text:
Funicolâre de Sant'Anna
A funicolâre de Sant'Ànna a l'é 'na lìnea de traspòrto funicolâre da çitæ de Zêna ch'a colêga Ciàssa Portéllo co-a Stràdda Bertâni, a l'incrôxo con Córso Magénta. A l'é gestîa da-a socjêtæ de traspòrto pùblico AMT, controlâ da-o Comùn. Con pöchi pàssi a pê a l'é colegâ con l'Ascensô Magénta-Cròcco.
StöiaModìfica
A funicolâre a ægoa (1891-1979)Modìfica
Quéllo de Sant'Ànna o l'é o ciù vêgio tra i inpiànti a còrda costroîi inta çitæ de Zêna.
Inouguròu a-i 26 de novénbre do 1891, l'inpiànto o l'àiva a l'época 'n fìn turístico[1]. A lìnia a l'êa stæta progetâ co-in scistêma de fonçionaménto a ægoa bazòu in sciô prinçìpio di contrapéixi: o condutô da vetûa de mónte o l'inpîva o grànde serbatöio poxiçionòu inta pàrte bàssa do veìcolo, calcolàndo a quantitæ d'ægoa in sciâ bâze do nùmero de pasagê drénto l’unn-a e l’âtra vetûa[2]. O péizo magiô da vetûa de mónte o permetéiva dónca o trascinaménto de quélla a vàlle, colegâ co-ina còrda ch'a pasâva in sce 'na tàggia. Lóngo a lìnia gh'êa træ colìsse: quėlla de mêzo, co-ina dentêa, a l'êa adêuviâ pe frenâ[3]. Pe de ciù, inte ògni vetûa gh'êa 'n frén a contrapéizo ascì, da dêuviâ in câxo d'emergénsa aprêuvo a-a rotûa da còrda.
A staçión de vàlle a l'é stæta inglobâ inte 'n palàçio dòppo l'apertûa da Galerîa Nîno Bixio, dónde a s'atrêuva ancón a-a giornâ d'ancheu. A staçión de mónte, pe cóntra, a l'êa fæta de légno e de cóppi, e a pàiva 'n chalet de montàgna. A staçión de mónte a l'êa dîta a "vacherîa" aprêuvo a-a prezénsa, a l'iniçio do Nêuveçénto, de 'na bitêga de læte frésco, ch'o vegnîva da-e stàlle da vixìnn-a Vìlla Acquarón, d'ancheu dîta Vìlla Máddre Cabrini.
A conversción a-a traçión elétrica (1979)Modìfica
Aprêuvo a-e nêuve normatîve de seguéssa pe-i inpiànti funicolâri do 1975, gh'é stæta a domànda da Motorizaçión civîle de convertî st'inpiànto chi a-a traçión elétrica. In prinçìpio l'AMT a l'à tentòu d'òtegnî 'n conpromìsso co-o Ministêro di Traspòrti, voéndo fâ sôlo quàrche modìfica de mòddo de tegnî o particolâ scistêma a ægoa. Defæti quéllo de Sant'Ànna, depoî a serâ da funicolâre d'Orviêto (a prìmma a dêuviâ quésto scistêma), o l'êa arestòu l'ùrtimo inpiànto dotòu de 'n scistêma a ægoa. A despæto do favô di çitadìn e do Comùn, inte l'òtôbre do 1978 o ministêro o no l'à concèsso âtre déroghe e a funicolâre a l'é stæta dónca serâ[4].
Into 1979, l'AMT a l'à decîzo d'inandiâ a refæta de l'inpiànto, pasàndo dónca a-a traçión elétrica e conservàndo de quéllo vêgio sôlo strutûe e cazaménti. S'é dovûo coscì adatâ e dôe staçioìn da lìnia a-o nêuvo scistêma, óltre che l'òficìnn-a scitoâ a-a meitæ do percórso. A sâla màchine a l'é stæta realizâ inte 'n locâle sott'a-a staçión de Stràdda Bertâni, a ògni mòddo sénsa alterâ a sò strutûa. E vetûe són stæte sostitoîe con de âtre ciù picìnn-e e spedîe che, scibén ch'àivan tùtte dôe 'na postaçión de comàndo, poéivan êse goidæ da 'n sôlo òperatô in sce unn-a de dôe.
O nêuvo inpiànto o l'é intrôu in servìçio into 1980.
L'incéndio e a funicolâre modêrna (1989)Modìfica
A-i 16 de novênbre do 1989 a staçión de mónte, co-o sò cafè e a vetûa ch'a se trovâva lîe, a l'é stæta do tùtto destrûta da 'n incéndio, do quæ e còuze no són mâi stæte mìsse in ciæo[5]. Co-a sò ricostruçión, a fermâta de Stràdda Bertâni a l'é stæta refæta ciù sénplice e modèrna. Sti travàggi chi són finîi into méize de zenâ do 1991 e, into lùggio sucescîvo, a funicolâre a l'à començòu tórna a fonçionâ[6]. A-a giornâ d'ancheu a l'é asæ utilizâ pò-u traspòrto pùblico di abitànti da zöna.
CaraterìsticheModìfica
- Staçioìn: 2
- Ciàssa do Portéllo (de vàlle)
- Stràdda Bertâni-Córso Magénta (de mónte)
- Altitùdine staçión de vàlle: 20 m s.l.m.
- Altitùdine staçión de mónte: 74 m s.l.m.
- Diferénsa d'altitùdine: 54,18 m
- Longhéssa: 357 m
- Pendénsa: 15,33% (média); 17% (màscima).
- Capaçitæ de vetûe: 30 pasagê
- Velocitæ de vetûe: 4 m/s
- Scartaménto de colìsse: 1200 mm
- Diàmetro do câo de traçión: 18 mm
Galerîa d'inmàgineModìfica
A funicolâre méntre a pàssa depoî a-o Palàçio Odêro, progetòu da-o Màrco Rélio Cròtta
NòtteModìfica
- ↑ Bozzano, Pastore & Serra, 2014, p. 18
- ↑ Bozzano, Pastore & Serra, 2014, pp. 23, 41
- ↑ Bozzano, Pastore & Serra, 2014, p. 24
- ↑ Bozzano, Pastore & Serra, 2014, pp. 43-44
- ↑ (IT) Alessandro Sasso, MF Notizie, in Mondo Ferroviario, n. 62, Agósto 1991, p. 67.
- ↑ Bozzano, Pastore & Serra, 2014, p. 48
BibliografîaModìfica
- (IT) AMT, La funicolare Sant'Anna, in Storia del trasporto pubblico a Genova, Zêna, SAGEP Editrice, 1980, pp. 131-138.
- (IT) Elisabetta Capelli, Franco Gimelli e Mauro Pedemonte, Dall'acqua all'elettricità, in Trasporto pubblico a Genova fra cronaca e storia, Zêna, De Ferrari, 1981, pp. 301-304, ISBN 88-7172-017-2.
- (IT) Giovanni Cornolò e Francesco Ogliari, La funicolare di Sant'Anna a Genova, in Volume primo (1880-1900), Si viaggia… anche all'insù: Le funicolari d'Italia, vol. 1, Milàn, Arcipelago Edizioni, 2004, pp. 282-301, ISBN 88-7695-261-6.
- (IT) Giuseppe Viscardi, Genova oltre le ferrovie, in I Treni, n. 346, Màrso 2012, pp. 30-32.
- (IT) Corrado Bozzano, Roberto Pastore e Claudio Serra, Genova in salita, Zêna, Nuova Editrice Genovese, 2014, ISBN 978-88-88963-10-5.
Vôxe corelæModìfica
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce funicolâre de Sant'Ànna
Colegaménti estèrniModìfica
- (IT) AMT, Funicolâre de Sant'Ànna, in sce amt.genova.it. URL consultòu o 25 màzzo 2022.
- (EN) Funicolâre de Sant'Ànna (Ciàssa Portéllo - Córso Magénta), in sce funimag.com. URL consultòu o 25 màzzo 2022.
- (IT) Funicolâre de Sant'Ànna, in sce dearmissfletcher.com. URL consultòu o 25 màzzo 2022.
- (DE) Filmìn ch'o fa védde tùtta a córsa da funicolâre, in sce youtube.com. URL consultòu o 25 màzzo 2022.


c: text/html

text:
Benosso Gossoli
Benosso Gossoli (Benozzo Gozzoli) (Scandicci, 1420-Pistoia, 4 òtôbre 1497) o l'é stæto 'n pittô de schêua italiann-a, in protagonìsta do Rinascimento.
VìttaModìfica
Galerîa de òpereModìfica
Àngioi in adoraçión, 1459-1464, Capélla di Rè Mâgi (Palasso Medici-Riccardi - Firénse)
Parténsa de San Gêumo pe Antiòchia, Capélla de San Gêumo, 1452, (Gêxa de San Françésco - Montefalco)
Capélla di Rè Mâgi, Cortêo co Loenso, Pêo e Gioâne de' Medici, 1459-1464 (Palasso Medici-Riccardi - Firénse)
NòtteModìfica
- ↑ Serie degli uomini i più illustri nella pittura, scultura, e architettura.
Âtri progèttiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Benosso Gossoli

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Giaxo d'Axao
Giaxo d'Axao (primma de l'800 Giaxo d'Axerao; ['dʒa:ʒu d aʒe'ɹɔʊ] , lat. Blasius Axeretus, ita. Biagio Assereto; Recco 1383 - Særavalle 1456) o l'é stæto un amiraggio a-o serviçio d'a Repubrica de Zêna.
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
Giaxo d'Axao o nascè à Recco, figgio de 'n ferâ. O fu notao da-o Françesco Spinnoa, segnô d'a çittæ, ch'o se-o piggiò comme paggio. D'o 1423 o se transféi à Zena donde o s'aviò a-a carea militâ. Comme armiraggio d'a Repubrica, o condusse a flotta in agiutto d'a reña Zana II de Napoli (1425), o feççe prexonê o Ferruçço Verro de Firençe (1426) e o respinse Domennego de Campofregoso e i so aliæ fiorentin (settembre 1427).
D'o 1435 o ghiò 'na piccena flotta à Gaeta pe sarvâ o Françesco Spinnoa, ascidiao da l'Alfonso V d'Aragon, e o vinse a battaggia de Ponça ch'a seguì. O feççe prexonê o re d'Aragon, so fræ Zane re deNavara, so figgio l'infante Enrico, o viçerè de Seçeja e gran parte d'a nobiltæ aragoneize. L'Axao mæximo o descrisse a battaggia inte 'na çellebre lettia a-o Conseggio d'a Repubrica de Zena, scrita int'a lengua zeneize cançellesca de l'eppoca.
Sciben ch'o l'avesse refuao de continoâ a guæra, no avendoghe assæ truppe pe invadde o regno de Napoli, o riçevette o fœüdo de Særavalle Screivia da-o Feipo Maja Visconti, e a carega de governao de Milan.
Dapœuscia o fu commissaio ducâ à Parma e comandante de l'armâ milaneize int'a guæra contro Veneçia. À Casalmaggiô o sconfisse l'armiraggio veneçian Andria Quirin (luggio 1448).
D'o 1450 o fu a-o serviçio d'o Françesco Sforça, ma doî anni doppo o l'abandonò a vitta pubrica e o se retiò à Særavalle pe dedicâse a-a lettiatua. Tra i so amixi ghe fu l'Enea Scirvio Piccolomini, o futuro pappa Pio II. O moì a Særavalle d'o 1456.
Notte[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikivivàgna a contêgne una pàgina dedicâ a Giaxo d'Axao


text:
Rêuza di vénti
A Rêuza di vénti, òpûre Stélla di vénti, òpûre Scìnbolo di vénti, o l'é 'n diagràmma ch'o rappresénta in manêa schemàtica a proveniénsa di vénti sôvia 'na determinâ región do móndo.
Descriçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
A Rêuza di vénti ciù sénplice a l'é a quàttro pónte che corispondan a-i quàttro pónti cardinâli: Nord, Sud, Est e Ovest.
Direçión di vénti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Da o Nord (N 0°) (setentrión òpûre mêzanéutte) - vénto Tramontànn-a
- Da o Nord-Est (NE 45°) - vento Gregâ òpûre Grêgo
- Da l'Est (E 90°) (òriénte òpûre levànte) - vénto Levànte
- Da o Sud-Est (SE 135°) - vénto Sciöco òpûre Mainasso
- Da o Sud (S 180°) (meridión) - vénto Coìn òpûre Mêzogiórno
- Da o Sud-Ovest (SW 225°) - vénto Lebéccio
- Da l'Ovest (W 270°) (òcidénte òpûre ponénte) - vénto Ponénte
- Da o Nord-Ovest (NW 315°) - vénto Meistrâ.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Rêuza di vénti


text:
Tibet
O Tìbet (Bod inta léngoa tibetànn-a – Xīzàng inta léngoa cinéize) o l'é 'na región de l'Àzia centrâle e scitoâ in sce l’âtociàn co-o mæximo nómme.
Ancheu o fa pàrte da Repùblica Popolâre Cinéize, scibén ch'o rivéndiche a sò outonomîa e a sò indipendénsa polìtica. O l'à 'na popolaçión de ciù de 3.000.000 d’abitànti. O l’é scitoòu a 'n' altéssa de squæxi 5.000 mêtri e pe quésto o l'é ciamòu ascì “o Pàize de Néive”. A sò capitâle a l'é Lhasa.
Inte l'anno 1911, co-a fìn de l'Inpêro Cinéize e a nasción da Repùblica Popolâre Cinéize, o Tìbet o s'êa proclamòu, pe cónto sò, stâto indipendénte, ma o no l’avéiva avûo nisciùn riconosciménto internaçionâle. Inte l’anno 1949, a Cìnn-a a l'à òcupòu o Tìbet con l'ezèrcito e a n'à fæto 'na sò provìnsa. L'è restòu fêua da sta ocupaçión chi in tòcco picìn inta pàrte sùd-ocidentâle, Ladakh, ch’o l’é teritöio indiàn.
O Govèrno Tibetàn, in ezìlio, o raprezénta o govèrno tradiçionâle do Tìbet e o l'é formòu da-i sò conponénti, comandæ da-o Dalai Lama, scapæ in Ìndia inte l'anno 1959, dòppo a ribelión de Lhasa cóntra l'ezèrcito cinéize. A fonçion de sto Govèrno chi a l'é, prinçipalménte, quélla d’agiutâ tùtti quélli che scàpan da-o Tìbet, aministrâ i cànpi di pròfoghi e i insediaménti permanénti, mostrâ a Coltûa Tibetann-a a-i pròfoghi perché a no vàdde pèrsa.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Tibet


text:
Template:Vedrìnn-a
E instruçioìn chi de sótta són contegnûe inta sotopàgina Template:Vedrìnn-a/man (modìfica·cronologîa)
Quésto template o va mìsso a-a fìn de 'na vôxe in vedrìnn-a co-a scintàsci indicâ chi de sótta:
Ûzo
{{vedrìnn-a|giórno=|méize=|ànno=|valutaçión=}}
- giórno = inserî o nùmero do giórno into quæ a vôxe a l'é intrâ inta vedrìnn-a (con scintàsci, prezénpio, "02" - "2" - "21").
- méize = inserî o méize into quæ a vôxe a l'é intrâ inta vedrìnn-a (con scintàsci, prezénpio, "02" - "2" - "frevâ").
- ànno = inserî l'ànno into quæ a vôxe a l'é intrâ inta vedrìnn-a.
- valutaçión = wikilink a-a valutaçión da vedrìnn-a (prezénpio "Wikipedia:Riconosciménti de qualitæ/Segnalaçioìn/nómme pàgina"); no gh'é de bezéugno de métighe e paréntexi quàddre. O colegaménto in teorîa o l'é ötomàtico, sedónca dêuviâ sto paràmetro chi.
I nómmi di paràmetri se pêuan òmétte ascì ma, inte sto câxo chi, van scrîti inte l'órdine indicòu chi de sótta:
{{vedrìnn-a|giórno|méize|ànno|wikilink a-a valutaçión}}


text:
E coordinæ van inserîe inte ûn di doî segoénti formâti:
gràddi decimâli: atravèrso i paràmetri "lat" e "long"
gràddi sessagesimâli (gràddi, menûti e segóndi): atravèrso i paràmetri latitùdineGràddi, latitùdinePrìmmi, latitùdineSegóndi, latitùdineNS, longitùdineGràddi, longitùdinePrìmmi, longitùdineSegóndi e longitùdineEW. Quésto formòu l'è ascì dîto DMS (da l'ingléize degrees, minites, seconds).
Se se adêuvian lat e long no van utilizæ i paràmetri pe-i gràddi sessagesimâli, e vicevèrsa.
Se e coordinæ no sun inserîe ma sun prezénti in sce l'item Wikidata colegòu, vęgnan lezûe da Wikidata. Se no sun prezénti, mànco in sce Wikidata vęgne vizoalizòu 'n mesàggio d'erô.
Màppe disponìbili
Sun disponìbili màppe pe tùtti i stati e dipendénse dotæ de còdice ISO 3166-1 alpha-3 (o nómme da màppa l'è pægio a-o còdice). Gh'é ascì çèrtidùn màppe pe regioîn naçionâle e internaçionâle, stâti stòrichi e gràndi çitæ.
O template fâ 'na série di contròlli in scî paràmetri e, into câxo d'erô, mostra 'n çèrto mesàggio inserindu ascì a vôxe in Categorîa:Eroî de conpilaçión do template Màppa de localizaçión, o inte ciù specìfiche Categorîa:Pàgine co màppa de localizaçión no existénte e Categorîa:Pàgine co coordinæ de fêua da-a màppa de localizaçión.
Lìsta di poscìbili mesàggi d'erô, co-a lô spiegaçión:
"Màppa no specificâ": no l'è stæto specificòu o prìmo paràmetro, sénsa nómme, do template, ch'o raprezenta o nómme da màppa.
"Màppa no disponìbile": no exìste a pàgina "Template:Màppa de localizaçión/(nómme màppa)".
"Latitùdine no specificâ": no l'è stæta inserîa a latitùdine into formòu decimâle ò DMS, e no l'è prezénte in sce Wikidata.
"Longitùdine no specificâ": no l'è stæta inserîa a longitùdine in formòu decimâle ò DMS, e no l'è prezénte in sce Wikidata.
"I gràddi/menûti/segóndi de latitùdine/longitùdine no sun vàlidi": i valoî de latitùdine/longitùdine inserîi into formòu decimâle (ò DMS) no sun vàlidi.
"Coordinæ de fêua da-a màppa": e coordinæ inserîe, ò lezûe da Wikidata, indican 'na poxiçión de fêua da-a màppa.
Eroî specifici do formòu DMS:
"I gràddi decimâli e DMS no van adêuviæ insémme pe-a latitùdine/longitùdine": sun stæti valorizæ latitùdineGràddi/longitùdineGràddi, quànde no l'êa za prezénte "lat"/"long" (decimâle).
"I menûti van adêuviæ insémme a-i gràddi DMS pe-a latitùdine/longitùdine": sun stæti valorizæ latitùdinePrìmmi/longitùdinePrìmmi, quànde l'êa za prezénte "lat"/"long" (decimâle).
"I segóndi van adêuviæ insémme a-i gràddi DMS pe-a latitùdine/longitùdine": sun stæti valorizæ latitùdineSegóndi/longitùdineSegóndi, quànde l'êa za prezénte "lat"/"long" (decimâle).
"L'emisfêro va adêuviòu insémme a-i gràddi DMS pe-a latitùdine/longitùdine": sun stæti valorizæ latitùdineNS/longitùdineEW, quànde l'êa za prezénte "lat"/"long" (decimâle).
"I menûti de latitùdine/longitùdine sun adêuviæ sénsa i gràddi": sun stæti valorizæ latitùdinePrìmmi/longitùdinePrìmmi sénsa latitùdineGràddi/longitùdineGràddi.
"I segóndi de latitùdine/longitùdine sun adêuviæ sénsa i menûti": sun stæti valorizæ latitùdineSegóndi/longitùdineSegóndi sénsa latitùdinePrìmmi/longitùdinePrìmmi.
"L'emisfêro de latitùdine/longitùdine l'è adêuviòu sénsa i gràddi": sun stæti valorizæ latitùdineNS/longitùdineEW sénsa latitùdineGràddi/longitùdineGràddi.
"L'emisfêro de latitùdine/longitùdine no l'è vàlido": o valô inserîo pe latitùdineNS/longitùdineEW no l'è vàlido.
Ezénpi d'ûzo
Màppa co didascalîa de default (in gràddi)
Màppa co didascalîa de default (decimâle)
Màppa co didascalîa e sfóndo personalizæ
Màppa co etichétta e scìnbolo ciù gréndi do valô de default
Màppa sénsa dîdascalia
Emisfêro òcindentâle (in gràddi)
Emisfêro òcindentâle (decimâle)
Naçioîn che atraversan o 180º meridiàn
Creâ nêuve màppe
Atrovâ 'na màppa sénsa scrîte e in proieçión òrtogràfica.
Creâ a sotopàgina do Template:Màppa de localizaçión adêuviandu, se exìste, a codifica SO 3166-1 alpha-3, âtriménti o nómme do lêugo (âtri nómmi se pœan creâ cómme redirect).
Inserî inta pàgina, conpilandu i paràmentri, o segoénte còdice:
left = longitùdine decimâle do lâto scinìstro da màppa.
right = longitùdine decimâle do lâto dèstro da màppa.
image = nómme do file da màppa.
image1 = [facoltatîvo] nómme do file da màppa fìxica, se quélla de prìmma l'è polìtica.
Âtri eleménti facoltatîvi do #switch adêuviæ de ræo:
ratio = rapòrto altéssa/larghéssa de l'inmàgine, co-o pónto pe-i decimâli, prezénpio se l'inmàgine bâxe l'è 250x400 indicâ 0.625. Permétte l'ûzo de max_height, ùtile pe-e màppe asæ estéize in verticâle.
crosses180 = inserî 'n qualónque valô no vêuo se a màppa atravèrsa o 180º meridiàn.
mark = nómme do file de 'n pontatô de default divèrso da-o balìn rósso.
marksize = dimensción do pontatô de default divèrso da-o balìn rósso.
Inti câxi particolæ de màppe no equiretangolâri, van azónti i segoénti eleménti a-o #switch:
x = espresción (pe #expr) ch'a calcola a poxiçión òrizóntale in pixel in fonçión de latitùdine (variàbile {{{2}}}) e longitùdine (variàbile {{{3}}})
y = espresción (pe #expr) ch'a calcola a poxiçión verticâle in pixel in fonçión de latitùdine (variàbile {{{2}}}) e longitùdine (variàbile {{{3}}})
N.B.: pe copiâ 'na màppa da 'na âtra Wiki generalménte abàsta tradûe o paràmetro "name" e corêze a pàrte dòppo "noinclude", aregordate però de controlâ che no ghe segge za quélla màppa in sce lij.wiki, magâra sótta a 'n âtro nómme.


text:
Argagno
Argàgno ò àrgano, apægio ch'o serve a ezerçitâ, pe mezo de cavi ò cadeñe, di gren sforsci de traçion pe solevâ di càreghi ò pe rebelâli.
L’argagno o l'è constituîo da 'n fuzo, in sciô quæ s'ingœugge o cavo, ch'o ven fæto giâ a man ò mediante motô, tramite di rotismi demortipricatoî, constituii inte l'argagno a man da-a cobbia rocchetto-rœua dentâ, opù da-a cobbia via-rœua elicoidâ, mentre inte l'argagno a motô de vòtte son necessai di reduttoî ciu complesci. Gh'è ascì di conzegni de seguêça (diti castagne) che impediscian che a gummena a desvire se ven a mancâ l’açion motrixe.
O fûzo o pœu êse a asciâ verticâ ò orizzontâ.
I antighi argagni a man da mainaja a veja ean sciti a-a proa di barchi, gh'aivan u fuzo verticâ e in sciâ testa do fuzo di pertuxi pe infiâghe i aspe, ossæ, di travi de legno che i mainæ sponciavan co-e braççe pe virâ a l'argagno e sarpâ l'ancoa.
Questo tipo d'argagno (fr. cabestan, ing. capstan, sp. cabrestante), o l'è tuttoa dœuviao a bordo, inti pòrti e inti scæ feroviai.
Inte l'argagno a asciâ orizzontâ (dito ascì moinello) a corda a l'è generalmente fissâ pe 'n estremmo a-o fuzo e ingugeita a questo. O fuzo, inti argagni picin, o l'è liscio mentre inte quelli de maggiô diametro o l'è sorcao da de cœugge, pe 'n regolâ ingugimento da corda.
I argagni a motô se distinguan a segonda do tipo de motô da-o quæ son açionæ (argagni elettrichi, a vapô e a aia compressa). I argagni elettrichi son dœuviæ pe ascensoî, montacàreghi, grue, poççi d'estraçion, funicolæ, strafie ecc.; i argagni a vapô, invece, son dœuviæ in mainaja, prez. pe-e manœuvre d'ormezzo e de tonezzo; infin, i argagni a aia compressa son dœuviæ inte di caxi speciæ (prez., inti loei de scavo in galleria).
BibliografiaModìfica
Atri progettiModìfica
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Argagno


text:
Boletus aereus
O Boletus aereus, dîto ascì fonzo neigro de rôe ò sôlo fonzo neigro, a l'é 'na razza de fonzo da famiggia de boletaceae. A l'é unn-a de quattro razze che son ciamæ "fonzi neigri" (in italian porcini) sciben ch'a l'é l'ùnica a êse neigra pe 'n davei.
Descriçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
O nomme "aereus" o vêgne dò-u latin e o veu dî "de bronzo". Defæti quello ch'o rende questo fonzo chi diferénte da-i âtri neigri, o l'é o cô do capéllo, ch'o l'é de spesso de 'n maròn asæ scûo. Peu acapitâ ascì che ghe segge quarche maccia ciù ciæa, spécce inti fonzi vêgi, a segonda da condiçion do climma.
O câsigión o peu cangiâ dò-u gianco spòrco, scinn'ò-u cô de çetron, e o l'é de longo covèrto da 'na ræ ben ben scciàssa. A carne a l'é gianca e a no cangia de cô dòppo êse stæta tagiâ. I seu bèlli coî, insemme ò-u savô inténso, fan de sto fonzo chi fòscia o neigro ciù riçercòu.
Habitat[modìfica | modìfica wikitèsto]
O Boletus aereus o l'é 'n fonzo tìpico da zöna Mediterània, e o preferìsce i bòschi câdi. O se peu rachéugge da-a tarda primmavéia scinn'a-i ùrtimi meixi d'ötùnno (sò-u tenpo o resta câdo l'é poscibile trovâlo anche a dexénbre). O nasce sorviatùtto sott'a-i èrboi comme a rôe, o særo, l'èrxo, o sûgou, o castàgno, o carpo, e arbùsti commò-u brûgo e l'armon; in cangio o l'é ræo sott'ò-u fò (sorviatùtto inte l'Italia setentrionâle) e o no se trêuva inti bòschi d'abêto, pin e scìmili ch'én tròppo fréidi. O se peu trovâ inte quæxi tùtta a Ligûria: inti ténpi pasæ, quande gh'êa ancon tanti bòschi de èrxo (òua a ciù parte scentâ), doviéiva êse ciù difûzo, e fòscia a l'é questa a raxon pi-â quæ inte parlâte lìguri i porcini én ciamæ tùtti "fonzo neigro".
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Ermido Baresani e Mario Massa, Funghi di Liguria, Zena, Il Secolo XIX, 1991.
- (IT) Ettore Bielli, Funghi. Conoscere, riconoscere e ricercare tutte le specie di funghi più diffuse, 2ª ed., De Agostini, 2012, ISBN 88-41-87695-6.
- (IT) Fabrizio Boccardo, Mido Traverso, Alfredo Vizzini e Mirca Zotti, Funghi d'Italia, Bologna, Zanichelli, 2008, ISBN 88-08-07023-9.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Boletus aereus
- Wikispecies a contêgne informaçioìn in sce Boletus aereus


text:
Psara
Psara (in grêgo modèrno: Ψapά, Psará, prononçiòu [psaˈra], ciù antigaménte consciûa cómme Ψύpa/Ψupίn, Psyra/Psyriē) a l'é 'n'îzoa da Grêcia, ch'a se trêuva inta pàrte ciù a levànte do Mâ Egêo. Insémme a l'îzoa de Antipsara, abitâ da quàttro persónn-e, a l'é pàrte do comùn de Psara, inclûzo inte l'unitæ periférica de Scîo, pàrte da periferîa de l'Egêo Setentrionâle.
O sôlo pàize de l'îzoa e capolêugo do comùn, ciamòu Psara ascì, o l'avéiva, a-o censiménto do 2011, 454 abitànti[1]. L'îzoa a l'é servîa da 'n pòrto picìn, ch'o permétte i colegaménti con Scîo e o rèsto da Grêcia ascì.
Etimologîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'îzoa inte l'etæ clàscica a l'êa ciamâ Pyra, Psyri ò Psyria. A ciù antîga mençión da sò prezénsa a remónta a l'Òdisêa de l'Omêro dónde, into racónto de Nestòre, a l'epizòdio do Nostos, a vêgne ciamâ Psyria[2]. Inte òpere do Strabón, e in quélle de âtro outoî ascì[3][4], gh'é di riferiménti a Psara, da lê ciamâ Psyra[5][6][7]. O çitadìnn-a in sce l'îzoa a l'êa ciamâ Psyra ascì[6][8].
Co-o mæximo nómme o ciàmma l'îzoa l'Eostàçio de Tesalònica inte 'na sò òpera de l'XI sécolo, ö sæ a traduçión e o coménto da Periegêxi da Tæra de Dionîgi o Periegêta[9], inta quæ o gh'à mìsso 'na nòtta con scrîto "e Psyria, 'n'îzoa de Scîo, a l'é a-a distànsa de òtànta stàddi e a l'à vìnti pónti d'ormézzo; a l'é ciamâ Psyra ascì[10]".
Giögrafîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'îzoa de Psara a se trêuva 81 km a nòrd-òvest da çitæ de Scîo, 22 km da-a pònta nòrd-òcidentâle de l'îzoa da-o mæximo nómme e 150 km in direçión nòrd-èst da-a capitâle do Pàize, Atêne. L'îzoa a l'é lónga ciù ò mêno 7 km e a l'é pöco ciù làrga, estendéndose pe 8 km in direçión ponénte-levànte, pe 'n'àrea totâle de 43 km2. L'àrea do comùn, a quæ a l'inclùdde Antipsara e di izoöti ciù picìn ascì, a l'é de 44,511 km2[11].
O pónto ciù âto de l'îzoa o l'é o Mónte Profitis Ilias, âto 512 m.
Stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
Preistöia e etæ clàscica[modìfica | modìfica wikitèsto]
In sciâ bâze de vàrri ritrovaménti archiològîchi fæti inte l'îzoa, quésta a l'é stæta abitâ in mòddo contìnoo da-a fìn do Neolitìco (tra o V e o IV milénio prìmma de Crìsto) a-o V sécolo prìmma de Crìsto, co-in perîodo de gràn richéssa vèrso a fìn de l'Etæ do Brónzo, tra o XIV e o XII sécolo prìmma de Crìsto.
A ciù pàrte de testimoniànse do perîodo preistòrico a l'é costitoîa da tónbe con seportûa in poxiçión fetâle. Di sécoli dòppo, da-o perîodo micenêo in particolâ, émmo de tónbe ciù elaboræ lìghæ a-o vixìn pàize de Archontiki. De 'sti perîodi chi són stæti atrovæ ànche âtri ògètti, cómme spoæ de brónzo, pendìn, brasalétti, etc. De l'etæ omèrica són stæti pe cóntra trovæ de pàrte de vâxi de tæra róssa. Di tòcchi de vâxi són stæti trovæ in sce l'îzoöto de Agios Nikolaos ascì, scitoòu a-o céntro do górfo lóngo a còsta de ponénte de l'îzoa. Inta región de l'îzoa conosciûa cómme Mavri Rachi ò Paleokastro gh'êa, inte l'etæ elenìstica, 'n pàize picìn e in Ftelio e Lemnos a l'é stæta trovâ da teràggia do mæximo perîodo. A Xirokambos gh'é ànche i rèsti de 'n pàize romàn e, da-arénte a-o vilàggio abitòu a-a giornâ d'ancheu, o l'é stæto scovèrto 'n canposànto con vàrie làpidi de quélla época[12]. Inte l'îzoa a no l'é ancón stæta atrovâ 'na çitadélla ò de òpere de diféiza, ségno do fæto che probabilménte a l'êa za protètta da-e sò scugêe.
A ògni mòddo, Psara a l'é de lóngo stæta consciderâ cómme 'n teritöio sénsa nisciùnn-a inportànsa stratégica e con pöche vivàgne naturâli. Prezénpio, da-i tèsti do Stêva de Bisànçio, sémmo che l'îzoa a no l'avéiva mànco di vignêti, scibén che gh'êa 'n ténpio dedicòu a-o dîo Bàcco. Da 'sto fæto chi, segóndo o Stêva de Bisànçio, o vêgne o mòddo de dî, pe quélli che partéçipan a de disnâte sénsa béive do vìn, "Psýra ton Diónyson ágontes", ö sæ "Psara ch'a célebra Dionixîo"[3][4]. 'N âtro antîgo mòddo de dî grêgo, Ψύpa te tὴv Eπάptnv ἄYeις, ö sæ Spàrta a l'é cómme Psyra, o l'é raprezentatîvo da povertæ de l'îzoa in quélli ànni[4].
Etæ de mêzo[modìfica | modìfica wikitèsto]
Co-o pasâ di sécoli a popolaçión de l'îzoa a l'é però amermâ, pi-â ciù pàrte aprêuvo a-o magiô réizego de atàcchi di pirâti. Coscì cómme a vixìnn-a Scîo, Psara a l'é diventâ 'na colònia zenéize ascì, inclûza prìmma inta Scignorîa de Scîo e depoî inta sò Maónn-a[13]. A ògni mòddo, ciù ò mêno inti ànni dòppo a chéita de Costantinòpoli do 1453, pi-â ciù âta instabilitæ da región ànche i ùrtimi abitànti de Psara àn fæto stramûo, anàndo a stâ a Scîo.
Però, co-a sò chéita inte moén di tùrchi, into XVI sécolo vàrie famìgge, ségge quélle òriginâie de Psara che âtri manénti da Scîo, Neigropónte, Tesàggia e Magnézia àn decîzo de stabilîse chi. Defæti, scibén che l'îzoa a l'êa picìnn-a e con no goæi vivàgne naturâli, a permetéiva a-i sò abitànti de vîve in pâxe e in libertæ. A l'é stæta dónca riparâ e rinforsâ a vêgia fortéssa de Paleokastro, pe poéise difénde da-i atàcchi di pirâti. A popolaçión a l'à coscì incomensòu a crésce, co-a fondaçión de 'n vilàggio in scî terén d'in gîo a-o castéllo. Aprêuvo a-e condiçioìn anbientâli de l'îzoa i sò abitànti àn fîto iniçiòu a dedicâse a-o comèrcio marìtimo.
Etæ modèrna e contenporània[modìfica | modìfica wikitèsto]
Aprêuvo a-o svilùppo de 'n'inportànte marinerîa inte l'îzoa, quésta a l'é stæta ciamâ a pigiâ pàrte a-a rivoluçión grêga do XVIII sécolo sostegnûa da Catæn II de Rùscia co-a scûza de liberâ i crestién sotomìsci a l'inpêro òtomàn. A popolaçión de Psara in prinçìpio a no l'êa goæi convìnta de parteçipâ ma, depoî a distruçión da flòtta tùrca inta batàggia de Çeşme, a génte do pòsto a l'à armòu 'na squàddra de 65 nâve. A ògni mòddo co-a fìrma do tratâto de Küçük Kaynarca do 1774, sàiva a dî quàttro ànni dòppo, o quæ o metéiva fìn a-a goæra, l'îzoa a l'êa restâ da sôla cóntra a-a minàccia tùrca.
'Na prìmma açión di òtomàn cóntra Psara a l'é però falîa gràçie a de condiçioìn de vénto no favorévole, co-a popolaçión locâle che coscì a l'à avûo o ténpo de riconpónn-e a crîxi in mòddo diplomàtico, in particolâ disociàndose, into 1794, da-o moviménto rivoluçionâio do Lambros Katsonis.
Scìnn-a-o 1821 l'îzoa a l'à viscûo in pâxe, co-i sò abitànti che pi-â ciù pàrte se dedicâvan a-a pésca e a-o comèrcio, elezéndo i pròppi governànti tra i çitadìn ciù rìcchi into córso de 'na riunión anoâle inta gêxa de Sàn Nicòlla (Agios Nikolaos). I quàttro dimogérontas, òtegnûo o potêre esecutîvo e dónca o govèrno efetîvo de Psara, êan responsàbili da sò aministraçión vèrso l'amiràlio tùrco, dæto che no gh'êa 'n comàndo locâle di òtomàn. Pe de ciù, e outoritæ de l'îzoa gestîvan o potêre giudiçiâio ascì, co-o conpîo de prescjêde a córte che a partî da-o 1815 o l'é stæto asegnòu a-i sò comandànti. Prìmma da rivoluçión do 1821, Psara a l'êa diventâ 'n'îzoa rìcca e pròspera, co-a tèrsa flòtta ciù grànde da Grêcia (con ciù de 45 nâve) depoî quélle de Ìdra e de Spéçia[14].
Psara a l'é stæta, a-i 21 d'arvî do 1821, unn-a de prìmme îzoe a rivoltâse cóntra o domìnio tùrco, îsàndo a pròpia bandêa rivoluçionâia into di de Pàsqua. A-i 21 de zùgno do 1824 l'îzoa a l'é stæta atacâ da 'na spediçión de trùppe egiçién, goidæ da l'amiràlio Ibrāhīm Pascià, formâ da 140 nâve e 14.000 yeniçeri, méntre in sce l'îzoa gh'êa squæxi 30.000 persónn-e che, a eceçión de quélli ch'êan ariescîi a scapâ, saiàn pi-â ciù pàrte amàsæ ò fæte scciâve[15]. O moménto ciù tràgico de l'òcupaçión o l'é stæto o sacrifìçio da génte de Mavri Rachi a-i 22 de zùgno, depoî a chéita da çitæ de Psara inte moén di tùrchi. Defæti, a eceçión de quarcùn ch'o l'é ariescîo a scapâ pe nâve, a ciù pàrte da popolaçión de quéllo pàize a l'é stæta amasâ da-i òtomàn, fêua de 'n grùppo picìn de òmmi (tra i 500 e i 150 in sciâ bâze de fónte diferénti) determinòu a no rendîse e ch'o s'êa baricòu into fòrte de Paliokastro. I difensoî da fortéssa, sótt'a-a goìdda de l'Antonis Vratsanos, o fìggio do prescidénte do Parlaménto de Psara, àn decîzo de sacrificâse pi-â pròpia pâtria ciufîto che socónbe a-i tùrchi, faxéndo scciupâ o depòxito de pôvie e, con l'esploxón da fortéssa, amasàndo numerôze trùppe nemîghe ascì.
O "spesîxe néigro", inmortalizòu da-o poêta Dionysios Solomos inta sò òpera dedicâ a-a distruçión de l'îzoa, o l'à permìsso de fâ conósce o gràn spìrito de sacrifìçio e o contribûto a-a càoza da libertæ da génte de Psara, cómme vìsto da l'Andreas Kalvos "in sciâ gràn roìnn-a". I abitànti sopravisciûi a l'invaxón se són dónca rifugiæ inta Malvazîa pe pöi fâ stramûo, a-a liberaçión de quélla îzoa, inta çitæ de Erêtria, in sce l'îzoa de Neigropónte, localitæ ch'a l'êa ciamâ "Nea Psara" ascì, in contràsto con l'îzoa dónde ne vegnîvan, dîta "Palea Psara". A ògni mòddo, sorviatùtto dòppo o 1864, a ciù pàrte di sò abitànti són ritornæ chi.
Scìnn-a-o 1912 l'îzoa a l'é restâ sótt'a-o contròllo tùrco, intràndo inta Grêcia modèrna a-i 21 d'òtôbre do 1912 aprêuvo a 'n òperaçión de l'incroxatô Iearex, comandòu da 'n Antonis Vratsanos, pe coincidénsa 'n discendénte da-o mæximo nómme de l'Antonis Vratsanos che 88 ànni prìmma o s'êa sacrificòu inte l'esploxón da fortéssa de Paliokastro. A regòrdo do gràn sacrifìçio de l'îzoa, da-o 1844[16] a génte de Psara ch'a l'êa anæta a stâ a Neigropónte a l'à riçevûo o dirìtto, pe çént'ànni, d'elêze doî deputæ do Parlaménto Grêgo. Co-a liberaçión de Psara into 1912 'sta decixón chi a l'é stæta in pàrte modificâ, co-i doî deputæ che scìnn-a-o 1944 saiàn elezûi da-e génte de Nea Psara e de Palea Psara mìsse insémme. Co-a scadénsa do tèrmine e o sccéuppo da goæra civîle grêga da-o 1946 i çitadìn che stàn a Psara votàn normalménte con quélli da prefetûa de Scîo.
Pòsti de interèsse[modìfica | modìfica wikitèsto]
Scîto archiològîco de Archontiki, ciù lontàn l'izöoto de Daskaleió e pöi l'îzoa de Antipsara ascì
Architetûe religiôze[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Gêxa de Sàn Nicòlla (Agíou Nikoláou): a l'é a gêxa ortodòssa ciù inportànte de l'îzoa, scitoâ in sciâ colìnn-a ponénte do pàize de Psara. Dedicâ a-o sànto protetô di pescoéi, a sò costruçión a l'é incomensâ into 1785, pe finî éutto ànni depoî. O sò aspétto d'ancheu o remónta a-a ricostruçión do 1863, aprêuvo a-a sò distruçión da pàrte di tùrchi into 1824. A mezûa 28 mêtri in longhéssa pe 14 in larghéssa, co-în'altéssa de 24 mêtri[17].
- Gêxa da Trasfiguraçión de Crìsto (Metamórfosi tou Christoú): a se trêuva a-o céntro da çitæ e a l'é stæta realizâ ciù ò mêno into 1770. Scibén ch'a l'é ciù picìnn-a da gêxa de Sàn Nicòlla, a-a giornâ d'ancheu a l'é a catedrâle ortodòssa de l'îzoa, óltre che sêde de 'na schêua[18].
- Monestê de l'Asonçión da Vèrgine (Koimíseos tis Theotókou): o l'é o monestê de l'îzoa, scitoòu inte 'na poxiçión izolâ ciù ò mêno 10 km a nòrd do pàize de Psara. A sò costruçión a remónta ciù ò mêno a-o 1780, fæta a-o pòsto de 'na gêxétta ciù antîga. O monestê o l'à 'n'inportànte coleçión de pitûe e de lìbbri, sarvæ da-o sachézzo do 1824 da-i abitànti in fûga da l'îzoa[19].
Óltre a quélle sórva minsonæ, ségge a Psara che in sce l'izoöto de Antipsara ascì, gh'é 'n gràn nùmero de gêxétte e de capélle, pi-â ciù pàrte ancón intrêge e vixitàbili[20].
Âtro[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Scîto archiològîco de Archontiki: o ciù inportànte scîto archiològîco in sce l'îzoa, scitoòu lóngo a sò còsta meridionâle, quéllo de Apxovtιkίou (Archontiki) o l'é a ciù antîga testimoniànsa da prezénsa de l'òmmo a Psara, con di ritrovaménti che remóntan scìnn-a doîmîa ànni prìmma da nàscita de Crìsto. Óltre a de testimoniànse de 'sto perîodo chi, o l'é stæto trovòu 'n vilàggio e 'n canposànto de l'etæ micenêa ascì[21].
Economîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
E ativitæ econòmiche ciù inportànti pe l'îzoa són, ancón a-a giornâ d'ancheu, quélle lìghæ a-o mâ, spécce a pésca de frûti de mâ e de aragóste. A ògni mòddo gh'é 'n'inportànte ativitæ ligâ a l'apicoltûa ascì, con l'amê de tùmou de l'îzoa ch'o l'é conscideròu da-a ménn-a milîa. Tra i prodûti de l'îzoa o se peu ancón aregordâ o sò formàggio tìpico, l'άσπpo Yλukό (áspro glykó), ö sæ "dôçe giànco".
L'îzoa a l'é colegâ a-o rèsto da Grêcia gràçie a-o sò pòrto. Da chi o pàrte tùtti i giórni 'n traghétto pe Scîo, co-ina traversàdda ch'a dûa 3 ôe e mêza, e dôe vòtte a-a setemànn-a pe-o Pirêo (viâgio de 6 ôe). A Psara gh'é ànche 'n elipòrto picìn.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (EL) ΦEK aπoteλeσuάtwv MONIMOY πλnθuσuoύ aπoYpaφής 2011 [Official Gazette of the results of the PERMANENT population of the 2011 census], KYBEPNHEEΩE THE EAAHNIKHE AHMOKPATIAE, p. 359. URL consultòu o 1º màrso 2022.
- ↑ (EL) Omêro, Òdisêa § 3.148, in sce el.wikisource.org. URL consultòu o 24 frevâ 2022.
- ↑ 3,0 3,1 (EN) Suda On Line § psi.155, in sce cs.uky.edu. URL consultòu o 24 frevâ 2022.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 (EL) Stêva de Bisànçio, Ethnica, § Ps703.2, in sce topostext.org. URL consultòu o 24 frevâ 2022.
- ↑ Eίta uέλaιva άkpa, kaθ' nv ta Ψύpa, vήσoς aπό πevtήkovta σtaδίwv tnς άkpaς, uψnλή, πόλιv ouώvuuov έxouσa. Kύkλoς δe tnς vήσou teσσapάkovta σtάδιa.
Da-e pónte néigre, cómme a Psyra, 'n'îzoa làrga çinquànta stàddi a-e estremitæ, âta e da-a fórma giömétrica. Çèrcio de îzoe de quarànta stàddi.
- ↑ 6,0 6,1 (EL) Strabón, Geografia § 14.1.35, in sce perseus.tufts.edu. URL consultòu o 24 frevâ 2022.
- ↑ (EN) A. Agelarakis, Report on the Main Burial of the Mycenaean Human Skeletal Remains excavated from Archontiki Site, Psara, Greece, in OSSA, vol. 13, 1986-1987, pp. 3-11.
- ↑ (LA) Plìnio o Vêgio, Naturalis historia, vol. XXXVI, cap. 5.
- ↑ ΠapekBoλaί Euσtaθίou Θeσσaλovιkέwς eις tov Aιovύσιov tov ΠepιnYntήv [Paràbole de l'Eostàçio de Tesalònica a Dionîgi o Viâgiatô]
- ↑ Ψupίa δe vnσίδιov, Xίou φaσίv aπέxov σtaδίou oYδoήkovta λιuέva έxov vnώv eίkoσι, λέYetaι δe kaι ouδetέpwς ta Ψύpa
- ↑ (EL) Population & housing census 2001 (incl. area and average elevation) (PDF), in sce dlib.statistics.gr. URL consultòu o 24 frevâ 2022.
- ↑ (EL) Aglaia Archontidou Argyri, [Ψapά] Psara, in Andreas Vlachopoulos, ApxaιoλoYίa-vnσιά tou AιYaίou [Archeology-Aegean islands], Atêne, Melissa, 2005.
- ↑ (IT) I Giustinién de Zêna, in sce giustiniani.info. URL consultòu o 24 frevâ 2022.
- ↑ (EL) Pavlos Drandakis, MeYάλn Eλλnvιkή EYkukλoπaίδeιa [Grànde Enciclopedîa Grêga], Pyrsos, 1926.
- ↑ O l'é stæto stimòu che, in quélli ànni, l'îzoa gh'avéiva ciù ò mêno 8.000 abitànti, ciù âtri 20.000 pròfoghi da Scîo, Macedònia, Costantinòpoli e tànti âtri pòsti.
- ↑ Risoluçión de l'Asenblêa Naçionâle a Atêne di 31 de zenâ do 1844
- ↑ (EL) Naός AYίou Nιkoλάou [Naós Agíou Nikoláou], in sce preview.visitpsara.com. URL consultòu o 28 frevâ 2022.
- ↑ (EL) Metauόpφwσn tou Xpισtoύ [Metamórfosi tou Christoú], in sce preview.visitpsara.com. URL consultòu o 28 frevâ 2022.
- ↑ (EL) Movή Koιuήσewς tnς Θeotόkou [Moní Koimíseos tis Theotókou], in sce preview.visitpsara.com. URL consultòu o 28 frevâ 2022.
- ↑ (EL, EN) Temples - Churches, in sce preview.visitpsara.com. URL consultòu o 28 frevâ 2022.
- ↑ (EL, EN) Archaeological Park of Arhodiki, Psara, in sce preview.visitpsara.com. URL consultòu o 28 frevâ 2022.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Psara
Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (EL, EN) Scîto ofiçiâ, in sce dimospsaron.gr. URL consultòu o 24 frevâ 2022.
- (EL, EN) Scîto turìstico ofiçiâ, in sce preview.visitpsara.com. URL consultòu o 24 frevâ 2022.


text:
Pregiudiççi
O pregiudìçio (Préjugés[1]) o l’é ’n’òpinión sénsa giudìçio. Coscì inte tùtti i pàixi do móndo se métan inta tésta di figioìn tùtte e òpinioìn che se veu, prìmma che lô pêuan giudicâ.
Gh’é di pregiudìççi universâli, necesâi, che són a virtù mæxima. Inte tùtti i pàixi se móstra a-i figioìn a riconósce ’n Dîo ch’o riconpénsa e ch’o vendica, a rispetâ e amâ o poæ e a moæ, a consciderâ o ladronìsso cómme ’n delìtto, a böxardàia premeditâ cómme ’n vìçio prìmma che lô pòsan inmaginâ cös’o l’é ’n vìçio ò ’na virtù.
Gh’é, dónca, di òtimi pregiudìççi: són quélli chò-u nòstro giudìçio o l’aprêuva quànde se raxónn-a. In sentiménto o no l’é ’n sénplice pregiudìçio, o l’é quarcösa de bén bén ciù fòrte.’Na moæ a no veu bén a sò fìggio perché gh’àn dîto che bezéugna voéighe bén: a ghe veu bén pe fortùnn-a sò màrso despêto. Ni pe pregiudìçio voî corî in agiùtto de ’n figioìn sconosciûo ch’o sta pe càzze inte ’n derûo ò p’êse mangiòu da ’na bèlva.
Ma pe pregiudìçio voî rispetæ ’n òmmo vestîo inte ’n çèrto mòddo e ch’o camìnn-a e o pàrla con aotoritæ: i vòstri v’àn dîto che dovéivi fâ ’n squacìn in fàccia a quell’òmmo, e voî o rispetæ prìmma ancón de savéi s’o se mérita o vòstro rispètto; dòppo crescéi con l’etæ e co-a conoscénsa: v’acorzéi che quell’òmmo o l’é ’n ciarlatàn pìn d’òrghéuggio, d’interésse e d’artifìçio; voî desprexæ quéllo che riverîvi, e o pregiudìçio o làscia o pòsto a-o giudìçio. Êi credûo pe pregiudìçio a-e föe co-e quæ s’é ninòu a vòstra infànçia: v’àn dîto che i Titén àn fæto a goæra a-i Dêi, e chi-â Vénere a s’é inamoâ de l’Adón; a dozz’ànni pigiæ quélle föe pe veitæ, a vint’ànni e conscideræ cómme inzegnôze alegorîe.
Fémmo òua ’n cùrto ezàmme de despæge ràzze de pregiudìççi, co-a raxón de métte ’n pitìn d’órdine inti nòstre facénde. Fòscia se troviêmo cómme quélli che, a-i ténpi do scistêma do Law, se són acòrti d’avéi calcolòu in sce richésse inmaginâie.
Pregiudìççi di sénsi[modìfica | modìfica wikitèsto]
No l’é coiôzo che i nòstri éuggi n’ingànn-an de lóngo, quànde ghe vedémmo benìscimo ascì, e in càngio a-o contrâio e nòstre oêge no n’ingànn-an mâi? Si-â vòstra oêgia bén modelâ a sénte: «Voî séi bèlla, mi ve véuggio bén», l’é segûo che no vàn dîto: «Séi brùtta, ve òdio». Ma voî vedéi lìscio cómme ’n spêgio: l’é dimostròu che v’inganæ: a l’é ’na superfìcce asæ sgrézza, Voî vedéi o sô de quæxi 70 cìtti de diàmetro: l’é dimostròu ch’o l’é ’n milión de vòtte ciù gròsso da tæra. Pâ che Dîo o l’à mìsso a veitæ inte vòstre oêge, e l’erô inti éuggi. Ma studiæ l’òtica, e vediéi che Dîo o no v’à inganòu, e che l’é inposcìbile che-e cöse ve pàn despæge da cómme e vedéi a-o stâto prezénte.
Pregiudìççi fìxichi[modìfica | modìfica wikitèsto]
O sô o s’àlsa, a lùnn-a ascì, a tæra a l’é fèrma; quésti són pregiudìççi fìxichi naturâli. Ma che i gànbai són boìn pò-u sàngoe, perché, quànde són chéutti, són rósci cómme lê; che-e anghìlle goarìscian a paràlixi, perché se scròlan; chi-â lùnn-a a l’infloìsce in scê nòstre moutîe, perché ’n giórno s’é vìsto che ’n maròtto o l’àiva avûo ’n aoménto da frêve intànto chi-â lùnn-a a l’andâva sótta: ste idêe chi. e mìlle âtre, són eroî d’antîghi ciarlatén ch’àn giudicòu sénsa raxonâ e che, inganæ, àn inganòu i âtri ascì.
Pregiudìççi stòrichi[modìfica | modìfica wikitèsto]
A ciù pàrte de stöie són stæte credûe sénsa ezàmme, e sta credénsa chi o l’é ’n pregiudìçio. O Fàbio Pitôre o cónta che, bén bén de sécoli prìmma de lê, ’na vestâle da çitæ d’Àrba, intànto ch’a l’andâva a pigiâ l’ægoa co-a sò bròcca, a l’é stæta violentâ, a l’à mìsso a-o móndo o Ròmolo e o Rêmmo, che lô àn pigiòu o læte da ’na lôa, ecétera. O pòpolo româno o l’à credûo a sta föa chi: o no l’à ezaminòu se inte quéllo ténpo gh’êa de vestâli into Làçio, se l’é poscìbile chi-â fìggia de ’n rè a sciortìsse da ’n convénto co-a sò bròcca, se l’êa probàbile che ’n lôa a désse o læte a doî banbìn in càngio de mangiâseli. O pregiudìçio o s’é stabilîo. In fràtte o l’à scrîto chò-u Clòdovêo, ch’o s’é trovòu inte ’n gròsso perìcolo inta batàggia de Tolbiac , o l’à fæto vôto de fâse crestiàn s’o ne foîse vegnûo fêua. Ma l’é naturâle rivòlzise a ’n Dîo forèsto inte ’na scìmile òcaxón? No l’é pròpio alôa chi-â religión dónde sémmo nasciûi, a l’agìsce in mòddo ciù poténte? In crestiàn, inte ’na batàggia cóntra i Tùrchi, o no se rivolziâ ciufîto a-a Sànta Vèrgine chi-â-o Mòuma? Pe fa bón péizo se cónta che ’n cónbo o l’à portòu a sâcra anpólla into bécco pe vónze o Clòdovêo, e ’n àngiou o l’à portòu a bandêa pe goidâlo. O pregiudìçio o l’à credûo a tùtte e föe de sta ràzza chi. Quélli che conóscian a natûa umâna sàn bén che l’uzurpatô Clòdovêo e l’uzurpatô Rolón ò Ròllo , se són fæti crestién pe governâ in mòddo ciù segûo di crestién, coscì cómme i uzurpatoî tùrchi se són fæti mosulmén pe governâ in mòddo ciù segûo di mosulmén.
Pregiudìççi religiôxi[modìfica | modìfica wikitèsto]
Si-â vòstra màmma a v’à dîto chi-â Cérere a presiêde a-o gràn, ò chò-u Visnù e o Xâca se són fæti òmmi bén bén de vòtte, e o Samonocodòm o l’é vegnûo a tagiâ ’n bòsco, ò che l’Ödìn o v’aspêta into sò salón lasciù vèrso o Jutland, ò chò-u Mòuma ò quarchedùn âtro o l’à fæto ’n viâgio in çê; e se dòppo o vòstro instrutô o v’aciànta into çervéllo quéllo chi-â vòstra màmma a gh’à stanpòu, n’aviéi pe tùtta a vìtta. O vòstro giudìçio o veu rivoltâse cóntra sti pregiudìççi chi? I vòstri vexìn, e sorviatùtto e vòstre vexìnn-e, crîan a l’énpio, e ve métan poîa; O vòstro fràtte, co-a poîa de védde diminoî e sò réndie, o v’acûza a-o véscovo, e quéllo véscovo o ve fa bruxâ, so peu, perché o veu comandâ a di nésci, credéndo che i nésci ubidìsciàn mêgio che i âtri. E quésto o duiâ scìnn-a quànde i vòstri vexìn, e o fràtte, e o véscovo no comensiàn a capî chi-â nesciàia a no sèrve a nìnte, e chi-â persecuçión a l’é refiôza.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Pregiudiççi
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Da-o diçionâio filozòfico do Voltaire


text:
Etæ do færo
L'etæ do færo ìndica in perîodo da preistöia o protostöia eoropêa caraterizâ da l'ûzo da metalurgîa do færo, sorviatùtto pe-a fabricaçión de àrmi e uténscili, e che o conprénde in perîodo ch'o va ciù ò mêno da-a fìn do II milénio a tùtto o I milénio a.C. (o coménsa in gîo a-o XII sécolo a.C. into móndo mediterànio e into Vixìn Levànte; tra o IX e o VIII sécolo a.C. inte l'Eoröpa setentrionâle. L'ûzo de sto nêuvo materiâle o coincìdde spésso co âtri cangiaménti inta socjetæ, tramêzo a-i quæ divèrse pràtiche agrìcole, credénse religiôze e stîli d'àrte.
Vixón generâle[modìfica | modìfica wikitèsto]
L'etæ do færo a l'é l'ùrtimo di perîodi principâli into scistêma a træ pàrte adêuviòu pe-a clasificaçión de socjetæ preistöiche. In Eoröpa e into Vixìn Levànte a végne dòppo l'etæ do brónzo.
Cómme pe-i âtri perîodi da preistöia, i seu lìmiti cronològichi càngian asæ a segónda do contèsto giögràfico e colturâle. Çèrtidùn civilizaçioìn no àn mâi conosciûo l'etæ do færo, scibèn ch'àn in svilùppo sociâle e/ò técnico notévole, cómme prezénpio e civiltæ precolonbiànn-e.
A-a giornâ d'ancheu, o tèrmine no ìndica 'na fâze cronològica ò in stàdio evolutîvo, benscì a prezénsa de 'na técnica ch'a l'avéiva infloensòu a civiltæ de çèrtidùn coltûe, spécce in Eoröpa, inte 'n mòddo profóndo e de duâta. In particolâ, tramêzo a-e civiltæ ch'àn conosciûo l'etæ do færo, ghe són:
- i Dòri 'nta Grêcia antîga;
- i Etrùschi vilanovién inta Etrùria (inta atoâle Toscànn-a, a Tarquìnia, into Làçio, inta Cianûa Padànn-a, e inta Canpània);
- i Picêni 'nte regioìn a-a giornâ d’ancheu conosciûe cómme Màrche e Abrùsso;
- i Latìn into Làçio antîgo;
- i Véneti 'nte l'àrea a èst de Verónn-a;
- i Cèlti, co-e coltûe de Hallstatt e de La Tène;
- i Germànichi;
- i Nuràgichi inta Sardégna;
- i coscì dîti Popoli do mâ into Vixìn Levànte.
Atri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Etæ do færo


text:
Monetaçión zenéize
Con monetaçión zenéize ose fa riferiménto a-e monæe coniæ da-a sécca de Zêna tra o 1139 e o 1815, ò sæ a-o moménto into quæ a sò Repùbrica a l'é stæta anéssa into Régno de Sardégna[1][2][3]. A ògni mòddo a sécca zenéize a l'à continoòu a bàtte monæa pe-i Savöia[4] scìnn-a-o 1860, quànde a l'é stæta serâ[5].
L'inìçio[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inti prìmmi ànni do XII sécolo, a diferénsa de âtre inportànti çitæ italiànn-e, Zêna a no battéiva ancón 'na pròpia monæa, a despæto do sò ròllo polìtico za scignificatîvo, spécce inta Prìmma Croxâ. A Zêna circolâvan dónca de monæe de âtre çitæ cómme, prezénpio, o pavéize, in dinâ inperiâle coniòu a Pavîa za da-o 962[1].
CVNRADI REX[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inte l'ànno 1138 'na delegaçión zenéize a l'é stæta mandâ a Nürnberg a-o cospètto de Corâdo III de Svêvia, o quæ o l'êa da pöco stæto elétto Rex Romanorum e o se trovâva in atéiza d'êse nominòu inperatô ascì. De 'sta delegaçión chi o faxéiva pàrte ànche o Càfaro, o quæ o l'à trascrîto quésti fæti inti sò anâli[1]. O Corâdo pe l'òcaxón o l'avéiva concèsso, atravèrso 'n apòxito diplöma, o privilêgio a-i Zenéixi de bàtte monæa, probabilménte derê 'na quàrche fórma de refæta. Pöco ténpo dòppo o conceddiâ o mæximo privilêgio ànche a-e çitæ de Àsti e de Piaxénsa. A ògni mòddo o Corâdo o no saiâ mâi incoronòu Inperatô, continoàndo a êse ciamòu "Rè di Români" scìnn-a-a mòrte.
Dónca i Zenéixi àn avèrto a sò prìmma sécca, ch'a se trovâva arénte a-a catedrâle de Sàn Loénso, incomençàndo a coniâ e pròpie monæe.
Dinâ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inte 'sto perîodo chi o scistêma monetâio dêuviòu in Eoröpa o l'êa quéllo creòu da Càrlo Màgno co-a sò rifórma, o quæ o preveddéiva 'na libra ò lira d'argénto divîza in 20 södi ò 240 dinæ. A ògni mòddo a libra, coscì cómme o södo, a l'êa sôlo 'n'unitæ de cónto, sénsa corispónde efetivaménte a 'na monæa reâ. L'ùnica monæa realménte dêuviâ a l'êa defæti o dinâ e dónca a l'é stæta pròpio quésta a prìmma a êse emìssa da-a sécca de Zêna.
Quésta a l'êa 'na monæa picìnn-a fæta d'argénto e da-e dimenscioìn scìmili a quélle de 'n cìtto de éoro. A-i ténpi de Càrlo Màgno a l'avéiva 'n péizo de 1,7 g a-o tìtolo de ca. 950/1000, méntre co-o sovràn Ötón II a l'êa arivâ a 1,2 g a-i 700/1000[6]. Dòppo o 1398 o sò péizo o l'é arivòu a 0,215 gràmmi pe 15 milìmetri de diàmetro, co-in tìtolo de 958/1000[1].
Pöco dòppo a l'é stæta emìssa ànche a medàggia, 'na monæa ancón ciù picìnn-a e da-o valô de mêzo dinâ, de ca. 0,4 g e 12 mm[1]. I ùrtimi dinæ zenéixi són stæti coniæ inti ànni do duxægo do Scimón Boccanéigra, tra -o 1339 e o 1344.
IANVA[modìfica | modìfica wikitèsto]
Tùtti i vàrri tàggi de monæe zenéixi àn conservòu de caraterìstiche comùn e costànti pe tùtti i sètte sécoli de stöia da sécca de Zêna:
A-o drîto o castéllo e d'in gîo a scrîta + IANVA. A-o revèrso a crôxe, caraterìstica comùn a-a ciù pàrte di dinæ, che in quésto câxo a l'êa 'na crôxe paténte, e d'in gîo a scrîta CVNRADI • REX •, ò sæ "rè Corâdo", nómme e tìtolo de quéllo ch'o l'avéiva concèsso a-a çitæ o privilêgio de bàtte monæa.
Ianua in latìn o l'êa o nómme da çitæ de Zêna, ma o vêu dî ànche "pòrta". Pe 'sta raxón chi, vàrri studiôxi àn interpretòu o diségno cómme 'na pòrta de miâge çitadìnn-e.
Quartâ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Tra o XII e o XIII sécolo a l'é stæta emìssa ànche 'n'âtra monæa, o quartâ, da-o valô de 'n quàrto de dinâ. A l'êa 'na monæa asæ picìnn-a e co-in tìtolo d'argénto pægio a ciù ò mêno 20/1000. A l'à 'n diàmetro de ca. 15 mm e a prezénta a-o revèrso a crôxe paténte e d'in gîo o nómme de l'inperatô, sénsa però o çèrcio de perlìnn-e ch'o separâva o nómme da-a crôxe. De consegoénsa e létie CV RA DR EX són intercalæ da-i bràssi da crôxe.
In sciô drîto, inte 'n prìmmo perîodo, o gh'êa o castéllo zenéize e a scrîta Q. IANVA, pe pöi êse sostitoîo, inta prìmma meitæ do XIII sécolo, da-o grifón. D'in gîo a quésto, câxo eceçionâle da numismàtica medievâle, o gh'êa l'indicaçión do valô da monæa, ò sæ QVARTARO[7].
Gròsso[modìfica | modìfica wikitèsto]
Vèrso o 1172 a sécca de Zêna a l'à incomensòu l'emisción de 'n gròsso da quàttro dinæ, co-i tàggi che êan quélli do dinâ, o diàmetro o l'êa de ciù ò mêno 20 mm e o péizo de 1,4 gràmmi, a-o tìtolo de 958/1000. E mezûe legerménte aomentæ àn permìsso ànche 'na ciù âta qualitæ do diségno.
Pöchi ànni dòppo, into 1217, o l'é stæto emìsso 'n grósso da 6 dinæ ascì, pægio a mêzo södo. O l'avéiva 'n péizo de 1,6 g, co-in diàmetro de 21 mm.
Öo[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inte l'ànno 1252 a Zêna a s'êa incomensòu a bàtte o zenovìn d'öo, ciù ò mêno contenporaniaménte a-a prìmma emisción do fiorìn a Firénse, ò probabilménte ancón prìmma[8][9]. O prìmmo zenovìn o l'avéiva 'n péizo e 'n tìtolo do tùtto pægio a quéllo da monæa fiorentìnn-a, ò sæ 3,535 g pe 24 caràtti, co-in diàmetro de ciù ò mêno 20 mm.
O l'é stæto batûo scìnn-a-o 1415, quànde o zenovìn o l'é stæto aomentòu de péizo a 3,562 g, cangiàndo o pròpio nómme in quéllo de ducàtto. A-o drîto o l'avéiva a tradiçionâle pòrta do castéllo co-a scrîta + I A N U A e a-o revèrso o gh'êa 'na crôxe paténte con d'in gîo a scrîta +CVNRADVS REX.
Squæxi in contenporània a-o zenovìn, a sécca de Zêna a l'à coniòu dôe âtre picìnn-e monæe d'öo, l'òtavìn e a quartaiêua[9].
L'òtavìn o l'êa 'na monæa asæ picìnn-a, de 10 mm de diàmetro e 0,42 - 0,43 gràmmi de péizo. Dæte e picìnn-e dimenscioìn o spàçio a dispoxiçión o l'êa pöco, e dónca no gh'êa o çèrcio de perlìnn-e e a scrîta circolâ. A-i fiànchi do castéllo gh'êa e létie C - V, ò sæ e iniçiâli do nómme de l'inperatô, méntre inti cànti da crôxe êan mìsse e létie I A N V.
A quartaiêua a l'avéiva 'n péizo de 0,88 gràmmi e 'n diàmetro de ca. 12 mm.
O valô de quéste dôe monæe, cómme indicòu inti sò nómmi, o l'êa de 'n òtâvo e de 'n quàrto de zenovìn. O no l'é tànto ciæo o moménto ezàtto de l'inìçio do cònio de 'sti doî tàggi chi dæto che, segóndo o Martinori, a sò emisción a l'é incomensâ vèrso o 1339 méntre, pe di outoî ciù recénti, quésta a l'é iniçiâ pöco prìmma de quélla do zenovìn[8].
A quartaiêua a l'êa de 'na çèrta rilevànsa comerciâle dæto che a l'avéiva o mæximo valô do tarì, monæa d'öo de òrìgine àraba ch'a l'êa coniâ, a l'inìçio do X sécolo, inte l'Itàlia meridionâle ascì e ch'a l'êa particolarménte difûza inti comèrci co-o Mâ Mediterànio òrientâle. A l'avéiva o valô de 'n quàrto de sòlido, ò sæ 0,88 g.
Riepìlogo[modìfica | modìfica wikitèsto]
Nêuve scrîte[modìfica | modìfica wikitèsto]
Za pöco dòppo a sò prìmma emisción, o zenovìn e e monæe zenéixi àn subîo 'na série de cangiaménti; defæti, prìmma de tùtto, a scrîta IANVA a l'é stæta cangiâ in quélla de CIVITAS IANVA. Into zenovìn, d'in gîo a-a crôxe e a-o castéllo, a l'é stæta ànche azónta 'na cornîxe formâ da sêi pónte, inserîa drénto a-o za prezénte çèrcio de perlìnn-e.
Contenporaniaménte o l'é stæto aomentòu ànche o valô do grósso e a l'é stæta coniâ pi-â prìmma vótta a petachìnn-a, 'na fraçión do grósso fæta de mescciûa. A saiâ batûa con magiô frequénsa a partî da-a meitæ do XIV sécolo inte sécche de Zêna e de Sànn-a, a segónda ciù inportànte da Ligùria. Sucesivaménte a l'à préizo o valô do sesìn da 6 dinæ.
Vèrso o 1280 a scrîta a l'é stæta tórna cangiâ in IANVA QVAM DEVS PROTEGAT, co-a cornîxe ch'a l'é diventâ a éutto pónte. Óltre a-a cornîxe êan prezénti ànche di òrnaménti cómme stelìnn-e, rozétte ò âtro[10][11].
Segóndo perîodo: Dûxi a vìtta (1339 - 1528)[modìfica | modìfica wikitèsto]
Dòppo o 1339, co-o Scimón Bóccanéigra, prìmmo di dûxi a vìtta, o s'é incomensòu a métte l'indicaçión do Dûxe de Zêna co-a scrîta + DVX IANVENSIVM PRIMVS, ò sæ prìmmo dûxe di zenéixi. Defæti, particolaritæ de monæe zenéixi, o dûxe in càrega a-o moménto l'emisción o no l'êa indicòu co-o sò nómme ma ciutòsto co-a sò poxiçión, in nùmeri cardinæ, inta segoénsa di càppi de stâto da Repùbrica de Zêna.
Sénpre a-o duxægo do Bóccanéigra o remonta o prìmmo cònio da tersaiêua, 'na monæa d'öo ch'a pezâva ca. 1,055 gràmmi e ch'a l'avéiva o valô de 'n tèrso de zenovìn[10].
Ducàtto[modìfica | modìfica wikitèsto]
Ciù ò mêno inte l'ànno 1415 a monæa d'öo a l'à aomentòu o pròpio péizo, perdéndo però o nómme de zenovìn; defæti, pasàndo da 3,535 g a 3,562 g, a l'à préizo o nómme de ducàtto.
Testón[modìfica | modìfica wikitèsto]
Into perîodo tra -o 1488 e o 1494, méntre o scignôro de Zêna o l'êa o Giàn Galiàsso Màia Sfòrsa, dùcca de Milàn, o léè stæto coniòu pi-â prìmma vótta inta çitæ o testón da 20 södi, conosciûo ànche cómme lîa zenéize, monæa ch'a pêu êse consciderâ cómme a prìmma lîa a êse coniâ a Zêna[10].
I prìmmi testoìn, pe cóntra, avéivan comensòu a circolâ in Itàlia za inte l'ànno 1474, coniæ sótt'a-o Galiàsso Màia Sfòrsa, poæ do Giàn Galiàsso.
O l'êa 'na monæa de 30 mm de diàmetro, pe 13 g d'argénto a-o 958/1000, ch'a prezénta:
A-o drîto o castéllo mìsso tra dôe stélle, sormontòu da-o bisción (di Sfòrsa) e o tùtto drénto di archétti fæti da anélli; çèrcio ciù picìn liniâre e con de perlìnn-e, quéllo estèrno con de perlìnn-e e a scrîta: IO : G3 : M : SF : DVX : MVI : AC IANVE : D. A-o revèrso 'na crôxe con træ stélle drénto di archétti fæti da anélli; çèrcio ciù picìn liniâre e con de perlìnn-e, quéllo estèrno con de perlìnn-e e co-a scrîta: + CONRAD : REX : ROMANOR (sìgla monætêre)
Notâ cómme, ségge a Milàn che a Zêna, ancón inti ànni novànta a l'êa comùn l'espresción testón pe indicâ o bigétto da çentomiâ lîe[12].
Scûo do sô[modìfica | modìfica wikitèsto]
Into 1507 o l'êa diventòu scignôro de Zêna pi-â segónda vótta o rè de Frànsa Loîgi XII. Sòtt'a-a sò scignorîa o ducàtto o l'é stæto sostitoîo da l'écu au soleil, ch'o saiâ coniòu scìnn-a-o 1540. Quésto o l'êa 'na monæa da-a caraterìstiche bén bén ciù françéixi, tànto che e emiscioìn co-o Loîgi XIII àn raprezentòu 'na rotûa totâle da-a tradiçión monetâia zenéize. Defæti o scûo do sô o l'avéiva:
A-o drîto o stémma co-a corónn-a di Capétiens, con tréi lilìn de Frànsa; sórva a corónn-a o sô ch'o da o nómme a-a monæa. A-o revèrso a crôxe co-i lilìn
Sucesivaménte, co-o ritórno di Dûxi a vìtta, a denominaçión a l'é stæta mantegnûa, ma són però tornæ i tîpi tradiçionâli de monæe zenéixi, ò sæ crôxe e castéllo, ma co-o sô sórva a-o castéllo.
Riepìlogo[modìfica | modìfica wikitèsto]
E monæe che són stæte emìsse inte quésto segóndo perîodo són:
Dòppo o 1400 ca.:
Tèrso perîodo: Dûxi bienâli (1528 - 1797)[modìfica | modìfica wikitèsto]
Prìmma fâze[modìfica | modìfica wikitèsto]
Da-i 15 de seténbre do 1528 scìnn-a-i 11 de òtôbre do mæximo ànno, o gh'é stæto a Zêna 'n govèrno de dózze Riformatoî de Libertæ, i quæ àn riorganizòu a strutûa costituçionâle do Stâto. Con quésto govèrno da-a brêve existénsa són stæte emìsse dôe picìnn-e monæe in mescciûa, unn-a da doî södi e 'n södìn[10]. Tùtte dôe prezentâvan a scrîta LIBERTAS GENVENSIVM. In sciô revèrso a l'êa restâ a tradiçionâle indicaçión de l'inperatô Corâdo.
Dòppo quésta cùrta esperiénsa, a càrega di dûxi a l'é stæta ripristinâ in fórma bienâle, segóndo 'n scistêma ch'o l'é restòu pægio scìnn-a-o 1798, quànde Zêna a l'é stæta òcupâ da-e trùppe repubricànn-e françéixi. Quésto cangiaménto costituçionâle o l'é evidençiòu inta variaçión da scrîta in DVX ET GVBERNATOR REIPVBLICAE GENVENSIS, a quæ, inte sò vàrie fórme, a saiâ mantegnûa scìnn-a-a definitîva chéita da Repùbrica de Zêna.
Scìnn-a-o 1541 e monæe prinçipæ a êse emìsse són stæte:
Segónda fâze: a dæta[modìfica | modìfica wikitèsto]
Into 1541 a repùbrica a l'à incomensòu a métte a dæta in scê monæe d'öo e, da-o 1554, quésta a l'é stæta mìssa ànche in scê quélle d'argénto e, da-o 1556, in sce quélle de mescciûa ascì. Con l'eceçión do testón da benediçión, i tîpi són sénpre restæ quélli do castéllo zenéize e da crôxe, conservàndo l'indicaçión de l'inperatô Corâdo ascì[8].
Çérte monæe, cómme quélle da 10 e da 25 dóggie d'öo, òpû i 4 scûi d'argénto, avéivan 'n mòdolo asæ grànde e i incizoî àn coscì posciûo aportâ de variaçioìn: prezénpio, a-i àngoli da crôxe, sòn stæti raprezentæ di cherubìn.
O scûo e a dóggia[modìfica | modìfica wikitèsto]
A-o scûo a l'é stæta afiancâ 'na monæa da doî scûi, denominâ dóggia, Co-o ténpo o scûo o l'à cangiòu o sò nómme, prendéndo quéllo de Mêza dóggia. Dòppo a dóggia a gh'é stæta ànche a quadrupla, e 10 dóggie, mostræ chi de sótta, scìnn-a-a monæa da 25 dóggie do 1636[13].
Testón da benediçión[modìfica | modìfica wikitèsto]
Into 1554 o l'à fæto a sò apariçión 'n nêuvo tîpo, ò sæ o "testón da benediçión"[8]. A monæa a prezénta da 'n lâto 'na crôxe mìssa de d’âto rispètto a-o castéllo zenéize e da l'âtra o Crìsto benedixénte 'n dûxe inzenogiòu ch'o têgne o confaón co-a crôxe de Sàn Zòrzo, co-in tîpo ch'o repìggia e raprezentaçioìn in scî sechìn de Venéçia. Dòppo quàrche ànno a crôxe a l'êa diventâ particolarménte elaborâ, tànto da êse sostitoîa da un scûo òvâle con corónn-a e a crôxe de Sàn Zòrzo, sostegnûo a-i lâti da doî grifoìn.
Tra o 1541 e o 1636 e monæe prinçipæ són:
Tèrsa fâze: a madònna[modìfica | modìfica wikitèsto]
Inte l'ànno 1638 a sécca da Serenìscima Repùblica de Zêna a l'à cangiòu do tùtto a sò monetaçión:
A-o drîto o castéllo o l'é stæto sostitoîo con l'inmàgine da Madònna co-o Banbìn.
A-o revèrso a gh'êa ancón a crôxe paténte ma ànche o stémma con corónn-a da Repùbrica, co-a crôxe de Sàn Zòrzo e de spésso arezûo da-i grifoìn, i quæ êan diventæ un di eleménti fìssi do stémma de Zêna.
Âtro e ciù notévole cangiaménto o l'é stæto a definitîva spariçión do nómme de l'inperatô Corâdo, rè di Români, ch'o l'avéiva aconpagnòu e monæe zenéixi pe ciù de 5 sécoli, scìn da-o 1139. O nêuvo drîto o celebrâva l'elevaçión da Madònna a "Regìnn-a de Zêna", con quésta ch'a diventâva tâ aprêuvo a l'acquixiçión da Còrsega da pàrte da repùbrica.
E monæe ciù inportànti emìsse into 1600 són:
I mùltipli do scûo "làrgo", coniæ tra o 1612 e o 1637 inti tàggi da 1.5, 2 e 4 scûi, àn a caraterìstica de avéi tùtti o mæximo diàmetro da 60 mm, con l'aoménto do péizo ch'o l'é dæto da 'n aoménto do spesô. I péixi són:
O diàmetro do scûo da 38 g e de sò fraçioìn (1/2, 1/4 e 1/8 de scûo) o l'êa pe cóntra inferiô e decrescénte. O scûo "stréito" o l'é stæto coniòu scìnn-a-o 1725[10]. Da-o 1676 són stæti coniæ a-o tòrcio e prezentan a scrîta “PONDERIS SECVRA FIDES TVTVMQVE PRAESIDIVM”, ch'a servîva a descoragiâ a tozatûa da monæa. O diàmetro, ch'o l'é ligòu a-o péizo e a-o valô de quésti tàggi, o l'êa de 45 mm inta monæa da 'n scûo, a quæ a l'avéiva o péizo de 38 g.
O Loigìn o l'êa 'na monæa in mescciûa ch'a l'imitâva 'na monæa coniâ in Frànsa, o petit louis, e che a Zêna a l'é stæta batûa tra o 1666 e o 1669 pe comerciâ co-o Levànte. A pezâva ca. 2 gràmmi a-o 250/1000. A segónda di tîpi dêuviæ o l'à riçevûo vàrri nómmi cómme Ligurìn, Gianoìn, Giustìn ò Zorzìn. Into drîto do Ligurìn a gh'êa 'na raprezentaçión alegòrica da Ligùria, into Gianoìn ò Ianuino a gh'êa a tèsta bifrónte de Giâno, co-in màsccio barbasûo da 'na pàrte e 'na dònna da l'âtra, into Zorzìn o l'êa raprezentòu Sàn Zòrzo a cavàllo e into Giustìn a Giustìçia asetâ co-ina bànsa. A-o revèrso tùtti i tîpi recâvan o stémma çitadìn afiancòu da-i grifoìn e co-a scrîta LIBERTAS.
Notâ cómme Ianuino ò Januino o l'êa o nómme che, inte l'etæ medievâle o vegnîva dæto a-o dinâ de Zêna in generâle[14].
I Loigìn són stæti coniæ in vàrie sécche feodâli da Ligùria, in particolâ a Lêua, Rónco, Sebórca, Torìggia, Arquâ, Tascereu e Vergàgni, d'ancheu fraçión de Mongiardìn, óltre che in Lunigiànn-a a Fosdinovo.
O Tàlou pe-o Levànte o l'é stæto 'na monæa emìssa into 1677 con a-o drîto o stémma cìvico e a-o revèrso 'n grifón ch'o têgne 'n cartìggio con de scrîte in àrabo. D'ancheu a l'é 'na monæa asæ râra, da quæ ghe n'é sôlo tréi ezenplâri[15].
O Reâ o l'é stæto emìsso into 1666 asémme a-i sò mùltipli da 8, 4 e 2 reæ. A-o drîto o l'é raprezentòu Sàn Zòrzo a cavàllo ch'o infîa o drâgo e, a-o revèrso, o gh'é 'n scùddo con corónn-a e a scrîta "Libertas" tra di ràmmi de pàrma e öféuggio; d'in gîo o prezénta a scrîta DVX * ET * GVB * * REIP * GENV * e a dæta. Quésta monæa, ch'a l'à 'n péizo de 3,10 g e 'n diàmetro de ca. 25 mm, a l'é stæta realizâ in argénto a-o 913/1000. O l'é probàbile ch'a l'é stæti emìssa da-o Bànco de Sàn Zòrzo[10].
Da-o 1676 a Zêna o s'é incomensòu a dêuviâ o tórnio e o "tèrso cònio", ch'o l'à permìsso de métte 'na scrîta in sciô bòrdo e evitâ coscì o fenòmeno da tozatûa. Tra e prìmme monæ coniæ inte 'sto mòddo chi se pêuan aregordâ i scûi d'argénto.
E ciù inportànti monæe coniæ into 1700 són:
A monæa da 'n tèrso de madonìnn-a (dónca de 6 södi e 8 dinæ) a l'avéiva 'n péizo de 1,45 g e a l'êa dîta seìn ascì. O seìn o l'é particolarménte conosciûo aprêuvo a-a tàscia generâle da doî seini che into 1715 a l'é stæta introdûta in Còrsega e ch'a l'à fæto scciupâ a rivòlta do 1729.
A-a meitæ do Sèteçénto a gh'é stæta 'na senplificaçión da monetaçión zenéize, segóndo 'n fenòmeno a l'época comùn ànche in âtri pàixi eoropêi. A Zêna o l'êa ritornòu l'ûzo da lîa, spartîa in 20 södi ò 240 dinæ segóndo o scistêma monetâio introdûto da-o Càrlo Màgno a-a fìn do IX sécolo, ànche se, a ògni mòddo, de monæe àn conservòu o pròpio nómme.
A Zenovìnn-a, monæa d'öo da 100 lîe, a l'é stæta batûa da-o 1758 co-e fraçioìn da 50, 25 e 12,5 lîe óltre che, into câxo da zenovìnn-a da 96 lîe, co-e fraçioìn da 48, 24 e 12 lîe.
A Parpagêua, ch'a l'é stæta introdûta inta prìmma meitæ do XVIII sécolo, a l'êa 'na monæa de mescciûa, coniâ in Provénsa inti sécoli XIV e XV. A l'avéiva o valô de doî södi, ò sæ de 1/10 de lîa.
Lîa, quélla zenéize, ch'a l'avéiva 'n péizo de 5,20 g into 1670, chinòu a 4,57 g a-a meitæ do XVIII sécolo.
A fìn da Repùbrica[modìfica | modìfica wikitèsto]
A-a fìn da stöia da Repùbrica indipendénte, a lîa a l'êa pægia a 3,69824 gràmmi d'argénto fìn, ò sæ 0,239 gràmmi d'öo fìn. Into 1793 a saiâ emìssa a nêuva, e ùrtima, monetaçión ch'a conprendéiva 11 denominaçioìn: 4 d'öo, 4 d'argénto, 2 in mescciûa e 'na de ràmmo[3].
L'unitæ monetâia a l'êa a lîa zenéize, spartîa in 20 södi e con ògni södo ch'o l'êa formòu da 12 dinæ, segóndo 'n'òrganizaçión do tùtto pægia a quélla da monetaçión do Càrlo Màgno.
E monæe d'öo êan a-o 909,5/1000 e sciortîvan inti tàggi da 96, 48, 24 e 12 lîe. O péizo, ariondòu, o l'êa rispetivaménte de 25,2 - 12,6 - 6,3 e 3,2 gràmmi.
A-o drîto a l'êa rafiguâ a Vèrgine co-o Banbìn tra e nûvie e d'in gîo a scrîta ET.REGE.EOS. co-a dæta, de sótta o valô. A-o revèrso o gh'êa o stémma con corónn-a, da-a fórma retangolâre e co-a crôxe de Sàn Zòrzo, arezûo da-i grifoìn e arenbòu in sce 'na bâze. Sótt'a-a bâze 'na tèsta de lión e d'in gîo a scrîta DUX ET GUB. REIP. GENU..
E monæe d'argénto êan a l'889/1000 e conprendéivan i tàggi da 8, 4, 2 ed 1 lîa. O péizo, ariondòu, o l'êa rispetivaménte de 33,3; 16,6; 8,3 e 4,16 gràmmi.
A-o drîto o l'êa rafiguòu, a scinìstra, Sàn Zâne Batìsta benedixénte. Inta sò màn mancìnn-a a gh'êa 'na crôxe co-in nàstro dónde a gh'êa a scrîta ECCE AGNVS DEI. D'in gîo NON SURREXIT MAJOR e a dæta. A-o revèrso, scimilménte a quéllo de monæe d'öo, o gh'êa o stémma con corónn-a, da-a fórma retangolâre e co-a crôxe de Sàn Zòrzo, arezûo da-i grifoìn e mìsso in sce 'na bâze. Sótt'a-a bâze 'na tèsta de lión e d'in gîo a scrîta DUX ET GUB. REIP. GENU.. A monæa da 'na lîa a no prezentâva quésta tèsta de lión sótt'a-a bâze do stémma.
Conpletâvan a monetaçión zenéize 'na monæa da 10 södi, ò sæ a mêza lîa, 'na da 8 e 'na da 4 dinæ, co-e prìmme che êan realizæ in mescciûa e l'ùrtima in ràmmo. Tùtte træ avéivan a-o drîto 'n stémma òvâle, con corónn-a, e a-o revèrso l'indicaçión do valô. A monæa da 8 dinæ, cómme da tradiçión, a prezentâva l'inmàgine da Madònna. Quélla da 4 dinæ a l'êa restâ praticaménte pægia a quélle emìsse inti ànni precedénti.
Into méntre però o vêgio regìmme o finìsce do tùtto a-i 13 de zùgno do mæximo ànno aprêuvo a-a rivòlta giacobìnn-a di 22 de màzzo e, co-o sostêgno françéize, a-a chéita da Repùbrica de Zêna a nàsce a Repùbrica Lìgure.
Repùbrica Lìgure (1798 - 1805)[modìfica | modìfica wikitèsto]
O nêuvo stâto, creòu segóndo e indicaçioìn de Napolión Bonpàrte stabilîe inta convençión de Monbèllo e dòppo l'òcupaçión de trùppe françéixi, a l'é duòu scìnn-a-i 9 de zùgno do 1805, quànde a Ligùria a l'é stæta diretaménte unîa a l'Inpêro françéize. E monæe coniæ inte 'sto perîodo chi se rifan inti valoî a-a precedénte monetaçión. Tra e monæe d'öo se són mantegnûi i péixi de prìmma, aomentàndo o tìtolo da-o 909,5 a-o 916/1000, méntre pe quélle d'argénto o l'é stæto mantegnûo ségge o tìtolo che o péizo, a frónte però de 'na lêgia diminuçión de diàmetro, fenòmeno comùn inti pasàggi da-a monetaçión modèrna a quélla post-modèrna[3].
E monæe d'öo, a-o 916/1000, êan coniæ inti tàggi da 96, 48, 24 e 12 lîe e prezentâvan:
A-o drîto 'na figûa feminìnn-a con corónn-a pìn de tôre asetâ in scê 'n tröno. Inta màn drîta 'na lànsa e in quélla mancìnn-a 'n scùddo; d'in gîo a scrîta REPUBBLICA LIGURE e in bàsso o valô e, in sciâ bâze, o nómme de l'incizô H. VASSALLO, da l'outô do cònio Gêumo (Hieronimus) Vasàllo. A-o revèrso o fàscio sormontòu da-a berétta frìxa, d'in gîo a scrîta NELL'UNIONE LA FORZA e a dæta.
E monæe d'argénto avéivan o valô de 8, 4, 2 e 1 lîa, co-in tìtolo a l'889/1000, e prezentâvan:
A-o drîto a Libertæ, rafiguâ con l'èlmo e ch'a têgne in màn a lànsa sormontâ da-a berétta frìxa, e l'Egoaliànsa co-o livéllo inta màn mancìnn-a. D'in gîo a scrîta LIBERTÀ EGUAGLIANZA e in sciâ baze o nómme de l'incizô H. VASSALLO, co-a dæta ciù vèrso o bàsso. A-o revèrso o stémma de Zêna in sce 'n fàscio sormontòu da-a berétta frìxa. D'in gîo a scrîta REPUBBLICA LIGURE e l'ànno da Repùbrica; ciù in bàsso o valô.
Inte 'sti ànni chi a l'é stæta emìssa ànche 'na monæa de mescciûa da 10 södi e 'na da tréi dinæ de ràmmo.
Napolión (1805-1814)[modìfica | modìfica wikitèsto]
A-i 9 de zùgno do 1805 a Ligùria a saiâ però anéssa a l'Inpêro françéize. Inti ànni 1813 e 1814 són stæte coniæ de monæe de quésto stâto ascì, indicæ co-o ségno de sécca CL e 'n'inbarcaçión co-a bandêa, méntre o diretô da Sécca o l'êa segnòu cómme Podestà (ö sæ o "Poistæ")[16]. E monæe batûe a Zêna són[3][16]:
O tîpo a-o drîto o l'é a tèsta laoreâ do Napolión, con d'in gîo a scrîta NAPOLEON EMPEREUR.
A-o revèrso a gh'é l'indicaçión do valô, in françéize, tra doî ràmmi d'öféuggio. D'in gîo a scrîta EMPIRE FRANÇAISE e i scìnboli da sécca.
Repùbrica Zenéize[modìfica | modìfica wikitèsto]
A-i 26 d'arvî do 1814 a l'é stæta costitoîa a Repùbrica Zenéize, naçión che però a l'à avûo 'na vitta brêve zaché, segóndo e decixoìn do Congrèsso de Viénna a l'é stæta anéssa a-o Régno de Sardégna. Són stæti batûi quàttro valoî con dæta 1814, i quæ a-o drîto prezentâvan a crôxe de Sàn Zòrzo[3][16]:
10 södi d'argénto a l'889/1000. A-o revèrso Sàn Zâne con bandêa.
4 södi de mescciûa a-o 287/1000. A-o revèrso Sàn Zòrzo a cavàllo ch'o infîa o drâgo.
2 södi de mescciûa a-o 287/1000. A-o revèrso a Madònna
4 dinæ de ràmme. A-o revèrso l'indicaçión do valô.
Stâto sabòudo[modìfica | modìfica wikitèsto]
Quàrche ànno dòppo l'anesción do 1815 a-o stâto sabòudo, segóndo e decixoìn do Congrèsso de Viénna, a sécca de Zêna a l'é ritornâ into 1824 (co-o rè Càrlo Felîçe) a coniâ de monæe pe-o nêuvo propiêtâio, continoàndo scìnn-a-o 1860, quànde, insémme a quélle de Firénse e de Bològna, a l'é stæta serâ. O scìbolo da sécca o l'êa 'n'àncoa picìnn-a.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Janin, Come nacque la moneta genovese
- ↑ Cipolla, 1975, p. 31
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Montenegro, 2004, pp. 244-262
- ↑ Montenegro, 2004, p. 71
- ↑ Montenegro, 2004, p. 94
- ↑ Cipolla, 1975, p. 24
- ↑ Janin, Il Quartaro
- ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 Martinori, 1915
- ↑ 9,0 9,1 Janin, Le prime monete d'oro
- ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 Pesce, 1992
- ↑ Janin, Zecca di Genova
- ↑ (IT) L'invasione dei turisti, in sce archivio.corriere.it, 23 màzzo 1994. URL consultòu o 21 seténbre 2021.
- ↑ Klütz, 2004
- ↑ Cipolla, 1994
- ↑ Janin, Ancora sui quartari
- ↑ 16,0 16,1 16,2 Gigante, 2009
Bibliografîa[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Cornelio Desimoni, Tavole descrittive delle monete della Zecca di Genova dal 1139 al 1814, Zêna, co' tipi del R. I. de' sordo-muti, 1890.
- (IT) Giovanni Pesce e Giuseppe Felloni, Le monete genovesi: storia, arte ed economia nelle monete di Genova dal 1139 al 1814, 2ª ed., Zêna, Stringa, 1975.
- (IT) Carlo Maria Cipolla, Le avventure della lira, Bològna, Il mulino, 1975.
- (IT) Giuseppe Lunardi, Le monete della Repubblica di Genova, Zêna, Di Stefano, 1975.
- (IT) Giuseppe Lunardi, Le monete delle colonie genovesi, Zêna, Socjêtæ Lìgure d'Istöia Pâtria, 1980.
- (IT) Carlo Maria Cipolla, Tre storie extra vaganti, Bològna, Il mulino, 1994, ISBN 88-15-04571-6.
- (IT) Giovanni Battista Barbieri, La collezione numismatica di Banca Carige: Cassa di risparmio di Genova e Imperia, Milàn, Silvana, 2004, ISBN 88-82-15726-1.
Publicaçioìn[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Giuseppe Ruggero, Annotazioni numismatiche genovesi, in Rivista italiana di numismatica, XI-XXXI, 1888-1893.
- (IT) Enrico Janin, Come nacque la moneta genovese, in A Compàgna, XXV, n. 3, Màzzo/Zùgno 1993.
- (IT) Enrico Janin, La prima moneta di Genova, in A Compàgna, XXV, n. 4-5, Lùggio/Òtôbre 1993.
- (IT) Enrico Janin, Il Quartaro, la più modesta moneta di Genova, in A Compàgna, XXVI, n. 1, Zenâ/Frevâ 1994.
- (IT) Enrico Janin, Ancora sui quartari (e sul grifo), in A Compàgna, XXVI, n. 2, Màrso/Arvî 1994.
- (IT) Enrico Janin, Il grosso e il minuto, prosegue l'attività della Zecca genovese, in A Compàgna, XXVI, n. 3, Màzzo/Zùgno 1994.
- (IT) Enrico Janin, Le prime monete d'oro della Zecca di Genova, in A Compàgna, XXVI, n. 6, Novénbre/Dexénbre 1994.
- (IT) Enrico Janin, Zecca di Genova: cambia la dicitura delle monete genovesi, in A Compàgna, XXVII, n. 2, Màrso/Arvî 1995.
- (IT) Giuseppe Felloni, Genova organizza la Zecca e le sue monete corrono per il mondo, in La Casana, XL, n. 1, Zenâ/Màrso 1998 (archiviòu da l'url òriginâle o 29 seténbre 2007).
Diçionâi[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Edoardo Martinori, La moneta: vocabolario generale, Rómma, Instituto italiano di numismatica, 1915.
- (FR) Jean Belaubre, Dictionnaire de numismatique médiévale occidentale, Parìggi, Léopard d'or, 1996, ISBN 2-863-77121-3.
- (DE) Konrad Klütz, Münznamen und ihre Herkunft: Grundriss einer etymologischen Ordnung der Münznamen, Viénna, Money-Trend-Verlag, 2004, ISBN 3-950-16203-8.
Catàloghi[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Giovanni Pesce, Le Monete di Genova, della Liguria e delle sue Colonie, 1139-1814, Zêna, Banca Carige, 1992.
- (IT) Eupremio Montenegro, Manuale del collezionista di monete italiane, 20ª ed., Torìn, Edizioni numismatiche, 2004, ISBN 88-88-89402-0.
- (IT) Alberto Boasso e Sergio Gullino, Catalogo Alfa delle monete italiane e regioni, 31ª ed., Torìn, Alfa Edizioni, 2006, ISBN 88-88-03221-5.
- (IT) Fabio Gigante, Gigante 2009: monete italiane dal '700 all'avvento dell'euro, 17ª ed., Varéize, Gigante Edizioni Numismatiche, 2008, ISBN 88-89-80509-9.
Vôxe corelæ[modìfica | modìfica wikitèsto]
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce monetaçión zenéize
Colegaménti estèrni[modìfica | modìfica wikitèsto]
- (IT) Monete Genovesi, in sce artedellamedaglia.it. URL consultòu o 20201-09-20.
- (IT) Le monete di Genova, in sce xoomer.virgilio.it. URL consultòu o 20 seténbre 2021.
- (IT) Le monetazione di Genova, in sce manuali.lamoneta.it. URL consultòu o 20 seténbre 2021.
- (IT) Monete della zecca di Genova, in sce numismatica-italiana.lamoneta.it. URL consultòu o 20 seténbre 2021.
- (IT) La Storia del Genovino, in sce banconotemondiali.it. URL consultòu o 20201-09-20 (archiviòu da l'url òriginâle o 20 màrso 2005).
- (IT) I Campofregoso: monetazione, in sce roth37.it. URL consultòu o 20201-09-20.


text:
Mi Mi Gh'áivu 'na bella cúmba ch'â l'è xeûa fòea de cá Mi giánca cun'â néie ch'â desléngue a cian d'â sâ La Duv'â l'è, duv'â l'è, dúve duv'â l'è Mi Che l'hán vursciûa védde cegâ l'áe a stú casâ Mi spéita cúme l'áigua ch'â derua zû p'oú riá La Nu ghe n'è, nu ghe nu ghe n'è, nu ghe n'è Mi Cáu oú mè zuenótto ve pórta miga na smangiaxún Mi che se cuscì fise puriésci anávene 'n gattixún La Nu ghe n'è, nu ghe n'è, nu ghe n'è, nu ghe nu ghe n'è Mi Végnu d'â câ du ráttu ch'oú magún oú slìga i pê (Chí de cúmbe d'âtri nu n'è vegnûe nu se n'è pôsé) Mi Végnu c'oú côeu maróttu de 'na pasciún che nu ghe n'è (Chí gh'è 'na cúmba giánca ch'â nu l'è â vostra ch'â l'è a mê) La Nu ghe n'è, nu ghe n'è (Nu ghe n'è) La Âtre nu ghe n'è La âtre nu ghe n'è nu ghe n'è Mi  l'é xêuâ â l'è xêuâ â cúmba giánca Mi â l'é xêuâ â l'è xêuâ u cián d'â s'â Mi â l'é xêuâ â l'è xêuâ â cúmba giánca Mi De nôette â l'è xêuâ áu cián d'oú pán Mi Vuí nu vuriésci dámela sta cúmba da maiâ Mi giánca cum'â néie ch'â deslengue 'nt oú riá La Nu ghe n'è (Nu ghe n'è, nu ghe nu ghe n'è), nu ghe n'è Mi Mié che sta cúmba bèlla â stá de lúngu â barbacíu Mi che nu m'â pôsse védde à scricchî 'nté n'âtru níu La Nu ghe n'è, nu ghe nu ghe n'è nu ghe n'è (Nu ghe n'è, nu ghe nu ghe n'è), nu ghe n'è Mi ' tegnió à dindanáse sutt'à 'n angióu de meigranâ Mi cu'â cûa ch'oú l'ha d'â sèa â mán lingéa d'oú bambaxià La Duv’â duv’â l’è La duv’â duv’â l’è duv’â l’è duv’â l’è Mi Zeunu ch'âei bén parlóu 'nte sta seián-a de frevâ (' tegnió à dindanáse sutt'à 'n angióu de meigranâ) Mi Saêi che sta cúmba à mázu a xêuâ d'â mê 'nt â vostra câ (Cu'â cûa ch'oú l'ha d'â sèa â mán lingéa d'oú bambaxià) La Nu ghe n'è (Âtre nu ghe n'è) nu ghe nu ghe n'è (Âtre nu ghe n'è) Mi  l'é xêuâ â l'é xêuâ â cúmba giánca de nôette â l'é xêuâ au cián d'â s'â La A truvián â truvián â cúmba giánca de mázu â truvián áu cián d'oú pán La Duv'à l'è duv'à l'è ch'â ne s'ascúnde se maiá se maiá áu cián d'oú pán La Cum'â l'é cum'â l'é l'è cum'â néie ch'â vén zû deslenguâ da oú riâ La  l'é xêuâ â l'é xêuâ â cúmba giánca de mázu â truvián áu cián d'â sâ La Duv'à l'è duv'à l'è ch'â ne s'ascúnde se maiá se maiá áu cián d'oú pán Cúmba cumbétta Béccu de sêa Sérva à striggiún c'ou maiu 'n giandún Martín ou vá à pê Cun' l'âze deré Foêgu de légne ánime in çe Cúmba cumbétta Béccu de sêa Sérva à striggiún c'ou maiu 'n giandún Martín ou vá à pê Cun' l'âze deré Foêgu de légne ánime in çe
x
1 di


text:
Riso
O riso (rîzo segondo a grafîa ofiçiâ, rizu in savoneize, risu in vintimigiôso e monegasco) o l'è o nomme comun pe dî e ciante Oryza sativa e Oryza glaberrima da famiggia de Poaceae. O nomme o l'è usòu pe dî a cianta e e cariossidi da cianta ascì.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
O riso o vegne da e bande tropichæ e sub-tropichæ de l'Asia e de l'Africa ma o l'è de longo cortivòu in Euròpa e in America ascì. O riso o l'è a base de l'alimentaçion de ben ben di pàixi.
Inta Lombardîa e o Piemónte[modìfica | modìfica wikitèsto]
I Români conoscéivan o rîzo ma mangiâva o farro, o rîzo inportòu cómme spéçia o l'êa conscideròu in medicinâle da dechéutti. L'é stæto a-a fin do 1400 inta Lombardîa che l'é incomensòu a coltivaçión do rîzo, che da specìfico da Speçiâ, o l'é vegnuo 'n eleménto d'alimentaçión. O prìmmo docoménto ch'o dimôstra a coltivaçión do rîzo in Lonbardîa a l'é 'na létia do 1475 de Galeazzo Maria Sforza ch'o prométte 12 sàcchi de rîzo a-o Dùcca de Ferâra.[1]
Into 1700 e rizæe into Teritöio milanéize créuvivan 20.000 étari, e 'n secolo e mêzo dòppo sôlo e rizæe do Vercelléize arivâvan a 30.000 étari.
« All'inarginamento delle acque dee forse la Lombardia quel grado, che gode di felicità e popolazione [....] L´inarginamento delle acque crea nuovi spazj coltivabili [....] Nella Lombardia [...] si sono già introdotte da gran tempo delle macchine agevoli »[2]
In Piemônte a coltivaçión do rîzo a s'espànde con l'avertûa do Canâle Cavour, inte l'anno 1866.[3]
I travàggi inte rîzæe[modìfica | modìfica wikitèsto]
O rîzo o se semenâva inte l'ægoa perché o no sopòrta i sâti de tenperatûa tra o giórno e a néutte. I travàggi -preparaçión do terén prìmma do semenâ, o trapiànto, a mondâ, e operaçioìn do taggio do rîzo e o bàtte o rîzo inpegnâvan màn d'òpera da màrso a òtôbre.[4] A-e dònne ghe tocâva i travàggi mêno qualificæ e ciù ùmili. O lòu inte Rîzæ o l'à inspiròu bén bén de cànti popolâri, prezénpio a cansón Sciur padrun da li beli braghi bianchi.
- Concimaçión: I bifórchi ò i cavallanti scaregâvan into canpo mùggi de liàmme, e-e dònne o spantegâvan co-i forcoîn.
- Aratûa: in canpo òltre i bifórchi i beu e l'arâtro, gh'êa e dònne co-e sàppe che asbasciavan o sórco pe asccianâ o ciù poscìbila o terén. Co-o tenpo i bifórchi végnan sostituîi da-i cavallanti -ö cavallo da tîo o l'é ciù velôce do beu- Dòppo l'aratûa bezugnâva costruî i àrgini tra e vàrie pàrti in ciàn, che no êan tùtte a-o mæximo livéllo; sto travàggio o l'êa fæto da-i òmmi co-o badî, pöi fâvan intrâ l'ægoa pe evidençiâ e pàrti de terén che spòrzéivan, e e dònne l'asbasciàvan co-e sàppe. A l'êa 'na òperaçión particolarménte fastidiôza percöse a vegnìva fæta a pê nûi inte l'ægoa ancón fréida de Màrso-Arvî. Pe livelâ ancón de ciù o fondo,'n cavallante o passâva con 'na töa de legno trainâ da-o cavallo.
- O semenâ: O rîzo o se semenâva inte l'ægoa perché o no sopòrta i sâti de tenperatûa tra o giórno e a néutte; i seminatoî dovéivan cadensâ o passo co-a magnâ de rîzo,che caciâvan da 'n sórco a l'âtro. O semenòu dovéiva êse tùtto scciàsso pægio e da quantitæ vosciûa, inte l'ægoa l'êa conplicòu, pe tanto, aciantâvan de ràmme inti sórchi, pe avéi di pónti de riferiménto. Da-i ànni 1920 s'é cangiòu ténica, se semenâva in pascionêa pe pöi trapiantâ e piantìnn-e a màn.
« Nel mese di giugno si esegue, ov'è stato predisposto, anche il trapianto. Questa innovazione colturale, introdotta in italia da N. Novelli, direttore della Stazione sperimentate di risicoltura di Vercelli, prima della guerra mondiale, si è presto diffusa nel rinnovo delle risaie per i notevoli vantaggi (..), fra cui citiamo la raccolta di un primo prodotto primaverile (prato, grano, colza e segale), il ritardo di due mesi di sommersione con maggior igiene del lavoro in risaia, l'eliminazione quasi totale della mondatura. »[5]
- Into perîodo da monda se levava e èrbe infestànte.
- O tagiâ o rîzo o favân quande o l'êa méuio. Scìnn-a i ànni 1950-60 l´é stæto fæto coscì: levâvan l'ægoa da-a rizæa, e tagiâvan e spîghe co-e mesoîe, ligâvan in fâsci (covoîn) e i portâvan inte æa a sciugâse.
- A batûa do rîzo a consciste into levâne a rùsca e divideilo da-a pàggia. Pe ariâ a-e mietitrebbiatrici di nòstri giórni, o tenpo l'é stæto lóngo; un di primmi atréssi pe bàtte o rîzo e o gràn ascì o l´é stæto a Verzélla: doî bàcchi -un lóngo, a Manoâ, un cùrto a Trappa- unîi da 'na corézza -a Stralêa-. Opû o favân calpestâ da beu o cavalli, ma za inte l'800 l´é stæto adeuviòu e primme macchine pe batte, fæte fonçionâ da cavalli. Dòppo a batûa, con l'esposiçión in ògni spàçio de l'æa pe fâ sciugâ 'na marêa de grànn-e de rîzo a-o tiépido sô outunâle, concludéiva a produçión stagionâle.
Produçion[modìfica | modìfica wikitèsto]
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ (IT) Ettore Cantù, Il riso, in sce agrarialombardia.it. URL consultòu o 14 màzzo 2021.
- ↑ (IT) Melchiorre Delfico, Memoria sulla coltivazione del riso nella provincia di Teramo, Napoli, Giuseppe-Maria Porcelli librajo, 1783, p. 40.
- ↑ (IT) Il gran Canale Cavour e la precedente situazione irrigua piemontese, in sce roberto-crosio.net. URL consultòu o 14 màzzo 2021.
- ↑ (IT) Le antiche tecniche di coltivazione del riso, in sce roberto-crosio.net. URL consultòu o 14 màzzo 2021.
- ↑ (IT) Novello Novelli, Riso - Enciclopedia Italiana, in sce treccani.it, 1936. URL consultòu o 14 màzzo 2021.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce riso


text:
5
Mïni pönencabo æbänö cæte quëwengæ̈impa, ante
1 Mïni pönencabo ïñömïnite pancamïniya në aamïni Picæ̈mïni mönö ämïni ïmïnipa. Botö ïñömö adobaï në aabo Picæ̈mo ïnömo inte, Mönö në Picæncabo, ante mïnitö ïmïnite ædæmö apæ̈nedinque ämopa. Codito caate wæcä në agaïmo inte botö edæ waadete ämopa. Ayæ̈ Codito ñäö baï nänö ëmönö edonque pönï nänö odömonguïnö ante botö tömengä tönö ñäö baï entawëmo ïnömo inte edæ, Ëñencæmïnimpa, ante nanguï ämopa.
2 Codito ingante në pönënäni ïñömö mïnitö nempo cæ̈nïnäni baï ongöñönänite mïnitö tömënäni ïnänite në aamïni ïmïnipa. Wængonguï, Në pönënäni ïnänite aacæmïnimpa, angä ëñëninque mïnitö wæætë Baa ämöni ïninque Wængonguï pangä wæcæ wæ, ante guïñente wæmïnitawo. Ïñæmpa wïï guïñente beyænque aacæmïnimpa. Wæætë Wængonguï, Mïnitö do Ao ante aacæmïnimpa, ante tömengä nänö änönonque ante edæ ëñente cæte edæ tömënäni ïnänite ædæmö aaedäni. Ayæ̈ edæ godonte æ̈inta ante æ̈ïnente wæmïnitawo. Ïñæmpa wïï æncæte ante wædinque mïnitö edæ, Në pönënäni beyænque nanguï cæïnente wædinque cæcæboimpa, ante piyæ̈në cæte aaedäni.
3 Waodäni në cæ̈nïnäni baï mïnitö nempo ongöñönänite mïnitö wæætë ïmæca awënëidi näni pïinte ämaï wïï adobaï pïinte äedäni. Wæætë edæ, Mönö waa cæte quëwëmö adinque tömënäni mönö baï adobaï waa cæte quëwencædänimpa, ante cædinque edæ waa cæedäni.
4 Mänömaï cæmïni ïninque mönö në Aadongä Ñæ̈nængä pönï ïnongä ïñömö ïincayæ̈ ponte a ongöninque poganta ñäö ëmonta cöwë wodämaï inta pædæ pönonte baï cædinque mïnitö ïmïnite, Mïnitö në aamïni inte botö ñäö ëmonte ongöñömö ponte quëwencæmïnimpa, ancæcäimpa.
5 Tæcæ æ̈mæ̈wo pæïmïni guiquënë ëñëedäni. Godömenque picæ̈näni näni änïnö ëñëninque edæ Ao ante cæedäni. Ayæ̈ gänë entawente pönëninque, Önömönique baï mönitö ïmönipa, ante pönëninque wacä nänö änïnö ante ëñëninque Ao ante cæedäni. Edæ ïïmaï ante yewæ̈monte ongompa.
“Nämanque ante, Mönitö gomonga waa cæmöni ïmönipa, ante në pönënäni ïnänite edæ Wængonguï Baa angampa. Wæætë edæ, Mönitö önömönique baï ïmönipa, ante në änäni ïnänite tömengä pönö waadete cæcampa.”
6 Ante yewæ̈mongatimpa cæmïnii. Ïincayæ̈ ate eyepæ̈ pönï bayonte Wængonguï incæ mönitö ïmönite ængö cæcä ongoncæmönimpa, ante cædinque mïnitö ñöwo ïñömö në tæ̈ï pïñængä önönempo ongöninque nämä ængö cædämaï ïedäni.
7 Codito mönö ïmonte waadete pönente cæcampa, ante ëñente wædinque mïnitö guïñente mïni wædö ante tömengäa wo cæmïni mongængä ate mïnitö guïñënämaï ïninque wæætë guëmancæmïnimpa.
8 Nämä incæ edæ wææ aaedäni. Wënæidi awënë ïñömö edæ mëñebo në pïinte angä baï ïnongä inte, Æcänö ingante ecate cænguïmoo, ante në pïinte cædongä inte awëmö diqui diqui mingampa cæmïnii. Ee aedäni.
9 Mïnitö caate wæmïni incæte, Mönö tönïñadäni inguipoga tömämæ quëwëninque adobaï edæ caate wædänipa, ante do ëñëmïni inte Codito ingante wede pönëninque adiyæ̈ næ̈ gongæ̈ninque wënæ awënë ingante cöwë Baa äedäni.
10 Mänömaï cædinque wantæ ïñö caate wæmïni ate Wængonguï në waadete pönö cædongä inte mïnitö ïmïnite pönö cæcä ate edæ gancæ bacæmïnimpa. Ayæ̈ godömenque pönö cædinque tömengä mïnitö ïmïnite pönö tæ̈ï gönongä ate mïnitö tæ̈ï pïñænte entawëninque wæntædämaï inte edæ cöwë tæ̈ï ongoncæmïnimpa. Tömengä adocä ïñömö ñäö baï cöwë ëmönongä inte mïnitö ïmïnite aa pedinque, Mïnitö Codito nempo në quëwënömïni inte botö ñäö ëmonte ongöñömö pö guiite quëwëedäni, angacäimpa.
11 Tömengä ïñömö cöwë tæ̈ï ëmöninque në nanguï cædongä ingampa, ante mönö pedænguipoga quëwëmö incæ ïincayæ̈ ponte mïinguipoga quëwëmö incæ cöwë watapæ̈ pönï apæ̈necæ̈impa. Mänömaï baquïnö anguënë, ante botö, Amëë, ämopa.
Waa quëwencæmïnimpa, ante
12 Botö tönïñacä baï ïnongä inte Tidibänö ïñömö cöwë pönëninque ædæmö cæcä ingampa, ante adinque botö tömengä tönö godongämæ̈ cædinque, Mïnitö acæmïnimpa, ante cadota ante ocanta yewæ̈mömopa. Ïï cadota adinque mïnitö gancæ pönëninque nanguï cæcæmïnimpa, ante cædinque botö Pegodobo ïñömö, Wængonguï näwangä mänömaï pönö waadete cæcampa, ante yewæ̈mömopa cæmïnii. Tömengä nänö waadete cædonque ante entawëninque edæ mïnitö adiyæ̈ tæ̈ï gongænte ongöedäni, ämopa.
13 Mïnitö ïmïnite apænte æ̈ninque Codito ïñömö Babidönia ïñömö tömengä ingante näni godongämæ̈ pönencabo ïnänite adobaï apænte ængacäimpa. Tömënäni ïñömö mïnitö ïmïnite, Waa quëwencæmïnimpa, ante apæ̈nedänipa. Botö wengä baï ïnongä inte Mäadoco adobaï, Waa quëwencæmïnimpa, angampa.
14 Mïni pönencabo adobaï godongämæ̈ waadete pönëninque, Wængonguï bitö ïmite waa cæcæcäimpa, ante wacä ingä wacä ingä apæ̈needäni.
Codito nempo quëwëmïni inte tömämïni gänë pönente quëwencæmïnimpa, ante botö Pegodobo ïmo yewæ̈mömopa.


text:
Bill Gates
William Henry Gates III (Seattle (Stato de Washington), 28 Otôbre 1955), ciù conosciuo comme Bill Gates, o l'é 'n inprenditô, informatico e filantropo statûnitéise.
Bill Gates, 2007
Dæti personâli
Âtre informaçioìn
Vìtta[modìfica | modìfica wikitèsto]
O l'è stæto un di fondatoî de Microsoft, a produtrixe do scistema informatico pe computer personâ ciù dêuviou do mondo. Segondo çerte investigaçioin, neuve pe ògni dexe computer into mondo deuvian quarchedun di scistemi òperativi Windows.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Bill Gates


text:
Navega in mòddo sarvægo.
Seggi fra i primmi a esplorâ e verscioin future de Firefox pe computer, Android e iOS.
Beta
Preuva e fonçioin che en apreuvo a êse rilasciæ inta verscion pre-rilascio ciù stabile che gh'emmo.
Beta o l'é 'na piataforma instabile de sviluppo. L'é preinpostou che Beta o mande dæti a Mozilla — e quarche vòtta a-i nòstri coloboratoî — pe agiutane a gestî problemi e provâ idee. Sacci cöse l'é conivizo.
Danni di comenti pe agiutâne a dâ i urtimi recatti in sce prestaçioin e fonçionalitæ inte 'n anbiente stabile.
Developer Edition
Costruisci, preuva, amîa e âtro co-o sôlo navegatô fæto pe-i svilupatoî.
Developer Edition o l'é 'na piataforma instabile de sviluppo e test. L'é preinpostou che Developer Edition o mande dæti a Mozilla — e quarche vòtta a-i nòstri coloboratoî — pe agiutane a gestî problemi e provâ idee. Sacci cöse l'é conivizo.
Nightly
Danni 'n'eugiâ a-e nòstre pròscime generaçioin de navegatoî, e agiuttine a creâ o megio navegatô poscibile: preuva Firefox Nightly.
Nightly o l'é 'na piataforma instabile de sviluppo. L'é preinpostou che Nightly o mande dæti a Mozilla — e quarche vòtta a-i nòstri coloboratoî — pe agiutane a gestî problemi e provâ idee. Sacci cöse l'é conivizo.


text:
Mi5 Teste fascië 'nscià galéa Mi5 ë sciabbre se zeugan a lûn-a Mi5 A mæ a l'è restà duv'a a l'éa Mi5 pe nu remenalu ä furtûn-a Mi5 Intu mezu du mä gh'è 'n pesciu tundu Mi che quandu u vedde ë brûtte u va 'nsciù fundu Mi5 Intu mezu du mä gh'è 'n pesciu palla Mi che quandu u vedde ë belle u vegne a galla Mi E au postu d'i anni ch'ean dexenueve Mi se sun piggiaë ë gambe e a mæ brasse neuve Mi D'allua a cansún l'à cantà u tambûu Mi e u lou s'è gangiou in travaggiu dûu Mi Vuga t'è da vugâ prexuné e spuncia spuncia u remu fin au pë Mi Vuga t'è da vugâ turtaiéu e tia tia u remmu fin a u cheu Mi E questa a l'è a ma stöia Mi e t'ä veuggiu cuntâ Mi 'n po' primma ch'à vegiàià Mi a me peste 'ntu murtä Mi E questa a l'è a memöia Mi a memöia du Cigä Mi ma 'nsci libbri de stöia Mi Sinán Capudán Pasciá La Mi Mi5 E suttu u timun du gran cäru La Mi Mi5 c'u muru 'nte 'n broddu de fàru La Mi Mi5 'na neutte ch'u freidu u te morde La Mi Mi5 u te giàscia u te spûa e u te remorde La Mi Mi5 E u Bey assettòu u pensa ä Mecca La Mi Mi5 e u vedde ë Urì 'nsce 'na secca La Mi Mi5 Ghe giu u timùn a lebecciu La Mi Mi5 sarvàndughe a vitta e u sciabeccu Mi Amü me bell'amü Mi Mi5 a sfurtûn-a a l'è 'n grifun ch'u gia 'ngiu ä testa du belinun Mi Amü me bell'amü Mi Mi5 a sfurtûn-a a l'è 'n belin ch'ù xeua 'ngiu au cû ciû vixín Mi E questa a l'è a ma stöia Mi e t'ä veuggiu cuntâ Mi 'n po' primma ch'à vegiàià Mi a me peste 'ntu murtä Mi E questa a l'è a memöia Mi a memöia du Cigä Mi ma 'nsci libbri de stöia Mi Sinán Capudán Pasciá La Mi Mi5 E digghe a chi me ciamma rénegôu La Mi Mi5 che a tûtte ë ricchesse a l'argentu e l'öu La Mi Mi5 Sinán gh'a lasciòu de luxî au sü La Mi Mi5 giastemmandu Mumä au postu du Segnü Mi5 Intu mezu du mä gh'è 'n pesciu tundu Mi che quandu u vedde ë brûtte u va 'nsciù fundu Mi5 Intu mezu du mä gh'è 'n pesciu palla Mi che quandu u vedde ë belle u vegne a galla
x
1 di


text:
Canberra
Canberra a l'è a capitâ d'Australia. Con 'na popolassion de ciû de 332.000 abitanti, a l'è a ciû importante çittæ de l'entrotæra do Pàize.
A s'attrêuva into nòrd de l'Australian Capital Territory, 280 km a-o sûd-òvest de Sydney, e 650 km a-o nòrd-èst de Melbourne.
Descriçion e stöia[modìfica | modìfica wikitèsto]
'Sto scïto o l'è stæto scelto pe a construssiôn da capitâ naçionâ into 1908, comme compromisso tra Sydney e Melbourne, e dôe çittæ oustraliann-e ciû importanti.
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Canberra


text:
Liguri Antighi
Preistöia e prìmmi insediaménti[modìfica | modìfica wikitèsto]
I Antighi Liguri son stæti a popolaçión originâia da Ligùria. A prêuva són i rèsti di òmmi atrovæ inte gròtte de Toiàn, de Finâ, de Vintimìggia. Primma de l'etæ de Romma e popolaçioìn lìguri êan divîze in naçioìn, e no ghe n'êa sôlo in sciâ Ligùria, ma se trovâvan anche in squæxi tùtto o Piemonte, a Svissëa meridionale de ancheu, a Provénsa françèize, inte l'Oltrepò Paveise e a Provinsa de Piaçensa. Inte quest'àrea gh'é ancón tanti nommi de pàixi de örìgine lìgure.
I Lìguri no êan 'na razza europêa; quande in Italia son arivæ i Indeuropei, pâ che i Lìguri ghe fîsan za; i archeòloghi dixan ch'o l'êa 'n pòpolo pre-indeuropeo ò anario (comme i Baschi). E donca gh’êa di Lìguri tra l’Àrno e i Pirenei, inte valàdde do Pò e do Ròdano, arivando scìnn-a-e Preàrpi. I Lìguri parlâvan a léngoa antîga lìgure, che a no l'êa scrîta, e coscì a l'é anæta persa; pâ che a cadénsa e çerte paròlle do lìgure de ancheu seggian derivæ da-o lìgure de quella vòtta.
E testimoniànse da prezénsa de l’òmmo in Ligùria són da çercâ scìnn-a da-a preistöia. Vixìn a-o pòrto de Nìssa, inta Tæra Amâ, l’é stæto trovòu de tràcce de ciù antîghe cabànn-e costroîe da cacioéi nòmadi, quæxi 300.000 ànni fa. A prìmma stratigrafîa a l’à mostròu despægi perîodi insediatîvi, con rèsti de cabànn-e òvali co-o fȇugo into mȇzo, riseu scavisæ, rascìn e béstie caturæ quæ pòrchi sarvæghi, tartarûghe, rinocerónti de Merk, liofànti meridionâli, beu sarvæghi e öxélli. Vixìn a Lȇua l’é stæto trovòu tràcce de l’òmmo de Neanderthal. Inte gròtte de Toiàn són vixìbili ségni che quélli pòsti ȇan frequentæ a-a fìn do Paleolìtico Supeiô. Inta gròtta di Brìcchi Rósci de Vintimìggia l’é stæto trovòu di rèsti ch’aregòrdan l’Òmmo do Cro-Magnon. A Finâ (Ænn-e Àrbe) se trȇuvan testimoniànse do Neolìtico con di diségni che se pȇuan datâ fra i 20.000 e i 18.700 ànni fa e inte gròtte lóngo o torénte Penavàira, inta valàdda co-o mæximo nómme into teritöio igàono, l’é stæto trovòu rèsti de òmmi de 7.000 anni primma de Crìsto.
A partî da-o segóndo milénio prìmma de Crìsto (Neolìtico) se gh’àn notìçie da prezénsa di lìguri in sce ’n teritöio asæ grànde ch’o corispónde ciù o mȇno a tùtta l’Itàlia setentrionâle. A ògni mòddo se pénsa che i antîghi lìguri se són scistemæ in sciâ costȇa mediterània da-o Ròdano a l’Àrno (coscì o scrîve o Polìbio), arivàndo co-a sò prezénsa scìn’a-a costȇa mediterània spagnòlla a ponénte e a-o Tévere vèrso sùd-èst e colonizàndo e îzoe da Còrscica, da Sardégna e da Sicìlia. A poéiva ȇse ’na popolaçión de quæxi 200.000 persónn-e, spartîe inte vàrie tribù. De lô ne rèstan numerôxi repèrti de tæra chéutta. De manimàn e migraçioìn di Cèlti[1] (che parlâvan o leponzio ò lepontico) e e colonizaçioìn di Fenìcci, di Grȇghi e di Cartaginéixi, àn pigiòu o pòsto di Lìguri a partî da-o IV sécolo prìmma de Crìsto.
I Lìguri inte testimoniànse di aotoî antîghi[modìfica | modìfica wikitèsto]
I Lìguri êan génte di monti. Mangiâvan sorviatùtto servaginn-a, formaggio e læte. Gh'ean quei che de lòu êan merçenari e anavan a fa' a guæra pe' âtri pàixi (Cartagine o Romma). Quei che vivevan vixìn a-o mâ, o Mâ Ligure, êan pescoéi e mainæ, e navegavan, anche a-o largo, sénpre con barche piccinn-e. O Diodòro Sìculo (stòrico grêgo, 80–20 prìmma de Crìsto) o scriveiva in grêgo:
I Lìguri són nominæ pe-a prìmma vòtta inte ’n tòcco do Ezìodo riportòu da-o Strabón[2] inte a “Geografia, VII 3.7”, cómme i ciù antîghi abitànte de l’Òcidénte: “Etìopi, Lìguri e Sciîti alevatoî de cavàlli”. Âtri aotoî (Dîodöo Sìcolo, Virgìlio, Lìvio, Cicerón) scrîvan cómme i Lìguri ancón into II sécolo primma de Crìsto vivéivan inte de condiçioìn primitîve e ne dàn l’inmàgine de ’n pòpolo sarvægo, fȇo, i quæ goeriȇri fàn poîa sólo co-o fâse védde.
Ma into mæximo ténpo vȇgne sotoliniòu a qualitæ de solidarietæ e d’ònestæ de ’na popolaçión contadìnn-a e de pastoî no ancón spartîa in “clàsse” e inta quæ e dònne afróntan e mæxime fadîghe di òmmi inte ’na tæra definîa pìnn-a de prîe, stérile, crûa e covèrta de èrboi da tiâ zu. No tùtti i aotoî antîghi dàn di giudìççi poxitîvi, prezénpio o Màrco Pòrcio Catón o defìsce i Lìguri ignorànti e böxàrdi, in pòpolo ch’o l’à pèrso a memöia de sò òrìgini. Tùtti sti eleménti chi ne fàn capî cómme i Lìguri, pòpolo asæ antîgo spantegæ in ténpi lontàn inte ’na grànde pàrte do Mediterànio de Ponénte, són stæti sotomìssi, no sénsa dificoltæ, da-i Români, cóntra i quæ a mancànsa de ’na coltûa, de tradiçioìn, de ’n’identitæ, de ’n’unitæ polìtica e de ’na clàsse de nòbili co-o potȇre de decìdde, són stæte a raxón de ’na deboléssa chò-u caraterìstico e fòrte tenperaménto o no l’é bastòu a sarvâli.
Pòpoli Lìguri[modìfica | modìfica wikitèsto]
E naçioìn ciù importanti, inta Ligùria de ancheu, êan:
- Apuani - inta provinsa de Spézza e inta Lunigiànn-a
- Tigulli - inta Rivêa de Levànte
- Genuati - a Zêna, dovve òua gh'é o Çentro Stòrego
- Vituri - a Utri
- Sabazi - a Sann-a
- Docili - dovve gh'é Arbisêua
- Epanteri - a Còrcre
- Ingauni - dovve gh'é Arbenga
- Intemeli - a Vintimiggia
Ghe n'êa anche inte âtre regioìn[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Friniati
- Ilvati
- Magelli
- Statielli
- Dertunini
- Caburriati
- Taurini
- Libui
- Veleiati
- Levi
- Marici
- Segobrigi
L'época româna[modìfica | modìfica wikitèsto]
Co-a prìmma goæra pùnica (II sécolo prìmma de Crìsto) i Lìguri se són spartîi tra aleæ de Cartàgine e aleæ de Rómma. L'é stæto quànde i Români àn conquistòu sto teritöio chi, con l’agiùtto di sò aleæ Genuates, che l’àn ciamòu Lìgùria, ch'o corispondéiva a-a IX Regio de l'Inpȇro româno, ch'a l'andâva da-e Àrpi Marìtime e Còsie, a-o Pò, a-o Trébia e a-o Mâgra. A descriçión da IX Regio Italiæ a l'é do Plìnio:
Sta región chi a l’ȇa ciù picìnn-a de quélla òriginâle òcupâ da-i Lìguri inta preistöia. Con tùtta probabilitæ inte sta provìnsa chi se ghe conservâva ancón l’etnîa lìgure ciù pûra, in càngio inta Lunigiànn-a e inte regioìn a-o de la de Àrpi e popolaçioìn s’ȇan òrmâi mescciæ con âtre tribù.
De fæti l'Ecatȇo de Milȇto into VI sécolo prìmma de Crìsto o ne dîxe che Mónego e Marséggia ȇan çitæ lìguri e i Elisici, pòpolo ch’o stâva fra o Ròdano e i Pirenȇi, ȇan 'na mescciûa de Lìguri e Ibȇri. Into Trexénto o Dànte, into pigiâ in consciderasción sorvetùtto a questión lengoìstica-dialetâle, o parliâ da Ligùria cómme de 'na región conpréiza fra o Triónfo de l'Aogósto, Lèrxi e o spartiægoe alpìn-apenìnico. Scibén chi-â coscénsa d’ȇse 'n'ùnica etnîa ciù grànde a dûa ancón pe bén bén. L'idȇa de ’na región ch'a va da-o Vâro a l'Àrno a l'é ancón pigiâ da-o Iàcopo Braxélli, cançelȇ da Repùblica de Zȇna de l'anno 1419, inta sò Descrizione della Riviera. Inte l'anno 180 prìmma de Crìsto i Români, pe poéi dispónn-e da Ligùria inta sò conquìsta da Gàlia, àn dovûo deportâ 47.000 Lìguri Apoâni, òstinæ ribèlli, e l'àn confinæ inte l’àrea Sanìtica ch'a l'é fra Avelìn e Benevénto[3].
Letiatûa in sci Lìguri[modìfica | modìfica wikitèsto]
Di antîghi stòrichi, quei che àn scrîto de ciù in sci Lìguri Antîghi son stæti Diodòro Sìculo, Strabón, Eròdoto. O professô Nino Lamboglia o l'à scrîto o lìbbro "A Ligùria Antîga", ch'a l'é l'òpera ciù inportante in sce questo argomento.
Nòtte[modìfica | modìfica wikitèsto]
- ↑ Giacomo Devoto, inta sò òpia Gli antichi italici, Firénse, Vallecchi, 1931, o l'atriboîva ancón l'indoeoropêizaçión di lìguri a-i Lepontii.
- ↑ Strabón, Geografia, VII.3.7, traduçioîn in: (EN)The Geography of Strabo, VII.3.7 in sciô scîto Lacus Curtius, traduçión ingléize de H.L. Jones, publicâ inta Loeb Classical Library, Harvard University Press in 8 volùmmi, 1917-1932. (FR)Géographie de Stabon, VII.3.7 in sciô scîto Mediterranees.net, traduçión françéize de Amédée Tardieu, publicâ da Hachette a Pariggi into 1867.
- ↑ Plìnio o Vêgio, Naturalis Historia, III, 47
Âtri progètti[modìfica | modìfica wikitèsto]
- Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Liguri Antighi