c: text/html

text:
Riçette/O menestron
Metti a boggî a verdûa ciù profûmâ
che nasce in primavèia; faxolin,
patatte a tocchi, erbe, cöi, sûcchin,
càccili 'n ta pùgnatta e lascia stâ
che bogge adaxo tûtta 'na mattin.
Azzonzighe dell’êuio, 'n pô de sâ
e ô pesto preparòu dentro ô mortâ
remesciando ogni tanto cian cianin.
Càccia poi riso o pasta ûn pô rèzzente
e assazza spesso in modo da ëse çerto
che a pasta a reste ancon ciûttösto a-o dente
Sèrvilo intiepidïo ô giorno stesso
quando, misso in te xatte e ben coverto,
ô forma a pelle diventando spesso.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Campomon
Campomon (scrìto ascì "Canpomon" ch'o l'é o nomme deuviòu in sce questo pòsto, mentre a Zêna prevâ a vôxe "Canpomorón") o l'è 'n comûne de 6.675 abitanti da çittæ metropolitann-a de Zena. (Dæti agiurnæ ao 2019)
Giögrafîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
O teritöio comunâle o se trêuva in parte inta valle do Verde (ramo sorgentifero prinçipâ da Ponçeivia) mentre parte (a-o de là do spartiægue appennìnico) a l'appartegne a-o baçin do Pò.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
O primmo documento stòrico dove compâ o nomme de questo çentro o l'è in atto notarile do 6 settembre 1163 da-o quæ vegnimmo a savei de l'acquisto da parte de Ansado Döia de bén immòbili in Langasco et Campomorone. De segûo questa zöna de l'entrotæra zeneize a se presentava ocupâ da comunitæ ben organizæ za a-i tenpi da conquista româna, comme se dedûxe da-o testo da bén nòta Töa de Ponçeivia, ch'o ne riferisce de ratelle fra Langensi e Genuati.
Pòsti de interesse[modìfica | modìfica wikitèsto]
- A Sàia (secolo XVI), magazzin fortificòu realizòu da-a Repubbrica de Zena in sciâ via do passo da Bocchetta.
- Laghi do Gorzente, baçin artificiali alimentanti l'acquedotto De Ferrari Galliera c'o serve parte da çittæ de Zena.
- Se ve trovei a passâ da San Steva de Làrvegu, no scordeive de anâ a vixitâ a Gexa baròcca, e se vedei o pàrreco domandéighe de fâve védde i doî battisteri che gh'é into complesso da Gexa. Un o l'è do setteçento e o ciù vêgio u l'è de l'anno mille.
Economîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Coltûa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Musei[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Museo de Paleontologia[4]
- Museo de Marionette, comprendente i materiali de Angelo Cenderelli (sec. XIX)[5]
- Museo da Crôxe Rossa Italiann-a
Manifestaçioìn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Feste e fêe[modìfica | modìfica wikitèsto]
A l'é stæta presentâ a maschera da val Polceivia, a se ciamma Procobera, comme i antighi români ciamavan a nòstra valle. Pe véddila ciamæ a Proloco da Valpolceivia a Pontedêximo.
Comunicaçioìn[modìfica | modìfica wikitèsto]
Attraverso Canpomon passa a stradda provinciâle ch'a pòrta a-o Piemonte attraverso o Passo da Bocchetta, realizzâ into secolo XVI in sce 'n progetto de Galeazzo Alessi. Pe dä un'idea de l'importansa de questa via into passòu, se conscîdere che un Anonimo do 1736, inte 'na Descrizione delle montagne appenniniche, o riferiva che in Italia, pe unn-a estenscion de 212 miggia existeiva sôlo dôe stradde carrozzabili: quella da Bocchetta e n'âtra collegante Firense e Bologna. [6]
Canpomon a l'è unîa a-a stasion ferroviâia de Pontedêximo (linia Zena-Turin-Milan via Busalla-L'Isôa do Canton) da-i autoservissi ATP,[7] che razonzen anche e fraçioìn.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Dæto Istat - Popolaçión rescidénte a-o 31 agósto 2019.
- ↑ Clascificaçion sismica (XLS), in sce protezionecivile.gov.it.
- ↑ Legge 26 agosto 1993, n. 412, alegòu A, Tabélla di graddi/giórno di Comùn pe Region e Provinsa (PDF), in sce efficienzaenergetica.acs.enea.it, 1 màrso 2011, p. 151. URL consultòu o 25 arvî 2012.
- ↑ Paleontologia, [1].
- ↑ Marionette, [2]
- ↑ M. Quaini, La conoscenza del territorio ligure tra medioevo ed età moderna, Genova, 1981.
- ↑ ATP [3]
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Campomon


text:
Çipro
Çipro (Cipro in grego: Kύπpoς, Kýpros; in turco: Kıbrıs; in zenéize ascì: Zipri[1]), ofiçiâmente conosciûa comme Republica de Çipro (Kuπpιakή Anuokpatίa - Kypriakí Dhimokratía), o l'é un pàize de l'est Euròpa, menbro da Comunitæ Europea da-o 1° màzzo 2004. A seu capitâ a l'é Nicoxîa (in grego: Aeukwσίa - Lefkosia). A parte nòrd de l'ìzoa a l'é stæta òcupâ sa-a Tùrchia into 1974. A Çipro do nòrd a l'é stæta proclamâ a Repùblica Tùrca de Çîpro do Nòrd.
StöiaModìfica
A parte est de l'îzoa de Çipro a l'é stæta inte l'Etæ de Mêzo, pe çirca çento anni, 'na colònia zeneize. L'îzoa a l'êa diventâ 'na raxón de ratélla tra-i zenéixi e i veneçién, che de lóngo de ciù avéivan conquistòu o poéi in sce l'îzoa. Zêna a gh'avéiva de concescioìn comerciâli scìnn-a da l'ànno 1208, Venéçia da-o 1306.
E instalaçioìn comerciâli inte çitæ da costêa e inta çitæ de Leocòzîa êan zöne squæxi a-o de fêua do teritöio do régno de Çîpro, e êan governæ da'n Poistæ zenéize e da'n Fonçionâio (Balivo ò Bailò ò Boæo) veneçiàn, che de lóngo de ciù s’intrometéivan inti afâri do Régno[2].
A Famagósta, inte l'ànno 1372, són scciupæ de badalùffe tra veneçién e zenéixi. I zenéixi l'àn pigiæ e o rè de Çîpro, o Pêo II de Luxignàn, o l'à permìsso a-i veneçién de sachezâ e bitêghe e-e cöse di zenéixi. A Repùblica a l'à màndòu alôa 'na flòtta de 36 galêe e 14.000 sordàtti a-o comàndo do Pêo Fregôzo, fræ do Dûxe Doménego Fregôzo (1370-1378) e pe finançiâ l'inpréiza a l'é stæta creâ a Maónn-a de Çîpro Maona Cypri ('na societæ de banchiêri). O Pêo Fregôzo, inte l'ànno 1373, o destrûe a flòtta do rè e o pìggia Famagósta.
A Repùblica inte l'ànno 1374 a l'inpónn-e 'n tribûto (nomine et vice communis, patronorum participum et mahone) ch'o l'inpégna o rè a pagâ 2.012.400 scûi d'öo da versâ a-a Maónn-a pe 12 ànni, in tribûto de 40.000 scûi a-a Repùblica e in ciù 90.000 scûi pe-o rinbórso spéize. Famàgósta a rèstiâ 'n protetorâto zenéize, governòu da-o Bànco de Sàn Zòrzo, scìnn-a a l'ànno 1464[3].
NòtteModìfica
- ↑ (IT) Leonardo Salviati, Degli avvertimenti della lingva sopra 'l Decamerone, in Della fauella nobile d'Italia, 1586.
- ↑ (IT) Federico Donaver, Storia della Repubblica di Genova, Zêna, Mondani, 1975.
- ↑ (IT) Felîçe Vórpe e Aldo Padovàn, La Grande Storia di Genova, Zêna, publicâ da-o Secolo XIX, Artlibri - Artemisia progetti editoriali, 2008, ISBN 88-60-70025-6.
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Çipro


text:
Televixon
A televixon a l'è un di media de massa, a sò nascita a l’è do Neuveçento e in Italia e trasmiscioin regolari en inisiòu into 1954. A televixon a culuri a gh'a duî scistemi de trasmisciun: i se ciamman u sistema PAL e quellu SECAM, uzâi pe-e trasmiscioìn analogiche. In Italia s'è ütilissau u scistema PAL, fin a-o 2012, quande gh'é stæto u càngio a-a televixon digitale. In Italia gh'é storicaménte in duopòlio Rai - Mediaset.
Televixion in Italia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Scibén che e primme preuve són do 1934, e trasmiscioìn regolari do Primmo Canale Naçionale (ancheu Rai 1) vegnan fæte comensâ into 1954, da lì e pàrtan quelle do Segóndo Programma (òua Rai 2) e de Rai 3 (into 1979). O monopòlio Rai o l'è stætu ridûto cùn e primme televixoìn locali e di circuîti inter-regionali, da dunde vegnan i canali Mediaset, cumme Canale 5, Rete4 e Italia 1. Zà da prìmma e l'é vixibili emitènti estere in lengoa italiann-a, comme TV Koper-Capodistria, TMC TeleMontecarlo e a RSI (Radio Televixon da Svisséa Italiann-a).
Televixion in Ligûria[modìfica | modìfica wikitèsto]
E primme televixoìn locâli liguri sòn nasciûe frà i anni '70 e '80, ancheu e ciù inportànti són Primmucanale (Primocanale), Telenord e TeleZena (TeleGenova), che e sé poxiçionan ai nùmeri 10, 13 e 18 da numeraçión automatica digitale (ascì LCN).
Atre émitenti dispunibili són Telecittà (Telecitæ) a-o 11, sciorbìa da Primmucanale into 2009, TeleLiguriaSud da Spéza (LCN 19), Entella TV de Ciävai (LCN 17), ch'a colabora cun a "webTV" zeneize NewSignal, Telecity Ge (LCN 14, che a trasmétte in circuîto e trasmiscióin de 7Gold) e TRP Ciävai, émiténte cristiann-a du Tigullio, a-o numero 15 e in "HD" ascì a-o 515.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Fin ao 2019 Welcome#Liguria, tèrsa emitènte de Primocanale
- ↑ Ascì in Èrta Definiçion (HD) ao 515
- ↑ Fin ao 2020 a numeraçión a l'éa de Imperia TV (Provinse de Imperia e Sann-a) e da Antenna Blu (Zena e Spéza)
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Televixon


text:
Cian Inclinou
O Cian Inclinou o l’ è unna macchina sempliçe. Ricordemmo a definizion che da a Fixica de macchina: Quello dispoxitivo ch'o serve a vinçe, con unna dæta forsa motrice Fm, unna forsa rexistente Fr, diversa da Fm pe intenscitæ e direzion. Tütte e macchine deriven da a combinazion de dui tipi fondamentali: o Cian Inclinou e a Leva.
Formula[modìfica | modìfica wikitèsto]
In to Cian Inclinou a forsa rexistente Fr a l'è rappresentä da o peizo do corpo che dexideremmo spostä (o tegnï in equilibrio). A formula ch'a definisce o rapporto fra forsa motrice, applicä e inclinazion do cian, a l'è a seguente:
Fm/Fr = h/l, dove:
- Fm a l'è a forsa motrice che applichemmo;
- Fr o l'è o peizo do corpo appoggiou in sce o cian inclinou;
- h a l'è l'altessa do cian inclinou;
- l a l'è a lunghessa do cian inclinou.
Enunçiazion[modìfica | modìfica wikitèsto]
Pe fä stä in equilibrio in sce un cian inclinou un corpo pesante sutta l'azion de unna forsa motrice Fm parallela ao cian, l'intensitæ de questa forsa a deve stä ao peizo Fr do corpo comme l'altessa h do cian inclinou a sta ä sö lunghessa l. Pe fä risalï o corpo lungo o cian basta unna forsa ciù intensa (anche se de poco) rispetto a Fm.
Caxi particolari[modìfica | modìfica wikitèsto]
Se se diminuisce gradualmente l'altessa do cian figna a zero, in base ä formula preçedente anche a forsa motrice neçessaia pe tegnï o corpo in equilibrio a l'è pari a zero; oscia in sce un cian orizzontale no serve nisciünna forsa pe mantegnï o corpo in equilibrio.
Se se aumenta gradualmente l'altessa figna a egualiä a lunghessa, se avvixinemmo ao punto in to quæ o corpo o cazze verticalmente: in base ä formula aviemo che a forsa motrice, pe tegnï in equilibrio o corpo, a deve esse pægia ao peizo mæximo do corpo.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce cian Inclinou


text:
Edwin Powell Hubble
Edwin Powell Hubble, astronnomo stætunieize (Marshfield, Missouri, 1889 - S. Marino, California, 1953) presso i osservatoi Yerkes e (da-o 1919) monte Wilson. O so nomme l'è ligao sorvettutto a doe scoverte fondamentæ, ch'han averto a stradda a-a nascita de l'astrofixica extragalattica e da cosmologia moderna.
Vitta[modìfica | modìfica wikitèsto]
Into 1924, dœuviando o gran telescoppio de monte Wilson, l'Hubble o dimostrò che a nebuloza de Andromeda a l'ea in realtæ una galascia, saiv'a dî un scistema de stelle anallogo a-a nostra Via Lattea. Fra o 1925 e o 1930, studiando di âtre galascie, che into fratempo ean stæte individuæ, o scrovì che queste s'alontanavan tutte da noi co-ina veloçitæ direttamente proporçionâ a-a so distança (lezze de Hubble, a-a quæ l'è corelao ascì a costante de Hubble e o tempo de Hubble).
Fra e tante âtre noteive contribuçioin de Hubble a l'astrofixica galattica e extragalattica aregordemmo: i studdi in sce-e nebuloze a riflescion e, in particolâ, a scoverta da relaçion ch'a liga e dimenscioin angolæ de questi oggetti a-a magnitudine apparente da stella ch'a i inlumina; un schema de clascificaçion de galascie, che, opportunamente ampliao e modificao, o l'è tuttoa adotao.
A-o nomme de questo astronnomo l'è stæto intitolao un grande osservatoio astronommego spaçiâ (o Hubble Spaxe Telescope), misso in orbita into 1990.
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Edwin Powell Hubble


text:
Guæra de secescion americaña
Guæra de secescion americaña, conflito ch'o l'ópôze da-o 1861 a-o 1865 i stati antiscciavisti (do Nord) a quelli scciavisti (do Sud) di Stati Unii, originao da de numerose e complesse caose de fondo.
L'evento ch'o feççe preçipitâ a scitoaçion o fu l'eleçion a-a prescidença di USA, into 1860, do pù moderao A. Lincoln. Alarmâ da l'arivo de 'n repubbrican a-a Caza Gianca, o 20 dexembre 1860 a Caroliña do Sud, rœünia a Charleston una convençion statâ, a l'indicò espliçitamente o mantegnimento da scciavitù comme condiçion a-o proppio permanei inte l'Union. Into zenâ de l'anno seguente l'esempio da Caroliña do Sud o fu seguio da Misciscippi, Alabamma, Florida, Georgia, Loixaña e Texas. L'8 de frevâ a Montgomery (Alabamma) i secescionisti proclamon a Confederaçion di Stati Americhen. Nonostante tæ graviscimi avegnimenti, Washington a l'inscisteiva inte un attezzamento prudente e inta riçerca de 'na soluçion de compromisso, ma o 12 arvî i confederæ rompin i induggi attaccando Fort Sumter dove, in territoio confederao, staçionava de truppe de l'Union.
Co l'inandio di ostilitæ chinò in campo ascì i stati confinanti tra Nord e Sud, quattro di quæ, Arkansas, Tennessee, Caroliña do Nord e Virginnia (tranne a parte ocidentâ de quest'urtima, ch'a formò, da pœu, un stato a parte e a fu amissa inte l'Union co-o nomme de Virginia Ocidentâ into 1863), passon a-i confederæ.
Tiatro de prinçipæ opiaçioin militæ da guæra civî, ch'a duò quattr'anni e a fu aspiamente combatua, fu a Virginnia, a valle do Misciscippi e e regioin orientæ. I sudisti se battian con coraggio e abilitæ, ma a-a longa o Nord, superiô pe risorse umañe e materiæ, o finì co-o prevài. A-o prinçippio da guæra l'Union a controllava praticamente tutta a Mariña, o che o reize poscibile a conquista de New Orleans (1863) e o blocco da baia de Mobile (1864) con grave conseguençe pe-i aprovixonamenti via mâ di confederæ. E forçe de l'Union a-o comando do generâ U. Grant ebban pù di noteivi succesci inta valle do Misciscippi, mentre a rescistença di eserciti confediæ, comandæ da-i generæ R. Lee e A. Jackson a fu particolarmente forte inta Virginnia. A guæra a l'assonse un'aspieça particolâ into 1863, doppo l'emanaçion da parte do Lincoln (settembre 1862) do “Proclamma d'emançipaçion di scciavi”. Con questo se stabiliva che da-o 1º de zenâ 1863 saieivan stæte libere e persoñe tegnue comme scciavi inti aree in rebellion contra i Stati Unii. Intanto, into luggio 1863, o generâ Lee, battue e forçe de l'Union a Chancellorsville, vexin a Richmond (divegnua into frattempo capitâ confederâ), o l'invaze a Pennsylvania marciando in sce Harrisburg. O fu fermao a Gettysburg e questa sconfita a dette o via a-a fin de spiançe de vittoia di sudisti. Tra l'atro, mentre e risorse do Sud ean a-o stremmo e a Confederaçion a se trovava inte l'imposcibilitæ de riçeive di rifornimenti da l'estero a caosa do blocco navâ, o Nord o viveiva un periodo de grande florideçça economica, favoiia da l'espanscion industriâ spesso provocâ da-a mæxima guæra.
Doppo Gettysburg e sciorte do conflito gion decizamente in favô de l'Union; l'esercito do Grant o conquistò Vicksburg in sce-o Misciscippi dando o via a 'na lenta ma inesorabile avançâ in sce Richmond. O 1º frevâ 1865 o generâ W. Sherman ascì o commençò, partindo da-a Georgia, a marcia verso o Nord. O 17 de frevâ fu preizo Columbia, capitâ da Caroliña do Sud; fu da pœu a votta de Charleston ch'a se reize a-a Mariña de l'Union. O 2 d'arvî o Lee o l'abandonò a difeisa de Petersburg e Richmond, o 9 arvî a Appomattox l'eroico comandante di confederæ o se reize a-o generâ Grant.
Pe-a grande quantitæ d'ommi e mezi impegnæ, a guæra de secescion a l'è consciderâ a primma guæra moderna; a vittoia de l'Union, ch'a l'ea stæta sostegnua da 'n forte asbrio morâ, a fu ascì a vittoia do nascente industrialismo democratego contra l'anacronistego latifondismo aristocratego do Sud.
Referençe[modìfica | modìfica wikitèsto]
Conligamenti esterni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Guæra de secescion americaña


text:
Æ
Æ (minóscolo: æ) a l'é un grafema formòu da-e létie a e e. A l'é nasciûa da-o dittongo latìn ae, pe dapeu êse adotâ inte léngoe scandinave e inte l'antigo ingleize a-o pòsto da runn-a ansuz (ᚨ). Ancheu a l'é 'deuviâ inti alfabêti islandeize, fareueize, norvegeize, daneize, e coscì anche in dötrei alfabeti çirillici comme quello osséto.
A létia æ a l'é tra quelle 'deuviæ pe a trascriçion da parlâ zeneize, a s'é svilupâ graficamente da-i dittonghi ae e ai, e a raprezenta 'na e averta longa.
Vôxe corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Æ


text:
Ricardo III d'Inghiltæra
Ricardo III re d'Inghiltæra.
Dæti personâli
Mòrte: Bosworth, 22 agosto 1485
Paize: Inghiltæra
Âtre informaçioìn
VìttaModìfica
Unzeximo figgio de Riccardo ducca de York, o nascette o 2 ottobre 1452 a Fotheringay e into zugno 1461 o divègne ducca de Gloucester. Insemme co-o fræ Edoardo IV o fuzzì into settembre 1470 in Olanda e con lê o ne tornò into março 1471, guidando l'avanguardia de Edoardo a Burnet e a Tewkesbury, e probabilmente assascinando Enrico VI e so figgio Edoardo. O fu generosamente compensao da Edoardo IV, ma o vègne a disciddio co-o proprio fræ Zorzo ducca de Clarence. Questi, avendo sposao Zabella, figgia maggiô de Riccardo Neville, conte de Warwick, o pretendeiva de intrâ in possesso de l'intrega ereditæ Neville sciben Ricardo o l'avesse sposao Anna, figgia minô do mæximo Neville. Ricardo o l'arestò fedele a Edoardo durante l'urtima conzua do fræ Clarence (1478) e probabilmente o dette o proprio concorso quande o Clarence o fu giustiçiao. Into 1482 Ricardo o comandò una spediçion in Scoççia, o s'impadronì de Berwick e o menaççò Edimburgo. O l'ea montao in voxe pe a so lealtæ verso Edoardo, pe a religioxitæ, l'abilitæ de statista e de generâ, sciben ch'o foise ascì notto comme violento e spietao.
Moindo (9 arvî 1483), Edoardo o lasciò Ricardo custode di so zoeni figgi, Edoardo V e Riccardo ducca de York. Ricardo, agiuttao da lord William Hastings, o l'arrestò immediatamente Richard Woodville conte de Rivers e o so fræ uterin Riccardo Grey, parenti materni do re, rendendose in tâ moddo unico tutô de Edoardo V. E tentaçioin a-e quæ a-o l'esponeiva una poxiçion scimile ean troppo grende pe Ricardo ch'o decise de diventâ re. A regiña moæ, savendo de êse, co-i proppri conzonti, invisa a-i grandi nobili, a no l'oppose nisciuña rescistença e a se retiò in convento a Westminster insemme co-o figgio minô. O conseggio, no sospettando i riposti fin de Ricardo, o l'approvò l'arresto di Woodville e o deciarò Ricardo protettô. Questi immediatamente o segregò Edoardo V inta Tore de Londra, o licençiò i fonçionai de Edoardo IV, o l'arecugette un forte esercito e o l'intrigò segrettamente con di grandi lord, con Henry Stafford ducca de Buckingham e William de la Pole ducca de Suffolk, con Henry Percy conte de Northumberland e William Fitzalan conte de Arundel, con lord John Howard, lord Francis Lovel e con di âtri. Hastings e di âtri membri do conseggio, sospettando de queste manœuvre, tenton de sarvâ Edoardo V, ma Ricardo o i feççe arrestâ (13 zugno), o feççe giustiziâ Hastings immediatamente e sença processo, e 12 giorni doppo o feççe giustiziâ ascì o Rivers e o Grey. Servindose aoa de menaççe e aoa de promisse, e co l'asseguaçion, dæta da Thomas Bourchier arçivescovo de Canterbury, che o figgiœu o no l'aviæ corso nisciun peigo, Ricardo o terrorizzò a regiña moæ scin a induila a consegnâ l'âtro figgio, o picceno Riccardo, ch'o fu subbito rinserao in Tore.
O 26 zugno 1483, doppo avei deciarao illegittimi Edoardo IV e i so figgi e doppo avei fæto escludde da-a descendença i figgi do Clarence a caosa do tradimento de so poæ, Ricardo o costrinse un parlamento incompleto e convocao irregolarmente a proclamalo re co-o nomme de Riccardo III. O feççe alloa amaççâ i so doi nevi in Tore. A so usurpaçion e e primme esecuçioin capitæ aveivan suscitao ciutosto allarme che oppoxiçion; ma l'ócixon di doi prinçipi a provocò contra Riccardo un oddio universâ. O Buckingham o se rebellò in favô de Enrico Tudor conte de Richmond, pretendente do partio de Lancaster; ma a so rebellion a fallì, o fu aciapao e giustiçiao. Ricardo, sentindo a precarietæ da so poxiçion, o çercò de conciliase o so primmo parlamento (frevâ 1484) con di provvedimenti economichi e finançiai, con de lezze contra i doin forçæ a-a coroña (benevolences) e contra a coruçion e l'intimidaçion inta giustiççia locâ. O concluse a paxe co-a Scoççia, o l'ótegne o riconoscimento do pappa, de l'arçiducca Mascimilian e de Ferdinando e Isabella de Spagna, sciben ghe rimanesse ostî a França ch'a l'aveiva dæto ricetto a-o Richmond e a di âtri exuli. L'unico figgio de Ricardo, Edoardo, o moì o 9 arvî e Ricardo o proclamò proprio erede John de la Pole, figgio da so sœu maggiô Elisabetta. E speize pe mantegnî flotte e exerciti comme difeisa contra una poscibile invaxon do partio de Lancaster da-a França costrinsan Ricardo, ch'o no s'incallava a convocâ torna o parlamento, a attiase di nœuvi oddi imponendo di imprestiti forçoxi.
O 16 março 1485 ghe moì a moggê e o propoxito de Ricardo de sposâ a neçça Elisabetta, sœu di doi prinçipi da lê amaççæ, o provocò una nœuva ondâ d'indignaçion. O Richmond, avendo lentamente ordio una conspiaçion con tutti i nobbili macontenti, tanto do partio de Lancaster quanto de quello de York, e agiuttao da-i dinæ françeixi, o sbarcò o 7 agosto 1485 a Milford Haven con circa 2000 ommi. I Galleixi gh'ofrin caloroso appoggio e sciben pochi nobili ingreixi s'unissan a lê avertamente, perché Ricardo o l'aveiva piggiao di ostaggi inte rispettive famigge, a ciu gran parte a promisse d'agiuttâ Enrico e solo pochiscimi se deciaron in favô de Ricardo. Questi s'avançò contra o Richmond, ma inta battaggia ch'a l'avègne a Bosworth o 22 agosto 1485, sciben ch'o re o l'avesse a megio poxiçion e un esercito ben ciu nomioso, e so truppe scombattèn sença entuxiasmo e i Stanley passon improvvisamente a-o nemigo. Ricardo o fu sconfito e o moì combattendo insemme co-i pochi amixi che gh'areston fedeli.
BibliografîaModìfica
- (EN) Sir James Henry Ramsay, Lancaster and York: A Century of English History (A.D. 1399-1485), Clarendon Press, 1892.
- (EN) William Stubbs, Constitutional History of England, vol. 3, Oxford, Clarendon Press, 1893.
- (EN) James Gairdner, History of the Life and Reign of Richard the Third, Cambridge, Longmans, Green, 1878, ISBN 0-608-35582-8.
- (EN) C. Oman, History of England, 4 (1377-1486), Londra, 1920.
- (IT) Reginald Francis Treharne, Enciclopedia Italiana di scienze, lettere ed arti, Romma, Istituto Treccani, 1936.
Colegaménti esterniModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Ricardo III d'Inghiltæra


text:
Cleopatra VII Filopatô
Cleopatra VII Filopatô, (n. 69 a.C.) figgia de Tolomeo XII, da-o quæ a fu pe testamento associâ a-o fræ Tolomeo XIII into regno, 51 a.C.
Dæti personâli
Mòrte: 31 a.C.
Âtre informaçioìn
Vitta[modìfica | modìfica wikitèsto]
Costreita da primma a fuzzî da Lusciandria pe l'ostilitæ di ministri, a l'ariescì a intrâ inte grazie de Çesare ch'o l'associò into poei a l'âtro fræ Tolomeo XIV, 47; da-a relaçion co-o Çesare, Cleopatra a l'ebbe un figgio, ciammao Çesaion da-i Lusciandrin, 47 a.C.
A seguì da pœu l'amante a Romma, donde a tornò in Lusciandria a-a morte de lê, 44 a.C.; doppo Filippi, Cleopatra a se avexinò a Marcantogno çercando de fane strumento pe e proprie ambiçioin tanto da pai che i doi pontessan a ricostruî una monarchia orientâ in ópoxiçion a Romma. Ma int'o scontro navâ de Azio 31 a.C. naofragò, co-a vittoia de Ótavian, o soeunno antiroman de Cleopatra che, visto van ogni tentativo de trâ da-a so o vinçitô, a se dette a morte faxendose foscia adentâ da un aspio.
Atri progetti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Cleopatra VII


text:
Pidipenteidi
ïnänite Pabodo nänö cadota ante yewæ̈mongainta
1
Waa quëwëedäni, ante
1 Itota Codito ingante në cæmöna inte botö tönö Tïmoteo guëa apæ̈nemöna ïninque botö Pabodobo adoboque yewæ̈mömopa. Mïnitö Pidipoto ïñömö quëwëninque Wængonguï quïmïni ïnömïni inte Itota Codito nempo në quëwëmïni ïñömïnite botö, Acæmïnimpa, ante yewæ̈mömopa. Mïni pönencabo beyænque ante pancamïniya në aamïni ïñömïnite pancamïniya guiquënë në cæmïni ïñömïnite pancamïniya guiquënë önömïnique ïñömïnite botö edæ, Tömämïni edæ acæmïnimpa, ante yewæ̈mömopa. 2 Mönö Mæmpo Wængonguï mönö Awënë Itota Codito tönö waadete pönö cæda ate gänë pönëninque waa quëwëedäni, ämopa.
Në pönëmïni beyæ̈ Wængonguï ingante apæ̈nebopa, ante
3 Æyedëmë mïnitö ïmïnite ante pönëmo inte botö Wængonguï ingante waa ate pönëninque apæ̈nebopa. 4 Ïninque mïnitö beyæ̈ ante Wængonguï ingante wantæ ïñö wantæ ïñö apæ̈nedinque botö, Waa quëwëmïnipa, ante watapæ̈ todinque apæ̈nebopa. 5 Edæ, Botö täno goyedë mïnitö godongämæ̈ cæmïnitapa. Ayæ̈, Mönö Codito ingantedö ante mïnitö ñöwo ganca godömenque watapæ̈ apæ̈nemïnipa, ante pönëninque botö, Wængonguï bitö pönö cæbi ate pidipenteidi waa cædänipa, ante apæ̈nebopa. 6 Mïnitö botö ayömo tæiyæ̈ waëmö entawencæmïnimpa, ante në mä badongaingä ïnongä inte Wængonguï ñöwo Itota Codito nänö ponguinganca godömenque pönö badöninque cöwë ïinque badongä ate mïnitö ædæmö pæïmïni bacæmïnimpa. Mänömaï impa, ante botö, Näwangä impa, ante do ëñëmopa.
7 Mönö Codito ingantedö ante watapæ̈ möni ëñënïnö ante botö wææ äninque, Näwangä impa, ante apæ̈nebopa. Mänïne botö apæ̈nede beyænque pancayedëña botö ïmote tee mönedäni wæbopa. Incæte tee mönedäni wæbo incæ, Näwangä impa, ante wææ ämo incæ Wængonguï nänö waadete pönö cægaïnö ante ænte entawëñömo mïnitö adobaï mänïnö ante æ̈ninque botö tönö godongämæ̈ entawëmïnipa. Ïninque, Mönö mänïnö ante äanque baï entawëmö ïmompa, ante mïnitö ïmïnite waadete pönëninque botö, Mïnitö ædæmö pæïmïni bacæmïnimpa, ante nöingä cæte pönëmopa. 8 Itota Codito mönö ïmonte nanguï waadete pönengantawo. Edæ tömengä waadete nänö pönënö ante entawëninque botö mïnitö ïmïnite waadete pönëmopa, ante adinque Wængonguï incæ, Pabodo näwangä mïnitö ïmïnite nanguï waadete pönengampa, ante apæ̈nebaingampa.
9 Ïninque mïnitö beyæ̈ ante botö Wængonguï ingante ïïmaï ante apæ̈nebopa. Mïni waadete pönencabo ïñömïnite Wængonguï pönö cæcä ate godömenque waadete pönencæmïnimpa. Ayæ̈ waadete pönëmïni inte mïnitö, Quïnö wënæ wënæ ï, Quïnö waa ï, ante edonque adinque nö apænte ämïni bacæmïnimpa. 10 Mönö æbänö cæte waa quëwenguïï, ante edonque adinque mïnitö Ao ante waa quëwëninque Itota Codito nänö ponguinganca wentamö mongæ̈nämaï inte tee tëwadämaï ïmïni incæmïnimpa. 11 Ayæ̈ Itota Codito pönö cæcä ate mïnitö nö cædinque waa quëwëmïni adinque wadäni Wængonguï ingante waa ate pönëninque apæ̈necædänimpa, ante botö Wængonguï ingante apæ̈nebopa. Ayæ̈ mïnitö mänömaï inte waa cæmïni adinque tömänäni wæætë Wængonguï ingante apæ̈nedinque, Wængonguï ëñëmi. Bitö ñäö baï ëmönömi inte waa pönï cæbipa, ante apæ̈necædänimpa, ante cædinque botö mïnitö beyæ̈ ante Wængonguï ingante apæ̈nebopa.
Pabodo, Codito beyænque quëwëmopa, angampa
12 Ïñänäni apæ̈nebo ëñëedäni. Mänömaï cædäni botö wædö incæ wïï önonque cætimpa. Wæætë, Codito beyænque Pabodo caate wæcampa, ante adinque wadäni godömenque nanguï ïnäni Codito ingantedö ante watapæ̈ möni apæ̈nedö ëñëninque wede pönënäni badänipa. 13 Edæ, Codito ëmöwo apæ̈necä beyænque Pabodo ingante tee mönedänipa, ante tededäni ëñëninque odömäno tæiyæ̈ awënë oncö wææ wänönäni incæ wadäni wayömö quëwënäni incæ tömänäni do ëñënänipa. 14 Mönö Awënë nempo quëwënäni incæ, Pabodo tee mönete wæcampa, ante wædinque wodo tömänäni godömenque wede pönente badänipa. Ïninque wede pönëninque tæ̈ï pïñænte entawëninque tömënäni guïñënämaï inte Wængonguï nänö apæ̈nedö ante godömenque apæ̈nedänipa.
15 Pancadäniya, Pabodo mïñæ̈ godömenque nanguï ïnäni godänipa, ante pönö pïinte adinque Codito ëmöwo ante apæ̈nedäni incæte botö ïmote guëadö guëa pïincæte ante apæ̈nedänipa. Mänömaï ï incæte wadäni guiquënë, Pabodo tönö mönö godongämæ̈ cæcæ̈impa, ante gänë pönëninque Codito ëmöwo ante apæ̈nedänipa. 16 Në gänë pönente apæ̈nedäni guiquënë, Codito ingantedö ante watapæ̈ mïni ëñënïnö ante Pabodo wææ ancæcäimpa, ante botö ïmote godö gö cæcampa, ante do ëñënänipa. Ïninque tömënäni botö ïmote waadete pönëninque apæ̈nedänipa. 17 Në wæætedö wæætë tededäni guiquënë, Pabodo tee mönete wæyongante mönö apæ̈nete tomö wæcä tocæ̈ï, ante cædänipa. Tömënäni nämä beyænque ante cædäni incæte waa cæte baï cædinque Codito ëmöwo ante apæ̈nedänipa. 18 Incæte pancadäniya nämä beyænque ante apæ̈nedäni incæ pancadäniya nö pönente apæ̈nedäni incæ mänïnäni tömänäni Codito nänö cægaïnö ante näwangä ante do edæ apæ̈nedänipa. Mänömaï impa, ante pönëninque botö watapæ̈ tobopa.
Ayæ̈ ïïmaï ante pönëninque cöwë godömenque nanguï tocæboimpa. 19 Mïnitö Wængonguï ingante botö beyæ̈ nanguï apæ̈nemïni ëñëninque Itota Codito Önöwoca pönö cæcæcäimpa, ante ëñente tobopa. Ïninque ñöwo botö caate wædö ante edæ ïincayæ̈ ate ñimpo cædäni ate edæ botö abæ tawænte gote quëwenguinque edæ impa, ante do ëñëninque tobopa. 20 Botö wëënëñedë botö cæbo baï ñöwo adobaï cæïnëmo ïmopa. Ïintai ëñate mïïmö quëwëmo incæ baonque wæ̈nönäni wæ̈mo incæ, Mönö Codito ingante waa acædänimpa, ante cædinque botö cöwë guïñënämaï inte tæ̈ï ongöninque nanguï cædinque watapæ̈ edæ bacæboimpa, ante pönëmopa. 21 Edæ inguipoga quëwëmo incæ botö Codito ingante entawëninque tömengä beyænque ante quëwëmopa. Wæætë wæ̈mo incæ tömengä beyæ̈ botö godömenque nanguï entawenguïmo ïmopa.
22 Incæte, Waïwæ̈ nanguï incate baï botö cæquinque inguipoga ayæ̈ quëwenguënëmo ïmopa, ante pönëninque botö, Æbänö anguïmoo, ante ëñencæte ante wæbopa. Edæ, Wæncæboimpa, ante anguënëmo ïmoo. Wæætë, Ayæ̈ quëwencæboimpa, ante anguënëmo ïmoo. Edæ, Æbänö anguënëmo ïmoo, ante botö edæ ëñënämaï ïmopa. 23 Edæ wada bæi ongonte æ̈matæ̈ töö æ̈matæ̈ töö godöna wæcä baï wædömo inte botö, Ædönö gämæ̈nö goquïmoo, ante wæbopa. Codito weca godömenque waëmö pönï quëwencæboimpa, ante botö wadæ goïnëmo ïmopa. 24 Incæte inguipoga quëwëninque mïnitö beyænque ante cæquënëmo inte botö ædö cæte wayömö goquïmoo. 25 Ante pönente wædinque botö, Mïnitö mönö pönënö ante godömenque wede pönëninque watapæ̈ tote quëwencæmïnimpa, ante cæquïmo ïmopa, ante ëñëmopa. Ayæ̈, Ñöwo wæ̈nämaï inte botö mïnitö weca quëwenguïmo ïmopa, ante do ëñëmopa. 26 Ïninque botö mïïmo inte mïnitö weca pömo adinque mïnitö Itota Codito ingante waa adinque botö beyænque nanguï tocæmïnimpa.
27 Codito ingantedö ante watapæ̈ mönö ëñënïnö beyæ̈ ante mönö waa cæquënëmö ïmompa, ante ëñëmïni inte mïnitö edæ waa cæte quëwëedäni. Mänömaï cæmïni ïninque botö önömoncaque ëñëmo incæ mïnitö weca ponte abo incæ, Pidipenteidi adoyömö pönëninque tæ̈ï ongönänipa, ante tededäni ëñëninque tobaïmopa. Ayæ̈, Codito ingantedö ante watapæ̈ mönö ëñënïnö ante wadäni ëñencædänimpa, ante pidipenteidi ïñacabo cædinque nanguï cædänipa, ante botö edæ ëñente tobaïmopa. 28 Ayæ̈ pïinte cædäni incæte mïnitö wæætë guïñënämaï inte tæ̈ï ongömïnipa, ante adinque botö tobaïmopa. Mïnitö mänömaï guïñënämaï inte tæ̈ï ongömïni ate wædinque në pïinte änäni wæætë, Mönitö wænguinque impa, ante wæcædänimpa. Në pönëmïni mïni quëwenguinque impa, ante adinque tömënäni godömenque wæcædänimpa. Edæ Wængonguï ængä beyænque quëwencæmïnimpa.
29 Wængonguï waadete pönö cæcä ate mïnitö Codito ingante wede pönëmïnitawo. Edæ adocä pönö cæcä ate mïnitö Codito beyænque cædinque cöwë caate wæquïmïni ïmïnipa. 30 Pabodobo doyedë Codito beyæ̈ ante wææ ancæte ante caate wætabopa, ante amïnitawo. Ñöwo godömenque wææ cædinque caate wæbopa, ante önömoncaque ëñëmïnitawo. Ïninque botö wææ äninque caate wæbo baï mïnitö adobaï botö tönö godongämæ̈ wææ äninque caate wæmïni ïmïnipa.


text:
San Nichioso
San Nichioso de Mira (primma do XIX sec. San Nicheroso).
Santo protetô di mainæ, pescoei, mercanti, speçiæ, profumê, bottæ, figgiœu, figge da maio, scolai, avvocati nonché de vittime di erroî giudiçiai.
A so festa a cazze o 6 de dexembre.
Nativo de Patara inta Liçia, o fu vesco de Mira into sec. IV. O moì verso o 350. De fronte a queste scarse notiççie storiche, a lezendia a l'ha inricchio con di particolæ maaveggioxi a so vitta e a l'ha fæto de questo santo o taomaturgo pe eccellença, segge de l'Oriente grego e slavo, che de l'Occidente latin.
Segondo a lezendia, caitateive fin da-a zoeneçça, o l'aviæ d'arescoso provisto a dœutta pe træ foente che se donque saieivan stæte inandiæ a-a prostituçion (cfr. Dante, Purg., XX, 31-33), ço ch'o l'ha reizo protettô di figgiœu, a-i quæ o porta d'arescoso i regalli a vigilia da so festa; o l'aviæ scciaffezao Ario in pin concilio de Nicea (ma da-e liste superstite no risurta o so nomme tra quelli di veschi presenti); o l'aviæ sedao a tempesta durante un so viægio a-i lœughi santi, ço ch'o l'ha fæto patrono da navegaçion, successô di Diòscui e Poxidon di crestien (ὁ Πoσeιδῶv tῶv xpισtιavῶv); o l'aviæ risciuscitao trei zoenetti fæti a tocchi e missi in sarmoiia da un perfido albergatô .
Di mercanti de Bari rapin into 1087 da Mira o so corpo trasportandolo inta lô patria, donde fu eretto in so onô a famoza baxilica, meta de pii pellegrinaggi da-e tære d'Oriente e d'Occidente. Da-e so osse i canonneghi do santuaio arecœuggian cotidianamente un liquido œuiozo, dîto "manna de San Nichioso", da quæ ben se zova i devotti.
Dex'anni doppo, into 1099, a-i tempi d'a primma croxâ i Veneçien, raoxi pe ese stæti precedui dai Bareixi into furto de reliquie, passon da Mira liatri ascì pe vedde se ghe foise stæto ciu ninte da portâ via, e ghe trovon e reliquie de San Tedoo, de San Nichioso de Pinara e de un atro San Nichioso barba de quest'urtimo. Otr'a queste ghe trovon ancon meitæ de osse do San Nichioso "o grande" che i Bareixi gh'aivan lasciao e i Mireixi aivan torna ascozo. Quindi ancœu l'atra meitæ di osse do santo son a Veneçia inta gexa de San Nicoleto a-o Lido. [1]
In Occidente o so culto o penetra a-o tempo de Otton II, aprœuvo a-o fæto che che so moggê a l'ea a bizantiña Teofano, e o se diffonde specce in Loreña (Saint-Nicolas-de-Port), in Sviççera (a Friburgo), in Olanda (a Campen), in Belgio (a Liegi). A Romma ascì San Nichioso o fu popolariscimo comme attesta o numero de gexe ò otoi ò cappelle a lê dedicæ (una sciuscianteña) e quello de superstite (S. Nichioso in prexon, S. Nichioso di prefetti, S. Nichioso di Loreneixi, S. Nichioso di Incoronæ).
Into folklô american e di paixi transarpin San Nichioso o l'è vegnúo Santa Claus (da Sanctus Nicolaus), "Poæ Dênâ", ch'o l'è o vegio benefico da-a barba gianca e da-a sporta piña de regalli, ch'o passa a distribuî a-i figgiœu inta nœutte de Dênâ. Into Medioevo o giorno 6 dexembre l'ea d'uzo elezze tra i figgiœu l' episcopus puerorum (ò scholariorum), o quæ o rivestiva de solenne insegne episcopæ, circondao da una piccena corte de coetanei, e o-e conservava fin a-o giorno di Innoxenti (28 dexembre).
IconografiaModìfica
Inte l'arte grega e latiña S. Nichioso o l'è de longo rappresentao con di attribuii episcopæ. E so caratteristeghe son: træ balle d'óo ò træ borse ò trei figgiœu, távotta inte 'na vasca; l'àncoa ò a nave. E ciu comuñe figuraçioin da so lezendia derivan da-a verscion de Iacopo da Vaaze: o santo o caccia furtivamente e borse de dinæ inta cammia de træ sœu; o viægio pe mâ in Tærasanta e a tempesta; a proteçion miacooza di naveganti in peigo de naofraggio; trei figgiœu resciuscitæ; o sarvamento di trei condannæ a morte.
Rimma de l'Anonnimo ZeneizeModìfica
De sancto Nicholao
San Nicheroso confesor
chi sei pin de pietae
e aprestao secorreor
en ogni neccessitae
a mi malvaxe peccaor
tuto pin de iniquitae
semper seai consolaor
in ognunchana aversitae.
Anonnimo zeneize (1300 ca.), rimma X.[2]
NotteModìfica
- ↑ relaçion do prof. Luigi Martino, doxente d'Anatomia uman-a normale de l’Universcitæ de Bari, Bollettin de san Nicolla, numero speciale, arvî-dexembre 1957
- ↑ Archivio glottologico italiano, vol. II, 1876
Colegamenti esterniModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce San Nichioso


text:
A
A (minoscolo a) a l'é a primma letia de l'alfabêto latin e de tutti i alfabêti derivæ da quest'urtimo. A l'é scimile a-a letia grêga antîga alfa, da-a quæ a l'é derivâ. A seu forma maioscola consciste di doî lâti inclinæ de 'n triangolo, atraversæ into mêzo da 'na bâra òrizontale. A verscion minoscola a se peu scrîve in dôe forme: a a doî livelli, e ɑ a un livello, che se ûza de sòlito inta scrîtûa fæta a man e inti font che ghe se bâzan, sorviatutto font pensæ pe-a letûa di figeu, e a se trêuva anche inta grafîa italica.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
O ciù antîgo antenòu segûo da "A" o l'é l'aleph (scrîto ascì 'aleph), a primma letia de l'alfabêto fenîcio, che o l'aveiva sôlo consonante (pe sta raxon, st'alfabêto o l'é dîto ascì abjad, pe distingoelo da 'n alfabêto vêo). L'antenòu de l'aleph o porieiva êse stæto 'n pitogramma de 'na testa de beu inta scrîtûa protosinaitica, infloensòu da-i geroglifici egiçi, senplificòu inta forma de 'na testa triangolâre co dôe còrne.
In gîo a-o 1600 a.C., a letia de l'alfabêto fenîcio aveiva 'na forma liniâre, ch'a l'é stæta uzâ comme bâze pe çertidun forme sucesîve. Se pensa ch'o seu nomme foîse somegiante a quello de l'aleph paleoebraico ò arabo.
Quande, inta Grêcia antîga, se iniçiâva a uzâ st'alfabêto, no servîva 'na letia pe rapresentâ l'òcluxîva glottâle (o son consonantico ch'a letia a raprezentâva inta lengoa fenîcia e âtre lengoe semitiche, e o primmo fonêma da prononçia fenîcia da letia), donca se uzâva 'na verscion modificâ do segno pe raprezentâ a vocâle /a/, e a l'êa ciamâ co-o nomme alfa. Inte ciù antîghe iscriçioin grêghe dòppo o medioêvo elenico, che remontano a-o VIII secolo a.C., a letia a l'êa scrîta de lâto, ma inte l'alfabêto grêgo di tenpi sucesîvi a l'êa somegiante a-a moderna letia maioscola, sciben che ghe son molte varianti locâli diversce (prezenpio, co-ina "ganba" ciù curta, ò co-a linia de mêzo a 'n angolo diverso.
I etruschi aveivan portòu l'alfabêto grêgo inta penîzoa italiann-a, sensa cangiâ a letia, e o seu alfabêto o l'êa stæto adotòu da-i români pe scrîve a lengoa latinn-a.
Varianti tipografiche[modìfica | modìfica wikitèsto]
A-o tenpo di români existeivan molte forme da letia "A". A prinçipâ a l'êa a verscion monumentâle, usâ pe l'iscriçioin in sciâ prîa. Gh'êa ascì 'na grafîa corscîva adêuviâ pe-i scrîti de tutti i giorni, che però a l'êa uzâ sorviatutto in sce materiâli pöco rexistenti, donca no ghe son molti ezenpi de sta grafîa a-a giornâ d'ancheu, rispetto a quella monumentâle. Existan però ezenpi de corscîvo maioscolo, corscîvo minoscolo, e corscîvo semiminoscolo, oltre a varianti a-a meitæ tra o stîle monumentâle e quello corscîvo, tra e quæ ghe son o semionciâle e l'onciâle.
A-a fin de l'Inpêro Româno (V secolo d.C.) s'êan svilupæ 'nte l'Eoröpa òcidentâle diversce varianti de corscîvo minoscolo, tramêzo e quæ o minoscolo semicorscîvo italian, a scritûa merovingia françeize, a scritûa vizigòtica inta Spagna, e a scritûa insulâre da Gran Bretagna. In gîo a-o IX secolo, a scritûa carolinn-a (derivâ da 'na conbinaçion de forme precedenti e molto scimile a-e forme da giornâ d'ancheu) a l'êa a forma prinçipâ adêuviâ inscî libbri, primma de l'invençion da stampa.
Inte l'Italia do XV secolo, in sciâ bâze da scritûa carolinn-a, s'êan formæ e dôe prinçipæ varianti ancheu conosciûe: l'italica e a româna. A forma italica, dîta ascì a corscîva, a s'êa svilupâ da 'na forma adêuviâ da scritôi medievâli irlandeizi e ingleizi, ch'a s'asomegiâva a-a letia grêga tau. Sta forma a se ûza 'nta ciù parte de caligrafîe moderne, e a l'é formâ da 'n çercio e da 'n træto verticâle. A forma româna, che a s'adêuvia 'nta ciù parte di materiâli stampæ, a l'é formâ da 'n çercio picin co-în arco sorvia ("a"). L’unn-a e l’âtra son derivæ da-a verscion maioscola. Inta caligrafîa grêga (comme o se peu vedde da-a verscion onciâle mostrâ chi) gh'êa l'abitudine de unî a ganba scinistra e a linia orizontâle 'nte 'n scingolo çercio, e molte vòtte a ganba destra a se traciâva verticalmente. Pöi, inte çertidun mòddi de scrîve, a decoraçion che a dâva iniçio a-a ganba destra l'êa diventâ 'n arco, dando coscì òrigine a-a forma "stampâ", mentre inte âtri a l'êa sconparîo, dando òrigine a-a forma corscîva.
A forma italica a s'adêuvia pe comunicâ enfaxi, ò pe distingoe 'na parte de 'n testo da 'n'âtra (de sòlito scrîta in forma româna). Gh'é d'âtri câxi donde a a corscîva ("ɑ", dîta ascì alfa latinn-a) a se diferençia da-a "a" latinn-a (comme prezenpio 'nte l'alfabêto fonetico internaçionâle, ò IPA).
Ûzo 'nti scistêmi de scrîtûa[modìfica | modìfica wikitèsto]
Ligure[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inte parlæ liguri, a letia a raprezenta o son /a/.
Âtre lengoe[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inta ciù parte de lengoe ch'adêuvian l'alfabêto latin, ⟨a⟩ raprezenta 'na vocâle averta no ariondâ, comme /a/, /ä/, ò /ɑ/. 'N eceçion a l'é raprezentâ da-o dialetto Saanich, donde ⟨A⟩ e ⟨Á⟩ indican 'na vocâle frontâ semiserâ no ariondâ /e/.
Âtri scistêmi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inta notaçion fonetica e fonemica:
- inte l'alfabêto fonetico internaçionâle, ⟨a⟩ a raprezenta a vocâle frontâ averta no ariondâ, ⟨ä⟩ a vocâle centrâle averta no ariondâ, e ⟨ɑ⟩ a vocâle derê averta no ariondâ.
- inte l'X-SAMPA, ⟨a⟩ a s'adêuvia pe-a vocâle frontâ averta no ariondâ, e ⟨A⟩ pe-a vocâle derê averta no ariondâ.
Âtri ûzi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inte l'algebra, a letia a a s'adêuvia, insemme a âtre letie a l'iniçio de l'alfabêto, pe raprezentâ quantitæ conosciûe, mentre e letie a-a fin de l'alfabêto (x, y, z) s'adêuvian pe raprezentâ quantitæ sconosciûe.
Inta giometrîa, e maioscole A, B, C ecc. s'adêuvian pe raprezentâ segmenti, linie, raggi ecc. 'Na A maioscola s'adêuvia ascì pe raprezentâ 'n angolo de 'n triangolo.
Carateri corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Alfabêto latin[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Æ æ : ligatûa AE latinn-a
- A con diacritichi: Å å Ǻ ǻ Ḁ ḁ ẚ Ă ă Ặ ặ Ắ ắ Ằ ằ Ẳ ẳ Ẵ ẵ Ȃ ȃ Â â Ậ ậ Ấ ấ Ầ ầ Ẫ ẫ Ẩ ẩ Ả ả Ǎ ǎ Ⱥ ⱥ Ȧ ȧ Ǡ ǡ Ạ ạ Ä ä Ǟ ǟ À à Ȁ ȁ Á á Ā ā Ā̀ ā̀ Ã ã Ą ą Ą́ ą́ Ą̃ ą̃ A̲ a̲ ᶏ
- Scinboli de trascriçion fonetica corelæ a A (l'alfabêto fonetico internaçionâle o adêuvia sôlo e minoscole, ma âtri scistêmi de scrîtûa adêuvian e forme maioscole):
- Ɑ ɑ : Letia latinn-a alfa / A corscîva, ch'a raprezenta 'na vocâle derê averta no ariondâ 'nte l'IPA
- ᶐ : Alfa latinn-a minoscola con gancio retroflesso
- Ɐ ɐ : A inbösa, ch'a raprezenta 'na vocâle centrâle quæxi averta no ariondâ 'nte l'IPA
- A ʌ : V inbösa, ch'a raprezenta 'na vocâle derê semiaverta no ariondâ 'nte l'IPA
- Ɒ ɒ : Alfa latinn-a inbösa, ch'a raprezenta 'na vocâle derê averta ariondâ 'nte l'IPA
- ᶛ : Letia de modifica alfa latinn-a minoscola inbösa
- ᴀ : A in maioscoletto, in vêgio scinbolo 'nte l'alfabêto fonetico internaçionâle adêuviòu pe raprezentâ varri soin (specce vocâli averte)
- ᴬ ᵃ ᵄ : Letie de modifica adêuviæ 'nte l'alfabêto fonetico uralico (UPA)
- ₐ : a minoscola scrîta a-a bâze, uzâ 'nti studi 'nscê lengoe indoeoropêe
Antenæ e segni scimili 'nte âtri alfabêti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- 𐤀 : letia semitica aleph, da-a quæ derîvan i segoenti scinboli
Vôxe corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Colegamenti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce A


text:
Spinascio
Spinacia oleracea (L., 1753), comuneménte conosciûa cómme spinascio (spinàsso segóndo a grafîa ofiçiâ, spinaççu in savonéize, spinàssu in vintimigiôzo, spinassu in monegàsco, it: spinacio), a l'é 'na ciànta ch'a apartegne a-a famìggia de Amaranthaceae[1], da quæ se mangiàn e feugge.
Descriçion e stòia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Produtoî[modìfica | modìfica wikitèsto]
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (EN) Spinacia oleracea, in sce powo.science.kew.org. URL consultòu o 6 màzzo 2021.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Spinacia oleracea
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce Spinacia oleracea


text:
Cinn-a
Coordinæ: 35°50′41″N 103°27′07″E / 35.844722°N 103.451944°E
A Cìnn-a (中國, 中国, Zhōngguó, leteralménte "Régno de mêzo"), oficialménte-a Repùbrica Popolâre Cinéize (中華人民共和國, 中华人民共和国, Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó), a l'é 'n stâto de l'Àzia òrientâle, con capitâle Pechìn. A Cìnn-a a l'ò-u prìmmo pàize do móndo pe popolaçión, con ciù ò mêno 1.428.000.000 abitànti (calcolæ segóndo 'na stìmma fæta 'nto 2018) e-o tèrso pàize do móndo pe estensción, con ciù ò mêno 9.600.000km². O stâto-o l'é governòu dò-u Partîo Comunìsta Cinéize, cò-u l'ezèrcita giurisdiçión in sce 22 provìnse, çìnque regioìn aotònome, quàttro monicipalitæ (Pechìn, Tianjin, Shanghai e Chongqing), e-e regioìn aministratîve speciâli de Hong Kong e Macau.
A Cìnn-a a l'é stæta-a chìnn-a d'unn-a de prìmme civilizaçioìn do móndo, nasciûa 'nto fèrtile baçî do Sciùmme Giâno, inta Cianûa da Cìnn-a do Nòrd. Pe miléni, a comensâ da-a quæxi lezendâia dinastîa Xia do XI sécolo a.C., o scistêma polìtico-o l'é stæto bazòu 'nsce monarchîe ereditâie, ò dinastîe, tra tànti cangiaménti polìtici. Into III sécolo a.C., a dinastîa Qin a l'à unificòu a Cìnn-a pi-â prìmma vòtta, dàndo òrigine ò-u prìmmo inpêro cinéize, méntre co-â sucesîva dinastîa di Han, ch'a l'é stæta ò-u potêre dò-u 206 a.C. ò-u 220 d.C., gh'én stæti ezénpi de tecnologîa asæ avansâ pe quéllo ténpo, cóma-a fabricaçión da càrta e-a bùscioa, óltre-a megioaménti 'nte l'agricoltûa-e 'nta mêxìnn-a.
Con l'invençión da pôvie pe sparâ-e da stànpa-a caràteri mòbili sótta-e dinastîe di Tang (618–907) e di Song setentrionâli (960–1127), són stæte conpletæ e quàttro grénde invençioìn. A coltûa Tang a s'êa difûza pe l'Àzia, gràçie a-a nêua Vîa da sæa, ch'a portâva i comerciànti scìnn'a-a Mezopotàmia-e ò-u Còrno d'Àfrica. Into 1912, co-â rivoluçión Xinhai ch'a scorîa-a dinastîa Qing e fondâva-a Repùbrica de Cìnn-a, finîo-u domìnio dinàstico. Inta II Goæra mondiâle, a Cìnn-a a l'é stæta devastâ da-i conflìtti intèrni, e dò-u Giapón, caxonàndo-a goæra civîle cinéize, a-a quæ a l'êa segoîa 'na divixón do teritöio, into 1949, co-o Partîo Comunìsta Cinéize de Mao Zedong ch'o fondâva-a Repùbrica popolâre cinéize 'nsciô continente, méntro-u govèrno naçionalìsta goidòu dò-u Kuomintang se retiâva 'nte l'îzoa de Taiwan, dóndo-u l'à governòu scìnn'ò-u 1996, quàndo-u pàizo-u diventâva 'na democraçîa. A-a giornâ d’ancheu, o status polìtico de Taiwan o l'é inçèrto.
A Cìnn-a a l'é 'na repùbrica socialìsta unitâia monopartìtica, e-a l'é un di pöchi stâti socialìsti existénti. Discidénti polìtichi-e grùppi pi-â diféiza di dirìtti umâni àn acuzòu-o govèrno cinéize de mancànse 'nto rispètto di dirìtti umâni, sopresción de minorànse étniche-e religiôze, censûa-e sorvegiànsa de màssa, e represción de protèste (cómme prezénpio 'nto 1989). O govèrno cinéizo-u l'à diciaròu cò-u dirìtto a-a suscisténsa e ò-u svilùppo econòmico végnan prìmma di âtri tîpi de dirìtti umâni, e cò-u concètto di dirìtti umâni gh'aviéiva da consciderâ o livéllo econòmico de 'n pàize.
Dò-u 1978, gràçie-a l'introduçión de rifórme econòmiche, l'economîa cinéize-a l'é cresciûa-a-a spedîa, con perçentoâli de créscita anoâle sénpre sórvia i 6 pónti. Segóndo-â Bànca Mondiâle, o PIL da Cìnn-a o l'é cresciûo da 150.000.000.000$ (1978) a 12.240.000.000.000$ (2017), e – segóndo dæti ofiçiæ – amontâva-a 90.000.000.000.000 de yuan (13.500.000.000.000$) into 2018. Dò-u 2010, a Cìnn-a a l'é a segónda economîa ciù grànde 'nsciâ bâze do PIL nominâle e, dò-u 2014, a ciù grànde do móndo-â paritæ de potêre d'acquìsto. Dò-u 2019, a l'ò-u pàize co-o magiô nùmero de rìcchi 'nte tùtto-o móndo. O pàizo-u l'é ànco-u ciù grànde esportatô e-o segóndo ciù grànde inportatô de mèrçi. A Cìnn-a a l'é riconosciûa cómme stâto con àrmi nucleâri, e-o gh'ò-u ciù grànde ezèrcito permanénte, l'Ezèrcito Popolâre de Liberaçión, e-o segóndo magiô budget pi-â diféiza militâre. A RPC a l'é 'n ménbro permanénte do Conséggio de secuéssa de Naçioìn Unîe, e 'n partner globâle atîvo de l'ASEAN. A Cìnn-a a l'é consciderâ 'na superpoténsa potençiâle, sorviatùtto pi-â grandéssa da seu popolaçión, da seu economîa, e do seu ezèrcito.
Nómmi[modìfica | modìfica wikitèsto]
De sòlito i cinéixi se riferìscian ò-u pròpio pàize co-o tèrmine Zhōngguó (中国, conpòsto de zhōng, "centrâle" ò "de mêzo", e guó, "régno", "stâto"). St'antîga paròlla (s'atrêuva 'nto Clàscico di docoménti, do VI sécolo a.C.) a gh'à 'n valô religiôzo e cosmològico, zaché-a raprezénta-a civiltæ ch'a stà 'nto mêzo (a livéllo celestiâle), e òrìginariaménta-a l'êa 'n nómme coletîvo ch'o se riferîva-a tùtti-i régni 'nte cianûe da Cìnn-a setentrionâle. Dòppo-a creaçión de l'inpêro, o nómo-u l'êa divegnûo scinònimo da tæra dónde vivéivan i cinéixi Han, in contràsto co-e tære dónde stâvan i "bàrbari" de âtre etnîe, prezénpio-ê tribù di Xiongnu (匈奴, Xiōngnú). Sótta-a dinastîa mancéize di Qing, o tèrmino-u l'avéiva pèrso quéllo sénso streitaménte ligòu a l'apartenénsa étnica ò-u grùppo Han, e-o l'avéiva finîo pe conprénde tùtti-i grùppi 'nte l'inpêro multiétnico-e multicolturâle di Qing.
Into XIX sécolo, o tèrmine Zhōngguó o l'êa divegnûo scinònimo de stâto (o naçión) cinéize, e dò-u 1949 o nómme ofiçiâ do pàizo-u l'é Repùbrica Popolâre Cinéize (中华人民共和国, Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó).
Gh'é divèrse teorîe che prêuvan a spiêgâ l'òrìgine da paròlla "Cìnn-a". A poriéiva êse derivâ dò-u persiàn Chin (چین), ch'o derîva da-a paròlla sànscrita Cīna (चीन), ch'a s'atrêuva 'nte prìmme scrîtûe indoìste, træ quæ o Mahābhārata (V sécolo a.C.) e-o Manusmṛti (II sécolo a.C.). Sta teorîa contradiéiva quélla propòsta da Martino Martini 'nto XVII sécolo, segóndo-a quæ-a paròlla deriviéiva dò-u nome – into cinéize antîgo – da dinastîa Qin, 秦 (ricostroîo cómme *dzin).
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Preistöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Çèrtidùn repèrti archiològichi fàn supónn-e che çèrti omìnidi àgian visciûo in Cìnn-a, inte 'n èrco de ténpo conpréizo tra-i 2 milioìn e-i 250.000 ànni fa. Inte 'na cavèrna-a Zhoukoudian, arénte Pechìn, són stæti ritrovæ-i rèsti fòsili (datæ tra-i 680.000 e-i 780.000 ànni fa) de 'n Homo erectus, dîto "òmmo de Pechìn", ch'o savéiva uzâ o fêugo. Inta cavèrna Fuyan – inta contêa de Dao, Hunan – són stæti ritrovæ ànche dénti fosilizæ de Homo sapiens (datæ tra-i 125.000 e-i 80.000 ànni fa) Gh'én testimoniànse de proto-scrîtûa cinéize-a Jiahu (7000 a.C.), Damaidi (6000 a.C.), Dadiwan (5800–5400 a.C.) e Banpo (dò-u V milénio a.C.). Çèrtidùn studiôxi ipotîzan ch'i scìnboli de Jiahu (VII milénio a.C.) ségian o ciù antîgo scistêma de scrîtûa cinéize.
Prìmme dinastîe[modìfica | modìfica wikitèsto]
Segóndo-â tradiçión cinéize, a dinastîa Xia – ciù ò mêno into 2100 a.C. – aviéiva segnòu l'inìçio do scistêma polìtico da Cìnn-a, bazòu 'nsce monarchîe ereditâie (dîte "dinastîe"), ch'o saiéiva duòu pe miléni. I stòrichi-a consciderâvan in mîto, finché çèrtidùn scâvi scentìfichi-a Erlitou (Henan) into 1959 avéivan rivelòu scîti da prìmma etæ do brónzo. Ancón no l'é ciæo se sti scîti ségian da atriboîse a-a dinastîa Xia ò-a 'n'âtra coltûa do mæximo perîodo. A dinastîa sucesîva – di Shang – a l'é a ciù antîga che ségge ànche confermâ dæ testimoniànse scrîte de l'época, e-a l'à regnòu 'nsciâ cianûa do Sciùmme Giâno, inta Cìnn-a orientâle, dò-u XVII a l'XI sécolo a.C.. A quéll'época (ciù ò mêno 'nto 1500 a.C.) remónta-a coscì dîta scrîtûa òracolâre, ch'a raprezénta-a fórma ciù antîga de scrîtûa cinéize scovèrta fìn'òua e l'é 'n antenâto dirètto di caràteri cinéixi modèrni.
Dòppo, i Shang êan stæti conquistæ da-i Zhou, ch'àn regnòu tra l'XI e-o V sécolo a.C., scibèn che l'outoritæ centralizâ ciàn cianìn se perdéiva pe vîa di scignôri da goæra feodâli, çèrtidùn prinçipâti che no ubidîvan ciù ò-u rè Zhou e avéivan finîo pe goerezâ de lóngo pe 300 ànni, into coscì dîto Perîodo de primavéie-e de l'ötùnni. Ò-u ténpo do Perîodo di stâti conbaténti (V–III sécolo a.C.), gh'êan restæ sôlo sètte poténti stâti.
Cìnn-a inperiâle[modìfica | modìfica wikitèsto]
O Perîodo di stâti conbaténti-o l'êa finîo 'nto 221 a.C., dòppo cò-u stâto de Qin o l'avéiva conquistòu i âtri sêi régni, riunîo-a Cìnn-a, e stabilîo 'n'outocraçîa. Qin Shi Huang, rè de Qin, o s'êa proclamòu "Prìmmo inperatô" da dinastîa Qin, e-o l'avéiva portòu avànti de rifórme legalìste 'nte tùtta-a Cìnn-a, prezénpio-â standardizaçión forsâ di caràteri cinéixi, de unitæ de mezûa, da larghéssa de stràdde (òscîa de l'asciæ di càri), e da monæa. A seu dinastîa-a l'êa batûo-e tribù Yue in Guangxi, Guangdong, e Vietnam, ma-a l'êa duâ sôlo chìnze ànni, e-a l'êa chéita pöco dòppo-â mòrte do Prìmmo inperatô, aprêuvo æ tànte ribelioìn segoîte æ seu dûe polìtiche outoritâie.
Dòppo 'na goæra civîle, inta quæ a libràia inperiâle a Xianyang a l'êa stæta bruxâ, a dinastîa Han a l'êa arivâ a-o potêre, e a l'êa regnòu da-o 206 a.C. a-o 220 d.C., creàndo a l'intèrno do seu pòpolo 'n identitæ colturâle ancón aregordâ 'nte l'etnònimo di cinéixi Han. I Han avéivan alargòu asæ i confìn de l'inpêo, con canpàgne militâri 'nte l'Àzia centrâle, inta Mongòllia e a Coréa do Sùd, e 'nto Yunnan, e co-o recùpero do Guangdong e do Vietnam setentrionâle da-e moén do régno de Nanyue. A prezénsa di Han inte l'Àzia centrâle e 'nta Sògdia a l'avéiva agiutòu a stabilî o percórso da Via da sæa, ch'a l'aviéiva rinpiasòu a vêgia stràdda pe l'Ìndia tra e montàgne de l'Himalaya. Ciàn cianìn, a Cìnn-a di Han a l'êa divegnûa a ciù grànde economîa do móndo antîgo. A despêto da iniçiâle decentralizaçión di Han, e l'abandón ofiçiâ da filozofîa legalìsta di Qin, rinpiasâ da-o Confucianéximo, i Han e i seu sucesôi avéivan mantegnûo e instituçioìn e polìtiche legalìste.
Dòppo a fìn da dinastîa Han, o gh'êa stæto 'n perîodo de conflìtto, ciamòu Tréi régni – e figûe prinçipæ do quæ êan stæte pöi inmortalæ into Romànso di tréi régni, un di Quàttro clàscichi da letiatûa cinéize – a-a fìn do quæ Wei o l'êa stæto fîto sconfìtto da-a dinastîa Jin, che pöi a l'êa chéita pe-a goæra civîle nasciûa pe l'arîvo de 'n inperatô con dizabilitæ do svilùppo. I Çìnque bàrbari avéivan invâzo e governòu a Cìnn-a setentrionâle, into perîodo ciamòu Sézze régni. I Xianbei l'êan pöi unificâ come Wei do nòrd, con l'inperatôe Xiaowen ch'o l'avéiva abolîo a polìtica de apartheid de prìmma e inpòsto 'na dràstica "scinizaçión" di seu sùditi, integràndoli 'nta coltûa cinéize. Into sùd, o generâle Liu Yu s'êa aseguâto che i Jin avésan renonçiòu a-o tröno in favô da Liu Song. I vàrri sucesôi de sti stâti êan ciamæ dinastîe do Nòrd e do Sùd, e-e dôe zöne êan pöi stæte riunîe da-i Sui into 581, i quæ avéivan portòu avànti rifóme de l'agricoltûa, de l'economîa, e do scistêma di ezàmmi inperiâli, costroîo o Gràn Canâ, e patrocinòu o budìsmo. Liâtri ascì êan fîto chéiti, aprêuvo a-i dizórdini che s'êan difûxi dòppo o bàndo da lêva pe-i travàggi pùblici e o faliménto de 'na goæra inta Coréa setentrionâle.
Sótta e sucesîve dinastîe di Tang e di Song, a l'êa prinçipiâ 'n'etæ d'öo pe l'economîa, a tecnologîa e a coltûa da Cìnn-a. L'inpêro di Tang o l'avéiva repigiòu o contròllo de regioìn òcidentâli e da Via da sæa, e trasformòu a capitâle Chang'an inte 'n céntro urbâno cosmopolîta, ma o l'êa stæto, a ògni mòddo, devastòu e indebolîo da-a ribelión de An Lushan do VIII sécolo, e o l'êa deruòu do tùtto into 907, co-i governatôi militâri locâli che diventâvan ingovernàbili. Co-i Song a tendénsa separatìsta a l'êa finîa, e o s'êa creòu 'n equilìbrio de potêri tra a dinastîa e i Liao do Kitai. I Song êan stæti o prìmmo govèrno do móndo a fâ circolâ monæa de càrta, e a prìmma entitæ polìtica a dotâse de 'na marìnn-a militâre permanénte, ch'a l'êa suportâ da 'n'indùstria navâle bén svilupâ, e da-i comèrci marìtimi.
Tra o X e l'XI sécolo, sorviatùtto aprêuvo a-a difuxón da coltivaçión do rîzo e a sovraproduçión de çìbbo, a popolaçión da Cìnn-a a l'êa radogiâ fìnn'a arivâ ciù ò mêno a 100 milioìn de persónn-e. Co-a dinastîa Song a gh'êa stæta ànche 'na riscovèrta do Confucianéximo, e 'na fioritûa da filozofîa e de àrti, con nêuvi livélli de maturitæ e conplessitæ inta pitûa di paizàggi e inta lavoraçión da porçelànn-a. A ògni mòddo, a dinastîa jurchen di Jin a s'êa acòrta da deboléssa militâre de l'ezèrcito Song, e into 1127, inte goære Jin-Song, l'inperatô Huizong de Song o l'êa stæto caturòu, e a capitâle Bianjing conquistâ. I Song restæ s'êan retiæ 'nta Cìnn-a meridionâle.
Into XIII sécolo, i móngoli avéivan conquistòu a Cìnn-a – co-o càppo di móngoli, Kublai Khan, che 'nto 1271 o l'avéiva proclamòu a dinastîa Yuan – e scancelòu i ùrtimi rèsti da dinastîa Song. Prìmma de l'invaxón móngola, a popolaçión da Cìnn-a di Song a l'êa de 120 milioìn de çitadìn, e a-o ténpo do censiménto do 1300 a s'êa ridûta a 60 milioìn. Into 1368, in pizàn ciamòu Zhu Yuanzhang o l'êa scorîo i Yuan e fondòu a dinastîa Ming, pigiàndo o nómme inperiâle de Hongwu. Sótta i Ming a gh'êa stæta 'n'âtra etæ d'öo pe-a Cìnn-a, ch'a l'êa svilupòu unna de marìnn-e militâri ciù fòrti do móndo, e 'n'economîa prosperôza, óltre a-o svilùppo de àrti e da coltûa. Inte sto perîodo, l'amiràlio Zheng He o l'avéiva conpîo i viâgi do tezöo di Ming inte l'òcéano Indiàn, arivàndo fin a l'Àfrica òrientâle.
Inti prìmmi ànni da dinastîa Ming, a capitâle da Cìnn-a a l'êa stæta spostâ da Nanjing a Beijing. Co-a nàscita do capitalìsmo, filòzofi cómme Wang Yangming avéivan criticòu o neoconfucianéximo, anpliàndolo con concètti de individoalìsmo e egoaliànsa de quàttro òcupaçioìn. A clàsse di fonçionâi-leteroéi a l'êa divegnûa 'na fòrsa de sostêgno de l'indùstria e do comèrcio inti moviménti de boicotàggio de tàsce, i quæ, insémme a-e carestîe e a-a diféiza da-e invaxoìn giaponéixi da Coréa e da-e invaxoìn manciù, avéivan vuòu e càsce do stâto.
Into 1644, Beijing a l'êa stæta conquistâ da 'na coaliçión de fòrse de pizén ribèlli goidæ da Li Zicheng, e l'inperatô Chongzhen o s'êa soîcidòu. A dinastîa manciù di Qing, aleâ co-o generâle Ming Wu Sangui, a l'avéiva scorîo a dinastîa Shun fondâ da Li, e pigiòu o contròllo de Beijing, ch'a l'êa pöi diventâ a nêuva capitâle da dinastîa Qing.
Perîodo tardoinperiâle[modìfica | modìfica wikitèsto]
A dinastîa Qing, duâ da-o 1644 a-o 1912, a l'é stæta l'ùrtima dinastîa inperiâle da Cìnn-a. A seu conquìsta do stâto Ming a l'êa costâ 25 milioìn de mòrti, e l'economîa do pàize a l'êa pegiorâ tànto. Dòppo a fìn di Ming meridionâli, co-a conquìsta do khanâto di zùngari, a Mongòllia, o Tìbet e o Xinjiang êan diventæ pàrte de l'inpêro. L'outocraçîa centralizâ a l'êa stæta rinforsâ pe reprìmme i òpoxitôi di Qing, con polìtiche de rilàncio de l'agricoltûa e limitaçión do comèrcio, co-o Haijin (“interdiçión marìtima”), e co-o contròllo ideològico, raprezentòu da l'inquixiçión leterâia. Tùtto quésto o l'avéiva caxonòu stagnaçión sociâle e econòmica. A-a meitæ do XIX sécolo, l'inperialìsmo òcidentâle o l'avéiva descadenòu e goære de l'òpio, conbatûe cóntra a Gràn Bretàgna e a Frànsa, aprêuvo a-e quæ – co-o tratâto de Nanchìn do 1842, o prìmmmo di coscì dîti "Tratâti inegoâli" – a Cìnn-a a l'êa stæta costréita a pagâ 'n'indenizaçión, arvî di pòrti, permétte l'estrateritorialitæ pe-i foestêi, e cêde Hong Kong a-i britànichi. Dòppo a prìmma goæra scìno-giaponéize (1894–95), a Cìnn-a a l'avéiva pèrso infloénsa in sciâ penîzoa coreànn-a, e cedûo Taiwan a-o Giapón.
Ànche sótta a dinastîa Qing êan nasciûi dizórdini intèrni, e gh'êan stæte dêxénn-e de milioìn de mòrti, spécce 'nta ribelión do Löto Giànco (1794–1804), inta (falîa) rivòlta di Taiping (1850–1864) che a l'avéiva fæto o trèsto 'nta Cìnn-a meridionâle, e 'nta rivòlta di Dunghén (1862–77) into nòrd-èst. O sucèsso iniçiâle do Moviménto de outorinforsaménto inti anni '60 do XIX sécolo o l'êa pöi stæto ridimenscionòu da 'na série de batòste militâri inti ànni '80 e '90.
Into XIX sécolo, a l'êa prinçipiâ a grànde diàspora cinéize, e-e pèrdie caxonæ da l'emigraçión s'azonzéivan a quélle caozæ da-i conflìtti e da-e catàstrofi, cómme prezénpio a carestîa inta Cìnn-a setentrionâle do 1876–79, inta quæ gh'êan stæti tra i 9 e i 13 milioìn de mòrti. Into 1898, l'inperatô Guangxu o l'avéiva preparòu 'n ciàn de rifórme pe dâ inìçio a 'na monarchîa costituçionâle, ma sti cén êan stæti aroînæ da l'inperatrîce Dowager Cixi. Ànche a desfortunâ ribelión di Bòcser cóntra i foestêi, inti ànni 1899–1901, a l'avéiva indebolîo ancón de ciù a dinastîa. Scibèn che Cixi patrocinâva 'n progràmma de rifórme, a rivoluçión Xinhai di ànni 1911–1912 a l'avéiva pöi mìsso fìn a-a dinastîa Qing, fondàndo a Repùbrica de Cìnn-a.
Repùbrica (1912–1949)[modìfica | modìfica wikitèsto]
O 1° Zenâ 1912, Sun Yat-sen do Kuomintang (partîo naçionalìsta) o l'êa stæto nominòu prescidénte provizöio da Repùbrica, ròllo pöi pasòu a Yuan Shikai, in ex generâle Qing ch'o s'êa proclamòu inperatô da Cìnn-a into 1915, ma aprêuvo a-o mâconténto popolâre e a l'òpoxiçión do seu ezèrcito Beiyang, o l'avéiva dovûo filâsela e ristabilî a repùbrica.
Dòppo a mòrte de Yuan Shikai into 1916, a Cìnn-a a l'êa diventâ politicaménte menisâ: o govèrno de Pechìn o l'êa riconosciûo a livéllo internaçionâle, ma no avéiva nisciùn vêo potêre, e a ciù pàrte do teritöio o l'êa controlòu a livéllo regionâle da vàrri scignôri da goæra. A-a fìn di anni '20, o Kuomintang – goidòu da-o diretô de l'académia militâre da Repùbrica de Cìnn-a, Chiang Kai-shek – o l'êa stæto capâçe de unificâ o pàize sótta o seu contròllo gràçie a 'na série de àbili manêuvre polìtico-militâri, conosciûe co-o nómme de Spediçión do nòrd. O Kuomintang o l'avéiva spostòu a capitâle a Nanjing e inplementòu a "tutêla polìtica", 'na fâze de mêzo de svilùppo polìtico, ilustrâ into progràmma di Tréi prinçìppi do pòpolo di Sun Yat-sen, pe trasformâ a Cìnn-a 'nte 'n stâto democràtico modèrno. Aprêuvo a-e divixoìn polìtiche do pàize, o l'êa stâto difìçile pe Chiang conbàtte i comunìsti de l'Ezèrcito Popolâre de Liberaçión (EPL), cóntra o quæ o Kuomintang s'êa batûo fìn da-o 1927 inta goæra civîle cinéize. A goæra a l'êa andâ bén pe-o Kuomintang, spécce dòppo che l'EPL s'êa retiòu 'nta Lónga màrcia, fìn quànde e agrescioìn giaponéixi e l'incidénte di Xi'an do 1936 o l'avéiva costréito a afrontâ l'inpêro giaponéize.
A segónda goæra scìno-giaponéize (1937–1945), into mêzo da II Goæra Mondiâle, a l'avéiva portòu a 'n'aleànsa téiza tra o Kuomintang e l'EPL. E fòrse giaponéixi avéivan comìsso tànti crìmini de goæra, e ciù ò mêno 20 milioìn de civîli cinéixi êan mòrti (tra i 40.000 e i 300.000 civîli êan stæti masacræ 'nta çitæ de Nanchìn inte l'òcupaçión giaponéize).
Insémme a l'âtre træ poténse (Régno Unîo, Stâti Unîi d'América e Unión Soviética), a Cìnn-a a l'é stæta in di quàttro gréndi aleæ da II Goæra Mondiale. Dòppo a réiza do Giapón into 1945, Taiwan, conpréize e îzoe Penghu, êa tornâ sótta o contròllo cinéize. A Cìnn-a a l'avéiva vìnto, ma l'êa devastâ da-a goæra e sénsa palànche. E òstilitæ tra o Kuomintang e i comunìsti avéivan pöi finîo pe descadenâ 'n'âtra goæra civîle. Into 1947 o l'êa stæto introdûto 'n govèrno costituçionâle, ma aprêuvo a-i dizórdini, tànti di provediménti da costituçión da Repùbrica no vegnîvan aplicæ inta Cìnna continentâle.
Repùbrica popolâre (1949–ancheu)[modìfica | modìfica wikitèsto]
I gréndi conbatiménti da goæra civîle cinéize êan finîi into 1949, co-o partîo comunìsta ch'o controlâva quæxi tùtta a Cìnn-a continentâle; a-o Kuomintang, ch'o se retiâva, restâvan sôlo Taiwan, Hainan, e-e îzoe d'in gîo. O 20 Seténbre 1949, o prescidénte do Partîo Comunìsta Cinéize Mao Zedong, o l'avéiva proclamòu a fondaçión da Repùbrica popolâre cinéize co-in discórso a-a Prìmma seçión plenâia da conferénsa consultatîva polìtica do pòpolo cinéize. O 1° Òtôbre, inte 'na grànde celebraçión a ciàssa Tiananmen, Mao o l'avéiva fæto 'na proclamaçión pùblica a-o rastéllo Tiananmen, e quélla dæta a l'êa divegnûa o prìmma giornâ naçionâle do nêuvo pàize. Into 1950, l'Ezèrcito Popolâre de Liberaçión o l'avéiva conquistòu l'îzoa de Hainan, e s'êa anésso o Tìbet, ma e restànti fòrse do Kuomintang avéivan continoòu a rivoltâse 'nta Cìnn-a meridionâle pe tùtti i ànni '50.
O regìmme o consolidâva a seu popolaritæ tra i pizén con de rifórme di terén, che conprendéivan a condànna a mòrte de quæxi doî milioìn de propiêtâi teriêri, e a Cìnn-a a svilupâva 'n scistêma industriâle indipendénte e àrmi nucleâri pròpie, méntre a popolaçión aomentâva. A ògni mòddo, o Gràn sâto in avànti – in grànde progètto de rifórme idealìste – o l'avéiva caxonòu tra i 15 e i 35 milioìn de mòrti tra o 1958 e o 1961, sorviatùtto pe fàmme. Into 1966, Mao e i seu inaogurâvan a Rivoluçión colturâle, ch'a dâva inìçio a 'n decénio de acûze polìtiche e dizórdini sociâli, che saiéivan duæ fìnn'a-a mòrte de Mao into 1976. Into 1971, a RPC rinpiassâva a Repùbrica inte Naçioìn Unîe, e pigiâva o seu pòsto cómme ménbro permanénte do Conséggio de secuéssa.
Dòppo a mòrte de Mao, a Bànda di quàttro a l'êa stæta arestâ e acuzâ pe-i ecèssi da Rivoluçión colturâle, e into 1978 Deng Xiaoping o l'avéiva pigiòu o potêre, avàndo inportànti rifórme econòmiche: o partîo molâva o contròllo do govèrno in sciâ vìtta di çitadìn, e e comuìn vegnîvan ciàn cianìn desfæte. Quésto segnâva a tranxiçión da Cìnn-a da 'n'economîa cianificâ a 'n'economîa mésccia sénpre ciù vixìnn-a a 'n mercòu avèrto. A violénta represción de protèste di studénti in ciàssa Tiananmen into 1989 a l'avéiva portòu a sançioìn cóntra o govèrno cinéize da pàrte de vàrri pàixi.
Inti ànni '90, sótta l'aministraçión de Jiang Zemin, Li Peng e Zhu Rongji, a Cìnn-a a l'avéiva levòu da-a povertæ ciù ò mêno 150 milioìn de pizén, e sostegnûo 'na créscita anoâle média do PIL de l'11,2%. Into 2001, o pàize o intrâva 'nte l'Òrganizaçión mondiâle do comèrcio, e 'nti ànni 2000 – sótta a goîda de Hu Jintao e Wen Jiabao – o mantegnîva o seu âto tàscio de créscita econòmica, scibén che sta créscita a l'avéiva avûo 'n grànde inpàtto 'nscê risórse e 'nsce l'anbiénte, e l'avéiva caxonòu dizórdine sociâle. I stàndard de vìtta àn continoòu a aomentâ a despêto da recesción di ùrtimi ànni 2000, ma o contròllo polìtico o restâva stréito.
I preparatîvi pe 'n cangiaménto de goîda into 2012 êan segnæ da dìspute tra façioìn e scàndali polìtichi. Into XVIII Congrèsso naçionâle do Partîo Comunìsta Cinéize, Hu Jintao o l'é stæto rinpiasòu da Xi Jinping into ròllo de segretâio generâle do Partîo Comunìsta, sótta a goîda do quæ són stæti fæti gréndi sfòrsi pe riformâ l'economîa, ch'a risentîva de instabilitæ struturâli e créscita ralentâ. L'aministraçión Xi-Li a l'à anonçiòu ànche grénde rifórme da polìtica do fìggio ùnico e do scistêma de prexoìn.
Giögrafîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
O paizàggio da Cìnn-a spâçia da-i dezèrti do Gobi e do Taklamakan inte l'arsoîo nòrd a-e forèste subtropicâli 'nte l'ùmido sùd. E cadénn-e montagnôze de l'Himalaya, do Karakoram, do Pamir e do Tian Shan sepâran a Cìnn-a da l'Àzia meridionâle e l'centrâle. O Sciùmme Azùrro e o Sciùmme Giâno (rispetivaménte o tèrso e o sèsto sciùmme ciù lóngo do móndo) vàn da l'âtociàn do Tìbet fìnn'a-a còsta òrientâle. I 14.500 km de còsta da Cìnn-a són afaciæ 'nsciô Mâ di Bohai, o Mâ Giâno, o Mâ Cinéize Òrientâle, e o Mâ Cinéize Meridionâle. O pàize o l'é colegòu – a-o confìn co-o Kazakistàn – a-a stéppa eoroaziàtica, dónde a Vîa da stéppa a l'é stæta 'n'inportànte vîa de comunicaçión tra l'òcidénte e l'òriénte fìn da-o Neolìtico, prìmma da Via da sæa.
Paizàggi e clìmma[modìfica | modìfica wikitèsto]
O vàsto teritöio da Cìnn-a o prezénta tànti paizàggi divèrsci. Inte l'èst, lóngo e mænn-e do Mâ Giâno e do Mâ Cinéize Òrientâle, ghe són de popolóze cianûe aluvionâli, méntre 'nto nòrd, ai confìn de l'âtociàn da Mongòllia intèrna, ghe són grénde praterîe. Into sùd ghe són colìnn-e e bàsse cadénn-e montagnôze, e 'nto sùd-èst s'atrêuvan i dèlta di doî ciù gréndi sciùmmi da Cìnn-a: o Sciùmme Azùrro e o Sciùmme Giâno. Tra l'âtri gréndi sciùmmi ghe són o Xi, o Mekong, o Brahmaputra e l'Amur. Inte l'òvest, s'atrêuvan grénde cadénn-e montagnôze, tra e quæ l'Himalaya.
I paizàggi do nòrd són ciù arsoîi, cómme i dezèrti do Gobi e do Taklamakan. O pónto ciù âto do móndo – o Mónte Everest (8848 m) – stâ 'nsciô confìn tra a Cìnn-a e o Nepal, méntre o pónto ciù bàsso do pàize (e o tèrso ciù basso do móndo) o l'è 'nsciô fóndo do lâgo sciûto de Ayding (-154 m), inta depresción de Turpan.
O clìmma da Cìnn-a o l'é caraterizòu da stagioìn sécche e monsoìn che pòrtan macàia, dónca ghe són grénde diferénse de tenperatûa tra a stæ e l'invèrno: inte l'invèrno, i vénti do nòrd, che végnan da zöne d'âta latitùdine, són fréidi e sciûti; inta stæ, i vénti do sùd, che végnan da-e zöne da còsta, són macaiôxi. Pe vîa da conplèssa topografîa do pàize, o clìmma o càngia da 'na región a l'âtra.
A contìnoa espansción di dezèrti, spécce quéllo do Gobi, a l'é 'n grànde problêma anbientâle da Cìnn-a. Scibén che e fîe d'èrboi ciantæ cómme bârêe scìn da-i ànni '70 àn amermòu a frequénsa de tenpèste d'ænn-a, a sésia prolongâ insémme con pràtiche agrìcole eræ àn caxonòu de tenpèste de pûa che corpìscian a Cìnn-a ògni primavéia, pöi se difóndan vèrso âtre pàrti de l'Àzia òrientâle, inclûxi o Giapón e a Coréa. L'òrgano de contròllo anbientâle cinéize – o Ministêro de l'ecologîa e de l'anbiénte – o l'à diciaròu into 2007 ch'o teritöio da Cìnn-a o pèrde 4000 km² a l'ànno pe-a dezertificaçión. A qualitæ dell'ægoa, l'eroxón, e o contròllo de l'inquinaménto són divegnûi problêmi de prìmmo ciàn inte relaçioìn internaçionâli do pàize. O desfâse di giasæ 'nte l'Himalaya poriéiva portâ a-a mancànsa d'ægoa pe çentanæa de milioìn de persónn-e.
A Cìnn-a a l'à 'n clìmma adàtto a l'agricoltûa, e l'é stæta o ciù grànde produtô do móndo de rîzo, gràn, tomâte, meizànn-e, ûga, patêche e spinàsci.
Biodiverscitæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Cìnn-a a l'é un di 17 pàixi megadivèrsci, e a tócca dôe de l'ecozöne ciù grénde do móndo: a paleàrtica e l'indomaléize. Segóndo 'na stìmma, ghe saiéivan ciù de 34.687 spêce d'animæ e ciànte vascolâri, e a Cìnn-a a saiéiva o tèrso pàize do móndo pe biodiverscitæ, dòppo Braxî e Colónbia. L'11 Zùgno 1992, o pàize o l'à firmòu a Convençión insciâ diverscitæ biològica de Rio de Janeiro, e o 5 Zenâ 1993 o l'é intròu 'na convençión.
A Cìnn-a a òspita armêno 551 spêce de mamìferi, 1221 spêce d'öxélli, 424 spêce de rètili e 333 spêce d'anfìbbi. I animæ sarvæghi convîvan co-a ciù grànde popolaçión de Homo sapiens into móndo, e ne séntan a presción: a-o mêno 840 spêce de animæ són minaciæ, vulneràbili ò a rìschio d'estinçión locâle, sorviatùtto pe vîa de ativitæ umâne, cómme a distruçión de l'habitat naturâle, l'inquinaménto, e o braconàggio pe òtegnî çìbbo, pelìsse, e ingrediénti pe-a mêxìnn-a tradiçionâle cinéize. A fòuna a l'é protètta da-a lézze e, segóndo dæti do 2005, ghe són ciù de 2349 risèrve naturâli che crêuvan in tùtto 149,95 milioìn d'ètari (15% da superfìcce totâle da Cìnn-a).
In Cìnn-a ghe són 32000 spêce de ciànte vascolâri, e divèrsci tîpi de forèste. Fréide forèste de conìfere – dónde s'atrêuvan animæ cómme l'àlce e l'órso tibetàn, insémme a ciù de 120 spêce d'öxelli – dòminan a pàrte setentrionâle do pàize. Into razê de ste ùmide forèste o se peu atrovâ o banbù. A altitùdini ciù grénde, tramêzo i zenéivi e i tàsci, ghe són i rododéndri. Inte forèste subtropicâli, predominànti 'nta Cìnn-a centrâle e meridionâle, s'atrêuvan quæxi 146.000 spêce de flöra. Inte forèste pluviâli tropicâli e stagionâli, che s'atrêuvan sôlo 'nto Yunnan e 'nte l'îzoa de Hainan, gh'é 'n quàrto de tùtte e spêce de animæ e ciànte da Cìnn-a. Ghe són ciù de 10.000 spêce de fónzi, quæxi 6000 di quæ són fónzi superiôri.
Problêmi anbientâli[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inti ùrtimi decénni, a Cìnn-a a l'à avûo sérri problêmi de deterioraménto e inquinaménto de l'anbiénte. Scibén ch'i regolaménti – prezénpio a Lézze pe-a proteçión anbientâle do 1979 – són abàsta rìgidi, de spésso végnan ignoræ da-e comunitæ locâli e da-i fonçionâi do govèrno, che preferìscian in lèsto svilùppo econòmico. L'inquinaménto de l'âia 'nte zöne urbâne o l'é 'n grâve problêma pe-a salûte: segóndo 'na stìmma fæta da Bànca mondiâle into 2013, 16 de 20 çitæ ciù inquinæ do móndo són in Cìnn-a, ch'a l'é ànche o pàize co-o magiô nùmero de vìtime caxonæ da l'inquinaménto de l'âia (1,14 milioìn de mòrti), e o ciù grànde produtô de anidrîde carbònica do móndo. Ghe són ànche sérri problêmi d'inquinaménto de l'ægoa: segóndo dæti do 2011, o 40% di sciùmmi cinéixi o l'é inquinòu da refûi industriâli e agrìcoli. Into 2014, e risórse d'ægoa da béive pro capite da Cìnn-a s'êan ridûte a 2062 m3, e sótta i 500 m3 inta Cianûa da Cìnn-a do Nòrd (5920 m3 into móndo).
I metàlli pezànti ascì són caxón d'inquinaménto anbientâle. L'inquinaménto da metàlli pezànti o l'é 'n réizego chìmico inòrgànico, caxonòu sorviatùtto da cióngio (Pb), arsénico (As), càdmio (Cd), mercûio (Hg), zìngo (Zn), ràmmo (Cu), cobàlto (Co) e nìchel (Ni): i prìmmi çìnque són o cheu de l'inquinaménto da metàlli pezànti in Cìnn-a. Sti agénti inquinànti végnan da-e ativitæ mineràrie, da l'irigaçión con l'ægoa de fògne, da-a fabricaçión de prodûti che contégnan metàlli, e da âtre ativitæ de produçión corelæ. Âti livélli d'espoxiçión a-i metàlli pezànti pêuan caxonâ dizabilitæ permanénti do sæximo e do svilùppo, tra e quæ ghe són incapaçitæ a lêze e a scrîve, problêmi do conportaménto, pèrdia de l'udîo, problêmi de l'atençión, e reméscio into svilùppo de fonçioìn vixîve e motöie. Segóndo i dæti de 'n censiménto naçionâle de l'inquinaménto, a Cìnn-a a l'à ciù de 1,5 milioìn de scîti con espoxiçión a metàlli pezànti.
A ògni mòddo, a Cìnn-a a l'é o prìmmo pàize pe investiménti 'nte l'energîa rinovàbile e 'nta seu comercializaçión, e gh'à investîo 52.000.000.000 $ into 2011: lê a l'é un di ciù gréndi fabricatôi de tecnologîe pe l'energîa rinovàbile, e invéste tànto 'nsce progètti de sto tîpo a livéllo locâle. Into 2015 ciù do 24% de l'energîa in Cìnn-a a derivâva da fónti rinovàbili, sorviatùtto da l'energîa idroelétrica, co-ina capaçitæ totâle de 197 GW ch'a a rénde o ciù grànde produtô d'energîa idroelétrica do móndo. A Cìnn-a a l'é ànche prìmma pe capaçitæ 'nte l'energîa solâre e 'nte l'energîa eòlica.
Into 2011, o govèrno cinéize o l'à anonçiòu 'n investiménto de 4 bilioìn de yuan (619 miliàrdi de dòlari) pe infrastrutûe ìdriche e prògetti de desalaçión inte 'n perîodo de dêx'ànni, óltre a-o conpletaménto da costruçión de 'n scistêma de prevençión di alagaménti e de 'n scistêma anti-sésia éntro o 2020. Into 2013, a Cìnn-a a l'à iniçiòu a provâ – spendéndo 277 miliàrdi de dòlari in çìnque ànni – a amermâ l'inquinaménto de l'âia, spécce 'nto nòrd do pàize.
Giögrafîa polìtica[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dòppo a Rùscia, a Cìnn-a a l'é o segóndo pàize ciù grànde do móndo pe estensción do teritöio, e o tèrso – dòppo Rùscia e Cànada – pe àrea totâle (ciù ò mêno 9.600.000 km²), con cîfre che viâgian tra i 9.572.900 km² segóndo l'Encyclopædia Britannica e i 9.596.961 km² segóndo The World Factbook.
A Cìnn-a a gh'à i confìn ciù estéixi do móndo, che mezûan 22.117 km in totâle da-a bócca do sciùmme Yalu fìnn'a-o górfo de Tonkin, e confìnn-a con 14 naçioìn (ciù de ògni âtro pàize levâ a Rùscia, ch'a confìnn-a ascì con 14 pàixi): Vietnam, Laos e Birmània 'nte l'Àzia sùd-òrientâle; Ìndia, Bhutan, Nepal, Afganistàn e Pakistàn inte l'Àzia meridionâle; Tagikistàn, Kirghizistàn e Kazakistàn inte l'Àzia centrâle; e Rùscia, Mongòllia e Coréa do Nòrd inte l'Àzia nòrd-òrientâle. Pe de ciù, lê a condivìdde i confìn marìtimi con Coréa do Sùd, Giapón, Vietnam e-e Filipìnn-e.
Polìtica[modìfica | modìfica wikitèsto]
A costituçión da Cìnn-a a stabilìsce ch'a Repùbrica popolâre cinéize a l'é "in stâto socialìsta sótta a democràtica ditatûa do pòpolo, goidâ da-a clàsse òperâia e bazâ 'nsce l'aleànsa di òperâi e pizén", e che i òrgani de stâto "àplican o prinçìpio do centralìsmo democràtico". A RPC a l'é in di sôli stâti socialìsti do móndo che póntan esplicitaménte a realizâ o comunìsmo. O govèrno cinéize o l'é stæto descrîto cómme comunìsta e socialìsta, ma ascì cómme autoritâio e corporatîvo, con pezànti restriçioìn in tànti cànpi, séndo cóntra l'intrâ lìbera ne l'Internet, a libertæ de stànpa, a lìbera formaçión de organizaçioìn sociâli e a libertæ de religión. I atoâli scistêmi polìtico, ideològico e econòmico són stæti definîi da-i seu leader, rispetivaménte, cómme "ditatûa democràtica do pòpolo", "socialìsmo con caraterìstiche cinéixi" (òscîa o marxìsmo adatòu a-e circostànse da Cìnn-a), e "economîa de mercòu socialìsta".
Partîo Comùnista[modìfica | modìfica wikitèsto]
Da-o 2018, a costituçión cinéize a diciâra che "o træto ch'o definìsce o socialìsmo con caraterìstiche cinéixi o l'é a goîda do Partîo Comunìsta Cinéize". E modìfiche do 2018 àn réizo costituçionâle a condiçión de facto da Cìnn-a cómme stâto monopartìtico, dónde o segretâio generâle (leader de partîo) o l'à potêre e aotoritæ asolûti 'nsciô stâto e 'nsciô govèrno, into ròllo de leader suprêmo da Cìnn-a. O scistêma eletorâle o l'é a piràmide: e Asenblêe Locâli do Pòpolo són elezûe diretaménte, e i gràddi ciù âti de l'Asenblêe do Pòpolo – fìnn'a l'Asenblêa Naçionâle do Pòpolo (ANP) – són elezûi indiretaménte da l'Asenblêa do Pòpolo un gradìn ciù sótta. O scistêma polìtico o l'é decentralizòu, e i càppi a livéllo de provìnsa (ò mêno) àn tànta aotonomîa. Âtri éutto partîi són raprezentæ 'nte l'ANP e 'nta Conferénsa polìtica consultîva do pòpolo cinéize. A Cìnn-a a l'arénba o prinçìpio leninìsta do "centralìsmo democràtico", ma ghe són stæte crìtiche segóndo e quæ l'Asenblêa Naçionâle do Pòpolo a saiéiva sôlo 'na faciâ.
Govèrno[modìfica | modìfica wikitèsto]
O prescidénte, elezûo da l'Asenblêa Naçionâle do Pòpolo, o l'é o càppo de stâto. O prìmmo minìstro o l'é o càppo do govèrno, e o prescjêde 'nsciô conséggio de stâto, conpòsto da quàttro viceprescidénti e da-i càppi di ministêri e de comiscioìn. Xi Jinping o l'é l'atoâle prescidénte, e ascì o segretâio generâle do Partîo Comunìsta Cinéize e prescidénte da Comisción militâre centrâle, e dónca l'é o leader suprêmo da Cìnn-a. Li Keqiang o l'é l'atoâle càppo do govèrno, e ménbro ançiàn do Comitâto permanénte de l'ofìçio polìtico do Partîo Comunìsta Cinéize, l'òrgano che de facto o l'à ciù potêre de decìdde.
Ghe són stæti di pàssi vèrso 'na liberalizaçión polìtica, ma o partîo o mantégne o contròllo efetîvo 'nscê nòmine de govèrno e, mancàndo 'n opoxiçión de spesô, o vînçe quæxi sénpre. A créscita de disegoaliànse econòmiche e a coruçión do govèrno són tra e ciù grénde preocupaçioìn a livéllo polìtico, però in tànti sostégnan o govèrno: l'80–95% di çitadìn cinéixi – segóndo 'n sondàggio do 2011 – se diciâra sodisfæto do govèrno centrâle.
Divixoìn aministratîve[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Repùbrica popolâre cinéize a l'é divîza 'nte 22 provìnse, 5 regioìn aotònome (ògnidùnn-a co-o seu grùppo de minorànsa), e 4 monicipalitæ – tùtte insémme, se definìscian "Cìnn-a continentâle" – óltre a-e regioìn aministratîve speciâli de Hong Kong e Macào. A livéllo giögràfico, tùtte e 31 divixoìn provinciâli da Cìnn-a continentâle fórman sêi grùppi: Cìnn-a setentrionâle, Cìnn-a nòrd-òrientâle, Cìnn-a òrientâle, Cìnn-a céntro-meridionâle, Cìnn-a sùd-òrientâle e Cìnn-a nòrd-òrientâle.
A Cìnn-a a conscìdera Taiwan cómme a seu 23ª provìnsa, scibén ch'a l'é governâ da-a Repùbrica de Cìnn-a, a quæ respìnze a pretéiza da RPC, e ànsi rivéndica sovranitæ 'nsce tùtte e seu provìnse
Polìtica èstera[modìfica | modìfica wikitèsto]
A RPC a l'à relaçioìn diplomàtiche con 175 naçioìn, e l'à anbasciæ in 162, ma a seu legitimitæ a l'é contestâ da-a Repùbrica de Cìnn-a e da quàrche âtro pàize. A Cìnn-a, dónca, a l'é o ciù grànde e o ciù popolôzo tra i stâti a riconosciménto limitòu. Into 1971, a RPC a l'à rinpiasòu a Repùbrica de Cìnn-a cómme ùnica raprezentànsa da Cìnn-a inte Naçioìn Unîe e cómme un di çìnque ménbri permanénti do Conséggio de secuéssa de Naçioìn Unîe. A Cìnn-a a l'é stæto ascì 'n ménbro inportànte do Moviménto di no aliniæ, e a se conscìdera àncon in sostegnitô di pàixi 'n vîa de svilùppo. Insémme a Braxî, Rùscia, Ìndia e Sudàfrica, a Cìnn-a a fa pàrte do grùppo BRICS de ciù grénde economîe emergénti, e a l'à òspitòu a tèrsa riunión ofiçiâ do grùppo a Sanya, Hainan, inte l'Arvî 2011.
Segóndo a seu interpretaçión da polìtica de "Unn-a sôla Cìnn-a", pe poéi stabilî relaçioìn diplomàtiche, in pàize o gh'à da riconósce a seu rivendicaçión do teritöio de Taiwan, e no avéi rapòrti ofiçiæ co-o govèrno da Repùbrica de Cìnn-a. I fonçionâi cinéixi àn protestòu divèrse vòtte cóntra e avertûe diplomàtiche de çèrtidùn pàixi vèrso Taiwan, spécce rigoàrdo a-a véndia de àrmi.
Se dîxe ch'a ciù pàrte de l'atoâle polìtica èstera cinéize ségge inspirâ a-i Çìnque prinçìppi de coexisténsa pacìfica do prescidénte Zhou Enlai, e goidâ da-o concètto de "armonîa sénsa uniformitæ", ch'o l'incoràggia e relaçioìn tra stâti a despêto de diferénse de ideologîa. Sta polìtica a l'à portòu a Cìnn-a a sostegnî stâti conscideræ pericolôxi ò represcîvi da-e naçioìn òcidentâli cómme o Zimbabwe, a Coréa do Nòrd e l'Iràn. A Cìnn-a a l'à 'n stréito rapòrto econòmico e militâre co-a Rùscia, e i doî stâti spésso vôtan a-o mæximo mòddo 'nto Conséggio de secuéssa de Naçioìn Unîe.
Rapòrti comerciâli[modìfica | modìfica wikitèsto]
Into 2013, a Cìnn-a a l'é diventâ a ciù grànde naçión a livéllo de comèrcio, insciâ bâze da sómma de inportaçioìn e esportaçioìn, e 'nto 2016 a l'êa o ciù grànde pàrtner comerciâle pe 124 pàixi, pe pöi arivâ – tra inportaçioìn e esportaçioìn – a comèrci èsteri pe 'n totâle de 4.600.000.000.000 $. Inti ùrtimi decénni, a Cìnn-a a l'à avûo 'n ròllo sénpre ciù de prìmmo ciàn inta richièsta de àree de lìbero càngio e pàtti de secuéssa tra i seu vexìn de l'Àzia e do Pacìfico, e a l'é divegnûa ménbro de l'Organizaçión mondiâle do comèrcio l'11 Dexénbre 2001. Into 2004, a l'à propòsto l'inovatîva strutûa de 'n Vèrtice de l'Àzia òrientâle (inaoguròu into 2005) pe discùtte problêmi de secuéssa regionâle. A Cìnn-a a l'é ascì 'n ménbro fondatô de l'Organizaçión pe-a cooperaçión de Shanghai, insémme a-a Rùscia e a-e repùbriche de l'Àzia centrâle.
Ghe són stæte relaçioìn comerciâli conplicæ tra a Cìnn-a e i Stâti Unîi. Into 2000, o Congrèsso di Stâti Unîi a l'à aprovòu "relaçioìn permanénti de normâle comèrcio", permeténdo e esportaçioìn cinéixi a-i mæximi bàssi prêxi de mèrçi di quæxi tùtti i âtri pàixi. A Cìnn-a a l'à in grànde surplus comerciâle co-i Stâti Unîi, che costitoìscian o seu ciù grànde mercòu d'esportaçión.
Da l'inìçio do XXI sécolo, a Cìnn-a a l'à segoîo 'na polìtica de relaçioìn con naçioìn africànn-e pe comèrcio e cooperaçión bilaterâle. Into 2012, i comèrci tra Cìnn-a e Àfrica vàivan ciù de 160 miliàrdi de dòlari. A Cìnn-a a mantégne boìn rapòrti de comèrcio co l'Unión Eoropêa, e l'à ànco rinforsòu i ligàmmi co-e grénde economîe de l'América do Sud, diventàndo o ciù grànde pàrtner comerciâle do Braxî e creàndo colegaménti stratégichi con l'Argentìnn-a.
L'iniçiatîva cinéize da Nêuva Vîa da sæa a s'é alargâ de tànto 'nti ùrtimi sêi ànni e, into 2019, a l'inclùdde 137 pàixi e 30 organizaçioìn internaçionâli.
Dìspute teritoriâli[modìfica | modìfica wikitèsto]
Fìn da-a seu fondaçión dòppo a segónda Goæra civîle cinéize, a RPC a l'à rivendicòu i teritöi governæ da-a Repùbrica de Cìnn-a (RDC) – 'n'entitæ polìtica separâ ancheu conosciûa cómme Taiwan – cómme pàrte do sò teritöio: a conscìdera l'îzoa de Taiwan cómme a provìnsa de Taiwan, Kinmen e Matsu cómme pàrte da provìnsa de Fujian, e e îzoe ch'a RDC a contròlla 'nto Mâ cinéize meridionâle cómme pàrte de provìnse de Hainan e Guangdong. Ste rivendicaçioìn són controvèrse pe vîa da conplicæ relaçioìn tra i doî pàixi, dæto che a RPC a conscìdera a polìtica de "Unn-a sôla Cìnn-a" un di seu prinçìppi diplomàtichi ciù inportànti.
A Cìnn-a a l'é coinvòlta ànche in âtre dìspute teritoriâli internaçionâli: da-i ànni '90, a Cìnn-a a l'é stæta pàrte de negoçiâti pe risòlve e dìspute 'nscî seu confìn, ànche con Ìndia e Bhutan; in ciù, ghe són dìspute multilaterâli pe-o posèsso de çèrtidùn îzoe picìnn-e 'nto Mâ cinéize òrientâle e meridionâle, cómme e Îzoe Senkaku e a sécca de Scarborough. O 21 Màzzo 2014 Xi Jinping, a 'na conferènsa a Shanghai, o s'é inpegnòu a risòlve e dìspute teritoriâli cinéixi in mòddo pacìfico.
Status de superpoténsa emergénte[modìfica | modìfica wikitèsto]
Segóndo çèrtidùn, a Cìnn-a a l'é 'na potençiâle nêua superpoténsa do XXI sécolo, pe vîa do seu spedîo progrèsso econòmico, a seu crescénte fòrsa militâre, o gràn nùmero di seu abitànti, e a seu infloénsa internaçionâle; segóndo âtri, a créscita do pàize a poriéiva ralentâ (ò adreitûa fermâse) de manimàn ch'o sécolo o va avànti, pe vîa de "bólle" econòmiche e di squilìbri demogràfichi. Gh'é chi pénsa ch'a sôla l'economîa da Cìnn-a a no bàsta pe fâla divegnî 'na superpoténsa, e ch'o pàize o l'à mêno fòrsa militâre e infloénsa colturâle di Stâti Unîi. Segóndo l'IRENA, i investiménti da Cìnn-a 'nsce l'energîa rinovàbile a réndan 'na probàbile futûra superpoténsa 'nte quéll'àrea.
Questioìn sociopolìtiche e dirìtti umâni[modìfica | modìfica wikitèsto]
I ativìsti do Moviménto democràtico cinéize e çèrtidùn ménbri do Partîo comunìsta cinéize àn riconosciûo o bezéugno de rifórme sociâli e polìtiche: scibén che i contròlli econòmichi e sociâli se són molæ de tànto da-i ànni '70, a libertæ polìtica a l'é ancón asæ limitâ. A costituçión da RPC a l'aférma ch'i "dirìtti fondamentâli" di çitadìn inclùddan a libertæ de paròlla, a libertæ de stànpa, o dirìtto a 'n giùsto procèsso, a libertæ de religión, o vôto universâle, e i dirìtti de propiêtæ; però, inta pràtica, nisciùnn-a de ste cöse garantìsce 'na vêa proteçión cóntra eventoâli persecuçioìn da pàrte do stâto. Scibén che gh'é 'n pö de tolerànsa rigoàrdo e crìtiche 'nscê polìtiche do govèrno e 'nsciô Partîo Comunìsta, gh'é l'abitùdine d'adêuviâ a censûa de òpinioìn polìtiche e de l'informaçión, spécce 'nta Ræ, pe evitâ l'açión de grùppo.
Éntro o 2020, a Cìnn-a a l'à progetòu de fornî 'n pontézzo personâ de "Crédito sociâle" a tùtti i çitadìn, insciâ bâze do seu conportaménto: sto scistêma, ch'ò l'é 'n prêuva 'nte çèrtidùn çitæ cinéixi, o l'é conscideròu 'na fórma de sorvegiànsa de màssa con tecnologîa d'anàlixi de Big data. Into 2005, Repòrter Sénsa Frontêe o l'à mìsso a Cìnn-a a-o 159° pòsto 'nsce 167 'nto seu Ìndice anoâle mondiâle da libertæ de stànpa, e a-o 175° 'nsce 180 'nto 2014.
Quélli che mîgran da-a canpàgna a-a çitæ s'atrêuvan de spésso tratæ cómme çitadìn de série B da-o scistêma de registraçión de famìgge Hukou, ch'o contròlla chi peu gödî di agiùtti statâli, ma 'n pö de tàsce rurâli són stæte ridûte ò abolîe da-i prìmmi ànni 2000, e ciù servìççi sociâli són stæti destinæ a-i abitànti de canpàgne.
Ànche çèrtidùn govèrni, agençîe de stànpa èstere, e ONG crìtican regolarménte e polìtiche cinéixi 'nscî dirìtti civîli, con difûze violaçioìn di dirìtti civîli, cómme inprexonaménto sénsa procèsso, abòrti forsæ, confescioìn forsæ, tortûa, limitaçioìn di dirìtti fondamentâli, e ûzo ecescîvo da pénn-a de mòrte. O govèrno o soprìmme e protèste e manifestaçioìn ch'o conscìdera potençiâli minàcce a-a "stabilitæ sociâle", cómme prezénpio e protèste de ciàssa Tiananmen into 1989.
A l'inìçio, into 1992, o Falun Gong o l'êa insegnòu publicaménte; into 1999, quànde gh'êa ciù ò mêno 70 milioìn de praticànti, iniçiâva a persecuçiòn do Falun Gong, con arèsti de màssa, detençioìn fêua da lézze, e se pàrla ascì de tortûe e amasaménti de detegnûi. O stâto cinéize o végne spésso acuzòu de represcioìn insce làrga scâ e violaçioìn di dirìtti umâni 'nto Tìbet e 'nto Xinjiang, con violénte òperaçioìn de poliçîa e sopresción religiôza.
A-o mêno 'n milión de ménbri da minorànsa mosulmànn-a di oigûri o l'é stæto prexonê 'nte cànpi de prexonîa de màssa, ciamæ "Céntri d'educaçión e alenaménto da vocaçión" e costroîi 'nte l'aministraçión do Segretâio Generâle Xi Jinping, dónde se voéiva cangiâ o penscêo polìtico di prexonê, e seu identitæ, e-e seu credénse religiôze. Into Zenâ 2019, e Naçioìn Unîe àn domandòu de poéi intrâ diretaménte 'nti cànpi de prixonîa, dòppo ch'avéivan riçevûo "rapòrti credìbili" 'nsciô fæto che gh'êan 1,1 milioìn de prexonê tra oigûri, cazàchi, Hui e âtre minorànse étniche. O stâto o l'à ànche tentòu de controlâ o flùsso de informaçioìn inscê tenscioìn into Xinjiang, metténdo in prexón i ménbri de famìgge di giornalìsti foestê pe intimidîli.
O govèrno cinéize o rispónde a-e crìtiche enfatizàndo a créscita – rispètto a-i ànni '70 – do stàndard de vìtta, de perçentoâli de alfabetizaçión, e de l'aspetatîva de vìtta, óltre a-i megioaménti 'nta secuéssa 'nsciô lòu e 'nti sfòrsi pe contegnî i dezàstri naturâli, cómme e contînoe pìnn-e do Sciùmme Azùrro. In pö de polìtichi cinéize se són diciaræ favorévolil a-a democratizaçión, méntre âtri són ciù conservatôi. Són stæti fæti gréndi sfòrsi de rifórma: prezénpio, into Novénbre 2013, o govèrno o l'à anonçiòu 'n ciàn pe alascâ a polìtica do fìggio ùnico e abolî o progràmma de rieducaçión atravèrso o travàggio, ch'o l'avéiva riçevûo tànte crìtiche, scibén che i grùppi pe-i dirìtti umâni fàn notâ che i cangiaménti de quést'ùrtimo són sorviatùtto de faciâ. Inti ànni 2000 e 'nti prìmmi ànni 2010, o govèrno cinéize o l'é stæto sénpre ciù tolerànte vèrso e ONG ch'òfran soluçioìn pràtiche e eficénti a-i problêmi sociâli, ma st'ativitæ a rèsta streitaménte regolamentâ. A scitoaçión rigoàrdo i dirìtti umâni a l'é pezoâ dòppo o 2012, quànde Xi Jinping o l'é divegnûo Segretâio generâle do Partîo Comunìsta Cinéize.
Segóndo 'na stìmma do Global Slavery Index, into 2016 gh'êa ciù de 3,8 milioìn de persónn-e – o 0,25% da popolaçión – che vivéivan inte "condiçioìn de scciavitù modèrna", tramêzo i quæ gh'é de vìtime do tràfego d'êsei umâni, travàggio forsòu, maiézzi forsæ, travàggio minorîle, e travàggio forsòu inpòsto da-o stâto: tùtte ste cöse, fêua che l'ùrtima, són ilegâli. O scistêma statâle de travàggio forsòu o l'êa stæto formalmènte abolîo 'nto 2013, ma no l'é ciæo fìnn-a che pónto. O scistêma penâle cinéize o l'inclùdde fàbriche de travàggio forsòu, céntri de prexonîa, e cànpi de rieducaçión, tùtti insémme dîti Laogai. I prexonê no són pagæ, e i familiâri àn da mandâghe palànche; chi se refûa de travagiâ végne picòu, de vòtte fìnn-a mòrte. Tànti di prexonê són discidénti polìtichi ò religiôxi. Harry Wu, ch'o l'êa stæto prexonê, o l'à filmòu d'arescôzo a scitoaçión 'nto Laogai, e o l'é stæto acuzòu de ladronìsso de segrétti de stâto, e condanòu a 15 ànni de prexón, ma dòppo 66 giórni o l'é stæto trasferîo 'nti Stâti Unîi.
Fòrse militâri[modìfica | modìfica wikitèsto]
Con 2,3 milioìn de trùppe atîve, l'Ezèrcito Naçionâle de Liberaçión (ENL) o l'é atoalménte a ciù grànde fòrsa militàre do móndo, comandòu da-a Comisción militâre centrâle (CMC). A fòrsa militâre de risèrva da Cìnn-a a l'é a segónda ciù grànde do móndo, dòppo quélla da Coréa do Nòrd. L'ENL o conscìste de Fòrse de tæra, a Marìnn-a, e Fòrse aéree e-e Fòrse misilìstiche.
Segóndo o govèrno cinéize, a spéiza militâre do pàize 'nto 2017 a l'êa de 151,5 miliàrdi de dòlari, a segónda ciù âta do móndo, ànche se o rapòrto spéize militâri/PIL o l'é sótta a mêdia mondiâle. Però, segóndo çèrtidùn aotoritæ – tramêzo e quæ o SIPRI e l'Ofìçio do Segretâio da Diféiza di Stâti Unîi – a Cìnn-a a no diciâra i sò vêi livélli de spéiza militâre, che saiéivan mólto ciù âti de quélli ofiçiæ.
Séndo riconosciûo cómme 'n stâto con àrmi nucleâri, a Cìnn-a a l'é consciderâ 'na grànde poténsa militâre regionâle, e 'na potençiâle superpoténsa militâre. Segóndo 'n rapòrto do 2013 do Dipartiménto da Diféiza di Stâti Unîi, in Cìnn-a ghe saiéivan tra i 50 e i 75 ICBM, ciù 'n pö de SRBM: rispètto a-i âtri quàttro ménbri permanénti do Conséggio de secuéssa de Naçioìn Unîe, a Cìnn-a gh'à capaçitæ de proieçión de fòrsa limitæ. Pe pónn-e remédio, a Cìnn-a a l'à avòu a sò prìmma pòrtaérei 'nto 2012, e gh'à 'n'inportànte flòtta de sotomarìn, tramêzo i quæ ghe són sotomarìn nucleâri e lansamìsili balìstichi. A Cìnn-a a l'à ànche stabilîo 'na ræ de relaçioìn militâri co-i pàixi èsteri che s'atrêuvan lóngo i percórsi marìtimi ciù inportànti.
Inti ùrtimi decénni, a Cìnn-a a l'à fæto gréndi pàssi avànti 'nta modernizaçión de sò fòrse aéree, acatàndo aérei da conbatiménto rùsci cómme o Sukhoi Su-30 e produxéndo i pròppi – cómme i Chengdu J-10 e J-20, e i Shenyang J-11, J-15, J-16 e J-31 –, e louàndo a-o svilùppo de 'n aéreo stealth e de numerôxi droìn da conbatiménto. L'avansaménto di armaménti de interdiçión aérea e marìtima àn acresciûo a minàccia ségge da-a prospetîva do Giapón ségge da quélla di Stâti Unîi.
A Cìnn-a a l'à modernizòu ànche e sò fòrse de tæra, rinpiasàndo i vêgi cârarmæ de derivaçión soviética con mólte variànti do cârarmòu Type 99, e svilupàndo i sò scistêmi de batàggia C3I e C4I pe megioâ e seu capaçitæ de goæra digitâle. In ciù, o pàize o l'à svilupòu (ò òtegnûo) mólti avansæ scistêmi misilìstichi, tramêzo i quæ gh'én mìsili anti-satèlite, mìsili da croxêa e ICBM nucleâri lansæ da sotomarìn. Segóndo i dæti de l'Institûo Internaçionâle de Riçèrca 'nsciâ Pâxe de Stocólma, a Cìnn-a a l'é diventâ o tèrso ciù grànde esportatô d'àrmi do móndo tra o 2010 e o 2014 – co-in aoménto do 143% rispètto a-o perîodo 2005–2009 –, e a l'é diventâ o segóndo, sorpasàndo a Rùscia, into 2020. Fonçionâi cinéixi àn anonçiòu 'n aoménto de spéize militâri fìnn-a 173 miliàrdi de dòlari 'nto 2018. Inte l'Agósto 2018, a Cìnn-a a l'à testòu o sò prìmmo xêuo ipersònico: l'Académia Cinéize de l'Airodinàmica Spaçiâle a l'à afermòu ch'a prêuva a l'à avûo sucèsso, co-o consegoiménto de 'na velocitæ de Mach 6 da pàrte do velìvolo Starry Sky-2, ch'o peu trasportâ mìsili nucleâri.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di inmàgine ò di âtri files in sce Cinn-a