text:
Giustexine
Giustexine (Giüstéscine in-ta grafîa de l'armanàccu, Giüstexine ascì, Giustenixe a-A Prìa, Giüstènexi in arbenganeze) u l'è 'n cumǜn sparsu de 995 abitanti in-ta Pruvinsa de Savùna (dêti agiurnê a-u 2019).
Giugrafîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
U teritôiu de Giustexine u se tröva lungu a valle du turènte Scarinciu, c'u cunfluîsce a u fundu du paîze in ta scciumèa Maémua. A pàrte bassa se caraterizza pe a cultivasiun de üga e urîve a fasce, a zona ciü muntagnûza a l'è pîna de frascini e carpìn, cun n'estenxiun c'a a riva fin a u Munte Carmu de Löa (1389 m in sce u livéllu du mâ), Bric Agnellin (1335 m) e du "Giogu de Giustexine" a 1200 m. Vixin a u Bric Tampa (846 m) se tröva a grotta di Scöggi Negri, cun üna de ciü inpurtànti attivitê carsiche da regiun Ligüria.
Stòja[modìfica | modìfica wikitèsto]
U numme "Giustexine" u deriveréa da 'n fàttu stojcu du tènpu de Guêre Püniche fra i eserciti cartaxineixi e di Rumèn, dunde a lucalitê a l'è stêta devöâ cumme sede de aministrasiún giudisiaria, asucià a-a denuminasiùn de Jus-Tenens c'u vö dî "tégnì giustisia".
Se de fùnti vàn a atestâ i primmi insediamènti in te l'epuca bizantina (prubabilmente in lucalitê Vìlla), a fundasiùn du burgu de San Michê cun üna de primme citasiui a l'è du 1248 inte in attu du 5 d'arvî firmòn da Bunifassiu de Clavesana. Asugétòn a-abasia de San Péu da vaâ du Varatella, pressu Tuiràn, u finisce fra i dumîni da Diocexi de Arbenga e Inperia e ascì sùtta i marchexi Du Caretto (in-tu XIII secolo e XIV seculu). Cun a bulla papale de Urbano VI e zone de Giustexine, Túian, Borzi e da A Prîa vegnan cuntrulê da Repübbrica de Zena a cumensâ da u 1385.[4]
Da-a primma metê du XV seculu, pe 'na seje de fêti, u paîze de Giustexine u ritùrna sutta i De Carettu. 'Sta növa parentexi finì peò préstu, perché u castellu u vegne assediòn pe cumandu du capitàn Peu Fregusu, de Zena c'u custrinze a-a rêza i dùi frê Galeotto e Giovanni Du Carettu aturnu a u 18 avrî 1448: questu evéntu vegne ancùa aù revucòn da u fulclure grassie a e celebrasiui du Lüggiu Medievale.
Cun Napuleun Bunaparte da-u 2 dixénbre 1797 a lucalitê a l'hà fòn parte du Dipartimèntu da scciumèa Maémua, a l'internu da Repübbrica Ligüre. In tu 1815 vegne inglubòu in te a pruvinsa de Arbenga du Regnu de Sardegna, segundu u Cungrèssu de Vienna du 1814, e da lì u fajà parte de l'Italia ünîa.
I ürtimi agiustamènti avêgnan cun u distaccu da frasiún Bringhiera che aù a fa parte du cumün du Tû. L'ha fêtu parte fin a u 2008 da Cumunitê muntâna du Pullupixe, pòi divegnüa fìn a-u 2015 Uniùn di cumüni da Rivêa de Pàrme e di urîvi. Fra u 2016 e u 2018 u l'éa parte de l'Uniùn di cumüni da Vaâ du Maémua, assemme a U Tû e Magiö.
Abitanti[modìfica | modìfica wikitèsto]
Frasiui[modìfica | modìfica wikitèsto]
Giustexine u l'è 'n cumun sparsu, c'u cunprende ciü frasiúi e burghê, segundu u statüu cumünàle San Luénsu e San Michê e nu sùn cunsciderabili cumme frasiúi, ma cumme i nuclei custitutîvi du cumün, da questi dunca i dipendan risperivamènte e frasiùi de Bessu, Vìlla e Vilétta pé u prìmmu; Costa, Valsùrda, Furèstu, Cianassu e Serèi pé u segundu.[5] Cunscideràndu a divixùn in burghê (devöâ ascì inte manifestasiùi e inte rievucasiùi stojche) e ghe sun:
- San Luénsu (Sede du cumun, a cùnta 366 abitànti[6])
- San Michê (Zona du centru stojcu, a cùnta 24 abitànti in-tu burgu[7])
- Santa Libera (Zona du funduvalle, divîza in tréi burghê: Serèi de Sùtta o Inferiuri, c'a cûnta 38 rexidènti[8], Sérèi de Surva o Superiuri e Sérèi Prin)
- San Martin (C'u cunprende ascì a burgâ de Valsurda, cun 40 abitànti[9])
- Capeletta (Cun ascì e lucalitê de Cà ai Bûri e de Furèstu, a cûnta in tutâle 83 persùne[10][11])
Cunfin[modìfica | modìfica wikitèsto]
U cunfîna cun i cumüni de: A Prìa e Löa a sud, Bardenèi e Magiö a nord e Ù Tû a levànte.
Evulusiùn demugràfica[modìfica | modìfica wikitèsto]
Abitanti censîi[12]
Minurànse furèste[modìfica | modìfica wikitèsto]
Segundu u ISTAT, a-u 31 dexenbre 2014, a Giustexine ghe sun 13 rexidenti furèsti.
Pòsti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]
Architetüe Religiûze[modìfica | modìfica wikitèsto]
Pé a Gêxa u teritòiu cumünàle de Giüstexine u l'è parte de 'na sùla parocchia, ciamà Parocchia di Santi Luénsu e Michê, sta chi a cunprende:
- Gêxa de San Michê, a l'è scitüâ inta ciàssa da frasiún de San Michê, in sce in âtu pözzu, a strutüa udièrna a saiéva stêta uriginâ da in edifissiu ciü antìgu, rimanezòn du XII seculu. E ürtime mudifiche e saiêvan stête fête du 1596 quande e ghe vegnan zûnte e dùi navê de làtu, in stìle baroccu.
- Atôiu da Nostra Scignüa da Neive (a San Michè), cunusciüu ascì cumme Atôiu di Disciplinê u l'è de antìga fundasiún (prubabilmente XV-XVI seculu), se tröva in sce u côlle de rinpèttu a-u castêllu, dâre a-a paruchiàle. U l'è famùzu pé uspitâ a cunfraternita di disciplinê (in zeneze Cazàssa), zà atîva inta vaâ du Scarinciu da-u XIII seculu.
- Gêxa retòja de San Luénsu Martire, se tröva in-tu sentru de San Luénsu, a l'è a gêxa retòja da parocchia e a cunserva in inpurtante organu di inìssi du XX seculu.
- Atôiu da Immaculà, u se tröva a San Luénsu.
- Capeletta de San Martin, a l'è üna de gêxe ciü véggie da zòna, zà sità da-e fùnti in-tu VIII seculu, fundà lungu u sentê steròn c'u u pòrta a Ransi da Prìa a l'à cuvèrtu ina pusisiùn inpurtante pé vìa da sö pusisiún.
- Capeletta de Santa Libera e Sant'Antoniu, a l'è üna gēxétta c'a se tröva inta lucalitê di Sérèi Inferiùri a u margine da stradda pruvinsàle e a dâ u numme a-a burgâ de Santa Libera. A l'è caraterizâ da 'n canpanì a véja, datòn 1885.
- Capeletta da Nostra Scignua de Lourdes, a dà u numme aa burgâ de Capeletta, scitüa in frasiùn Furèstu a l'è ugettu de devusiún da i abitànti du pòstu.
- Culonna da Madonna di Poveri, a-u Cianàssu (lucalitê ai cunfìn cun i Sérèi, faxente peò parte da cuntrâda de San Michê).
Architetüe Militari[modìfica | modìfica wikitèsto]
Castéllu di Del Carretto[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inta lucalitê de San Michê, surva e de rinpèttu a-a gêxa paruchiàle a se tröva l'ânplia zòna cianélla da-a furma de nîu d'àquila i se trövan i rèsti du Castéllu fundòn dai marchezi del Carretto, che ai tenpi de Enrico II (atùrnu a-u 1200) i l'éan scignùi de Nòi e de Finâ. L'è dunca cu-a fundasiùn du Burgu de Finâ che, pé rafursâ i dumìni lucâli, u vegne acquistòn l'edifissiu presendentemènte in màn ai vescuvi arbenganézi. A vegne cuscì rinfursâ a strutüa de Giüstexine, antigamènte custruîa dai bizantìn. Inti vàri avenimènti chi i veggan prutagunìsti i marchezi de Finâ, i scignùi de Milan e a Repübbrica de Zena u castéllu u vegne derucòn in-tu 1477, poi devöòn dai zenezi e dunca aù i se pònan amiâ sùlu i rèsti da furtessa rimanezà sutta questi, che cun a perdita de inpurtànsa du feudu i vàn a abandunalu prugrescivamènte.[13][14]
Architetüe sivîli[modìfica | modìfica wikitèsto]
A San Luénsu, inta ciàssa du Custìn u se tröva u stòjcu sedîle in prîa de Finâ, a dimustrasiùn de l'ativitê giudissiaria c'a a l'ha caraterizòn u paîze antigamènte. De paéggia fabricasiùn e mezüe de l'öiu e du vìn datê 1606, ancö cunservê in-tu palassu du cumüne.[4]
Ecunumîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'ecunumîa lucâle a l'è bazâ in sce l'agricultüa e l'alevamèntu. Prezente ascì ina picîna zona cumerciâle-industriâle, ai cunfìn cun A Prìa, dunde tröva inpiêgu a magiurânsa da pupulasiùn.
Cultüa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dialettu Giustenieze[modìfica | modìfica wikitèsto]
U dialettu parlòn in te quéstu paìze u fà parte du gruppu Ligure séntru ucidentàle, scimile a-u vixìn dialettu priéze, anche se u prezénta de inflesciùi da-e parlê de Bardenèi (particulâre parlâ ciü ligâ a-u valburmidéze) de Tuiàn (ciü scimile a l'arbenganéze).
Da l'estê 2021 a l'è stêta inbastìa ina növa òpera de cartelunìstica stradâle, cun ascì di cartelli in-tu dialettu lucâle, pé e lucalitê che e g'han 'na tradusiùn in léngua ligüre.[15]
Asuciasiùi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inpurtànte ascì l'asuciasiun cultürale Jus Tenes, che u urgànissa incòntri e fëe in tu paìze (e a partecipa ascì cumme sòcciu a-a Cunsulta Ligure[16]), cun a partecipasiùn ascì du sìrculu "A cà cumüna" de San Michê.
Istrusiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
In-tu teritòiu cumünàle se trövan e scöe statali "Don Noli" (a scöa materna) e "Sandro Pertini" (a scöa elementàre, cun a séde in-tu palassu cumünale), ragrupê inte l'istitüu cunprenscîvu da Prìa.
Persùne culeghê a Giustexine[modìfica | modìfica wikitèsto]
José Serrato, ecunumista, 24° prexidente de l'Uruguay (fra u 1923-1927), u l'éa uriginàiu da frasiùn di Sérèi Superiùri.
Feste e fêe[modìfica | modìfica wikitèsto]
Rievucasiùi stojche[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Lüggiu Medievale: rievucasiùn stoica e séna medievâle, l'ürtima setemâna de lüggiu, inta lucalitê de San Michê. U prezénta ascì u curtéu di rappresentanti de cuntrâde e, da u 1981, u "Paliu di Carri" cu fa riferiméntu all'assediu du castellu da parte di Zenezi.
Âtre manifestasiùi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Ghe sun ascì:
- JUSTaNICE Rock: festa muxicale a San Miché, cun cuxina tipica, bira e u rock 'n roll.
- Grande Sagra gastrunomica: a se tegne a lüggiu primma du paliu, cun i prudotti tipici liguri da tastâ grassie ae cuxîne inta ciassa de San Michê.
- Castagnà a San Martin: pé a festa de San Martin (11 nuvenbre) u se inbastisce u ciassà davanti a a gêxa cun e tipiche pustasiùi pé fâ e rustìe.
- Teàtru dialettàle: u se tegne storicamènte a San Luensu, in-tu "salun de feste".
- Feste patrunàli de San Michê e de San Luénsu: cun a relatìva prucesciùn in-tu paîze, c'a vegghe ascì a partecipasiùn de varie cunfraternite lucali.
Vie de cumünicasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
U cumün de Giustexine l'è atraversòn da-a stradda pruvinciale 24 (SP24), c'a a culêga cun A Prìa, âtre stradde minùri e culegan e varie frasiùi, cumme quella che dai Sérèi Superiùri a porta a Bringhiera (U Tû), o quella che a porta versu Ransi da San Martin.
Amministrasiún[modìfica | modìfica wikitèsto]
Scindico: Mauro Boetto (Lìsta cìvica) da-o 26/05/2014
(2° mandâto)
Çentralìn do comùn: 019 637145
Email do comùn: info@pec.comune.giustenice.sv.it
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Dato Istat - Rexidenti a u 30 zügnu 2019.
- ↑ Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
- ↑ Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di gràddi/giórno di Comùn pe Región e Provìnsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
- ↑ 4,0 4,1 (IT) U Cumüne, a stòia, in sce comune.giustenice.sv.it. URL consultòu o 22 zùgno 2021.
- ↑ (IT) U Statüu de Giustexine, in sce comune.giustenice.sv.it. URL consultòu o 2021-06- 22.
- ↑ (IT) A frasiùn de San Luénsu, in sce italia.indettaglio.it. URL consultòu o 22 zùgno 2021.
- ↑ (IT) A frasiùn de San Michê, in sce italia.indettaglio.it. URL consultòu o 22 zùgno 2021.
- ↑ (IT) A burgâ di Sérèi de Sutta, in sce italia.indettaglio.it. URL consultòu o 22 zùgno 2021.
- ↑ (IT) A frasiùn de Valsurda, in sce italia.indettaglio.it. URL consultòu o 22 zùgno 2021.
- ↑ (IT) A frasiùn de Furèstu, in sce italia.indettaglio.it. URL consultòu o 22 zùgno 2021.
- ↑ (IT) Capeletta-Bûri, in sce italia.indettaglio.it. URL consultòu o 22 zùgno 2021.
- ↑ Statìstiche I.Stat - ISTAT; URL consultòn u 28-12-2012.
- ↑ (IT) U castellu di Del Carretto de Giustexine, in sce comune.giustenice.sv.it. URL consultòu o 22 zùgno 2021.
- ↑ Giustenice:Luglio Medievale 2018, Giustexine, Circolo Culturale Jus Tenes, lûggio 2018.
- ↑ (IT) A Giustexine a rîva a növa cartelunistica, in sce ivg.it. URL consultòu o 10 lùggio 2021.
- ↑ Sòcci da Cunsulta Ligure, in sce consultaligure.org. URL consultòu l'11 màzzo 2021.
Âtri prugètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Giustexine


c: text/html

text:
[pronuncia]
L'Apnîn, a cadeŋna d' muntagne ch'a traversa cme a scpiŋna dursale tütta l'Italia pninsulare, a cmînsa a l'atéssa der passu d'u Türchin, fra Vutri e Lisciàndria *. Quardün u pinsa che cu numme chí u deriva da Pen, u diu lígure di boscchi e der muntagne, e da cu numme chí i sajéivu derivai anche i nummi der munte Penna e Pénice.
Que pàgine chí i parlu der prümu tocu du setentriun dl'Apnîn, in grüpi d'muntagne e valae che peró u viegna divizo dai cunfin pre quatru pruvince d'quatru regiun, Ziena (Ligüria), Lisciàndria (Piemunte), Pavía (Lumbardía) e Piaxînsa (Emilia-Rumagna). Pre er tradisiun, peró, l'é cme s'a fisse iŋ ària ünica, dande pre séculi a ginte a vivè paigiu (vivindu sü inter gràn, patatte, casctiegne, e tgnindu inta stalla vacche e crave, tiandu sü der cae face in manía particulae, e via) e s'é cunsciüa e scpuzà pü fasilmînti tra ina vallaa e l'atra pütósctu che tra a vallaa e a pianüa. Tüttu isctu infatti l'é tesctimunió dar mǘxiche tradisiunali e pupulari, che i viégnu definíe der Quatru Pruvince:
cua escpressiun chí a ŋ'pa a pü giüscta pre parlà d'cua zona chí.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Giorni da setemann-a
A setemànn-a, comme s'acapisce za da-o nomme ch'o deriva da-o latin septimus, o l'é 'n periodo de sètte giorni. I nommi di giorni da setemann-a, levòu sabbo e domenega (i quæ vegnan da l'ebràico shabbat, ripözo, e da-o latin "giorno do Segnô") son ligæ a-i pianeti che, segondo o Tolomeo, gjavan in gîo a-a Tæra. In òrìgine sabbo e domenega ascì ean ligæ a di còrpi do çê, ò sæ Saturno e o Sô, e l'é ancon coscì, prezenpio in ingleize, dond'én ciamæ saturday e sunday. In zeneize de Zena i giorni gh'àn i nommi elencæ chi de sotta:
- Lunesdì ò lunedì (italianîximo)
- Mâtesdì ò martesdì ò martedì (italianîximo)
- Mâcordì ò mercoledì (italianîximo)
- Zéuggia
- Venardì ò venerdì (italianîximo)
- Sàbbo
- Doménega
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Lunedì de l'Àngiou in "munegascu" o se dîxe: Pasca d'u cavagnetu.
- ↑ Valadda do Pennavaire
- ↑ Grafia de Vincenso Bolia
- ↑ Grafîa do diçionâio Italian-Ulmioscu Ulmioscu-Italian


text:
ŞÇÈÓ: ÊØæøÑ ÈäÓÈÉ 87 ÈÇáãÇÆÉ İí ãäÊæÌ ÓáØÚæä ÇáÈÍÑ æÊÌÇæÒ ÊÕÏíÑå ÍÏæÏ ÇáÜ4 ÂáÇİ Øä
æÊÊæÇÕá ÇáÌåæÏ ÈæáÇíÉ ŞÇÈÓ áÊËãíä åĞÇ ÇáãäÊæÌ ÇáÈÍÑí æÇíÌÇÏ ØÑŞ ãáÇÆãÉ áÕíÏå æÊÍÓíä ãÓÇáß ÊÑæíÌå ÈÇáÏÇÎá æÇáÎÇÑÌ¡ ÍíË ÔåÏÊ ÇáÌåÉ İí ÇáÓäÊíä ÇáÃÎíÑÊíä ÊÑßíÒ æÍÏÊíä áÊÍæíá æÊÕÏíÑ ÇáÓáØÚæä ÇáÃÒÑŞ Èßá ãä ÛäøæÔ æÇáÒÇÑÇÊ ÊÔÛáÇä ÇáÚÔÑÇÊ ãä ÇáÚãÇá æÇáÚÇãáÇÊ.
æŞÏ ŞÇãÊ ÇáæÍÏÉ ÇáãäÊÕÈÉ ÈÛäæÔ Çáì ãæİì ÔåÑ ÃæÊ ÈÊÕÏíÑ ãÇ íŞÇÑÈ 2900 Øä ãä ÓáØÚæä ÇáÈÍÑ äÍæ ÇáÃÓæÇŞ ÇáÂÓíæíÉ¡ İíãÇ ÈáÛÊ ÇáßãíÇÊ ÇáãÕÏÑøÉ ãäå äÍæ ÃÓæÇŞ ãæÌæÏÉ ÎÇÑÌ ÇáÇÊÍÇÏ ÇáÇæÑæÈí ãä ŞÈá ÇáæÍÏÉ ÇáãæÌæÏÉ ÈÇáÒÇÑÇÊ ŞÑÇÈÉ 1115 ØäøÇ.


text:
Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra
A Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra (nómme ofiçiâ AзәpбajҹaH CoBeT CocиaлиcT Pecпyблиkacы, prononçiòu [ɑzærbɑjˈd͡ʒɑn sɐˈvʲɛt sə(t)siɐlʲˈist rʲisˈpublʲikasə], in azêro, AзepбaйджaHckaя CoBeTckaя CoциaлиcTичeckaя Pecпyблиka in rùscio) a l'è stæta, tra-o 1922 e o 1991, 'na de chìnze repùbriche socialìste che faxevân pàrte de l'Unión Soviética.
Creâ a-i 28 de avrî do 1920, quànde co-a sò infloénsa inta región a RSFS Rùscia a l'ariêsciâ a portâ a-o potêre de figûe pro-soviétiche, dòppo dôi ànni de indipendénsa a l'intriâ a fâ pàrte da RSFS Transcaucasìca (desfâ into 1936) insémme a-a RSS Armêna e a-a RSS Giorgiànn-a, e dónca inte l'Unión. A sò capitâ a l'êa, coscì cómme into modèrno Azerbaigiàn, Baku.
Etimologîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
O nómme "Azerbaigiàn" o vêgne da "A Tæra de Atropates", 'n rè Achemenide do perîodo Elenìco ch'o controlâva a región conpréiza inta pàrte de l'Azerbaigiàn e do Kurdistan d'ancheu in Iran, ciù a sùd de l'atoâle stâto de Azerbaigiàn[1]. A despêto de quésta diferénsa giögràfica, l'atoâle nómme o l'è stæto çernûo into 1918 da-o partîo do Musavat pe rinpiasâ i topònimi Trancaucasîa e Baku dêuviæ da l'aministraçión rùscia. A paròlla "Azerbaigiàn" in particolâ a vêgne da-o persiàn modèrno Āzarbāydjān, a sò vòtta derivòu da-e fórme ciù antîghe (da-a ciù recénte a-a ciù vêgia) Ādharbāyagān, Ādharbādhagān, Āturpātākān e Atropatkan.
Da-a sò fondaçión o pàize o l'êa ofiçialménte conosciûo cómme Repùbrica Socialìsta Soviética de l'Azerbaigiàn (ò Azêra), nómme pöi cangiòu, dòppo l'aboliçión da Repùbrica Socialìsta Federatîva Soviética Transcaucasìca, in Repùbrica Soviética Socialìsta de l'Azerbaigiàn, segóndo quànte scrîto inte Costituçioîn do 1937 e do 1978. Dòppo a ritrovâ indipendénsa, o Pàize o saiâ rinominòu into 1991 Repùbrica de l'Azerbaigiàn (ò Repùbrica Azêra), nómme divegnûo pöi ofiçiâ con l'adoçión da nêuva Costituçión de l'Azerbaigiàn into 1995.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Creaçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
A RSS Azêra a l'è stæta institoîa a-i 28 de avrî do 1920, dòppo a réiza do govèrno da Repùbrica Democràtica Azêra a-e locâli trùppe di Bolscevichi, goidæ da Davud Huseynov e da Nariman Narimanov, suportæ da l'11° Armâ de l'ezèrcito soviético[2].
A-i 13 de òtôbre 1921, e repùbriche soviétiche de Rùscia, Arménia, Azerbaigiàn e Giòrgia sotoscriviàn 'n tratâto co-a Turchîa, dîto o Tratâto de Kars, co-o quæ, óltre a 'n nêuvo asèsto di di confìn, a precedenteménte indipendénte RSS Nakhichevan a saiâ inclûza in quélla Azêra cómme RSSA de Nakhichevan[3].
In particolâ i confìn tra-a RSS Azêra e quélla Armêna saiàn ridisegnæ ciù vòtte, lasciàndo tùtte dôe e pàrte insodisfæte e creàndo i prezopòsti pe-i sucesîvi scóntri.
RSFS Transcaucasìca[modìfica | modìfica wikitèsto]
A-i 12 de màrso do 1922 i càppi de træ RSS Azêra, Armêna e Giorgiànn-a creiàn 'n unión tra lô dîta Repùbrica Socialìsta Federatîva Soviética Transcaucasìca (RSFST), ch'a saiâ o prìmmo tentatîvo de creâ 'n'unión de repùbriche socialìste, precedéndo de ciù ò mêno 'n ànno a creaçión de l'URSS. O Conséggio de l'Unión da RSFST o l'êa formòu da-i raprezentànti de træ repùbriche e, in particolâ, se pêuan aregordâ Nariman Narimanov pe-a RSS Azêra, Polikarp Mdivani pe-a RSS Giorgiànn-a e Aleksandr Fyodorovich Miasnikyan, pe-a RSS Armêna. Cómme Prìmmo Segretâio do Partîo Comunìsta da Transcaucasîa o vêgne dezignòu Sergo Ordzhonikidze.
Into dexénbre do 1922, insémme a Rùscia, Ucraìnn-a e Bielorùscia, a RSFST a saîa tra-i ménbri fondatoî de l'Unión Soviética, ch'a rexìstîa scìnn-a-o 1991. Pe cóntra a RSFST a duiâ pe relativaménte pöco ténpo, arivàndo a êse smantelâ into dexénbre de quatòrze ànni dòppo aprêuvo a l'inposcìbilitæ di leader de træ repùbriche a risòlve de dìspute in sce vàrri problêmi. Azerbaigiàn, Arménia e Giòrgia diventiàn dónca diretaménte di ménbri de l'URSS.
Economîa e svilùppo[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inta primavéia do 1921 a fòrma de govèrno da RSS Azêra a vêgne progresivaménte cangiâ da 'n modéllo bazòu in scî Comitâti Rivoluçionâi (Revkom) e i Comitâti di Contadìn Pövei (Kombeds) a quéllo, za difûzo in Rùscia, di Soviet.
Pe favorî o svilùppo de l'indùstria petrolìfera azêra, da l'inportànsa stratégica, o Suprêmo Soviet de l'Economîa Naçionâle (BCHX) o deciddiâ gréndi investiménti inte quésto setô. Se aviàn di rizultâti inportànti ségge in cànpo agrìcolo, into quæ co-o svilùppo de 'n scignificatîvo scistêma de kolkhoz l'Azerbaigiàn o diventiâ o segóndo produtô de tê de l'Unión Soviética (dòppo a Repùbrica Socialìsta Soviética da Giòrgia), óltre che inte l'indùstria petrolìfera. Prezénpio saiàn avèrti i nêuvi inpiànti da Bâia de Ilyich, Qara-Chukhur, Lok-Batan e Kala, arivàndo coscì, a prodûe squæxi o 60% de tùtto o petròlio soviético. Pe quésta raxón, a-i 31 de màrso do 1931, a RSS Azêra a riçéiviâ o riconosciménto de l'Órdine de Lenin, ònorificénsa che a RSS Azêra a goâgniâ inte 'n'âtra òcaxón, ò sæ a-i 15 màrso do 1935, pe-a ricorénsa do sò 15° aniversâio[4].
A-a fìn do segóndo ciàn quinquenâle (1933-1937), a RSS Azêra a l'êa diventâ a tèrsa repùbrica de l'URSS pe volùmme de capitâli investîi.
Segónda Goæra Mondiâle[modìfica | modìfica wikitèsto]
Into perîodo tra-i 17 de seténbre 1939 e o 21 zùgno 1941, gràçie a-o pàtto Molotov-Ribbentrop de no agresción, e relaçioîn comerciâli tra l'Unión Soviética e a Germània nazìsta continoiàn, co-o petròlio azêro ch'o l'êa 'na de esportaçioîn ciù inportànti.
Scitoaçión che però a cangiâ notevolménte co-a diciaraçión de goæra da pàrte tedésca do 22 zùgno 1941. In quésto moménto a produçión petrolìfera da RSS Azêra a l'ariviâ a-o sò màscimo storìco, pægio a 23,5 milioîn de tonêi[5]. A popolaçión locâle a saiâ in vàrri mòddi streitaménte coinvòlta inta goæra, ségge cómme volontâi e sordàtti regolâri de l'Armâ Róssa che coinvòlta inte ativitæ produtîve ligæ a-e produçioîn militâri, con di lavoratoî (spécce quélli de indùstrie petrolìfere) che ariviàn a alonghî i sò tùrni de lòu a 12 ôe, rinonçiàndo a giórni de ripözo, férie e vacànse scìnn-a-a fìn da goæra. Dæta l'inportànsa stratégica di póssi petrolìferi azêri, quésti diventiàn 'n di òbietîvi de l'òfenscîva tedésca ciamâ "Òperaçión Bleu", co-a quæ ariviàn scìnn-a-i mónti do Caucaso ma, aprêuvo a-a sconfìtta inta batàggia de Stalingràddo, saiàn costréiti a abandonâ zöna ch'aveivàn òrganizòu into coscì dîto Reichskommissariat Kaukasus.
Co-o decrétto do Suprêmo Soviet de l'Unión Soviética do frevâ 1942, 500 lavoratoî de l'indùstria petrolìfera azêra riçeiviàn de ònorificénse e promoçioîn. A popolaçión de l'Azerbaigiàn a paghiâ 'n prêxo asæ pezànte in tèrmini de vìtte umâne, con ciù ò mêno 290.000 pèrdie tra-i 600.000 òmmi mandæ a conbàtte.
Perîodo dòppo a goæra[modìfica | modìfica wikitèsto]
'N fæto particolarménte inportànte pe-e popolaçioîn azêre o saiâ l'òcupaçión soviética, inta stæ do 1941, da pàrte de l'Azerbaigiàn apartenénte a l'Iran. Quésta prezénsa militâre rùscia a sùd do sciùmme Aras a portiâ defæti a 'n resciuscitâ di sentiménti Pan-Azêri, ch'o portiâ ànche a 'na ripréiza de l'ûzo da léngoa azêra, incoragiòu da scritoî, giornalìsti e insegnànti proveniénti da-a RSS Azêra, a-o pósto do Persiàn.
Co-o supòrto de l'URSS, into novénbre do 1945 a saiâ creòu 'n aotònomo "Govèrno do Pòpolo Azêro", con sêde inta çitæ iraniànn-a de Tabriz e goidòu da Jafar Pishevari, o càppo do Partîo Democràtico Azêro. Into brêve perîodo de l'aministraçión soviética de l'Azerbaigiàn Iraniàn ghe sòn stæte de fòrti prescioîn a l'unificaçión di quéti dôe teritöi, favorîe da-a fondaçión di numerôze instituçioîn colturâli azêre. Quésta òcupaçión soviética de pàrte de l'Iran, a l'época aleòu co-e poténse Òcidentâli, a saià però a raxón de 'na fòrte tensción tra-i dôi blòcchi (fòscia tra-e càoze ch'àn inescòu a Goæra Fréida), con l'URSS ch'a saiâ a-a fìn òbligâ a retiâ e sò trùppe e o contròllo da zöna ch'o tornîa a-o govèrno de l'Iran a-a fìn do 1946. I prinçipæ leader Partîo Democràtico Azêro scapiàn dónca inte l'Azerbaigiàn soviético scibén che o Pishevari, do quæ Stalin no s'êa mâi fiòu ciù de tànto, o moiâ présto in de dùbie circostànse.
Inti ànni '50 saiàn avèrti i prìmmi póssi petrolìferi off-shore e, co-a fìn de polìtiche de stànpo ciù Stalinìsta, o l'incomensiâ 'n perîodo de megioaménto de condiçioîn de vìtta di çitadìn azêri, in particolâ inte l'instruçión e o stâto sociâle, co-in lèsto svilùppo de l'urbanizaçión e de l'indùstria. Pe cóntra, però, o govèrno centrâle o realiziâ de nêuve polìtiche de "Ruscificaçión" de vàrie repùbriche soviétiche, dîte de sblizheniye (riavixinaménto), con l'òbietîvo de unî tùtte e génti inta naçión Soviética.
Chéita[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inti ànni '60 incomensiàn a aparî i prìmmi ségni de crîxi do scistêma Soviético, che no risparmiàn a RSS Azêra. Particolarménte colpîo o saiâ o setô petrolìfero do pàize, in pàrte aprêuvo a l'avertûa de nêuvi scîti estratîvi in âtre pàrte de l'URSS e in pàrte aprêuvo a-o progresîvo ezaoriménto di giaciménti acescìbili da tæra, co-a produçión off-shore ch'a no l'êa ancón consciderâ abàsta conveniénte into sò rapòrto cósti-ricâvi. Cómme rizultâto de quéste polìtiche l'Azerbaigiàn o l'aviâ o ciù bàsso tàscio de créscita tra tùtte e repùbriche soviétiche, co-a sôla eceçión do Tagikistàn, e, cómme consegoénsa da crîxi, torniàn a scciupâ de fòrti tenscioîn de tîpo étnico, spécce tra-i Armêni e i Azêri, che saiàn violenteménte represce da-e aotoritæ centrâli. Inte 'n tentatîvo de risòlve a sò crîxi struturâle, o govèrno de Mosca o nominiâ into 1969 Heydar Aliyev cómme Prìmmo segretâio do Partîo Comunìsta de l'Azerbaigiàn, ariêscìndo a afrontâ tenporaniaménte a grâve crîxi ch'a colpîva a RSS, adêuviàndose pe-a diverscificaçión de ativitæ econòmiche do pàize, con particolâ inpùlso a quéllo do cotón. O l'ariêsciâ ànche a consolidâ a clàsse polìtica da repùbrica, che co-e sò nòmine a saiâ conpòsta squæxi escluxivaménte da azêri, invertìndo o procèsso de ruscificaçión incomensiòu co-e lézze de sblizheniye. Into 1982 l'Aliyev o diventiâ 'n di ménbri do Politburo do Partîo Comunìsta de Mosca, poxiçión da-a quæ o saiâ costréito a alontanâse into 1987 da-o nêuvo leader de l'URSS Mikhail Gorbachev, dæta a sò òpoxiçión a-e polìtiche da coscì dîta Perestroika.
A fìn di ànni '80, co-o govèrno de Gorbachev, a saiâ caraterizâ da 'na crescénte scitoaçión de dizórdine inte tùtto o Caucaso, e ch'a interesiâ a RSS Azêra sorviatùtto pe quànte o rigoardâ a controvèrsa questión do Nagorno-Karabakh. Quésti conflìtti étnici riveliàn quànte o Partîo Comunìsta o foîse òrmâi inadegoòu e inadàtto a garantî l'órdine e a tutelâ i interèsci naçionâli; scitoaçión che pe de ciù a saiâ conplicâ da-a nêuva polìtica da glasnost, ch'a portiâ a-a nàscita di prìmmi òrgani de informaçión e partîi polìtici indipéndenti. Tra quéste òrganizaçioîn a ciù inportànte a l'êa de segûo o Frónte Popolâre de l'Azerbaigiàn (Azərbaycan Xalq Cəbhəsi, AXC), aversâio dirètto di comunìsti a-o govèrno e tra-i prinçipæ inspiratoî do moviménto indipendentìsta azêro. Purtròppo a l'ariviâ présto a reaçión de l'Armâ Róssa, ch'a mettiâ tenporaniaménte a taxéi e richièste de indipendénsa co-ina violénta represción, inta quæ restiàn amasæ ciù de 130 persónn-e a Baku, conosciûa cómme o "Zenâ Néigro" (Qara Yanvar).
L'Azerbaigiàn o l'à parteçipòu ascì a-o referendum votòu da tùtta l'URSS pe decìdde se conservâ ò mêno l'unión, scibén con de rifórme, votaçión ch'a l'è stæta boicotâ da-a vìxinn-a RSS Armêna e inti teritöi da RSSA Nakhichevan[6]. I rizultâti ofiçiæ, anonçiæ con làrgo antìçipo e favorévoli a-a propòsta do govèrno centrâle a-o 93,3%, sòn stæti sùbito contestæ da-o Frónte Popolâre de l'Azerbaigiàn, segóndo o quæ sôlo o 15% da popolaçión avéiva pigiòu pàrte a-o referendum[7].
A fìrma do coscì dîto "Tratâto de l'Unión di Stâti Sovrén" a saiâ però òstacolâ da-o falîo cólpo de stâto, dîto o putsch de agósto, da pàrte di ménbri ciù conservatoî de l'URSS e da-a sucesîva aceleraçión de diciaraçioîn d'indipendénsa de vàrie repùbriche soviétiche[8]. In particolâ, l'Azerbaigiàn o diciariâ a sò indipendénsa a-i 30 de agósto do 1991[9], dónca quàttro méizi prìmma da disoluçión de l'URSS do 26 dexénbre, intràndo pöi a fâ pàrte da Comunitæ di Stâti Indipendénti (CSI) into seténbre do 1993. A-a fìn do 1991 i scóntri inta región do Nagorno-Karabakh sfociaiàn inte 'na goæra in vàsta scâ, conbatûa scìnn-a-o cesâ-o-fêugo do 1994, ch'o l'à rexistîo scìnn-a-o XXI sécolo e a-i recénti conflìtti do 2016 e do 2020.
Scìnboli[modìfica | modìfica wikitèsto]
Bandêa
Enblêma
Ìnno
Govèrno[modìfica | modìfica wikitèsto]
A-i 28 de avrî 1920 o Comitâto Rivoluçionâio Tenporànio o prendiâ o contròllo do Pàize, creàndo coscì ìn govèrno dîto Conséggio di Comisâi do Pòpolo de l'Azerbaigiàn. Dòppo l'aprovaçión, l'ànno dòppo, da nêuva Costituçión da RSS Azêra da pàrte prìmmo Congrèsso di Soviet de tùtti i Azêri o Comitâto Rivoluçionâio o vêgne estromìsso da-o potêre, co-a creaçión do Comitâto Esecutîvo Centrâle, divegnûo o màscimo òrgano legislatîvo da RSS[4].
Co-ina Costituçión (a quàrta), into 1937 o potêre legislatîvo inta RSS Azêra o pasiâ a 'n nêuvo òrgano, ò sæ a-o Suprêmo Soviet do Pàize[4].
Càppi de Stâto[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Sergey Kirov (1921-1926)
- Levon Mirzoyan (1926-1929)
- Ruhulla Akhundov (1925-1926)
- Mir Jafar Baghirov (1933-1953)
- Imam Mustafayev (1954-1959)
- Veli Akhundov (1959-1969)
- Heydar Aliyev (1969-1982)
- Kamran Baghirov (1982-1988)
- Abdurrahman Vazirov (1988-1990)
- Ayaz Mutallibov (1990-1991)
Prescidénti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Prescidénti do Comitâto Esecutîvo Centrâle
- Mukhtar Gajiyev (1921–1922)
- Samed Aliyev (1922–1929)
- Gazanfar Musabekov (1929–1931)
- Sultan Medjid Efendiev (1932–1937)
- Mir Bashir Gasimov (1937–1938)
- Prescidénti do Presidium do Suprêmo Soviet
- Mir Bashir Gasimov (1938–1949)
- Nazar Geydarov (1949–1954)
- Mirza Ibrahimov (1954–1958)
- Ilyas Abdullayev (1958–1959)
- Saftar Jafarov (1959–1961)
- Mamed Iskenderov (1961–1969)
- Gurban Khalilov (1969–1985)
- Suleyman Tatliyev (1985-1989)
- Elmira Gafarova (1989–1991)
- Prescidénti da Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra
- Ayaz Mutallibov (1991)
Fòrse armæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Quànde o faxéiva pàrte da strutûa militâre de l'Unión Soviética l'Azerbaigiàn o l'òspitâva, scìnn-a pöco prìmma da sò indipendénsa, ciù de 60.000 òmmi de l'ezèrcito soviético, desccegæ inte tùtto o pàize e sudivîzi tra-i quàtro còrpi de Fòrse de Tæra, de Fòrse Aérie, de Fòrse Aérie de Diféiza e da Marìnn-a. A ciù inportànte conpagnîa de fòrse terèstri in Azerbaigiàn a l'êa a Quàrta Armâ, che l'avéiva o sò quartê generâle (óltre che vàrie unitæ de supòrto) inta çitæ de Baku. Inte quésta Armâ tra-e bregàdde che se pêuan aregordâ gh'êan quélle indipendénti de mìsili tæra-âia (SAM), quélle de l'artilierîa e de bregàdde SCUD. I còrpi armæ "tradiçionâli" ciù inportànti da Quàrta Armâ l'êan e bregàdde de fanterîa mecanizâ da 23°, de stànsa a Ganja, a 295° a Lenkaran, a 60° a Baku e a 75°, ch'a l'avéiva a sò bâze into teritöio conosciûo cómme Naxçıvan, breveménte (da-o 1920 a-o 1923) repùbrica sovietica indipendénte. Inportànte l'êa ancón o regiménto de elicòteri d'asâto de Ganja, equipagiòu con di Mil Mi-24 e di Mil Mi-8[12].
Inta RSS Azêra o gh'êa un sôlo cànpo de adestraménto pe-e trùppe de tæra, ò sæ a Schêua Superiôre de Comàndo de Àrmi Conbinæ de Baku (BVOKU). A lêva militâre a saiâ introdûta sôlo co-o pasàggio de l'aministraçión da RSS a-o dirètto contròllo Soviético, scibén che e persónn-e ciamæ a-e àrmi restiàn 'n nùmero ridûto[12].
Economîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
De lóngo inti teritöi de l'Azerbaigiàn a l'è stæta praticâ in mòddo inténso l'agricoltûa, co-o 54,9% da sò superfìcce ch'a l'è coltivâ (pægia a ciù ò mêno 4.755.100 ètari). Asæ inportànte a l'è l'arecugéita e a lavoraçión do legnàmme, pægia into 2007 a 136 milioîn de métri cùbbi[13].
Conpletan o quàddro 'n setô de l'alevaménto do bestiàmme abàsta svilupòu e 'na fiorénte ativitæ de pésca into Mâ Caspio.
A coltivaçión do cotón, 1937
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (EN) Douglas S. Benson, Ancient Egypt's Warfare: A Survey of Armed Conflict in the Chronology of Ancient Egypt, 1600 BC-30 BC, 1995.
- ↑ (AZ) Institute of History of the Azerbaijan National Academy of Sciences, Azərbaycan Cümhuriyyəti (1918-1920) / Azerbaijan Republic (1918-1920) (PDF), Baku, Elm Publishing House, 1998, p. 295-300, ISBN 5-8066-0925-1.
- ↑ (EN) Treaty of Friendship between Turkey, the Azerbaijan Socialist Soviet Republic, the Socialist Soviet Republic of Armenia and the Socialist Soviet Republic of Georgia on one hand and Turkey on the other, concluded with the participation of the Russian Socialist Federative Soviet Republic, in Kars on October 13th 1921 (PDF), in sce azerbaijan.az. URL consultòu o 29 lùggio 2021.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 (AZ) Azerbaijan National Academy of Sciences, Azərbaycan tarixi (History of Azerbaijan), vol. 6, Baku, Jamil Guliyev, 2008, p. 134-135, 233-234, 257.
- ↑ (EN) Igor S. Zonn, Aleksey N Kosarev, Michael Glantz e Andrey G. Kostianoy, The Caspian Sea Encyclopedia, Berlìn, Springer, 2010, p. 68, ISBN 3-642-11523-3.
- ↑ (AZ) Azerbaijan National Academy of Sciences, Azərbaycan tarixi (History of Azerbaijan), vol. 6, Baku, Jamil Guliyev, 2008, p. 229.
- ↑ (EN) Süha Bölükbaşı, Azerbaijan: A Political History, I.B. Tauris, 2014, ISBN 0-755-60857-7.
- ↑ (EN) Zbigniew K Brzezinski, Russia and the Commonwealth of Independent States: Documents, Data, and Analysis, Routledge, 2016, ISBN 1-315-48147-2.
- ↑ (AZ) Diciaraçión d'indipendénsa de l'Azerbaijan, in sce myazerbaijan.org. URL consultòu o 30 lùggio 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 23 màzzo 2019).
- ↑ (RU) KoHcTиTyция (OcHoBHoй ЗakoH) AзepбaйджaHckoй CoBeTckoй CoциaлиcTичeckoй Pecпyблиkи, пpиHяTaя 21 aпpeля 1978 roдa BHeoчepeдHoй ceccиeй BepxoBHoro CoBeTa AзepбaйджaHckoй CCP (PDF), Бaky, изд-Bo BepxoBHoro CoBeTa AзepбaйджaHckoй CCP, 1978, p. 19. URL consultòu o 26 lùggio 2021.
- ↑ (EN) The national emblems of Azerbaijan SSR - Coats of arms, in sce azerbaijans.com. URL consultòu o 27 lùggio 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 1º seténbre 2017).
- ↑ 12,0 12,1 (RU) Stöia de fòrse armæ azêre, in sce armiya.az. URL consultòu o 29 lùggio 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 23 zenâ 2021).
- ↑ (EN) Agriculture in the Black Sea Region, in sce bs-agro.com. URL consultòu o 29 lùggio 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 27 seténbre 2013).
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (AZ, RU) M. C XaлaфoB, Azărbai̐jan SSR Elmlăr Akademii̐asy. Fălsăfă bălmăsi, Fălsăfă vă Ḣu̇gug Institutu (Azărbai̐jan SSR Elmlăr Akademii̐asy), Azerbaĭdzhanskiĭ gosudarstvennyĭ universitet. I︠U︡ridicheskiĭ fakulʹtet, ИcTopия rocyдapcTBa и пpaBa AзepбaйджaHckoй CCP (History of the state and law of the Azerbaijan SSR), Izd-vo Akademii nauk Azerbaĭdzhanskoĭ SSR, 1964.
- (AZ, RU) Azerbaĭdzhanskoĭ SSR, Grazhdanskiĭ prot͡sessualʹnyĭ kodeks Azerbaĭdzhanskoĭ SSR (Civil Code of the Azerbaijan SSR), Verkhovnyĭ Sovet Azerbaĭdzhanskoĭ SSR, 1964.
- (RU) Г. A MaдaToB, AзepбaйджaH B Beлиkoй OTeчecTBeHHoй BoйHe CoBeTckoro Coюзa (Azerbaijan in the Great Patriotic War of the Soviet Union), Baku, ЭлM, 1975.
- (EN) Azerbaijan Soviet Socialist Republic, Agentstvo pechati "Novosti", 1972.
- (IT) Gabriele Natalizia e Daniel Pommier Vincelli, Azerbaigian: una lunga storia, Passigli, 2012, ISBN 88-36-81341-0.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Repùbrica Socialìsta Soviética Azêra


text:
Stati Confederæ d'America
I Stati Confederæ d'America son stæti formæ da ùnze colònie do Sud di Stati Unïi che into 1861 àn deciaròu a secescion da l'Union. I Stati Unïi (o Nòrd) no àn mai riconosciûo a confederaçion e l'àn consciderâ ilegìttima.
Unna guæra çivî a l'è scciuppâ quande e truppe do Sud àn tiòu a-e truppe do Nòrd che occupavan a-o forte Sumter de Charleston inta Carolina do Sud inte l'arvî do 1861.
Nisciunn-a naçion d'Euròpa a l'à riconosciûo a confederaçion, con l'ùnica ecceçion do Vatican, ma o Regno Unïo o l'à agiutòu militarmente a confederaçion durante a guæra.
Quande i generæ sudisti se son areixi into 1865, a confederaçion s'è desfæta e no ghe stæta arcunn-a rescistensa, coscì i stati son stæti cian cianin riammissi inte l'Union.
A secescion[modìfica | modìfica wikitèsto]
I prìmmi sette stati, secescion do màrso 1861:
- Carolinn-a do Sud, (20 dexénbre 1860)
- Misciscippi, (9 zenâ 1861)
- Florida, (10 zenâ 1861)
- Alabama, (11 zenâ 1861)
- Georgia, (19 zenâ 1861)
- Louisiann-a, (26 zenâ 1861)
- Texas, (1° frevâ 1861)
Dòppo che o prescidente di Stati Unïi d'America Lincoln o l'à ciamòu ätri sordatti, ätri quattro stati se son unïi a-a confederaçion:
- Virginnia, (17 arvî 1861)
- Arkansas, (6 màzzo 1861)
- Tennessee, (7 màzzo 1861)
- Carolinn-a do Nòrd, (20 màzzo 1861)
Ätri doî stati se son unïi a a confederaçion, sciben che no son stæti mai controlæ efetivamente da-a confederaçion:
- Missoùri, (31 otôbre 1861)
- Kentucky, (20 novénbre 1861)


text:
Süccaellu
Süccaèllu (scrìtu segundu a grafìa Bolia Süccaȓèllu, ascì rezu adatandu a l'arbenganese aa grafia ufisià cumme Sucâelo, Sucarê daa grafìa du dialettu d'Èrli, dunde u vegne dìtu Süca(r)ê, Sucælo in zenese, Zūcarèa in urmeàscu[4], Zuccarello in italian) u l'è in cumün de 309 abitanti (dàtti agiurnài au 2019) ch'u se tröva inta pruvinsa de Savùna.
Geugrafìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inta valâ du Neva, a mùnte da cunfluènsa cun u Pennavaire, Süccaellu fa parte de l'entrutèra d'Arbenga. U l'è u segundu sentru pe pupulasiun da valâ, de derê a Cixan. U cunfina cun Èrli e Castreveiu a nord, Barestìn a est, Cixan a sud e a ovest cun Arnascu e Castregiancu. U g'ha ascì 'na frasiùn ciamâ Martinettu, c'a l'è divìza a metài cun Cixan.
Stòia[modìfica | modìfica wikitèsto]
U Marchesàu de Süccaellu[modìfica | modìfica wikitèsto]
U sentru stòicu de Süccaellu, zà mensciunàu intu 1233 u l'e stau fundau ufisialmènte inte l'arvì de l'ànnu 1248, mediànte in àttu nutarìle ancöi cunservàu au munisipiu du paìse.
Interesànte ascì in corpus de lézzi, emanàu intu 1281 e legàu cumme l'àttu de fundasiù ai marchexi Clavesana, che l'axevàn selesiunàu sta pusisiùn strategica pé cumercià fra Arbenga e l'Âta Ligüria (o Bàssu Piemunte).
Propiu pe 'sta mutivasiùn chi u burgu l'è stàu ciü vôtte cuntestàu da diferenti famìe aristucratiche e nubiliari du punènte savunese.[5][6]
Intu 1326, cun u matrimòniu fra Enricu Du Carettu e Cate(r)ìna Clavesâna a duminasiùn du burgu a pàssa sutta ai pusedimènti di Du Carettu, assèmme a a vixina Castreveiu, cun u rafursamentu di pusedimènti acquisèndu ascì i feudi lucàli.
Pé òpe(r)a poi de Carlu I Du Carettu, u nàsce u marchesàu de Süccaellu, a partì dau 1397, u paise u diventa cuscì a capitàle du növu stàttu suvràn, ch'u cumprendeva a u sò apugêu vâri âtri paixi de l'entrutèra, daa valâ de l'Aroscia fìn a quella du Va(r)atella. Da evidensià inta pulitica estèra u rapòrtu cun i Viscunti de Milan. Quésti ligàmmi vegnen pe(r)ò interutti cu-i Sforsa, quande i süccarelexi i rivàn inte l'orbita da Repübbrica de Zena, survatüttu dau 1449.
I zenexi i l'axevan cuscì cumensàu in periudu de ingerènsa inti affari pübbrici du marchesàu, tàntu da 'rivà intu 1567 a l'acquisisiùn de in tèrsu du feudu lucàle. Pòchi ànni dòppu a restante pàrte u vegne vendüa ai Savoia, pe quaxi 60.000 scüddi d'òu, e quésta asiùn a scatêna i "mugugni" di zenexi, che diplumaticamènte i sciorte(r)àn a cunze(r)à e tratatîve, atendèndu 'n respònsu giü(r)idicu.
Quéstu u l'ande(r)à a scatenà a cuscì dìta "causa de Süccaellu", rizòlta daprimma a Prâga, intu 1593, cun fìtte tratatìve e pòi int' ina véa e propia guèra fra u 1625 e u 1631, scicumme che l'ànnu prìmma Utaviu du Carettu l'axêva decisu de vènde pàrte du feudu ai zenexi. I scuntri i se cunclüdden sulamènte intu 1631, ànnu du tratàu de Cherascu, ch'u sancisce a definitiva fìn du marchesàu, anéssu a a Repübbrica de Zena dùi ànni dòppu.
Da a fìn du marchesàu a l'anesciùn a l'Italia[modìfica | modìfica wikitèsto]
U teritòiu cumünàle u l'éa stàu pòi cuinvòltu in vàri scuntri fra u 1746 e u 1747, asediàu dae trùppe austru piemuntexi: végne libe(r)àu da cuntingènti militàri còrsu-lìguri; pòi turna intu 1795, inta bataja de Löa.
Dau 1797 u paìse êntra a fà parte da Repübbrica Ligure e da lì vegne anéssu a l'Impéu Fransese sùtta Napuleùn Bunapàrte.
Cu-u cungressu de Vienna du 1814 e a restaurasiùn u vegne inglubàu inti dumini du Regnu de Sardegna, dau 1861 in quélli du Regnu de l'Italia, divegnüu doppu a Segunda Guèra Mundià a Repübbrica italiana.
Intu 1929 u pèrde a frasiùn de Cunscente, aù de Cixàn e pàrte de quella de Martinettu, spartìa fra i dui cumün. Fra u 1973 e u 2008 faxéva parte da "Cumunitài muntana Ingauna", pòi du "Puntente Savunese" fin au 2011, ànnu da sòa supresciùn.
In tu 2016 l'aministrasiùn l'ha tentàu de utegnì l'indipendènsa, andandu a restabilì l'antìgu marchesàu, scibén che a recesta furmàle a nu a l'è stâ acetâ né daa Repübbrica Italiana né da l'Uniùn Eurupéa.[7][8]
Abitanti[modìfica | modìfica wikitèsto]
Evulusiùn demugràfica[modìfica | modìfica wikitèsto]
Abitanti censìi[9]
Minuànse furèste[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dandu amèntu au ISTAT, ai 31 de dixembre du2 014, a Süccaellu i ghe sun 10 rexidenti furèsti.
Posti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]
Architetüe religiuse[modìfica | modìfica wikitèsto]
• Géxa de San Bertumê intu bùrgu de Süccaellu, custruìa a partì da u XIII seculu.
• Uatòiu de Santa Maria Nascente e de San Carlu, intu sentru stòicu.
• Capeletta de Sant'Antoniu, a l'ingressu du paìse rivàndu da Arbenga, l'è stà restaurà intu 2015.[10]
Architetüe civìli[modìfica | modìfica wikitèsto]
• Palàssu du marchese, se tröva intu burgu e a l'è l'antiga rexidensa du marchese: u cunserva diferenti cîcli de afreschi au sò intèrnu.
• Castéllu di Del Carretto, du XIII seculu, prubabilmènte sücescìvu a quellu de Castreveiu, l'è stà a rexidènsa ufisiale du marchese e puntu de avistamèntu pé e invaxùi da valâ du Néva.[11]
• Pòrte medievàli du burgu, dìte du Muìn, du Piemunte (o Suprana, famùsa pé a tùre mediuevàle), du Pònte (ch'a dà in sciu turènte Neva, mediànte u carateristicu pònte a schêna d'àze, scimbulu du burgu), du Néva, Interiùre.
• Teâtru Sivicu "Quinzio Delfino", üna de strutüe ciü véie e méiu cunservàe du burgu, l'è stàu edificàu a partì dau XII seculu, inisialmènte cumme uatòiu, ancöi se ghe pònan truvà spetaculi, rapresentasiui, espusisiui e mustre.[12]
• Ca' "du Muin" cunusciüa pé a carateristica faciâ du medievu.
Ecunumìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'ecunumìa a l'è legâ prinsipalmènte ae cultivasiùi de früta, u(r)ìve e urtàggi. Inti ürtimi ànni u s'è svilupàu u turismu, ascì grassie au fàttu che Süccaellu l'è ün di Burghi ciü bèlli d'Italia.
Cultüa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dialettu Sücca(r)ellese[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Süccaellu se parla in dialettu ligure de stàmpu arbenganese, faxènte parte du Ligure sentru-ucidéntàle.
Cüxina[modìfica | modìfica wikitèsto]
Tradisiunàle du periudu de Pasqua a l'è a tùrta pasqualina, che inta versciùn lucàle a vö numma e gêe.
Feste e fëe[modìfica | modìfica wikitèsto]
• Rievucasiùn stòica du matrimòniu de Ilaria du Carettu, a lüiu, a l'è üna de rapresentasiùi ciü apresàe de tütta a regiùn.
• Festa Patrunàle de San Bertumê, 24 d'austu, cun tàntu de prucesciùn di crìsti e a bànda che a 'cumpàgna u curtêu.
• Festa da Sücca, in nuvembre, cun mercatìn, zöghi medievali e u cuncursu pé a sücca ciü pesànte.[13]
Aministrasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Vie de cumünicasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
A l'è culegâ cun Castreveiu e a sitài de Arbenga pé vìa da Stràdda Statàle 582 da Còlla de San Bernardu (SS 582).
Notte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Dàttu Istat - Pupulasiùn rexidente ai 30 de zügnu du 2019.
- ↑ Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
- ↑ Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di gràddi/giórno di Comùn pe Región e Provìnsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
- ↑ Grafia du disiunàiu Italian-ulmioscu Ulmioscu-Italian
- ↑ (IT) U cumün de Sucarê, in sce comunezuccarello.it. URL consultòu o 18 màzzo 2021.
- ↑ (IT) Sucarê, un di burghi ciü belli d'Italia, in sce borghipiubelliditalia.it. URL consultòu o 18 màzzo 2021.
- ↑ (IT) Sücarê cumme Seburga, invìa a sò recesta a l'UE, in sce primocanale.it. URL consultòu o 18 màzzo 2021.
- ↑ (IT) Süca(r)ê, pröve de indipendènsa, in sce lastampa.it. URL consultòu o 18 màzzo 2021.
- ↑ Statìstiche I.Stat - ISTAT; URL consultàu u 28-12-2012.
- ↑ (IT) Restauru da Capeletta de S.Antoniu, in sce ivg.it. URL consultòu o 19 màzzo 2021.
- ↑ (IT) U castéllu de Sucarê e a figüa de Ilaria del Carretto, in sce liguriaheritage.it. URL consultòu o 19 màzzo 2021.
- ↑ (IT) U tiàtru de Sucarê, in sce insiemefacile.provincia.savona.it. URL consultòu o 19 màzzo 2021.
- ↑ (IT) Sucarê, a festa da a sücca, in sce youtube.com. URL consultòu o 19 màzzo 2021.
Atri prugètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Süccaellu


text:
Tamerlan
Tamerlan (perscian Tīmūr Lang, propr. "Timur o rango"). - Sovran turco de l'Axia Centrâ (Kish, Samarcanda, 1336 - Otrār 1405).
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
O començò e so conquiste in Transoxiaña e inta Corasmia (1360 circa), e inte 'n trentennio o l'ocupò a Perscia, l'Iraq, l'Anatolia, l'Ærminnia e a Zorzia, parte da Sciria e de l'India. A Angoa, in battaggia campâ, o batté e cattuò (1402) o surtan ottoman Bāyazīd I, arestando temporaniamente l'asceisa vittoiosa da potença ottomaña.
Queste conquiste, fra destruçioin e strage immane, creon a figua, penetrâ da pœu inte l'Occidente, do Tamerlan superbo e sanguinaio tiranno, quæxi incarnaçion de sfrenâ barbaie: in realtæ questo guerê implacabile o fu ascì protettô de poeti e artisti. Sotto de lê a so capitâ, Samarcanda, a l'ebbe una scioitua monumentâ, e scin a ancœu un di so ciu conspicoi monumenti a l'è a tomba do Tamerlan (gūr-i amīr).
O so immenso impeo o no tardò a fraçionâse: i so diretti descendenti, i Timuridi, tègnan pe circa un secolo a Transoxiaña e a Perscia orientâ; un so nevo, Bābur, o fondò l'impeo moghūl in India.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Tamerlan


text:
Uspiâ de San Rocco
L'Uspiâ de Sàn Ròcco a Porto de Ripetta (Rómma), dîto ascì de-e Ascôze, o l'êa stæto tiòu sciù da l'Arçiconfratèrnita di òsti e di barcaieu ch'a l'àiva in dotaçión ascì a vixìnn-a Gêxa de Sàn Ròcco a l'Aogustêo. Rifæto in sciô mæximo pòsto a-a fìn do Setecénto, o l'à fonçionòu cómme uspiâ scìnn-a l'ànno 1892. O cazaménto o l'é stæto tiòu zu inti ànni trénta, pe fâ pòsto a quélla ch’ancheu a l'é a Ciàssa Aogùsto Inperatô.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Co-a bólla Cogitantes humanæ conditionis a-o 1° de zùgno do 1499 o pàppa Lisciàndro VI o l'à riconosciûo a l'Arçiconfratèrnita de Sàn Ròcco di òsti e di barcaieu a Ripetta, a facoltæ de tiâ sciù 'na gêxa, in òtöio e 'n uspiâ, in sciô terén da-arénte a-a Tónba monumentâle de l'Aogùsto, dedicæ a-o sànto protetô Sàn Ròcco. O cazaménto de l'uspiâ o l'é stæto tiòu sciù da-arénte a-a gêxa. O cazaménto o l'êa inte 'na zöna popolâre, pìnn-a de génte. A-e miâge da Tónba monumentâle de l'Aogùsto gh'êa atacòu 'n grùppo de cazétte unn-a in sce l'âtra, dónde vivéivan famìgge che scanpâvan co-ê ativitæ do pòrto in sciô sciùmme. L'uspiâ pe-i òmmi, ch'o fonçionâva za into 1524, o l'é stæto alargòu con l'utilìzzo de 'n terén sub montis augustalis (mònte d'Aogùsto) e finîo into 1528.
L'uspiâ o se védde in sciâ càrtìnn-a de Rómma do Gianbatìsta Nòlli do 1748, segnòu co-i nùmeri 470 e 471 (repàrto pe-i òmmi e repàrto pe-e dònne).
A-o prinçìpio l'uspîa de Sàn Ròcco o l'à fonçionòu cómme ricòvero pe-î inpestæ e o gh'àiva 'na seçión feminìn e unn-a mascolìn. O l'à cangiòu dòppo destinaçión, o l'à finîo de ricoverâ inpestæ, e o l'é diventòu genérico e o l'à dæto òspitalitæ a-e pagioæ ascì. O gh'àiva 50 pòsti létto, ma o nùmero o l'é cangiòu into ténpo. 'N'estremitæ a l'é stæta destinâ a-e mogê di barcaieu p'evitâ ch'apartoìsan in scê bàrche, in gràmme condiçioìn igéniche. A vixinànsa di òrtàsci - i recìnti asegnæ a-e bagàsce, tra a stràdda do Córso e stràdda de Ripetta - a portâva a l'uspiâ 'n càrego de travàggio co-o dâ òspitalitæ a-e pagioæ ascôze.
E pagioæ e-e ascôze[modìfica | modìfica wikitèsto]
Quéste arivâvan de néutte, co-a fàccia covèrta. Êan registræ co-in nùmero e nisciùn poéiva scrovîne l'identitæ. A sò fàccia a restâva ascôza a tùtti, fêua chi-â bónn-a dònna e a l'òstétrico. I sò fìggi êan mandæ a-a Pîa Câza di Espòsti, a l'Uspiâ do Sànto Spìrito. Pe-e ascôze o ricòvero o l'êa de bàdda, pe-i éutto giórni dòppo o pàrto; ma se voéivan ascónde a sò gravidànsa ascì, pagâvan 3 scûi a-o giórno (inte l'Eutoçénto êan arivæ a 32), Gh'àivan de stànsie separæ, con létti co-e tendìnn-e. A proteçión a rigoardâva tùtti: parénti, coiôxi, aotoritæ religiôze e giudiçiâie e a no l'é mâi stæta violâ.
Se 'n'ascôza a moîva de pàrto, o sò còrpo o l'êa asoteròu inte 'n canposànto riservòu, fêua da Pòrta do Pòpolo, e a sò tónba a l'êa segnâ co-o nùmero che gh'àiva dæto l'uspiâ.
O cardinâle Tögno Màia Salviâti, protetô de l'Arçiconfratèrnita, o l'à destinòu pe testaménto a-o Sàn Ròcco a sò tegnûa d'Ægoasónn-a (d'Acquasona) vixìn a Galéria, inta zöna a nòrd de Rómma, e quæ réndie dovéivan êse dêuviæ p'eliminâ a seçión mascolìnn-a e destinâ tùtto l'uspiâ a-e dònne, in particolâre a-e pagioæ, ségge conosciûe ch'ascôze. Coscì l'uspiâ o l'é stæto rifæto tra o 1605 e o 1612, co-îna spéiza de 5.659 scûi, co-o tiâ zu dôe cazétte ch'êan arenbæ a-a Tónba monumentâle Aogustêa. O Càrlo Madèrno o l'é stæto o progetìsta e o diretô di travàggi.[1]
Cómme uspiâ pe-e sôle dònne o Sàn Ròcco o l'à coscì comensòu a fonçionâ into 1608 e o l'é duòu quæxi tréi sécoli. O Cleménte XIV, co-in brevìn do 1770 o l'à fæto levâ a seçión de dònne maròtte e o l'à riservòu o Sàn Ròcco a-e pagioæ. O repàrto mascolìn, seròu da ténpo, o l'êa chéito in rovìnn-a.
Òstetrìçia càtedra universcitâia[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'òstetrìçia, da pràtica enpìrica a l'êa deventâ 'na scénsa, matéria d'insegnaménto universcitâio.[2]
L'é stæto decîzo de vénde a proprietæ d'Ægoasónn-a e co-o ricavòu rifâ ex novo l'uspiâ de Sàn Ròcco, into mæximo pòsto e de fêua co-a mæxima fórma. O progètto l'àn dæto a l'architétto Nicòlla Fòrti. I travàggi són comensæ into 1772 e són finîi into 1776. L'é vegnûo fêua 'n öbelìsco, rótto in tréi tòcchi, binéllo de quéllo trovòu bén bén de ténpo prìmma e mìsso sciù a l'Esquilìn. O Pîo VI o n'à pretéizo a conségna e o l'à mìsso sciù in sciâ Ciàssa do Quirinâle. titolâre de l'apénn-a nasciûa càtedra d'Òstetrìçia de l'Universcitæ A Sapienza.
O nêuvo uspiâ Sàn Ròcco o gh'àiva a-o prìmmo ciàn 'n'andània de 34 mêtri pe 9, con dêxe barconêe. A-o segóndo ciàn, 'na sâla grànde pægia, ma co-a sofîta ciù bàssa, a l'êa riservâ a-o paséggio de pagioæ. E stànsie de ascôze êan a pàrte. L'uspiâ o gh'àiva inte sto perîodo chi 20 pòsti létto e ògni ànno o l'ascistéiva 300 pagioæ.
L'òstétrico Curàtolo, cho l'à ezaminòu a documentaçión de l'Archivio de Stâto de Romma, o riferìsce dötréi dæti: e mòrte êan ciù tànte fra e ascôze, fra e quæ a l'êa ciù fòrte ascì l'incidénsa de pagioæ con l'etixîa, co-a frêve tersànn-a, con destùrbi gàstrichi e rachìtiche de costituçión.[3], [4]
Into 1786 o cardinâle Càrlo Rezònico, Camerléngo e Arçicançelê di Stùddi, o l'à emìsso 'n'ordinànsa ch'a rigoardâva i mòddi de stùdio de l'Òstetrìçia a l'Universcitæ de Rómma. O l'à destinòu 'na stànsia sórva a sagrestîa da gêxa de Sàn Ròcco a-i córsci teòrichi d'Òstetrìçia, tegnûi da-o titolâre de l'apénn-a nasciûa càtedra d'Òstetrìçia de l'Universcitæ A Sapienza.
O séunno do Panónsi[modìfica | modìfica wikitèsto]
I Òsti e i Barcaieu de Ripetta inte quélli ànni foragiâvan a ræo i studénti universcitâi ch'êan deventæ ciù numerôxi de quélli inscrîti a Teologîa e a Farmacîa.
Into 1865 titolâre da càtedra in Òstetrìçia e primâio de l'uspiâ Sàn Ròcco l'êa o Tögno Panónsi (Antonio Pannunzi). Lê o l'à domandòu ofiçialménte a-o cardinâle Càrlo Loîgi Morichîni d'alonghî o lunâio de leçioìn académiche e d'alonghî i giórni de ricòvero de dònne frésche de pàrto « pe tùtto o ténpo che l'òstétrico o ritêgne necesâio ».
Pe rinforsâ l'ascisténsa de néutte, o Tögno Panónsi o domandâva 'n colêgio pe-e fìgge che studiâvan pe deventâ bónn-e dònne, a quæ instruçión a dovéiva êse de 18 méixi ciù lónga. I córsci d'Òstetrìçia, pò-u Panónsi dovéivan êse riservæ a mêghi laoreæ con a-o mànco 'n ànno d'esperiénsa d'uspiâ.
E domànde ofiçiâli do Tögno Panónsi no són stæte mànco conscideræ, ànche perché o cardinâle Morochîni o l'é stæto alontanòu da Rómma. O Panónsi o l'à tórna fæto e sò propòste into 1858 e into 1865 l'é stæto inaoguròu in sciâ fìn o repàrto d'Òstetrìçia a l'uspiâ de Sàn Gioâne. Into 1876 o Sàn Gioâne o l'é deventòu l'ùnica sêde româna di córsci universcitâi d'Òstetrìçia.[5]
I restàori[modìfica | modìfica wikitèsto]
Into 1867 inte l'uspiâ de Sàn Ròcco són stæti mìssi i bàgni con l'ægoa da béive e l'é stæta fæta l'abitaçión pò-u personâle de l'uspiâ. Into 1870 i pòsti létto pe-e dònne incìnte êan sézze e existéiva in sciâ fìn de stansiête separæ pò-u pàrto. A-o segóndo ciàn gh'êa âtri dêxe pòsti létto pe-e ascôze e o sototéito o servîva pe desténde. O mêgo Diomêde Pantalioìn (Dionede Pantaleoni), comisâio di Uspiæ Rionîi, o l'à ordinòu de restaorâ o sototéito, con l'azónzighe i bàgni e l'ægoa corénte, pe fâlo deventâ 'na sâla pàrto.[6]
A fìn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Into 1892 l'uspiâ de Sàn Ròcco, ò de Ascôze o l'é stæto soprèsso e i locâli a-o ciàn terén són stæti cangiæ inta Sâla Sganbâti e dêuviæ pe-i concèrti de l'Académia de Sànta Çeçilia. Tùtte e pagioæ són stæte portæ a l'uspiâ de Sàn Gioâne, dónde 'n'estremitæ a pàrte, drénto a 'na torétta, con 8 pòsti létto, a l'é stæta destinâ a-e ascôze e a l'é stæta operànte scinn'a-a fìn di ànni quarànta do Neuveçénto.
O cazaménto de l'uspiâ Sàn Ròcco o l'é stæto demolîo fra o 1934 e o 1938, in òcaxón di travàggi de scistemaçión da zöna in gîo a-a Tónba Monumentâle de l'Aogùsto. L'é stæto demolîo o canpanìn ascì da gêxa de Sàn Ròcco.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Fedeli Bernardini, pag. 280. L'aotôa a çîta ascì i pagaménti fæti a-o Càrlo Madèrno, cómme architétto e diretô di travàggi.
- ↑ Pò-u tèsto do Brevìn do Pîo VI de l'11 d'arvî do 1786, ch'o l'institoìsce a càtedra de Òstetrìçia a-A Sapienza, cf. Pachi-Samaritani, pp. 125-133.
- ↑ Archìvio de Stâto de Rómma. Fóndo Universcitæ, bùsta 296, cf. Pachi-Samaritani, pp. 31-35.
- ↑ Fausto Garofalo.
- ↑ Pachì-Samaritani, pp. 63 e 64.
- ↑ Pachi-Samaritani, pp. 70 e 71.
Bibliografìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Fausto Garofalo, L'Ospedale di S. Rocco delle Partorienti e delle Celate, Roma, Arti graf. Pinnarò, 1949.
- Antonio Pachì e Fausta Samaritani, Ostetricia e Ginecologia a La Sapienza 1786-1986, Roma, Edizioni Studio Ega, 1986 (SBN= IT\ICCU\RML\0084802).
- Franca Fedeli Bernardini, L'Arcispedale di S. Rocco da nosocomio a ospedale delle partorienti, into: "L'Ospedale dei pazzi di Roma dai papi al '900", vol. II, pp. 279-280, Roma, Edizioni Dedalo, 1994.
Vôxe corelæ (enbrión)[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Fögietti embrionali (primma differençiaçion dell'embrion in te diversci strati cellulari)
- Morula (aggregou de cellule che o se forma in ti primmi stadî do svilüppo embrionale)


text:
L'Aja
L'Aja a l'é 'na çitae in sciâ còsta òcidentale di Paixi Basci. A l'é a capitâle da provìnsa de l'Òlanda do sud. A l'a 'na popolaçión metropolitann-a de ciù de un milion e a l'é a tersa çitae di Paixi Basci. A l'é a sêde do governo e a rescidensa da famiggia reale, con i palassi de Noordeinde e Huis ten Bosch. Tutte e anbasciæ son da-arente a-o mâveggioso palaçio do parlamento, o Binnenhof. O quartê de Scheveningen o l'é arente a o Mâ do Nord e lì gh'é un mùggio de albèrghi e démoe pe turisti.
A çitae a l'é famôza comme céntro de òrganizasioin internasionâli comme o Tribunâ Penâle Internasionâle (International Criminal Court), a Córte Internasionâle de Giustìçia (International Court of Justice) e i tribunae speciâli pe-o Libano e a ex-Iugoslavia. A l'Aja g'an asci sêde l'Ofiçio Eoropêo di Brevétti e l'Agençîa Spasiâle Eoropêa.
Inta zöna de Rijswijk gh'é nasciûo o scritô Ilja Leonard Pfeijffer, za profesô a l'universcitae de Leiden, che o vîve a Zêna da dêxe ànni e o l'a scrïto o libbro "La Superba" che òua o l'é mostròu comme spetàcolo inte tutti i mêgio tiatri olandeixi.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce L'Aja


text:
Rivêa de Ponénte
A Rivêa de Ponénte a l'è a pàrte de còsta da Ligùria, che inta sò totalitæ a l'è ciamâ senpliceménte Rivêa, ch'a va da Zêna scìnn-a pöco óltre o confìn françéize, in proscimitæ da çitæ de Vintimìggia.
Giögrafîa fìxica[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Rivêa de Ponénte a l'è a pàrte de còsta in sciô Mâ Lìgure conpréiza pe convençión tra-o pónto ciù setentrionâle de quésto mâ e a sò fìn vèrso òvest. In particolâ a l'è dónca conpréiza tra-a fôxe do torénte Cerûza, ch'o se caciâ into mâ a l'altéssa da localitæ de Ôtri, ancón into teritöio do comùn de Zêna, e, in Frànsa, o promontöio de Cap Martìn, ciù ò mêno 5 chilòmetri a òvest do pàize de Mentón, into teritöio do comùn da Ròcca.
Pe de ciù, a Rivêa de Ponénte a l'è convençionalménte divîza inte dôe pàrte:
- Rivêa de Pàrme: a l'è a pàrte da Rivêa conpréiza sorviatùtto inta provìnsa de Sànn-a e che dónca a va da-o riàn Arrestra, a-o confìn tra Vâze e Rensén, scìnn-a-o Còu Mimôza, a-o confìn tra i comuîn de Andöra e Çèrvo.
- Rivêa de Scioî: a l'è pe cóntra o træto de còsta ciù òcidentâle, in sciô quæ a s'afacia a provìnsa de Inpéria, conpréizo tra-o Còu Mimôza e a fôxe do riàn Sàn Loîgi, a-o confìn de stâto co-a repùbrica françéize.
Còsta[modìfica | modìfica wikitèsto]
A còsta da Rivêa de Ponénte a l'è, cómme o rèsto da Rivêa lìgure, pe-a ciù pàrte âta e giasciugâ ma a ògni mòddo in mezûa bén bén minô da pàrte de Levànte. Defæti a prezenta vàrri górfi e insenatûe con de mænn-e, gràçie a l'intervénto umâno ascì, abàsta grénde. Inta Rivêa de Ponénte sòn conpréizi vàrri còi, i quæ de spésso segnan o confìn tra i vàrri comuîn. Tra quésti gh'è prezénpio, in órdine da Zêna vèrso òvest, i segoénti: o Còu Sàn Martìn (a Rensén), Pónta de l'Órmo (a Çélle), Pónta da Madonétta (Çélle), Còu de Voæ (con fâro, a Voæ), Pónta Predani (a Berzézzi), Pónta do Maiolo (a Berzézzi), Còu Nöi (a Nöi), Pónta Crénn-a (a Finâ), Còu Sàn Donòu (a Finâ), Còu da Crâvasóppa (a Finâ), Còu d'Anzio (a-o Borghétto), Còu Lena (Arbénga), Pónta Moénn-a (a Aràsce), Còu de Méie (con fâro, a Leighéuia), Còu Mimôza (a Andöra), Còu Berta (a Diàn), Còu Vèrde (ò Pónta de l'Àrma, con fâro, a Àrma de Tàggia), Còu Néigro (a Sanrémmo), Còu Sànt'Anpêgi (a Bordighêa), Còu Mórtora (a Vintimìggia) e Cap Martìn (a Ròcca).
Îzoe[modìfica | modìfica wikitèsto]
Lóngo a Rivêa de Ponénte se trêuvan sôlo dôe îzoe prinçipæ, ciù quàrche schéuggio de picìnn-e dimenscioîn, òscîa l'Îzoa Galinæa e l'Îzoa de Berzézzi, l’ina e l’âtra atoalménte dizabitæ scibén che prezentan vàrrie costruçioîn.
- Îzoa Galinæa: a se trêuva ciù ò mêno in chilòmetro e mêzo lónxi da-a còsta de Arbénga e, co-în'estensción de 0,21 km² a l'è a segónda îzoa da Ligùria pe grandéssa, dòppo l'Îzoa Parmæa. A l'è conpréiza inta risèrva naturâle regionâle da-o mæximo nómme[1].
- Îzoa de Berzézzi: a segónda ciù grànde îzoa da Rivêa de Ponénte, a l'è a quàrta da Ligùria pe estensción co-în'àrea de ciù ò mêno 0,03 km². Scitoâ davànti a-o còu tra Nöi e Berzézzi (a Pónta do Maiolo) ànche lê a l'è inclûza inte 'na risèrva naturâle regionâle, òscîa a risèrva naturâle de Îzoa de Berzézzi - Pónta Predani[2].
Sciùmmi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dæte e caraterìstiche morfològiche do teritöio lìgure sòn davéi pöchi i córsi d'ægoa a avéi 'n regìmme squæxi perénne, con quélli da Rivêa de Ponénte che no fan eceçión. I doî torénti prinçipæ, che se pêuan consciderâ di sciùmmi ascì, sòn o Röia e o Çénta:
- Röia: lóngo ciù ò mêno 59 km, o nasce in Frànsa da-e Àrpi Marìtime, in corispondénsa do Còlle de Ténda, pe pöi intrâ in Ligùria inta sò pàrte finâle, sfociando a l'altéssa da çitæ de Vintimìggia.
- Çénta: o l'è o brêve sciùmme, lóngo sôlo 3 km, ch'o nasce da-a confloénsa di torénti Aróscia e Nêva e ch'o pasâ inta ciànn-a d'Arbénga.
I âtri rién de 'na çèrta inportànsa àn in tùtti i câxi 'n regìmme da torénti e dónca estremaménte variàbile, con fòrti pìnn-e tra l'ötùnno e a primavéia e vàrri méizi de sécca de stæ. I prinçipæ rién che, da Zêna vèrso òvest, sfocian into Mâ Lìgure sòn: a Cerûza (a Ôtri, pónto d'inìçio da Rivêa de Ponénte), o Lerón (tra Rensén e Coghêuo), l'Arrestra (tra Coghêuo e Vâze), o Teiro (a Vâze), a Sansobbia (a-a Mænn-a d’Arbisêua), o Letimbro (a Sànn-a), o Cugén (tra Sànn-a e Voæ), o Ségno (a Voæ), a Susà (a Finâ), a Pora (a Finâ), a Marémoa (a-a Prîa), a Varatèlla (a-o Borghétto), o Çénta (a Arbénga), a Merula (a Andöra), l'Inpêro (a Inpéria), o Prino (a Inpéria), l'Argentìnn-a (tra Tàggia e Rîva), l'Armea (a Sanrémmo), a Nèrvia (tra Canporósso e Vintimìggia) e a Röia (a Vintimìggia).
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Antighitæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
A prezénsa de l'òmmo inta zöna a remonta a ténpi bén bén antîghi, cómme testimoniòu da-i vàrri ritrovaménti archiològîci in tùtta a Rivêa. Tra-i ciù inportànti gh'è, prezénpio, i scîti di Bàussi Russi, a Vintimìggia, quéllo de Gròtte de Toiàn e a Cavèrna de Ænn-e Càndide, ò Armassa, a Finâ, con di rèsti vêgi ciù de 25.000 ànni.
E prìmme popolaçioîn de quæ se àn ciù notìçie sòn però quélle di Antîghi Lìguri che, in particolâ, se spartîvan o teritöio da Rivêa tra-e lô quàttro tribù di Lìguri Docilii (che stâvan inta zöna tra Arbisêua e Vâze), Sabazi (a Sànn-a e inti pàizi vixìn), Ingòuni (da Diàn scìnn-a-o Còu da Crâvasóppa) e Intermeli (a l'estremitæ òcidentâle da Lìguria). A quéste tribù a l'è dovûa a fondaçión di prìmmi insediaménti, pöi anpliæ da-i români, cómme Albintimilium (d'ancheu Vintimìggia), Villa Matutiæ (Sanrémmo), Albingaunum (Arbénga), Savo (Sànn-a), Alba Docilia (Arbisêua) e Ad Navalia (Vâze). Conquìsta, quélla di români, che a avegniâ tra-o III e o II sécolo a.C., aprêuvo a-a sconfìtta di cartaginéizi inta segónda goæra punìca, naçión co-a quæ êan aleæ e tribù di Lìguri da Rivêa de Ponénte (quélla de Levànte a l'êa za sótta a-i români). In particolâ into 181 a.C. a ghe saiâ a chéita da çitæ de Albingaunum, capitâle di Ingòuni, conquistâ da-o procónsole Lucio Emilio Paolo, óltre che de Savo into mæximo perîodo. L'ùrtimo céntro di Lìguri ancón indipendénte a êse conquistòu o saiâ Albintimilium, capitâle di Intermeli, préiza a-a fìn do II sécolo a.C.
Inte l'etæ româna o Ponénte, coscì cómme o rèsto da Lìguria, o vêgne iniçialménte inclûzo inta provìnsa da Gallia Cisalpina e, co-a rifórma do 7 d.C. vosciûa da l'inperatô Cézare Ougùsto, inta Regio IX Liguria. Testimoniànsa ciù inportànte de l'época a l'è quélla da Via Julia Augusta, costroîa dòppo a conquìsta da Provénsa da pàrte de Giùlio Cézare pe colegâ Piacentia (Piaxénsa) con Arelate (Arles) e ancón vixìbile a-a giornâ d’ancheu, sorviatùtto into sò træto tra Arbénga e Aràsce.
Medioêvo[modìfica | modìfica wikitèsto]
Co-a chéita de l'inpêro româno l'àrea a pasiâ sótta a-o contròllo do régno ostrogòto scìnn-a quànde, into 538, co-a goæra cóntra i gòti vosciûa da l'inpeatô Giusiniàn I, a pasiâ a l'Inpêro bizantìn. A despêto do sucesîvo arîvo di longobàrdi do 568 a Ligùria bizantìnn-a, ciamâ a l'época Provincia Maritima Italorum, a rexìstiâ a l'invaxón di bàrbari pe squæxi 'n sécolo de ciù, eséndo conquistâ da quésti sôlo co-o rè Rotari, inti ànni quarànta do VII sécolo, pe pöi pasâ sótta a l'inpêro di Frànchi de Càrlo Màgno into 774.
Dòppo i ànni ciù scûi de l'Âto Medioêvo, inti quæ i pàizi da Rivêa saiàn sachezæ ciù vòtte da-i pirâti saracìn, pe garantî 'na mêgio òrganizaçión da sò diféiza l'àrea a saiâ spartîa da-o rè d'Itàlia Berengario II d'Ivrea tra-e dôe màrche Aleramica e Arduinica, co-a prìmma ch'a conprendéiva Sànn-a e o Monferòu, e co-o rèsto da còsta sótta a-a segónda.
Co-o progresîvo indebolîse de l'outoritæ inperiâle, a-o pòsto de quéste dôe màrche nasciàn vàrri stâti e lìberi comuîn, tra-i quæ se pêuan aregordâ o lìbero comùn de Arbénga, a Contêa de Vintimìggia e quélla de Lêua, a Màrca de Sànn-a (creâ into 1085, pöi divegnûa lìbero comùn) e o Marchexâto de Finâ (creòu into 1162). A ògni mòddo tùtti sti teritöi chi pasiàn progresivaménte sótta a-o contròllo da nêuva poténsa regionâle, òscîa a Repùbrica de Zêna, a quæ, dòppo avéi conquistòu a Rivêa de Levànte, a incomensiâ l'unificaçión de l'âtra meitæ da Ligùria. In particolâ ghe saiàn fòrti scóntri tra quésta e o comùn de Sànn-a, o quæ o l'êa in gràddo de fâ concorénsa a-o pòrto de Zêna, a-a fìn sotomìsso into 1528. Âtre conquìste inportànti saiàn quélla de Arbénga, sotomìssa into 1251, de Tàggia, into 1228, e de Vintimìggia, conquistâ into 1221. Pe cóntra o Marchexâto de Finâ o ariêsciâ a conservâ a pròpia indipendénsa scìnn-a-o XVIII sécolo.
Etæ modèrna e contenporània[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Rivêa de Ponénte a restîa pe-a ciù pàrte, con l'escluxón do bórgo de Inêia (òcupòu da-i Savöia into 1576), pe vàrri sécoli ancón sótta a-a Repùbrica de Zêna, benché a saiâ invâza da-i oustrìaci into 1746 e ciù vòtte da-e trùppe piemontéizi. Aprêuvo a-a rivoluçión françéize e a-a consegoénte goæra da prìmma coaliçión, a rivêa a saiâ o tiâtro de fòrti scóntri tra-e armæ oustro-piemontéizi e quélle françéizi (tra-i ciù inportànti o gh'è quéllo da batàggia de Lêua, into 1795), scitoaçión ch'a cangiâ con l'arîvo do zóveno generâle còrso Napolión Bonaparte, vitoriôzo inta sò canpàgna d'Itàlia.
Co-a chéita da Repùblica aristocràtica e a creaçión da Repùbrica Lìgure do 1797 a saiâ riordinâ a sò òrganizaçión teritoriâle, co-a sopresción di antîghi féodi e l'instituçión di dipartiménti. In particolâ, a rivêa a saiâ sudivîza tra-i çìnque dipartiménti de Pàrme, do Còu Vèrde, da Marémoa, do Letimbro e da Cerûza. Into 1805 a Ligùria a saiâ però unîa diretaménte a l'inpêro françéize, into quæ a restiâ scìnn-a-a sò chéita into 1814, co-o Ponénte ch'o l'êa inserîo into coscì dîto dipartiménto de Móntenéutte.
Into 1815, dòppo a brêve esperiénsa da Repùbrica Zenéize, a Rivêa de Ponénte (e tùtta a Ligùria ascì) saiâ dæta a-i Savöia con decixón do Congrèsso de Viénna e dónca inclûza inte dôe provìnse de Zêna e de Pòrto Maorìçio. Da-a prìmma provìnsa, into 1927, saiàn separæ i dôi circondâi de Sànn-a e d'Arbénga pe creâ a nêuva provìnsa de Sànn-a. In ògni mòddo, da-o moménto da forsâ anesción a-o nêuvo stâto, a Rivêa e o rèsto da Ligùria andiàn aprêuvo a-a sò stöia, partéçipi in vàrrie manêe a-i inportànti avegniménti do XX sécolo.
Pòsti de interèsse[modìfica | modìfica wikitèsto]
Architetûe religiôze[modìfica | modìfica wikitèsto]
I pàizi da Rivêa de Ponénte sòn conpréizi inta coscì dîta región eclesiàstica Ligùria e, in particolâ, spartîi tra-e quàttro diòcexi de Zêna (ch'a l'ariva scìnn-a Rensén), Sànn-a-Nöi (da Coghêuo a Finâ), Arbénga-Inpéria (da Bórxi Verézzi a Inpéria) e Vintimìggia-Sanrémmo (da Sàn Loénso a-o Mâ a Vintimìggia). E gêxe ciù inportànti, òscîa e catedrâle de quéste diòcexi, sòn:
- Catedrâle de Nòstra Scignôa Sónta: do XVI sécolo e costroîa in stîle baròcco, a l'è a catedrâle de Sànn-a. Arénte a quésta a se trêuva a capélla Scistìnn-a, vosciûa da-o mæximo pàppa (Scisto IV) ch'o l'à ordinòu a costruçión de quélla de Rómma.
- Concatedrâle de Sàn Pê: a Nöi, iniçiâ into XIII sécolo e pöi finîa into XVI in stîle baròcco, a l'è insémme a quélla de Sànn-a a catedrâle da sò diòcexi.
- Catedrâle de Sàn Michê Arcàngiou: iniçiâ into XII sécolo e realizâ in stîle romànico, a l'è a catedrâle d'Arbénga.
- Concatedrâle de Sàn Maorìçio: catedrâle da sò diòcexi insémme a quélla d'Arbénga, a se trêuva a Inpéria, inta localitæ de Pòrto Maorìçio, e a l'è stæta costroîa tra-o 1781 e o 1838 segóndo o stîle neoclàscico.
- Concatedrâle de Sàn Scî: a Sanrémmo, do XII sécolo e costroîa segóndo o stîle romànico, a l'è a catedrâle da sò diòcexi insémme a quélla de Vintimìggia.
- Catedrâle de Sànta Màia Sónta: a Vintimìggia, a remonta a l'XI sécolo e a l'è stæta realizâ in stîle romànico.
Architetûe civîli[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Rèsti da Via Julia Augusta: in tùtta a Rivêa tra Sànn-a e o confìn co-a Frànsa, ma bén bén conservâ in particolâ into sò tòcco tra Arbénga e Aràsce.
- Anfitiâtro româno: a Arbénga, o remonta a-o II sécolo d.C. e o l'è stæto costroîo in sce 'n'artûa a ponénte da çitæ româno de Albingaunum.
- Pontelóngo: a Arbénga, o l'è stæto costroîo tra-a fìn de l'etæ româna e l'iniçio do Medioêvo. Dòppo a deviaçión do córso do sciùmme Çénta fæta da-i zenéizi into XII sécolo o l'è restòu a-o sciûto.
- Pónte romànico: realizòu in sciô torénte Argentìnn-a a Tàggia, o l'è 'na notévole costruçión iniçiâ into XIII sécolo e pöi anpliâ vàrrie vòtte pe segoî i spostaménti do córso do torénte.
- Cazinò de Sanrémmo: o l'è l'ùnico cazinò de tùtta a Ligùria, òspitòu inte 'na costruçión do 1905, realizâ segóndo o stîle liberty. O l'è stæto progetòu da l'architétto françéize Eugène Ferret.
Architetûe militâri[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Fortéssa do Priamâ: inponénte fortéssa de Sànn-a costroîa into tra-o 1542 e o 1544 da-i zenéizi dòppo a lô definitîva conquìsta da çitæ. A se trêuva a-o pòsto do nùcleo ciù antîgo de Sànn-a, totalménte distrûto pe-a sò costruçión.
- Castéllo de Mónte Ursìn: fortificaçión ch'a domina o pàize de Nöi, da chi a parte ànche 'na miâgia ch'a protézze o sotostànte céntro stòrico.
- Castél Govone, Castél Sàn Gioâne e Castelfrànco: fortificaçioîn de Finâ, sòn stæte realizæ into córso di sécoli da-i marchéizi da famìggia di Do Carétto pe protézze a capitâle do pròpio Marchexâto.
- Fòrte de Sànta Tecla: costroîo arénte a-o pòrto de Sanrémmo, o l'è stæto realizòu da-i zenéizi into Sèteçénto.
- Fortéssa da Nonçiâ: a fórma pàrte do scistêma difensîvo da çitæ de Vintimìggia, iniçiòu da-i zenéizi e finîo into XIX sécolo.
Musêi[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Musêo da Ceràmica: a Sànn-a
- Musêo stòrico-archiològîco: a Sànn-a
- Pinacotêca de Sànn-a
- Musêo diocezàn: a Arbénga
- Musêo cìvico ingòuno: a Arbénga
- Musêo navâle româno: a Arbénga
- Pinacotêca cìvica: a Inpéria
- Pinacotêca Rambaldi: a Sanrémmo
- Musêo cìvico archiològîco "Girolamo Rossi": a Vintimìggia
- Giardìn botànici Hanbury: a Vintimìggia
Âtro[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Cavèrna de Ænn-e Càndide: scitoòu in sciâ còsta òcidentâle do Còu da Crâvasóppa, a Finâ, o l'è 'n di scîti archiològîci ciù inportànti da Ligùria. Defæti, con vàrrie canpàgne de scâvi sòn stæte trovæ bén 19 seportûe de l'etæ paleolitìca, tra-e quæ de particolâ inportànsa a l'è quélla do coscì dîto "zoêno prìnçipe", d'ancheu conservâ a-o musêo de archiologîa lìgure a Pêgi.
- Gròtte de Bórxi Verézzi: conplèsso de cavitæ càrsciche d'ancheu vixitâbile, o se trêuva inte l'òmònimo comùn.
- Gròtte de Toiàn: scitoòu in sciâ còsta de levànte da valàdda da Varatella, o l'è probabilménte o conplèsso càrscico ciù famôzo da Ligùria. Scovèrto into 1950 o l'è vixitâbile gràçie a-a realizaçión de 'n apòxito percórso turìstico. A-o sò intèrno sòn stæti trovæ numerôzi rèsti de animæ preistòrici cómme l'órso de cavèrne, óltre che de testimoniànse da prezénsa umâna za 12.000 ànni fa.
- Miâgétta de Aràsce: célebre instalaçión artìstica da çitæ de Aràsce, a l'è 'na miâgétta covèrta da de ciapélle de ceràmica co-e fìrme di personàggi famôzi che àn vixitòu o pàize.
- Rèsti da çitæ de Albintimilium: a Vintimìggia, scîto archiològîco scitoòu lóngo o córso do sciùmme Röia, a-i pê da çitæ "nêuva".
- "Bàussi Russi": vixìn a-o confìn co-a Frànsa, o l'è 'n grùppo de recànti e gròtte inte quæ sòn stæti scovèrti vàrri rèsti umâni de l'etæ paleolitìca.
Anbiénte[modìfica | modìfica wikitèsto]
Flöra[modìfica | modìfica wikitèsto]
A flöra ch'a se peu atrêuvâ lóngo a Rivêa, ségge in quélla de Ponénte che a Levànte, a l'è sorviatùtto de tîpo mediterànio, scibén che gh'è tànte spêce che sòn stæte introdûte da l'òmmo ascì, óltre a-e vàrrie ciànte domèstegæ za prezénti inta zöna ch'àn coscì avûo 'n'inportànte difuxón, cómme o castàgno, o pìn domèstego e l'oîvo. Pe quànte o rigoarda e spêce coltivæ ciù difûze quéste sòn prinçipalménte i oîvi, i èrboi da frûta e a vìgna, óltre che, ciù de ræo, i agrùmmi, sorviatùtto limoîn e 'n di prodûti tìpici da Rivêa de Pàrme, òscîa o chinòtto de Sànn-a. Inta Rivêa de Scioî a l'è asæ inportànte a coltivaçión di vàrrie spêce de ciànte da sciô, fæto da-o quæ a còsta da provìnsa de Inpéria a prende pròpio o sò nómme.
A flöra òriginâia da fàscia costêa, mêno difûza aprêuvo a l'inténsa urbanizaçión da Rivêa, a l'è conpòsta da vàrrie ciànte tìpiche da màccia mediterània cómme e zenèstre, o latèrno, o lentìsco, o mortìn, l'armón e l'èrxo, èrbo che into pasòu o formâva gréndi forèste che andâvan da-a còsta scìnn-a 600-700 m d'altéssa. Ciù râre sòn e asociaçioîn vegetâli, prezénti sorviatùtto inte pàrte ciù câde e arsoîe, formæ da l'olivàstro (òscîa a variêtæ sarvæga de l'oîvo) ò da-o caróbbo, a-i quæ a l'è de vòtte asociâ l'eofòrbia arbòrea. Tra-i arbùsti e e ciànte aromàtiche gh'è in particolâ o tùmou, l'öféuggio e o romanìn, ciànte che, insémme a âtri arbùsti, forman a sôla vegetaçión di lêughi ciù espòsti a-o vénto, creando a coscì dîta garîga, 'n tîpo de màccia mediterània caraterizòu da l'asénsa di ciànte a âto fùsto. Inta fàscia costêa e quélla de prìmme colìnn-e i èrboi ciù comuîn sòn sorviatùtto o pìn marìtimo e, ciù de ræo, o pìn d'Aléppo ascì.
In ògni mòddo, dæto o fòrte inpàtto de l'òmmo in sce l'àrea costêa, se pêuan atrêuvâ chi vàrrie spêce de ciànte òrnamentâli inportæ, a partî da-o XIX sécolo, da-o Nordàfrica e da-e regioîn subtropicâli de América setentrionâle, Àzia e Òceània. Se pêuan aregordâ sorviatùtto e vàrrie spêce de pàrme, prinçipalménte a pàrma da dàtai e a pàrma de Canaîe, e quæ sòn diventæ 'n di scìnboli da pàrte da Rivêa conpréiza inta provìnsa de Sànn-a, defæti conosciûa pròpio cómme a Rivêa de Pàrme. Âtre ciànte arivæ de fêua e a-a giornâ d’ancheu comuîn inta Rivêa lìgure sòn a magnòlia, òriginâia de l'Àzia, e o fîgo d'Ìndia, proveniénte da-o Méscico.
Fàona[modìfica | modìfica wikitèsto]
A fàona da fàscia costêa, scibén ch'a ségge sotopòsta a 'na fòrte presción da l'ativitæ umâna, a prezénta ancón 'na çèrta variàbilitæ, co-a difuxón di çèrtidùn animæ ànche endémici da zöna, co-in areâle che de sòlito o va da-a Rivêa de Ponénte a-a Provénsa. Tra quésti i câxi ciù notévoli sòn de segûo quéllo da bìscia lacertìnn-a (Malpolon monspessulanus (Hermann, 1804)), difûza in tùtta a Ligùria òcidentâle (a se peu trêuvâ in sciâ l'Îzoa Galinæa ascì) e into Nisàrdo, ch'a l'è o ciù grànde serpénte d'Eoröpa. Sta spêce chi a peu defæti arivâ a-i 220 cm de longhéssa, co-i màscci bén bén ciù gràndi di ezenplâri fémina, e a l'è velenôza, ànche se o sò venìn o l'è relativaménte débole pe l'òmmo. De serpénti inta Rivêa se pêuan trêuvâ vàrrie spêce de bìsce ascì, cómme Coronella girondica (Daudin, 1803) e Hierophis viridiflavus (Daudin, 1803), óltre che di apartenénte a-o génere de vìpere. Tra-i rètili, 'n'âtra spêce endémica de l'àrea a l'è a coscì dîta grîgoa ocellata (Timon lepidus (Daudin, 1802)), grîgoa da-a caraterìstica livrêa vèrde con de strìsce e de màccie néigre, i coscì dîti ocelli.
Bén bén ciù comuìn sòn pe cóntra i öxélli, sorviatùtto o mèrlo, o frengoéllo, a sîa e o pecétto, di quæ o gh'è 'n grànde nùmero di ezenplâri, óltre che e òniprezénti öchìn de mâ e i picioîn. Âtri öxélli chi prezénti sòn a pàsoa solitâia, l'éuggiochéutto, a sterpassolinn-a, o picónso, o pitaformîgoe, o cùcco e o codirossòn. Gh'è vàrrie spêce de béstie da rapìnn-a ascì, ségge notùrne (cómme l'alochétto, a çivétta, a barbanèlla, l'alòcco, a tésta de gàtto e o dûgo) che diùrne (cómme l'àgogia, l'àgogia néigra, o farchétto, o nìbio e o fàrco).
Pe-i anfìbbi in di ciù caraterìstici a l'è de segûo o scilvèstro (Salamandra salamandra (Linnaeus, 1804)), néigro e a màccie giâne, animâ ch'o se peu trêuvâ sorviatùtto inte gròtte e in lêughi ùmidi.
Àree naturâli[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inta Rivêa de Ponénte sòn stæte creæ dôe risèrve naturâli da pàrte da región Ligùria, e quæ coincìddan co-e dôe îzoe de l'àrea. Co-a creaçión, da pàrte de l'Unión Eoropêa, do progètto Natûa 2000 a l'è stæta creâ 'n'inportànte ræ di Scîti d'Interèsse Comunitâio, a quæ a l'inclùdde e zöne ciù rìcche de biodiverscitæ.
- Risèrva naturâle regionâle Îzoa de Berzézzi (SIC ascì[1])
- Risèrva naturâle regionâle Îzoa Galinæa (SIC ascì[2])
- Pàrco regionâle Giardìn botànici Hanbury[3]
- Scîto d'Interèsse Comunitâio O Finâ - Còu Nöi[4]
- Scîto d'Interèsse Comunitâio Torénti Aróscia e Çénta[5]
- Scîto d'Interèsse Comunitâio Còu de Méie[6]
- Scîto d'Interèsse Comunitâio Còu Berta[7]
- Scîto d'Interèsse Comunitâio Ponpiâna[8]
- Scîto d'Interèsse Comunitâio Bàssa Vàllada Armea[9]
- Scîto d'Interèsse Comunitâio Torénte Nèrvia[10]
- Scîto d'Interèsse Comunitâio Roverìn[11]
- Scîto d'Interèsse Comunitâio Sciùmme Röia[12]
- Scîto d'Interèsse Comunitâio Còu Mórtora[13]
Economîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Primâio[modìfica | modìfica wikitèsto]
Óltre a-o turìsmo, l'ativitæ econòmica ciù inportànte da Rivêa de Ponénte, coscì cómme into rèsto da Ligùria, a l'è de lóngo stæta l'agricoltûa. A-a giornâ d’ancheu e dôe coltûe prinçipæ sòn quélla de scioî, inte l'estrêmo ponénte lìgure, e e vàrrie produçioîn do pölo agrìcolo da ciànn-a d'Arbénga, o ciù inportànte da región, specializòu in òrtàggi e ciànte in vâzo. Inta rivêa sòn prezénti divèrsce coltûe tìpiche, sorviatùtto inta zöna d'Arbénga, ma ghe n'è de tradiçionâli de âtri pàizi ascì. Tra quésti prodûti gh'é prezénpio i coscì dîti "quàttro d'Arbénga" (òscîa l'articiòcca spinôza de Arbénga, o spægo viovétto d'Arbénga, o suchìn tronbétta e a tomâta cheu de beu),l'armognìn Valézza e o chinòtto a Sànn-a, a Méia Càrlo (ò "Finarìn-a") de Finâ e tànte âtre.
Dæta a vocaçión marìtima da zöna a l'è inportànte a pésca ascì, con de bàrche di pescoéi prezénti ciù ò mêno in tùtti i pòrti da rivêa.
Secondâio[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'ativitæ industriâle inta Rivêa a no l'è mâi stæta tànto comùn, co-e pöche inpréize che se trêuvan prinçipalménte inte l'àrea conpréiza tra Sànn-a e Voæ, lighæ pe-a ciù pàrte a-a prezénsa di dôi pòrti de ste localitæ chi.
Pe-a produçión d'energîa elétrica, óltre che di inpiànti de pâe mesciæ da-a fòrsa do vénto scitoæ vèrso i mónti, a centrâle ciù inportànte a l'è de segûo quélla de Voæ, alimentâ da carbón ò da êuio conbustìbile e co-ina poténsa de ciù ò mêno 660 MW.
Tersiâio[modìfica | modìfica wikitèsto]
A-a giornâ d’ancheu ina de ativitæ econòmiche centrâli pe-a Rivêa de Ponénte a l'è sorviatùtto quélla ligâ a-o turìsmo, ségge di italién che de vixitatoî internaçionâli, scibén che in mezûa minô rispètto a l'âtra còsta lìgure.
Comunicaçioîn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Stràdde[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Rivêa de Ponénte a l'è colegâ a-e regioîn vixìnn-e e a-a Frànsa da-e segoénti outostràdde:
- A10: comuneménte conosciûa cómme l'Outostràdda de Scioî, a l'è a prinçipâ artêia outostràddâle de quésta Rivêa. A colega o confìn de stâto co-a repùbrica françéize a Zêna e a l'à 'na longhéssa de 158,1 km, con 22 cazélli che servan a ciù pàrte i pàizi da còsta.
- A6: dîta a Vèrdemâ ascì, a l'è colegâ a l'A10 in corispondénsa da çitæ de Sànn-a e a permétte d'arivâ inta Rivêa pe chi vêgne da Torìn.
- A26: conosciûa cómme l'Outostràdda di Traföri, a colega Zêna (in particolâ Ôtri) co-o Piemónte òrientâle, arivando fìn a Gravellona Toce, inta provìnsa do Verbàn Cûsio Òssola.
- A7: dîta a "Seravàlle" a l'è l'outostràdda ch'a permétte d'arivâ in tùtte dôe e Rivêe pe chi vêgne da-a valàdda Scréivia e da-a Lonbardîa.
Pe-a viabilitæ òrdenâia a stràdda ciù inportànte da Rivêa de Ponénte a l'è de lóngo stæta a SS1 Aurelia, a quæ a core pe tùtta a Rivêa lìgure restando, ancón a-a giornâ d’ancheu, tra-e stàdde ciù inportànti da región. E âtre stràdde che, partindo da l'Aurelia, van vèrso i mónti, e dónca in Piemónte, sòn:
- SP456: a stràdda do pàsso do Turchìn, a l'à ciù ò mêno o mæximo percórso de l'outostràdda A26, a-o mêno scìnn-a-o pàize de Oâ.
- SP29: comuneménte dîta a stràdda do Còlle de Cadebónn-a e into pasòu stràdda statâle, a va aprêuvo a-a A6 fìn a Còrcre pe pöi gjâ vèrso nòrd, segoindo a val Bórmia.
- SP490: a l'è a stràdda do Còlle do Melogno. A parte da Finâ e a monta scìnn-a-a val Bórmia, ónde a l'ariva a l'altéssa de Calisàn, pe pöi arivâ a Bagnasco, inta valàdda do Tànaro, pasando pe-o Còlle di Giovetti.
- SP582: a l'è a stràdda ch'a colega a ciànn-a d'Arbénga con Garésce, pasando pe-o Còlle Sàn Benàrdo.
- SS28: tra-e ciù inportànti stràdde da provìnsa de Inpéria, a colega o sò capolêugo co-a valàdda do Tànaro montando da-o Còlle de Nava.
- SS20: a l'è divîza in doî tòcchi dæto che a pasa into teritöio françéize ascì, a colega Vintimìggia co-o Piemónte, pasando pe-o Còlle de Ténda e a valàdda do Röia.
Ferovîe[modìfica | modìfica wikitèsto]
Lóngo a Rivêa de Ponénte, óltre che a SS1 e a A10, a core ànche a lìnia feroviària Zêna-Vintimìggia ch'a colega apónto o capolêugo lìgure co-o confìn de stâto. Realizâ inta segónda meitæ do XIX sécolo a l'à de lóngo patîo a mancànsa de 'n inpiànto a dóggio binâio, o quæ, inta træta tra Andöra e Finâ, o l'è ancón dêuviòu a-a giornâ d’ancheu.
Da-a Zêna-Vintimìggia partan dôe âtre lìnie feroviàrie, de inportànsa ciù secondâia, che colegan o mâ a-o Piemónte, òscîa a ferovîa Torìn - Sànn-a e a ferovîa Cùnio - Vintimìggia. A prìmma, ina ciù antîghe d'Itàlia, partindo da Sànn-a a l'ariva a-o capolêugo piemontéize pasando vixìn a-o Còlle de Cadebónn-a. A segónda a l'à a-a giornâ d’ancheu ina destinaçión sorviatùtto turìstica, dæto o bàsso tràfego in sciâ lìnia e a beléssa do paizàggio da valàdda do Röia.
Pòrti[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inta Rivêa de Ponénte se trêuvan i dôe gréndi pòrti de Sànn-a e de Voæ, prinçipalménte croxerìstico o prìmmo e mercantîle (pe-a ciù pàrte con moviméntaçión di TEU) o segóndo, pàrte de l'Aotoritæ de Scistêma Portoâle do Mâ Lìgure Òcidentâle, a prìmma de tùtta Itàlia pe volùmmi di tràfego mèrçe e pasagê[14].
Óltre a-i pòrti comerciâli, inta Rivêa se pêuan atrovâ numerôzi pòrti turìstici pe l'òrmézzo de inbarcaçioîn da dipòrto. In particolâ, in órdine pe nùmero de pòsti bàrca disponìbili, gh'è i pónti d’ormézzo de[15]:
Ariopòrti[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inta Rivêa de Ponénte, scibén ch'o ségge de ridûte dimenscioîn, a gh'è 'n ariopòrto ascì, scitoòu a Vilanêuva d’Arbénga. Ciamòu Riviera Airport ascì, atoalménte o no l'è servîo da nisciùn servìçio de lìnia, eséndo dêuviòu sorviatùtto da l'aeroclub ch'o l'à a sò sêde pròpio chi, óltre che cómme pìsta pe-e prêuve di aparécchi da Piaggo Aerospace.
Comuîn[modìfica | modìfica wikitèsto]
In sciô Mâ Lìgure, lóngo a Rivêa de Ponénte, se afacian 38 comuîn, faxenti pàrte de træ divèrse provìnse. Inte lô órdine de dispoxiçión, da Zêna vèrso òvest, sòn:
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ 1,0 1,1 (IT) SIC Isola di Bergeggi - Punta Predani, in sce natura2000liguria.it. URL consultòu o 24 zùgno 2021.
- ↑ 2,0 2,1 (IT) SIC Isola Gallinara, in sce natura2000liguria.it. URL consultòu o 24 zùgno 2021.
- ↑ (IT, EN, FR) Scîto ofiçiâ, in sce giardinihanbury.com. URL consultòu o 24 zùgno 2021.
- ↑ (IT) SIC Finalese - Capo Noli, in sce natura2000liguria.it. URL consultòu o 24 zùgno 2021.
- ↑ (IT) SIC Torrenti Arroscia e Centa, in sce natura2000liguria.it. URL consultòu o 24 zùgno 2021.
- ↑ (IT) SIC Capo Mele, in sce natura2000liguria.it. URL consultòu o 24 zùgno 2021.
- ↑ (IT) SIC Capo Berta, in sce natura2000liguria.it. URL consultòu o 24 zùgno 2021.
- ↑ (IT) SIC Pompeiana, in sce natura2000liguria.it. URL consultòu o 24 zùgno 2021.
- ↑ (IT) SIC Bassa Valle Armea, in sce natura2000liguria.it. URL consultòu o 24 zùgno 2021.
- ↑ (IT) SIC Torrente Nervia, in sce natura2000liguria.it. URL consultòu o 24 zùgno 2021.
- ↑ (IT) SIC Roverino, in sce natura2000liguria.it. URL consultòu o 24 zùgno 2021.
- ↑ (IT) SIC Fiume Roia, in sce natura2000liguria.it. URL consultòu o 24 zùgno 2021.
- ↑ (IT) SIC Capo Mortola, in sce natura2000liguria.it. URL consultòu o 24 zùgno 2021.
- ↑ (IT, EN, ES, FR, ZH) Ports of Genoa - scîto ofiçiâ, in sce portsofgenoa.com. URL consultòu o 24 zùgno 2021.
- ↑ (IT, EN) Porti Riviera di Ponente, in sce ligurianautica.com. URL consultòu o 24 zùgno 2021.


text:
Template:Maioscolétto
E instruçioìn chi de sótta són contegnûe inta sotopàgina Template:Maioscolétto/man (modìfica·cronologîa)
O template maioscolétto o sèrve pe fâ vizoalizâ un çérto tèsto into formâto maioscolétto, dîto small caps ascì.
Ûzo
I prinçipæ ûzi de 'sto template chi són:
- trascrîve e scrîte monumentâli o de làpide.
- trascrîve e paròlle in latìn.
- indicâ o nómme de l'outô da descriçión de 'n taxon in zoologîa.
Paràmetri
- Còdice
{{Maioscolétto|O tò tèsto}}
- Vizoalizòu
- O tò tèsto
Template corelæ
- {{Smallcaps all}}
- {{Zoo}}
Dæti pe VisualEditor
A tabélla TemplateData chi de sótta a l'é contegnûa inta sotapàgina Template:Maioscolétto/TemplateData (modìfica·cronologîa)
O template {{maioscolétto}} o sèrve pe fâ vizoalizâ o tèsto into formâto maioscolétto, ò 'small caps'.


text:
Ordina
FILTRA
Fixin serie Mini - Placca retta da 6 fori x 71.3 mm Fixin Ortopedia e neurologia
Fixin - Fixin serie Mini - Placca retta da 6 fori x 71.3 mm
Spessore 1.5 mm
Fixin serie Mini - Placca retta da 5 fori x 49.3 mm Fixin Ortopedia e neurologia
Fixin - Fixin serie Mini - Placca retta da 5 fori x 49.3 mm
Spessore 1.5 mm
Fixin serie Mini - Placca retta da 6 fori x 64.2 mm Fixin Ortopedia e neurologia
Fixin - Fixin serie Mini - Placca retta da 6 fori x 64.2 mm
Spessore 1.5 mm
Fixin serie Mini - Placca TPLO Clover da 5+1 fori x 44 mm Fixin Ortopedia e neurologia
Fixin - Fixin serie Mini - Placca TPLO Clover da 5+1 fori x 44 mm
Vari formati
Fixin serie Mini - Placca TPLO Clover da 5+1 fori x 44 mm Fixin Ortopedia e neurologia
Fixin - Fixin serie Mini - Placca TPLO Clover da 5+1 fori x 44 mm
Vari formati
Fixin serie Mini - Placca a L da 6 fori x 51 mm Fixin Ortopedia e neurologia
Fixin - Fixin serie Mini - Placca a L da 6 fori x 51 mm
SX/DX - Spessore 1.5 mm - SX/DX
Fixin serie Mini - Placca retta da 6 fori x 93 mm Fixin Ortopedia e neurologia
Fixin - Fixin serie Mini - Placca retta da 6 fori x 93 mm
Vari formati
Fixin serie Mini - Placca a T da 4 fori x 25 mm Fixin Ortopedia e neurologia
Fixin - Fixin serie Mini - Placca a T da 4 fori x 25 mm
Spessore 1.2 mm
Fixin serie Mini - Placca retta da 4 fori x 39 mm Fixin Ortopedia e neurologia
Fixin - Fixin serie Mini - Placca retta da 4 fori x 39 mm
Spessore 1.2 mm
Fixin serie Mini - Placca a T da 4 Fori x 32 mm Fixin Ortopedia e neurologia
Fixin - Fixin serie Mini - Placca a T da 4 Fori x 32 mm
Spessore 1.5 mm
Fixin serie Mini - Placca a T da 4 Fori x 39 mm Fixin Ortopedia e neurologia
Fixin - Fixin serie Mini - Placca a T da 4 Fori x 39 mm
Spessore 1.2 mm
Fixin serie Mini - Placca TPLO a L laterale da 4 fori x 26 mm Fixin Ortopedia e neurologia
Fixin - Fixin serie Mini - Placca TPLO a L laterale da 4 fori x 26 mm
Spessore 1.2 mm - SX/DX
Fixin serie Mini - Placca TPLO pre-piegato con offset 2 mm da 4 fori x 32 mm Fixin Ortopedia e neurologia
Fixin - Fixin serie Mini - Placca TPLO pre-piegato con offset 2 mm da 4 fori x 32 mm
Spessore 1.5 mm
Fixin serie Mini - Placca tagliabile da 26 fori x 196 mm (senza bussole) Fixin Ortopedia e neurologia
Fixin - Fixin serie Mini - Placca tagliabile da 26 fori x 196 mm (senza bussole)
Spessore 1.5 mm
Fixin serie Mini - Placca retta da 6 fori x 101 mm Fixin Ortopedia e neurologia
Fixin - Fixin serie Mini - Placca retta da 6 fori x 101 mm
Vari formati
Fixin serie Mini - Placca Acetabolare da 4 fori x 28 mm Fixin Ortopedia e neurologia
Fixin - Fixin serie Mini - Placca Acetabolare da 4 fori x 28 mm
Spessore 1.2 mm
Fixin serie Mini - Placca TPLO pre-piegato con offset 4 mm da 4 fori x 31 mm Fixin Ortopedia e neurologia
Fixin - Fixin serie Mini - Placca TPLO pre-piegato con offset 4 mm da 4 fori x 31 mm
Spessore 1.5 mm
Fixin serie Mini - Placca a T da 5 fori x 42.3 mm Fixin Ortopedia e neurologia
Fixin - Fixin serie Mini - Placca a T da 5 fori x 42.3 mm
Spessore 1.5 mm
Fixin serie Mini - Placca retta da 8 fori x 100.5 mm Fixin Ortopedia e neurologia
Fixin - Fixin serie Mini - Placca retta da 8 fori x 100.5 mm
Vari formati
Fixin serie Mini - Placca a T pre-piegata con offset 6 mm da 4 fori x 31.8 mm Fixin Ortopedia e neurologia
Fixin - Fixin serie Mini - Placca a T pre-piegata con offset 6 mm da 4 fori x 31.8 mm
Spessore 1.5 mm


text:
Patto do Ninfeo
Co-o nómme de Tratâto do Ninfêo (ciamòu ascì Patto do Ninfêo) vén aregordâ a convençión firmâ a-i 13 de màrso do 1261 a Nàffo, inte l'Àzia Minô, da Zêna, goidâ da-o sò prìmmo Capitànio do Pòpolo, o Ghigèrmo Bocanéigra, e da l'Inperatô bizantìn Michê VIII Paleòlogo (1259-1281).
O Tratâto o prevedéiva l'arénbo zenéize a Costantinòpoli co-îna flòtta òrmezâ into pòrto da capitâle bizantìnn-a, p'evitâ incurscioìn veneçiànn-e da-o mâ, e o sucescîvo inpégno da pàrte di Zenéixi de provédde a-a diféiza marìtima do ricostroîo inpêro. Da pàrte do Paleòlogo gh'êa l'inpégno de mandâ vîa i nemîxi di Zenéixi da-o sò teritöio e de concêde a-i Zenéixi l'escluxîva pe-i comèrci into Mâ Néigro. Zêna a l'òtêgne ascì quartê inte çitæ de Smìrne, Salonìcco, Casàndra e in scê îzoe de Scîo, Crêta e Neigropónte.
L'Inpêro Bizantìn o l'é restòu coscì, scinn'a-a sò chéita into 1453, aleòu di Zenéixi che n'àn controlòu e sciòrte pe quæxi doî sécoli.
'Na sôla nòtta negatîva: o Pàppa Urbâno IV o no l'agradîva st'aleànsa chi ch'a l'êa sorvetùtto cóntra Venéçia e, refuàndo a Repùblica de rinonçiâ a-o Tratâto, o dâva l'interdîto a Zêna... a no l'êa 'na scomìniga ma 'n avîzo...; l'interdîto o saiâ levòu into 1301 da-o Pàppa Bonifàçio VIII.
O Patto do Ninfêo, donca, stipulòu tra Zena e Costantinopoli, o l'à permisso a-i mercanti zeneixi de comerciâ liberamente in tùtto o teritöio de l'Inpêo de Costantinopòli, segnando o comensamento do perìodo da ciù grande poténsa da Repùblica Zeneize.
L’Inperatô bizantìn Michê VIII Paleòlogo (1259-1281).
Questa stàtua in sciâ facciâta do Palàsso San Zòrzo a raprezénta fòscia o Ghigèrmo Bocanéigra
Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (EN) Treaty of Nymphaeum, Encyclopædia Britannica. URL consultòu o 14 zenâ 2022.


text:
Londra
Londra (London in ingleize) a l'é 'na çitæ de 7.512.400 abitanti, capitâ d Regno Unïo. Metròpoli multietnica de rilevança globâ, unn-a de pöche grende capitæ do mondo, a l'è 'na çitæ ch'a g'ha un'enorme influença pe a coltûa, a comunicaçion, a politega, l'economia e l'àrte. Londra a l'é a primma ciàssa borscistega mondiâ, avendo reçentemente superòu Neuva York, e i sò çinque aeropòrti internaçionæ raprezéntan o ciù grande snòdo do tràfego aéreo globâ.
MüseiModìfica
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Londra


text:
Pœuxo (dio)
O pœuxo (ciu antig. prob. pœurexo, da-o lat. pollex)[1] ò polliçe, ò ciù comunemente dio grosso (dito ascì à uzo informale "sciacca-pigœuggi") o l'è o primmo dio da man. Tegnindo a scheña de moen gjâ verso a proppia faccia i pœuxi en e die ciu interne.
AnatomiaModìfica
O l'è composto da doe falange, a falange proscimâ e a falange distâ. A peto di atre quattro die gh'amanca a falange mezaña. A falange proscimâ a l'è articolâ co-o primmo metacarpo.
O pœuxo o l'è l'elemento indispensabbile pe efetoâ a preiza à tenaggia graççie a-o gran nummero di so moscoli attivatoî (antibrachiæ e tenæghi) che ghe permettan d'ópoñise (pançetta contra pançetta) a-i atre die.
ScindromeModìfica
Gh'è de scindrome da comprescion nervoza tippiche de çerti mestê ò zœughi pe via do continno movimento anommalo do pœuxo ch'o caoza 'n'ecesciva soleçitaçion do nervo radiâ e ulnâ. Tæ son o "pœuxo do zugao de bowling" e o "pœuxo do sunao d'arpa", i quæ scintomi son abessimento e parestexia.
MâformaçioìnModìfica
A mâformaçion congennita ciu comuña a l'è a dupricaçion do pœuxo, ò pœuxo biffido. Un'atra a l'è quella do pœuxo trifalangêo, saiv'à dî con træ falange, into quæ caxo poriæ no esighe l'óponibilitæ a-i atre die. Ciu ræa a l'è l'aplaxia, cioè l'assença dœ-un ò d'intrambidoî i pœuxi.
Atri scignificæModìfica
Coscì in zeneize comme in toscan a mæxima paola a l'indica ascì un grosso gàngao
Aprœuvo a-o latin pollex transversus a paola pœuxo (ò polliçe) a pœu ese ascì scinonnimo d'onça liniâ.
Voxe conrelæModìfica
ReferençeModìfica
- ↑ O Cazaçça, à diferença di atri aotoî, inta segonda ediçion do so vocabolaio (Zena, Schenon, 1876 p. 594) o dœuvia a grafia peûxo (equiv. à "pœüxo" inta priaña) ch'a doviæ indicâ 'na pron. /'pøjʒu/, ma dæto chi-a mæxima uniçitæ graffica a se riscontra into lemma precedente ascì (peûro invece che pêuro ò "pœuro", comme scrive i atri), l'è poscibbile che se tratte soo che de 'n malinteizo ò de 'n aro tipograffico.
Atri progettiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce pœuxo


text: Creuza de ma Re Sol Re Umbre de muri muri de mainé Re La Re dunde ne vegnì duve l’è ch’ané Re Sol Re da ‘n scitu duve a l’ûn-a a se mustra nûa Re La Re e a neutte a n’à puntou u cutellu ä gua Re Sol Re e a muntä l’àse gh’é restou Diu Re La Re u Diàu l’é in çë e u s’è gh’è faetu u nìu Re Sol Re ne sciurtìmmu da u mä pe sciugà e osse da u Dria Re La Re e a funtan-a di cumbi ‘nta cä de pria Sol Re La Sol Re La Sol Re E andae, andae, anda ayo; Sol Re La Sol Re La Sol Re e andae, andae, anda ayo. Re Sol Re E ‘nt’a cä de pria chi ghe saià Re La Re int’à cä du Dria che u nu l’è mainà Re Sol Re gente de Lûgan facce da mandillä Re La Re qui che du luassu preferiscian l’ä Re Sol Re figge de famiggia udù de bun Re La Re che ti peu ammiàle senza u gundun Leggi tutto…


text:
Bacteria
I Batteri o Schizomiceti son esseri viventi microscopici unicellulari classifichæ in ti Protisti inferiori comme e Spirochete e e Schizoficee. Mentre questi dui ürtimi grüppi son ao sö interno moltô omogenei, i batteri comprenden organiximi fortemente diversci segge comme forma che comme metabolismo.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
Existe varî grüppi de batteri: o prinçipä o l'è quello di Eubatteri, caratterizou dall'aspetto nettamente unicellulare, da a parete cellulare redena, da a riproduçion pe scission binaria. O grüppo di Eubatteri o l'è quello comprendente ciü specie, e squæxi tütte quelle patogene. I atri tipi de batteri se differençian sôviatütto pe a struttüa da parete cellulare (pe esempio i Mixobatteri). A sciensa che a stüdia i batteri, dita Microbiologia, a se dividde in Microbiologia Generale e Microbiologia Speçiale.
Microbiologia Generale[modìfica | modìfica wikitèsto]
A stüdia e proprietæ fondamentali da cellula batterica indagando a sö morfologia (fôrma) e fisiologia (funçionamentô), mettendo in lüxe e lezzi fondamentali da biologia batterica. E forme fondamentali di batteri son de trei tipi: rionda (cocchi), a bacchettô (batteri propriamente diti o bacilli), a spirale (vibriuin, se han unna sola cürvatüa; spirilli, se han ciü cürve che ghe dan un aspetto a elica).
Ôltre che a forma, l'è importante e differense che i batteri han in to moddo de associase fra de lô, che a sö votta a l'è ligä a a mainea de riprodüise: coscì se distingue fra i cocchi quelli isolæ, poi i diplococchi (attacchæ a grüppi de dui), e sarcine (quattro o öttô batteri assemme con dispozision cübica), i streptocococchi (riunî a cadenna), i stafilococchi (ammüggiæ a rappô).
Fra i bacilli a dispozision a pö esse isolä oppüre a dui pe votta (diplobatteri), in cadenna (streptobatteri), a dui a dui missi a angolô, paralellamente comme a formä unna ringhea, o ancun a müggietti de spilli. Queste dispozisioin son costanti pe e varie specie. E dimenscioin da cellula batterica pöen annä da 0,15 a 30 micron.
Batteriologia Speçiale[modìfica | modìfica wikitèsto]
A stüddia e caratteristiche di scingôli grüppi de batteri: l'interesse che questa branca da Microbiologia a l'ha pe a meixinna o fa scì che a sö ricerca a vagghe sôviatütto ae speçcie patogene.
[modìfica | modìfica wikitèsto]
Superregno Bacteria
- Regno: Bacteria
- Phyla: Acidobacteria - Actinobacteria - Aquificae - Armatimonadetes - Bacteroidetes - Caldiserica - Chlamydiae - Chlorobi - Chloroflexi - Chrysiogenetes - Coprothermobacterota - Cyanobacteria - Deferribacteres - Deinococcus-Thermus - Dictyoglomi - Elusimicrobia - Fibrobacteres - Firmicutes - Fusobacteria - Gemmatimonadetes - Lentisphaerae - Nitrospirae - Planctomycetes - Proteobacteria - Spirochaetes - Synergistetes - Tenericutes - Thermodesulfobacteria - Thermotogae - Verrucomicrobia
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (EN) C.R. Woese e G.E. Fox, Phylogenetic structure of the prokaryotic domain: the primary kingdoms, in Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, vol. 74, n. 11, novénbre 1977, pp. 5088-5090. URL consultòu o 18 màzzo 2021.
Bibliografia[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (EN) C.R. Woese, O. Kandler e M.L. Wheelis, Towards a natural system of organisms: proposal for the domains Archaea, Bacteria, and Eucarya, in Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, vol. 87, n. 12, zùgno 1990, pp. 4576–4579. URL consultòu o 18 màzzo 2021.
Vôxe corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Bacteria
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce Bacteria
Colegamenti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Enciclopedia on line, Batteri, in sce treccani.it. URL consultòu o 18 màzzo 2021.