text:
Frédéric Chopin
Frédéric Chopin (in lengua polacca: Fryderyk [Franciszek] Chopin, de vòtte Szopen; in françeise: Frédéric [François] Chopin), nâto Mârso 1, 1810 e mòrto Ötobre 17, 1849, o l'è stæto 'n mûxicista e composcitô polacco de l'era romantega.
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
O l'è reconosciûo comme pianista virtuoso e comme ûn di composcitoî ciû influenti pe-o pianoforte into seccolo XIX.
File murtimediæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Frédéric Chopin


c: text/html

text:
Bastiggia
Bastiggia (da-o fr. Bastille, da bastide, da-o prov. bastida), coscì a l'è ciamâ pe antonomaxia a bastía parigiña ch'a s'erzeiva tra l'estremitæ da via S. Antógno, i giardin de l'Arsenâ e l'odierna ciaçça da Bastiggia. Pariggi a ghe n'aiva atre doe: quella de S. Denixo e quella do Temple, meno note e meno memorande.
A Bastiggia de S. Antogno, destinâ a difende a çittæ a oriente, in sce-a Senna, a fu incomençâ sotta o regno de Carlo V de Valois e conduta a termine, inta so primitiva costruçion, sotta o Carlo VI (1369-1383), con œutto torioin unii da di fabbricæ mascisci. Into 1634 ghe fu scavao in gio un fossao de 36 metri de largheçça e 7 de prefonditæ, a l'ærze interno do quæ se levava una formidabile miagia de circa 11 metri d'ertixe. Naturalmente, in tempo de paxe questa a servì, fin da l'eppoca do Luigi XI, comme prexon e lœugo de tortua pe-i condannæ a-a peña capitâ; e s'aregorda comunemente che chì fu torturao longamente Giacomo d'Armagnac, ducca de Nemours, primma de êse decapitao (1476-77). A servì ascì, sotta l'Enrico IV, comme lœugo seguo a-a conservaçion do tezoo regâ: prez., quande ne fu governatô o Sully, ghe fu rinserao circa 16 mioin de lie, destinæ, inta mente do re, a asseguâ l'esecuçion de 'n ambiçiozo programma.
Dapœuscia, e saiv'a dî da-i tempi do Luigi XIII, e da pœu, sempre ciu decizamente, sotta o Luigi XIV, a mole possente a servì squæxi escluxivamente comme prexon de stato: sempre armâ de canoin, do resto, e sempre apægiâ a-a difeiza da çittæ, comme durante a guæra da Fronda. Chì fu caciao o Fouquet, quand'o caze' in desgraçia do Luigi XIV, e pe di belli anni ghe languì, fin a-a so morte (19 novembre 1703), o misteiozo prexonê "da-a maschera de færo". Pe tutto o sec. XVIII, una folla de prexonê illustri a passò pe-a Bastiggia, da-o Voltaire, ch'o gh'andò pe doe votte (1717 e 1726), a-o Morellet e a-o Linguet, scritoî spregiudicæ e pensatoî, pubbriçisti e libræ, nobbili perseguitæ da-i parenti, da-i creditoî, da-a corte, e borgheixi colti e no rassegnæ. Una lettre de cachet, sença arcuña specificaçion de reato ò d'imputaçion, a bastava perché a Bastiggia a l'arvisse e porte e a colesse a vittima, a quæ a gh'arestava pe tempo indefinio, mescciâ co-i pezo delinquenti, esposta a-o sfrutamento de governoei e basci fonçionai, alógiæ co-e famigge inte l'inmensa forteçça. O Linguet, quindi, o no l'ezageró troppo quande, into 1783, o pubbricò i so Mémoires sur la Bastille, che solevon un cóo de proteste e d'imprecaçioin.
Naturalmente, quande scciupò a rivoluçion, a Bastiggia a fu pigiâ d'œuggio: questa a l'ea un di segni ciu manifesti de l'assolutismo despottego, e o fæto che gh'ea stæto e gh'ea di prexonê che languivan da mezo seccolo (comme quell'Izacco Armet de la Motte ch'o gh'arestò 54 anni e 5 meixi!) o stimolava l'instinto da plebe parigiña a l'assâto e a-a destruçion. O 14 luggio 1789 a guarnixon, composta ascì de 95 invallidi, a fu subitamente travotta da l'ondâ inarrestabile da folla (guidâ da di popolen violenti, ma ascì da di ommi comme o Barras), e in poche ôe a forteçça (preiza una primma votta into 1418 da-i Borgognoin e 'na segonda votta into 1594 da l'Enrico IV) a fu fîto incendiâ, smeniççâ, viâ da-o fô popolâ. Doi giorni doppo, l'assembrea naçionâ a ne delibiava (16 luggio 1789) a demoliçion; e con parte do materiâ che se ne ricavò fu construto o ponte Luigi XVI. A destruçion da Bastiggia a fu saiâ comme anonçiatrixe de tempi nœuvi, in França e a l'estero, e poeti d'ogni paize ne canton o scignificao scimbolico.
Un preçiozo archivio o l'andò in gran parte destruto; ma quella parte ch'a sfuzzì a l'incendio e a-o sacchezzo a basta a fornî a-i studioxi di elementi preçioxiscimi e no ancon completamente sfrûtæ.
L'urtimo governatô o fu o Jourdan de Launay.
Da-o 1880, o 14 de luggio a l'è a festa naçionâ da repubbrica françeize.
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (FR) Fernand Bournon, La Bastille, Imprimerie nationale, 1893.
- (FR) Raoul Arnaud, Le fils de Fréron, Perrin, 1909.
- (FR) Ernest Lavisse, Histoire de France contemporaine depuis la révolution jusqu'à la paix de 1919, Pariggi, Hachette, 1920-1921.
- (IT) Romolo Caggese, Enciclopedia Italiana di scienze, lettere ed arti, Romma, Istituto Treccani, 1930.
Conligamenti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Bastiggia

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Hong Kong
Nomme ofiçiâ: 中華人民共和國香港特別行政區 - Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó Xiānggǎng Tèbié Xíngzhèngqū in cineise, Hong Kong Special Administrative Region of the People's Republic of China in ingleise (Region de Hong Kong a Aministraçion Speçiâ da Repûbbrica Popolâ da Cinn-a), o l'è 'n stato de l'Asia orientâ c'o fa parte da Cinn-a da-o 1997 davanti a lezze, ma o g'ha 'n'aministraçion econòmmica quæxi indipendénte.
Da primma colònnia britànnega (1842-1997), storicamente a sêu capitâ a l'êa Victoria City, ma 'sto tæritöjo o no g'ha 'na capitâ ofiçiâ, scibbén a sede do governo a s'attrêuva inti Distreiti Çentrâ e Oçidentâ (Central District e Western District).
O g'ha 'na sûperfiçie de 1.104 km² e 'na popolassion de 6.921.700 abitanti (stimòu into 2006).
O nomme "Hong Kong" o vêu dî "pòrto profumòu".
Se g'adêuvia o dòllaro de Hong Kong, e se pârla ingleize e cineize (inta variante cantoneize).
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Hong Kong
- Governo do Hong Kong, [1]
- Hong Kong Tourism Board, [2]


text:
Categorîa:Anni do II millennio
Quésta categorîa l'arechéugge e vôxe che pàrlan de l'argoménto: II millennio.
- Wikimedia Commons a contêgne 'na categorîa in sce l'argoménto Categorîa:Anni do II millennio
Sottocategorîe
Sta categoria chie a contegne e 10 sottocategorie indicæ chì aprœuvo, pe 'n totale de 10.
1
- Anni do XI secolo (111 P)
- Anni do XX secolo (111 P)
2
- Anni do XII secolo (111 P)
3
- Anni do XIII secolo (111 P)
4
- Anni do XIV secolo (111 P)
5
- Anni do XV secolo (111 P)
6
- Anni do XVI secolo (111 P)
7
- Anni do XVII secolo (111 P)
8
- Anni do XVIII secolo (111 P)
9
- Anni do XIX secolo (111 P)
Pàgine inta categorîa "Anni do II millennio"
Questa categoria a contegne solo sta pagina chì.


text:
2 Wäö
cadota ante nänö ayænta yewæ̈mongainta
1
Nöïnö mönö änö ante ayæ̈ mönö waadete pönënö ante
1 Mïnitö Wængonguï ingante mïni pönencabo ïñömïnite botö në aabo Picæ̈mo mïni änömo inte yewæ̈mömopa. Mïnitö badä näni wencabo baï ïñömïnite tömengä mïnitö ïmïnite apænte ængacäimpa. Botö mïnitö ïmïnite nö waadete pönëmopa. Wïï botonque waadete pönëmïni inte wæætë mönö Codito nöingä nänö waa pönï angaïnö ante në ëñënïnäni adobaï tömënäni tömänäni näni në waadete pönëmïni ïñömïnite yewæ̈mömo aedäni. 2 Edæ mönö në Nöingä nänö waa pönï angaïnö ante entawente quëwëmö inte mönö cöwë ñimpo cædämaï entawencæmöimpa. 3 Në Mæmpocä Wengä Itota Codito tönö Mæmpo Wængonguï tömëna godongämæ̈ waadete pönö cædinque, Quëwencæmïnimpa, ante mönö ïmonte waadete waa cæda beyænque mönö gänë entawencæmöimpa. Ïninque mönö në nö pönëmö inte mänïnö ante cöwë entawente quëwënömö inte mönö wacä ingä wacä ingä waadete pönëmö incæmöimpa.
4 Mæmpo Wængonguï mönö ïmonte nänö, Ïïmaï cæedäni, ante nänö wææ angaïnö baï ëñente cædinque mïni pönencabo ïñömïni botö, Pancadäniya nöïnö cægonte baï quëwënänipa, ante ëñënïmo inte nanguï tobopa. 5 Ñöwo ïñömö mïnitö ïmïnite ämo ëñëedäni. Mïnitö Wængonguï ingante mïni pönencabo ïñömö wacä ingä wacä ingä waadete pönëedäni ämopa. Botö ñöwo mänömaï äninque wïï tömëmo wææ änö ante yewæ̈mömopa. Wæætë Awënë do wææ nänö angaïnö ante wëënëñedë mönö ëñente ængaïnö ante adodö ante yewæ̈mömo aedäni. 6 Në pönënäni ïnänite mönö waadete pönënö ïïmaï impa. Mönö Codito, Ïïmaï cæedäni, ante nänö wææ angaïnö ante ëñente cædinque mönö quëwengæ̈impa. Mïnitö wëënëñedë do mïni ëñënïnö baï wææ äninque tömengä, Mïnitö cöwë waadete pönente quëwëedäni, angacäimpa.
Waodäni oda cæcædänimpa, ante në cædäni
7 Waodäni edæ oda cæcædänimpa, ante në cædäni nanguï ïnäni ïmæca quëwënäni weca gote mæ̈ ongönänimpa. Mänïnäni ïñömö Itota Codito Waocä ëñate pongaingä ingampa, ante änämaï në ïnäni ïnänipa. Æcänö tömënäni baï në ingä, Waodäni edæ näni oda cæquinque, ante në cæcä ingampa. Ayæ̈, Botö Codito ïmopa, ante Codito ingante pïinte cædongä ingampa. 8 Mïnitö ïñömö nämä wææ aaedäni. Quïëmë cæcæte ante mïni cædïnö ante mïnitö, Wë womönämaï ingæ̈impa, ante cædinque wææ cæedäni. Wæætë mïni cædïnö beyæ̈ Wængonguï nänö pönonguincoo tömancoo eyepæ̈ pönongä æncæte ante cæedäni.
9 Në pönengä Itota Codito nänö odömonte apæ̈negaïnö ante në ëñëningä incæ wïï godömenque ëñente cædinque wadö ante wadæ gocä ïñömö tömengä ædö cæte Wængonguï tönö godongämæ̈ quëwenguingää. Wæætë Itota Codito nänö odömonte apæ̈negaïnö ante godömenque në ëñente cædongä ïñömö tömengä ïñömö Mæmpocä tönö ayæ̈ tömengä Wengä tönö godongämæ̈ quëwengampa. 10 Wacä mïnitö weca pöninque mänïnö Codito odömonte apæ̈nedïnö ante odömonte apæ̈nedämaï ingampa, ante adinque mïnitö tömengä ingante, Botö oncönë pö guiie, ante änämaï ïedäni. Ayæ̈, Waa quëwente pömi, ante änämaï ïedäni. 11 Edæ adocä ingante æcänö, Waa quëwente pömi, ante äna tömengä mäningä wënæ wënæ cæyongante tömengä tönö guëa cæte baï cæcampa.
Wäö ïinque nänö angaïnö
12 Botö mïnitö ïmïnite godömenque nanguï äïnente wæbo incæte mincayonta inte wentamömæ̈ yewæ̈möïmæ̈ inte wïï yewæ̈möïnëmopa. Wæætë mïnitö weca ëñacæ pöïnëmo ïmopa. Ayæ̈ mïnitö tönö awincadö awinca adinque botö apæ̈neïnëmo ïmopa. Mänömaï cædinque botö, Mönö godongämæ̈ eyepæ̈ pönï watapæ̈ tocæmöimpa, ante cæbopa. 13 Mönitö tönïñamïni ëñëedäni. Wængonguï ingante möni pönencabo tömengä nänö në ængaïmöni inte mönitö ïñömö mïni pönencabo ïñömïnite, Waa quëwëedäni, ämönipa, ante yewæ̈mömopa.


text:
San Miguel de Tucumán (Argentinn-a)
San Miguel de Tucumán a l'è 'na çittæ argentinn-a, capitâ da provinsa de Tucumán, scitûâa into nòrd-òvest da Repûbbrica Argentinn-a, a 1.311 km. da Çittæ de Buenos Aires, a capitâ naçionâ.
A s'attrêuva a 'n'ârtûa de 431 metri inscio livello do mâ, a a g'ha 'na popolassion de 527.150 abitanti (2001), che diventan 738.479 con l'area metropolitann-a, essendo a ciû popolâa da provinsa.
Inte 'sta çittæ a l'è stæta diciarâa l'indipendensa de l'Argentinn-a o 9 de Lûggio de 1816, inte 'na ca' coloniâle c'a l'è monûmento storico naçionâ e rappresenta anche 'n attrattivo tûristego.
Atri progettiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce San Miguel de Tucumán


text:
Aotô:Poro Foggetta
Scriti[modìfica]
da-a Nuova selva di varie cose piacevoli 1570 (ed. da S. Verdin in Tasso genovese, La Berio, 1996)
- L'erco dri vostri oeggi bella suoe sunetto
- A Peretta Scarpa sunetto
Da-e "Rime diverse in lengua zeneise", Zena, Belon, 1575
- A don Zane d'Austria
- A Madonna Peretta Scarpa
- A madonna Peretta Scarpa
- A madonna Peretta Scarpa
- A madonna Peretta Scarpa
- A madonna Peretta Scarpa
- A Montado
- A quelli tempi antighi si laodæ
- A ra Segnora Placidia Paravexinna
- A ro mesmo
- A ro Principe d'Oria
- A ro Segnô de Monego
- A ro Segnô Don Zane d'Austria
- A ro Segnô Zane Andria d'Oria
- A torto dro çê, Minna, ve dorei
- Andâ veggo per Zena a ra marraggia
- Antigamenti quando in quarche lœugo
- Como diavo desgroperò moæ
- Como intra veggia intræ ri foenti son
- Con raxon ro mâ guardo in traversciña
- Da Minna in fuera, chi me vè per Dê
- Donca se no son giano e affiagao
- Frottora dri giolî
- Frottora dri scciapoei de legne
- L'ærco dri vostri oeggi, bella sœu
- L'inzegno noi Zeneixi hemmo si fin
- Mi i hommi de vint'agni zà vist'hò
- Perchè re donne d'haora mariæ
- Quando a ro ben e mâ ben hò pensao
- Quando de scœuggio in scœuggio va moitinna
- Quando lagreme, e perle l'atro giorno
- Quando ra gonna antiga usamo anchon
- Ri costummi, e re lengue hemmo cangiæ
- Santa Barbara ciamma, e San Scimon
- Se con un zove unna fantiña avanti
- Se per mostrâ ra so possanza Dê
- Se questa è neive chi ven da ro çê
- Se re porte dre veggie son serræ
- Voi vorrei pù coxin che tutavia
- Za con garie a scorre ri levanti
- Za i homi de trent'agni eran figiœu
- Za no se veiva da ri rumentæ
- Za, a ri çitten pareiva ben disnâ
Da l'Archivio de Stato de Zena (ed. da U. Cotignoli in Gior. St. e Lett. Lig. VI, 1905)
- Suppriche a-o S.mo Senato, do 1584 e do 1589
Da-e Rime diverse in lingua genovese (Bartoli, Pavia, 1588)
- A Barbara regiña dro mê cœu
- A messê Angero Saoli Stræ
- A quelli tempi antighi sci laodæ
- A ra Patria dexiro de tornâ
- A torto dro Çè Minna ve dorei
- A Zena fœu de cha moæ no escio mie
- A madonna Praçeda Paravexinna
- Andâ veggo per Zena à ra marraggia
- Antigamenti quando in quarche lœugo
- Breiga à vestî ra Toga no ne dava
- Como diavo desgroperæ moæ
- Con raxon ro Mâ guardo in traversciña
- Criâ in Toga porreimo: libertæ!
- D'Italia, França, e Spagna re garie
- Da Çitten no vestimmo, ma da Conti
- Da Minna in fœura, chi me vè per Dê
- Da Zena parto quaxi desperao
- Deh piggiame Bargaggia per gallante
- Dentra fontanna d'unna Garçonetta
- Donca se no son giano e affiagao
- Dond'è l'hónô dri nostri antighi, e groria?
- Donna sci gianca còmmo mi no trœuvo
- Fœu ra testa de neive ho za fasciâ
- Gren ville hemmo dattorno à ra Çittæ
- Megio assæ stamo si spendeimo men
- Mi che stæta son za Renna dro Mâ
- Mi i hommi de vint'agni zà vist'hò
- Mi ro Sô mesmo venço de sprendoî
- Nio forte per arte, e per natura
- Pensa che l'amme esto scompisciacanti
- Per guardâ noî ra terra, e ro paeize
- Perchè ciu dro comun ro proprio ben
- Perchè re donne d'aora mariæ
- Presto ra Toga se metteiva, e trava
- Pœu che i honeste Toghe emmo lasciæ
- Pœu che ra Toga antiga ciù no uzemmo
- Quando a ro ben, e mâ ben hò pensao
- Quando de scœuggio in scœuggio va Maitiña
- Quando lagreme, e perle l'atro giorno
- Quando ra Toga antiga ancora uzamo
- Quando ra Toga antiga uzamo ancon
- Quando re Toghe uzava esta çittæ
- Quando ri nostri antighi inscivan fœu
- Quant'aora voî laodæ sei da chascun
- Quell'antiga Reprubbica Romaña
- Ra gora, pompa, e i oçioze ciumme
- Ra Toga spende men dra cappa fava
- Re membre han misso i homi in libertæ
- Resposta dre Donne
- Ri costummi, e re lengue hemmo cangiæ
- Risposta a ro giurista Spinnora
- Santa Barbara a ciamma, e San Scimon
- Se ben de fœu parei guerço e stralœuggio
- Se ben Zena belliscima, e famoza
- Se con un Zove unna Fantiña avanti
- Se crè che l'amme questo Polidoro
- Se dœu de Zena ra Rivera assæ
- Se no fosse aora l'unica Venexa
- Se parlo aora d'armâ trenta garie
- Se per mostrâ ra so possança Dê
- Se questa è neive chi ven da ro Çê
- Se re porte dre veggie son serræ
- Sentî me pâ ra fora de bestento
- Sonetto in giasmo dro prezente vestî dre Donne
- Tanto amma ogn'un ri lœughi naturæ
- Una villa me trœuvo si vexiña
- Voî vorrei pù coxin che tuttavia
- Za i homi de trent'agni eran figiœu
- Za no se veiva da ri rumentæ
- Za ricchi acquisti famo, e belle impreize
- Za, a ri Çitten pareiva ben disnâ
- Zamarre longhe e Penne in ca portemmo
- Zena moære de regni e de çittæ
premissi a l'ed. da Gierusalemme Liberata do 1590
- A ro Seg. Torquato Tasso sunetto
- A ro famoso Depentò Segnò Bernardo Castello sunetto
→ scriti do Poro Foggetta inta Wikivivagna.


text:
Œütanaxîa
Œütanaxîa (pr. /øjtana'ʒi:a/ , da-o gr. eὐϑavaσίa, comp. de eὖ «bene» e tema de ϑάvatoς «morte»).
Açion ò omiscion che, pe so natua e inte intençioin de chi agisce (œütanaxia attiva) ò s'astegne da l'agî (eütanaxia pasciva), a procua antiçipaamente a morte de 'n marotto, a-o scopo de solevâne e sofferençe.
Descriçion e stóia[modìfica | modìfica wikitèsto]
In particolâ, l'œütanaxia a va definia comme l'óçixon de 'n sogetto consençiente, in grao d'esprimme a so voentæ de moî, ò inta forma do suiçidio ascistio (con l’agiutto do mego a-o quæ o se revoze pe-a prescriçion de farmachi letæ pe l’aotosomenestraçion) ò inta forma de l’œütanaxia volontaia in senso streito, co-a recesta a-o mego de êse sopresso into presente ò into futuo. L’óçixon medicalizzâ de 'na persoña sença o so consenso, de fæto, a no va definia œütanaxia ma omiçidio tout court (Associaçion Œüropea pe-e cue palliative, 2003), comme into caxo de sogetti che no esprimman a so voentæ, l'esprimman in senso contraio ò no son in grao de manifestâla: figiœu da nascion, feti, embrioin, dementi, marotti gravi privi de conscença. No rentra otr'a ço into concetto d'œütanaxia l’astenscion ò a sospenscion de trattamenti futili e de forme de incagnimento terapœütico e a sedaçion terminâ (uso de farmachi sedativi pe dâ sollevo a de sofferençe insoportabile inti urtimi momenti de vitta).
In particolâ, no va confuso con l’œütanaxia a renonçia a l'incagnimento terapœütico , ossæ a quelli interventi sproporçionæ, gravoxi e inutili rispetto a-a poscibilitæ de arestâ o processo da morte do paçiente, into tentativo de prolongâ a vitta a ogni costo. Existe un consenso pressoché unannime circa l'inliçeitæ etica, deontologica e giuridica de questa pratica, che proppio in quante inscistença sproporçionâ e futile rispetto a-o razonzimento d'ogni obiettivo, a no se pœu definî una pratica terapœütica. A renonçia a l'incagnimento, tuttavia, a no legittima a sospenscion de cue ordinaie necessaie a 'n acompagnamento dignitoso do morente. Tra queste se discutte se s'agge da includde l'idrataçion e l’alimentaçion artifiçiâ, quande no resurtan gravose pe-o marotto ò l’organismo o no segge ciu in grao de recepile.
Differente, e in tâ senso illeçito, o l'è l'abandon terapœütico , ossæ a sospenscion de quæsesæ trattamento inte l'intento d'antiçipâ a morte: inte questi caxi, de fæto, no l'è a condiçion patologica a fâ moî, ma l'omiscion de sostentamenti ordinai. Va, pertanto, consciderâ una forma de œütanaxia pasciva.
Un aspetto delicao de questioin de fin vitta o riguarda o coscì dito refuo de terapie (ò dissenso informao) da parte de 'n soggetto capaxe de intende e de voei. In propoxito, a dotriña dominante a ritegne che a rilevança giuridica riconoscibile a l'aotodeterminaçion do paçiente a l'incontre un preciso limite into prinçipio do rispetto da persoña umaña. A libertæ de determinaçion do sogetto in relaçion a-a proppia salute (art. 3-13-32 Cost.), de fæto, a pâ meiteive de riconoscimento fiñatanto ch'a no segge votta a-a soprescion de lê mæximo ò a l'eliminaçion de componente essençiæ da personalitæ. Ço se traduxe inte l'imposcibilitæ pe-o soggetto de dispoñe da proppia existença con de forme de suiçidio ascistio e de œütanaxia voentaia.
Innançi a-a difficortæ de gestî a soferença inte scitoaçioin de fin vitta, l'esperiença clinica a dimostra l'importança do ricorso a-e cue palliative, ossæ a quell’aproccio integrao d'ascistença e cua do paçiente grave ò terminâ, bon a megioâ a qualitæ da vitta di paçienti mæximi e de famigge che se confrontan con de maotie mortæ, a traverso a prevençion e o trattamento do dô e di atri problemi fixichi, psicosociæ e spiituæ (co-a soministraçion d'analgexichi, a riabilitaçion, o sostegno psicologico, l'ascistença religiosa ecc.). E cue palliative, in tâ senso, dan rescióo; sostegnan a vitta e mian a-o moî comme a 'n processo naturâ; no intendan ni aspresciâ ni pospoñe a morte; integran di aspetti psicologichi e spiitoæ inte l’ascistença a-o paçiente; adœuvian un aproccio de équipe pe risponde a-i bezœugni do paçiente e da famiggia, e pœuan influençâ poxitivamente o decorso da maotia (OMS, 2002).
Da-o ponto de vista giuridico, inte l'ordinamento italian l'œütanaxia attiva a l'è ascimilabile a l'omiçidio, l'œütanaxia pasciva a l'è identificabile inte l'astenscion a praticâ de terapie into rispetto de norme de lezze. O codexo penâ o no prevedde un’apoxita discipriña pe l'omiçidio pe œütanaxia; trœuva invece apricaçion, de votta in votta, e dispoxiçioin inerenti l'omiçidio voentaio (art. 575) ò l'omicidio do consençiente (art. 579). L'applicaçion de quest’urtima norma a no l'è sempre poscibile, perché soventi o consenso prestao o l'è invalido a caosa de menomaçioin psichiche che pœuan acompagnâ a patologia in corso. In caxi tæ se fa rifeimento a-a discipriña prevista pe l'omiçidio comun che, a segonda de fattispecie concrete, a pœu êse amermâ (motivi de particolâ valô morâ ò sociâ) ò agravâ (premeditaçion ò raporti de paentella). L'è consciderao reato ascì l'instigaçion ò l'agiutto a-o suiçidio ex art. 580 c.p. L'œütanaxia pasciva a l'è amissa solo in ambito uspiæo into caxo de morte çerebrâ, previo consenso di parenti; l'è pe de ciu necessaio o permisso scrito do primaio, do mego curante e do mego legâ. In caxo de disaccordio s'adisce o giudiçe competente.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Eutanaxia


text:
Lengua mandarinn-a
O Mandarìn, oppûre cineise mandarìn (官话 in cinéize senplificòu; 官話 in cinéize tradiçionâle; pinyin: Guānhuà, ò sæ "a léngoa di ofiçiâli"), o l'è l'insemme de dialetti cineixi comprenscibili tra de lö, parlæ into nòrd, çentro e sûd-òvest da Cinn-a.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
O sêu nomme cineise o l'è běifānghuà (inta scrittûa tradissionâ: 北方話 / inte quella scimplificâa: 北方话, "a parlâ do nòrd"). Comme lengua ofiçiâ da Cinn-a, a l'è a ciû importante variante parlâ da lengua cineise, con ciû de 836 millioîn de parlanti.
O l'è molto diverso da-i dialetti do sûd, comme o cantoneise òu o wu, finn-a esse conscideræ de vòtte comme lengue diverse.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Lengua mandarinn-a


text:
8 marso
O 8 marso o l'é o 67° giórno de l'ànno (68° inti ànni bizestîli) segondo o Lûnäio Gregorian. Mancân 298 giórni a-a fin de l'ànno.
FætiModìfica
- 1618 - Giovanni Keplero o descrêuve a tèrza lézze in sciô möto di pianêti.
- 1817 - Fondaçión da Bórsa de Nêuva York.
- 1908 - A l'8 de marso se pensâva che fîse avegnûo l'incéndio a-a fàbrica Triangle de Nêuva York, inta quæ son mòrte 129 òperâie dònne. Sto fæto chi o l'à portòu a l'instituçión da Giornâ Internaçionâle da Dònna. Pe dî a veitæ l'incéndio a-a fàbrica Triangle o l'é sucesso a-i 25 de marso do 1911, con 146 vìtime.
- 1925 - L'Hockey Club Milàn o l'a goâgnòu o prìmmo scudétto de l'hockey in sciâ giàssa.
- 1950 - L'Unión Soviêtica a diciâra d'avéi a bónba atòmica.
- 1965 - O prìmmo contingénte de 3.500 Marines o desbàrca into Vietnam do Sud: coménsa a Goæra do Vietnam.
- 1974 - L'Ariopòrto Internaçionâle Charles de Gaulle de Parìggi o vêgne inouguròu.
NasciûiModìfica
MòrtiModìfica
Joe DiMaggio (25 novénbre 1914-8 marso 1999)
Fèste e ricorénseModìfica
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce 8 marso


text:
Marie Curie
Maria Salomea Skłodowska, oppûre Marie Curie, (Varsavia, Polonia 1867 - Sallanches, Fransa 1934) a l'è stæta 'na sciensiata polacca, ûnn-a de primme into stûddio de radiassioin. A l'ha vinto o premmio Nobel doe vòtte: quello de fixica into 1903, e quello de chimica into 1911.
Vitta[modìfica | modìfica wikitèsto]
Avendo comensòu a stûdiâ inte l'ûniverscitæ de Varsavia a s'è laureâ dòppo a l'ûniverscitæ da Sorbonn-a (Pariggi), donde a sajéiva stæta pòi a primma dònna insegnante.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Marie Curie


text:
Liga Araba
La Liga Àraba (in àrabo: جامعة الدول العربية) a l'è unn-a organizzaçion di paixi pe a maggiô parte àrabi con sede in Egitto in ta çittæ do Cairo. Raxon da Liga Àraba a l'è a coordinaçion da economia, e relaçioin commerçiæ, e comunicaçioin, i affari coltuæ, e naçionalitæ, i passeporti, i visti, e a sanitæ. O patto da Liga Àraba o l'é de proibï a i stati membri de fâse guæra.
I sette stati fondatoi in to 1945 han formulô a raxon de l'associaçion ascì:
- Servî o ben comun de tutti i paixi àrabi, asseguâ megio condiçioin pe tutti i paixi àrabi, garantî o futùo de tutti i paixi àrabi e realizzâ e speanse e spëtatïe de tutti i paixi àrabi.
Paixi da ASEAN[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Da o 22 de Mazzo 1945: Arabbia Saudïa, Egitto, Giordannia, Iraq, Libano, Sciria e Yemen
- Da o 1953: Libia
- Da o 1956: Sudan
- Da o 1958: Maròcco e Tunixia
- Da o 1961: Kuwait
- Da o 1962: Algeïa
- Da o 1971: Bahrain, Emirati Àrabi Unïi, Qatar e Òman
- Da o 1973: Mauritania
- Da o 1974: Somalia
- Da o 1976: Palestinn-a
- Da o 1977: Gibuti
- Da o 1993: Isoe Comore
Da o 2003 l'Eritrea a l'è intrâ comme osservatô.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Lega Àraba


text:
Canigèa
Parietaria officinalis (L., 1753), cumüneménte cunusciüa cumme canigèa o gamba russa (dita ascì erba ventu o erba vedrólla, canigiæa in zeneize, gaglinàira o gamba russa in vintimigiôzo, gamba russeta o candereta in monegàsco), a l'è inn-a cianta d'a famiggia d'e Urticaceae e dunque parente strèita de l'ortìga[1].
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
U numme latin u vegne da u sö habitat preferìu ("miaggia" in latìn u l'è "paries"): e vêgie miaggie, mêgiu se a l'assùstu e in terèn ricchi (azutê). A l'a prupiêtê diuretiche e emuliénti, a l'è mudèsta da u puntu de vista alimentäre e de vötte a se dövia in t'i minestruìn. A l'è de següu a funte de unn-a de ciü cumün-e furme de alergìa prümmaverile ai sö póllini.
Scinn-a póchi anni inderé a l'ea cumünemente döviä pe' lavä indréntu a e buttigge e a e fiasche, grassie a e föggie taccaìgnie. U fóstu u l'è russu scüu çilindricu e peiusu. E föggie sun oväli lançeulae alterne picciulae taccaìgnie. E sciue sun menüscule verde e se dörvan a l'ascélla d'e föggie muggiae in fitte insciuescense de furma riunda.
A se tröva façilmente a i bórdi d'e stradde, lungu i miâggìn de prìa. L'habitat ideâle sun i pósti aridi, sciüti.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (EN) Parietaria officinalis, in sce powo.science.kew.org. URL consultòu o 3 màzzo 2021.
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Parietaria officinalis
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce Parietaria officinalis


text:
1909
O 1909 (MCMIX inte nùmeri români) o l'é 'n ànno do XX secolo.
FætiModìfica
EuröpaModìfica
ÀziaModìfica
ÀfricaModìfica
AméricaModìfica
Oustràlia, Òceània, PöliModìfica
6 arvî. O Pölo Nord o l'é agoantòu da l'esploratô statuniténse Robert E. Peary.
ArteModìfica
20 frevâ - Pariggi. Into Le Figaro, Féipo Tomâxo Marinetti publica o Manifèsto do Futurìsmo.
CostruçiónModìfica
InovaçiónModìfica
Màrso - Persia. Comensa o sfrutaménto di giaciménti petrolìferi de-a concesción Arcy, da pàrte de l'Anglo-Persian Oil Company.
SportModìfica
- Romma - Fondà a Federaçión Italiann-a Scherma.
- 3 màzzo - Da Milan parte o prìmmo Gîo d'Italia, into éutto tàppe. O Gîo d'Italia 1909 o végne donca goâgnòu da Luigi Ganna.
- Canpionòu italiàn de balón 1909 (dòppo Serie A) - Pro Vercelli
- 25 lùggio - Louis Blériot conpie a prìmma traversàdda da Mànega co 'n arioplàn.
- 3 òtôbre - Nàsce a squàddra de balòn do Bologna.
- Sydney - Coppa Davis 1909. Vincitô: Australàsia
Prémmi Nobel Modìfica
Prémio Nobel pe-a pâxe: Auguste Beernaert e Paul-Henri-Benjamin d'Estournelles de Constant
Prémio Nobel pe-a letiatûa: Selma Lagerlöf
Prémio Nobel pe-a meixìnn-a: Emil Theodor Kocher
Prémio Nobel pe-a fìxica: Carl Ferdinand Braun e Guglielmo Marconi
Prémio Nobel pe-a chìmica: Wilhelm Ostwald
NasciûiModìfica
MòrtiModìfica
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce 1909


text:
Atomo
Atomo - Segondo e teorie fixiche de l'antighitæ, o Atomo o l'é 'na partiçella de mateia assolutamente sempliçe e non ulteriormente divixibile, dotaa de qualitæ e quantitæ determinæ.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
Into lenguaggio scientifico odierno, a ciù picin-a partiçella de un elemento ch'a l'aresta inalteraa in ogni passaggio o reaçion chimica. Saieiva a dî che l'atomo o l'è chimicamente inalterabile, indivixibile e indestruttibile, mentre o poeu subî de transformaçioin fixiche, comme dixintegraçion, transformaçion inte di atri atomi, eccitaçion, fiscion ecc.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Atomo


text:
A fugassa
Òpera leterâia in zenéize do Vito Elio Petrucci dedicâ a-a fugàssa zenéize.[1]
A fugàssa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Mi són sentimentâle fìnn-a in fóndo
e fàsso l'êuio cómme o papê de stràssa;
són inamoòu de Zêna, ciù do móndo,
ma ò 'n balìn inta tésta: o l'é a fugàssa.
È più forte di me, mi me-o confèsso!
Scioâ, co-o cròcco e co-a sâ a màn bàssa ...
l'oexìn ben vónto, o mêzo bèllo spésso.
O mæ Michê a l'é lê: Sànta Fugàssa.
O mâ o m'incànta, o ségge bolezùmme,
fæto de mòuxi o ciàtto pe-a bonàssa;
ànche se a vòtte o sa de refrescùmme
(a spùssa de l'erzìlio), ma a fugàssa!
Il grattacielo? è bello da vedere;
e De Ferrari? 'Na gràn bèlla ciàssa;
Scuâia, Canétto, Rìghi, Belvedêre ...
cöse pe-i éuggi! Ma pensæ: a fugàssa!
Me l'aséunno de néutte e pöi m'adéscio
che pèrdo e bâve cómme 'na lumàssa.
Chi à coràggio me dìgghe che són néscio,
mi ghe dìggo de sci ... e tétto fugàssa.
E vi dirò di più, fo paragoni
con l'amîgo do tàcco ch'o stronbàssa,
quello che fa la pizza e i cannelloni.
Duxénto pìsse no fàn 'na fugàssa.
E se dìggo fugàssa e-e dìggo tùtte,
no fàsso distinçión tra màgra e gràssa,
co-o formàggio, co-a çiòula: Bócche mùtte!
Pe mì va tùtto bén, s'a l'é fugàssa.
Dòmmo a Milàn, Venésia con Sàn Màrco,
Lantèrna a Zêna, Savónn-a a Canpanàssa,
Sàn Rémmo o zêugo, a Spézza l'Arsenâ
e mi 'n sciô stémma véuggio 'na fugàssa.
Mi són sentimentâle, me comêuvo
s'à l'é co-a çiòula, e brìndo con vinàssa
s'a l'à o formàggio, e me ghe pèrdo aprêuvo ...
a l'amîga, a conpàgna, a ti: fugàssa!
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ E paròlle scrîte in corscîvo no són zenéixi.
Conligaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
La scuola guarda Genova, [1]


text:
Dialogo sucesso ne a sala dro consegetto
DIALOGO
SUCESSO NE A SALA
DRO CONSEGETTO DA INVERNO
Tra Bernardo, Allerame, Giosæppe, e Nicola,
Poere e Figgio, Tommaso, e un Inspettoù.
(Bernardo où se leva da dormì de sprescia, e où va a çercà so frè scioù Allerame, che où s'andava a lavà a où bronzin do loeugo )
Sentî un pò, vorreì dì che façendo unna petiçion comme va, sciu ro gusto de nostre suppliche de quei tempi, oû Governo Provvisojo oû ne assolverà da a Tascia e oû ne libererà de chì, vedendo a nostra innoçenza?
All. Caô Bernardo voî ei sempre de sperançe cujose e foeua de tempo: voi seì, che sempre semmo stæti l'odio de tutti, che tutti ne dixeivan unna de noì, e stamattin ve ven in testa de sperâ co unna petiçion de ottegnî due cose imposcibili; no veddeì che chi gh[']e tanti povei diavi ciù innoçenti che noî, che soffran in paxe a so disgrazia, e taxan; voì seì pù quante votte v'ho dito, ch'essendo mi Duxe me favi fà de stoppe e de prepotenze, per servì a (a) e vostre mire private: voi seì che me faççeivi vedde tutto sotto un bon aspetto, per favorì oû vostro scioû Giulio; voi seì che quand'erimo tutti doî in tri Collegi voeivì[sic] sempre ottegnì per fas e per nefas tutto quello che ve metteìvi in tra testa con où pregiudizio dro povero diavo che no poeiva spende ec. ec. e con tutte queste bagatelle in corpo porrei sperà che unna petizion aouà a ne serve? Caoû non son ciù quelli tempi per ottegnì quello che vorresscimo, beseugnereiva almeno aveì cangioû vita in tempo.
Ber. Ma caoû scioû Allerame aspettê aora a fàme de queste ramançinne, in vece de fàmere allora che era a tempo d'emendame?
Aller. Bravo. E chi poeiva mai contraddive? Où seì pu che se ve dixeivo quarcosa, ve favi vegnì rosso come un bisscion (e l' è quando vorreivi sostegnì unna caosa persa), e pretendeivi d'avei a scienza infusa, de saveì tutte re lezzi a memoia, e mi che non vorreivo rattelà, e che non aveivo ste qualitè o sempre ceduo credendove un sapienton; ma aora tocco con man cao Bernardo, ma tardi, che erì* un C... , comme mì.
Ber. Oh a aoû passaoù non gh'è rimedio: l'è inutile de fa tra nui duì de ste questioin: me façço dà ra penna e ou caramâ dall'Inspettou e vedreì se savèrò ancora mette insemme quarcosa de bon per sarvame almeno dall'odio da Naçion.
Aller. E cosa pretenderesci de fa? avertî veî che mi non voeuggio esse ciù imbaraççaou in ti vostri pastissi; se semmo dæti doù ridicolo tanto che basta.
Ber. Dunque anche voì v'unì a tutti i âtri de dentro e de foeura contro de mi? Ghe mancava anche questa, a tutte a e me disgraçie: seì un frè veramente ingrato: bella recompensa me dè per aveì fæto de tutto per fave diventâ Duxe.
Aller. Cao tra voì e Baciccia m'ei rovinaou tanto che basta a e mi n'ho abbastanza di vostri intrighi.... Ma spieghæve un pò; cosa intendeì de fa con questa vostra petiçion?
Ber. Ninte âtro che provà a oû Governo che mi son sempre stæto de genio franseize, e così schivâ a ta(ç)scia, che n'han imposto e fase liberâ de chi dentro.
Aller. Oh oh oh me faresci rie senza aveine voeuggia! voì pretendeì de da ad intende questa boxia così grossa a Zena che ve conosce coscì ben? Me pareì a session troppo longa che emmo fæto chì dentro, a v'ha feto, vortâ e çervelle? E non seì che è ciù façile a mi, de dave ad intende a voì che l'è sguaou un'Ase, che voì persuade où Governo de sta boxia?
Ber. Ma non seì che gh'ò unna preuva çerta e segura dro mè genio pei franseixi, e che chi in questa sala gh'o i dui testimonj che son seguro che me faran ou piaxei d'atestâlo.
Aller. E chi elan mai qaesti* dui Balloin, comme voì, che voeuggian esponnise a fàse odiâ sempre ciù da tutti, assegurando unna boxia coscì manifesta?
Ber. Disnan tutti duì con nuì e non i connosceì? Lagomarsin e Ceronio. Vedreì, vedreì scioù Allerame che preuve an da ese queste: Sentì mi gh'o studiaou tutta ra neutte, e spero de fa unna giustificaçion senza repriche, vado a scrive a petiçion, e poi ve a farò leze spero che v'unireì con mi ancon per questa votta. Ehi scioû Inspettoû, scioû Inspettoû.
Ins. Cosa vorrei Çittadin Bernardo con tanta sprescia?
Ber. Vorreivo ro caramà, e a penna per scrive unna petiçion.
Insp. Aggè paçiença Bernardo ma aora se ne serve un'âtro; comme ou l'averà finio ve ou darò a voì.
Ber. Beniscimo (passeggia brontolando con la marsina corta, berettino in testa il tutto sporco di tabacco di spagna).
Insp. Piggié Çittadin Bernardo, chi gh'è ou caramà, e ra penna, a carta gh'e[sic] l'eì?
Ber. Scioû Inspettoû mi oû ringrazio da carta: gh'o a carta bollâ (scrive).
Cer. Tommaxo dine un po; cosa où scrive stamatin coscì de bon oa Bernardo Pravvexin?
Tom. Mi non ve ne so dì ninte; ou machina tutto ou giorno per busarà ou prossimo mi me ne creddo; ou l'ha sempre fæto coscì, za ti oû sæ, ma porreiva daçe[sic] che ou feççe qualche petiçion pe a tascia.
Cer. In grazia de quei birbi lì, noi âtri semmo chì dentro, e quello poveo diao de Foppian ascì: basta pazienza; a nostra innocenza un giorno a sarà conosciua,
Ber. (Ha finito di scrivere, e si avvia frettoloso col foglio in mano ricercando per la sala con le braccia larghe il Fratello, e dice:) Scioû Allerame, Scioû Allerame vegnì chì, vegnì chì lezeì, guardè se son ancon un ommo da porreì fa un O con unna canna.
All. (Legge attentamente e poi dice:) Bravo Bernardo, bravo non me credeivo mai ciù che arrivasci a tanto: questa a l'è unna preuva indubitata: Ma.... sei poì seguro che quelli doì che nominè ve voeuggian fa ou piaxei d'accusaçe lô per sarvave voi? mi me a stento a credde.
Ber. A veritê a ri deve stimolâ, e poi non son tanto avvertii do zughetto, che mi ghe façço; basta che se salvemmo noì, poi ri atri, che ghe pensan: Ceronio Poere oû l'è un bon onmo, e Lagomarsin, per fame piaxei ou fareiva de tutto. A porto a l'Inspettou. Ehi Sciou Inspettou, Sciou Inspettou?
Insp. (Che seccata). Cosa vorreì Çittadin Bernardo?
Ber. Bezeugna fame ro piaxei de da per mì questa petizion a ro Governo Provvisorio. Inspe. Ma cosa a riguarda?
Ber. Scià leze, e scià vedrà. (prende tabacco.)
Insp. (Legge. Intanto Ceronio Figlio osserva per di dietro il contenuto, e vedendovi inserito il nome del Padre prorompe dicendogli:)
Cer. Fig. Cos'ela sta baronata? Cosa gh'intra in ta petiçion de Bernardo ou nome de me Poere?
Insp. (Dà la petizione a Ceronio e dice:) Lezei mostræla a vostro Poere e dime se ou le[sic] contento che a mande a ou so destin?
Ber. O contento, o non contento veuggio che a se daghe.
Insp. Me maraveggio ben ben de voi Bernardo, che parlè con tanta impertinença; me parereiva, che questo ou non fosse ciu ou loeugo de dì voeuggio, e non voeuggio: chì aora ghe son mì destinaou da ou Governo come Inspettou per sentì quello che occôre, e sença ou consenso de quelli, che ei insério in quello papè, non ou manderò mai a ou so destin. Ehi capîo Çittadin Bernardo?
Cer. Fig. Ou l'è pèatro un bello ardimento questo chì, de pretende de sgravase lè con aggravà d'unna supposta delinquenza ri âtri. Se voi ei ciammou me Poere quando eri a ou magistrato dei Inquisitoi, non l'ei ciammaou comme Bernardo, ma comme un dro magistrato per eseguì i ordini, che v'aveivan dæto, e coscì me pa che non ghe agge da fa ninte Lucco con Pelucco, e che porrei risparmià de rendive ciu ridicolo, zacchè tutti ri attestati dro mondo non ve giustificheran mai in faccia da Naçion, che ei assasscinaou per tanto tempo, e che a v'ha conosciuo sempre per un'anima neigra.
Lag. E mi cosa gh'intro in quest'affare, Sciou Bernardo? me parei scià se veou* servì dre me spalle per covercio? Eh non semmo ciù in quelli tempi no: aora e cose se veddan per ou so verso.
Ber. Mæ caro Sciou Tommaxo, scià sa pù, che ghe ne ho parlao prima, e che scia m'ha dito, che scìa non gh'a in contrajo? De raxon semmo amixi da tanto tempo.
Lag. Non tanta amiciçia, non tanta amiciçia a bon conto se non stava attento Ceronio con a so amiciçia scia me bugattava ben: anzi voeuggìo spartime da loro Signori Prepotenti: voeuggìo disnà da mì.
Cer. Pad. Anche mì disnerò solo con me Figgio: ehi Nicola manda a dì a Steva Valle, che ou me mande ou disnà da parte, perchè aumanco non spenderemmo i nostri dinè sença saveì cosa se mangia: Bernardo, e Liame basta che se contentan lou, ri âtri i consideran comme scarpe vegie.
Ber. Dunque Sciou Inspettou scià me daghe a me petiçion che a farò dà da un âtro (riprende la petizione, e Ceronio gliela strappa dalle mani, e la fa in pezzi dicendo:)
Cer. Fig. Non a farei dâ ninte da un atro Bernardo, perchè se avreì tanta faccìa de fala dâ senza ou nostro consenso ne metterò insemme unna mì, che ve depençerà per quello che sei.
Insp. Finimmo questa bêga. Stæ segurì, che oû no a darà, e quando mai ou trovasse ou mezo, non dubitè che ou l'è conosciuo tanto che basta, e voì Çittadin Bernardo in vece de accrescive di nemixi de ciù, studiæ a giustificà, in atra manêa a vostra conduta, che con quella d'aggravà e personne, che meritan da voì tutti i riguardi, zacchè tanto e tanto in questo modo non arrivereì mai a persuade nisciun, perchè tutti san i miracoli da vostra vita e re belle azioin da vostra Famiggia, che a l'ha savuo merità tanto ben da a Nazion che seì diventê l'odio universale (apre la porta e parte.)
Ber. (Si occulta, e più non si vede, ognuno disapprova l'azione nera intentata dal Bernardo, e si passa a far colazione, e così finisce la scena.)


text:
Acropoli d'Atene
L'Acròpoli d'Atene a pêu êse cônsciderâ a ciû rappresentativa de tûtte quelle da Greçia.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
A l'è 'na gran prîa ciatta inta pârte sûperiô, ch'a s'ìsa 156 metri inscio livello d'o mâ, inta çittæ d'Atene. Scìnbolo da çittæ e da Greçia antiga, a l'è anchêu vixitâ da di millioîn de tûristi ogni anno e a l'è stæta diciarâ comme patrimònnio de l'ûmanitæ da l'UNESCO.
Scignificòu[modìfica | modìfica wikitèsto]
A paròlla Acròpoli a vegne do gréco Akpoς (ærto) e πόλις (çittæ), e scignifica çittæ inte l'ârtûa.
L'acròpoli a l'è a pârte ærta de çittæ da Greçia antiga e de âtre çivilizassioîn, constrûta inscie 'na collinn-a dove gh'êa di edifiçi emblemattixi comme tempï ò ciasse de riûniôn, scïto de concorensa pe àtti importanti.
Stòja[modìfica | modìfica wikitèsto]
Popolâ da l'ëra arcàica da-o popolo grego, a l'è stæta sviluppâ primma into periodo mixènico e dappêu inte l'ëra clàscica. Dòpo a vittòja contro i Perscen, s'à fæto scôrpî 'n'enorme statua d'Atena Promachos. Dûrante l'èppoca d'òo de Pericle, l'Acròpoli a l'è stæta riconstrûta co-a constrûssiôn do Partenôn, di Propilei e ciû târdi de l'Erechteion e do tempio d'Atena Nike.
Architettûa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Tra i sêu monûmenti, quelli c'àn survevisciûo scin a-a nòstra era sôn i seguenti:
- I Propilei, pòrta monûmentâle pe dove se fa l'inträ a l'Acròpoli.
- O Tempio d'Atena Nike, inscio lòu drito e frontâle di Propilei.
- O Partenôn, tempio d'Atena Partenos (Atena: a vèrgine).
- L'Erechteion, e e sêu 6 cariatidi.
- Rôvinn-e de l'antigo tiatro de Dioniso, scïto de prezentassiôn de famôze tragèddie clàsciche.
Veddë ascì[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Acropoli d'Aten


text:
Football Club Internazionale Milano
O Football Club Internazionale Milano (in lìgure: Football Club Internaçionâle de Milan), abreviòu in FCIM conosciûo ascì cómme Internazionale o senpliceménte cómme Inter, o l'é inn-a soçietæ de balón italiànn-a con sêde a Milan. Con 19 scudétti a l'é a segonda squaddra ciù vinçente d'Italia e a l'é l'ùnica formaçión italiànn-a ch'a l'à sénpre zugòu inta serie A.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Football Club Internazionale Milano


text:
Charadriidae
I Charadriidae (Vigors 1825) són 'na famìggia de öxelli limicoli de dimenscioìn pìcinn-e e médie, còrpi tòssi, còlli cùrti e robùsti. Vàrian da 'n giaeòu comme o Charadius Collaris (Corriere dal collare), lóngo 14 cìtti e co-in péizo de 26 gràmmi, a 'n marseu comme o Vanellus Miles (Pavoncella Mascherata), lóngo 35 cìtti e 368 gràmmi. An âe lónghe apisûe. Se nùtran de insetti, vermi e ätri invertebroei. Són difûzi inti spàççi avèrti de tùtto o móndo.
ClasificaçiónModìfica
A famìggia a se divìdde in dôe Sóttafamigge:[1]
- Sóttafamiggia Vanellinae - ciù gròsci (Pavoncelle/marseu) dove gh'é tra i âtri o génere Vanellus.
- Sóttafamiggia Charadriidae - ciù picìn (Corrieri/giaeòu), dove gh'é tra i âtri o génere Charadrius.
I géneri Pluvialis e Vanellus én stæti creæ da J. Brisson inta seu Ornithologie, pubricâ do 1760.[2], [3]
E spece che s'atreuva inta Ligùria e inte l'Italia e de quæ o Paganini o l'à parlòu into seu Vocabolario én ste chi.
Testonòtto de fiümme Pluvialis apricariaModìfica
O Testonòtto de fiümme[4] (Pluvialis apricaria - Linnaeus, 1758; i nommi inta òpia de Linnaeus êan Charadrius apricarius e Charadrius pluvialis; in Italiàn Piviere dorato) o l'é 'n öxello lóngo 29 cìtti, co-ina avertûa alâre de 60 cìtti; testa gròssa, becco drîto e picìn rispétto a-a testa. An becco, masche, gôa, peto e pansa de cô neigro, 'na riga de cô gianco a parte da-o becco, a s'esténde da-a fronte sôvia l'éuggio, a contìnoa derê de l'oêgio, zu lóngo i lati do còllo, a contôrna o pêto, fìn a-i scianchi. A femina a l'à mêno neigro con ciùmme maròn-scûo. O masccio in livrea nuçiâle o l'à e parti superiôri sprusæ de néigro e giâno-öo.
O nidìfica inte tundre e brughêe de l'Eoröpa Setentrionâle, Àzia Nòrd Òcidentâle. Öxello migratô in Italia o l'é de passo, ma 'na parte a ghe sverna ascì, inte zöne ûmide vixìn a canpi coltivæ, rìve di sciùmmi da Bassa Padann-a e Baçi do Metauro.
A prezénsa a va da Seténbre a-a fìn de Marso-meitæ d'Arvî.
Pluvialis [..] Aldrov[andi Avi. Tom. III. pag 528. maris icon non fatis accurata pag 531.
Pluvier. Bel[lon], Hift.nat- des Oif. pag. 260.[..]
Les Catalans l'appellent DORADA. Les Italiens, PIVIERO.[5]
Marséu Vanellus vanellusModìfica
O Marséu (Vanellus vanellus - Linnaeus, 1758. In Italiàn Pavoncella) o l'é 'n öxello de media dimensçión, co-ina lónghéssa de 28-32 cìtti e avertûa alâre de 68-75 cìtti. Masccio e femina én quæxi pægi, cò-u dòrso de cô vèrde scûo metalico ch'o ténde a-o neigro, peto neigro, pansa de cô gianco; o l'à 'n lóngo ciùffo neigro de 10 cìtti in sciâ testa, becco neigro cùrto e drîto, sanpe de cô rósso. A femina a se distìngoe pe avéi rigatûe de gianco in scê peto e gôa e ciùffo ciù cùrto.
Öxello migratô, o nidìfica in Eoröpa Setentrionâle e Centrâle da-i Paixi Basci, a-i Balcani, fìn a-a Turchîa. I marseu se nùtran d'insetti, coleòteri, invertebræ, onbrighi, larve. S'aliméntan in scî proei umodi, canpi no coltivæ ò con con scarsa vegetaçión, de vòtte vàn aprêuvo a-i tratoî che lòuan i canpi. Spêce gregaia, nidìfican in colònie, se ragrùpan in sciammi numerozi pe svernâ verso i paixi do Mediterànio.
In Italia o tréuva o seu habitat inta Cianua Padann-a; o l'é in parte, stançiale e nidifìcante, ma i grendi sciammi de çentanæe d'öxelli són svernànti e-ò de pàsso pe-o Nord Àfrica.
Marséu Spilòrso Pluvialis squatarolaModìfica
O Marséu Spilòrso (Pluvialis squatarola - Linnaeus, 1758. Squatarola helvetica Linn. ex Briss. In Italiàn Pivieressa) o l'é 'n öxello longo 28-30 cìtti, avertûa alâre 60-65 cìtti. O masccio in livrea nuçiale o l'à e parti superiôri sprusæ de grîxo-argentòu, sótta o l'è tùtto neigro, conprèizo becco, masche e sanpe, e dôe parti én separæ da 'na banda do cô gianco, a femina in livrea nuçiale a l'asomégia a-o masccio, ma a l'à o neigro scresiòu de gianco. In invèrno no se distìngoan, e parti sôvia són de cô brùn-çenie, sôtta de cô gianchinàstro, o pêto apitetòu de maroncìn.
Oxello migratô o nidîfica inte tundre de ârêe artiche d'Eoröpa, Àzia e Nòrd-América, o svérna a Sud in zöne ciù tenperæ. Inta tundra o se nùtre de insetti, larve, vermi; in migraçión o sòsta in zöne umide còstée, laghi interni. o sverna in còste basse, spiâge con fòrti marêe, tra flùsso e reflùsso do mâ, o l'à tànta spiâgia pe nutrìse: vermi de mâ, gritte e molùschi picìn.
In Italia o l'arìva tra Seténbre-Novénbre, Delta Po, Âto Adriàtico, Lagùnn-e de Grado, Marano, Salìnn-a de Comacchio, Salìnn-a Margàita de Savöia, ma sciammi minoî in tùtte e zöne umide còstée. O pàrte tra Màrso-Màzzo.
Testonòtto da l'éuggio gròsso (Charadrius morinellus)Modìfica
O Testonòtto da l'éuggio gròsso (Charadrius morinellus - Linnaeus, 1758; in Italian Piviere tortolino) o l'é 'n Limicolo in pö particolâ; o l'é montagnìn pe l'habitat e o l'à dimorfìsmo sesoâle invertîo inte dimenscioìn e tonalitæ de ciùmme.
Öxello lóngo 20-22 cìtti, co-ina avertûa alâre de 57-64 cìtti, in livrea nuçiale o l'à o dòrso de cô verdexìn, tésta grîxo scûo, becco neigro, e lónghe çegge de cô gianco s'incóntran a "V" in sciô còpusso; ina fascia de cô gianco a sepàra a gôa e parte superiôre do peto ch'én de cô grîxo da a parte de sótta de cô castàgno-aranción, pansa de cô neigro, sanpe lónghe de cô giânénte. A femina a l'é legermente ciù grande e co-e ciùmme ciù brilanti. A deponn-e 3 êuve, a làscia l'inconbénsa a-o masccio de coâle e alevâ i picìn, a s'acobìa con atri scìnn-a fâ trè niæ.
O nidìfica a quöte érte, 2000-2700 metri, âtocién montagnôzi da tundra artica da Penizoa Fìnno-Scandìnava e Siberia.[6]
Öxello migratô, o svérna in Nòrd-Àfrica. In Italia o l'é de pàsso, fìn d'Agósto meitæ de Seténbre; into lóngo viagio o fa brêvi sòste in scê crénn-e erbôze de Àrpi e de l'Apenìn Lìgure ascì pe ripozâse e nutrîse de insetti, coleòteri e catainétte ancón abondanti in sto periodo de l'anno.
Fêua da stagión riprodutiva o l'é de cô brùn in sciô grîxo.
O l'é a réizego de scentâ comme spêce protètta.[7]
NòtteModìfica
- ↑ Alan P. Peterson o l'azonze 'na tèrsa, Pluvialinae.
- ↑ Mathurin Jacques Brisson; Ornithologie ou Méthode contenant la division des oiseaux.. V.5.
- ↑ Ved. J. A. Allen; Collation of Brisson's genera of birds with those of Linnaeus. (1910).
- ↑ O Paganini o l'à scrîto coscì o nomme, in càngio de T. de sciùmme.
- ↑ Mathurin Jacques Brisson; Op.cit.
- ↑ Vd. https://www.libereali.it/search/label/Il%20Piviere%20tortolino?m=1
- ↑ https://www.lipugenova.org/easyNews/NewsLeggi.asp?NewsID=271
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Charadriidae
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce Charadriidae


text:
Categorîa:E trezze colonie
E trezze colonie ean colonie britanneghe de l'America do Nòrd fondæ tra o 1607 (Virginnia a o 1732 (Georgia). E trezze colonie han formoö un congresso, se son rebellæ contro o Regno Unïo in to 1775 e han proclamoö l'indipendença di Stati Unïi d'America o 4 Luggio 1776.
E trezze colonie[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Noeuva Inghiltæra:
- Provinsa do Noeuvo Hampshire
- Provinsa da Baia de Massachusetts, pòi Massachusetts e Maine
- Colonia de l'isoa de Rhode e Ciantaxon de Providence, pòi Isoa de Rhode
- Colonia do Connecticut, pòi Connecticut.
- Colonie çentræ:
- Provinsa da Noeuva York, pòi Noeuva York e Vermont1
- Provinsa Noeuvo Jersey, pòi Noeuvo Jersey
- Provinsa da Pennsylvannia, pòi Pennsylvannia
- Colonia do Delaware (primma do 1776, e Basse Contee do Delaware), pòi Delaware
- Colonie meridionæ:
- Provinsa do Maryland, pòi Maryland
- Colonia e Dominio da Virginnia, pòi Virginnia, Kentucky e Virginnia Oçidentâ
- Provinsa da Carolinn-a do Nòrd, pòi Carolinn-a do Nòrd e Tennessee
- Provinsa da Carolinn-a do Sud, pòi Carolinn-a do Sud
- Provinsa da Georgia, pòi Georgia
- O Stato attuâ do Vermont o l'è stæto disputoö tra e colonie do Nuoeuvo York e do Noeuvo Hampshire. Da o 1777 a o 1791, o l'è stæto de facto unna repubbrica indipendente.
Sottocategorîe
Sta categoria chie a contegne e 2 sottocategorie indicæ chì aprœuvo, pe 'n totale de 2.
E
- E tredixi colonie Americæn (voeua)
- E trezze colonie Americann-e (voeua)
Pàgine inta categorîa "E trezze colonie"
Questa categoria a contegne e 12 pagine indicæ chì de sotta , insce 'n totale de 12.


text:
ATTO PRIMMO
(Bosco).
SCENA PRIMMA.
Giaxo solo.
Bello capriçio ch’è satòu in t’a mente
Dell'impeatô pe disturbâ da gente.
O pretendiæ conosce o conto riondo
De quanta gente vive in questo mondo.
Almeno coscì dixan: mâ mi ho puìa
Ch’a scie per fâ pagâ unn-a furberìa.
Per fâ dinæ cose s’inventan mai!
E tutto cazze addosso ai pövei diai.
Veamente a l’è unn-a cosa chi fa raggia,
Doveìse presentâ a quella canaggia
De scioì scannapapê do sciô Cirin [1]
Ch’acchêuggian södi a-a barba di mincioin.
Ho vendùo a vacca per pagäli lö,
Che per mi a vaiva ciù che l'impëatô.
Bezêugna aveì pazienza e daghe là,
Per no fäse vegnî di sbïri in cà.
Basta per mi son scrito, e mi ho pagòu
E torno a casa comme un can bagnòu.
- ↑ Il censo ordinato dall’imperatore Augusto, presso gli Ebrei fu eseguito dal preside Cirino.


text:
Magrun grossu neigru
Magrun grossu neigru (Phalacrocorax carbo), grossu oxellu de mâ de cô scüu, cu-in lungu beccu a cancætu e in lungu collu a cantabrün-a. U l'e lungu da 70 a 102 cm., cu-in avertüa de âe da 121 a 160 cm.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
U xöa bassu, a 'n metru da l'ægua, cun sbatte di âe cunstante. U passa tantu tempu inmobbile in scî scöggi a suigiâse, soventi cu-e âe averte pe sciügâse e ciümme, doppu c'u l'ha fætu u bagnu.
Ecelente pescòu, u se bulla ogni menütu, u l'aresta sutt'ægua scin-a 45 segundi, u turna sciü, magara 100 metri ciü in la, u repiggia u sciòu pe chinze segundi e u se bulla turna.
Pâ che in Cinn-a e in Giapun î dövian pe pescâ: i tegnan ligæ o-u strilæn e ghe strenzan in laççu o-u collu de moddu che nu possan culâ i pesci che piggian; i fan anâ inte l'ægua e da pö î tian sciü e ghe fan caciâ i pesci che gh'è arestou intu canuezu.
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Magrun grossu neigru
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce Magrun grossu neigru


text:
Pàgine c'apóntan à Discorso in lengua zeneize doppo l'eleçion do Seeniscimo Duxe de Zena Antogno Çebà
E pàgine segoenti apontan a Discorso in lengua zeneize doppo l'eleçion do Seeniscimo Duxe de Zena Antogno Çebà:
9 elementi vixualizæ.Veddi (precedénti 50 | sûccescivi 50) (20 | 50 | 100 | 250 | 500).
- Pàgina prinçipâ (← colegaménti | modìfica)
- Aotô:Bernabè Çigâ Cazê (← colegaménti | modìfica)
- Ìndiçe:Discorso in lengua zeneize Cazê 1594.djvu (← colegaménti | modìfica)
- Discorso in lengua zeneize doppo l'eleçion do Seeniscimo Duxe de Zena Antogno Çebà/Parte primma (← colegaménti | modìfica)
- Discorso in lengua zeneize doppo l'eleçion do Seeniscimo Duxe de Zena Antogno Çebà/Parte segonda (← colegaménti | modìfica)
- Discorso in lengua zeneize doppo l'eleçion do Seeniscimo Duxe de Zena Antogno Çebà/Parte terça (← colegaménti | modìfica)
- Discorso in lengua zeneize doppo l'eleçion do Seeniscimo Duxe de Zena Antogno Çebà/Parte quarta (← colegaménti | modìfica)
- Discorso in lengua zeneize doppo l'eleçion do Seeniscimo Duxe de Zena Antogno Çebà/Parte quinta (← colegaménti | modìfica)
- Discorso in lengua zeneize doppo l'eleçion do Seeniscimo Duxe de Zena Antogno Çebà/Parte sesta (← colegaménti | modìfica)


text:
Grafîa ofiçiâ
A Grafîa Ofiçiâ da léngoa zenéize a l'é propòsta pe convençion da l'Académia Ligùstica do Brénno, segondo a quæ ghe dêv'ese 'na corispondénsa ùnica són - létie / létie - són, e a grafîa a dêv'ese o ciù poscìbile vixinn-a a quella tradiçionâle dêuviâ da-i poêti liguri.
Pe poéi savéi a-a spedîa cómme l'é che se scrîve ò che se lêze 'na létia ò 'n són, chi sótta l'é riportòu, in órdine arfabético, tùtte e létie e tùtti i soìn (sti chì mìssi tra paréntexi quàddre) che són prezénti inta léngoa zenéize. Tra e paréntexi riónde vén dîto cös'o l'é o scìnbolo; gh'é pöi 'na brêve spiegaçión.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
In sciâ grafìa ofiçiâ gh'é 'na testimoniansa inportante do grande tradutô in zenéize de I Spozoéi Inpromìssi, Sciô Rîco Carlini, scrîta inta Premìssa do romanso:
"O prìmmo problêma o l’é stæto: cómme scrîve in zenéize? Quæ régole segoî? Dond’atrovâ tùtte e paròlle che serviàn?
E coscì ò decîzo de partî da-o Cazàssa. Me són acòrto sùbito che quéllo brâv’òmmo o l’adêuviâva paròlle òrmâi pèrse into ténpo e che, sorvetùtto, no êan fàçili da prononçiâ mancàndo do tùtto i acénti che són a-a bâze da pronónçia de tùtte e léngoe e faxéndo, a-e vòtte, ’na gròssa confuxón co-â “o” e a “u” perché cómme se sa a “o” a se pronónçia cómme a “u italiànn-a” e a “u” cómme a “u françéize”. E dòppo e consonànti dógge! Mi into mæ parlâ me rendéiva cónto de prononçiâ çèrte paròlle con unn-a sôla consonànte: ne pìggio unn-a a câxo: carrettiere = carrattê o scrîve o Casàzza, ma mi dìggo caratê cómme ò inparòu da picìn. Alôa dond’a l’é a veitæ? Ma bezéugna acapîlo, o Casàzza. Lê o voéiva agiutâ i zenéixi a inprénde l’italiàn che da-o 1815 o l’êa a léngoa ofiçiâle do Régno Sabàodo do quæ faxéiva pàrte Zêna, e coscì o l’adêuvia ’na grafîa ch’a l’agiutésse i Zenéixi a scrîve in italiàn.
E mi me són dîto: “O Cazàssa o l’é l’ùnico documénto che gh’ò…” e són andæto avànti.
E quélla a l’é stæta a prìmma traduçión. Ma a cösa a no me convinçéiva do tùtto. Lezéiva e lezéiva tórna quélle paròlle e me rendéiva cónto che sôlo chi conoscésse bén (ma bén pe ’n davéi!) o zenéize poéiva êse in gràddo de lêze e, magâra, d’aprexâ o travàggio.
Alôa ò pensòu de fâ comò-u Manzôni e andâ a lavâ i strasoìn… dónde? Lê o l’é stæto afortunòu perché a Firénse gh’é ’n sciùmme sôlo! Noiâtri gh’émmo in càngio dôe sciumæe e lóngo e sò rîve se pàrla inte ’na vinténn-a de mòddi despægi.
Ma tramêzo a-e dôe sciumæe mi ò atrovòu … a Grafîa Ofiçiâ: ò sæ scrîve o zenéize com’o se pàrla ma sénsa cangiâne i caràteri. Tànto pe fâ un ò doî ezénpi: perché scrîve léttera quànde dòppo dìmmo létera? Perché scrîve impediménto quànde in zenéize a m (emme) davànti a-a p (pi) e a-a b (bi) a se pronónçia cómme s’a foîse ’na n (enne): defæti dìmmo inpedìmento co-a n (enne) dîta into nâzo, velâre. E a propòxito de nâzo perché scrîve naso quànde in zenéize quélla s (esse) a se pronónçia z (zìtta) e a “a” a l’é lónga? O bèllo da Grafîa Ofiçiâ o l’é che peu lêze o zenéize ànche un ch’o no pàrla zenéize; gh’e manchiâ a còcina ma o l’inprendiâ a parlâ zenéize... a pàtto naturalménte de segoî e régole da Grafîa Ofiçiâ che s’atrêuvan in sce internet"
Létie e soìn[modìfica | modìfica wikitèsto]
- [2] (són) són da eu françéize in paròlle come "meu", "lagheu", o se scrîve eu
- a (vocâle) són [a]
- à són cùrto, o se dêuvia sôlo in poxiçión tònica
- â són lóngo tònico ò àtono
- æ (létia) són [E:] lóngo e avèrto
- ma into grùppo ænn- e into grùppo de fìn paròlla æn a gh'à o són [E] cùrto e avèrto
- se a létia æ a no l'é disponìbile se dêuvia o digràmma ae scibén ch'o posse lasciâ di dùbbi.
- b (consonànte) són [b]
- c (consonànte) cómme in italiàn
- ç (consonànte) c co-a côa, c co-a çedìggia, són [s]. A s'adêuvia pe de raxoin etimològgiche solo davanti a-a e e a-a i, gròsso moddo quande inta paola italiann-a corispondente gh'é -ce, -ci, -ze, -zi.
- ch (digràmma) són [k], o se dêuvia prìmma de e, i e eu
- ci (digràmma) són [tS], o se dêuvia prìmma de a, æ, o e u
- d (consonànte) són [d]
- [dZ] són da g de "gîta", o se scrîve g
- e (vocâle) són cùrto avèrto [E] ò seròu [e], ciù de spésso seròu
- é són [e] cùrto e seròu, o se dêuvia sôlo in poxiçión tònica
- ê són [e:] lóngo e seròu, tònico ò àtono
- è són [E] cùrto e avèrto, o se dêuvia sôlo in poziçión tònica
- eu (digràmma) són [2] lóngo ò cùrto
- éu són [2] cùrto, o se dêuvia sôlo in poxiçión tònica
- êu són [2:] lóngo tònico ò àtono
- f (consonànte) són [f]
- g (consonànte) cómme in italiàn
- [g] són da g de "gàtto", o se scrîve g
- gh (digràmma) són [g], o se dêuvia prìmma de e, i e eu
- gi (digràmma) són [dZ], o se dêuvia prìmma de a, æ, o e u
- gl (digràmma) són [L] ch'o no l'exìste in zenéize, o s'atrêuva inte quàrche italianìsmo e inte quàrche parlâ locâle
- gn (digràmma) són [J]
- h (consonànte), a no vêgne utilizâ pe l'indicatîvo prezénte do vèrbo avéi
- [H] (són) són da semivocâle u françéize in paròlle cómme "nuâ", o se scrîve u
- i (vocâle) cómme in italiàn
- ì són cùrto, o se dêuvia sôlo in poxiçión tònica
- î són lóngo tònico ò àtono
- j (semivocâle) són da semivocâle i
- A peu êse dêuviâ dòppo a c, a g e o digràmma sc pe marcâ che
- diversaménte da-o ténpo infinîo, into ténpo indicatîvo futûro a i a s'ha da fâ sentî in stiçinìn: (prìmma paròlla: infinîo, segónda: futûro) "mangiâ" [maN"dZa:], "o mangjâ" [u maN"dZja:]; "amaciâ" [ama"tSa:], "o s'amacjâ" [u sa ma"tSja:]; "lasciâ" [la"Sa:], "o lascjâ" [u la"Sja:].
- diversaménte da-o particìpio pasòu, into ténpo condiçionâle prezénte a i a se dêve fâ sentî in stisinìn: (prìmma paròlla: particìpio pasòu, segónda: condiçionâle prezénte) "mangiæ" [maN"dZE:], "mi mangjæ" [mi maN"dZjE:]; "lasciæ" [la"SE:], "o lascjæ" [u la"SjE:].
- A peu êse dêuviâ, ma no se conséggia de fâlo, tra dôe vocâle pe indicâ o són [j] inténso in paròlle cómme "màjo" ["majjo], "séja" ["sejja]; chi o fæto o l'é mêno crìtico perché se a vocâle ch'a vêgne prìmma a l'é cùrta a [j] a l'é inténsa, s'a l'é lónga no: "véja", e cùrta, [j] inténsa ["vejja]; "mizêia", e lónga [j] normâle [mi"ze:ja].
- [j] (són) són da semivocâle i in paròlle cómme "mainâ", o se scrîve i; inte quàrche câxo o peu êse scrîto j
- [J] (són) són da gn de "vêgno", o se scrîve gn
- [k] són da c de "cànto", o se scrîve c
- l (consonànte) són [l]
- m (consonànte) són [m]
- a peu êse dêuviâ davànti a b e p a-o pòsto da n
- n (consonànte)
- a gh'à o són velâre [N] a-a fìn da paròlla, into grùppo nn-, prìmma de 'na consonànte; a se dêuvia ànche prìmma da b e da p
- a gh'à o són dentâle [n] prìmma de 'na vocâle
- nn- (grùppo) són [N] da n velâre ch'o se prononçia dìndo e dôe n arenbæ a-a vocâle tònica ch'a vêgne sùbito prìmma do grùppo
- o s'atrêuva sôlo inta penùrtima scìlaba e o l'é de lóngo tònico
- o grùppo nn sénsa o tratìn o se dîxe cómme in italiàn
- [N] (són) són da n velâre in paròlle cómme "ronsón", o se scrîve n
- o (vocâle) són [u] da u italiànn-a lóngo ò cùrto con 'n'eceçión into ditóngo àtono ou dôve o se pronónçia [O]
- ó són [u] cùrto, o se dêuvia sôlo in poxiçión tònica
- ô són [u:] lóngo tònico ò àtono
- ò (vocâle) són [O] da o italiànn-a cùrto tònico ò àtono
- ö (vocâle) són [O:] da o italiànn-a lóngo tònico ò àtono
- [O] (són) són da o italiànn-a, s'o l'é cùrto o se scrîve ò, s'o l'é lóngo o se scrîve ö, into ditóngo àtono ou o se scrîve o
- p (consonànte) són [p]
- q (consonànte) són [k]
- r (consonànte) són [r]
- s (consonànte)
- són [s] se prìmma de 'na vocâle
- son [s] oppure [z] se prìmma de 'na consonànte, pægio cómme in italiàn
- [s] (són) són da s de "sàcco", o se scrîve s, ecètto quànde s'ha da dêuviâ a ç etimològica
- [S] (són) són da sc de "scêna", o se scrîve sc prìmma de e, i, eu e sci prìmma de a, æ, o e u
- sc (digràmma) són [S], o se dêuvia prìmma de e, i e eu
- sci (trigràmma) són [S], o se dêuvia prìmma de a, æ, o e u
- scc (grùppo) o l'é fæto de doî soìn [StS]: o són [S] segoîo, cómme 'na scciupetâ, da-o són [tS], o se dêuvia prìmma de e, i e eu
- scci (grùppo) o l'é fæto de doî soìn [StS]: o són [S] segoîo, cómme 'na scciupetâ, da-o són [tS], o se dêuvia prìmma de a, æ, o e u
- t (consonànte) són [t]
- [tS] són da c de "cilìndro", o se scrîve c
- u (vocâle) són [y] da u françéize con træ eceçioìn dôve a gh'à o són [w]: into grùppo qu, into ditóngo tònico òu, into ditóngo atono ou
- ù són [y] cùrto, o se dêuvia sôlo in poxiçión tònica
- û són [y:] lóngo tònico ò àtono
- [u] (són) són da u italiànn-a, o se scrîve o, ó ò ô
- [y] (són) són da u françéize in paròlle cómme "fugàssa", o se scrîve u, ù ò û
- v (consonànte) són [v]
- [w] (són) són da semivocâle u italiànn-a in paròlle cómme "goìdda", o se scrîve o con træ eceçioìn: into grùppo qu, into ditóngo tònico òu, into ditóngo atono ou
- x (consonànte) són [Z]
- z (consonànte) són [z]
- [z] (són) són da s de "smangiaxón", o se scrîve z se prìmma de 'na vocâle, o se scrîve s se prìmma de 'na consonànte
- [Z] (són) són da j françéize in paròlle cómme "xanbón", o se scrîve x


text:
Virginnia
A Virginnia (Commonwealth of Virginia in ingleise) a l'ea a sede do ciù antigo insediamento ingleise in America e unn-a de trezze colonie che se son rebellæ a a dominaçion ingleise e han inizioö a Rivoluçion Americann-a ch'a l'ha portoö a a deciaraçion de indipendença do 1776.
A Virginnia o l'è stæto un di stati a separase da l'union e a fondâ i Stati Confederæ d'America, a l'è stæta riammessa inte l' union doppo a guæra çivî int'o 1870.
A sö capitâ a l'è Richmond. Alexandria a l'é ascì 'na çitæ inportante da Virgìnnia.


text:
Poexie do Gioxeppe Peagallo/Pe-a partensa de P
PE-A PARTENSA DE P......
O cäi parenti, o mæ diletti amixi,
Ve devo ûnn'atra vòtta abbandonâ?
No son dunque finïe tutte e mæ crixi,
L'é stabilïo che degge tribolâ?
L'é dunque stabilïo che i mæ nemixi,
O amixi fäsi m'aggian da insûltâ?
L'é stabilïo che n'agge mai da gode,
E che l'anima e o chêu m'agge da rode?
Sæn maledetti i sàndali e o cappûsso,
Recco, Rapallo, Ciävai co-i broddæ
Paddre Ghigermo e Paddre Beneitûsso,
Fræ Zaccaja, Fræ Zane e i atri Fræ,
Chi é secco, con chi ha cuiga in to coppûsso,
Chi no sa ûnn'acca e chi sa leze assæ,
Ghe metto ascì chi me vêu mâ, chi ben,
I foestê co-i Zeneixi, i matti e i sen.
Ghe metto... Ma per bacco! ah cos'hò dito!
Malinconia, d'onde ti m'hæ portôu!
Meschin mi! poveo Fratte!... oimé! son frito!
Perdon, gente, perdon s'hò giastemmôu!
Se ne-i decretti do destin l'é scrito
Che mi degge ëse ancon perseguitôu,
Cose ghe deve intrâ Ciävai co-i Fratti,
I foestê co-i Zeneixi, i sen e i matti?
Nö merito, l'é vëo, ma ve domando
Perdon de mæ giastemme per caitæ:
M'accorzo che m'andava a testa giando
E che aveivo e idee meze imbroggiæ;
Perdonæme, o Zeneixi, e doppo quando
Vegnieì a fâ ûnn-a vixita a-i Broddæ,
Domandæ cose voeì, fö a vostro moddo,
Ve dö pan, pesci, ciccolata e broddo.
Ma oimé! o tempo o fa cammin,
Mezogiorno o l'é vixin,
E zà veddo o postiggion
Dâ recatto ä Diligensa,
Veddo là ûnn-a confûxion
Che pä proscima a partensa...
Aspëtæ che son chì mi,
O mæ posto o l'é de chì;
Monto sciù co-e braççe morte,
Vaddo via, cosci vêu a sorte
Sempre avversa a-i pövei Fratti!
Dæve pù i vostri recatti,
Arrangiæve postiggioin...
Ah se fasso za cammin...
Perdonæ, son mezo alluôu
Da ûnn-a scossa c'hò piggiôu;
Son zà chì a-e Porte da Pilla,
Zena, addio, che vaddo in villa.
Zena diletta,
Diletta Zena,
Son sempre a ûn atto,
A-a stessa scena
A fâ a figûa
Do burattin.
Ciävai m'aspëta,
E mi te lascio,
De ciù no diggo,
Perché me giascio
Tûtto in ti denti
O mæ venin.
Veddo che a mi propizia
Ese no vêu fortûnn-a
Sotto cattiva lûnn-a
Son stæto generôu;
L'é megio che me colle
Ste pilloe con paziensa;
Se fasso penitensa,
L'é segno c'hò peccôu.


text:
Casella
Cazélla (Casella in Italian) o l'é 'n comûne da Liguria con 'na popolaçion de 3.136 abitanti (a-i 31 de dexénbre do 2017).
GeògrafiaModìfica
Cazélla o l'é 'n comûne de 3.226 abitanti inta provinsa de Zena. L'é famôzo po-u Trenìn de Cazélla, ch'o colêga questo pàize a-a çitæ de Zena.
StöiaModìfica
Pòsti de interesseModìfica
EconomîaModìfica
Into sécolo dixinêuve Cazélla a l'êa ciamâ "a piccola Svissera" pe-o grande svilùppo turistego, sorvetùtto da pârte da borghexîa zenéize.
ColtûaModìfica
ManifestaçioìnModìfica
Feste e fêeModìfica
ComunicaçioìnModìfica
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Casella


text:
E coordinæ van inserîe inte ûn di doî segoénti formâti:
gràddi decimâli: atravèrso i paràmetri "lat" e "long"
gràddi sessagesimâli (gràddi, menûti e segóndi): atravèrso i paràmetri latitùdineGràddi, latitùdinePrìmmi, latitùdineSegóndi, latitùdineNS, longitùdineGràddi, longitùdinePrìmmi, longitùdineSegóndi e longitùdineEW. Quésto formòu l'è ascì dîto DMS (da l'ingléize degrees, minites, seconds).
Se se adêuvian lat e long no van utilizæ i paràmetri pe-i gràddi sessagesimâli, e vicevèrsa.
Se e coordinæ no sun inserîe ma sun prezénti in sce l'item Wikidata colegòu, vęgnan lezûe da Wikidata. Se no sun prezénti, mànco in sce Wikidata vęgne vizoalizòu 'n mesàggio d'erô.
Màppe disponìbili
Sun disponìbili màppe pe tùtti i stati e dipendénse dotæ de còdice ISO 3166-1 alpha-3 (o nómme da màppa l'è pægio a-o còdice). Gh'é ascì çèrtidùn màppe pe regioîn naçionâle e internaçionâle, stâti stòrichi e gràndi çitæ.
O template fâ 'na série di contròlli in scî paràmetri e, into câxo d'erô, mostra 'n çèrto mesàggio inserindu ascì a vôxe in Categorîa:Eroî de conpilaçión do template Màppa de localizaçión, o inte ciù specìfiche Categorîa:Pàgine co màppa de localizaçión no existénte e Categorîa:Pàgine co coordinæ de fêua da-a màppa de localizaçión.
Lìsta di poscìbili mesàggi d'erô, co-a lô spiegaçión:
"Màppa no specificâ": no l'è stæto specificòu o prìmo paràmetro, sénsa nómme, do template, ch'o raprezenta o nómme da màppa.
"Màppa no disponìbile": no exìste a pàgina "Template:Màppa de localizaçión/(nómme màppa)".
"Latitùdine no specificâ": no l'è stæta inserîa a latitùdine into formòu decimâle ò DMS, e no l'è prezénte in sce Wikidata.
"Longitùdine no specificâ": no l'è stæta inserîa a longitùdine in formòu decimâle ò DMS, e no l'è prezénte in sce Wikidata.
"I gràddi/menûti/segóndi de latitùdine/longitùdine no sun vàlidi": i valoî de latitùdine/longitùdine inserîi into formòu decimâle (ò DMS) no sun vàlidi.
"Coordinæ de fêua da-a màppa": e coordinæ inserîe, ò lezûe da Wikidata, indican 'na poxiçión de fêua da-a màppa.
Eroî specifici do formòu DMS:
"I gràddi decimâli e DMS no van adêuviæ insémme pe-a latitùdine/longitùdine": sun stæti valorizæ latitùdineGràddi/longitùdineGràddi, quànde no l'êa za prezénte "lat"/"long" (decimâle).
"I menûti van adêuviæ insémme a-i gràddi DMS pe-a latitùdine/longitùdine": sun stæti valorizæ latitùdinePrìmmi/longitùdinePrìmmi, quànde l'êa za prezénte "lat"/"long" (decimâle).
"I segóndi van adêuviæ insémme a-i gràddi DMS pe-a latitùdine/longitùdine": sun stæti valorizæ latitùdineSegóndi/longitùdineSegóndi, quànde l'êa za prezénte "lat"/"long" (decimâle).
"L'emisfêro va adêuviòu insémme a-i gràddi DMS pe-a latitùdine/longitùdine": sun stæti valorizæ latitùdineNS/longitùdineEW, quànde l'êa za prezénte "lat"/"long" (decimâle).
"I menûti de latitùdine/longitùdine sun adêuviæ sénsa i gràddi": sun stæti valorizæ latitùdinePrìmmi/longitùdinePrìmmi sénsa latitùdineGràddi/longitùdineGràddi.
"I segóndi de latitùdine/longitùdine sun adêuviæ sénsa i menûti": sun stæti valorizæ latitùdineSegóndi/longitùdineSegóndi sénsa latitùdinePrìmmi/longitùdinePrìmmi.
"L'emisfêro de latitùdine/longitùdine l'è adêuviòu sénsa i gràddi": sun stæti valorizæ latitùdineNS/longitùdineEW sénsa latitùdineGràddi/longitùdineGràddi.
"L'emisfêro de latitùdine/longitùdine no l'è vàlido": o valô inserîo pe latitùdineNS/longitùdineEW no l'è vàlido.
Ezénpi d'ûzo
Màppa co didascalîa de default (in gràddi)
Màppa co didascalîa de default (decimâle)
Màppa co didascalîa e sfóndo personalizæ
Màppa co etichétta e scìnbolo ciù gréndi do valô de default
Màppa sénsa dîdascalia
Emisfêro òcindentâle (in gràddi)
Emisfêro òcindentâle (decimâle)
Naçioîn che atraversan o 180º meridiàn
Creâ nêuve màppe
Atrovâ 'na màppa sénsa scrîte e in proieçión òrtogràfica.
Creâ a sotopàgina do Template:Màppa de localizaçión adêuviandu, se exìste, a codifica SO 3166-1 alpha-3, âtriménti o nómme do lêugo (âtri nómmi se pœan creâ cómme redirect).
Inserî inta pàgina, conpilandu i paràmentri, o segoénte còdice:
left = longitùdine decimâle do lâto scinìstro da màppa.
right = longitùdine decimâle do lâto dèstro da màppa.
image = nómme do file da màppa.
image1 = [facoltatîvo] nómme do file da màppa fìxica, se quélla de prìmma l'è polìtica.
Âtri eleménti facoltatîvi do #switch adêuviæ de ræo:
ratio = rapòrto altéssa/larghéssa de l'inmàgine, co-o pónto pe-i decimâli, prezénpio se l'inmàgine bâxe l'è 250x400 indicâ 0.625. Permétte l'ûzo de max_height, ùtile pe-e màppe asæ estéize in verticâle.
crosses180 = inserî 'n qualónque valô no vêuo se a màppa atravèrsa o 180º meridiàn.
mark = nómme do file de 'n pontatô de default divèrso da-o balìn rósso.
marksize = dimensción do pontatô de default divèrso da-o balìn rósso.
Inti câxi particolæ de màppe no equiretangolâri, van azónti i segoénti eleménti a-o #switch:
x = espresción (pe #expr) ch'a calcola a poxiçión òrizóntale in pixel in fonçión de latitùdine (variàbile {{{2}}}) e longitùdine (variàbile {{{3}}})
y = espresción (pe #expr) ch'a calcola a poxiçión verticâle in pixel in fonçión de latitùdine (variàbile {{{2}}}) e longitùdine (variàbile {{{3}}})
N.B.: pe copiâ 'na màppa da 'na âtra Wiki generalménte abàsta tradûe o paràmetro "name" e corêze a pàrte dòppo "noinclude", aregordate però de controlâ che no ghe segge za quélla màppa in sce lij.wiki, magâra sótta a 'n âtro nómme.


text:
CAP. VIII. 27
18 Vedendu poi Gesü ünha gran türba inturnu a lê, u l’ha dætu urdine de passâ a l’âtra spunda.
19 Allùa ün Scriba accustanduseghe u g’ha ditu Meistru, mi te seguitiò per tüttu duve ti andiæ.
20 E Gesü u g’ha ditu: ê vurpe han ê so tanhe e i oxelli du sê i so nii, ma u Figgiu dell’ommu u nun ha duve pôsâ a testa.
21 E ün âtru di so discepuli u g’ha ditu: Segnû, damme primma licensa che vadde e che suttære mæ puæ.
22 Ma Gesü u g’ha ditu: seguime, e lascia che i morti suttæran i so morti.
23 E essendu muntòu ne a barca, i so discepuli l’han seguitòu:
24 Quandu eccu s’è levòu in mâ ünha gran burasca, in moddu che a barca a l'ea cuværta da i mauxí, e lê u durmiva.
25 E se ghe sun accustæ i so discepuli e l’han adesciòu dixendughe: Segnû, sarvine, se perdemmu.
26 E Gesü u g’ha ditu: perchè eì puia, ommi de poca fede? Allùa alsanduse u l’ha cumandòu a i venti e a u mâ, e s’è fætu ünha gran bunassa.
27 E a gente a l’è restâ mâvegiâ, dixendu: chi l è mai questu che i venti e u mâ gh’obediscian?
28 E essendu arrivòu all’âtra spunda du lagu ne u


text:
Gêxù
Gêxù o Gexó da Nazaret, dîto Crìsto (Betlemme, 7 a.C. - 2 a.C.), o l'è o personaggio prinçipâle do Crestianeximo, conscideròu da-i crestien cómme figgio de Dîo, e ùnn-a de persónn-e che ciù influénsa àn avûo inta çivilizasión ocidentâle.
'N'antiga icónn-a do VI sécolo rafiguânte Gexù Crìsto
Dæti personâli
Âtre informaçioìn
VìttaModìfica
Parte da sò vitta a l'è contegnûa inti evangêi dîti canònichi. O l'è stæto 'n predicatô ebrêo de regioìn stòriche da Galilêa e Giudêa (antîgo Isræ). A sò nàscita a dâ coménso a l'êra crestiànn-a e a sò mòrte pe crôxifisción, ciù ò mêno inte l'anno 33, insémme a-a seu resureçión tréi giórni dòppo, a l'é vista da-i crestien cómme sarvaçión de l'umanitæ. I crestien l'inténden comme o Mescîa tanto aspetòu da-i ebrei.
Storicaménte, a sò nàscita, co-a quæ coménsa l’êra volgâre, a peu êse scitoâ fra i anni 7 e 2 avànti l’êra volgâre mæxima (e dónca fra o 7 e o 2 "avànti Crìsto"!). O sò nómme o scignìfica, inta léngoa ebràica: "Jehòva o l'é a sarvéssa". De lê parlàn i quattro Evangêi canònichi e dötrei de quélli apòcrifi, e gh’é quàrche acénno inti scrîti do Tàcito, do Svetònio e do Plìnio o Zóveno.
Segóndo a teologîa catòlica (fisâ inti prìmmi quàttro concìlli) o l'é o Fìggio de Dîo, Paròlla incarnâ, Dîo vêo, Òmmo vêo e a segónda persónn-a da Santìscima Trinitæ, mandòu in sciâ Tæra pe riscatâ l’umanitæ da-o Pecòu Òriginâle. Segóndo e scritûe evangéliche, a trentetréi ànni, riçevûo o batézzo da-o Gianbatìsta, o l’à comensòu a sò predicaçión pigiàndo con lê dózze Apòstoli che (dòppo a sò mòrte e resureçión) àn continoòu o sò cónpito.
A crìtica stòrica a no sa dî si-â predicaçión do Gexù[1] a l’é duâ un ò tréi anni ma, a ògni mòddo, inte quéllo perîodo o l’à espòsto a “bónn-a Nêuva” e o l’à conpîo tanti miâcoi. Segóndo a tradiçión o l’à celebròu l'ùrtima Pàsqua e o l'à institoîo a Comenión inte quélla ch’a vêgne ciamâ l'Ùrtima Çénn-a.
Dòppo, segondo i quattro Evangêi canònichi, tradîo da-o Giùdda, o l'é stæto mìsso in crôxe, o l'é mòrto e a-o tèrso giórno o l'é resuscitòu; pe 40 giórni o l'é stæto co-i sò Apòstoli a-i quæ o l'à ordinòu de continoâ a sò misción e, in sciâ fìn, o l'é stæto portòu in Çê, p'asetâse a-a drîta do Poæ.
Segondo e Sâcre Scritûe, o torniâ a-a fìn di sécoli pe giudicâ tùtti i òmmi. O Gexù o parlâva l'aramàico, cómme tùtti i Ebrêi de quélli ténpi. De segûo o savéiva lêze e scrîve in ebràico, ’na léngoa ch’a no l’êa ciù parlâ ma ch’a vegnîva dêuviâ pò-u cùlto e pe-e òraçioìn. O conoscéiva bén e Sâcre Scritûe cómme se peu bén capî da-e paròlle da sò predicaçión.
Segóndo o pónto de vìsta di Ebrêi, o Gexù o l'é stæto sôlo 'n predicatô itinerànte e no o Mescîa aspêtòu; ancón mêno o l'é o Fìggio de Dîo, o no l'à mâi fæto miâcoi e o no l’é resuscitòu dòppo mòrto.
In càngio, a vixón islàmica a-o védde cómme un di ciù inportànti profêti vegnûi prìmma do Mòuma; nasciûo da dònna vèrgine, o l'à fæto tànti miâcoi (pe voentæ divìnn-a), o no l'é mòrto e o l'é stæto portòu in çê. O torniâ in sciâ tæra a-a fìn di ténpi pe conbàtte l'anticrìsto. O no l'êa “fìggio de Dîo” perché segóndo o Corâno (Sūra CXII) o no l'à generòu ni o l'é stæto generòu.
Se se veu condensâ in pöche paròlle quéllo ch'o l'é stæto Gexù Crìsto e o sò insegnaménto: o l’à mostròu che tùtti i òmmi són pægi in fàccia a-o Segnô e che nisciùn peu atriboîse potêri sórva i âtri òmmi; cösa, quésta, che ancheu pâ ch’a no ségge stæta acetâ da tùtto o móndo!
NòtteModìfica
- ↑ Fæta in gran pàrte inta Galilêa e inti contórni do lâgo de Tiberìade – o Mâ da Galilêa.
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Gesû Cristo


text:
Kurów
Kurów o l'ê un paize do sud-esta da Polonia, fra Puławy e Lublin, in-scio sciumme Kurówka. O l'ê a capitale de un "gmina" separòu into mezo do Voivòdòu de Lublin e o g'â 2811 abitanti (a-o 2005).
Fra o 1431 e o 1442 o paize o l'â riçevuo a concescion di diritti de çitæ basæ insce lezzi de Magdeburgo. Comme çitæ privâ al'ê stæto un centro de commercio de cibbo pe tutta a zòna d'in gìo. Inte-e zòne circostanti ean attive de manifatue de cheuio e pelle. Into 16mo secolo o l'ea un di centri do calvinismo. Da maniman, scinn-a ö 1660, molti di abitant se son convertî a-o arianeximo.
Da alantö o l'â condivizo a stòia de tutta a rexon. Dòppo a tersa spartision da Polònia into 1795, o l'ê stæto annesso a l' Austria. Into 1809 o l'ê diventòu parte do Ducòu de Varsavia, pe diventâ parte do Regno de Polònia into 1815. Inta Revolusion de Novembre, into Ffrevâ do 1831, gh'ê stæto unn-a battaglia minore, con e forse polacche sotta o generale Józef Dwernicki.
Vôxe corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Kurów


text:
Miâgia de Berlin
A Miâgia de Berlìn (in tedésco: Berliner Mauer, nómme ofiçiâle Antifaschistischer Schutzwall, "Sbaraménto de proteçión anti fascìsta") a l’êa ’n scistêma de fortificaçioìn fæto costroî da-o Govèrno da Germània de l’Èst (Repùblica Democràtica Tedésca, filosoviética, acrònimo DDR) pe inpedî a lìbera circolaçión tra o teritöio da Germània Èst e Berlìn Òvest (Repùblica Federâle de Germània). A l’é stæta consciderâ o scìnbolo da Cortìnn-a de Færo, lìnia de confìn eoropêa tra e zöne controlæ da-a Frànsa, da-o Régno Unîo e i U.S.A., e quélla soviética, inta goæra fréida.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
A miâgia, ch’a circondâva Berlìn Òvest, a l’à spartîo in dôe pàrte a çitæ de Berlìn pe 28 ànni, da-i 13 d’agósto do 1961 scinn’a-i 9 de novénbre do 1989, giórno quànde o govèrno tedésco-òrientâle o s’é vìsto costréito a ordinâ tórna l’avertûa de frontêe co-a Repùblica Federâle. Quàrche setemànn-a prìmma l’Ongherîa a l’àiva avèrto e sò frontêe con l’Àostria a-i 23 d’agósto do 1989, dàndo coscì a poscibilitæ d’espatriâ in Òcidénte a-i tedéschi de l’Èst che inte quéllo moménto se trovâvan in âtri pàixi de l’Eoröpa Òrientâle.
Tra Berlìn Òvest e Berlin Èst a frontêa a l’êa fortificâ militarménte da dôe miâge paralêle de ciménto armòu, con into mêzo a coscìdîta “strìscia da mòrte”, làrga dötræ dêxénn-e de mêtri. Inte sti ànni chi, segóndo i dæti ofiçiâli, l’é stæto amasòu da-a poliçîa de frontêa da DDR a-o mànco 133 persónn-e intànto che çercâvan de scavalcâ a miâgia vèrso Berlìn Òvest. In realtæ sto nùmero chi o no conprendéiva quélli che çercâvan de scapâ e in càngio són stæ aciapæ da-a DDR: dötréi studiôxi sostêgnan che són stæte ciù de 200 e persónn-e amasæ intànto che çercâvan de scapâ vèrso Berlìn Òvest ò aciapæ e dòppo asascinæ.
A-i 9 de novénbre do 1989, dòppo dötræ setemànn-e de bolezùmme pe-e stràdde, o govèrno da Germània Èst o l’àiva anonçiòu che-e vìxite inta Germània Òcidentâle e Berlìn Òvest saiéivan tórna stæte permìsse; dòppo st’anónçio chi tànti çitadìn de l’Èst se són aranpinæ in sciâ Miâgia e l’àn scavalcâ p’andâ da-i abitànti da Germània Òvest da l’âtra pàrte inte ’âia de fèsta. Inte setemànn-e dòppo pàrte picìnn-e da Miâgia són stæte caciæ zu e portæ vîa da-a génte e da i cacioéi de souvenir: dòppo l’é stæta dêuviâ de l’atresatûa industriâle pe caciâ zu do tùtto quéllo che gh’êa restòu. Ancón ancheu gh’é ’n gràn comèrcio de tòcchi picìn, bén bén di quæ do tùtto fâsi.
A chéita da Miâgia de Berlìn a l’à avèrto a stràdda pi-â riunificaçión tedésca, do tùtto concûza a-i 3 de òtôbre do 1990 e a-a creaçión de ’n’Unión Eoropêa alargâ a-i pàixi de l’Eoröpa Òrientâle.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Miâgia de Berlin


text:
Primma Croxâ
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
In Palestìnn-a i mosulmén òcupan Gerusalémme, e sto fæto chi o l'à dôe consegoénse: prìmmo, che i lêughi sànti di Crestién (spécce o Sànto Sepórto) són inte de màn foreste e nisciùn crestiàn o peu andâghe in pelegrinàggio; segóndo, che da quélle pàrti i comèrci e i tràfeghi són lô ascì inte mæxime màn... No sôlo, i mosulmén són ‘na poténsa in sciô mâ e sto fæto chi o da bén bén fastìdio a quélla pàrte d’Ouröpa ch’a s’avànsa in sciô Mediterànio e ch’a se védde inpedî i comèrci. E coscì se pensòu bén de métte fìn a sto stâto de cöse, e vò-u lì e Croxæ!
A Croxâ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Da l'ànno 1097 a l'ànno 1101... tanto a l'é duâ a Prìmma Croxâ. Bandîa inte l’ànno 1096 a Clermont-Ferrand, gh'é vosciûo 'n ànno pe preparâla e òrganizâla. Zêna a l'êa l'ùnica ch'a poéiva armâ 'na flòtta pe portâ i sordàtti in Palestìnn-a. Coscì, pe difónde o dexidêio do pàppa, són vegnûi doî véscovi che, in Sàn Scî, àn infiamòu o pòpolo co-i sò proclàmmi. Tanti Zenéixi àn vìsto che inte n'inpréiza coscì gh’êa da goagnâghe no sôlo personalménte, ma da ’n pónto de vista di comèrci ascì, e coscì in bén bén àn abrasòu a càoza.
'Na flòtta de dôzze bàrchi a-o comàndo do Gofrêdo de Bogión a pàssa o Bòsforo. Vêgnan conquistæ e çitæ de Nicea, Antiochietta, Tasso e Malmistra. O Bogión o va a-asediâ Antiochia ma sénsa riêscî a fâla càzze. Quand’o stâva p'abandonâ l'inpréiza, són arivæ a sarvâlo fòrse frésche ch’êan partîe da Zêna l’ànno prìmma. Antiochia a l’é stæta conquistâ e o sachézzo o l'é stæto fêo e òrìbile.
I Zenéixi se ne són tornæ a câza co-in gròsso botìn. Into pasâ da Mira (Asia Minore) àn atrovòu e çénie do Sàn Gianbatìsta ch’àn trasportòu a Zêna, dónde són stæte mìsse into Dòmmo (ànno 1098). Co-e çénie do sànto són arivæ ascì e notìçie di gròsci botìn e che i Croxæ prosegoîvan l’inpréiza da Antiochia a Gerusalémme. Alôa o Ghigèrmo Enbrìaco, dîto o Tésta de Màggio, con sò fræ Prìmmo de Castéllo o l'à armòu 'na flòtta p’andâ in pitìn a védde cöse se dîva da quélle pàrti. Pe no êse aciapòu da-a flòtta de l’inperatô grêgo, l’Alessio, o Ghigèrmo o s'é rifugiòu a Giaffa, ch’a l’é ’na çitæ a squæxi 40 chilòmetri da Gerusalémme.
L'Enbrìaco o l'à pensòu che no l'êa o câxo de conbàtte cóntra 'na flòtta ciù fòrte. Alôa o l'à fæto sbarcâ tùtto quéllo che l'êa poscìbile, o l’à abandonòu i bàrchi dòppo avéighe levòu tùtto o legnàmme ch'o ghe poéiva servî e a-a spedîa o l'é andæto con tùtto o sò ezército a Gerusalémme. Cómme into câxo de Antiochia, chi ascì i croxæ êan a-o pónto de molâ tùtto, e l’agiùtto de l’Enbrìaco o l’é stæto a mànna da-o çê. Ma i asediæ no gh’avéivan nisciùnn-a intençión de cêde e o masâcro o continoâva. Alôa l'Enbrìaco, co-o legnàmme di bàrchi e di bòschi tùtto in gîo, o l'à fæto costruî 'na tôre d'asédio. I Tùrchi no són riêscîi a inpedîne l'ûzo perché a l'êa fàçile da smontâ pe trasportâla dond'a servîva.
O fæto o l'é çitòu da-o Tàscio inta sò Ra Gerusalemme deliverâ[1]:
- Canto 42
E attrezzi, e marinæ porta con lê
Nervin, Sturlotti, e Bezagnin Foxen:
(Dapœu ch’o fu costreito a scîâ inderrê
Da Navigio armatô de Saraxen)
In cose de manœuvera Inzegnê,
Chi pensa a tiro, e mette in carta ben,
Ha sotto lê çent’ommi de lignœua.
Capaçi a mette insemme ogni inzegnœua.
- Canto 43
Ghigærmo de ri Embrieghi è sto tá
Uña de Zena dre Famigge antighe.
Pezzi d’artaggiaria appareggiá
O fa sciù ro designo dre sò righe,
Non usava Canon (ah!) ni Mortâ
Da batte, e derruâ mure nemighe;
E son questi Arieti nomminæ,
Catapulte, baliste, e cose tæ.
- Canto 44
Ma gh’è de mêgio: a moddo d’un bastion
Mille pezzi de legno insemme o tesce,
E l’arma d’uña testa de monton,
Che da ro scianco, a tempo a manca, e cresce:
Ciù dall’ærto, all’arvîse d’un barcon,
Un ponte levadô fœura se n’esce;
E a mœuo de cannocciale, senza stento
In çimma uña torretta esce de drento.
E o poêta o contìnoa descrivéndo o fonçionaménto da tôre. A citaçión a dimóstra inte quæ conscideraçión e stìmma êan tegnûi i méistri d'àscia zenéixi.
Tornàn a Zêna[modìfica | modìfica wikitèsto]
E in sciâ fìn, a-i 15 de lùggio de l’ànno 1099, gràçie a sta tôre arenbâ a-e sò miâge, Gerusalémme a càzze inte màn di Croxæ. Fæto cómme d'ûzo 'n gròsso botìn, i doî fræ tornàn a Zêna. O Ghigèrmo o vêgne mìsso a càppo de 'na flòtta de 26 bàrchi e o pàrte tórna pe portâ socórso a-o Bogión ch’o l’êa in dificoltæ. Inte l'ànno 1101 o l’arîva a Laodicea e o vêgne a savéi ch'ò-u Bogión o l’é mòrto. Alôa o va in agiùtto do fræ ciù picìn de sto chi, o Bardovìn e o ghe dà ’na màn a conquistâ tórna a corónn-a de Gerusalémme. A sto pónto chi se dirìzan in sce Tiro ma s’atrêuvan davànti a flòtta grêga. O scóntro o no se peu evitâ, ma pâ che tùtto o finìsce co-în acòrdo tra l’Alessio e i Zenéixi che ghe goâgnàn asæ privilêgi econòmichi e comerciâli.
I Zenéixi vàn a conquistâ Cesarea. E quànde tórnan a Zêna pòrtan, insémme a-o sòlito rìcco botìn, o Sâcro Baçî, 'na spécce de grilétto a sêi canti ch'o pàiva êse fæto de smeràldo, ma in realtæ o l'êa sôlo de véddro vèrde, dónde a lezénda a veu ch'ò-u Segnô o gh’àgge mangiòu o bæ inte l'ùrtima çénn-a. O Napolión o l'à dapeu portòu o Baçî a Parìggi. O saiâ restitoîo a Zêna dêx’ànni dòppo, ma rótto. O tòcco ch’o mànca o l'é ancón a-o Louvre. A Zêna o l'é costodîo into tezöo da Catedrâle de Sàn Loénso. E coscì a finìsce a Prìmma Croxâ che, pàssa o botìn personâle di vàrri conbaténti, a l’à dæto a Zêna asæ vantàggi econòmichi e comerciâli. Òua Zêna a gh’à into Medio Oriente, ò sæ into Levànte, asæ bâze che són o prinçipio da sò poténsa e da sò fòrsa in sciô mâ.
Referénse[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Felîçe Vórpe e Aldo Padovàn, La Grande Storia di Genova, Sécolo XIX, Genovs, artlibri-Artemisia progetti editoriali, 2008.
- Federico Donaver, Storia della Repubblica di Genova, Genova, Libreria editrice moderna, 1913.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
Colegaménti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Primma Croxâ


text:
Færo
Inta scénsa, o færo o l'é in eleménto chìmico, raprezentòu co-o scìnbolo Fe (abreviaçión da paròlla latìnn-a ferrum) e nùmero atòmico 26.
St'eleménto o s'atréuva sénpre legòu a âtri, cómme carbònio, silìccio, manganéize, cròmmo ecétera. E seu dôe lîghe ciù conosciûe, l'âsâ e a ghîza, són formæ co-o carbònio.
Inportantìscimo inta tecnologîa pe-e seu caraterìstiche mecàniche e a seu capaçitæ de êse louòu, into pasòu o l'êa tànto inportànte ch'à dæto o nómme a 'n intrêgo perîodo da stöia: l'etæ do færo.
Cénni stòrichi[modìfica | modìfica wikitèsto]
E prìmme testimoniànse de l'ûzo do færo vàn inderê fìn a 4000 ànni prìmma de Crìsto, quànde i Sumèri e Ittìti o dêuviâvan pe fâ cöse picìnn-e cómme pìsse de lànsa e gioiélli ricavæ da-o færo pigiòu da metiöriti. Into Medioevo, ne l'alchimîa, o færo l'êa asociòu a-o pianêta Màrte
Caraterìstiche[modìfica | modìfica wikitèsto]
O færo l'é o metàllo ciù abondànte a l'intèrno da Tæra. O costitoîsce o 16% da màssa do nòstro pianêta, e l'é o sèsto eleménto ciù abondànte inte l'univèrso. A concentraçión de færo inti vàrri seu da Tæra càngia a segónda da profonditæ: a l'é ciù grànde into nùcleo, e s'amèrma fìn a-o 4,75% inta crósta terèstre. A ògni mòddo, a grànde quantitæ de færo a l'intèrno da Tæra no peu êse caozâ da-o cànpo geomagnético, perché l'eleménto s'atrêuva asæ probabilménte a 'na tenperatûa superiôre a-a tenperatûa de Curie, óltre a-a quæ no gh'é ordinaménto magnético into retìcolo cristalìn.
O færo l'é in metallo che l'é estræto da-i seu minerâli, costitoîi da conpòsti chìmici do mæximo færo, sorviatùtto òscidi. Defæti o færo no s'atrêuva mâi into stâto elementâre metàlico 'nsciâ crósta terèstre, ma sènpre sótta fórma de conpòsti inti quæ o peu êse trovòu a-o stâto òscidòu. Pe òtegnî færo metàlico bezùgna fâ 'na riduçión chìmica di seu minerâli. De sòlito, o færo se dêuvia pe prodûe âsâ, ch'o l'é 'na lîga a bâze de færo, carbònio e âtri eleménti.
O færo l'à a ciù âta energîa de ligàmme pe nucleón, dónca o l'é l'eleménto ciù pezànte che se peu prodûe pe mêzo da fissión nucleâre de nùclei atòmichi ciù legêri, e o ciù legêro che se peu òtegnî tràmite a fissión: quànde 'na stélla ezaorìsce tùtti i âtri nùclei legêri, e finìsce pe êse conpòsta sorviatùtto de færo, a reaçión nucleâre into seu nùcleo se fèrma, de mòddo che a stélla colàssa 'nsce se mæxima, e nàsce 'na supernöva.
Segóndo çèrtidùn modélli de còsmologîa, s'ariviâ a 'na fâze inta quæ tùtta a matêia saiâ convertîa inte færo, aprêuvo a lénte reaçioìn de fuxón e fissión nucleâre.
Fórme allotròpiche do færo[modìfica | modìfica wikitèsto]
Exìstan træ fórme allotròpiche do færo, ciamæ:
- færo àlfa, ch'o l'exìste a tenperatûe conpréize tra 760 e 910 °C;
- færo bèta, ch'o l'exìste a tenperatûe conpréize tra 910 °C e 1 392 °C;
- færo gàmma, ch'o l'exìste a tenperatûe conpréize tra 1 392 °C e 1 538 °C.
Ste denominaçioìn ségoe l'órdine arfabético de létie grêghe: defæti, inti tenpi pasæ, existéiva ànche a denominaçión “færo bèta”, a quæ l'é stæta pöi abandonâ co-a scovèrta che a no l'êa davéi 'na fórma allotròpica do færo, benscì 'na forma paramagnética do færo àlfa, co-a mæxima strutûa.
Disponibilitæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
O færo l'é tramêzo a-i eleménti ciù comùn insciâ Tæra, e o costitoîsce ciù ò mêno o 5% da crósta terèstre. O s'atrêuva sorviatùtto 'nte minerâli costitoîi da seu vàrri òscidi.
Se pénsa che o nùcleo terèstre ségge formòu prinçipalménte da 'na lîga de færo e [èNiclel|nìchel]], a mæxima che costitoîsce ciù ò mêno o 5% de metéore. Scibén che són râri, i metiöriti són a fónte prinçipâ de færo a-o stâto metàlico ch'è se peu trovâ inta natûa.
Produçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
A livéllo industriâle, o færo o l'é estræto dai seu minerâli, sorviatùtto l'ematîte (Fe2O3) e a magnetîte (Fe3O4), tràmite a riduçión con carbònio 'nte 'na fornâxe de riduçión a tenperatûe vixìnn-e a 2000 °C. Inta fornâxe de riduçión, a càrega ('na mescciûa de minerâle de færo, carbònio sótta fórma de coke e calcâre) a l'é mìssa 'nta pàrte âta da fornâxe, méntre 'na corénte d’âia câda a végne forsâ 'nta pàrte de sótta.
Inta fornâxe, o carbònio reagìsce co l'òscìgeno de l'âia e prodûxe monòscido de carbònio:
O monòscido de carbònio o ridûxe o minerâle de færo (ematîte, inta equaçión chi de sótta) pe fóndelo, diventàndo biòscido de carbònio inta reaçión:
O calcâre sèrve pe fónde e inpuritæ prezénti 'nto materiâle, sorviatùtto biòscido de silìccio, ænn-a e âtri silicâti. A-o pòsto do calcâre (carbonâto de càlcio) se peu dêuviâ a dolomîte (carbonâto de magnézio). A segónda de quànte inpuritæ se dêvan levâ da-o minerâle, se pêuan adêuviâ âtre sostànse. O câdo da fornâxe trasfórma o calcâre inte òscido de càlcio:
Depoî l'òscido de càlcio se conbìn-a co-u diòscido de silìccio e fórma a rimanénsa:
A rimanénsa a se fónde inta fornâxe (o biòscido de silìccio, da sôlo, restiéiva sòlido) e stà a gàlla sórvia o færo lìquido, ch'o l'é ciù dénso. In scî lâti, a fornâxe a l'à de condûte da-e quæ se peu çèrne se pigiâ a rimanénsa lìquida (che se peu dêuviâ cómme materiâle pe-a costruçión de stràdde o, in agricoltûa, pe arichî tære ch'àn pöchi minerâli) ò o færo fûzo, che o l'é ciamòu ghîza de prìmma fuxón.
Inte l'ànno 2000 són stæti prodûti ciù ò mêno 1,1 miliàrdi de tonêi de minerâle de færo (pe un valô comerciâle de aproscimativaménte 250 miliàrdi de dòlari), da-i quæ són stæte ricavæ 572 milión de tonêi de ghîza de prìmma fuxón. Scibén che ghe són 48 paìzi ch'estràn minerâli de færo, o 70% da produçión conplescîva o l'é dovûo a-i prìmmi çìnque: Cìnn-a, Braxî, Oustràlia, Rùscia e Ìndia.
Anàlixi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Anàlixi colorimétrica[modìfica | modìfica wikitèsto]
I ióni færo(II) (Fe2+) e færo(III) (Fe3+) fórman conplèssi de colôre rósso con tànti conpòsti òrgànichi. Doî de sti conplèssi s'adêuvian pe motîvi d'anàlixi, e la concentraçión do ióne færo(II) ò færo(III) a se dedûxe da l'intenscitæ do colôre do conplèsso che o se fórma.
Método do tiocianâto[modìfica | modìfica wikitèsto]
O canpión o végne mìsso 'nte 'na soluçión àcida pe àcido clòrìdrico ò àcido nìtrico 0,05 M-0,5 M, e o végne tratòu co-in ecèsso de soluçión de tiocianâto de potàscio (KSCN); i ióni tiocianâto, insémme a-i ióni de færo(III), fórman di conplèssi coloræ de rósso rùzze; quànde gh'é ecèsso de tiocianâto, o ióne conplèsso magioritâio o l'é Fe[(SCN)6]3-. I ióni færo(II) no reagîscian, ma pêuan êse preventivaménte oscidæ a ióni færo(III).
A sciorbànsa da soluçión a l'é lezûa a-a longhéssa d'ónda de ciù ò mêno 480 nm.
Tramêzo a-i catióni che pêuan desturbâ a mezuaçión gh'é l'argénto, o ràmmo, o nìchel, o cobàlto, o zìngo, o càdmio, o mercûio e o bismûo; tramêzo i anióni gh'é i floörûri, i òsalâti e i tartrâti, che pêuan formâ conplèssi abàsta stàbili co-i ióni de færo(III), conpeténdo co-o tiocianâto. I sâ de mercûio(I) e de stàgno(II) dêvan êse òscidæ a-i corispondénti sâ de mercûio(II) e de stàgno(IV), perché destrûan o conplèsso coloròu.
Câxo mâi ghe foîsan tròppi interferénti, se peu preçipitâ i ióni færo(III) inta fórma de idròscido tràmite trataménto co-îna soluçion d'ægoa de amonîaca concentrâ, separâ l'idròscido de færo(III) òtegnûo e deslengoâlo de nêuvo 'nto àcido clòrìdrico desfòu; se no se peu estrâe o conplèsso tiocianâto de færo(III) co-îna mescciûa 5:2 de 1-pentanòllo e étere etìlico.
Método de l'o-fenantrolìnn-a[modìfica | modìfica wikitèsto]
I ióni færo(II) fórman in conplèsso tramêzo o rósso e cô de çetrón co l'o-fenantrolìnn-a [(C12H18N2)3Fe]2+, l'intensitæ da quæ dipénde da-o pH inte l'intervàllo tra 2 e 9. A sciorbànsa da soluçión a l'é lezûa a-a longhéssa d'ónda de 510 nm.
I ióni færo(III) végnan preventivaménte ridûi a ióni færo(II) pe trataménto co clòrûro de idroscilamònio ò idrochinón.
Tramêzo a-i interferénti ghe són o bismûo, l'argénto, o ràmmo, o nìchel, o cobàlto e i ióni perclòrâto.
Aplicaçioìn[modìfica | modìfica wikitèsto]
O færo o l'é o metàllo ciù uzòu da l'umanitæ, e raprezénta da sôlo o 95% da produçión de metàlli 'nto móndo. O seu bàsso prêxo e a seu rexisténsa sótta fórma de âsâ o réndan in materiâle da costruçión indispensàbile, mascimaménte pe-a realizaçión de aotomòbili, de scàffi de nâve e d'eleménti portànti de cazaménti. I conpòsti do færo ciù uzæ inclùddan:
- a ghîza de prìmma fuxón, ch'a contégne tramêzo a-o 4% e 5% de carbònio e quantitæ variàbili de vàrie inpuritæ, cómme o sórfo, o silìccio e o fòsforo;
- a ghîza de segónda fuxón (a ghîza vêa e pròpia), ch'a contégne tramêzo a-o 2,06% e 3,5% de carbònio e livélli ciù bàssi de inpuritæ sórvia dîte. A l'à in pónto de fuxón tramêzo a 1 150 °C e 1 200 °C, ciù bàsso de quéllo do færo e de quéllo do carbònio, dónca o l'é o prìmmo eleménto che se fónde quànde færo e carbònio són ascâdæ insémme;
- l'âsâ a-o carbònio, ch'o contégne quantitæ de carbònio tramêzo a-o 0,10% e o 1,65%. Segóndo a perçentoâle de carbònio, se divìddan in:
- estradôsci (mêno do 0,15%);
- dôsci (da-o 0,15% a-o 0,25%);
- semidûi (da-o 0,25% a-o 0,50%);
- dûi (ciù do 0,50%);
- o færo comùn, tecnicaménte dîto “batûo” ò “dôçe”, o contégne mêno do 0,5% de carbònio, dónca in ógni mòddo o l'é âsâ. O l'é in materiâle dûo e fàçile da louâ. De spésso s'adêuvia a paròlla ‘færo’ ànche pe indicâ l'âsâ estradôçe e quéllo dôçe;
- in færo particolarménte pûo, ciamòu “færo Armco”: o l'é prodûo da l'ànno 1927, con particolâri procediménti, e o l'é adêuviòu quànde a sèrve 'n'âtìscima permeabilitæ magnética e pochìscima istèrezi magnética;
- i âsæ speciâli, i quæ contégnan carbònio e a-i quæ són azónti âtri metàlli (cómme o cròmmo, o vanàddio, o molibdèn, o nìchel e o manganéize) pe conferî a-a lîga 'na magiô rexisténsa fìxica ò chìmica;
- l'òscido de færo(III) (Fe2O3), inte varietæ magnetîte e maghemîte, adêuviòu pe-e seu propiêtæ magnétiche cómme materiâle pe-a produçión de supòrti de memorizaçión.
Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Færo


text:
Amô
Amô, o l'è in sentimento de viva affeçion verso una persoña, ch'o se manifesta comme dexidêio de procurâ o so ben e de riçercâne a compagnîa.
Descriçion e stóia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inta tradiçion filosofica ocidentâ, o concetto d'amô o fa a so primma apaiçion co l'Empedocle, ch'o-o contrapon, comme prinçipio cosmico, a l’antitetico prinçipio cosmico de l’odio. Inta conceçion platonica de l'eros, l'amô o l'è concepio comme aspiaçion de l'imperfetto verso o perfetto. Eros o l'è un δaίuwv, mezo dê e mezo ommo, figgio da Povertæ e de l'Axo: a so aspiaçion supremma a l'è verso a beleçça, ch'a pœu manifestâse tanto inta forma fixica quanto in quella spiitoâ (amô platonico). A mæxima idea de l'amô a l'è a-a base da conceçion teologica e cosmologica de l'Aristotele: Dê, comme ente perfetto, o no l'amma o mondo, ma o l'è amao, e o-o mœuve aponto comme l’ogetto de l’amô che, atraendo, o mœuve sença mesciâse: de chì o concetto de Dê comme motô inmobile.
Un radicâ imbósamento o s'ha inta conceçion crestiaña de l'amô comme atributo fondamentâ da divinitæ, ch'a l'amma i ommi, a se fa ommo e a sófre e a mœu pe lô. L’amô comme caritas (ἀYάπn) o l'acatta con ço importança grandiscima inte l’etica crestiaña: San Paolo o-o cellebra comme supremma fra e træ virtù, fé, spiança e caitæ, inte un passo famoso da primma a-i Corinçi (XIII). O sviluppo da teologia medievâ o l'è sempre ciu caratterizzao da-o contrasto fra questo sostançiâ motivo crestian da divinitæ amante e agente e l’oposto motivo grego da divinitæ amâ e inerte inta so aotoconsciença, riportao inte l’ambito do crestianeximo da-a progresciva adoçion de conceçioin aristoteliche.
O concetto ciu propiamente grego e platonico de l'eros o sciorte torna fœua into pensceo do Renascimento (Marsiggio Fiçin, Lion Ebreo, Giordan Brun); mentre un nœuvo grande tentativo de conciliâ a teologia crestiaña de l’amô co-a teologia grega da perfeçion contemplante o l'è inta conceçion spinoziaña de l’amor dei intellectualis. Into pensceo posteriô, l’analixi do concetto de l’amô a se transfeisce sempre ciu in sce-o cian da dotriña de pascioin e de l’etica, abandonando quello da teologia e da metafixica.
Inta teologia o nomme d'amô o vegne riservao a l'amô de voentæ, ch'o proven da questa, inluminâ da l’intelligença, e o l'è pertanto capaxe de preferî un ben a 'n atro (dileçion). In lê va distinto l'amô ch'o dexiddia un ben pe-a mæxima persoña amâ (amô de bramoxía ò de concupiscença), o quæ o fa donque do so ogetto un mezo, e l’amô de benvoença, ch'o vœu o ben da persoña amâ, consciderao comme 'n fin e saiv'a dî comme un segondo "ê".
Quest'urtimo tipo d'amô, quand'o l'è reçiproco, o vegne dito amô de amixiçia. Ma o primmo, sciben ch'o posse revozise ascì a di ben infeioî e prefei quelli senscibili a-i spiitoæ, o no l'è necessaiamente dezordenao: inte l'amô sovianaturâ ascì se dà un amô de concupiscença de Dê Poæ, pe-o quæ se dexiddia de possédilo eternamente, comme caosa da feliçitæ proppia; l'è questa a sperança crestiaña, ch'a no l'è çerto disordinâ, benchè inferiô a l’amixiçia sorvenaturâ con Dê, ch'a l'è a caitæ.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Amô


text:
Londra
Londra (London in ingleize) a l'é 'na çitæ de 7.512.400 abitanti, capitâ d Regno Unïo. Metròpoli multietnica de rilevança globâ, unn-a de pöche grende capitæ do mondo, a l'è 'na çitæ ch'a g'ha un'enorme influença pe a coltûa, a comunicaçion, a politega, l'economia e l'àrte. Londra a l'é a primma ciàssa borscistega mondiâ, avendo reçentemente superòu Neuva York, e i sò çinque aeropòrti internaçionæ raprezéntan o ciù grande snòdo do tràfego aéreo globâ.
Müsei[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Londra