text:
Comm'o se leze o zeneize?
Sta seçion do scito a contegne 'na rapida descriçion de comme leze a grafia ofiçia, se voei avei de informaçioin ciù conplete e corette l'é megio che amiæ o scito da grafia ofiçiâ ch'o l'é fæto da personn-e ben ciù conpententi de mi...
Chi de segoito gh'é doe tabelle (pe son de vocale e de consonante) che contegnan inta primma colònna quello che ti peu atrovâ inte 'n testo zeneize, inta segonda a descriçion de comme o se leze e inta tersa o scinbolo SAMPA.
Nòtta in sci acenti: I acenti no en tutti òbligatöi. Pe façilitâ a letua emmo çernuo de deuviâ solo i acenti a-a fin da paròlla e de deuviâ de longo i acenti "ò" e "ö" quande gh'é o son da "o" italiann-a e no creâ coscì confoxon, invece quande ti treuvi "o" sensa acenti o veu dî che o son o l'é de longo quello da "u" italiann-a. Sta çernia a l'é stæta fæta a partî da verscion 43 de Firefox e anche tutto sto scito o l'é scrito con sta filòzofia.
Grafemi co-o son de vocale
A ciù grande dificoltæ a l'é into leze a letia "o" perché in zeneize a rende o son da "o" e da "u" italiann-a. Pe agiutâ gh'é 'na senplice regola:
o, ó, ô gh'an o son da "u italiann-a"
ò, ö gh'an o son da "o italiann-a".
A u e û gh'an o son da "u françeize". A æ l'é 'na e averta e longa e o digramma eu o se prononçia comme in françeize. O resto o l'é scimile a l'italian.
Gh'é ancon da dî che i acenti ^ (â,ê,î,ô,û) e ¨ (ö) denòtan che a vocale a l'é longa.
Grafemi co-o son de consonante
A prononçia de consonante a l'é scimile a l'italian, bezeugna aregordâ che a "s" e a "ç" se prononçian senpre s sorda comme into italian "rosso". A "z" a se prononçia senpre s sonöra comme into italian "rosa".
A "x" a se prononçia senpre comme a j françeize.
in çimma da pagina


c: text/html

text:
Mike fC
O Mike fC ò Mike from Campo, nómme d'àrte do Michê Ferroni (Zêna, 21 frevâ 1989), o l'é 'n cantautô, rapper e tecnico do són italiàn.
Biografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Infànçia, prìmmi ànni e stûdi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Nasciûo a Zena, ma cresciûo a Canpomòn, o prinçìpia o stûdio do pianofòrte da l'etæ de nêuve ànni a quélla de tréize, pe dedicâse a-a scritûa di tèsti de mûxica rap.
O sò poæ, l'Antonéllo Ferròni, o l'é nasciûo a Carbònia in Sardégna, ma o gh'à de òrigine marchigiànn-e; a moæ, a Frànca Parödi, a l'é de Çiânexi.
Into 2003 o realîza co-in amîgo a sò prìmma cansón. Dòppo doî ànni o regìstra o sò prìmmo album amatoriâle Enjoy, e, dòppo n’anno, Lasciateci sognare (Êse lìberi d'asunâse).
O stûdia a-o licéo scentìfico Enrico Fermi de Zêna Sàn Pê d'Ænn-a. Dòppo ch'o l' pigiòu o diplöma, o frequénta o córso de lòurea trienâle a-a schêua di inzegnê de telecomunicaçioìn inte l’Universcitæ de Zêna e o contìnoa a sò formaçión co-a specializaçión in inzegnerîa do són e da mûxica into Politécnico de Milàn, Pölo territoriâle di Commo, dond'o pìggia a lòurea into 2015.
Finîa l'universcitæ o çerne de dedicâ tùtto o sò ténpo a-a mûxica.
Co-i Mad Boys (da-o 2009)[modìfica | modìfica wikitèsto]
Into 2009 o l'incóntra o Simo X (Simone Marcenaro) ch'o gh'à 'n bón pài do travàggio mûxicâle do Mike. Dónca asémme a lê e a-a Felix (Elisa Solinas) o scrîve Lasciati guidare da lei (Lâscite goidâ da lê). Dòppo con l'agiùtto do Gallu (Andrea Galluzzo), i quattro rifórman a Mad Boys Crew, avoxòu grùppo de Bösanæo di anni '90. Dòppo pöco a-a crew s'azónze o Claudio (Claudio Piras), l'AleMan (Alessandro Marcenaro) e l'Andrews Right (Andreas Giusto) ascì. Into 2011 pùbrican o dìsco da-o tìtolo Su questa strada (In scê sta stràdda), do tùtto registròu into sò nêuvo stûdio: o Mad[1].
Pe mêzo de st'àlbum chîe, diventòu avoxòu inta Valàdda do Ponçéivia, o grùppo o coménsa a exibîse in gîo pe Zêna, coscì da intrâ inta scêna de l'hip hop do capolêugo[2]. Dòppo o disco a crew a l'arèsta unîa, ma i conponénti fàn di progètti da solîsti.
Into lùggio do 2011 o Clòudio o pèrde a vìtta inte 'n'incidénte stradâle[3]. In dûo córpo pe tùtti i Mad. Clòudio o l'êa pò-u Mike in méistro into rap e inta vitta. O sò disco pòstumo Claudio for life (Clòudio pi-â vìtta), prodûto do tùtto da l'Andrews Right, o peu êse sentîo in scê Youtube.
O rap in zenéize (da-o 2011)[modìfica | modìfica wikitèsto]
Ina particolaritæ do Mike fC a l'é de segûo quélla de scrîve de cansoìn in léngoa lìgure ascì. Ma tùtto pe mêzo di géneri mûxicâli comm'o rap, a trap e l'R&B[4][5].
Into 2011 o scrîve Zena, a sò prìmma cansón rap do tùtto in léngua lìgure. O filmìn muxicâle in scê Youtube o gh'à 'n bón riscóntro e o Mike, che inte quéllo perîodo o gh'àiva de dificurtæ co-i stûdi in ingegnerîa, o l'atrôva tórna l'entuxàsmo pe continuâ a fâ mûxica, con nêuve idêe e energîe[6].
O perîodo a Cómmo e Dove vai (Donde ti væ) (2013-2015)[modìfica | modìfica wikitèsto]
Into 2013, dòppo a lòurea trienâle, o vâ a vîve a Cómmo dond'o frequénta o córso de Sound and music engineering into Politécnico de Milàn.
Inte sti ànni o l'ariêsce a realizâ di progètti muxicâli: o Madness Ep co-i Mad Boys e i UBR, a cansón Voglia d'estate (Coæ de stæ) con l'Erika, Chiedersi perché (Domandâse perché) pe cónto sò, cansón ligâ a-i travàggi pò-u Tèrzo Vâlico di Zôvi[7].
A Cómmo o scrîve Inte 'n'abràsso, cansón che pe mêzo do filmìn, ch'o móstra di bèlli paizàggi da Ligùria, a l'otêgne 'n gràn riscóntro, màscime in scê Youtube, Facebook e Whatsapp[8][9].
Into zùgno do 2014 sciòrte Dove vai (Dónde ti væ), dìsco da solîsta con tùtte e cansoìn de quéllo perîodo. L'àlbum o l'é conpòsto da 15 cansoìn tùtte registræ, prodûte e mixæ da-o Mike into Stûdio Mad.
Into lùggio 2015 o pìggia a lòurea magistrâle e o ritórna a Zêna.
O ritórno in Ligùria e i progètti sénci (2015-2017)[modìfica | modìfica wikitèsto]
Tornòu in Ligùria o travàggia cómme cantoutô e inzegnê do són.
Into frevà do 2017 o partéçipa a-o sezén Festivàl Sàn Zòrzo da cansón in léngoa lìgure, dond'o l'à reçevûo o prêmio "Elmo Bazzano" e o prêmio cómme mêgio solîsta co-a cansón T'ê speciale[10].
Dòppo o pubrichiâ Splenderà (Splendiâ), in colaboraçión con l'Oriana Langella, Luxe inti euggi, cansón trap in léngoa ligure, e Coæ de cantâ in colaboraçión co-I Trìlli[11].
A cansón da stæ a divénta Tòu li, fæta asémme ai Demueluìn. A cansón a l'é 'n mésscio de sonoritæ folk, pop, rap e dance[12].
Vêgne pöi pubricâ In un abbraccio, versción in italiàn de Inte 'n'abrasso, e Sfioreremo le stelle (Sfioriêmo e stélle) in colaboraçión con l'EuGian.
Fermâ o ténpo e Diâio de l'Èrta Vîa (2018)[modìfica | modìfica wikitèsto]
Into frevà do 2018 o parteçipa torna a-o Festival da Canson in lengoa ligure con Fermâ o tenpo. A canson, ch'a l'aregòrda di avegnimenti da segonda goæra mondiâle pi-â popolaçion ligure, a goagna o premio comme mêgio testo e comme categorîa solista[13]. O filmin in scê Youtube o vêgne caregòu pròpio che l'é quarche giorno da-i 25 d'arvî[14][15].
A-i 6 de dexenbre do 2018 o pubrica in scê Youtube Diario d'Alta Via (Diâio de l'Èrta Vîa), viâgio-documentâio in scê l'Èrta Vîa di Monti Liguri inta quæ o Mike fC o camìnn-a pò-u percorso intrêgo da sôlo a pê. Co-o fæto ch'o no gh'à ni spònsor ni goæi, o progetto o vêgne realizòu con pöche palanche. O fæto che o travaggio o vêgne filmòu e montòu da l'outô ò-u pòrta ciù da-arente o Mike a-i spetatoî e ciù vêo e spontanio[16][17][18].
Luxe inti euggi (2019-prezente)[modìfica | modìfica wikitèsto]
A-i 25 de mazzo do 2019 o pùbrica Luxe inti euggi, o sò primmo album do tùtto in lengoa ligure. O progetto o contêgne segge de cançoìn za pubricæ, magâra in parte arangiæ e mixæ torna, segge de cansoìn mai sentîe. I generi muxicâli van da-a trap a-o pop e a-o reggae scinn'a di ritmi afro e latin, co-o pasâ pe mêzo di tòcchi ciù ligæ a-o cantoutorâto[19]. O disco o contêgne de importante collaboraçioìn con artisti do panoramma muxicâle zeneize, comm'o Lord Jaan, o Maz Vilander, a Chiara Franzi, I Trilli e I Demueluin.
Discografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Album in studio
- 2011 - Su questa strada (In scê sta stradda) (co-i Mad Boys)
- 2014 - Dove vai (Donde ti væ)
- 2019 - Luxe inti euggi
- Scìngoli
- Dâse 'na man (co-o Guido Perata), 2021
- Dimme perché (co-i "Sensa Ténpo": Guido Perata e Chiara Franzi), 2022
Video in sce youtube[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Alêgri (co-i Demueluìn)
- Zêna
- Luxe inti euggi
- Tou lì (co-i Demueluìn)
- Ghe semmo
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (IT) Claudio Cabona, Rap: «Genova è la nuova capitale italiana», in sce ilsecoloxix.it, 26 zùgno 2017. URL consultòu l'8 zenâ 2022.
- ↑ (IT) Stefano Pistore, Genova e Padova, le nuove culle del rap italiano, in sce rockit.it, 1º arvî 2016. URL consultòu l'8 zenâ 2022.
- ↑ (IT) Mortale in Valpolcevera: deceduto Claudio Piras, giovane rapper genovese - Genova 24, in sce genova24.it, 15 lùggio 2011. URL consultòu l'8 zenâ 2022.
- ↑ (IT) Daniele Alberti, Rap in dialetto, "Il genovese è morto? Io non credo", in sce genovapost.com, 23 màzzo 2017. URL consultòu l'8 zenâ 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 28 novénbre 2019).
- ↑ (IT) Beatrice D'Oria, Mike from Campo, rimein dialetto a suon di rap, in sce ilsecoloxix.it, 10 zenâ 2012. URL consultòu l'8 zenâ 2022.
- ↑ (IT) Intervista a Mike fC, in sce trallaleronline.net, 3 màrso 2019. URL consultòu l'8 zenâ 2022.
- ↑ (IT) Chiedersi perché di Mike from Campo, un rap contro il Terzo Valico, in sce labsociale.it, 26 zùgno 2012. URL consultòu l'8 zenâ 2022.
- ↑ (IT) Gabriele Rastaldo, RAP IN GENOVESE, in sce ilmugugnogenovese.it, 10 frevâ 2017. URL consultòu l'8 zenâ 2022.
- ↑ (IT) Tamara Turatti, Da Colombo al rap "zeneise", torna la storia di Genova "in un abbraccio" - Genova 24, in sce genova24.it, 12 òtôbre 2017. URL consultòu l'8 zenâ 2022.
- ↑ (IT) Festival della Canzone dialettale - Vincitori 2017, in sce sangiorgioalbenga.it. URL consultòu l'8 zenâ 2022.
- ↑ (IT) Biografia, in sce itrilli.it. URL consultòu l'8 zenâ 2022.
- ↑ (IT) Nicola Giordanella, "Tou lì", arriva il tormentone dell'estate genovese. La risposta in musica al "mugugno de niatri" - Genova 24, in sce genova24.it, 7 agòsto 2017. URL consultòu l'8 zenâ 2022.
- ↑ (IT) Festival della Canzone dialettale - Vincitori 2018, in sce sangiorgioalbenga.it. URL consultòu l'8 zenâ 2022.
- ↑ (IT) Valentina Evelli, Il 25 aprile e il rapper che parla ai millennials, in sce genova.repubblica.it, 25 arvî 2018. URL consultòu l'8 zenâ 2022.
- ↑ (IT) Gilberto Volpara, La Resistenza è giovane con la musica di Mike fC. Boom per "Fermâ o tenpo", in sce primocanale.it, 24 arvî 2018. URL consultòu l'8 zenâ 2022.
- ↑ (IT) Diario d'Alta Via - Viaggio sull'Alta Via dei monti liguri, in sce stregacornacchia.it. URL consultòu l'8 zenâ 2022.
- ↑ Andrea Acquarone, Erta Via di monti liguri: unn’esperiensa de vitta contâ da-o Mike FC, in sce ilsecoloxix.it, 15 seténbre 2019. URL consultòu l'8 zenâ 2022.
- ↑ (IT) MIKE FC: rap in Genovese per salvaguardare la cultura di una regione intera, in sce ilpolopositivo.com, 8 màzzo 2019. URL consultòu l'8 zenâ 2022.
- ↑ (IT) "Luxe inti euggi", il successo del nuovo disco di Mike fC: un ragazzo di paese, in sce primocanale.it, 31 màzzo 2019. URL consultòu l'8 zenâ 2022.
Ligammi esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (EN, IT) Scîto ofiçiâ, in sce mikefc.com.
- (LIJ, IT) Canâ YouTube ofiçiâ, in sce youtube.com.
- (LIJ, IT) Pagina Facebook ofiçiâ, in sce it-it.facebook.com.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Egêo Setentrionâle
L'Egêo Setentrionâle (in grêgo modèrno Πepιφέpeιa Bopeίou AιYaίou, Periféria Voríou Eyéou, prononçiòu [periˈferia voˈriu eˈʝeu]) a l'é unn-a de trézze regioìn aministratîve, ciàmæ "periferîe", da Grêcia, a ciù picìnn-a pe popolaçión. A l'é formâ da-e îzoe scitoæ inta pàrte nòrd-òrientâle do Mâ Egêo, ö sæ e coscì dîte Spòradi Òrientâli, con l'eceçión de Tâzo e de Sâmotracia, e quæ fan pàrte da periferîa da Macédonia Òrientâle e da Trâcia, óltre che Ìnbro e Ténedo, pàrte da Repùbrica de Turchîa.
A sò capitâle a l'é a çitæ de Metelìn, inte l'îzoa de Lésbo.
Aministraçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
A periferîa de l'Egêo Setentrionâle a l'é stæta creâ co-a rifórma aministratîva do 1987. Co-i cangiaménti fæti inte l'ànbito do coscì dîto progràmma Kallikratis, into 2010, i sò potêri són stæti ridefinîi e anpliæ. Insémme a-a periferîa de l'Egêo Meridionâle a l'é supervixonâ da l'Aministraçión Decentralizâ de l'Egêo, a quæ a l'à a sò sêde into Pîreo.
Scìnn-a-a rifórma do progràmma Kallikratis, a región a l'êa divîza inte træ prefetûe de Sâmo, Scîo e Lésbo. A partî da-o 1° de zenâ do 2011 a l'é spartîa inte çìnque unitæ perifériche de Scîo, Nicàia, Lémno, Lésbo e Sâmo[2].
Sudivixoìn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Governatoî[modìfica | modìfica wikitèsto]
Economîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
O PIL da región o l'êa, into 2018, pægio a 2,5 miliàrdi de éoro, corispondénti a l'1,4% de l'economîa naçionâle. O PIL pro capite, valutòu a paritæ de potêre d'acàtto, o l'êa de 14.200 €, o 47% da média de l'Unión Eoropêa de quéllo ànno. O PIL pe adétto, ö sæ o rapòrto tra o PIL e o nùmero di òcupæ, o l'êa pægio a-o 67% da média eoropêa[3].
Defæti, a región de l'Egêo Setentrionâle a l'é quélla da Grêcia co-o ciù bàsso rédito pro capite, un di ciù bàsci inte tùtta l'Unión Eoropêa ascì.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (EN) 2011 population and housing census (PDF), Hellenic Statistical Authority, 12 novénbre 2014. URL consultòu o 6 frevâ 2022 (archiviòu da l'url òriginâle l'8 seténbre 2015).
- ↑ (EL) ΦEK A 87/2010, Progràmma Kallikratis (PDF), Gazétta do Govèrno. URL consultòu o 6 frevâ 2022.
- ↑ (EN) Regional GDP per capita ranged from 30% to 263% of the EU average in 2018, Eurostat, 5 màrso 2020. URL consultòu o 6 frevâ 2022.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Egêo Setentrionâle
Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (EL) Scîto ofiçiâ, in sce pvaigaiou.gov.gr. URL consultòu o 6 frevâ 2022.


text:
Río de la Plata
O Río de la Plata (sciùmme de l'argento) o nasce da-a confluensa di sciummi Paraná e Uruguay, formòu inscia costa atlantica de l'America do Sud.
A sêu forma a l'è triangolâ, a sêu mezûa de 290 km de longhessa. O sêu baçin fluviâ o crêuve 'na superfiçie sciû pe zu de 3.200.000 km², tra l'Argentinn-a e l'Uruguay. Largo 220 km into sêu limite esterno, o l'è o sciumme ciù largo do mondo.
I porti prinçipæ son Buenos Aires (Argentinn-a), e Montevideo (Uruguay).
O Río Matanza ciammòu Riachuelo o confluisce into Río de la Plata formando o limite sud da çittæ de Buenos Aires e delimitando ascì ûn di sêu quartê, o barrio de La Boca, ûnna vòtta abitòu da-i-emigræ lìguri in Argentinn-a.
Colegamenti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- RioPla.com Informassion in ræ insce 'sto sciumme: carte, nûmeri, ecc.
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Río de la Plata


text:
Se state pianificendu d'acquistà un coppiu di attacchi di sci Marker, pudete esse interessatu à amparà nantu à l'impostazione DIN di attacchi Marker.
Cù a vertiginosa gamma di sci in u mercatu, a quistione più impurtante chì duvete dumandassi hè: di chì dimensione ci vole i sci? Mentre hè faciule da parte ...
Ùn ci hè micca bisognu d'investisce enormi somme di soldi quandu l'attrezzatura da sci usata hè faciule da truvà in New Jersey. Shopping per attrezzature da sci chì hè accessibile è ...
Se site interessatu à acquistà o affittà una nova coppia di celi alpini, puderebbe esse interessatu à guardà una calculatrice di lunghezza di sci in linea. ...


text:
Mateia
Mateia - A sostansa da quæ son fæti i oggetti senscibili, provista de massa e esteisa into spassio.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtre fórme de mateia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Za a partì da i ànni '30, con e sperimentaçioîn do scensiatto Fritz Zwicky a l'è stæta teorizâ l'existénsa de inn-a particolâre forma de mateia inte l'universo, che a vegne ciamâ Matêia scûa, rilevabile sólamente con mezuaçioîn indirette in sce ónde gravitaçiónâli, perché a no a emette nisciun genere de radiaçioîn.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce mateia


text:
Hernán Cortés
Hernán Cortés (Medellín (provinsa de Badajoz), 1485 - Castilleja de la Cuesta (provinsa de Seviggia), 2 dexembre 1547), o l'è stæto 'n conquistatô spagnòllo, quello c'o l'ha vinto l'Impeo Atsecco e o l'ha sottomisso ao Regno de Spagna into seccolo Sezzeximo.
Hernán Cortés
Dæti personâli
Mòrte: Castilleja de la Cuesta, 2 dexembre 1547
Âtre informaçioìn
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
O l'ea figgio de 'n hidalgo spagnòllo ciammòu Martín Cortés c'o l'aiva fæto stûdiâ a Salamanca. Attïòu da a coæ pe l'esplorassion, o l'ha viaggiòu a e Americhe inte l'anno 1504, primma a l'ìzöa de Santo Domingo, dïta allöa "La Hispaniola", donde anchêu ghe son Haiti e a Repubbrica Dominicann-a.
Ciû târdi o l'è stæto a Cûbba e dòppo in Mescico, donde o l'ha vinto i indien locâli, fæto pe o quæ o l'è ciû de sovente arregordòu scin a-a modernitæ.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Hernán Cortés


text:
Paraguay
Paraguay (in spagnòllo: República del Paraguay, in guaranì: Tetã Paraguái), o l'è 'n Pàize do çentro d'America do Sûd. A seu capitâle a l'é: Asunción
O g'ha 3.920 km de confîn, in scio sûd e sûd-òvest con l'Argentinn-a, in sce l'èst co-o Brasî, e in scio nòrd-òvest con a Bolivia. A seu popolasiôn a l'è de 6.347.884 abitanti (stimòu 2005). O gh'à 'na superfìcce de 406.752 km2 e no gh'à còste marittime, ma o sciorte a-o mâ attraverso o sciûmme Paraná. O l'è membro do Mercosur.
O vegne divizo da-o sciûmme Paraguay in doe regioin: l'orientâ e l'oçidentâ dïta Chaco Paraguayo.
E çittæ ciû popolæ son Asunción, Ciudad del Este, San Lorenzo, Lambaré, Fernando de la Mora, Encarnación, Luque e Pedro Juan Caballero.
O l'è indipendente da-a Spagna da-o 14 de mazzo do 1811.
E léngue ofiçiæ son o spagnòllo e o guaranì, pârla d'orìgine pre-coloniâ c'a piggia o nomme da rassa locâle, utilizâ ancon da-o 90% da popolasion totâle do Pàize. Quelli che o ghe pârlan no son solo i indigeni, ma ascì a maggioransa di mestizos de coltûa ispann-a rescidenti inte çittæ con 'n'organizaçion soçiâle e econòmmica ouropea.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Paraguay


text:
Léngoa napolitann-a
O Napolitàn (napulitano) o l'é 'na variànte diatòpica do grùppo italiàn meridionâle (diascistéma individòu da clascificaçión ISO 639-3 atravèrso o còdice nap e che Ethnologue o definisce "léngoa napolitàn-calabréize"[1]) de léngoe romànse parlâ a Napoli e inte àree da Canpània no tànto distànti da-o capolêugo.
Descriçión e stòiaModìfica
NòtteModìfica
- ↑ (EN) Napoletano-Calabrese, in sce ethnologue.com. URL consultòu l'8 arvî 2021.
Âtri progèttiModìfica
- Wikipedia a gh'à 'n'ediçión in léngoa napolitann-a (nap.wikipedia.org)
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Napolitàn


text:
Pruscia
A Pruscia a l'êa 'na region stòrica da Germania, a quæ denominassion a deriva da-i Borusci, ò Prusci, popolassioin baltiche che abitavan a zöna costea dita ciù tardi Pruscia orientâ. Scin a-o 1945 a Pruscia a constituîva a ciù vasta circoscrission aministrativa interna do Reich, ossæ un Land suddiviso in 13 provinçe (Berlin-çittæ, Pruscia Orientâ, Brandenburgo, Pomerannia, Schleswig-Holstein, Hannover, Ata Slexia, Bassa Slexia, Sassonnia, Ascia-Nassau, Vestfalia, Renania, Hohenzollern). Doppo a Segonda guæra mondiâ a Pruscia a l'è sparîa da-o numero de circoscrissioin aministrative tedesche, mentre i territöi orientæ, ch'aivan constituîo o primmo antigo nucleo da Pruscia, han subîo diversa sciòrte, passando in parte a l’URSS (zöna de Königsberg, aoa Kaliningrad), e in parte a-a Polonia.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Pruscia


text:
Appennìn
I Appennìn (Appennini in italian), son 'n scistemma de monti de çirca 1.200 km de longhessa, ch'o l'attraverza tûtta a penìsöa italiann-a da nòrd a sud dizegnando 'n ârco co-a pârte convessa a òvest.
A çimma ciû ærta a l'è o Corno Grande (2.914 m), into grûppo do Gran Sasso, region Abrûsso.
'Sti monti son inta sêu maggioransa coverti de boschi, scibben in pónto da çimma ciû ærta, o Corno Grande, o l'è coverto a nòrd da-o giasâ Calderon, l'ûnico di Appennìn, fêua di nevàdde.
L'estremmo nòrd o se scitûa into Cólle de Cadebonn-a, e quella meridionâ a l'è dæta da-a ponta estremma de l'Aspromonte, davanti a-o Stréito de Mescìnn-a in Calabbria.
L'estension de larghessa di Appennìn a varia da 'n minnimo de 30 km a 'n mascimo de 250 km, donde, tra Anconn-a e o monte Argentario, a penìsöa italiann-a a s'allârga maggiormenti.
I monti da Sicilia pêuan esse conscideræ comme continuassion di Appennìn ötre o corto tòcco de mâ do Stréito de Mescinn-a.
I Appennìn son completamenti into teritöjo italian eçetto o monte Titan, ch'o l'appartegne a-a Repûbbrica de San Marin.
'Sta cadenn-a de monti a dividde a sûperfiçie da penìsöa in doî versanti: quello do Mâ Tirren e quello do Mâ Adriatego.
Gh'é ascì inta Lûnn-a di monti ciammæ Appennìn, vexîn a-o dïto Mare Imbrium, donde o l'è atteròu l'Apòllo 15.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Appennìn


text:
Aggio
Allium sativum (L., 1753), comuneménte conosciûa in zeneize e savoneize cómme aggio, o l'è 'na ciànta ch'a apartegne a-a famìggia de Amaryllidaceae[1].
Âtri nómmi de quésta verdûa són àggio, segóndo a grafîa ofiçiâ, aiu in finaléize, agliu in vintimigiôzo e ayu in monegàsco.
Descriçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
Confeçionaménto de 'na resta de àggio de Vexàrgo.
Produtoî[modìfica | modìfica wikitèsto]
Variêtæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
De aggio a gh'è divèrsce variêtæ, tra e quæ s'aregorda l'àggio de Vexàrgo, coltivâ inte l'òmònimo comûne da provìnsa de Inpéria.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (EN) Allium sativum, in sce powo.science.kew.org. URL consultòu o 4 màzzo 2021.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Allium sativum
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce Allium sativum


text:
Rivoluçion American-a
Rivoluçion americaña, rivoluçion de carattere naçionâ e instituçionâ ch'a l'opoze e trezze colonnie britanneghe de l'America Settentrionâ a-a moæpattria e ch'a segnò a nascita di Stati Unïi d'America.
E origineModìfica
Doppo a Guæra di sett'anni (1756-63), durante a quæ i coloni aveivan sostegnúo attivamente a Gran Bretagna contra a França, s'ea raforçao in questi urtimi l'aspiaçion a-a paritæ co-i çittadin britanneghi e a avei una proppia raprezentança into Parlamento de Londra. O governo britannego, invece, pe raforçâ e nœuve conquiste e ristabilî e finançe statæ, o ribadì o vincolo coloniâ e o l'inaspì (1763-65) a politica fiscâ (tasce in sce-i çuccai e imposta de bollo) generando un crescente macontento.
L'indipendençaModìfica
A nœuva lezze in sce-o tê (Tea act) do 1773 e l'introduçion de coscì dite "lezze intolerabbile" (Coercitive acts), che abolivan e libertæ locæ acentrando o poei inte moen di aotoritæ politiche e militæ britanneghe, provocon a reaçion di coloni, che convocon (1774) a Filadelfia o primmo Congresso continentâ. L'assembrea a proclamò nulle e nœuve lezze, a l'impoze o boicottaggio contra e merçe britanneghe e a stilò una Diciaraçion di driti di coloni. I sucescivi scontri (1775) tra truppe britanneghe e groppi rebelli dettan o via a-a rebellion armâ, ch'a l'assonse i træti de 'na guæra de libiaçion naçionâ. A resciscion formâ di raporti co-a Gran Bretagna a l'avègne (4 luggio 1776) co-a Diciaraçion d'indipendença redatta da-o T. Jefferson, inta quæ se sanciva a forma repubbricaña do nœuvo paize, s'afermava i driti naturæ e inalienabili de l'ommo (vitta, libertæ e feliçitæ), o prinçippio da sovranitæ popolâ e o drito di poppoli a-a rivoluçion e a l'indipendença. L'ezercito american, guidao da-o G. Washington, o l'ótègne un'importante vittoia a Saratoga Springs (1777), ma pe-e sciorte do conflíto fu decixivo l'intervento de França (1778), Spagna (1779) e Olanda (1780) a-o scianco di rebelli, che sbaraggion o nemigo a Yorktown (1781). Co-a Paxe de Pariggi (1783), a Gran Bretagna a riconobbe l'indipendença de ex-colonie constitoiese inti Stati Unïi d'America.
Atri progettiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Rivoluçion American-a


text:
NATO
L'Organizaçion do Tratâto Atlantico do Nòrd (in ingleize North Atlantic Treaty Organization, sigla NATO, in françeize: Organisation du traité de l'Atlantique nord, sigla OTAN) a l'é 'n òrganizaçion internaçionâle pe-a diféiza di pàixi menbri.
O tratâto ch'o l'à istituîo a NATO, o coscì dîto Patto Atlàntico, o l'é stæto firmòu a Washington D.C. a-i 4 d'avrì do 1949. Atoalmente fan parte da NATO 30 Stâti. A seu sêde a l'é a Bruxelles.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce NATO


text:
Kuala Lumpur
Kuala Lumpur (inta lengua melasiann-a: كوالا لمڤور, inta lengua cineise: 吉隆坡, inta lengua tamil: கோலாலம்பூர்) a l'è a ciû grande çittæ da Malaysia, capitâ de quella fedeassion e sêde di sêu poéi legislatoî. A l'è ûn di trei teritoî fedeâli da Malaysia e a s'attrêuva fixicamente drento do stato de Selangor.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inte 'sta çittæ gh'êan primma i poéi esecûtivo e giûdissiâjo, però, fin da costrûssion de Putrajaya inti anni '90, tûtti doî son stæti stramûæ a quello pòsto, che òua o l'è a capitâ amministratîva, scibben se tegnan çerte pârti do poéi giûdissiâjo ancon a Kuala Lumpur.
Drento da Malaysia, o se dêuvia l'abreviassion KL pe ciammâ 'sta çittæ.
Coligaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- www.kualalumpur.gov.my
- Scito ûffiçiâ da çittæ e do governo de Kuala Lumpur
- Imaggini de Kuala Lumpur da l'âja - GoogleMaps
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Kuala Lumpur


text:
Fögietti embrionali
I fögietti embrionali indican, in ta biologia evolutiva di organiximi pluricellulari, unna primma differençiaçion dell'embrion in te diversci strati cellulari, dai quæ succescivamente se svilüppan struttüe, tesciüi e organi differenti.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
I fögetti embrionali son trei:
- L'endoderma, che o forma l'intestin primitivo, da o quæ origina l'epitelio de l'apparato digerente e de ghiandole che gh'è annesse, l'apparato respiratoio e parte de l'apparato urinaio.
- O mesoderma, ch'o forma o tesciüo connettivo: cartilagine, osse, unn'atra parte de l'apparato urinaio, sangue e vaxi, derma, parete intestinale.
- L'ectoderma, ch'o se va differensiando in te l'epidermide e in ta ciastra neurale, che poi a l'origina o tesciüo nervoso.
Tütti i tesciüi dell'organismo derivan dai trei fögietti embrionali. Ad esempio i denti dell'ommo son in parte de origine mesodermica (a polpa e a dentinna) e in parte de origine ectodermica (o smalto).
Vôxe corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Fögietti embrionali


text:
Cichê (Vallâ)
Pe Cichê s'intende unna vallâ de l'entrotæra do Tigullio compreisa inti confin do commun de San Comban (San Colombano Certenoli segondo a toponomastica offiçiâ italiaña).
Geografia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Quella de Cichê, ciammâ in dialetto cicherin o canâ de Cichê, e dita ascì vallâ do Cicaña, da-o nomme do riâ ch'o â bagna, a l'é unna vallâ da Liguria longa tòsto 7 km ch'a s'attreuva tra a vallâ da Fontañaboña into ponente e quella do Sturla into levante.
Sciben ch'a treuva spaçio drento a-o commune de San Comban e a presenta ben ben di contatti co-e vallæ stæte mensunæ, Cichê a l'è unna zöna despægia tanto pe geografia comme pe identitæ.
A parte bassa da vallâ a se presenta rapida e coverta de unna boscaggia de castagni, noxe, nisseue e pin, ma a-o conträio a parte erta a se fa ancia inte de cianue donde gh'é ben ben de l'attivitæ agricola, sciben che no coscì tanto comme into passou.
Cichê a comprende paixi e sciti comme Çexa (Cicherin: Çeřexa) in Mëzavalle, a Villagrande e Banseu, che son i trei ciù grendi. Ma se gh'attreuva ascì Larvego, a Còsta de Romaggi, Cäçinæa (Cäçinaia), Còsta cäderæa (Còsta cäderaia), Fecio (Feřeccio), Lömâ, Gnoecco (Gnořecco), Terensaña, Cian Panigâ e a Vignetta.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Etæ antiga[modìfica | modìfica wikitèsto]
Cichê a l’ea conosciua fin da-i tempi de l’impëio roman comme "Plecherium" e occupâ da-i Liguri, segondo a tradiçion locale, Ercati, sponciæ da-i Celti inta còsta da Liguria da-a Gallia Cisalpiña. Graçie a-a conformaçion do territöio e a-a tenaçitæ di abitanti a vegnià conquistâ da Romma solo con gren fadighe.
Dòppo a cheita de l'Impëio roman a vegnià convertia a-o cristianeximo da-i moneghi sambeneitin de l'irlandeise San Comban, vegnui da Beubbio, o mæximo che dapeu o daià o nomme à quella antigamenti ciammâ Bembelia. À caxon de l'agrua da vallâ ghe saià delongo unna carensa logistica ch'a l'anià avanti fin a-a construçion de primme stræ da automòbili into vinteximo secolo.
Etæ de Mezo[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'Etæ de Mezo a vedde a construçion di villaggi da valladda ch’existan ancon a-a giornâ d'ancheu. A stöia a ne conta che a l'é stæta delongo zöna de repigggio de gente scappâ da guære, caistie, breganti e pesta. Semmo che dòppo l'anno mille a fïse finia sotta o dominio di Fieschi e di Conti de Lavagna, co-a preisa do Castello de Vigneu da-e moen di moneghi do 1068.
À preuva de questo a gexa ciù importante a l'é quella dedicâ a-o San Steva protomartire, e a lezzendia popolare a ne conta che a l'ea stæta construia da-i mæximi massachen ch'aveivan tiou sciù a baxilica de San Steva inte Lavagna.
Dapeu a finià sotta a-o contròllo diretto da Repubrica de Zena do 1451 assemme a-i territöi da vallâ do Tigre, do vallon da Luvega do monte de Scarpenisson, da Carnella e fiña o castello de Levaggi.
Etæ de Napolion[modìfica | modìfica wikitèsto]
Con l'arrivo da revoluçion franseise e a nascion de l'impëio do Napolion Bonaparte a popolaçion a l'asconde i tesöi de gexe inti bòschi da vallâ apreuvo a-a poia di sacchezzi da parte de l'exerçito franseise.
A segonda guæra mondiale[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inta segonda guæra mondiale Cichê a devëgne un nio pe-i partigen ch’attreuvan scampo inti coscì diti «casoin» che in parte s'addeuvian ancon a-a giornâ d'ancheu.
O ciù famoso o l'é o Cason do Stecca, donde nascià a formaçion partigiaña "Cichero", dapeu devegnua divixon, transmuâ lasciù à comensâ da-o novembre do 1943 deuviando o carattere appartou da valladda. A stimma ch’a formaçion à guägnâ co-a popolaçion locale a portià à ëse lanterna pe-i gruppi spantegæ e despægi da Rexistensa ch’i l’operavan a-o Levante de Zena.
Ma pròpio ascì pe questi movimenti a popolaçion de Cichê a patià un rastrellamento nazifascista tra i 16 e i 19 de luggio do 1944 ch’o portià a-a foxilaçion de sette partigen e a-o bruxâ de case e de gexe da vallâ.
Coltua e Lengua[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inta meitæ erta de Cichê, passou Mëzavalle, ancon a-a giornâ d’ancheu se parla un dialetto villan do zeneise ch’o mantëgne ben ben d'arcaiçismi e o s’assomeggia a-e parlæ de l'entrotæra do Ponente da Liguria, assæ scimile ascì a-i dialetti da Briga e do Ròya, e vexin à l'Ôtrazovo. O dialetto cicherin o piggia ascì di vocaboli da-a vexiña Emilia e o l'azzonze de paròlle originæ.
O resto da vallâ o parla un dialetto mesccio à quello da Fontañaboña e de Borzonasca.
Coioxitæ
Pe-a gente do pòsto Cichê a-o maschî o l'intende a vallâ, Cichê a-o feminin o l'intende o paise prinçipâ, ciammâ ascì a Villa.
E quattro Provinse[modìfica | modìfica wikitèsto]
Cichê a l’è drento à l’ambito de Quattro Provinse, zöna da mæxima identitæ, coltua e tradiçioin contadiñe inseria inte l’Appennin da Liguria.
Economia e turismo[modìfica | modìfica wikitèsto]
L’economia da valladda a se basa ciù che tutto in sce l'agricoltua co-a produçion de læte, laña e bestie da carne, anche apreuvo a-a presensa de un maxello. O turismo agricolo l'é però a vocaçion ciù moderna, co-a presensa importante de ristoranti, ostaie, agriturismi e bed and breakfast.
Sagre e manifestaçioin religiose de stæ fan vegnî ben ben di turisti locali. Uña de ciù famose a l'ea into passou quella de Cian Panigâ, donde inte queste mäveggiose ciañe s’inandiava unna gran sagra de carne in sâ ciappa ò in se’na ciappa pe i cicherin, con balli, zeughi e mostre de quaddri, artisti e poexie. Ancheu e sagre ciù importante en quelle ligæ a-e feste religiose.
A bellessa e l'ertixe da cadeña do Ramaxou ê rendan meta importante pe tanti amatoî da montagna, e o no l'é un caxo ch'o Ramaxou o segge parte de l'erta via di monti liguri (Italian: alta via dei Monti Liguri). Vegnindo sciù da-i proei (Cicherin: E prae) ò pe Larvego se peu arrivâ in sciô monte pe dapeu acciappâ o passo da Ventareua e l'Aveto.
L'é do 2019 a descoverta de un masso con di marchi ciammou "a pria scrita" che, sciben che dapeu l'é stæto provou ch'o l'ea solo fruto de l'eroxon naturale o l’é ancon a-a vixon de tutti, con un strazzetto neuvo e netto. Ma a presensa archeològica a l’é ciù importante co-a scoverta de un cippo roman, ancheu into museo archeològico de Ciavai, e atre artæ votive spantegæ into bòsco de Liciorno, in çimma da cadeña do Rammaxou.
O Cicaña o l'é vixitou da-i appascionæ de kajak.
Religion[modìfica | modìfica wikitèsto]
E gexe ciù importante en quella de San Steva protomartire, de San Bernardo à Çexa e de San Mauriçio à Banseu. Gh'é ascì de cappelle comme quella da Madònna do Scilensio inta Villagrande e a cappelletta in sciô Rammaxou.
E feste e ciù importante en quella da Madònna de l’òrto e da Sanscion, antigamenti a ciù grande e famosa, à Cichê.
Conligaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- O scito de onlykayak, [1]
- O scito da vallâ, [2]
- La Val Cichero nella storia della gente Ligure, libbro scrito in italian in sciâ stöia tradiçionâ da vallâ, [3]
- Intervista a-i abitanti de Cichê inte un programma de Entella TV [4]


text:
Carles Puigdemont
Carles Puigdemont i Casamajó (prononçiòu [ˈkaɾləs ˌpudʒðəˈmon i ˌkazəməˈʒo] in catalàn, Amer, 29 dexénbre 1962) o l'è 'n polìtico e giornalìsta, tra-i ciù inportànti esponénti de l'indipendentìsmo catalàn, e, da-o 2019, un di ménbri do Parlaménto eoropêo ascì. Dòppo êse stæto o scìndico de Girona, o l'à ricovèrto a càrega de 130° Prescidénte da Catalògna da-o 2016 a-o 2017, quànde o l'è stæto solevòu da l'incàrego da-o govèrno spagnóllo aprêuvo a l'unilaterâle diciaraçión de indipendénsa da Catalògna de quéllo ànno[1]. O l'è un di fondatoî da Crida Nacional per la República (CNxR), o càppo da coaliçión Junts per Catalunya (JuntsxCat) e o fondatô de l'òmònimo partîo.
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dòppo i ànni de schêua a Amer e a Girona, o l'à incomensòu l'ativitæ de giornalìsta into 1982, scrivéndo pe vàrri giornâli locâli e diventàndo o caporedatô de El Punt. O l'è stæto o diretô de l'Agència Catalana de Notícies da-o 1999 a-o 2002 e da Câza da Coltûa de Girona da-o 2002 a-o 2004. I genitoî do Puigdemont êan za di sostegnitoî de l'indipendénsa da Catalògna e dónca lê o l'è intròu, ancón da zoêno, in contàtto co-a polìtica locâle, inscrivéndose into 1980 a-o partîo naçionalìsta Convergència Democràtica de Catalunya (CDC), o predecesô do Partit Demòcrata Europeu Català (PDeCAT). Into 2006, o l'à abondòu o giornalìsmo pe continoâ a sò cariêra polìtica, vegnìndo elètto into Conséggio Monicipâle de Girona into 2007 e diventàndo scìndico quàttro ànni dòppo. A-i 10 de zenâ do 2016, gràçie a 'n acòrdio tra-i Junts pel Sí (JxSí), 'n'aleànsa goidâ da-a CDC, e a Candidatura d'Unitat Popular (CUP), o l'è stæto elètto da-o Parlaménto catalàn cómme 130° Prescidénte do Govèrno da Catalògna[2].
A-i 6-7 de seténbre 2017, o l'à aprovòu de lézze pe consentî 'n referendum in sce l'indipendénsa, a tranxiçión giurìdica e a fondaçión de 'na Repùbrica, segóndo 'n quàddro giurìdico ch'o sostitoìsce a Costituçión spagnólla into câxo into quæ o referendum o l'avésse 'n éxito poxitîvo. A-i 1 d'òtôbre 2017 o l'è stæto dónca òrganizòu quésto referendum, scibén che a lézze catalànn-a a foîse stæta sospéiza da-a Córte costituçionâle spagnólla[3]. A despêto da parçiâle serâ di séggi eletorâli[4][5] e de l'ûzo ecescîvo da fòrsa da pàrte do Cuerpo Nacional de Policía e da Guardia Civil[6], do 43% di çitadìn catalén ch'o l'è anæto a votâ, o 92% o s'è esprèsso a favô de l'indipendénsa. O Parlaménto da Catalògna o l'à dónca diciaròu ofiçialménte a secesción a-i 27 do mæximo méize, fæto ch'o l'à portòu o govèrno spagnóllo a inpónn-e o sò contròllo dirètto da región, licençiàndo o Puigdemont e o gòverno catalàn. Sòn stæte dónca òrganizæ de nêuve eleçioîn pe sostitoî o parlaménto apénn-a desfòu e, a-i 30 d'òtôbre, sòn stæte prezentæ acûze de ribelión, incitaménto a-a rìvolta e ûzo inpròpio de fóndi pùblichi cóntra o Puigdemont e âtri ménbri do sò govèrno. Dónca, insémme a âtri polìtichi, o l'è scapòu in Bèlgio méntre o vegnîva emanòu 'n mandâto d’arèsto eoropêo pe lê e i sò conpàgni. A-e eleçioîn regionâli do 21 dexénbre 2017 o partîo do Puigdemont, Junts per Catalunya, o l'è arivòu segóndo, co-i secescionìsti che són ariêscîi a mantegnî 'na stréita magiorànsa di séggi, co-o 47,6 % di vôti. O Puigdemont o l'à dónca domandòu di nêuvi colòqui co-o prìmmo minìstro spagnóllo de l'época, Mariano Rajoy, ma quésti són stæti refuæ.
O Puigdemont o l'è restòu in Bèlgio pe evitâ l'arèsto into câxo o foîse retornòu in Spàgna, inte 'na scitoaçión ch'a l'è stæta definîa ségge cómme ezìlio, ezìlio àoto-inpòsto ò latitànsa[7][8][9][10][11]. A-i 25 de màrso 2018 o l'è stæto arestòu in Germània da l'Autobahnpolizei, ò sæ a poliçîa outostradâle tedésca, in sciâ bâze do mandâto d’arèsto eoropêo into Land setentrionâle do Schleswig-Holstein. A ògni mòddo o l'è stæto però rilasciòu derê o pagaménto de 'na caoçión dæto che, segóndo l'âta córte do stâto, a no poéiva êse domandâ l'estradiçión pe "ribelión"[12][13][14] zaché a definiçión de 'sto reâto chi a l'è do tùtto diferénte da quélla contegnûa inta lézze spagnólla. Into méntre, a-i 10 de lùggio, 'n giùdiçe do Tribunâ costituçionâle da Spàgna o l'à decîzo a sospensción do Puigdemont da-a càrega de deputòu do parlaménto catalàn[15]. A-i 12 de lùggio 'na córte tedésca a l'à diciaròu che Puigdemont o poéiva êse estradòu in Spàgna sôlo pe ûzo inpròpio de fóndi pùblichi, ma no pe l'acûza ciù grâve de ribelión[16]. O team legâle do polìtico catalàn o l'à a ògni mòddo dîto ch'o l'aviéiva fæto ricórso cóntra ògni decixón de estradiçión[16]. Aprêuvo a-a decixón da córte tedésca, a-i 19 de lùggio 2018, a Spàgna a l'à revocòu i mandâti d’arèsto eoropêo vèrso tùtti i leader catalén in fûga ò in ezìlio[17]. Inte eleçioîn do 2019 pe-o Parlaménto eoropêo in Spàgna, o Puigdemont o saiâ elètto ma, into màrso 2021, aprêuvo a 'na votaçión do Parlaménto, o l'à pèrso a sò inmunitæ. A-i 23 de seténbre do 2021 o l'è stæto arestòu da-a poliçîa italiànn-a méntre o se trêuvâva in Alghêro, çitæ da Sardégna dónde se parla ancón a léngoa catalànn-a, aprêuvo a 'na richièsta de estradiçión da Spàgna[18], ma o l'é stæto mìsso torna in libertæ o giórno dòppo[19].
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (EN) Catalan leader vows 'peaceful resistance' as Madrid takes control of region, in sce theguardian.com, 28 òtôbre 2017. URL consultòu o 24 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 18 zùgno 2018).
- ↑ (EN) Harold Heckle, Spain: Catalonia parliament to vote for new region, in sce businessinsider.com. URL consultòu o 24 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 15 màrso 2021).
- ↑ (ES) El Constitucional suspende el referéndum del 1-O y apercibe a los cargos independentistas, in sce lavanguardia.com, 9 lùggio 2017. URL consultòu o 24 seténbre 2021.
- ↑ (ES) Rebeca Carranco, Los Mossos aseguran que impidieron el voto en 99 colegios electorales el 1 de octubre, in sce elpais.com, 11 òtôbre 2017. URL consultòu o 24 seténbre 2021.
- ↑ (EN) Jamie Grierson, Police close voting centres before Catalan referendum, in sce theguardian.com, 30 seténbre 2017. URL consultòu o 24 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 6 màrso 2019).
- ↑ (EN) Spain: Police Used Excessive Force in Catalonia, in sce hrw.org, 12 òtôbre 2017. URL consultòu o 24 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 23 novénbre 2020).
- ↑ (EN) Exiled Catalan leader Carles Puigdemont ordered to return for re-election, in sce telegraph.co.uk, 28 zenâ 2018. URL consultòu o 24 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 16 frevâ 2018).
- ↑ (EN) Jeannette Neumann, Catalonia Separatists Support Re-Election of Exiled Leader Puigdemont, in sce wsj.com, 10 zenâ 2018. URL consultòu o 24 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 16 frevâ 2018).
- ↑ (EN, ES) Raphael Minder, Catalonia’s Separatists: In Exile. In Jail. In Power?, in sce nytimes.com, 5 zenâ 2018. URL consultòu o 24 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 15 frevâ 2018).
- ↑ (EN) Harry Cockburn, Fugitive Catalan leader denies giving up independence bid after text messages saying 'battle is over', in sce independent.co.uk, 31 zenâ 2018. URL consultòu o 24 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle l'11 frevâ 2018).
- ↑ (EN) Hannah Strange, Exiled Catalan leader rents £4,000-a-month house in Belgium, fuelling rumours he won't go home, in sce telegraph.co.uk, 2 frevâ 2018. URL consultòu o 24 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 14 frevâ 2018).
- ↑ (EN) Carles Puigdemont: Former Catalan president 'detained', in sce bbc.com, 25 màrso 2018. URL consultòu o 24 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 25 màrso 2018).
- ↑ (EN) Catalan leader Carles Puigdemont held by German police, in sce theguardian.com, 25 màrso 2018. URL consultòu o 24 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 25 màrso 2018).
- ↑ (ES) La policía alemana retiene a Puigdemont cuando entraba desde Dinamarca, in sce elmundo.es, 25 màrso 2018. URL consultòu o 24 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 25 màrso 2018).
- ↑ (ES) Reyes Rincón, Llarena cierra el sumario del ‘procés’ y suspende como diputados a Puigdemont y Junqueras, in sce elpais.com, 10 lùggio 2018. URL consultòu o 24 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 15 agósto 2018).
- ↑ 16,0 16,1 (EN) Philip Oltermann, Carles Puigdemont can be extradited to Spain, German court rules, in sce theguardian.com, 12 lùggio 2018. URL consultòu o 4 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 12 lùggio 2018).
- ↑ (EN) Catalan case: Spain drops warrant against Puigdemont, in sce bbc.com, 19 lùggio 2018. URL consultòu o 24 seténbre 2021 (archiviòu da l'url òriginâle o 20 lùggio 2018).
- ↑ (EN) Nicholas Casey, Catalan Separatist Leader, Carles Puigdemont, Is Arrested in Italy, in sce nytimes.com, 23 seténbre 2021. URL consultòu o 24 seténbre 2021.
- ↑ (IT) Puigdemont lascia il carcere: “La Spagna non perde mai l’occasione di mettersi in ridicolo”, in sce lastampa.it, 23 seténbre 2021. URL consultòu o 26 seténbre 2021.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Carles Puigdemont


text:
Somateria
Somateria o l´é ´n génere d´ànie de mâ, i "Edredoìn" inta famiggia Anatidae. No àn nómme tradiçionâle zenéize. Són öxélli che frequéntan ægoe marìnn-e, se nùtran de molùschi, àn o becco stréito con l'óngia apicâle estéiza curvâ in zu, utilizâ p'arancâ i móscoli che còlan intréghi. Són træ spêce: o "Edredon" o Ània do Ciumìn,(Somateria mollissima), o Re di "Edredoìn" (Somateria spectabilis), "Edredon" da-i Òciâli (Somateria fischeri). Asémme a l´"Edredon" do Steller (Polysticta stelleri) conponn-an a tribù Somaterini. Gh'é chi unìfica i Somaterini inti Mergini.
SpêceModìfica
Somateria mollissimaModìfica
L´"Edredón" o "Ània do Ciumìn" (Somateria mollissima - Linnaeus 1758) o l'é l' ània de mâ ciù gròssa. Pe-a fórma da testa e do becco o l'à 'n profî cönico; o masccio o l'à a pansa de cô neigro, dòrso e pêto gianco, testa de cô gianco co-o vertice neigro, o còpusso de cô grîxo-vèrde oîva. A femina A l´é de cô brùn-scûo, con rigatûe de neigro.
O l'é famôzo pe-e propriêtæ izolànti do seu ciumìn, ch'o vén racheugéito inti nîi abandonæ, da chi o nómme "ània do ciumìn".
Difûzo in scê còste nòrdiche de l' Eoröpa, do Nord' América, da Siberia Orientâle, e de l'Islànda. O seu habitat són e còste rociôze ò sabiôse; îzoe ascì ma no goæi distànti da-a còsta, inte ægoe pöco profónde.
L'edredón do Nord Eoröpa o nidìfica in colònie lóngo e còste do Mâ Bàltico, Górfo da Finlàndia, Nord Atlàntico, da-a Scandinàvia a l'Islanda. Da pöco in sa gh´é stæto di câxi de nidificaçión ciù a Sud; laghi Svìseri e Italién.
A stagión riprodutîva a va da Màzzo a Zùgno. Fan 4-6 êuve, incobæ pe 26-28 giorni; i picìn xêuan a 9-10 setemànn-e. In Invèrno o fórma sciàmmi numeroxi, da 'na dêxénn-a a çentanæa d'ezenplâri. O svérna lóngo e còste da Danimàrca, Paixi Basci, Frànsa còste da Mànega, Bretagna.
Somateria spectabilisModìfica
O “Re di Edredoìn" (Somateria spectabilis - Linnaeus 1758) o l'é 'n' ània de medie dimenscioìn, legermente ciù picìn do "edredon" comùn (mollissima); o masccio o l'à a testa retangolâre co-o vertice e o copùsso de cô grîxo-pérla, becco rósso, con sôvia 'n scùddo frontâ de cô rósso-çetrón contornòu da 'na sotî riga de néigro, masche de cô verdexìn, gôa, pêto e schenn-a de cô giànco, e restanti parti superiôri de cô neigro,e âe sôvia son de cô neigro con 'na riga de giànco. O l'à doî triangoli picìn a fórma de veia in sciô dòrso, anche i scianchi són de cô neigro con dôe macce de giànco vixìn a-a côa. A femina de cô brùn-giânénte, a l'à 'na particolaritæ: a dispoxiçió de ciùmme vixìn a-o becco ghe dàn 'n espresción ch'o pâ ch'a rîe.
O l'é difûzo lóngo e còste artiche de Eoröpa, Nord América e Àzia; o pàssa gran parte de l'anno in mâ lontan da-e còste, sôlo pe reprodûce o pìggia tæra. O nidifìca inta tundra artica de l'Alàska, Groenlàndia, Rùscia, Siberia, Îzoe artiche. A migraçión a l'é spetacolâre: enòrmi sciammi xêuan verso Nord, pàsan in scê L'Alaska, a Finlàndia e a Kamchatka. In invèrno o l emîgra in pö ciù a sud a-o limite do giasso marìn. Into Nord Eoröpa o làscia i scîti de nidificaçión a Nova Zembla (Novaya Zemlya), inte Îzoe "Franz Joseph", ò inta Siberia Òcidentâle, pe arivâ in scê còste do Ma de Barentz, a-i fiòrdi do Mâ da Norvéggia.
Somateria fischeriModìfica
L' "Edredon da-i Òciâli" (Somateria fischeri - Brandt 1847) o l'é o ciù picin do génere somateria, lóngo 58 citti cóntra i 71 do edredón còmun (mollissima) e-i 63 cìtti do reâle (spectabilis). O masccio o l'à o còrpo de cô neigro, dòrso giànco, testa de cô verdexìn, in grande disco gianco co-o bòrdo neigro in gîo a l'éuggio; o l'é costitoîo da cùrte ciumette, da chi o nómme da-i òciâli, e ciùmme da frónte sfùman in gianco fin a-e naixe do becco cô de çetrón. A femina de cô brùn chi tîa a-o rósso, a l'é scimile a-e atre dôe femine de edredone, i òciâli maròn ciæo, én mêno evidénti ma ben vixìbili.
O s´atreuva inta còsta da Siberia Òrientâle, da-a fôxe do Lena a-a Kamchatka, in Alaska lóngo a còsta Nord Òcidentâle finn-a o sciùmme Colville. O nidìfica inta tundra costêa, ò segóndo de localitæ, i laghi e sciùmmi de l'entrotæra a chilòmetri da-a còsta. Tra màzzo e zùgno a femina a deponn-e 4-6 êuve ch'a côa da sôla, o masccio o l'emìgra pe reciumâ in mâ distànte da-a rîva; quande i picìn sàn xoâ a femina a làscia a zöna e-a và a reciumâ a-o largo de còste. O pàsa a ciù parte de l'ànno in mâ. O se riunìsce in sciammi pe svernâ into Mâ de Baring a sud de l'Îzoa de Sàn Loénso, ghe stàn scinn-a Màrso-Arvî, quande se fórman e cóbie e comènsa a migraçión vérso i scîti de riproduçión.
O nómme o comémora o scençiato tedesco Johann Fischer von Waldheim.
Polysticta stelleriModìfica
L´"Edredone" do Steller (Polysticta stelleri-Pallas 1769) o dêve o seu nómme a Georg Wilhelm Steller, naturalìsta tedésco. O no l'apartégne a-i Somateria e o l'é l'ùnico do génere Polysticta-Eyton 1836. Con 'na longhéssa de 45 cìtti o l'é l'edredón ciù picìn, co-a testa riónda e-a côa de fórma apisûa: o l'à 'na sâgoma scìmile a-o Còllo Vèrde, O masccio o l'à a testa de cô gianco e 'na maccia de neigro in gîo a l'éuggio, ciuffi verdexìn scûo in frónte e derê a testa, gôa e colæn de cô neigro, pêto e scianchi beige-ciæo, dòrso scûo arigòu de gianco. A femina a l'à còrpo e testa maròn scûo.
O l'é difûzo lóngo e còste de l'Alàska, Rùscia Artica e da Sibéria Orientâle in scî doî lato do Stréito de Bering, scìnn-a a Penîzoa da Kamchatka. O nidìfica inta tundra artica, Îzoa de San Loénso e inte l'arcipélago do Capitànio a-o làrgo da Kamchatka; o fâ o nîo in tæra vixìn a-o mâ, a femina a ghe depónn-e 8-10 êuve.
O sverna in grendi sciammi ciù a sud, Alaska meridionâe, îzoe Aleutine. Ina colònia numerôza a pàssa l'Invèrno inta Scandinàvia setentrionâle, fiòrdi Norvegéixi, Mâ Baltico.
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Somateria
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce Somateria


text:
Cangiamento climatico
O cangiamento do clima l'é dovuo a-i gas à effetto særa, caxonæ da-a combustion do carbon e do petrolio. Unna votta che ghe son, sti gas son destinæ a restâghe pe de miggiæe d'anni. O cangiamento climatico o no l'è omogeneo. A tera a se scada ciù tòsto che o mâ, ch’o fonçioña comme un tampon. A-a giornâ d'ancheu, lê ascì o comensa à fâse ciù cado, con di effetti che veddemmo tutti.
Âtri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Cangiamento climatico


text:
Çëxa
A çëxa ò çeexa (çerexa primma do XIX secolo, çêxa segóndo a grafîa ofiçiâ, scexa in savonéize, çereixa in vintimigiôzo, çereija in monegàsco[1]) o l'è o frûto de l'èrbo de çêxe, spêce da famiggia de Rosaceae, clasificâ cómme Prunus avium ((L.) L., 1755).
Descriçion e stöiaModìfica
O nomme o ven da-o latin cerasus (it: ciliegia) ch'o ven da-o grego kέpaσoς (kèrasos) da-o nomme da çittæ de Kepaσoύvta (Kerasùnta), vexin a Trabizonda insce-o Mâ Neigro, de donde segondo Plinnio o Vegio i Romen porton a Romma i primmi ærboi de çeexa into I sec. d.C.
O so fruto o g'ha o mæximo nomme: a qualitæ doçe a l'è da specce Prunus avium, quella amaa, dita çeexa amæna, a l'è da specce Prunus cerasus. O fruto o l'è normalmente sferico de 0.7 a 2 çentimetri de diametro. O cô, de sovente rosso, o pêu ese da o giäno ciæo a o rosso scùo squæxi neigro.
A porpa ascì a g'ha diverse coloraçioin e conscistense, da o gianco a o rosso scùo e da o tennio a o croccante. A çëxa a g'ha 'n'armella soö, dûa e do cô do legno.
ProdutoîModìfica
NòtteModìfica
- ↑ L'èrbo de çêxe o l'è dîto pe cóntra çereijera.
Vôxe corelæModìfica
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Çëxa


text:
Bailo
Un bailo (pr. /'bajlu/) ò bœülo (pr. /'bøjlu/) ò bavullo[1] [2] ò ascí bæulo [3] (ciu antigamente baullo [4] - da-o spagnollo baúl) o l'è 'n tipo de capiente cascia da viægio, de legno, cœuio, carton ò atro materiâ, soventi co-i canti, i spighi e i bordi rinforçæ de metallo e l'interno fodrao de papê, pe contegnî do vestiaio e atra roba.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
O coercio into lao de d'ato o l'é pe-o ciu convesso e o s'arve à rebâsa, saiv'à dî ch'o ven sciu gjando insce-e mappe atacæ a-o lao de derê, mentre insci-o lao davanti o pœu aveighe un ò ciu cainaççi ò sæ de lengoette co' ina fissua verticâ pe serâ o bailo co-o luchetto (cainaççi da luchetto) ò munii de 'n nazetto, ò acricao, che quande vegnan zu o va à infiâse inta fissua da ciavœüa. Insci-i doi loei curti de sollito gh'è 'na maneggia pe-o transporto. I baili ciu picin a maneggia pœuan aveighela insci-o coercio. À l'interno, atacæ a-o fondo, ghe pœu ese un pâ de çenge, ò corezze, da strenze con de stecche pe tegnî ferma a roba.
Scimmili a-o bailo[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Forçê ò casciaforte, ciù robusto e pezante pe transportâ ò custodî ogetti de valô;
- Scrigno, ciu picin de 'n forçê, pe-e gioie ó di atre cose de prexo;
- Bancâ, cascia de legno co-o coercio ciatto pi assetâseghe adosso, adatta ciu comme mobillia che pe-o trasporto;
- Casciabanca, comme-o bancâ, ma soventi co-o schenâ;
Atri scignificæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inta segonda ediçion do vocabolaio Cazaçça do 1876, a pag. 130, tra-i scignificæ de "bœülo" (scrito beûlo) gh'è quello de "coverta" ò sæ a covertua de pria di paapeti, foscia pi-a forma convessa ch'a-a fâ assumegiâ à 'n coercio de bailo; gh'è ascì quello de "burello", ch'a saiæ a "caviggia da inciongiâ" do vocabolaio Cazaçça do 1851 e o "cavigiotto" do diçionaio de l'Oivê do 1851, ò sæ o "borrello" che-o Nobiasco into so diçionaio do 1934 a p. 21 o traduxe con "bielo" (scrito byēlu), saiv'à dî in tòcco de legno cilindrico ch'o serve a unî doi cavi (i doi cavi se fan finî con doî œuggi, s'infia un cavo inte l'œuggio de l'atro e o tocco de legno inte l'œuggio do primmo): primma de ipotizâ che in zeneize existesse 'na forma berullo alternativa a burello da-a quæ poriæ ese derivao questo beûlo, l'è o caxo de consciderâ a poscibilitæ che chì o Cazaçça o no se segge sbaliao à leze i so aponti e o l'agge pigiao bûëlo pe beûlo (difæti subbito doppo gh'è in atro erô: invece de "cavo" gh'è scrito "carro"), e comonque segge bûëlo che beûlo inte sta segonda açeçion o l'aviæ dovuo ese un lemma à parte.
Notte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ "piú civile" E. G. Parodi, "Studj Liguri", Arch. Glott. It. 16, p. 125
- ↑ "in tanti paixi vexin" p. Angeo Paganin, Vocabolaio domestego zeneize-Italian, 1857, p. 107
- ↑ dœuviao da præ Pedevilla, da præ Paganin into so diçionaio (co-a grafia bëülo) e da-o mego Gismondi into so vocabolaio (che però o-o mette à p. 64 primma de "bêuggio")
- ↑ Giurian Rosso, "Ro viaggio de Venexa" 1-7
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- E. G. Parodi, Archivio Glottologico Italiano 16, Torin, Loescher, 1902-1905.
- Angeo Paganin, Vocabolaio domestego Zeneize-Italian, Zena, Schenon, 1857.
- Alfredo Gismondi, Nœuvo vocabolaio zeneize italian, Zena, Fides, 1955.
- Gioxeppe Oivê, Diçionaio Zeneize - Italian, Zena, Ferrando, 1851.
- Filippo Noberasco, Piccolo Vocabolario Marinaresco Italiano - Savonese, Saña, Tipografia Savonese, 1934.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce bailo


text:
Lucco de-a Robbia
Lucco de-a Robbia (it: Luca della Robbia) (Firense, lûggio 1399-Firénse, 10 frevâ 1482) o l'é stæto 'n scultô, ceramìsta e fràvego italiàn de schêua fiorentìnn-a.
VìttaModìfica
Galerîa de òpereModìfica
Prisciano, 1437-1439, panéllo in màrmo da faciâ do Canpanìn de Giotto (Museo de l'òpera do Dòmmo - Firense)
Madònna de Santa Maria Nêuva, ceràmica (Museo naçionâle do Bargello - Firense)
NòtteModìfica
- ↑ Serie degli uomini i più illustri nella pittura, scultura, e architettura.
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Lucco de-a Robbia


text:
Football Club Internazionale Milano
O Football Club Internazionale Milano (in lìgure: Football Club Internaçionâle de Milan), abreviòu in FCIM, conosciûo ascì cómme Internazionale o senpliceménte cómme Inter, o l'é inn-a soçietæ de balón italiànn-a con sêde a Milan. Con 19 scudétti a l'é a segonda squaddra ciù vinçente d'Italia e a l'é l'ùnica formaçión italiànn-a ch'a l'à sénpre zugòu inta serie A.
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Football Club Internazionale Milano


text:
Doménego Çimmarœuza
Doménego Çimmarœuza (it. Domenico Cimarosa), muxiçista (Aversa 1749 - Veneçia 1801).
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
De povia famiggia, orfano de poæ a sett'anni, o fu acugeito (1761) into conservatoio napolitan da Madonna de Loretto comme "figgiœu". Chie o studiò con G. Manna, A. Sacchini, F. Fenaroli e da pœu foscia ascì co-o Niccolò Piccinni. O l'exordì con l'opera "E stravagançe do Conte" (1772), a-a quæ seguì atre trezze oppere comiche (rapr. a Nappoli e a Romma) tra-e quæ "L'Italiaña in Londra" (1779) ch'a ghe procuò nommina de grand'operista. A so primma opera seria a fu o "Caio Mario" (rapr. a Romma 1780), che però, comme i atre do gennere, a l'arestò un'ecceçion.
Into 1781 o Çimmarœuza o se rivella zonto a piña maturitæ con "Zaniña e Benardon", œuvia composta e aplaodia a Veneçia, ch'a se pœu consciderâ un cao-lao, pe-a feliçe rapresentaçion di varri personaggi e de varrie scituaçioin psicologiche ondezzante tra a satira e o sentimento ciu squixio. Assæ meno interessante o Çimmarœuza o l'è into genere serio, do quæ o l'è esempio un "Oreste" (1783), inçerto fra o tradiçionalismo metastaxan e e idee di novatoî do tempo. Into 1787 o l'è ciammao a-a corte de Turin (dove o dà un "Valodimiro", ben aplaodio) e subito doppo a quella de Peoburgo, ch'o razonze, doppo un viægio pe Romma, Firençe, Parma, Vienna, Varsavia, assæ frutoso pe-o Çimmarœusa, onoao e cormao de doin in ogniduña de quelle çittæ e corte.
A Peoburgo o l'arestò ciu de trei anni componendo con ottimo exito despæge cantæ, messe, e i oppere serie "Cleopatra" (1789) e "A Vergine do Sô" (1789-90). Into ritorno da-a Ruscia (1792) o l'assostò a Vienna, dove-o so "Matrimonio segretto", apoxitamente composto, o desciò un entuxiasmo sença precedenti (l'imperatô o-o vosse intregamente replicao inta mæxima seiaña). L'è questa l'œuvia ciu squixia e caratteristega do Çimmarœuza, degna, pe arguçia, veitæ psicologica, teniéça, de stâ vexin a-e analoghe partitue do Mozart.
Continnoa a produçion do Çimmarœuza a Napoli, dov'o rientra into 1793, meistro da reâ cappella; a megio œuvia: "E furbaje femminiñe" (1794). Durante o periodo repubbrican o Çimmarœuza o scrisse un inno pe quello rezimme (1799); a-o ritorno in sce-o trono o re o no perdonò tâ gesto, ofendendose ancon de ciu a prœuvo a l'oferta, fætaghe da-o Çimmarœusa, de 'na cantâ d'omaggio. O Çimmarœuza, passao quarche giorno in prexon, o dovette da pœu abandonâ Napoli e razonze Veneçia, dove poco doppo o s'amortò.
A produçion do Çimmarœusa a comprende, otr'a-e 54 œuvie tiatræ, 2 messe, un ótóio, 4 cantæ, 7 scinfonie, un conçerto pe ciu strumenti, di duetti e de sonate pe çimbalo.
Arcuñe opere[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Il ritorno di don Calandrino, 1778
- Donne rivali, 1780
- L'amor costante, 1782
- Chi dell'altrui si veste presto di spoglia, 1783
- I due supposti conti, 1784
- La donna sempre al suo peggior s'appiglia, 1785
- Il fanatico burlato, 1787
- La Cleopatra, 1789
- Il Matrimonio segreto, 1792
- Artemisia, 1801
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Domenico Cimarosa
Conligaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Domenico Cimarosa


text:
John Lennon
John Winston Lennon (Liverpool, 9 Ötobre 1940 - Nêuva York, 8 Dexembre 1980), conosciûo comme John Lennon, o l'è stæto 'n mûxicista e composcitô ingleise.
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
O fâva parte da band "The Beatles", inta quæ o sûnnâva a chitara ritmica e o cantâva. In quello grûppo, insemme a-o sêu compagno Paul McCartney, o l'ha compòsto a maggioransa de cansoin, che son de melodîe ciû famoxe do sécolo XX.
Dòppo a divixon di Beatles, o l'ha anche fæto 'na sêu carrea solista comme cantante e chitarista; e o s'êa stabilîo a Nêuva York, dove o l'ha lottòu pe-a pâxe mondiâ. O l'è stæto assascinòu da 'n fanàttico inte stradde de quella çittæ americann-a.
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce John Lennon
- Scîto ofiçiâ do John Lennon, [1]


text:
Categorîa:Stati do passòu
Quésta categorîa a l'arechéugge e vôxe che pàrlan de stati do passòu.
- Wikimedia Commons a contêgne 'na categorîa in sce l'argoménto Categorîa:Stati do passòu
Sotocategorîe
Quésta categorîa a contêgne e 4 sotocategorîe indicæ chi de sótta, pe 'n totâle de 4.
E
- E trezze colonie (2 C, 12 P)
- Ex-Repubbriche sovietiche (1 C, 16 P)
R
- Repùbrica de Zêna (3 C, 31 P)
S
- Stati Confederæ d'America (14 P)
Pàgine inta categorîa "Stati do passòu"
Quésta categorîa a contêgne e 23 pàgine indicæ chi de sótta, in sce 'n totâle de 23.


text:
Aquila (cumüne)
Àquila (Aquila d'Aroscia ascì, Àuguia inta valà du Pennavaire, Àuguglia a Castreveggiu, Àuguija a Èrli, Lauja in urmeàscu[4], Aquila d'Areuscia in zenese, Aquila d'Arroscia in italiàn) u l'é 'n cumün de 155 abitanti ch'u se tröva inta valà de l'Aroscia, inta pruvinsa de Impéria.
Geugrafìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
U te(r)itò(r)iu cumünàle de Aquila d'Aròscia u l'è scituàu inta valà du scciümme Aroscia, ai cunfin cun u basìn da valà du Pennavaire. U l'è sircundàu dai munti, dunde se pò vegghe a Ròcca du Bussàu (948 m), assèmme au munte Turétta (852 m).
Particulàre a l'è a presensa de 'na rùggia (cascâ) vixìn au làgu da Ferài(r)a, basìn artifisiàle custruìu intu 1998, pé inaiguà i campi cultivài de Àquila, du Burghettu e de Ransu. U cunfìna cun U Burghettu e Ransu a sud, Àutu e Cravaüna (CN) a nord, Naxìn e Ùnsu a nord-est.
A cunta ùnze burgàe: Salìn, Ciàssa, Cantu, Ai(r)a, Pràu, Loga, Affredù, Ferrai(r)a, Mugnu, Muntà, Maiuréu cu-e quali a cröve 10,06 km².[5]
Sto(r)ia[modìfica | modìfica wikitèsto]
E prime testimunianse e sun stàe truvàe inta grotta denuminâ lucalmènte Arma du Cüppà, vixìn aa rùggia da Ferài(r)a, rizalenti a 8000-10000 ànni fà, cuntempuranee a quélle da valà du Pennavaire (prinsipalmente l'Arma du Stevanin).[6]
Stu fenomenu chi u cuntinua ascì intu Neuliticu, grassie ascì aa presènsa de carbun, riscuntrâ inta valà du Ferài(r)a. Seculi dòppu u te(r)itò(r)iu cumünàle u vegne ucupàu dai Rumài, avendu batüu i Ligüi Ingauni, u ne segue che, düante u periudu medievàle chi i se stabiliscen di muneghi benedetìn, chi i dàvan amentu au regulamentu de San Cu(r)umbàn. Da vellu u deive(r)éva u numme da varietài lucale de u(r)ìva, a cu(r)umbài(r)a.
Doppu u peìudu de duminasiùn Lungubarda e bàrba(r)ica, u fenìsce a fà parte intu 1202 du Marchesàu di Clavesana, tantu che intu XI seculu vegne edificàu u castéllu lucàle (in sciu càppu da còlla surva l'abitau d'ancöi), ch'u permettéva in rapidu culegamèntu cun quellu de Àutu.
Segundu de supusisiùn u nòmme lucàle u se(r)eva legàu a quellu de 'na colla, famusa pé u stasiunamèntu de àquile. Dandu amentu pe(r)ò a àtre versciùn stu chi u se(r)eva ciütòstu culegàu aa famìa di Cha, che in sce u sò stemma i prezèntan propiu quella bestia.
Aturnu au 1233, cun u rafursamèntu du cuntrollu zenese in scia Cêve a pupulasiùn de Àquila a partecipa a l'incrementu da demugrafìa du növu burgu cêvése, cumme u l'avegnìva cun àtre pupulasiùi aruscìne de l'epuca.
Dau 1328[7] u burgu, infeudàu ai Cepulìn de Arbenga dai Clavesana, u vegne assediàu dai Del Carretto, cun u Marchese Zorzu, ch'u se fà ducca infeudà intu paìse.[7], ascì se u duminiu u nu se mustra du(r)atüu, in quantu u feudu u passa pòcu dòppu sutta u strettu duminiu di Clavesana. Particulàre a cundisiùn di sentei abitài de Leverùn e de Gavenü(r)a, ancöi frasiùi du Burghettu che, aa morte di marchexi lucàli i vegnen anesci au növu marchesàu de Süccaellu, faxendu parte de in ünicu feudu cun u castellu du burgu.
Fà pe questu ecesiùn u perìudu fra tostu u 1386 e u 1590, quand'u nu gh'è stàu in duminiu stabile da parte di Del Carretto, ma ina sempre mazù ingerènsa zenese, tantu che Aquila a và a fß parte du vicariàu de Ransu, pòi cunfluìu intu capitanàu da Cêve.
Cun a guèra fra zenesi e sabaudi u turna difatti sutta a stu stàttu picìn, fin a quandu u nu se desfà, intu 1624, venèndu sciurbìu daa Repübbrica de Zena. A situasiùn a cangia in moddu sustansiàle quande u 'rìva l'esercitu fransése, guidàu da Napuleùn Bunaparte. U te(r)itò(r)iu cumünàle u entra ducca a fa pàrte da Repübbrica Ligüe (u ven anessu au cantun de Rànsu primma, poi de quellu cêvése), smembrâ intu 1802, quande i te(r)itò(r)i cunquistài i passan sutta au duminiu de l'Impeu Fransese, sutta u Dipartimentu Munenötte.
Cun a restaurasiùn du 1815 u passa sutta i pusedimenti du Regnu de Sardegna, divegnüu poi Regnu d'Italia dau 1861, inse(r)ìu inta pruvinsa de Impe(r)ia. Doppu u segundu cunflittu a và a fà parte da Repübbrica Italiana.[8]
Diferenti i cangiamènti te(r)itu(r)iàli subìi, intu 1928 difatti i paixi de Ransu e Àuguia i vegnen piài dau cumün di Burghettu, pe êsse ricustituìi sulu intu 1947.
I ürtimi cangiamènti i sun da riscuntrà intu 1949, quande Gavenü(r)a a vegne destaccà da Àquila pé entrà a l'internu du Burghettu. Dau 1862 u cumün u pìa u numme üfisiàle, 'zunzendu u sufissu "d'Aroscia", pe distinguelu da àtri cumüi.[9]
Da l'ànnu 1973 au 31 de dixembre 2008 a cumüna a l'ha fàu parte da Cumunitài Muntana de l'Àta Valà de l'Aròscia poi supressa. Dau 2014 a l'è pàrte l'Uniun di Cumüi de l'Àta valà de l'Aroscia.[10]
Inte l'ànnu 2017 a l'è stâ prupòsta a fuxùn di cumüi du Burghettu e de Àquila inte in sùlu, ch'u du(r)eva pià u numme de Aròscia vista a stò(r)ia cumüne fra i dùi teritòi. U növu ente u da(r)eva cuscì u segundu sentru aruscìn (fra quelli in pruvinsa de Impeia) pé grandessa doppu A Cêve.[11]
Abitanti[modìfica | modìfica wikitèsto]
Evulusiùn demugrafica[modìfica | modìfica wikitèsto]
Abitanti censìi[12]
Pòsti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]
Architetüe religiùse[modìfica | modìfica wikitèsto]
A livéllu religiusu u cumün de Àquila u fa parte da diocexi de Arbenga e Impe(r)ia, presentandu sulu ina parocchia, dedicà a Santa Repa(r)â.[13]
• Gêxa da parocchia de Santa Repa(r)â, a se tröva intu burgu de Àquila e a l'è stâ edificâ fra u 1582 e u 1589, mèntre intu 1597 a l'è avegnüa a cunsacrasiùn. De ciànta barocca a cunserva in còru de legnu u(r)igina(r)iamènte cunservàu intu cunventu di Agustiniai da Cêve.[14]
• U(r)atò(r)iu de Santa Cata(r)ìna inta Ciassa, prubabilmente rizalente au XV-XVI seculu se(r)éa de edificasiun presedente aa paruchiâle. Atacàu aa veia cà cumünâle, a dividde cun st'edifissiu a cuvertüa in ardêxia, mentre l'ingressu u l'è segnàu da na sé(r)ie de ünze sca(r)ìn.[15]
• Capelétta de San Bastian, in stìle baroccu, u l'è rizalènte au 1732, scituàu inta burgâ de Salìn. Internamente presenta 'n'àula utagunâle, cun l'abscide semiriundu sciaccàu.[16]
• Capeletta de San Giacumu, a se tröva in scia còlla ch'a suvrasta u paìse (ai cunfin fra a valâ de l'Aroscia e quella du Pennavaire) ch'a porta u nomme du sàntu. Mensciunâ cumme u(r)atò(r)iu intu 1585, g'ha de furme semplici e austé(r)e. A l'internu u se cunserva in atâ setesentescu.[17]
• Capeletta dedicâ a l'Imaculâ Cuncesiùn, inta burgâ de Mügnu, l'è ciütòstu isulâ. Mustra de furme tipiche de capelle arpèstri. Descrìta pe a primma vôtta intu 1585, internamente l'àula e u presbité(r)iu sun quadrangulà(r)i, mèntre l'abscide semiriundu. Da nutâ l'atâ setesentescu.[18]
• Capella de Sant'Antôgnu, culucâ inta burgâ de Muntâ, longu aa stràdda da frasiun, davanti a vélla se dröve in spàssiu cianéllu. Dae caraterìstiche setesentesche, g'ha in àula retagnulàre e in presbité(r)iu quadrangulâre ciü stréitu. A cuvertüa interna a l'è dâ da 'na vôtta a butte lünettâ.[19]
Castéllu[modìfica | modìfica wikitèsto]
U Castéllu di Clavesana a l'è ina furtessa medievâle edificâ aturnu ai anni 1060 e 1090, ma u vegne mensciunàu cun precixùn sulu aturnu au 1202 pé metî in cumünicasiùn e valà de l'Aroscia cun quella du Pennavaire, prinsipalmente cun a furtificasiùn de Àutu.
Ancöi i se pònan vegghe sulu pòchi rèsti, fra cui a tùre e e mü(r)agne du pe(r)imetru.[20][21]
Musei[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Àquila u se tröva u museu archeulogicu da valà de l'Aròscia, dunde se ponen vegghe atrèssi, ugètti e âtri reperti ritruvài inte grotte lucâli, cun ascì de ativitài laburatu(r)iàli.[22]
Ecunumìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'ecunumìa du paìse a l'è bazâ in moddu prevalènte in sce l'agricultü(r)a: i se cultìvan e u(r)ìve taggiàsche e e varietài d'üga lucâli, prinsipalmènte pigàu e urmeàscu. Atìvu u l'è l'alevaméntu, specialmènte de e vàcche. Rilevante a prudusiùn de legnàmme e a rocòlta de e castàgne e di fùnzi. Inti tempi antìghi Àquila a l'éa sentrale pé u cumerciu fra e valàe du Pennavaire e de l'Aroscia, ma ascì pé a presensa de arvun intu bacìn da Ferài(r)a.
Cultü(r)a[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dialettu de Àquila[modìfica | modìfica wikitèsto]
U dialettu parlàu a Àquila u l'è de stampu arbenganese e u fa parte du grùppu du Ligüe sentru-ucidentàle, u presenta carateristiche peò ciü particulàri, riscuntrabili inte tütta a valà de l'Aroscia, legâ stuicamènte a Arbenga, ma ascì a a sitài de Impe(r)ia.
Enugastrunumìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'uìva cu(r)umbài(r)a[modìfica | modìfica wikitèsto]
Particulare de stu te(r)itò(r)iu chi a l'è l'u(r)ìva cu(r)umbài(r)a, intrudòtta dai benedetìn de San Cu(r)umbàn, stabilìi inta vixìna lucalitài de Gavenu(r)a, stu(r)icamènte legâ au teritòiu de Àquila.
Questa varietài a l'è stà poi sustituìa gradualmente da quella taggiasca, difüza int'in segundu mumentu dai stessi muneghi. Ancöi sta varietài antiga a l'è stâ parsialmènte riscuvèrta, anche se prinsipalmente a l'è cultiâ inta zòna de Finâ.
Feste e fée[modìfica | modìfica wikitèsto]
• Festa patrunàle de Santa Repaà, a l'è a festa patrunàle du paìse, a se tegne de utùbre.
• Festa de San Giacumu, a se tegne inta capeletta dedicâ au santu, cun a messa e a prucesciùn de cunfraterinte lucàli, cun poi a sagra relatìva, a se tegne aa fìn de lüju.[23]
Aministrasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Vie de cumünicasiùn[modìfica | modìfica wikitèsto]
U teritòiu de Aquila u l'è traversàu da a Stradda Pruvinsàle 78 che a permette u culeegamentu stradale cun Ransu, a sud, e U Burghettu ad ovest rivàndu a culegàse un a Stradda pruvinsàle 14.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Dato Istat - Pupulasiùn rexidente ai 30 de zügnu 2019.
- ↑ Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
- ↑ Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di gràddi/giórno di Comùn pe Región e Provìnsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
- ↑ Grafia du disiunàiu Italian-ulmioscu Ulmioscu-Italian
- ↑ (IT) U statütu cumünàle de Àquila, in sce dait.interno.gov.it. URL consultòu o 3 lùggio 2021.
- ↑ (IT) A stòia du cumüne, in sce aquilacomune.it. URL consultòu o 3 lùggio 2021.
- ↑ 7,0 7,1 Andrea Gandolfo, La provincia di Imperia: storia, arti, tradizioni. Volume 1, Peveragno, Blu Edizioni, 2005.
- ↑ (IT) Scheda du cumün de Àquila, in sce expovallearroscia.com. URL consultòu o 3 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Aquila d'Aroscia, scheda du cumün, in sce siusa.archivi.beniculturali.it. URL consultòu o 3 lùggio 2021.
- ↑ (IT) A nàsce l'Uniun di Cumüi de l'Àta valà de l'Aroscia, in sce anci.it. URL consultòu o 15 zùgno 2021.
- ↑ (IT) U nasce Aròscia, u cumün fuxiùn fra U Burghettu e Àuguia, in sce riviera24.it. URL consultòu o 15 zùgno 2021.
- ↑ Statìstiche I.Stat ISTAT URL cunsultàu o 28-12-2012.
- ↑ (IT) U cumün de Àquila, i pòsti, in sce aquilacomune.it. URL consultòu o 3 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Gêxa de Santa Repa(r)â, in sce beweb.chiesacattolica.it. URL consultòu o 17 agòsto 2022.
- ↑ (IT) U(r)atò(r)iu de Santa Cata(r)ìna de Lisciàndria, in sce beweb.chiesacattolica.it. URL consultòu o 17 agòsto 2022.
- ↑ (IT) Salìn, Capella de San Bastiàn, in sce beweb.chiesacattolica.it. URL consultòu o 17 agòsto 2022.
- ↑ (IT) Capélla de San Giacumu, in sce beweb.chiesacattolica.it. URL consultòu o 17 agòsto 2022.
- ↑ (IT) Capeletta de l'Imaculâ, in sce beweb.chiesacattolica.it. URL consultòu o 17 agòsto 2022.
- ↑ (IT) Capeletta de Sant'Antôgnu, in sce beweb.chiesacattolica.it. URL consultòu o 17 agòsto 2022.
- ↑ (IT) I pòsti du cö 2020: U castellu de Àquila, in sce fondoambiente.it. URL consultòu o 3 lùggio 2021.
- ↑ (IT) Ae uigini da nòstra siviltàu, in sce 24orenews.it. URL consultòu o 3 lùggio 2021.
- ↑ (IT) U museu archeulogicu da Àquila d'Aròscia, in sce expovallearroscia.com. URL consultòu o 3 lùggio 2021.
- ↑ (IT) A festa de San Giacumu, in sce rivieraeventi.it. URL consultòu o 3 lùggio 2021.
Àtri prugètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Aquila


text:
Pons Rebuffel
Pons Rebuffel (Escragnolles, sécolo XIX - ?1914), poêta e coltivatô françéize, o l'é l’ùnico scritô che conoscémmo ch'o l'à dêuviòu o dialétto figón.
Biografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
O sò nómme Pons (ch’o ne vêgne da-o latìn pons-pontis) ancheu o l'é insòlito; ma into sécolo XIX o l’êa bén bén dêuviòu, in particolâre into nòrd da Provénsa. O l'é o nómme de'n pàize - Saint-Pons - e o l'é deventòu 'n cognómme ascì. Do Pons Rebuffel no sémmo nìnte, fêua ch'o l'êa 'n contadìn (comm'o l'à dîto lê mæximo), ch'o vivéiva inte 'n pàize izolòu inte Àrpi Marìtime e ch'o scrivéiva poexîe in françéize, in dialétto provensâ e in dialétto figón. O sò poemétto - intitolòu La Siagne: Poème Lyrique, fæto de dêxe cànti, di quæ sêi in françéize, doî in provensâ e i ùrtimi doî in dialétto figón (Quantou moundou que tenen e Siagne de Mons), tùtti con de sò nòtte esplicatîve, stòriche e lengoìstiche - o l'é stæto stanpòu into 1874, quànde lê o l'àiva squæxi vint’ànni. L'ezenplâre conservòu a Parìggi, inta Bibliotêca naçionâle françéize, o l'é fòscia l’ùnico restòu e into 2018 n'àn fæto 'n'ediçión in fac-scìmile. Sto librétto de 98 pàgine e o l'é stæto mìsso inta lìsta di lìbbri da Conservation patrimoniale de la Littérature Française.
Escragolles, a Siagne e Napolión I[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Escragolles, inte l'Eutoçénto gh'êa 'n moìn e-existéivan (e-exìstan ancón) antîghe costruçioìn de prîa a sécco: cabànn-e, stàlle da pêgoe, cistèrne, fórni a câsìnn-a e peu chêuxe o mangiâ, miagétte. A popolaçión do pàize a l'êa stæta dezentegâ da-a pèsta into 1420 e alôa s'é dovûo trasferî into pàize de famìgge lìguri, che ne vegnîvan da l'entrotæra de Vintimìggia: i Figùnni, coscì dîti perché se nutrîvan (pascéivan) e comerciâvan fîghe. A scàrsa e pövia popolaçión, into sécolo XIX a se dedicâva a-a coltivaçión d'òrtàggi e de meioìn e a l’arecugéita de réixe e de tùberi. A conservâva o sò dialétto òriginâio, con l'azónta de quàrche paròlla françéize e provensâ.
A 633 mêtri d'artéssa nàsce a Siagne che da prinçìpio a l'é sôlo 'n torènte con pöca ægoa; dòppo o l'arechéugge ægoa da di afloénti e dòppo 44,3 chilòmetri o finìsce in mâ no distànte da Cannes. A prìmma pàrte do sò camìn – Siagne d’Escragnolles – a l'é ciamâ sciùmme de ægoe néigre e a pàssa inte 'na gôa incasciâ tra e prîe: in torénte ch'ancheu o fa a feliçitæ di amànti do canyoning: Antigaménte o sciùmme o l'êa ciamòu Lérida, ma i Români l'àn ciamòu Siagna, pò-u bordèllo che-e ægoe fàn picàndo cóntra e ròcche.
Dòppo êse sbarcòu a Vallauris, a-i 10 de màrso do 1815, co-in modèsto ezèrcito de 1.200 òmmi, o Napolión Bonapàrte o l'à çernûo a stràdda intèrna vèrso Grasse, p'arivâ a-e Àrpi travèrso a valàdda da Durance e o l'é pascò ascì da Escragnolles. Sta stràdda chi a l'é dîta a Route de Napoléon.
Adrién Guébhard[modìfica | modìfica wikitèsto]
Svìsero d'òrigine, l'Adrien Guébhard – mêgo, stòrico e speòlogo – o çercâva de tràcce preistòriche e niolìtiche, de fortificaçioìn e de stràdde române e do medioêvo into teritöio de quéllo ch'ancheu o l'é o Dipartiménto de Var. O l'à scovèrto di dolmen e o l'à colaboròu, co-i riliêvi da zöna de Grasse, a-a stezûa da Càrta Giològica da Frànsa. O l'à fondòu a revìsta Cri du Peuple e a Société préhistorique française. Inte sò esploraçioìn o l'à conosciûo o Pons Rebuffel, o l'à avûo o sò lìbbro de poexîe e o l'à domandòu di nêuvi vèrsci a-o poêta-coltivatô. O Pons Rebuffel o gh'à dæto a cansón E doue Bessoune (E dôe Binélle) ch'a pàrla di doî prìmmi tòcchi da Siagne che s'unìscian into teritöio de Escragnolles e o i paragónn-a a dôe mitològiche binélle. L'Adrien Guébhard o l'à lezûo sti vèrsci chi inte 'na rionión de scensiâti e o cùrto poêma o l'é stæto publicòu into 1899 da-i Annales de la Société des lettres, sciences et arts des Alpes Maritimes.
Poesie[modìfica | modìfica wikitèsto]
La Siagne: Poème Lyrique, N-D-de Lérins, impr. de Marie-Bernard, 1874 [1] (into fac-simile: Hachette Livre, 2018) [2].
E doue Bessoune (Les deux Jumelles) chanson en patois figon [3].
Ezenplâre inta bibliotêca[modìfica | modìfica wikitèsto]
- La Siagne Poème Lyrique 1ª ed.
- Newberry Library (Chicago) - Prince Lucien Louis Bonaparte Collection - 1 ezenplâre.
- Bibliuteca naçionâle de Fransa (Pariggi) - 3 ezenplâre.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ La Siagne, [1].
- ↑ Pò-u sò aotô sti vèrsci chi se pêuan cantâ in sce l’âia da Mariez-moi ò ma bonne maman, [2]. L'Abaçîa da Nòstra Scignôa de Lérins, tiâ sciù in sce l'îzoa de Sant’Ònoròu, in fàccia a Cannes e ch'a rizùlta comò-u pòsto da publicaçión, fòscia a l'azónze quarcösa a-e pòchìscime nòtte biogràfiche de sto poêta sconosciûo. Perché o gh'àiva di contàtti co-i fràtti cistercénsi chi-â meitæ de l’Eutoçénto àivan pigiòu posèsso de st'Abaçîa chi?
- ↑ C'est aux sources de la Siagne, prés des ruines de Figueiret, que M. [Adrien] Guébhard a découvert le cultivateur poète Rebuffel Pons. [...] Guébhard nous a lu une poésie : « Les Deux Jumelles », en patois figon, que le poète de Figueiret a bien voulu composer sur sa demande, et qui fixe définitivement pour l'avenir un idiome local, qui est bien près de disparaître. cf. Paul Sénéquier, Les patois de Biot, Vallauris, Mons et Escragnolles, inta Revue de linguistique et de philologie comparée, vol. 13 (1880), pp. 308-314.
Bibliografìa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Adrien Guébhard, (1848-1924), Sur les terrasses de tuf et le surcreusement non glaciaire de la haute vallée de la Siagne,
- Paul Roux, À propos du moussenc ou figoun, in «Annales Universitatis Saraviensis», vol. 6 (1957), pp. 589-594.
- Paul Roux, Parler monégasque et "Moussenc", into "Actes du IIIme Colloque de langues dialectales", Monaco, Académie des Langues Dialectales, 1978, pp. 89-98.
- Fiorenzo Toso, Da Monaco a Gibralterra: storia, lingua e cultura di villagi e citta-stato genovesi verso occidente, Le Mani Ed., Genova, 2004.
- Fiorenzo Toso, Il dialetto figun della Provenza, inta "La France Latine. Revue d’Études d'oc", vol. 141 (2005), pp. 31-103.
- Fiorenzo Toso, Linguistica di aree laterali ed estreme. Contatto, interferenza, colonie linguistiche e "isole" culturali nel Mediterraneo occidentale, Recco - Udine, Le Mani, 2008.
- Fiorenzo Toso, Per uno studio del lessico del dialetto figun della Provenza: glossario dai testi, into "Intemelion. Cultura e Territorio", vol. 17 (2011), pp. 103-135.
- Fiorenzo Toso, Le parlate liguri della Provenza. Il dialetto figun tra storia e memoria, Ventrmiglia, Philobiblon, 2014.


text:
Template:Tìtolo eròu
E instruçioìn chi de sótta són contegnûe inta sotopàgina Template:Tìtolo eròu/man (modìfica·cronologîa)
Quésto template o serve pe fâ conparî inta pàgina in tìtolo divèrso da quéllo ch'o saiéiva normalménte vizoalizòu.
O l'è dónca ùtile, prezénpio, pe vizoalizâ in tìtolo che pe de raxoîn téniche no ségge consentîo into nómme da pàgina da-o software MediaWiki o into câxo de sotopàgine scrîte inte 'n âtra variêtæ da léngoa lìgure (pe magioî informaçioîn védde o template {{Variànte pàgina}}).
NO va dêuviòu pe cangiâ sôlo l'iniçiâle do tìtolo da maióscola a minóscola; inte quéllo câxo dêuviâ o template {{Tìtolo minóscolo}}.
NO va dêuviòu pe eliminâ da-o tìtolo indicaçioîn mìsse tra paréntexi into câxo de dizanbigoaçión da pàgina.
NO invexendâ o sò ûzo con quéllo do template {{Sposta}}.
Scintàsci
{{Tìtolo eròu|tìtolo corètto}}
Védde prezénpio in Balenn-a/VE: {{Tìtolo eròu|Baléna}}
Nòtta: pe raxoîn téniche quésto template o no l'è fonçionànte into câxo a pàgina a ségge vizoalizâ da in dispoxitîvo mòbile.
Dizativaçión
Ògni uténte o pœ decìdde de no froî do rêo gràfica de sto template chi. O se pœ fâ azónzendo quésto còdice into file Speçiale:MiaPaginaUtente/common.js:
// [[Template:Tìtolo eròu]]
window.disableCheckRealTitleBanner = true;
Templates corelæ
- {{Sposta}}
- {{Tìtolo minóscolo}}


text:
Dûxe da Repùbrica de Zêna
O Dûxe (prononçiòu /ˈdyːʒe/) o l'stæto, da-o 1339 a-o 1797, 'na figûa centrâle do potêre costitoîo inte l'antîga Repùbrica de Zêna. O dûxe de Zêna o l'êa ciamòu iniçialménte co-o tìtolo de "ecèlso", divegnûo pöi "ilustrìscimo" ò "ecelentìscimo" e, a-a fìn, "serenìscimo prìnçipe", "scignôro" ò "altéssa serenìscima".
O prìmmo dûxe, a l'época ancón dîto dùcca ò prìnçipe sovràn, elètto con dignitæ perpétoa (scibén che in realtæ o l'é de ræo stæto coscì) o l'é stæto o Scimón Bóccanéigra, ciamòu a 'sta càrega chi "a furô de pòpolo" a-i 23 de dexénbre do 1339. Quésta dæta a ségna l'inìçio inte l'antîga repùbrica mainâ de l'etæ stòrica di "dûxi perpétoi", perîodo ch'o l'é duòu scìnn-a-o 1528, ö sæ quànde o l'é incomensòu quéllo di coscì dîti "dûxi bienâli". Quésto segóndo perîodo, into quæ a dignitæ do dûxe a l'êa de duâta bienâle, o l'é continoòu scìnn-a-o moménto da fìn do duxægo into 1797, aprêuvo a-e prìmme Cànpagne d'Itàlia de Napolión Bonapàrte, con l'instituçión da Repùbrica Lìgure e a sò sucesîva anesción a-o Prìmmo Inpêro françéize.
A nomìna do Bóccanéigra, sostegnûa da-a corénte di mascheræ (a l'época dîti inmascaræ) da çitæ, a l'à portòu a l'escluxón di esponénti do partîo di ranpìn da ògni càrega pùblica. Scimilménte o saiâ inpedîo, into córso da secolâ stöia da Repùbrica de Zêna, a vàrie famìggie de nobìli zenéixi, de tùtte e dôe e pàrte, de anbî a-o duxægo.
Insémme a-a vegnûa do duxægo, se són svilupæ de nêuve inportànti cazàdde, cómme quélle di Adòrni, di Goàrchi, di Fregôxi e di Montâdi, e quæ diventiàn co-o ténpo a nêuva clàsse dominànte do potêre òligàrchico. 'Ste cazàdde chi, che són indicæ co-o nómme de "Capéllaççi", se són rivelæ ancón ciù violénte e anbiçiôze de quélle da vêgia nobiltæ, i quæ ménbri àn de lóngo çercòu de conservâ o pròpio predomìnio çitadìn.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
I çìnque perîodi[modìfica | modìfica wikitèsto]
O perîodo di dûxi, scibén che o l'é stæto o ciù inportànte, o corispónde sôlo a doî di çìnque moménti da stöia da Repùbrica de Zêna, clasificâ segóndo a sò fórma de govèrno:
- Perîodo di Cónsoi: o l'iniçia con l'efetîvo consegoiménto de l'indipendénsa e l'instituçión da Compagna Communis into 1099. O govèrno o l'êa rètto da di cónsoi, de spésso co-ina fórma de diarchîa inta quæ 'n cónso, quéllo "de Stâto", o l'avéiva fonçioìn de direçión politìca e militâre e l'âtro, o cónso dîto "di Ciæti", o l'aministrâva a giustìçia.
- Perîodo di Poistæ: pasàggio divegnûo necesâio aprêuvo a-a crescénte instabilitæ da prìmma fórma da Repùbrica; o pòrta a-o govèrno di Poistæ estèrni a-a çitæ, de mòddo che no foîsan lighæ a-e sò lòtte polìtiche.
- Perîodo di Capitànni do pòpolo: pasàggio òbligòu aprêuvo a 'na nêuva fâze de instabilitæ dovûa a-e lòtte tra i schieraménti di ranpìn e di mascheræ.
- Perîodo di Dûxi a vìtta (1339-1527): o coincìdde co-o sécolo de màscimo splendô da Repùbrica, scibén ch'o l'é stæto 'n govèrno ciù outoritâio di âtri. Inte 'sto perîodo chi, tra i 27 dexénbre do 1435 e i 28 de màrso do 1436, o govèrno da çitæ o l'êa afidòu a-i coscì dîti "capitànni de libertæ"
- Perîodo di Dûxi a carèga bienâle (1528-1797): l'ùrtimo da stöia da Repùbrica indipendénte, inte quésti ànni a s'êa consolidâ 'na fórma de govèrno aristocràtica.
I Dûxi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Pe numerôxi dûxi a vìtta, a pròpia càrega a no s'é rivelâ ezataménte tâ, con câxi de dûxi che són stæti adreitûa licençiæ o mæximo giórno da sò nomìna, sorviatùtto cómme consegoénsa de crîxi politìche ch'àn ribaltòu o stâto de cöse, portàndo i nêuvi elètti a de aspresciæ demiscioìn. Però o l'é ànche sucèsso che 'n dûxe o foîse reciamòu a ricrovî quésta carèga pe 'na segónda vòtta, ò pe 'na tèrsa ò 'na quàrta ascì, cómme governatô ò in qualitæ de "sarvatô da pâtria". Óltre a quésti doî câxi de dûxi dimiscionâi in giornâ ò di ritornæ in carèga, a gh'é stæta ànche quàrche òcaxón inta quæ, a-o duxægo, i nobìli se són sucedûi pe parentêla, co-o pasàggio da carèga ch'o l'avegnîva da poæ a fìggio ò tra fræ, e vàrri dûxi ch'êan cardinæ ò arçivéscovi a-i quæ o l'é stæto afidòu o govèrno da çitæ.
Into perîodo do duxægo a vìtta, inti moménti quànde a Repùbrica a l'êa sotopòsta a-o contròllo forèsto, a l'é stæta adotâ pe 'n çèrto ténpo cómme fórma de govèrno quélla de dediçioìn ò di governatorâti. Defæti, a-o pósto di dûxi, divèrsci són stæti i regénti pe dediçión, i quæ aministrâvan a çitæ de Zêna pe cónto de quélle scignorîe che ne avéivan o contròllo, cómme i Sfòrsa, i Viscónti ò i françéixi.
Inta stöia da Repùbrica de Zêna o gh'é stæto 'n totâle de 173 dûxi a-o potêre; 34 di quæ co-o mandâto perpétoo e 139 con quéllo bienâle. O duxægo ciù lóngo o l'é stæto quéllo de Doménego Fregôzo, co-ina dûata de ciù ò mêno 8 ànni (13 agósto 1370 - 17 zùgno 1378), méntre tra i ciù brêvi, de sôlo 'n giórno ò adreitûa de quàrche ôa, o gh'é stæto quéllo de Antöniotto Adórno into 1378, Federîgo da Pagànn-a into 1393, Cleménte Promontöio into 1393 e Batìsta Fregôzo into 1437.
Tra quélli ch'àn ricovèrto a càrega de dûxe ciù vòtte se pêuan aregordâ l'Antöniotto Adórno, con quàttro mandâti, e Tomâxo Fregôzo, Ludovîco Fregôzo e Pòulo Fregôzo, tùtti e tréi montæ a-o potêre pe træ vòtte. Pe de ciù, l'ùrtimo di quésti, o l'é stæto un di câxi de contenporània goìdda polìtica e religiôza da çitæ, eséndo ségge dûxe che cardinâ e arçivéscovo de Zêna. Co-i sò 13 esponénti elètti a-o duxægo, a l'é stæta a famìggia di Fregôxi l'Albèrgo che ciù vòtte o s'é trovòu a-a goìdda da Repùbrica, sôlo into perîodo da carèga a vìtta.
Into perîodo di dûxi da-a carèga bienâle, duòu pe-i tréi sécoli da-o XVI a-o XVIII, o gh'è stæto quàrche câxo de ricandidatûa cómme quéllo do Pêo Duràsso, dûxe inti ànni 1685-1687 e arivòu a-o segóndo pósto inte eleçioìn do 1693 e do 1697, ò de Cézare De Frànchi, dûxe into biénio 1721-1723 e in córsa inte l'eleçión do 1734. A ògni mòddo, scibén che a poscibilitæ do dóggio mandâto a no l'êa do tùtto proibîa inta rifórma de l'Andrîa Döia, in pràtica a no l'é mâi stæta atoâ pe dâ 'n giùsto e ciù "aristocràtico" càngio tra e vàrie goìdde a-o duxægo de divèrse famìggie da nobiltæ zenéize. L'ùnico câxo stòrico de 'n dóggio mandâto o l'é stæto quéllo do Giàcomo Màia Brìgnoe into biénio 1779-1781 e in quéllo 1795-1797; o quæ, pe de ciù, o l'é stæto l'ùrtimo dûxe a goidâ a Repùbrica de Zêna aprêuvo a-a sucesîva chéita de quésta pe-e consegoénse de goære napoliòniche, e quæ àn portòu a-a creaçión da coscì dîta Repùbrica Lìgure.
Into perîodo do duxægo do Zâne Françésco Brìgnoe Sâle, inti ànni 1635-1637, s'é arivæ a 'n inportànte conpromìsso in scî tìtoli do dûxe e a sò instituçión, ch'a saiâ da quéllo moménto riconosciûa in ànbito internaçionâle co-a mæxima dignitæ di âtri sovrén e, dónca, co-in ràngo magiô de 'n "sénplice" dùcca do Sâcro Româno Inpêro. Con quéste motivaçioìn, a colònia zenéize da Còrsega a l'é stæta riconosciûa cómme 'n règno da Repùbrica de Zêna, co-o tìtolo do sò càppo de stâto ch'o l'êa dónca diventòu quéllo de "dûxe e rè de Còrsega". 'Sto apelatîvo chi, asónto pròpio a partî da-o Brìgnoe Sâle e pe tùtti i dûxi sucesîvi (limitataménte a-o perîodo do pròpio duxægo bienâle), o l'é restòu a-i dûxi de Zêna scìnn-a-o 1736, aprêuvo a-a proclamaçión de l'indipendénte Régno de Còrsega, e cesàndo do tùtto a-i 7 de zùgno do 1746, co-o duxægo de 'n âtro Brìgnoe Sâle, o Zâne Françésco e co-o pasàggio de l'ecs-colònia inte moén di françéixi. Ànche inta Repùbrica Lìgure, Stâto creòu a-o pósto da Repùbrica de Zêna con l'òcupaçión françéize, o càppo do govèrno o l'avéiva a carèga de dûxe (a-o mêno dòppo l'intrâ in vigô da costituçión do 1802), incàrego ricovèrto sôlo da Gêumo Loîgi Duràsso, fìggio do Marçéllo Duràsso, aprêuvo a-a sucesîva anesción a-o Prìmmo Inpêro françéize
A cronologîa di tùtti i dûxi che se són sucedûi a-a goìdda da Repùbrica de Zêna a l'êa iniçialménte contegnûa inti àtti da Socjêtæ Lìgure d'Istöia Pâtria.
Eleçión a loterîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Da-o 1576, co-a coscì dîta rifórma do "Garibétto" vosciûa da l'Andrîa Döia, o l'é stæto adotòu 'n scistêma d'eleçión bazòu in sce 'n dóggio sciortézzo. Quésto o l'à mìsso e bâze pe-o sucesîvo zêugo do semenâio, creòu ciù ò mêno inte l'ànno 1630, e che, segóndo a tradiçión, o s'é svilupòu gràçie a-a difûza pratìca di zenéixi de scométte in sce ògni cösa, arivàndo coscì, co-o nêuvo scistêma d'eleçión da mascìma carèga de Zêna, a pontâ in scî nùmeri abinæ a-i elètti a-i Serenìscimi Colêgi. Da quésto fæto vegnan ànche i atoâli 90 nùmeri: defæti, dòppo 'n prìmmo moménto into quæ êan 120, i candidæ a-a carèga de dûxe che parteçipâvan a-o sciortézzo êan pròpio novànta[1].
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Sergio Bonadonna e Mario Marcenaro, Rosso Doge: i Dogi della Repubblica di Genova dal 1399 al 1797, Zêna, De Ferrari Editore, 2018, pp. 220, XVI, ISBN 978-88-6405-998-3.
Vôxe corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Dûxe da Repùbrica de Zêna
Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Governi e governanti della Repubblica di Genova, in sce francobampi.it. URL consultòu o 19 seténbre 2021.


text:
Łobez
Łobez o l'è 'n pàize da provinsa de Zachodniopomorskie in Polonia de 10 066 abitànti.[1] Scin'a-o 1945 Łobez a l'é stæta 'na çitæ tedésca conosciûa co-o nomme de Labes.
Stöia
Into Marso do 1945, in sciâ fìn da Segónda Goæra Mondiâle, l'ezèrcito rùscio o l'à conquistòu Labes e o l'à bruxòu e destrûto 'na gròssa parte do céntro da çitæ. In pitìn dòppo l'òcupaçión da parte de L'Armâ Róssa, Labes a l'é stæta missa sótta l'aministraçión polàcca. I Polàcchi se són instalæ inta çitæ, a ciù parte di quæ a ne vegnîva da-e zöne a levànte da lìnia Curzon ch'êan chéite inte màn de l'Unión Soviética cómme parte do «"Spostaménto òcidentâle da Polònia". I abitanti tedéschi de Labes che no êan scapæ, són stæti ò mandæ vîa ò sfolæ. Dòppo che l'aministraçión polàcca a n'à pigiòu posèsso, a-a çitæ gh'àn cangiòu o nómme in Łobez.
Popolaçión
Demografîa
Nòtte
Atri progètti
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Łobez


text:
San Miguel de Tucumán (Argentinn-a)
San Miguel de Tucumán a l'è 'na çittæ argentinn-a, capitâ da provinsa de Tucumán, scitûâa into nòrd-òvest da Repûbbrica Argentinn-a, a 1.311 km. da Çittæ de Buenos Aires, a capitâ naçionâ.
A s'attrêuva a 'n'ârtûa de 431 metri inscio livello do mâ, a a g'ha 'na popolassion de 527.150 abitanti (2001), che diventan 738.479 con l'area metropolitann-a, essendo a ciû popolâa da provinsa.
Inte 'sta çittæ a l'è stæta diciarâa l'indipendensa de l'Argentinn-a o 9 de Lûggio de 1816, inte 'na ca' coloniâle c'a l'è monûmento storico naçionâ e rappresenta anche 'n attrattivo tûristego.
Atri progettiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce San Miguel de Tucumán


text:
Astrofixica
L'Astrofixica a l'é in rammo de l'astronomia ch'o l'esplòra l'Universo e i còrpi celesti co-e metodologîe e e tecniche sperimentæ da fixica moderna.
Nasciûa inta segonda meitæ de l'Euttoçento, a l'ha fîto assonto un ròllo fondamentâ studiando prezénpio a corelaçion tra luminoxitæ e tempiatûa superfiçiâ de stelle, l'espanscion de l'Universo e âtre cöse. A distinçion tra astronomîa e astrofìxica a l'è ancheu assæ meno netta che into passòu a caoza do grande progresso inta comprenscion raçionâ di fenòmeni còsmichi.
Astrofìxica relativistegaModìfica
A l'é 'na disçiplinn-a ch'a studdia quelli fenòmeni còsmichi inti quæ l'è fondamentâ l'uzo da meccanica relativista, comme son quelli caraterizæ da-a libiaçion d'enormi quantitæ de energia e da de rapide variaçioin (comme e sorzénte squæxi stellæ quasar, e stelle X binâie e l'örìgine de l'Universo). Questi fenòmeni se peuan spiegâ faxendo ricorso a 'n'atra sorgénte de energia, a gravitaçion, ch'a diventa dominante solo quande o còrpo o razonze de dimenscioin assæ picinn-e, con di elevatiscimi valoî da denscitæ. Pe 'na stella de massa pægia de quella do Sô questa dimenscion a l'è pâ a 1,5 km. Inte queste condiçioin i effetti previsti da-a relativitæ, restreita e generâ, zeugan in ròllo essençiâ; alôa bezéugna deuviâ di lezze fixiche apropiæ e in formalismo matemàtico ciù complesso.
Un di doî prinçipæ modelli teòrichi de l'astrofixica relativistega o l'è o béuggio neigro, sàiva a dî 'na superfiçie, l'orizzonte, attraverso a quæ tùtte e partexelle, compreizo i fotoìn, peuan passâ sôlo inte 'n verso, verso l’interno; o béuggio neigro, donca, o l'è invixìbile, e da questo no peu sciortî nisciunn-a partexella e manco a radiaçion. O fenòmeno ciù importante arente a 'n còrpo collasòu o l'è a produçion de partexelle elementæ (sorvettutto elettroìn e protoìn) con âtiscima energîa. Queste interagiscan co-i campi elettrichi e magnettichi inti seu esterni e càozan de potente sorzente elettromagnetiche; in âtre paòlle, a so distribuçion spettrâ in fonçion da frequensa a no l'è quella da radiaçion emissa da 'n ordinâio còrpo cado.
O segondo modello de l'astrofixica relativistega o riguarda a strutûa globâ de l'Universo e o consciste inta cosmologia evolutiva basâ in sce-a teoria da relativitæ generâ de Albert Einstein. In questo modello l'Universo o l'ha avúo örìgine da 'na fase primordiâ de âtiscima tempiatûa e denscitæ da-a quæ, pe espanscion e collasci locæ, se son formæ i grandi agglomeræ galattichi de mateia che se vedan ancheu. E oservaçioin cosmològiche son inportànti pe-a determinaçion de l'etæ de l'Universo e da so prezente deceleraçion, e pe savéi de ciù de condiçioin fixiche preexistente a-a formaçion de galàscie. A ciù gran parte de informaçioin circa questa fâze a l'è dæta da-a radiaçion de fondo, ch'a s'inquaddra perfettamente into modello cosmologico relativistego. Questa a l'è stæta emissa quande o "raggio" de l'Universo o l'êa ciù o mêno mille vòtte ciù piccìn de l'attoâ (quande tùtta a mateia a l'ea ionizzâ); ancheu a radiaçion de fondo a l'appâ comme un fondo de onde elettromagnétiche inta banda de microonde provegninte co-a mæxima intenscitæ da tùtte e direçioìn.
Âtri protèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce astrofixica


text:
America do Sud
L'America do Sûd o America Meridionâle ascì, o l'è 'n continente ò, segunda di atre clascificaçioin, in subcontinente attraversòu da l'equatô, cu-ina gran parte do sò teritörio inte l'Emisfeo Sûd.
GeografiaModìfica
O Sûd America o l'è scituòu tra l'Oçeano Paciffigo e l'Oçeano Atlantico. O se colêga a-o Nord America sôlo in ere geòlogiche reçenti, con a formaçion de l'Istmo de Panama.
E Ande, unna cadenn-a montagnôza assæ zóvena, coran in-sciu bordo ocidentâle do continente; o territörio a est de Ande o l'è in larga parte foresta tropicâ, sàiva a dî o grande bacìn do Rîo de Amaççoni.
Veddi ascìModìfica
Atri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce America do Sud


text:
Murasaki Shikibu
Murasaki no Shikibu - damma de corte e scritrixe giapponeize (m. 1014), o nomme da quæ o l'è formao da quello (Murasaki) de 'na protagonista da so œuvia ciu famosa e da quello (Shikibu) da càrega che o poæ o croviva into Ministeo di Riti.
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
Nasciua inta potente famiggia di Fujiwara, verso o 1006-07 a l'intrò a-o serviççio de Shoshi, unn-a de consorte de l'imperatô Ichijo, in gio a-o quæ s'arecugette i mascimi scritoî de l'epoca (e damme de corte Izumi Shikibu, Akazome Emon, Sei Shoganon).
Into Murasaki Shikibu nikki ("Diaio de Murasaki Shikibu"), a Murasaki a l'ofre de preçiose informaçioin in sce-a vitta de corte e in sce-a complessa senscibilitæ estetica do so tempo.
O Murasaki Shikibu shu ("Recugeita poetica de Murasaki Shikibu") o conten circa 20 esemplæ da so produçion poetica, o nucleo prinçipâ da quæ o se trœuva a l'interno do Genji monogatari ("Stoia de Genji").
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Murasaki Shikibu