. 208-227.
- ↑ AA. VV., Registro delle sessioni del governo provvisorio ..., pp. 310-318
- ↑ 20,0 20,1 20,2 (IT) Daniela Mancini, Divisioni territoriali della Liguria nel periodo Napoleonico, in sce francobampi.it. URL consultòu o 16 seténbre 2021.
- ↑ AA. VV., Costituzione della Repubblica Ligure (1802), pp. 133-166
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) AA. VV., Registro delle sessioni del governo provvisorio della Repubblica di Genova dal giorno della sua installazione 14 giugno 1797, Zêna, Stamperia nazionale, 1797.
- (IT) AA. VV., Raccolta delle leggi, ed atti del corpo legislativo della Repubblica Ligure: Da' 17. Gennajo 1798. Anno primo della ligure libertà, Zêna, Franchelli, 1798.
- (IT) Angelo Petracchi, Istoria del blocco di Genova nell' anno 1800: dell' era francese VIII, Zêna, Stamperia Porcile e C., 1800.
- (IT) AA. VV., Costituzione della Repubblica ligure (1802), Zêna, Stamperia Nazionale Strada Giulia, 1802.
- (IT) AA. VV., Annali della Repubblica ligure dall'anno 1797 a tutto l'anno 1805, vol. 1-4, Zêna, Tipografia Botto, 1852.
- (IT) Giovanni Assereto, La Repubblica ligure. Lotte politiche e problemi finanziari, 1797-1799, Torìn, Fondazione Luigi Einaudi, 1975, ISBN 88-70-58286-8.
- (IT) Antonino Ronco, Storia della Repubblica Ligure, 1797-1799, Zêna, Sagep, 1988, ISBN 88-70-58220-5.
- (IT) Antonino Ronco, Genova tra Massena e Bonaparte: storia della Repubblica Ligure - il 1800, Zêna, Sagep, 1988, ISBN 88-70-58286-8.
- (IT) Giovanni Assereto, La seconda repubblica ligure: 1800-1805 : dal 18 brumaio genovese all'annessione alla Francia, Milàn, Selene, 2000, ISBN 88-86-26734-7.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Repùbrica Lìgure
Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (EN) Ligurian Republic - Encyclopædia Britannica, in sce britannica.com. URL consultòu o 16 seténbre 2021.
- (IT) Vito Antonio Vitale, LIGURE, REPUBBLICA, Enciclopedia Italiana, 1934. URL consultòu o 16 seténbre 2021.
- (IT) Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1797, in sce dircost.unito.it. URL consultòu o 16 seténbre 2021.
- (IT) Costituçión da Repùbrica Lìgure do 1802, in sce dircost.unito.it. URL consultòu o 16 seténbre 2021.


text:
Quebec
O Quebec (prononçiòu [keˈbɛk], Quebec in ingléize ascì, Québec in françéize) o l'è 'na provinsa do Canada da-o primmo de lùggio do 1867, a seu capitâ a l'é a Çittæ do Quebec.
A léngoa ofiçiâ do Quebec a l'é o françéize e a seu popolaçion a l'é prevalentemente franco-canadéize. Into Quebec l'é presente un movimento pe l'indipendénsa ben ben importante e gh'é zà stæto doî referendum pe-a separaçion da-o Canadà into 1980 e into 1995.
O primmo ministro do Quebéc o l'é atualmente François Legault (CAQ).
Atri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Quebec


text:
Lengua rutenn-a
O Ruten (PycиHbckый, rusin'skyj), dïto rùscin ascì, a l'è unn-a lengua do gruppo lengoistego slavo orientâ. Parlòu in tòcchi de Ucrainn-a, Ungaïa, Serbia e Slovacchia Orientâ, o l'è conscideròu da çerti un dialetto de l'Ucrain, ma in realtæ o rutén (ò rusìn) o gh'à a seu dignitæ lengoìstega.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikipedia a g'ha n'ediçión in lengua rutenn-a (rue.wikipedia.org)
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Lengua rutenn-a