text:
KAPU KIA KUMI YE YA
Aweyi Olenda Kitulwila Zingu kia Nzo se Kiakiese?
Adieyi divavwanga mu kala yakala diambote?
Adieyi divavwanga mu kala nkento ambote?
Adieyi divavwanga mu kala se yovo ngudi ambote?
O wana aweyi balenda sadisila mu kitula zingu kia nzo se kiakiese?
YAVE ozolele vo e zingu kia nzo aku kiakala kiakiese. Nkand’a Nzambi uvananga tuludiku kwa konso muntu muna nzo. Uyikanga mpe mbebe ina kasikidisa Nzambi kwa konso muntu muna nzo. Vava yitu yawonso belungisanga mbebe zau zasonama muna Nkand’a Nzambi, betambulanga nluta miambote. Yesu wavova vo: ‘Akwa nsambu, ana bewa mambu ma Nzambi, yo lunda mo.’—Luka 11:28.
2 Muna kala ye zingu kia nzo kiakiese tufwete zaya Yave w’etuku dia zingu kia nzo. O Yesu wanyikila vo: “E S’eto.” (Matai 6:9) Otomene zaya edi dikitulanga zingu kia nzo se kiakiese. (Efeso 3:14, 15) O Nkand’a Nzambi adieyi kelonganga mu kuma kia mbebe ya konso muntu muna nzo?
NZAMBI I TUKU DIA ZINGU KIA NZO
3 Yave wasema wantu antete Adami yo Eva. I bosi wabayikakesa se nkento yo yakala. Wabasia muna mpatu ambote y’Edene yakala ova ntoto. Yave wabavovesa vo: “Nuwutana, nuwokela, nulungila nza.” (Etuku 1:26-28; 2:18, 21-24) O lwalu ke lusansu lwa luvunu ko, kadi Yesu wasonga vo mana tutanganga muna Etuku mu kuma kia lubantiku lwa wantu makieleka. (Matai 19:4, 5) Kana una vo tunwananga ye mpasi zayingi za zingu o unu, ediadi ke diau ko i kani dia Nzambi. Yambula twabadika e mpila tulenda vwila zingu kiakiese muna nzo.
4 Muna kitula e zingu kia nzo se kiakiese konso muntu muna nzo kafwete tanginina mpila Nzambi kesongelanga o zola. (Efeso 5:1, 2) Wau vo Nzambi katulendi kumona ko, aweyi tulenda kuntanginina? Tulenda zaya mavangu ma Yave kadi wafila Mwan’andi antete ova ntoto. (Yoane 1:14, 18) O Yesu Kristu vava kakala ova ntoto, watangininanga o S’andi ezulu. Muna kuma kiaki, ona wamona yo wá Yesu diakala nze Yave kamona yo wá. (Yoane 14:9) Ikuma vo, muna longoka mpila Yesu kasongelanga o zola yo landa mbandu andi, konso muntu mu yeto olenda sadisa muna kitula e zingu kia nzo se kiakiese.
MBANDU BAFWETE LANDA AKALA
5 Nkand’a Nzambi uvovanga vo akala bafwete kadilanga ye akazi au nze una Yesu kakadilanga ye alongoki andi. Badika elongi diadi dia Nkand’a Nzambi: ‘Akala, nuzolang’akazi eno, waun’o Kristu kazolela dibundu, yo kuyekwela mu diau…Wauna mpe, akala bafwete zol’akazi au, nze to ya yau kibeni. Ndion’ozolele owandi nkento, wiyizolele: kadi ke vakedi nkutu muntu wasaula yandi nitu ko; tongonona kaka ketongononanga yo, yo wonzakana, nze Kristu mpe dibundu.’—Efeso 5:23, 25-29.
6 O Yesu muna zolanga e nkutakani y’alandi andi wasisa mbandu ambote kw’akala. Kana una vo asumuki bakala, o Yesu wavana moyo andi se kimenga mu kuma kiau ye ‘wabazola yakuna nsuka.’ (Yoane 13:1; 15:13) Diau adimosi mpe, akala bewondelelwanga vo: ‘Nukwamanana zol’akazi eno, ke nubafungila makasi ma ndudi ko.’ (Kolosai 3:19) Avo nkento ovangidi edi dialembi songa, adieyi dilenda sadisa yakala mu sadila elongi diadi? Kafwete sungamena vo yandi mpe vilwa kevanganga. Kafwete zaya mpe mana kafwete vanga muna lolokwa kwa Nzambi. Adieyi kafwete vanga diaka? Kafwete loloka awana bevanganga o vilwa, kumosi mpe yo nkaz’andi. Diau adimosi mpe kafwete vanga o nkento. (Matai 6:12, 14, 15) Ekiaki i kuma akaka bevovelanga vo e longo kintwadi kia aloloki wole ambote.
7 Akala bafwete zayanga mpe vo Yesu wazitisanga alongoki andi. Wazayanga e tezo ye nsatu zau za nitu. Muna bong’e nona, vava bayoya wabavovesa vo: “Nwiza kweno vana beko, muna makanga, nwavunda fiakete.” (Maku 6:30-32) Akento mpe bafwete zitiswanga. Muna Nkand’a Nzambi beyikilwanga vo “basakalele e ngolo,” ikuma vo akala bekasakeswanga mu ‘kubazitisa.’ Ekuma? Ekuma kadi akala y’akento kumosi bevwila e “nsambu za moyo.” (1 Petelo 3:7) Akala bafwete sungamenanga vo lukwikilu lukitulanga muntu se wamfunu vana ndose a Nzambi, ke mu kala nkento yovo yakala ko.—Nkunga 101:6.
8 O Nkand’a Nzambi uvovanga vo: “Ndion’ozolele owandi nkento, wiyizolele.” Ediadi dialudi ekuma kadi Yesu wavova vo: “Ke bekala diaka nwole ko, se nitu mosi kaka.” (Matai 19:6) Muna kuma kiaki ke vakadi mosi ko muna yau ofwete sisa nkaz’andi mu kwenda tá zumba. (Ngana 5:15-21; Ayibere 13:4) Balenda dio vanga kele vo bevwanga e nsatu za muntu yo nkw’andi o mfunu. (1 Korinto 7:3-5) O lulukisu lwamfunu i lwalu: ‘Ke vakadi nkutu muntu osaula yandi nitu ko.’ Akala bafwete zolanga akazi au nze una bezolelanga e nitu za yau kibeni. Bafwete sungamenanga vo fundiswa befundiswa kwa Yesu Kristu wa ntu au.—Efeso 5:29; 1 Korinto 11:3.
9 Paulu wa ntumwa wayika “walakazi wa Kristu Yesu.” (Filipi 1:8) Walakazi wa Yesu wasiamisa yo yangidika akento ana bakituka se alongoki andi. (Yoane 20:1, 11-13, 16) Akento mpe bevavanga vo akazi au basongang’o walakazi.
MBANDU BAFWETE LANDA AKENTO
10 E nzo ina nze nkubika, ntu ivavanga muna kala yasikila. Yesu nkutu ovwidi Ona kesakalelanga se Ntu. “O ntu a Kristu, i Nzambi,” diau adimosi mpe “o ntu a nkento, i’yakala.” (1 Korinto 11:3) Wau vo yeto awonso tuvwidi ntu una tufwete lemvokela, o lusakalalu lwa Yesu kwa Nzambi i mbandu ambote tufwete landa.
11 Wau vo akala wantu alembi lunga vilwa bevanganga, ezak’e ntangwa ke betoma lungisanga mbebe zau ko muna nzo. Muna diadi, akento adieyi bafwete vanga? Ke bafwete vezanga akala au ko yovo vav’o kala se ntu muna nzo. O nkento kafwete sungamenanga vo ntim’anleka yo lembama usundidi o mfunu vana ndose a Nzambi. (1 Petelo 3:4) Muna songanga e fu yayi, dikunsadisa mu kala yo lusakalalu kana nkutu mu ntangw’ampasi. Vana ntandu, o Nkand’a Nzambi uvovanga vo “nkento, kavumina nkaz’andi.” (Efeso 5:33) Kansi adieyi tuvova kele vo o yakala ke Nkristu ko? Nkand’a Nzambi uwondelelanga akento vo: “nusakalel’akazi eno; kimana, ovo vena y’ana balembele lemvokel’e diambu, babakilwa muna nkal’akazi au, ke mu diambu ko; wau bemonanga nkal’eno aziku yo vumi.”—1 Petelo 3:1, 2.
12 O yakala kakala nkwikidi yovo mundembi kwikila, o nkento kafwete kalanga yo luzitu kele vo ozolele songa ngindu zaswaswana y’ezi za nkaz’andi. E ngindu zandi avo zambote, zitwasa nsendo kw’awonso muna nzo kele vo o yakala unwididi. Abarayama vava kalembi tonda e ngindu za Sara wa nkaz’andi, muna diambu diabwa muna nzo, o Nzambi wamvovesa vo: ‘wila nding’andi.’ (Etuku 21:9-12) Kansi, avo nzengo kabakidi o yakala ngwizani zina ye nsiku mia Nzambi, o nkento kafwete kunlemvokela.—Mavangu. 5:29; Efeso 5:24.
13 Mayingi mevavwanga kwa nkento muna lungisa e mbebe andi muna nzo. Kasikil’owu, Nkand’a Nzambi usonganga vo akento asompa “bazol’akazi au, bazola wan’au, bakal’akwa lulungalalu, avelela, minkubika-nzo, akwa fu yambote, basakalelang’akazi au.” (Tito 2:4, 5) Nkento olungisanga mambu mama mawonso ozitiswa yo zolwa kwa esi nzo andi. (Ngana 31:10, 28) Wau vo longo kintwadi kia wantu alembi lunga, valenda bwa mambu malenda vonda yovo vambanisa longo. Nkand’a Nzambi uvananga nswa wa vambana kwa longo mu maka mambu. Kansi o luvambanu ke diambu diakete ko, kadi o Nkand’a Nzambi uvovanga vo: ‘O nkento kavambani ko yo nkaz’andi;…o yakala mpe kayambul’o nkaz’andi ko.’ (1 Korinto 7:10, 11) Zumba i vangu kaka dilenda vonda longo.—Matai 19:9.
MBANDU AMBOTE KWA MASE
14 Yesu wasisa mbandu ambote kwa mase muna mpila kakadilanga ye yingyana-ngyana. Vava wantu akaka basimanga yingyana-ngyana bayambula finama Yesu, wabavovesa vo: “Nuyambula yingyanangyana iza kwa mono.” I bosi e Sono kiaki kikudikilanga vo: “Ubawonzakene muna moko mandi, ubasambwidi, ubayambikidi o moko.” (Maku 10:13-16) Wau vo Yesu wavaulanga e ntangwa mu kala ye yingyana-ngyana, o mase nga ke diau adimosi ko bafwete vanganga kwa wan’au? O wana ntangwa yayingi bevavanga mu kala ye mase mau vamosi. Ofwete vaulanga e ntangwa mu kubalonga mana Yave kakanikina kwa mase.—Nsiku 6:4-9.
15 Wau vo o bi uwokelanga mu nza yayi, o wana taninwa bavwidi o mfunu kwa mase, kadi vena ye wantu ayingi bekubabangikanga nze awana bezolanga tá zumba ye yingyana-ngyana. Tala mpila Yesu kataninanga alongoki andi ana kayikila vo: “wan’ame.” Vava bakangwa yo siwa muna pelezo, Yesu wavanga mawonso mu tanina alongoki andi. (Yoane 13:33; 18:7-9) Amase, nufwete lungalalanga kadi Nkadi Ampemba ovavanga mwesa wan’eno e mpasi. Nufwete kubalukisanga.* (1 Petelo 5:8) O unu o wana mu vonza kiampwena bena.
16 Muna fuku wa vitila lufwa lwa Yesu, alongoki andi batantananga kana nani i mbuta vana bena. Vana fulu kia kubafungila makasi, Yesu ye zola kwawonso wakwamanana kubalonga muna mvovo ye kubasonga mbandu ambote. (Luka 22:24-27; Yoane 13:3-8) Avo u se, nga omwene mpila olenda tanginina mbandu a Yesu muna singika wan’aku? Dialudi, tumbwa bafwete tumbwanga, kansi kifwete vaninwa “muna unsongi” ke mu makasi ko. Ke diambote ko dia vovanga e mpova ‘zilwekanga nze nsosolo.’ (Yeremiya 30:11; Ngana 12:18) E tumbu kifwete vaninwanga una ufwene kimana o wan’aku bamona vo kiamfunu kikilu.—Efeso 6:4; Ayib. 12:9-11.
MBANDU AMBOTE KWA WANA
17 O wana nga balenda longoka diambu muna Yesu? Elo. Yesu wasonga mpila wana bafwete lemvokelanga mase mau. Wavova vo: “Wauna yalongwa kaka kwa Se, i nsamuna, lumbu yawonso mvangang’oma mekunyangidikanga.” (Yoane 8:28, 29) Yesu walemvokelang’o S’andi ezulu, o Nkand’a Nzambi uvovesanga mpe wana balemvokela mase mau. (Efeso 6:1-3) O Yesu kana una vo muntu alunga kakala, walemvokelanga mase mandi, Maria yo Yosefe bakala vo asumuki. Ediadi diatwasanga kiese kwa esi nzo yawonso ya Yesu.—Luka 2:4, 5, 51, 52.
18 Nga wana balenda tanginina Yesu yo yangidika mase mau? Dialudi, ezak’e ntangwa aleke balenda mona vo diampasi muna lemvokela mase mau. Kansi Nzambi ovavanga vo wana balemvokela mase mau. (Ngana 1:8; 6:20) Yesu ntangwa zawonso walemvokelanga o S’andi ezulu, kana nkutu mu ntangw’ampasi. Nkumbu mosi, vava Nzambi kalomba vo Yesu kalungisa [nkanikinu] mosi wampasi, Wavova vo: “Unkatwila yayi e mbungwa.” Kansi Yesu wavanga dina kalomba o Nzambi, kadi wazaya wo vo o S’andi ozeye dina disundidi owete mu kuma kiandi. (Luka 22:42) Vava wana bekalanga alemvoka, beyangidikanga kikilu Nzambi yo mase mau.—Ngana 23:22-25.#
19 Wau vo Nkadi Ampemba watonta Yesu, tufwete kala ye ziku vo otonta mpe aleke. (Matai 4:1-10) Nkadi Ampemba wa Satana osadilanga ntonta z’akundi zilenda kala se zampasi mu zizidila. Muna kuma kiaki, diamfunu aleke bayambulanga kala e kikundi ye yimpumbulu. (1 Korinto 15:33) O Dina mwan’ankento a Yakobo muna kala kikundi y’awana ke basambilanga Yave ko, diantwasila mpasi zayingi. (Etuku 34:1, 2) Yindula ntantu dilenda twasa kele vo mwana mosi muna nzo okitukidi kimpumbulu!—Ngana 17:21, 25.
NSABI MUNA VWA E ZINGU KIA NZO KIAKIESE
20 O sadila malongi ma Nkand’a Nzambi disadisa mu sunda mpasi muna nzo. Dialudi, o sadila malongi mama i nsabi muna vwa zingu kia nzo kiakiese. Ikuma vo, akala luzolanga akazi eno yo kadila yau nze una Yesu kakadilanga ye nkutakani andi. Akento, lusakalela e wisa kia akazi eno yo landa mbandu ya nkento angangu oyikwanga muna Ngana 31:10-31. Amase nulonganga wan’eno. (Ngana 22:6) Amase, ‘nutoma filanga nzo zeno.’ (1 Timoteo 3:4, 5; 5:8; Kolosai 3:20) Wana nulemvokelanga mase meno. Ka vena mosi ko muna nzo okondelo esumu, awonso bevanganga e mbi. Muna kuma kiaki, nukala yo ulembami, nulolokanga muntu yo nkw’andi.
21 O Nkand’a Nzambi uvwidi ulolo wa malongi mamfunu mu kuma kia zingu kia nzo. Ukutulonganga mpe oma ma nz’ampa ya Nzambi ikituka se paradiso yo zala ye asambidi a Yave akwa kiese. (Lusengomono 21:3, 4) Ekwe zingu kiambote kina kuntwala! Kana nkutu unu tulenda vwa zingu kia nzo kiakiese muna sadilanga malongi ma Nkand’a Nzambi.
OMA KELONGANGA NKAND’A NZAMBI
- Akala bafwete zolanga akazi au nze nitu za yau kibeni.—Efeso 5:25-29.
- Akento bafwete zolanga wan’au yo zitisanga akazi au.—Tito 2:4, 5.
- Amase bafwete zolanga, longa yo tanina wan’au.—Nsiku 6:4-9.
- Wana bafwete lemvokelanga mase mau.—Efeso 6:1-3.
* O lusadisu lwambote muna tanina wana luna muna kapu kia 32 kia nkanda Aprenda do Grande Instrutor, wavaikiswa kwa Mbangi za Yave.
# Mwana olenda kolamena o s’andi kele vo untumini kavanga diambu dikululanga nsiku mia Nzambi.—Mavangu. 5:29.
Yuvu ya Longokela
1. Adieyi divavwanga muna kala ye zingu kia nzo kiakiese?
2. Muna kala ye zingu kia nzo kiakiese nani tufwete zaya?
3. O Nkand’a Nzambi aweyi kevovanga mu kuma kia lubantiku lwa wantu? Aweyi tuzayidi wo vo mana mevovanga o Nkand’a Nzambi makieleka?
4. (a) Aweyi konso muntu muna nzo kalenda sadisila mu kitula e zingu kia nzo se kiakiese? (b) Ekuma olongoka e zingu kia Yesu dinina diamfunu mu kala ye zingu kia nzo kiakiese?
5, 6. (a) O Yesu aweyi kasisila mbandu ambote kw’akala muna mpila yina kafidilanga nkutakani? (b) Adieyi difwete vangwa muna lolokwa o masumu?
7. O Yesu adieyi kazayanga mu kuma kia alongoki andi? Nkia mbandu kasisa kw’akala?
8. (a) Ekuma tulenda vovela vo o yakala ‘on’ozolanga nkento andi, wiyizolele’? (b) O yakala yo nkaz’andi bekituka se “to kimosi,” aweyi disongele ediadi?
9. Nkia fu kasonga Yesu kiasonama muna Filipi 1:8? Akala ekuma bafwete songelanga e fu kiaki kuna kw’akazi au?
10. Yesu aweyi kasongela mbandu kuna kw’akento?
11. O nkento nkia fu kafwete songanga kuna kwa nkaz’andi? E fu kia nkento adieyi kilenda vanga kwa nkaz’andi?
12. Ekuma ke dinina diambi ko kwa nkento mu songa e ngindu zandi yo vumi wawonso?
13. (a) Muna Tito 2:4, 5 akala nkia diambu bewondelelwanga bafwete vanga? (b) O Nkand’a Nzambi adieyi kelonganga mu kuma kia luvambanu yo vonda longo?
14. O Yesu aweyi kakadilanga ye yingyana-ngyana? O wana adieyi bavwidi mfunu kwa mase?
15. Amase adieyi bafwete vanga muna tanina wan’au?
16. Amase adieyi balenda longoka muna mpila Yesu kasingikila usumuki w’alongoki andi?
17. O Yesu aweyi kasongela mbandu ambote kwa wana?
18. Ekuma Yesu kalemvokelanga S’andi ezulu ntangwa zawonso? Nani oyangalalanga vava wana belemvokelanga mase mau o unu?
19. (a) Satana aweyi ketontelanga aleke? (b) O mwana kimpumbulu adieyi kalenda twasa kwa mase mandi?
20. Konso muntu muna nzo adieyi kafwete vanga muna kitula e zingu kia nzo se kiakiese?
21. Nkia zingu kiambote kina kuntwala? Aweyi tulenda vwila zingu kia nzo kiakiese o unu?


c: text/html

text:
Kisilamu
Kisilamu (kilabu: الإسلام; al-islaam) kele lukwikilu ya nene mingi. Ngogo ya mukwikili ya kisilamu kele musilamu (kilabu: مسلم; muslim) to muzuluma (kifalanse: musulman).
Kisilamu me butuka na Arabia na mvu-nkama ya nsambwadi, nga basilamu ya kisina vanda balabu ye badawi. Bubu yayi basilamu mingi kele bankaka na balabu: baswahili, bangwana, bahausa, baturki, bafarsi, bapaki, badjawa ye bantu ya nkaka.
Muhamadi vanda ngunza ya kisilamu. Nzambi me tubaka na yandi ye yandi me tubaka na bantu. Nlandi mosi me sonika ngogo ya Muhamad na Korani, muntu kele mukanda ya santu ya kisilamu.
Balukwikilu ya kisina ya kisilamu kele:

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ngabu
Repubilika ya Ngabu kele leta na Afelika ya Kati. Bansi ya pembeni kele Repubilika ya Kongo, Kameru ye Ginea ya Ekwatelo.
Bantu[soba | edit source]
Bangabu yonso fyoti kele babantu. Bavili (muntu kele kanda mosi ya bakongo) ke vuanda na kizunga ya Nyanga, na sudi ya Ngabu.
Bizunga[soba | edit source]
- Estuaire (Libreville)
- Haut-Ogowe (Masuku)
- Moyen-Ogowe (Lambarene)
- Ngunye (Mwila)
- Nyanga (Tshibanga)
- Ogowe-Ivindo (Makoku)
- Ogowe-Lolo (Kulamutu)
- Ogowe ya Kalunga (Port-Gentil)
- Woleu-Ntem (Oyem)


text:
Bakôngo
Bakôngo kele bântu mosi ya babantu ya Afelika ya Kati. Bawu ke zingaka na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi, Repubilika ya Kongo, Ngabu na Ngola. Bawu ke tubaka bandînga mîngi ya baluvila, kasi bântu mîngi zaba kutuba mpe kituba Kôngo.
Bântu[soba | edit source]
Bakôngo ke minga zingaka na Ngola ya Londe (na bizunga ya Kabinda, Nzadi, Wizi, Benguela, Kwanza ya Node, Malanje na Lunda ya Node), Kongo-Kinsasa (na bizunga ya Kongo ya Kati, Kinsasa, Kwango na Kwilu) na Kongo-Braza (na bizunga ya Kuilu, Niari, Lekumu, Buenza, Pool ná Brazzaville). Yinsi ya bakôngo ke luta km² 250 000, yina kele nene mpila mosi na luyalumunu ya Ngabu.
Ntalu ya bântu[soba | edit source]
- Repubilika ya Kôngo: 1 600 000 to 52% ya bântu
- Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi: 7 400 000 to 12% ya bântu
- Kabinda: 300 000 to 99% ya bântu
- Ngola: 2 000 000 to 13% ya bântu
- Liberia: 70 000 to 2,5% ya bântu
- bakongo ya Karibe (Brezil, Ayiti, Kuba, ...)
- Na kimvuka: ~ 11 000 000
Bambanza ya nene ya bakôngo kele: Brazzaville, Ndindi, Lubomo, Matadi, Mboma, Muanda, Mbanza Ngungu, Mbanza Kongo, Soyo, Nzeto na Wizi.
Baluvila ya bakongo[soba | edit source]
Bakongo ke kabukaka na baluvila mingi.
Baluvila ya Ngabu kele balumbu, bapunu, basira na bavili.
Baluvila ya Repubilika ya Kongo kele babembe, badondo, bakamba, bakunyi, balari, balumbu, basundi = bakongo ya Boko, bavili to baluangu na bayombe.
Baluvila ya Kabinda kele bakakongo, bavili, bawoyo na bayombe.
Baluvila ya Repubilika envia mas dinero no kerer trabajo nosotro ya Kongo ya Dimokalasi kele basundi = bamanianga, bamboma, bandibu, bantandu = bampangu, basolongo, bawoyo na bayombe.
Baluvila ya Ngola kele bambata, bankanu, bapombo, basansala, basolongo, basoso, basuku, bayaka na bazombo.
Bantu zaba ve baluvila ya bakongo ya Liberia, samu na bau kele bana ya bampika, yina vutukaka tuka Amerika.
Kinkulu[soba | edit source]
Bakongo kuendaka na nsi ya bubu na bau na bamvula nkama ya 12 tuka nsi ya londe-lunene. Na bamvula nkama ya 13 bau salaka nsi ya ntotila ya nene ya ntete, yina vuandaka Kongo ya Ntotila. Nimi ya Lukeni vuandaka ntotila ya ntete ya Kongo. Yandi nungaka nsi na ngele ya nzadi Kongo. Kuna yandi tungaka Mbanza Kongo, mbanza ya kimfumu ya ntete.
Ngindu ya bambuta[soba | edit source]
Mposo ya bakongo kele na bilumbu iya. Bazina ya bilumbu kele mosi ve na kati ya baluvila.
Kilumbu ya tatu kele ya santu. Kuna bau ke sala ve.


text:
Bumpika
Mpika kele muntu ya kukonda nswa ya muntu pe ya bansiku. Bantu ya nkaka ke zonza yandi bonso kima ya bau me sumba to me kanga.
Bampika ya bakongo[soba | edit source]
Bampika ya bakongo me kwendama na Karibe (Ayiti, Brazilia, Jamaika, Kuba pe Repubilika ya Dominika) pe na USA (bizunga ya Florida pe Georgia).
Kibuka ya nene ya bampika vandaka bakongo. Na mbandu, bampika ya Kuba vandaka:
- 400 000 babantu (nkutu bakongo pe bambundu)
- 275 000 bayoruba
- 240 000 baigbo, baibibio pe baidjo
- 200 000 baewe pe bafon
- 185 000 bantu ya nkaka
Bampika me nata ngindu ya bawu na kontina ya mpa. Bankumbu ya lukwikilu to kisambu ya bakongo kele kipalo to kimbisa na Kuba, kimbanda na Brazilia pe kumina na Jamaika.


text:
KAPU YA UVWA
Keti Beto Kezinga na “Bilumbu ya Nsuka”?
Inki mambu ya kesalama na bilumbu na beto Biblia kutubilaka na ntwala?
Ndinga ya Nzambi ketuba nde bantu tavanda nki mutindu na “bilumbu ya nsuka”?
Inki mambu ya mbote Biblia kutubaka na ntwala sambu na “bilumbu ya nsuka”?
KETI nge metalaka ntete bansangu na televizio mpi kudiyula nde, ‘Inza yai kekwenda na wapi?’ Mambu ya mbi kesalama na kintulumukina kibeni na mpila nde ata muntu mosi ve lenda tuba na ntwala mambu yina tasalama mbasi. (Yakobo 4:14) Kansi, Yehowa mezaba mambu yina tasalama na bilumbu kekwisa. (Yezaya 46:10) Bamvula mingi na ntwala, Ndinga na yandi, Biblia, kutubilaka kaka ve mambu ya mbi yina kesalama na bilumbu na beto kansi mpi mambu ya mbote yina tasalama ntama mingi ve.
2 Yezu Kristu kutubilaka Kimfumu ya Nzambi, yina tamanisa mambu ya mbi mpi takitula ntoto paladisu. (Luka 4:43) Bantu vandaka na mpusa ya kuzaba ntangu yina Kimfumu zolaka kukwisa. Yo yina, balongoki ya Yezu kuyulaka yandi nde: “Nki tavanda kidimbu ya kuvanda na nge ti ya nsuka ya ngidika ya bima?” (Matayo 24:3, NW) Yezu kutubilaka bo nde kaka Yehowa Nzambi mpamba muntu mezaba mpenza ntangu yina nsuka ya ngidika yai ya bima takwisa. (Matayo 24:36) Ata mpidina, Yezu kutubilaka na ntwala mambu yina zolaka kusalama na ntoto na ntwala mpenza nde Kimfumu kunatila bantu ngemba mpi lutaninu ya kyeleka. Mambu ya yandi tubaka ke na kusalama bubu yai!
3 Na ntwala ya kutadila banzikisa ya kemonisa nde beto kezinga na “nsuka ya ngidika ya bima,” bika beto tadila na bunkufi bitumba mosi yina ata muntu mosi ve lendaka kumona. Yo salamaka na zulu, mpi mambu ya bitumba yina kubasisaka kele na bupusi na luzingu na beto.
BITUMBA NA KATI YA ZULU
4Kapu ya meluta ya mukanda yai kutendulaka nde Yezu Kristu kukumaka Ntotila na zulu na mvu 1914. (Daniele 7:13, 14) Ntama mingi ve na nima ya kubaka kiyeka ya Kimfumu, Yezu kusalaka kima mosi. Biblia ketuba nde: “Bitumba bwaka na kati ya zulu. Mishele [zina yankaka ya Yezu] ti bawanzio na yandi bo nwanaka ti dragoni [Satana Dyabulu] ti bawanzio na yandi.”* Satana ti bawanzyo na yandi ya mbi, to bademo, kubelaka bitumba yina mpi bo losaka bo na ntoto. Bana ya kimpeve ya kwikama ya Nzambi kuyangalalaka sambu bo kulaka Satana ti bademo na yandi. Kansi, bantu zolaka ve kumona kyese ya mutindu yina. Na kisika ya kumona kyese, Biblia kutubaka na ntwala nde: “Mawa mingi na ntoto…sambu Satana me kwisa kukulumuka kuna na beno; yandi me dasuka, sambu yandi me zaba nde ntangu mingi ve me bika na yandi.”—Kusonga 12:7, 9, 12.
5 Tala mambu yina bitumba yina kusalamaka na zulu zolaka kubasisa. Na makasi na yandi, Satana zolaka kunata mawa na bantu yina kele na ntoto. Mutindu nge tamona yo, ntangu yai beto kezinga na ntangu yina ya mawa. Kansi yo tazinga “ntangu mingi ve.” Ata Satana mezaba yo. Biblia kebingaka ntangu yai nde “bilumbu ya nsuka.” (2 Timoteo 3:1) Yo kepesa beto kyese mpenza na kuzaba nde ntama mingi ve, Nzambi takatula bupusi ya Satana na ntoto! Bika beto tadila ndambu ya mambu yina Biblia kutubaka na ntwala ya ke na kusalama ntangu yai. Mambu yai kendimisa nde beto kezinga na bilumbu ya nsuka mpi nde ntama mingi ve Kimfumu ya Nzambi tapesa bantu yina kezolaka Yehowa balusakumunu ya kukonda nsuka. Ntete, bika beto tadila mambu iya ya kidimbu yina Yezu kutubaka nde yo tasalama na ntangu ya beto kezinga.
MAMBU YA NENE YA BILUMBU YA NSUKA
6“Bantu ya nsi ya nkaka ta kwisa kunwanisa bantu ya nsi ya nkaka, bantu ya kimfumu ya nkaka ta kwisa kunwanisa bantu ya kimfumu ya nkaka.” (Matayo 24:7) Bo mefwaka bamilio ya bantu na bitumba yina kusalamaka na mvu-nkama yina meluta. Muntu mosi ya Angleterre ya kelongukaka mambu ya melutaka kusonikaka nde: “Bo mefwaka bantu mingi na mvu-nkama ya 20 kuluta na bamvu-nkama yonso…. Yo vandaka mvu-nkama mosi yina bamvita vandaka kulandana, katula kaka bansungi fyoti mpamba ya nkufi yina bamvita ya kuyidika mbote vandaka kusalama ve.” Rapore ya mekatuka na Worldwatch Institute ketuba nde: “Ntalu ya bantu yina kufwaka na mvita na mvu-nkama [ya 20] meluta mbala tatu ntalu ya bantu yina kufwaka na bamvita yonso yina kusalamaka banda na mvu-nkama ya ntete ya Ntangu na Beto tii na 1899.” Bantu kuluta bamilio 100 mefwaka na bamvita banda na mvu 1914. Ata beto lenda bakisa mawa ya kuvidisa muntu mosi ya beto vandaka kuzola na mvita, beto lenda bakisa mpenza ve mpasi mpi mawa yina bamilio mingi ya bantu yina mefwisaka bantu ya bo vandaka kuzola kemonaka.
7“Nzala ta vanda mingi mpenza.” (Matayo 24:7) Bantu yina kesalaka bansosa ketubaka nde bantu basisaka madya mingi kibeni na bamvu 30 yina mekatuka kuluta. Ata mpidina, nzala kele kaka sambu bantu mingi kele ve ti mbongo ya kufwana sambu na kusumba madya to ntoto sambu na kukuna bimenina. Bamilio mingi ya bantu kedyaka ve mbote konso kilumbu. Kimvuka Yina Ketalaka Mambu ya Mavimpi na Inza ketuba nde nzala kevandaka na kisina ya lufwa ya bana kuluta bamilio tanu konso mvula.
8“Ntoto ta nikana ngolo.” (Luka 21:11) Kimvuka mosi (U.S. Geological Survey) ketuba nde banda na mvu 1990 mpamba, ntoto kunikanaka na mwayene bambala 17 konso mvula mpi yo vandaka ti ngolo ya kufwana sambu na kufwa banzo mpi kupanza ntoto. Na mwayene, kunikana ya ntoto ya ngolo yina lenda bebisa banzo kesalamaka mbala mosi konso mvula. Kimvuka yankaka ketuba nde: “Kunikana ya ntoto mefwaka bankama ya mafunda ya bantu na bamvula 100 yina mekatuka kuluta mpi kutoma na mambu ya siansi mekulumusaka fyoti mpamba ntalu ya bantu yina kefwaka.”
9“Maladi ya mbi ta vanda.” (Luka 21:11) Ata kuyela mesalamaka mingi na mambu ya kusansa bantu, bamaladi ya ntama mpi ya mpa kelanda na kufwa bantu. Rapore mosi ketuba nde bamaladi 20 ya mezabanaka mbote—na kati na yo tuberculose, malaria, ti kolera—mepanzana mingi kibeni na bamvula kumi yina mekatuka kuluta, mpi yo mekuma mpasi mingi na kubelula bamaladi yankaka ti bankisi ya minganga. Ya kyeleka, kiteso ya bamaladi ya mpa 30 mebasikaka. Yankaka na kati na yo kele ve ti nkisi yina lenda belula yo mpi yo kefwaka bantu.
BANTU YA BILUMBU YA NSUKA
10 Biblia kutendulaka kaka ve mambu ya nene yina zolaka kusalama na inza, kansi yo tubaka mpi na ntwala nde bilumbu ya nsuka tazabana na nsoba na bikalulu ya bantu. Ntumwa Polo kutendulaka mutindu bantu tavanda na kimvuka. Na 2 Timoteo 3:1-5, beto ketanga nde: “Na bilumbu ya nsuka ta vanda mpasi mingi.” Polo tubaka nde bantu ta
- zolaka bantu ya nkaka ve
- zolaka kaka mbongo
- tulaka ntu-ngolo na batata ti bamama na bo
- zitisaka mambu ya Nzambi ve
- vandaka nku mingi
- waka makasi nswalu
- zolaka kusala bantu ya nkaka mpasi
- zolaka kiese ya nsi-ntoto, kansi Nzambi ve
- songaka na meso ya bantu nde bo kele na kinzambi, kisi na ntima na bo, bo ke buyaka ngolo ya kieleka ya kinzambi
11 Keti bantu mekumaka mutindu yai na kisika ya nge kezingaka? Ntembe kele ve nde bo mekumaka mutindu yina. Bantu yina kele ti bikalulu ya mbi kele na bisika yonso. Dyambu yai kemonisa nde ntama mingi ve Nzambi tasala kima, sambu Biblia ketuba nde: “Bantu ya mbi lenda yela bonso matiti, babandi lenda zinga mbote, kansi bo ta fwa kimakulu.”—Nkunga 92:8.
MAMBU YA MBOTE!
12 Kaka mutindu Biblia kutubaka, bilumbu ya nsuka kele mpenza ya kufuluka ti mawa. Kansi, na kati ya inza yai ya mubulu, mambu ya mbote kele na kusalama na kati ya bansambidi ya Yehowa.
13 Mukanda ya Daniele kutubaka nde “nzayilu ya kyeleka takuma mingi.” Yo zolaka kusalama nki ntangu? Na “ntangu ya nsuka.” (Daniele 12:4, NW) Mingimingi banda na 1914, Yehowa mesadisaka bantu yina kevandaka mpenza ti mpusa ya kusadila yandi na kubakisa Biblia mbotembote. Bo kebakisaka mbote kuluta bakyeleka ya mfunu ya metala zina ya Nzambi mpi lukanu na yandi, kimenga ya nkudulu ya Yezu Kristu, nkadilu ya bafwa, mpi lufutumuku. Dyaka, bansambidi ya Yehowa melongukaka na kuvanda ti luzingu yina kenatilaka bo mambote mpi kepesaka Nzambi lukumu. Bo mebakisaka mpi pwelele kisalu ya Kimfumu ya Nzambi mpi mutindu yo tayidika mambu na ntoto. Inki bo kesalaka ti nzayilu yai? Ngyufula yai kenata beto na mbikudulu yankaka yina ke na kulungana na bilumbu yai ya nsuka.
14 Na mbikudulu na yandi ya ketadila “nsuka ya ngidika ya bima,” Yezu Kristu kutubaka nde: “Bo tasamuna nsangu yai ya mbote ya kimfumu na ntoto ya mvimba.” (Matayo 24:3, 14, NW) Na ntoto ya mvimba, na bansi kuluta 230 mpi na bandinga kuluta 400, bo ke na kulonga nsangu ya mbote ya Kimfumu, disongidila Kimfumu kele inki, inki yo tasala, mpi nki mutindu beto lenda baka balusakumunu na yo. Bamilio ya Bambangi ya Yehowa kesamunaka na kikesa yonso nsangu ya mbote ya Kimfumu. Bo mekatuka na “bansi yonso mpi na makanda yonso mpi na mabuta yonso mpi na bandinga yonso.” (Kusonga 7:9) Bambangi kelongukaka Biblia ya ofele na banzo ti bamilio ya bantu yina kezola kuzaba mambu yina Biblia kelongaka mpenza. Mbikudulu yai kelungana na mutindu mosi ya kuyituka kibeni, mingimingi sambu Yezu kutubaka nde “bantu yonso ta menga” Bakristu ya kyeleka!—Luka 21:17.
NGE TASALA INKI?
15 Sambu bambikudulu mingi kibeni ya Biblia ke na kulungana bubu yai, keti nge kendima ve nde beto kezinga na bilumbu ya nsuka? Kana bo longa nsangu ya mbote na kiteso yina Yehowa mezola, “nsuka” takwisa mpenza. (Matayo 24:14) “Nsuka” ketendula ntangu yina Nzambi takatula mambi na ntoto. Sambu na kufwa bantu yonso yina kesala kimbeni ti Yandi na luzolo yonso, Yehowa tasadila Yezu ti bawanzyo ya ngolo. (2 Tesalonika 1:6-9) Satana ti bademo na yandi takusaka dyaka ve makanda. Na nima, Kimfumu ya Nzambi tapesa balusakumunu mingi kibeni na bantu yonso yina kelemfukila luyalu na yo ya lunungu.—Kusonga 20:1-3; 21:3-5.
16 Sambu nsuka ya ngidika ya Satana mefinama, beto fwete kudiyula nde, ‘Mono fwete vanda kesala inki?’ Yo kele mbote na kulanda na kulonguka mambu mingi ya metala Yehowa mpi mambu yina yandi kelombaka sambu na beto. (Yoane 17:3) Vanda longoki ya mbote ya Biblia. Vanda ti kikalulu ya kuvukana mbala na mbala ti bantu yina kesosaka kusala luzolo ya Yehowa. (Baebreo 10:24, 25) Baka nzayilu mingi yina Yehowa Nzambi mepesaka bantu na inza ya mvimba, mpi sala bansoba yina kele mfunu na luzingu na nge na mpila nde Nzambi kundima nge.—Yakobo 4:8.
17 Yezu kutubaka nde bantu mingi tabuya na kundima banzikisa yina kemonisa nde beto kezinga na bilumbu ya nsuka. Lufwa ya bantu ya mbi takwisa mbala mosi na kintulumukina. Mutindu muyibi kekwisaka na mpimpa, yo tabwila bantu mingi na kintulumukina. (1 Tesalonika 5:2) Yezu kukebisaka nde: “Mambu yina bwaka na ntangu ya Noa, yo ta bwa mpi mutindu mosi ntangu Mwana-muntu ta kwisa. Na bilumbu yina, ntangu masa vandaka me fuluka mingi ntete ve na ntoto, bantu vandaka kudia, kunwa, kukwelana tii na kilumbu yina ya Noa kotaka na maswa. Bo vandaka kuzaba kima ve tii kuna masa fulukaka mingi na ntoto yonso; masa yina nataka bo yonso na lufwa. Ntangu Mwana-muntu ta kwisa, yo ta vanda mutindu mosi.”—Matayo 24:37-39.
18 Yo yina, Yezu kuzabisaka bawi na yandi nde: “Beno keba! Beno lenda yindula ve na kusala bafete konso ntangu to na kulauka malafu, beno lenda yindula bampasi ya luzingu yai ve; kana ve, kilumbu yina ta kwisila beno na kintulumukina. Sambu yo ta kwisila bantu yonso yina kele na nsi-ntoto ya mvimba bonso mutambu. Beno lala mpongi ve, beno samba Nzambi ntangu yonso, mpidina beno ta baka ngolo ya kutina mambu yonso yina ta bwa. Beno ta baka mpi ngolo ya kutelama [bonso bantu ya mendimama] na meso ya Mwana-muntu.” (Luka 21:34-36) Yo kele mbote na kuzitisa bangogo yai ya Yezu. Sambu na inki? Sambu bantu yina ya Yehowa Nzambi mpi ya “Mwana-muntu,” Yezu Kristu, kendima kele ti kivuvu ya kuguluka na nsuka ya ngidika ya bima ya Satana mpi ya kuzinga kimakulu na inza ya mpa ya kitoko yina mefinama!—Yoane 3:16; 2 Piere 3:13.
MAMBU YINA BIBLIA KELONGAKA
- Bilumbu ya nsuka tazabana na bamvita, nzala, kunikana ya ntoto, mpi bamaladi.—Matayo 24:7; Luka 21:11.
- Na bilumbu ya nsuka, bantu mingi kezolaka ve bantu yankaka, bo kezolaka kaka mbongo, mpi bo kezolaka kyese ya nsi-ntoto kansi Nzambi ve.—2 Timoteo 3:1-5.
- Na bilumbu yai ya nsuka, bo ke na kusamuna nsangu ya mbote ya Kimfumu na inza ya mvimba.—Matayo 24:14.
* Sambu na kuzaba mambu yankaka ya kemonisa nde Mishele kele zina yankaka ya Yezu Kristu, tala Appendice.
Bangyufula ya Kulonguka
1. Na wapi beto lenda zaba mambu yina tasalama na bilumbu kekwisa?
2, 3. Inki ngyufula balongoki kuyulaka Yezu, mpi nki mvutu yandi pesaka bo?
4, 5. (a) Ntangu bo tulaka Yezu Ntotila, inki mambu kusalamaka na zulu ntama mingi ve na nima? (b) Na kutadila Kusonga 12:12, inki mambu bitumba yina kusalamaka na zulu zolaka kubasisa?
6, 7. Inki mutindu bangogo ya Yezu ya metala bamvita mpi nzala ke na kulungana bubu yai?
8, 9. Inki kemonisa nde bambikudulu ya Yezu ya metala kunikana ya ntoto mpi bamaladi kelungana?
10. Inki bikalulu yina 2 Timoteo 3:1-5 kutubilaka na ntwala nge kemona bubu yai na bantu?
11. Inki mutindu Nkunga 92:8 ketendula mambu yina takumina bantu ya mbi?
12, 13. Inki mutindu “nzayilu ya kyeleka” mekumaka mingi na ‘ntangu yai ya nsuka’?
14. Kisalu ya kusamuna nsangu ya mbote ya Kimfumu mepanzanaka na nki kiteso bubu yai, mpi banani kesalaka yo?
15. (a) Keti nge kendima nde beto kezinga na bilumbu ya nsuka, mpi sambu na inki? (b) “Nsuka” tatendula nki sambu na bantu yina kesalaka kimbeni ti Yehowa mpi sambu na bantu yina kelemfukilaka luyalu ya Kimfumu ya Nzambi?
16. Yo tavanda mbote nde nge sala inki?
17. Sambu na nki lufwa ya bantu ya mbi tabwila bantu mingi na kintulumukina?
18. Inki lukebisu ya Yezu beto fwete zitisa?


text:
KAPU YA NANA
Kimfumu ya Nzambi Kele Inki?
Biblia kezabisaka beto nki na yina metala Kimfumu ya Nzambi?
Kimfumu ya Nzambi tasala inki?
Inki ntangu Kimfumu tasala nde luzolo ya Nzambi kusalama na ntoto?
BANTU mingi na ntoto ya mvimba meyikanaka ti kisambu yina bo kebingaka nde Tata na Beto, to Kisambu ya Mfumu. Bazina yai yonso zole ketubilaka kisambu mosi ya mezabanaka mingi yina Yezu Kristu yandi mosi kupesaka bonso mbandu. Yo kele ti bangindu ya mfunu, mpi kutadila mambu tatu ya ntete ya yo ketubila tasadisa nge na kuzaba mambu mingi yina Biblia kelongaka mpenza.
2 Na luyantiku ya kisambu yai ya mbandu, Yezu kusongaka bawi na yandi nde: “Tala mutindu beno fweti samba Nzambi: ‘Tata na beto kele na zulu, zina na nge [kuvanda santu, NW ], Kimfumu na nge kwisa, luzolo na nge kusalama awa na ntoto bonso na zulu.’” (Matayo 6:9-13) Inki kele ntendula ya mambu tatu yai?
3 Beto melonguka dezia mambu mingi na yina metala zina ya Nzambi, Yehowa. Mpi na kiteso mosi buna beto tadilaka luzolo ya Nzambi, disongidila mambu ya yandi mesalaka mpi yina yandi tasala sambu na bantu. Kansi, Yezu vandaka kutubila nki ntangu yandi songaka beto na kusamba nde: “Kimfumu na nge kwisa”? Kimfumu ya Nzambi kele inki? Inki mutindu kukwisa na yo tasantisa zina ya Nzambi, to takumisa yo santu? Mpi nki kuwakana kele na kati ya kukwisa ya Kimfumu mpi kusalama ya luzolo ya Nzambi?
KIMFUMU YA NZAMBI KELE INKI?
4 Kimfumu ya Nzambi kele luyalu mosi yina Yehowa Nzambi metulaka mpi yina kele ti Ntotila mosi yina Nzambi meponaka. Nani kele Ntotila ya Kimfumu ya Nzambi? Yezu Kristu. Yezu, na kiyeka na yandi ya Ntotila meluta bamfumu yonso ya bantu mpi Biblia kebingaka yandi nde “Mfumu ya bamfumu yonso.” (1 Timoteo 6:15) Yandi kele ti ngolo ya kusala mambu mingi ya mbote kuluta bantu yonso yina keyala bonso bamfumu, ata ya kuluta mbote na kati na bo.
5 Kimfumu ya Nzambi tayala katuka na wapi? Ebuna, Yezu kele na wapi? Kukonda ntembe nge keyibuka nde beto longukaka nde bo fwaka yandi na zulu ya nti ya mpasi, mpi na nima yandi futumukaka. Bilumbu fyoti na nima, yandi tombukaka na zulu. (Bisalu 2:33) Yai kele kisika Kimfumu ya Nzambi kele, disongidila na zulu. Yo yina Biblia kebingaka yo nde ‘Kimfumu ya zulu.’ (2 Timoteo 4:18) Ata Kimfumu ya Nzambi kele na zulu, yo tayala ntoto.—Kusonga 11:15.
6 Inki kesala nde Yezu kuvanda Ntotila mosi ya kuluta mbote? Ntetentete, sambu yandi tafwa ve. Ntangu Biblia kefwanisa Yezu ti bantotila ya bantu, yo ketuba nde: “Bantu yonso ke fwaka, kansi yandi lenda fwa ve; ata muntu mosi ve lenda pusana penepene na mwini yina ya yandi ke zingilaka.” (1 Timoteo 6:16) Yo ketendula nde mambu yonso ya mbote yina Yezu kesalaka tazinga kimakulu. Mpi yandi ta sala mambu ya nene mpi ya mbote.
7 Tadila mbikudulu yai ya Biblia ya ketubila Yezu: “Ntotila yango ta fulukaka na Mpeve ya Mfumu Nzambi: Mpeve ya Nzambi ta pesaka yandi mayele ti ngangu, yandi ta pesaka yandi mpila ya kuzaba bantu na yandi. Ntotila yango ta zabaka luzolo ya Mfumu Nzambi, yandi ta zitisaka yandi; yandi ta monaka kiese na kulemfukila Mfumu Nzambi. Yandi ta zengaka ve makambu mutindu ya yandi ke mona na meso to sambu na bituba-tuba ya yandi ke wa; kansi yandi ta sambisaka bansukami na masonga, yandi ta nwaninaka bantu ya mawa.” (Yezaya 11:2-4) Bangogo yai kemonisa nde Yezu tavanda Ntotila mosi ya lunungu mpi yina kewilaka bantu mawa. Keti nge tazola kuvanda ti mfumu ya mutindu yai?
8 Kyeleka yankaka ya metala Kimfumu ya Nzambi kele nde: Yezu tayala ve yandi mosi. Bantu yankaka tayala kumosi ti yandi. Mu mbandu, ntumwa Polo kuzabisaka Timoteo nde: “Kana beto ke kangaka ntima, beto mpi ta yalaka ti yandi.” (2 Timoteo 2:12) Ya kyeleka, Polo, Timoteo, mpi bantu yankaka ya kwikama yina Nzambi meponaka tayala kumosi ti Yezu na Kimfumu ya zulu. Bantu ikwa tavanda ti dibaku yina?
9 Mutindu Kapu ya 7 ya mukanda yai kumonisaka yo, na mbona-meso yina bo pesaka ntumwa Yoane, yandi monaka “Mwana-dimeme [Yezu Kristu] me telama na ngumba ya Sioni [na kiyeka na yandi ya kimfumu na zulu]. Bantu mile nkama mosi makumi iya na iya (144 000) vandaka ti yandi. Na ilungi na bo bo me sonika zina ya Mwana-dimeme yina ti zina ya Tata na yandi.” Bantu 144 000 yina kele banani? Yoane yandi mosi ketela beto nde: “Bo vandaka kulanda Mwana-dimeme na bisika yonso ya yandi vandaka kwenda; yandi katulaka bo na kati ya bantu sambu na kupesa bo bonso makabu ya ntete na Nzambi ti na yandi mosi Mwana-dimeme.” (Kusonga 14:1, 4) Ya kyeleka, bo kele balongoki ya kwikama ya Yezu Kristu yina yandi meponaka sambu na kuyala ti yandi na zulu. Na nima ya kufutumuka na bafwa sambu na kuzinga na zulu, ‘bo tayalaka ntoto’ ti Yezu. (Kusonga 5:10) Banda na bilumbu ya bantumwa, Nzambi keponaka Bakristu ya kwikama sambu na kulungisa ntalu ya bantu 144 000.
10 Kusala na mpila nde Yezu ti bantu 144 000 kuyala bantu kele ngidika mosi ya zola. Kikuma mosi kele nde Yezu mezaba disongidila ya kuvanda muntu mpi ya kumona mpasi. Polo kutubaka nde Yezu “ke monaka mpasi kana beto ke bwa na masumu. Sambu Satana vandaka kumeka mfumu na beto ya banganga-Nzambi na mambu yonso bonso yandi ke mekaka beto mpi, kansi yandi salaka masumu ve.” (Baebreo 4:15; 5:8) Bantu yina tayala ti yandi mpi kumonaka mpasi mpi kukangaka ntima ntangu bo vandaka na ntoto. Dyaka, bo nwanaka ti kukonda kukuka mpi maladi ya mitindu yonso. Ya kyeleka, bo tabakisa bampasi yina bantu kekutanaka ti yo!
KIMFUMU YA NZAMBI TASALA INKI?
11 Ntangu Yezu tubaka nde balongoki na yandi fwete samba sambu Kimfumu ya Nzambi kukwisa, yandi tubaka mpi nde bo fwete samba sambu luzolo ya Nzambi kusalama “awa na ntoto bonso na zulu.” Nzambi kele na zulu, mpi banda ntama bawanzyo ya kwikama kesalaka ntangu yonso luzolo na yandi. Kansi, na Kapu ya 3 ya mukanda yai, beto longukaka nde wanzyo mosi ya mbi kuyambulaka na kusala luzolo ya Nzambi mpi yandi pusaka Adami ti Eva na kusala disumu. Na Kapu ya 10, beto talonguka mambu mingi yina Biblia kelongaka na yina metala wanzyo yina ya mbi, ya bo kebingaka Satana Dyabulu. Nzambi kupesaka nzila nde Satana ti bawanzyo yina kuponaka na kulanda yandi, yina bo kebingaka bademo, kubikala na zulu sambu na mwa ntangu. Na ntangu yina, bigangwa yonso ve yina kuvandaka na zulu vandaka kusala luzolo ya Nzambi. Dyambu yai zolaka kusoba ntangu Kimfumu ya Nzambi zolaka kuyantika na kuyala. Yezu Kristu, Ntotila yina bo katukaka kutula na kiti ya kimfumu, zolaka kunwana mvita ti Satana.—Kusonga 12:7-9.
12 Bangogo yai ya kelanda ya kele mbikudulu kemonisa mambu yina zolaka kusalama: “Mono waka ndinga mosi ya ngolo na kati ya zulu ke tuba nde: ‘Ntangu yai Nzambi na beto me gulusa beto! Ntangu yai Nzambi me songa ngolo na yandi bonso mfumu ya nene! Ntangu yai Mesia na yandi me songa kiyeka na yandi! Sambu mpimpa ti mwini muntu yina ke vandaka na meso ya Nzambi na beto sambu na kufunda bampangi na beto [Satana], bo me kula yandi na zulu.’” (Kusonga 12:10) Keti nge memona mambu zole ya mfunu yina verse yai ya Biblia ketendula? Ya ntete, Kimfumu ya Nzambi yina Yezu Kristu keyala meyantika na kuyala. Ya zole, bo melosa Satana na ntoto.
13 Mambu yai zole menataka inki? Sambu na yina metala mambu yina kusalamaka na zulu, beto ketanga nde: “Yo yina nge zulu ti beno bantu ke zingaka kuna, beno vanda na kiese!” (Kusonga 12:12) Ee, bawanzyo ya kwikama yina kele na zulu kele na kyese sambu, mutindu Satana ti bademo na yandi kele dyaka ve na zulu, bantu yonso yina kele na zulu kele ya kwikama na Yehowa Nzambi. Ngemba mpi kuwakana yina lenda suka ve kele kuna. Luzolo ya Nzambi ke na kusalama na zulu.
14 Kansi, inki beto lenda tuba sambu na ntoto? Biblia ketuba nde: “Mawa mingi na ntoto ti na nzadi-mungwa! Sambu Satana me kwisa kukulumuka kuna na beno; yandi me dasuka, sambu yandi me zaba nde ntangu mingi ve me bika na yandi.” (Kusonga 12:12) Satana kele na makasi sambu bo melosaka yandi na ntoto mpi sambu yandi mebikala kaka ti ntangu fyoti. Makasi yina kepusa yandi na kubasisa bampasi, to “mawa,” na ntoto. Na kapu yina melanda beto talonguka mambu mingi ya metala “mawa” yina. Kansi, beto lenda kudiyula nde, Inki mutindu Kimfumu tasala nde luzolo ya Nzambi kusalama na ntoto?
15 Kuvila ve nki kele luzolo ya Nzambi sambu na ntoto. Nge longukaka yo na Kapu ya 3. Na Edeni, Nzambi kumonisaka nde luzolo na yandi kele nde ntoto kuvanda paladisu ya kufuluka ti bantu ya lunungu mpi yina kefwaka ve. Satana kupusaka Adami ti Eva na kusala disumu, mpi yo salaka nde luzolo ya Nzambi sambu na ntoto kulungana ve na ntangu mosi buna kansi luzolo yango kusobaka ve. Tii bubu yai lukanu ya Yehowa kele nde “bantu ya mbote ta zinga na ngemba na ntoto…yo ta vanda ya bo tii kuna.” (Nkunga 37:29) Kimfumu ya Nzambi talungisa mambu yai. Na nki mutindu?
16 Tadila mbikudulu yina kele na Daniele 2:44. Beto ketanga nde: “Na bilumbu ya bantotila yina, Nzambi ya zulu tatula kimfumu mosi yina bo tabedisa ve. Mpi kimfumu yango taluta ve na maboko ya bantu yankaka. Yo tafwa mpi tasukisa bimfumu yai yonso, mpi yo tayala mvula na mvula.” (NW) Dyambu yai kesonga beto nki na yina metala Kimfumu ya Nzambi?
17 Ya ntete, yo kesonga beto nde bo zolaka kutula Kimfumu ya Nzambi “na bilumbu ya bantotila yina,” to na ntangu bimfumu yankaka kele kaka na kuyala. Ya zole, yo kesonga beto nde Kimfumu tazinga kimakulu. Bo tanunga yo ve mpi bo tayingisa yo ve na luyalu yankaka. Ya tatu, beto kemona nde Kimfumu ya Nzambi tanwana mvita ti bimfumu ya inza yai. Kansi, Kimfumu ya Nzambi tanunga. Nsukansuka, yo tavanda luyalu mosi kaka yina tayalaka bantu. Na ntangu yina, bantu tavanda na nsi ya luyalu ya kuluta mbote yina meyalaka bo ntete ve.
18 Biblia kele ti mambu mingi ya kutuba na yina metala mvita ya nsuka yina tasalama na kati ya Kimfumu ya Nzambi ti baluyalu ya inza yai. Mu mbandu, yo kelongaka nde mutindu nsuka kefinama, bampeve ya mbi tapanza luvunu sambu na kukusa “bantotila ya ntoto ya mvimba.” Sambu na nki kikuma? “Sambu na kuvukisa bo [bantotila] kumosi sambu na bitumba ya kilumbu ya nene ya Nzambi Nkwa-Ngolo Yonso.” Bo tavukisa bantotila ya ntoto kumosi na “kisika yina bo kebingaka na Kiebreo Harmagedoni.” (Kusonga 16:14, 16, NW) Sambu na mambu ya baverse zole yina ketuba, bo kebingaka kukonda kuwakana ya nsuka na kati ya baluyalu ya bantu ti Kimfumu ya Nzambi nde mvita ya Har-Magedoni, to Armagedoni.
19 Kimfumu ya Nzambi tasala nki na nsadisa ya Armagedoni? Yindula dyaka nki kele luzolo ya Nzambi sambu na ntoto. Lukanu ya Yehowa Nzambi kuvandaka nde ntoto kufuluka ti bantu ya lunungu mpi ya kukuka yina zolaka kusadila yandi na Paladisu. Inki kesalaka nde lukanu yina kusalama ve bubu yai? Ya ntete, beto kele bantu ya masumu, beto kebelaka mpi kefwaka. Kansi, na Kapu ya 5 beto longukaka nde Yezu kufwaka sambu na beto na mpila nde beto lenda zinga mvula na mvula. Ziku nge keyibuka bangogo yai ya kele na Evanzile ya Yoane: “Nzambi me lutaka kuzola bantu yonso; yo yina yandi pesaka bo mwana mosi yina kele na yandi, sambu konso muntu yina me ndima yandi na ntima na yandi, yandi kufwa ve, kansi yandi kuvanda na moyo ya mvula na mvula.”—Yoane 3:16.
20 Dyambu yankaka kele nde bantu mingi kesalaka mambu ya mbi. Bo ketaka luvunu, keyibaka, mpi kesalaka mansoni. Bo kezolaka ve kusala luzolo ya Nzambi. Nzambi tafwa bantu yina kesalaka mambu ya mbi na mvita na yandi ya Armagedoni. (Nkunga 37:10) Kansi kikuma yankaka ya kesala nde luzolo ya Nzambi kusalama ve na ntoto kele nde baluyalu kesyamisaka ve bantu na kusala yo. Baluyalu mingi kevandaka ngolo ve, nku, to ya kubeba. Biblia ketubaka pwelele nde: “Bantu ya nkaka kele bamfumu ebuna bankaka ke mona mpasi na maboko na bo.”—Longi 8:9.
21 Na nima ya Armagedoni, bantu tavanda na nsi ya luyalu kaka mosi, Kimfumu ya Nzambi. Kimfumu yina tasala luzolo ya Nzambi mpi tanatila bantu balusakumunu ya kitoko. Mu mbandu, yo takatula Satana ti bademo na yandi. (Kusonga 20:1-3) Bo tasadila ngolo ya kimenga ya Yezu na mpila nde bantu ya kwikama kubela mpi kufwa dyaka ve. Dyaka, na nsi ya luyalu ya Kimfumu bantu tavanda ya kukuka sambu na kuzinga mvula na mvula. (Kusonga 22:1-3) Ntoto takituka paladisu. Ebuna, Kimfumu tasala nde luzolo ya Nzambi kusalama na ntoto mpi tasantisa zina ya Nzambi. Yo ketendula inki? Yo ketendula nde nsukansuka na nsi ya Kimfumu ya Nzambi bantu yonso yina tavanda na luzingu tapesa zina ya Yehowa lukumu.
INKI NTANGU KIMFUMU YA NZAMBI YANTIKAKA KUSALA?
22 Ntangu Yezu kuzabisaka balongoki na yandi na kusamba nde, “Kimfumu na nge kwisa,” yo vandaka pwelele nde Kimfumu zolaka ve kukwisa na ntangu yina. Keti yo kwisaka ntangu Yezu tombukaka na zulu? Ve, sambu Piere ti Polo kutubaka nde na nima ya lufutumuku ya Yezu, mbikudulu yina kele na Nkunga 110:1 kulunganaka na yandi: “Mfumu Nzambi tubilaka ntotila na mono nde: ‘Kwisa kuvanda awa na diboko na mono ya [kitata] tii kuna mono ta tula bambeni na nge na nsi ya makulu na nge.’” (Bisalu 2:32-35; Baebreo 10:12, 13) Yo lombaka nde nsungi mosi ya kuvingila kuluta.
23 Sambu na bantangu ikwa? Na mvu-nkama ya 19, balongoki ya kyeleka ya Biblia kubakisaka nde nsungi ya kuvingila zolaka kusuka na mvu 1914. (Sambu na yina metala dati yai, tala Appendice.) Mambu ya inza yina kuyantikaka na mvu 1914 kendimisaka nde balongoki yai ya Biblia kutubaka kyeleka. Kulungana ya bambikudulu ya Biblia kemonisa nde na mvu 1914, Kristu kumaka Ntotila mpi Kimfumu ya zulu ya Nzambi yantikaka kuyala. Yo yina, beto kezinga na “nsungi fyoti ya ntangu” (NW) yina mebikala na Satana. (Kusonga 12:12; Nkunga 110:2) Beto lenda tuba dyaka ti kivuvu yonso nde ntama mingi ve Kimfumu ya Nzambi tasala nde luzolo ya Nzambi kusalama na ntoto. Keti nge kemona nde yo kele nsangu ya kitoko? Keti nge kendima nde yo kele ya kyeleka? Kapu yina kelanda tasadisa nge na kubakisa nde Biblia kelongaka mpenza mambu yai.
MAMBU YINA BIBLIA KELONGAKA
- Kimfumu ya Nzambi kele luyalu ya zulu yina Yezu Kristu kele Ntotila, mpi Nzambi mebakaka bantu 144 000 sambu na kuyala ti yandi.—Kusonga 14:1, 4.
- Kimfumu yantikaka kuyala na mvu 1914, mpi banda ntangu yina bo melosaka Satana na ntoto.—Kusonga 12:9.
- Ntama mingi ve Kimfumu ya Nzambi tafwa baluyalu ya bantu, mpi ntoto takituka paladisu.—Kusonga 16:14, 16.
Bangyufula ya Kulonguka
1. Inki kisambu ya mezabanaka mingi beto tatadila ntangu yai?
2. Tanga mambu tatu na kati ya mambu yina Yezu kulongaka balongoki na yandi na kulomba na kisambu.
3. Beto kele ti mfunu ya kuzaba nki na yina metala Kimfumu ya Nzambi?
4. Kimfumu ya Nzambi kele inki, mpi nani kele Ntotila na yo?
5. Kimfumu ya Nzambi tayala katuka na wapi, mpi yo tayala inki?
6, 7. Inki kesala nde Yezu kuvanda Ntotila ya kuluta mbote?
8. Banani tayala ti Yezu?
9. Bantu ikwa tayala ti Yezu, mpi nki ntangu Nzambi yantikaka na kupona bo?
10. Sambu na nki mutindu Yezu ti bantu 144 000 tayala bantu kele ngidika ya zola?
11. Sambu na nki Yezu kutubaka nde balongoki na yandi fwete samba sambu luzolo ya Nzambi kusalama na zulu?
12. Inki mambu zole ya mfunu Kusonga 12:10 ketendula?
13. Inki kusalamaka ntangu bo losaka Satana na ntoto?
14. Inki mesalamaka sambu bo melosaka Satana na ntoto?
15. Luzolo ya Nzambi sambu na ntoto kele inki?
16, 17. Daniele 2:44 kesonga beto nki na yina metala Kimfumu ya Nzambi?
18. Inki kele zina ya mvita ya nsuka na kati ya Kimfumu ya Nzambi ti baluyalu ya inza yai?
19, 20. Inki kesalaka nde luzolo ya Nzambi kusalama ve na ntoto bubu yai?
21. Inki mutindu Kimfumu tasala nde luzolo ya Nzambi kusalama na ntoto?
22. Inki mutindu beto mezaba nde Kimfumu ya Nzambi kukwisaka ve ntangu Yezu kuvandaka na ntoto to mbala mosi na nima ya lufutumuku na yandi?
23. Inki ntangu Kimfumu ya Nzambi yantikaka kuyala? (b) Inki beto tatubila na kapu yina kelanda?


text:
APPENDICE
1914—Mvu Mosi ya Mfunu na Bambikudulu ya Biblia
BAMVULA kiteso ya 40 na ntwala, balongoki ya Biblia kutubaka nde mambu ya mfunu tasalama na 1914. Inki mambu yango, mpi nki banzikisa kemonisa nde 1914 zolaka kuvanda mvu mosi ya mfunu?
Mutindu Luka 21:24 kemonisa yo, Yezu kutubaka nde: “Bantu yina kele Bayuda ve ta kwisaka kuniata-niata Yerusalemi tii kuna [bantangu ya kupesamaka na makanda kulungana, NW].” Yeruzalemi kuvandaka ntu-mbanza ya dikanda ya Bayuda—kisika ndonga ya bantotila ya kikanda ya Ntotila Davidi vandaka kuyala. (Nkunga 48:2, 3) Kansi, bantotila yai kuswaswanaka ti bantwadisi ya makanda. Bo vandaka kuvanda na ‘kiti ya kimfumu ya Yehowa’ bonso mimonisi ya Nzambi yandi mosi. (1 Bansangu 29:23) Yo yina, Yeruzalemi kuvandaka kidimbu ya kimfumu ya Yehowa.
Kansi, inki mutindu mpi nki ntangu “bantu yina kele Bayuda ve” kuyantikaka “kuniata-niata” kimfumu ya Nzambi? Yo yantikaka na mvu 607 ya N.T.B. ntangu bantu ya Babilone kunungaka Yeruzalemi. ‘Kiti ya kimfumu ya Yehowa’ kubikalaka ya mpamba, mpi ndonga ya bantotila ya dikanda ya Davidi kuzenganaka. (2 Bantotila 25:1-26) Keti “kuniata-niata” yai zolaka kusalama kukonda nsuka? Ve, sambu mbikudulu ya Ezekiele kutubaka mutindu yai na yina metala Sedesiasi, ntotila ya nsuka ya Yeruzalemi: “Katula mpu na nge ti bima ya nkaka ya kimfumu…. [Yo tavanda ata ya muntu mosi ve tii kuna muntu yina kele ti nswa ya kuyala kukwisa, mpi mono tapesa yandi yo, NW].” (Ezekiele 21:31, 32) Muntu yina kele ti “nswa ya kuyala” mpi ya kubaka mpu ya kimfumu ya Davidi kele Kristu Yezu. (Luka 1:32, 33) Yo yina, “kuniata-niata” zolaka kusuka ntangu Yezu zolaka kukuma Ntotila.
Inki ntangu dyambu yai ya nene zolaka kusalama? Yezu kumonisaka nde bantu ya Makanda zolaka kuyala na nsungi mosi ya ntangu ya sikisiki. Disolo ya kele na Daniele kapu ya 4 kele ti mambu yina lenda sadisa beto na kuzaba ntangu yina nsungi yai zolaka kuzinga. Yo ketubila ndosi mosi ya kele mbikudulu yina Ntotila Nabukodonozore ya Babilone kulalaka. Yandi monaka nti mosi ya nda-nda yina bo zengaka. Kitini na yo yina kubikalaka na ntoto lendaka ve kuyela sambu bo kangisaka yo ti kibende mpi kwivre. Wanzyo mosi kutubaka nde: “Bika bantangu nsambwadi kuluta na zulu na yo.”—Daniele 4:10-16, NW.
Na Biblia, bantangu yankaka bo kesadilaka banti sambu na kumonisa kimfumu. (Ezekiele 17:22-24; 31:2-5) Yo yina, kuzenga nti ya kifwani kemonisa mutindu kimfumu ya Nzambi, yina bantotila ya Yeruzalemi vandaka mimonisi, zolaka kuzengana sambu na mwa ntangu. Kansi, mbona-meso kutubaka nde ‘kuniata-niata yai ya Yeruzalemi’ zolaka ve kuvanda kimakulu—sambu na nsungi ya “bantangu nsambwadi.” Nsungi yango kezinga bantangu ikwa?
Kusonga 12:6, 14 kemonisa nde bantangu tatu ti ndambu kele “bilumbu mile mosi nkama zole na makumi sambanu (1260).” Yo yina, “bantangu nsambwadi” zolaka kuzinga ntangu yina mbala zole, to bilumbu 2520. Kansi, makanda yina kele Bayuda ve kuyambulaka ve na “kuniata-niata” kimfumu ya Nzambi bilumbu 2520 na nima ya kubwa ya Yeruzalemi. Yo ke pwelele nde mbikudulu yai ketubila nsungi mosi ya meluta nsungi yai na nda. Na kutadila Kutanga 14:34 mpi Ezekiele 4:6, yina ketuba nde “konso kilumbu kele mvula mosi,” “bantangu nsambwadi” zolaka kuzinga bamvula 2520.
Bamvula 2520 kuyantikaka na Oktobri 607 ya N.T.B., ntangu Yeruzalemi kubwaka na maboko ya bantu ya Babilone mpi bo katulaka bantotila ya dikanda ya Davidi na kiti na yandi ya kimfumu. Nsungi yango kusukaka na Oktobri 1914. Na ntangu yina, “bantangu ya kupesamaka na makanda” kusukaka, mpi Nzambi kutulaka Yezu Kristu Ntotila na zulu.*—Nkunga 2:1-6; Daniele 7:13, 14.
Kaka mutindu Yezu kutubaka yo na ntwala, mambu ya mfunu yina kesalama na inza, bonso bitumba, nzala, kunikana ya ntoto, mpi bamaladi, kemonisa “kuvanda” na yandi bonso Ntotila na zulu. (Matayo 24:3-8; Luka 21:11) Mambu ya mutindu yai kele nzikisa ya ngolo kibeni yina kemonisa nde Kimfumu ya Nzambi kubutukaka na zulu na 1914 mpi nde “bilumbu ya nsuka” ya ngidika yai ya mbi ya bima ya ntangu yai kuyantikaka na mvula yai.—2 Timoteo 3:1-5.
* Banda na Oktobri 607 ya N.T.B. tii na Oktobri 1 ya N.T.B. bamvula 606 kulutaka. Sambu mvula nkatu kele ve, banda na Oktobri 1 ya N.T.B. tii na Oktobri 1914 ya T.B. bamvula 1914 kulutaka. Kana beto yika bamvula 606 na bamvula 1914, beto kezwa bamvula 2520. Sambu na kuzaba mambu mingi ya metala kubwa ya Yeruzalemi na mvu 607 ya N.T.B., tala disolo “Chronologie” na mukanda Étude perspicace des Écritures, yina Bambangi ya Yehowa mebasisaka.


text:
KAPU YA IYA
Yezu Kristu Kele Nani?
Inki mukumba ya mfunu mingi Yezu kele na yo?
Yandi katukaka na wapi?
Yandi vandaka muntu ya nki mutindu?
BANTU ya mezabanaka mingi kele mingi na inza. Bamingi mezabanaka kaka na bwala, mbanza, to insi na bo. Bankaka mezabanaka na inza ya mvimba. Kansi, kuzaba kaka zina ya muntu mosi ya mezabanaka mingi ketendula ve nde nge mezaba yandi mpenza. Yo ketendula ve nde nge mezaba mambu mingi ya luzingu na yandi mpi mutindu ya muntu yina yandi kele mpenza.
2 Bantu ya inza ya mvimba mewaka nsangu ya metala Yezu Kristu, ata yandi zingaka na ntoto kiteso ya bamvula 2 000 meluta. Kansi, bantu mingi kezabaka mpenza ve kana Yezu kuvandaka nani? Bamingi ketubaka nde yandi vandaka kaka muntu ya mbote, kansi bankaka nde yandi vandaka kaka profete. Bankaka dyaka kekwikilaka nde Yezu kele Nzambi mpi nde bo fwete sambila yandi. Keti yo kele mutindu yina?
3 Yo ke mfunu nde nge zaba kyeleka na yina metala Yezu. Sambu na inki? Sambu Biblia ketuba nde: “Luzingu ya mvula na mvula kesongidila nde: bo longuka na kuzaba nge, Nzambi mosi kaka ya kyeleka, mpi muntu yina ya nge tindaka, Yezu Kristu.” (Yoane 17:3, NW) Ee, kuzaba kyeleka na yina metala Yehowa Nzambi mpi Yezu Kristu lenda nata na luzingu ya mvula na mvula na paladisu ya ntoto. (Yoane 14:6) Dyaka, Yezu kubikaka mbandu ya kuluta mbote na yina metala mutindu ya kuzinga mpi ya kusadila bantu yankaka mambu. (Yoane 13:34, 35) Na kapu ya ntete ya mukanda yai, beto tubilaka kyeleka na yina metala Nzambi. Ntangu yai, bika beto tadila nki Biblia kelongaka mpenza na yina metala Yezu Kristu.
MESIA YA LUSILU
4 Bamvula mingi na ntwala nde Yezu kubutuka, Biblia kutubilaka kukwisa ya muntu yina Nzambi zolaka kutinda bonso Mesia, to Kristu. Batitre “Mesia” (ya mekatuka na ngogo mosi ya Kiebreo) mpi “Kristu” (ya mekatuka na ngogo mosi ya Kigreki) ketendula “Mupakulami.” Muntu yai ya Nzambi silaka zolaka kuvanda mupakulami, disongidila, Nzambi kuponaka yandi sambu na kisalu mosi ya mfunu mingi. Na bakapu ya kelanda ya mukanda yai, beto talonguka mambu mingi ya metala mukumba ya mfunu ya Mesia na kulungana ya balusilu ya Nzambi. Beto tamona mpi balusakumunu yina Yezu lenda pesa beto banda ntangu yai. Kansi, ntembe kele ve nde na ntwala nde Yezu kubutuka bantu mingi vandaka kudiyula nde: ‘Nani tavanda Mesia?’
5 Na mvu-nkama ya ntete ya T.B., balongoki ya Yezu ya Nazareti vandaka kundima mpenza nde yandi vandaka Mesia yina Biblia kutubilaka na ntwala. (Yoane 1:41) Simoni Piere, yina vandaka mosi na kati ya balongoki na yandi, kutubilaka Yezu pwelele nde: “Nge kele Mesia.” (Matayo 16:16) Kansi, inki kundimisaka balongoki ti beto mpi nde Yezu kele mpenza Mesia ya lusilu?
6 Baprofete ya Nzambi yina kuzingaka na ntwala ya Yezu kutubilaka mambu mingi na yina metala Mesia. Mambu yango zolaka kusadisa bantu yankaka na kuzaba yandi. Beto lenda pesa mbandu sambu na kutendula mambu yai: Yindula nde bo metinda nge na kukwenda na kisika babisi ketelamaka to gare to na plene ya avio ya kufuluka ti bantu sambu na kubaka muntu mosi ya nge memonaka ntete ve. Keti yo tasadisa nge ve kana muntu mosi kupesaka nge mwa bidimbu ya metala muntu yango? Mutindu mosi, na nsadisa ya baprofete ya Biblia, Yehowa kutubilaka mambu mingi yina Mesia zolaka kusala mpi kukutana ti yo. Kulungana ya bambikudulu yai zolaka kusadisa bantu ya kwikama na kuzaba yandi kukonda mpasi.
7 Beto tadila bambandu zole mpamba. Ya ntete, bamvula kuluta 700 na ntwala, profete Mishe kutubaka nde Muntu yina Nzambi silaka zolaka kubutuka na Betelemi, ka mbanza mosi ya fyoti na ntoto ya Yuda. (Mishe 5:2) Yezu kubutukaka na wapi? Na mbanza yina mpenza! (Matayo 2:1, 3-9) Ya zole, bamvu-nkama mingi na ntwala, mbikudulu yina kele na Daniele 9:25 kutubilaka mvula yina Mesia zolaka kumonana—mvu 29 ya T.B.* Kulungana ya bambikudulu yai mpi ya bambikudulu yankaka kemonisa nde Yezu kuvandaka Mesia ya lusilu.
8 Banzikisa yankaka ya kemonisa nde Yezu kuvandaka Mesia kukumaka pwelele penepene na nsuka ya mvu 29 ya T.B. Yai kele mvula ya Yezu kwendaka na Yoane-Mbotiki sambu na kubaka mbotika na Nzadi ya Yordani. Yehowa kusilaka na kupesa Yoane kidimbu yina zolaka kusadisa yandi na kuzaba Mesia. Yoane kumonaka kidimbu yango na mbotika ya Yezu. Biblia ketuba nde mambu yai kusalamaka: “Ntangu yandi botikaka Yesu imene, Yesu basikaka na masa. Ebuna zulu kangukaka sambu na yandi, yandi monaka Mpeve ya Nzambi ke kwisa kukulumuka bonso pizio na zulu ya ntu na yandi. Ndinga katukaka na zulu nde: ‘Yai kele Mwana na mono ya mono ke zolaka mingi. Mono ke na kiese mingi sambu na yandi.’” (Matayo 3:16, 17) Na nima ya kumona mpi kuwa mambu yina kusalamaka, Yoane kuvandaka dyaka ve na ntembe nde Nzambi muntu kutindaka Yezu. (Yoane 1:32-34) Na ntangu mpeve, to ngolo ya kisalu ya Nzambi, kukulumukaka na zulu ya Yezu kilumbu yina, yandi kumaka Mesia, to Kristu, muntu yina Nzambi kuponaka sambu na kuvanda Ntwadisi mpi Ntotila.—Yezaya 55:4.
9 Kulungana ya bambikudulu ya Biblia mpi mambu yina Yehowa yandi mosi kutubaka kemonisa pwelele nde Yezu kuvandaka Mesia ya lusilu. Kansi, Biblia kepesa mvutu na bangyufula zole yankaka ya mfunu na yina metala Yezu Kristu: Yandi katukaka na wapi, mpi yandi vandaka muntu ya nki mutindu?
YEZU KUKATUKAKA NA WAPI?
10 Biblia kelongaka nde Yezu kuzingaka na zulu na ntwala ya kukwisa na ntoto. Mishe kutubaka na ntwala nde Mesia tabutuka na Betelemi mpi yandi tubaka dyaka nde kisina na Yandi “kele ya ntama.” (Mishe 5:1) Na mabaku mingi, Yezu yandi mosi kutubaka nde yandi zingaka na zulu na ntwala ya kubutuka bonso muntu. (Yoane 3:13; 6:38, 62; 17:4, 5) Ntangu yandi vandaka kigangwa ya kimpeve na zulu, Yezu vandaka ti bangwisana ya kuluta mbote ti Yehowa.
11 Yezu kele Mwana ya Yehowa ya kuluta mfunu, mpi sambu na kikuma ya mbote. Biblia kebingaka yandi “mbuta [“mwana ya ntete,” NW] ya bantu yonso ti ya bima yonso ya Nzambi salaka,” sambu yandi vandaka kigangwa ya ntete ya Nzambi salaka.# (Kolosai 1:15) Kele dyaka ti kima yankaka ya kekumisa Mwana yai mfunu mingi. Yandi kele “Mwana mosi kaka ya kubutukaka.” (Yoane 3:16, NW) Yo ketendula nde Yezu kele kigangwa mosi mpamba yina Nzambi kusalaka mbala mosi. Yezu kele dyaka kigangwa yina Nzambi kusadilaka ntangu Yandi gangaka bima yonso yankaka. (Kolosai 1:16) Dyaka, Biblia kebingaka Yezu nde “Ndinga.” (Yoane 1:14) Yo ketendula nde yandi vandaka kutuba sambu na Nzambi, ziku yandi vandaka kupesa bansangu mpi bantuma na bana yankaka ya Tata na yandi, yo vanda ya kimpeve to ya kinsuni.
12 Keti Mwana ya ntete kele kiteso mosi ti Nzambi, mutindu bantu yankaka kekwikilaka? Biblia kelongaka ve dyambu ya mutindu yina. Mutindu beto monaka yo na paragrafe ya beto mekatuka kutadila, Nzambi kugangaka Mwana. Yo yina, yo kele pwelele nde yandi kele ti luyantiku, kansi Yehowa Nzambi kele ve ti luyantiku to nsuka. (Nkunga 90:2) Mwana mosi kaka ya kubutukaka memekaka ntete ve na kuyindula ata mbala mosi na kuvanda kiteso mosi ti Tata na yandi. Biblia kelongaka pwelele nde Tata meluta Mwana na nene. (Yoane 14:28; 1 Korinto 11:3) Kaka Yehowa mpamba kele “Nzambi Nkwa-Ngolo Yonso.” (Kuyantika 17:1, NW) Yo yina, ata kigangwa mosi ve kele kiteso mosi ti yandi.%
13 Yehowa ti Mwana na yandi ya ntete kuvandaka ti kinduku ya ngolo na nsungi ya bamiliare ya bamvula—bamvula mingi kibeni na ntwala nde yandi ganga zulu ya mefuluka ti bambwetete mpi ntoto. Bo zolanaka mingi mpenza! (Yoane 3:35; 14:31) Mwana yai ya Nzambi kezolaka mingi kuvandaka mpenza bonso Tata na yandi. Yo yina, Biblia ketubaka nde Mwana ‘mefwanana mpenza na Nzambi yina beto lenda mona ve.’ (Kolosai 1:15) Ya kyeleka, kaka mutindu mwana ya muntu lenda fwanana ti tata na yandi na mitindu mingi, Mwana yai ya zulu kumonisaka bikalulu mpi kimuntu ya Tata na yandi.
14 Na luzolo yonso, Mwana mosi kaka ya kubutukaka ya Yehowa kubikaka zulu mpi kwisaka awa na ntoto sambu na kuzinga bonso muntu. Kansi nge lenda kudiyula nde, ‘Inki mutindu yo salamaka nde kigangwa mosi ya kimpeve kubutuka bonso muntu?’ Sambu na kulungisa dyambu yai, Yehowa kusalaka dyambu mosi ya kuyituka. Yandi katulaka luzingu ya Mwana na yandi ya ntete na zulu mpi yandi tulaka yo na divumu ya mwense mosi ya Muyuda na zina ya Maria. Ata tata mosi ve ya kinsuni kuvukanaka sambu na kubuta yandi. Yo yina, Maria kubutaka mwana mosi ya kukuka mpi yandi pesaka yandi zina ya Yezu.—Luka 1:30-35.
YEZU KUVANDAKA MUNTU YA NKI MUTINDU?
15 Mambu yina Yezu kutubaka mpi kusalaka ntangu yandi vandaka na ntoto kesadisa beto na kuzaba yandi mbote. Kuluta dyaka, na nzila ya Yezu beto kezabaka Yehowa mbote. Sambu na nki yo kele mutindu yina? Yibuka nde Mwana yai kele kifwani ya kukuka ya Tata na yandi. Yo yina, Yezu kutubilaka longoki na yandi mosi nde: “Muntu yina me mona mono yandi me mona mpi Tata.” (Yoane 14:9) Mikanda iya ya Biblia yina bo kebingaka ba Evanzile—Matayo, Marko, Luka, mpi Yoane—ketela beto mambu mingi na yina metala luzingu, kisalu, mpi bikalulu ya Yezu Kristu.
16 Yezu kuzabanaka mingi bonso “Longi.” (Yoane 1:38; 13:13) Inki mambu yandi longaka? Ntetentete, nsangu na yandi kuvandaka ‘nsangu ya mbote ya kimfumu,’ disongidila Kimfumu ya Nzambi, luyalu ya zulu yina tayala ntoto ya mvimba mpi tanatila bantu ya bulemfu balusakumunu ya kukonda nsuka. (Matayo 4:23) Nsangu yango kuvandaka ya nani? Yezu yandi mosi kutubaka nde: “Malongi yai ya mono ke pesaka beno kele ya mono ve, kansi yo ke katukaka na muntu yina tindaka mono,” disongidila Yehowa. (Yoane 7:16) Yezu kuzabaka nde Tata na yandi kezolaka nde bantu kuwa nsangu ya mbote ya Kimfumu. Na Kapu ya 8, beto talonguka mambu mingi ya metala Kimfumu ya Nzambi mpi mambu yina yo talungisa.
17 Yezu vandaka kulonga na wapi? Bisika yonso ya yandi vandaka kukuta bantu—na bambanza, na babwala, na bazandu, mpi na banzo ya bantu. Yezu vandaka kuvingila ve nde bantu kwisa kukutana ti yandi, kansi yandi vandaka kukwenda kukutana ti bo. (Marko 6:56; Luka 19:5, 6) Sambu na nki Yezu kudipesaka yandi mosi mpi kulutisaka ntangu mingi na kusamuna mpi kulonga? Sambu kusala mutindu yina vandaka luzolo ya Nzambi sambu na yandi. Konso ntangu Yezu vandaka kusala luzolo ya Tata na yandi. (Yoane 8:28, 29) Kansi, yandi vandaka kulonga mpi sambu na kikuma yankaka. Yandi vandaka kuwila bibuka ya bantu yina vandaka kwisa kutala yandi mawa. (Matayo 9:35, 36) Bamfumu ya mabundu na bo, yina zolaka kulonga bo kyeleka na yina metala Nzambi mpi balukanu na yandi, vandaka kutudila bo ve dikebi. Yezu kuzabaka nde bantu kuvandaka na mpusa ya ngolo ya kuwa nsangu ya Kimfumu.
18 Yezu kuvandaka muntu ya mawete, ya tiya-tiya mpi ya mawi ya ngolo. Yo yina, bantu yankaka vandaka kumona ve mpasi na kusolula ti yandi mpi yandi vandaka ntima mbote. Nkutu ata bana ya fyoti vandaka kusepela kuvanda kisika mosi ti yandi. (Marko 10:13-16) Yezu vandaka kupona-pona ve. Yandi vandaka kubuya kikalulu ya kufuta avoka mpi kukonda lunungu. (Matayo 21:12, 13) Na nsungi mosi ya bo vandaka kuzitisa ve bankento mingi mpi ya bankento vandaka ti banswa fyoti, yandi sadilaka bo mambu ti luzitu. (Yoane 4:9, 27) Yezu kuvandaka mpenza ya kudikulumusa. Kilumbu mosi, yandi yobisaka makulu ya bantumwa na yandi, kisalu yina mbala mingi mpika vandaka kusala.
19 Yezu vandaka kubakisa bampusa ya bantu yankaka. Dyambu yai kumonanaka pwelele ntangu yandi belulaka bantu na mutindu ya kuyituka na ngolo ya mpeve ya Nzambi. (Matayo 14:14) Mu mbandu, bakala mosi yina vandaka ti maladi ya lepre kukwisaka na Yezu mpi kutubaka nde: “Kana nge zola, nge lenda belula mono.” Yezu kumonaka mawa mpi mpasi ya bakala yina. Yezu kuwilaka bakala yango mawa, yo yina yandi tandulaka diboko na yandi, yandi simbaka yandi, ebuna yandi tubaka nde: “Mono me zola; beluka ka nge.” Ebuna muntu ya maladi yina kubelukaka! (Marko 1:40-42) Keti nge lenda yindula mutindu muntu yina kudiwaka?
YA KWIKAMA TII NA NSUKA
20 Yezu kubikaka mbandu ya kuluta mbote ya bulemfu ya kwikama na Nzambi. Yandi bikalaka ya kwikama na Tata na yandi ya zulu na ntwala ya mambu ya mitindu yonso, mpi ata na ntwala ya kimbeni mpi bampasi ya konso nki mutindu yina. Yezu kunwanaka mpi kunungaka mpenza bampukumuna ya Satana. (Matayo 4:1-11) Na ntangu mosi buna, bampangi ya Yezu yankaka ya kinsuni kukwikilaka ve na yandi, bo tubaka nkutu nde yandi “me lauka.” (Marko 3:21) Kansi, Yezu kubikaka ve nde bo soba mabanza na yandi, yandi landaka kaka na kusala kisalu ya Nzambi. Ata bo fingaka mpi bo nyokulaka yandi, Yezu landaka na kudiyala, yandi sosaka ve kusala bambeni na yandi mbi.—1 Piere 2:21-23.
21 Yezu kubikalaka ya kwikama tii na lufwa—lufwa mosi ya nku mpi ya mpasi na maboko ya bambeni na yandi. (Filipi 2:8) Tadila mambu yina yandi kutanaka na yo na kilumbu ya nsuka ya luzingu na yandi bonso muntu. Bo kangaka yandi, bo fundaka yandi na batemwe ya luvunu, bazuzi ya luvunu kubedisaka yandi, bibuka ya bantu kusekaka yandi, mpi basoda kumonisaka yandi mpasi. Bo bulaka yandi bansonso na nti, yandi pemaka mbala ya nsuka, mpi yandi bokaka nde: “Yo melungana!” (Yoane 19:30, NW) Kansi, na kilumbu ya tatu na nima ya lufwa ya Yezu, Tata na yandi ya zulu kufutumunaka yandi mpi kupesaka yandi dyaka luzingu ya kimpeve. (1 Piere 3:18) Bamposo fyoti na nima, yandi vutukaka na zulu. Kuna, yandi “kwendaka kuvanda na diboko ya [kitata] ya Nzambi” mpi yandi vandaka kuvingila na kubaka kiyeka ya kintotila.—Baebreo 10:12, 13.
22 Inki mambu Yezu kulungisaka mutindu yandi bikalaka ya kwikama tii na lufwa? Lufwa ya Yezu kukangudilaka beto nzila sambu na luzingu ya mvula na mvula na paladisu ya ntoto, na kuwakana ti lukanu ya luyantiku ya Yehowa. Na kapu yina talanda beto tatadila mutindu lufwa ya Yezu kusalaka nde dyambu yina kulungana.
MAMBU YINA BIBLIA KELONGAKA
- Bambikudulu yina melunganaka ti mambu yina Nzambi yandi mosi kutubaka kemonisa nde Yezu kele Mesia, to Kristu.—Matayo 16:16.
- Yezu kuzingaka na zulu bonso kigangwa ya kimpeve bamvula mingi na ntwala ya kukwisa na ntoto.—Yoane 3:13.
- Yezu kuvandaka longi, muntu ya mawete, ya tiya, mpi mbandu ya kukuka ya bulemfu na Nzambi.—Matayo 9:35, 36.
* Sambu na ntendula ya mbikudulu ya Daniele yina kulunganaka na yina metala Yezu, tala Appendice.
# Beto kebingaka Yehowa Tata sambu yandi kele Ngangi. (Yezaya 64:8) Bo kebingaka Yezu Mwana ya Nzambi, sambu Nzambi muntu kugangaka yandi. Sambu na bikuma yina mosi, bo kebingaka bigangwa yankaka ya kimpeve mpi nkutu ti Adami nde bana ya Nzambi.—Yobi 1:6; Luka 3:38.
% Sambu na banzikisa yankaka ya kemonisa nde Mwana ya ntete kele ve kiteso mosi ti Nzambi, tala Appendice.
Bangyufula ya Kulonguka
1, 2. (a) Sambu na nki kuvanda ti bansangu ya muntu mosi ya mezabanaka mingi ketendula ve nde nge mezaba yandi mpenza? (b) Inki mabanza ya kuswaswana bantu kevandaka na yo sambu na Yezu?
3. Sambu na nki yo ke mfunu nde nge zaba kyeleka na yina metala Yezu?
4. Batitre “Mesia” mpi “Kristu” ketendula inki?
5. Balongoki ya Yezu vandaka kundima mpenza nki na yina metala yandi?
6. Pesa mbandu ya kemonisa mutindu Yehowa mesadisaka bantu ya kwikama na kuzaba Mesia.
7. Keti nge lenda tanga bambikudulu zole yina kulunganaka na Yezu?
8, 9. Inki kidimbu ya kemonisa nde Yezu kuvandaka Mesia kukumaka pwelele na mbotika na yandi?
10. Inki Biblia kelongaka na yina metala luzingu ya Yezu na ntwala ya kukwisa na ntoto?
11. Inki mutindu Biblia kemonisa nde Yezu kele Mwana ya kuluta mfunu ya Yehowa?
12. Inki mutindu beto mezaba nde Mwana ya ntete kele ve kiteso mosi ti Nzambi?
13. Biblia kezolaka kutuba nki ntangu yo ketubaka nde Mwana ‘mefwanana mpenza na Nzambi yina beto lenda mona ve’?
14. Inki mutindu Mwana mosi kaka ya kubutukaka ya Yehowa kwisaka kubutuka bonso muntu?
15. Sambu na nki beto lenda tuba nde na nzila ya Yezu beto kezabaka Yehowa mbote?
16. Inki kuvandaka nsangu ya ntete ya Yezu, mpi malongi na yandi kukatukaka na nani?
17. Yezu vandaka kulonga na wapi, mpi sambu na nki yandi kudipesaka mpenza sambu na kulonga bankaka?
18. Inki bikalulu ya Yezu kebendaka nge mingi?
19. Inki mbandu kemonisa nde Yezu vandaka kubakisa bampusa ya bantu yankaka?
20, 21. Inki mutindu Yezu kubikaka mbandu ya bulemfu ya kwikama na Nzambi?
22. Inki mambu Yezu kulungisaka mutindu yandi bikalaka ya kwikama tii na lufwa?


text:
Kinsasa
Kinsasa (zina ya ntama vwandaka Léopoldville) kele mbanza ya kimfumu na mbanza luta nene ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi. Yau kele mpe kizunga. Yau kele mbanza ya zole na bunene na kati ya bansi ya kifalanse, na nima ya Paris.
Ndambu ya nene ya Kinsasa kele nseke na mfinda. Komina ya Maluku na lunene yau ke yalumuka na zulu ya 79% ya yinsi ya Kinsasa. Nkati ya mbanza, Gombe, kele na banzo-zulu mingi, yina luta meta 50 na nda, na mbandu Building Gécamines, Building Sozacom, Immeuble CICC, na Building RTNC.
Ndambu ya nene ya Kinsasa kele nseke na mfinda. Komina ya Maluku na lunene yau ke yalumuka na zulu ya 79% ya yinsi ya Kinsasa. Nkati ya mbanza, Gombe, kele na banzo-zulu mingi, yina luta meta 50 na nda, na mbandu Building Gécamines, Building Sozacom, Immeuble CICC, na Building RTNC.
This is an excerpt from the article Kinsasa from the Wikipedia free encyclopedia. A list of authors is available at Wikipedia.


text:
KAPU KIA KUMI YE VWA
Sikila Muna Zola kwa Nzambi
Nki i zola kwa Nzambi?
Aweyi tulenda kadila wasikila muna zola kwa Nzambi?
O Yave aweyi kesambulwilanga awana besikilanga muna zola kwandi?
YINDULA vo ekolo okangalanga e tembwa kia ngolo kiyantikidi. E zulu dilombokele. E miandazi ye nsemo miyantikidi kezima. Vana vau e mvula yiyantikidi o noka. Wele nswalu mu solola e fulu kia swamina. Ke kolo ko omwene fulu kiambote ke kikotanga maza ko vana ndambu a nzila. Nkia mfunu kina e fulu kiaki kwa ngeye?
2 Mu ntangw’ampasi tuzingilanga. E zingu ova nza mu yiva kaka kina. Kansi vena ye fulu kia luvuvamu tulenda tinina e mpasi zazi. Nkia fulu? Tala dina kevovanga Nkand’a Nzambi: “Muna Yave mvova vo, etininu diame, e fika kiame; Nzambi ame, ona mbundidi e vuvu.”—Nkunga 91:2.
3 Yindula e diabo diadi! Yave wa Mvangi, wa Mfumu a nsema wawonso, olenda kala se fika kieto kia tinina. Olenda kututanina, kadi osundidi e ngolo za konso muntu yovo lekwa kilenda kutubangika. Kanele vo tumweswanga e mpasi, o Yave osukisa mpasi zazi zawonso. Aweyi tulenda kitulwila Yave s’etininu dieto? Muna kumbundang’e vuvu. O Nkand’a Nzambi ukutuvovesanga mpe vo: ‘Nusikila muna zola kwa Nzambi.’ (Yuda 21) Ozevo, muna sikila muna zola kwa Nzambi, tufwete siamisa o zola ye S’eto ezulu. Tulenda bunda e vuvu vo yandi i tininu dieto. Kansi aweyi tulenda siamisina o zola kwaku?
ZAYA YO TAMBULWILA ZOLA KWA NZAMBI
4 Muna sikila muna zola kwa Nzambi, tufwete zaya una o Yave kekutusongelanga o zola. Yindula malongi makaka ma Nkand’a Nzambi olongokele muna lusadisu lwa nkanda wau. Wau vo yandi i Mvangi, o Yave watuvana ntoto tuzingilanga. Wazadisa wo ye madia mambote, maza, tusalu, mbizi ye nzanza miambote. Muna Nkand’andi, o Nzambi watusengomwena fu yandi ye nkumbu andi. Vana ntandu, wafila Mwan’andi anzolwa ova ntoto yo yambula vo kamona mpasi yo fwa mu kuma kieto. (Yoane 3:16) O lukau lwalu nkia nsasa luna kwa yeto? Vuvu kiambote kia kusentu lukutuvananga.
5 E vuvu kieto kia kusentu kina mpe muna diabo diakaka kavang’o Nzambi. O Yave wasikidisa luyalu lw’ezulu muna Kintinu kia Masia. Ke kolo ko kisukisa mpasi zawonso yo kitula ntoto se paradiso. Yindula e kiese kikala ova ntoto! Tulenda vo zingila muna luvuvamu yakwele mvu. (Nkunga 37:29) O Nzambi okutuvananga malongi ma mpila ina tulenda zingila mu mpila yambote tuk’owau. Watuvana mpe lukau lwa sambu kimana twamokenanga yandi. O mama i mambu makete kaka mesonganga mpila Yave kesongelanga zola kwa wantu ye kwa ngeye mpe.
6 E kiuvu kiamfunu ofwete fimpa i kiaki: Aweyi olenda tambulwila o zola kwa Yave? Wantu ayingi balenda vova vo: “Muna tambulwila zola kwa Yave omono mpe mfwete kunzola.” Nga i wau mpe oyindulanga? Yesu wavova vo: “Zola Yave wa Nzambi aku yamuna nsi a ntim’aku wawonso, yo muna fulumwinu kiaku kiawonso, yo muna nyindu aku wawonso” owau i nkanikinu usundidi muna nsiku miawonso. (Matai 22:37) Vena ye kuma yayingi ofwete zolela Yave wa Nzambi. Kansi o vova kwa nkatu vo una ye zola kwaku, nga i diau disonganga vo ozolanga Yave muna nsi a ntim’aku wawonso, yo muna fulumwinu kiaku kiawonso yo muna nyindu aku wawonso?
7 Nze una keyikanga Nkand’a Nzambi, mayingi mevavwanga muna zola Nzambi, ke mu mvovo kaka ko. Kana una vo ovova vo una ye nzol’a Yave mfunu dina, o lwalu i lubantiku lwa zola kwakieleka. E disu dia maçã yovo di’elala mfunu dina muna kuna nti uyimanga malala. Kansi, avo ozolele dia elala, nga oyangalala kele vo bavene e disu di’elala? Ve kikilu! Diau adimosi mpe, ovovanga vo ovwidi e nzol’a Yave wa Nzambi i lubantiku lwa zola kwakieleka. Nkand’a Nzambi uvovanga vo: “I yau yiyi e nzol’a Nzambi, tulunda nkanikinu miandi: e nkanikinu miandi ke miampasi ko.” (1 Yoane 5:3) O zola kwakieleka kwa Nzambi kufwete yima mbongo ambote. Mu mavangu kusongelwanga.—Matai 7:16-20.
8 Muna songa vo tuzolanga Nzambi, tufwete lundanga nkanikinu ye nsiku miandi. Ke diampasi ko muna lunda nsiku mia Nzambi. Nsiku mia Yave miasikidiswa muna kutusadisa twakala ye fu yambote ye zingu kiakiese. (Yesaya 48:17, 18) Muna lemvokelanga luludiku lwa Yave tusonganga kwa S’eto ezulu vo tuyangalelanga mawonso kevanganga muna wete dieto. Diankenda kikilu, kadi akete kaka bevanganga wo ova nza. Katuzolele kala wantu balembi tondanga ko, nze una bakala akaka vava Yesu kakala ova ntoto. Lumbu kimosi, o Yesu wawuka wantu kumi bakala yo wazi, kansi mosi kaka wavutuka mu kumvutula matondo. (Luka 17:12-17) Tufwete kala nze ndiona wavutuka, ke mu kala ko nze wantu vwa balembi vutuka!
9 Nkia nsiku mia Yave tufwete lundanga? Miayingi tulongele mu nkanda wau. Kansi yambula twafimpulula miakaka. Olunda nsiku mia Nzambi dikutusadisa mu sikila muna zola kwa Nzambi.
FINAMA YAVE
10 Longoka mu kuma kia Yave, i diabo diamfunu muna kumfinama. I diambu ke difwete yambulwa ko. Kele vo oyotelanga e tiya muna fuku wa kiozi vana mbazi, nga oyambula sia nkuni zayingi vana ziku? Ve. Okudikila e nkuni mpasi vo e tiya twatoma lema. E zingu kiaku mu vonza kina. Nze nkuni zilemesanga e tiya, o “zaya Nzambi” kukumikanga o zola kweto muna Yave.—Ngana 2:1-5.
11 Yesu wazola vo o zola kw’alandi andi muna Yave ye muna Diambu diandi dia ludi kwasikila. Vava kafuluka, Yesu walonga alongoki andi wole mu bakula ungunza wa Sono ya Kiyibere walungana muna yandi kibeni. Nkia nluta diatwasa? Basoneka vo: “Nga mioyo mieto ke mizinininge ko, una katumokesenge muna nzila, yo kututendwel’e sono?”—Luka 24:32.
12 Vava wayantika longoka Nkand’a Nzambi nga ntim’aku wazala ye kiese, vema ye zola kwa Nzambi? Ka lukadikisu ko vo i wau. Ayingi mpe bemonanga wo. O mambu mampasi mebwanga owau mekumikanga yo wokesa o zola. Ka tufwete landanga mambu ma nza ya unu ko. Yesu wavova vo: “O zola kwa wantu ayingi kuvola.” (Matai 24:12) Aweyi olenda vanga kimana o zola kwaku muna Yave ye muna ludi kia Nkand’a Nzambi kwalembi vola?
13 Kwamanana longoka mu kuma kia Yave yo Yesu Kristu. (Yoane 17:3) Badika yovo yindula mana olongokanga muna Nkand’a Nzambi. I bosi ukiyuvula: ‘O mama adieyi mandongele mu kuma kia Yave wa Nzambi? Nkia kuma kiakaka mekumpananga mu kunzola yo ntim’ame wawonso, nyindu ye fulumwinu?’ (1 Timoteo 4:15) O yindula kwa mpila yayi kuwokesa o zola kwaku muna Yave.
14 E mpila yakaka tulenda sikidila muna zola kwa Yave i sambanga ntangwa zawonso. (1 Tesalonika 5:17) Muna Kapu kia 17 kia nkanda wau, twalongokele vo e sambu i lukau lwantalu lwa Nzambi. Nze una e mbokena zikumikanga kikundi kia wantu, o samba ntangwa zawonso kwa Yave kusiamisa kikundi kieto. Diamfunu twalembi yambula vo e sambu yeto yakala ya vovololanga kaka diabo dimosi diakondwa nsasa. Tufwete mokenanga yo Yave nze una mwana kemokenanga yo s’andi. Tufwete mokenanga yandi kuna luzitu, ziku, unsongi yo ntima wawonso. (Nkunga 62:8) Elongi dia Nkand’a Nzambi ye sambu kia ntima wawonso i diabo diamfunu muna nsambila eto yo kutusadisa mu sikila muna zola kwa Nzambi.
KALA YE KIESE MUNA NSAMBIL’AKU
15 E sambu y’elongi dia Nkand’a Nzambi dia yeto kibeni va fulu kia yeto kaka divangilwanga. Kansi, yambula twafimpa e mpila ya nsambila yivangilwanga vana vena ndonga. Samuna kw’akaka mana tukwikilanga. Nga ozayisanga e ludi kia Nkand’a Nzambi olongokanga kw’akaka? Avo i wau, salu kia mfunu osalanga. (Luka 1:74) Vava tuzayisanga mana tulongokanga mu kuma kia Yave wa Nzambi kw’akaka, salu kisundidi o mfunu kia Kintinu kia Nzambi kiavewa kwa Akristu awonso tusalanga.—Matai 24:14; 28:19, 20.
16 Ntumwa Paulu wabadikilanga e salu kiaki nze lusâlu lwantalu. (2 Korinto 4:7) O samuna kw’akaka e ludi mu kuma kia Yave wa Nzambi ye makani mandi, i salu kisundidi o mfunu olenda sala. Kadi i salu kia Mfumu ambote, ye nluta miambote kitwasanga. Avo ukivene mvimba mu salu kiaki, osadisa akwa ntima miansongi mu finama S’eto ezulu yo yantika kangalela muna nzila moyo a mvu ya mvu. Nga kukwikidi ko vo e kiaki i salu kisundidi o mfunu? Vana ntandu, osia umbangi wa Yave ye Diambu diandi disiamisa lukwikilu ye nzol’aku. Yave oyangalela e ngolo ovanga mu sala e salu kiaki. (Ayibere 6:10) Kuyivana emvimba mu salu kiaki dikusadisa mu sikila muna zola kwa Nzambi.—1 Korinto 15:58.
17 Diamfunu mpe mu sungamenanga vo e salu kia samuna nsangu za Kintinu nzaki kifwete salwa. O Nkand’a Nzambi uvovanga vo: ‘Samunang’e diabo mu nzaki.’ (2 Timoteo 4:2) Ekuma kifwete sadilwa mu nzaki o unu? Nkand’a Nzambi ukutuzayisanga vo: ‘E lumbu kianene kia Yave kifinamene, kifinamene ye nzaki kikwizilanga.’ (Sefenia 1:14) Dialudi, e lumbu kefwasa e nza yayi yambi o Yave mu kwiza kina ye nzaki zawonso. O wantu bafwete lukiswa! Bafwete zaya vo e yayi i ntangwa ya sola Yave se Mfumu au. E mbaninu ‘ke yivekama ko.’—Kabakuke 2:3.
18 Yave ozolanga vo twansambilanga entwadi ye ampangi zeto z’Akristu akieleka. Muna kuma kiaki, o Nkand’a Nzambi uvovanga vo: “Mbula twabadikaziana mpe twapalanina muna zola yo mavangu mambote; ke tuvunz’o lungana ko, nze fu kia wantu akaka, tuwonzaziana kaka; yo siamisa wo o vanga, wau tumwene vo e lumbu se kifinamene.” (Ayibere 10:24, 25) Vava tukutakananga ye ampangi zeto za Akristu, tukalanga y’elau diambote mu sambila yo kembela Nzambi eto a nzodi. Muna tukutakanu twatu tusiamisanga yo kasakesa muntu yo nkw’andi.
19 Vava tukalanga entwadi ye asambidi akaka a Yave, tusiamisanga o zola ye kikundi muna nkutakani. Diamfunu mu vavanga edi diambote dina muna konso muntu, nze una Yave kevavanga edi diambote dina mu yeto. Yambula vava o lunga kw’ampangi zaku z’Akristu. Sungamena dio vo lunungunuku lwa kimwanda lwa konso muntu lwaswaswana. Yeto awonso tu asumuki, vilwa tuvanganga. (Kolosai 3:13) O kalanga kikundi ye awana bezolanga Yave dikusadisa mu nungunuka muna kimwanda. Dialudi, o sambila Yave ye ampangi zaku z’Akristu dikusadisa mu sikila muna zola kwa Nzambi. O Yave aweyi kesambulwilanga awana bekunsambilanga ye kwikizi kiawonso? Aweyi kekubasadisilanga mu sikila muna zola kwandi?
VAVANGA ‘MOYO WAKIELEKA’
20 Yave osambulanga zingu kia selo yandi ya kwikizi, kansi nkia zingu? Nga i kiaki tuzinganga owau? Ndonga mu yeto balenda vova vo elo. Dialudi, yeto awonso tufulumunanga, tudianga yo nua. Tuvanganga mawonso mama mu kala moyo. Muna ntangwa a kiese nanga tulenda vova vo: “Wau i moyo wakieleka!” Kansi, Nkand’a Nzambi usonganga vo, o unu ke vena muntu ko una ye moyo wakieleka.
21 Nkand’a Nzambi okutuwondelelanga ‘twavwa moyo wakieleka.’ (1 Timoteo 6:19) E mvovo wau usonganga vo ‘moyo wakieleka’ kusentu tuvwila wo vava tukituka wantu alunga. Tuvwa zingu nze kina kakana o Nzambi kuna lubantiku. Vava tuzingila muna paradiso ova ntoto ye mavimpi malunga, luvuvamu ye kiese, tuvwa ‘moyo a mvu ya mvu una vo i ‘moyo wakieleka.’ (1 Timoteo 6:12) Ekiaki i vuvu kiambote kikilu.
22 Aweyi tulenda ‘vwila moyo wina vo moyo wakieleka’? Muna tini kia kaka kia kapu kiaki, Paulu wakasakesa Akristu “bavanga mawete, bavwamina muna mavangu mambote.” (1 Timoteo 6:18) Ediadi disonganga vo muna vwa moyo wau tufwete sadilanga mana tulongokanga muna Nkand’a Nzambi. Nga Paulu ukavova vo mu vanga mawete tuvwila ‘moyo wakieleka’? Ve, kadi o moyo wau mu nkenda za Nzambi kaka tuvwila wo. (Roma 5:15) Ozevo, o Yave osambula awana bekunsadilanga ye kwikizi kiawonso. Ozolele kuvana ‘moyo wakieleka.’ Awana basikila muna zola kwa Nzambi bena ye vuvu kia zinga yakwele mvu mu luvuvamu ye kiese.
23 Konso muntu mu yeto kafwete kiyuvula: ‘Nga yisambilanga Nzambi mu mpila kasikidisa muna Nkand’a Nzambi?’ Avo tusambilanga Nzambi mu mpila yayi lumbu ke lumbu, mu nzil’ansongi tuna. Tulenda kala ye vuvu vo Yave i tininu dieto. O tanina selo yandi yakwikizi mu mpasi za lumbu yayi ya mbaninu. I bosi o Yave okutukotesa muna nz’ampa ifinamanga. Ekwe kiese kikala vava ilwaka ntangwa yayina! Diakiese dikala mpe mu zaya vo nsola yambote twasola mu lumbu yayi yambaninu. Avo osola e nsola yayi owau, osinga vwa ‘moyo wakieleka,’ moyo a mvu ya mvu una kakana o Yave wa Nzambi.
OMA KELONGANGA NKAND’A NZAMBI
- Tusonganga o zola kwakieleka kwa Nzambi muna lunda yo sadila nkanikinu miandi.—1 Yoane 5:3.
- O sadila mana tulongokanga muna Nkand’a Nzambi, samba kwa Yave ye ziku kiawonso, samuna oma ma Yave kw’akaka yo kunsambila muna tukutakanu tw’Akristu dikutusadisa mu sikila muna zola kwa Nzambi.—Matai 24:14; 28:19, 20; Yoane 17:3; 1 Teselonika 5:17; Ayibere 10:24, 25.
- Awana besikila muna zola kwa Nzambi bena ye vuvu kia tambula ‘moyo wakieleka.’—1 Timoteo 6:12, 19; Yuda 21.
Yuvu ya Longokela
1, 2. Akweyi tulenda sololwela etininu o unu?
3. Aweyi tulenda kitulwila Yave s’etininu dieto?
4, 5. O Yave nkia mpila zakaka kesongelanga zola kwa wantu?
6. Aweyi olenda tambulwila o zola kesonganga Yave kwa ngeye?
7. Ovova kwa nkatu vo una ye nzol’a Nzambi, nga i diau kaka divavwanga? Sasila dio.
8, 9. Aweyi tulenda songela zola ye luyangalalu lweto kwa Nzambi?
10. Sasila o mfunu wa kwamanana longoka mu kuma kia Yave wa Nzambi.
11. O Yesu mana kalonga kw’alongoki andi adieyi mavanga?
12, 13. (a) Adieyi dibwanga muna zola kwa wantu ayingi o unu? (b) Aweyi tulenda vanga kimana ozola kweto kwalembi vola?
14. E sambu aweyi kilenda kutusadisila mu kumika o zola kweto kwa Yave?
15, 16. Ekuma tufwete badikilanga e salu kia samuna Kintinu se lusâlu lwantalu?
17. Ekuma salu kia Akristu kifwete sadilwa mu nzaki o unu?
18. Ekuma tufwete sambilanga Yave entwadi ye ampangi zeto z’Akristu akieleka?
19. Aweyi tulenda siamisina o zola muna nkutakani y’Akristu?
20, 21. Nki i ‘moyo wakieleka,’ ekuma unina se vuvu kiambote?
22. Aweyi olenda ‘vwila moyo una vo moyo wakieleka’?
23. Ekuma dinina mfunu dia sikila muna zola kwa Nzambi?


text:
Lusambu ya Dibuta—Keti Nge Lenda Sala nde Yo Sepedisa Bantu ya Dibuta?
Tata mosi na Brésil ke tuba nde: “Beto ke kudikotisaka kibeni na masolo yina beto ke solulaka na nkokila ya Lusambu ya Dibuta na mpila nde, mbala mingi yo ke kwendaka tii na mpimpa kibeni kana mono zenga bo ve.” Tata mosi na Japon ke tuba nde mwana na yandi ya bakala ya bamvula 10 ke tulaka ve dikebi na ngunga yina bo me lutisa dezia na kulonguka mpi yandi ke zolaka nde kulonguka kulanda kusalama. Sambu na nki? Tata na yandi ke tuba nde: “Yo ke pesaka yandi kikesa mpi kiese.”
Kansi yo kele kieleka nde, bana yonso ve ke sepelaka na lusambu ya dibuta. Sambu na nki? Tata mosi na Togo ke tuba nde: “Lusambu ya Yehowa fwete lembisa ve.” Kana yo ke lembisa, keti yo kele ve mutindu lusambu ya dibuta ke twadisama? Kaka mutindu Yezaya tubaka nde Kisabatu fwete pesa bantu “kiese,” mabuta mingi ke monaka nde lusambu ya dibuta fwete vanda mutindu yina.—Yez. 58:13, 14.
Batata ke bakisaka nde sambu lusambu ya dibuta kusepedisa mabuta na bo, yo fwete salama na kiese kibeni. Ralf, tata yina kele ti bana tatu ya bankento mpi mosi ya bakala ke tuba nde, lusambu na bo ya dibuta ke vandaka kaka ve sambu na kulonguka mukanda mosi buna; bantu yonso ke kudikotisaka na masolo. Ya kieleka, yo lenda vanda mpasi sambu nde bantu yonso kusepela mpi kudikotisa na kulonguka. Mama mosi ke tuba nde: “Mono ke kukaka ve ntangu yonso kusala nde lusambu ya dibuta kuvanda ya kiese mutindu mono ke zolaka nde yo vanda.” Inki mutindu nge lenda nunga diambu yina?
SADILA BAMETODE YA KUSWASWANA
Tata mosi ya bana zole na Allemagne ke tuba nde: “Beto fwete sobaka malongi.” Natalia, mama mosi ya kele ti bana zole ke tuba nde: “Kima ya kuluta mfunu sambu na dibuta na beto kele nde beto ke sadilaka bametode ya kuswaswana.” Mabuta mingi ke kabisaka lusambu na bo ya dibuta na bitini mingi. Cleiton, tata ya bana zole ya batoko na Brésil ke tuba nde: “Kusala mutindu yina ke salaka nde kulonguka kuvanda ve madidi-madidi mpi yo ke salaka nde konso muntu na dibuta kumonisa mabanza na yandi.” Kukabula ntangu ya kulonguka na bitini mingi lenda sadisa bibuti na kutula dikebi na bampusa ya konso mwana, mingi-mingi kana bamvula na bo kele ya kuswaswana mingi. Bibuti lenda tubila bampusa ya konso muntu na dibuta, kusoba malongi mpi mabanza yina bo ta tadila.
Inki bametode mabuta ya nkaka ke sadilaka sambu kulonguka kusalama na mutindu ya kuswaswana? Bankaka ke yantikaka lusambu ya dibuta na kuyimbilaka Yehowa. Juan, yina ke zingaka na Mexique ke tuba nde: “Yo ke salaka nde kulonguka kusepedisa muntu yonso mpi yo ke yidikaka mabanza na beto sambu na mambu yina beto ta longuka.” Dibuta na yandi ke ponaka bankunga yina ke wakana ti malongi yina bo ta longuka na nkokila yina.
Mabuta ya nkaka ke tangaka mikapu ya Biblia kumosi. Sambu na kukangama ve na diambu mosi, konso muntu na dibuta ke tangaka masolo ya bantu yina Biblia ke tubila. Tata mosi na Japon ke tuba nde bo “vandaka ve ti kikalulu ya kusala mpidina na ntwala.” Kansi bana na yandi zole ya babakala vandaka na kiese ya kumona bibuti na bo ke sala bonso bo. Mabuta ya nkaka ke salaka bansonga ya Biblia. Roger, tata mosi ya kele ti bana zole ya babakala na Afrique du Sud ke tuba nde: “Mbala mingi, bana ke monaka mambu yina beto bibuti ke tudilaka ve dikebi na disolo mosi ya Biblia.”
Mutindu ya nkaka ya kusadila bametode ya kuswaswana kele ya kusala diambu mosi na kimvuka. Mu mbandu, kusala kifwanisu ya maswa ya Noa to ya tempelo ya Salomo. Kusala mutindu yai ke lombaka nde bantu ya dibuta kusala bansosa ya mbote. Mu mbandu, na dibuta mosi na Azia, mwana mosi ya nkento ya bamvula tanu vandaka na salon ti bibuti na yandi mpi nkaka na yandi ya nkento. Bo vandaka kusala nsaka yina vandaka kumonisa banzietelo ya kimisionere yina ntumwa Polo salaka. Mabuta ya nkaka ke salaka bansonga ya mambu yina mukanda ya Kubasika ke tubilaka. Donald, mpangi mosi ya bamvula 19 na Togo ke tuba nde: “Kusadila bametode ya kuswaswana nataka mambu ya mpa na lusambu na beto ya dibuta, mpi na dibuta na beto.” Keti nge lenda yindula diambu mosi yina lenda sala nde lusambu na beno ya dibuta kusalama na kiese ya mingi?
KUDIBONGISA KELE MFUNU MINGI
Ata kusadila bametode ya kuswaswana mpi kusoba malongi ke salaka nde lusambu ya dibuta kuvanda kitoko, bantu yonso na dibuta fwete kudibongisa sambu na kubakila yo mambote. Bantangu ya nkaka bana-fioti ke lembaka, yo yina batata fwete yindula mbote na ntwala malongi yina bo ponaka mpi bo fwete baka ntangu ya kudibongisa mbote. Tata mosi ke tuba nde: “Kana mono me kudibongisa mbote, bantu yonso ke sepelaka na kulonguka.” Tata mosi na Allemagne ke zabisaka dibuta na yandi na ntwala mambu yina bo ta longuka na bamposo yina ke kwisa. Tata mosi na Bénin ya kele ti bana 6 ya baleke ya me lungisa ntete ve bamvula 13, ke yidikaka na ntwala bangiufula yina bo ta sadila kana yandi me sala manaka ya kutala DVD ya masolo ya Biblia, na lusambu na bo ya dibuta. Ya kieleka, kudibongisa ke kumisaka lusambu ya dibuta kitoko mingi.
Kana bantu ya dibuta me zaba na ntwala mambu yina beno ta longuka, bo lenda tubila yo na bunda ya mposo mpidina yo lenda yika kiese na bo. Mpi kana konso muntu na dibuta kele ti devware, yandi ta mona nde lusambu ya dibuta ke tadila yandi.
SALA BIKESA SAMBU NA KUSALA YO MBALA NA MBALA
Mabuta mingi ke monaka mpasi na kusala lusambu ya dibuta mbala na mbala.
Batata mingi ke lutisaka bangunga mingi na kisika ya kisalu sambu na kuzwa bima ya kuzingila. Mu mbandu, tata mosi na Mexique ke basikaka na nzo na 6 heures mpi ke vutukaka na 20 heures. Diaka, bantangu ya nkaka, yo ke lombaka kusoba kilumbu ya lusambu ya dibuta sambu na mambu ya nkaka ya kimpeve.
Kansi, beto fwete vanda ti lukanu ya kusalaka lusambu ya dibuta mbala na mbala. Loïs, leke mosi ya bamvula 12 na Togo ke tuba nde na dibuta na bo, bo me bakaka lukanu yai: “Ata yo ke lombaka nde beto yantika lusambu ya dibuta na nsukinina sambu na diambu mosi yina basikaka kilumbu yina, beto ke sala yo kaka.” Yo yina, mabuta ya nkaka ke sepelaka kusala lusambu na bo ya dibuta na luyantiku ya mposo. Kana diambu mosi ya kukonda kukana me basika, bo lenda sala yo kilumbu ya nkaka, kansi kaka na mposo yina.
Bangogo “lusambu ya dibuta” ke monisa nde, yo kele kitini ya lusambu yina beto ke pesaka na Yehowa. Bika nde bantu yonso ya dibuta na nge kupesa Yehowa ‘makabu ya bana-bangombe ya bikobo na bo’ konso mposo. (Ozea 14:3) Mpi bika nde lusambu ya dibuta kuvanda ntangu ya kiese sambu na konso muntu na dibuta, ‘sambu kiese ya Yehowa kele kisika ya ngolo ya lutaninu na beno.’—Neh. 8:9, 10.


text:
Yesu
Yesu (katuka -5 tî 33) vwandaka mulongi na ngunza ya bayuda.
Yesu kele muntu ya mfunu na lukwikilu mîngi. Na kimâni, kisilamu ye kibaha yandi kele ngunza mosi. Na kiyesu yandi kele Yesu Klisto: masiya na nzâmbi na nitu ya muntu.
Nkûmbu[soba | edit source]
Nkûmbu ya Yesu vwandaka Yeshua (ישוע) na kiarame. Yawu vwandaka mpila ya nkufi ya kihebru Yehoshua (יהושע). Na kihelada (yina vwandaka ndînga ya masono ya Ngwisani ya Yimpa), nkûmbu ya Yesu vwandaka Iesous (Inσouς), mpe na kilatini Iesus.
Yesu na Bansângu ya Mbote[soba | edit source]
Mbutukilu[soba | edit source]
Na bansângu ya Mbote ni Mariya vwandaka mâma ya Yesu. Nsângu ya Mbote ya Make ke na kutuba ve nkûmbu ya tâta ya yandi. Bansângu ya Mbote ya Matayi, Luke na Za ke na zabisa ti Yosefi kele tâta ya Yesu. Kasi Bansângu ya Mbote ya Matayi na Luke ke na kutuba ti Mariya vwandaka [[mwénsé], mpe yandi me kuma na kivumu na lulêndo ya Mpêve ya Lôngo.
Yesu butukaka na Betelemi, bwala ya fyoti na kizûnga ya Yudea, ntângu Erode vwandaka ntinu.