text:
TANGININA LUKWIKILU LWANDI | DAVIDI
“E Vita Yangani ya Yave”
DAVIDI wasonga unkabu vana ndose a buka kia makesa mamvumisanga. Yau awonso bamona wonga yo tina. Nkia diambu diabamwesa o wonga? Nkumbu miayingi, Davidi wabawanga ekolo bavovololanga nkumbu a muntu mosi. Vava makesa batelama vana ndimb’a nwanina vita, o muntu ndioyo mpe wakala yau e ntwadi. Nanga yandi wasunda o lambuka muna wantu awonso Davidi kamona muna zingu kiandi.
O muntu ndioyo i Ngoleyate! Davidi wabakula ekuma makesa bamwenanga Ngoleyate wonga. Muntu ampwena-mpwena kakala. Kana nkutu kanete nwaninwa ya vita ko, e zitu diandi diasunda e zitu dia wantu wole ampwena. Nwaninwa yangolo kakala yau, kesa dia yakala ye wazaya toma nwana e vita. Kuna lulendo lwawonso Ngoleyate walomba muntu kenda kunwanisa. Se yindula e zú dia nding’andi vana mbat’a mongo ekolo kesevanga e vu kia makesa ma Isaele yo Ntinu au Saulu. Wavumisanga wantu awonso yo kubasunda muna vita.—1 Samuele 17:4-10.
E vu kia makesa ma Isaele bamwene wonga. Ntinu Saulu mpe omwene wonga. Vava kiavioka ngonde mosi, Davidi wawá e diambu diadi. E vu kia makesa ma Afelesetia ye Aneyisaele ke balendanga vanga diambu ko ekolo Ngoleyate kabasevanga lumbu ke lumbu. Davidi okendalele. Diankenda mu mona ntinu a Isaele ye makesa mandi kumosi mpe ye mpangi zitatu za Davidi basundilu kwa wonga. Kuna kwa Davidi, Ngoleyate wa mundembi vumina Nzambi, katiangwini vu kia makesa ma Isaele ko, kansi Yave wa Nzambi a Isaele katiangwini. Kansi o Davidi adieyi kevanga wau vo nleke? Adieyi oyeto tulenda longoka muna mbandu a lukwikilu lwa Davidi?—1 Samuele 17:11-14.
“TELAMA WANKUSA, KADI I YANDI YUYU”
Yambula twavutuka muna kileke kia Davidi. Lumbu kimosi Davidi wayenda vungula mameme ma se diandi kuna miongo mia Beteleleme. Mote kakala tuka muna kileke kiandi, ngangu mpe kakala. Muna ntangw’a vundu, Davidi kokolo kiandi kasikanga. Watoma sivikanga o nsema wa Nzambi, e ngangu zandi za sikila e kokolo zawokela kwayingi. Kansi lumbu kimosi muna nkokela, Davidi wayenda landwa. O se diandi wantumisa mu nzaki zawonso. —1 Samuele 16:12.
Vava Davidi kaluaka, omwene se diandi omokenanga ye mbuta muntu mosi. I Samuele wa ngunz’a kwikizi. Yave watuma Samuele kenda kusa mosi muna wan’a Yisai, kimana kuna sentu kakala se ntinu a Isaele. Samuele wamona mpangi nsambwadi za Davidi, kansi Yave wavovesa Samuele vo, kasolele mosi muna yau ko. Davidi vava kaluaka, Yave ovovese Samuele vo: ‘Unkusa, kadi i yandi yuyu.’ Vana meso ma mpangi za Davidi, Samuele oziudi e mpoka yazala yo mazi mantalu, okusidi e ndambu muna ntu a Davidi. Tuka muna lumbu kiakina e zingu kia Davidi kiasoba emvimba. Nkand’a Nzambi uvovanga vo: “O mwand’a Yave wizidi kuna ngolo muna Davidi tuka lumbu kina.”—1 Samuele 16:1, 5-11, 13.
Nga Davidi wayantika vava kutumuna e kintinu kia Saulu? Ve, wavingila ye kiese kiawonso yavana o mwand’a Yave wanzayisa e ntangwa keyala. Muna kolo kiakina kiawonso, Davidi wasalanga e salu kiandi kia vungula mameme. Wakivana e mvimba muna salu kiaki yo unkabu wawonso. E kambi dia mameme ma se diandi nkumbu miole diakala mu vonza kia bulu yansisi, nkosi ye use. Davidi katina e bulu yayi yansisi ko. Wanwana yau muna tanina mameme ma se diandi. E nkumbu miau miole, Davidi wavonda e bulu yayi yansisi muna moko ma nkatu.—1 Samuele 17:34-36; Yesaya 31:4.
Kuna kwalanda, Davidi wamona diaka wonga. Mana kavanganga malwakanga kwa Ntinu Saulu. O tukanu twa ntinu Saulu twafunga. Kansi wazayakana vo kesa diangolo muna vita, wavidisa e dienga dia Yave muna kolamena luludiku lwa Nzambi. Yave wakatula o mwand’andi kwa Saulu, o ntinu wafilwanga kwa mianda miambi. Wafunganga makasi, kabundanga wantu vuvu ko ye wayivana muna umpumbulu. Vava e mianda miambi miatokanesanga Saulu, e miziki miavuvikanga e ngindu zandi. Mosi muna wantu a Saulu wazaya wo vo Davidi ozeye toma sika miziki ye kesa dia vita. Muna diadi, Davidi wabokeleswa, kuna kwalanda wakituka se nsiki a miziki kuna lûmbu lwa ntinu Saulu ye nati a nwaninwa ya vita.—2 Samuel 15:26-29; 16:14-23.
Aleke balenda longoka mayingi muna lukwikilu lwa Davidi muna diambu diadi. Zaya dio vo ntangwa yayingi kaviokesa muna mambu mamfinamesa yo Yave. Vana ntandu, Davidi wakala ye ngangu zansadisa mu kala nsadi ambote. Muna mawonso mama, Davidi wayambula vo mwand’a Nzambi wafila e zingu kiandi. Ekwe mbandu ambote kwa yeto awonso!—Kimpovi 12:1.
‘KE MUNTU KO OTELAMA NTIMA MU KUMA KIANDI’
Vava Davidi kasadilanga Saulu, nkumbu miayingi wavutukanga kuna nzo au mu kwenda vungula mameme, ezak’e ntangwa lumbu yayingi kavanganga. Muna kolo kiaki o Yisai watuma Davidi kenda monana ye mpangi zandi zitatu bakala muna vu kia makesa ma Saulu. Kuna nlemvo wawonso Davidi wanatina mpangi zandi madia kuna Ndimb’a Ela. Vava kaluaka, Davidi wasivika mu mona e vu yole ya makesa vana mbat’a miongo mina tuyikidi kuna lubantiku lwa longi diadi. Konso vu kuna sambu diandi, o ndimb’a Ela vana kati.—1 Samuele 17:1-3, 15-19.
O Davidi ka kwikila diambu diadi ko. Aweyi e vu kia makesa ma Yave wa Nzambi amoyo bafwete mwena o wonga wa mpasi muntu olembi vuminanga Nzambi? Kuna kwa Davidi, o Ngoleyate Yave katiangunanga. Dianu vo, kuna unkabu wawonso Davidi wavovesa makesa vo onwanisa Ngoleyate yo kumvonda. Eliabe wa mpangi a Davidi owidi e moko kiaki. Muna kuma kiaki, otumbidi nleke andi Davidi kuna makasi mawonso. Umvovese vo kadingalala kaka yo tala una benwanina e vita. Kansi Davidi umvutwidi vo: ‘Adieyi mpangidi owau? Diambu dimosi kaka ngiuvuidi!’ I bosi, Davidi ovutukidi kwandi, wele zayisa wantu akaka vo Ngoleyate fwa kefwa. Muntu mosi ozayisi e diambu diadi kwa ntinu Saulu. O Ntinu okanikini vo Davidi katwaswa vana ndose andi.—1 Samuele 17:23-31.
Davidi wavovesa ntinu mvovo mia unkabu mu kuma kia Ngoleyate, oku vo: ‘Ke muntu ko otelama ntima mu kuma kiandi.’ Ntinu Saulu yo wantu andi batokananga mu kuma kia Ngoleyate. Nanga vilwa bavanga wau bakitezanesa yo Ngoleyate wampwena-mpwena. E ntela miau vana luketo lwa Ngoleyate miasukilanga. Babanza vo, o muntu ndioyo wampwena-mpwena okubatufakesa. Kansi o Davidi ke wau ko kayindula. E longi diadi dikutusonga vo Davidi wamwena e diambu diadi mu mpila yaswaswana. Wakivana muna nwana yo Ngoleyate.—1 Samuele 17:32.
O Saulu ovezele Davidi, oku vo: “Kulendi nwanisa Mfelesetia ndioyu ko; kadi u nleke kwaku, oyandi kesa tuka kileke kiandi.” Nga Davidi kimwana-mwana kakala? Nkatu, kansi nleke kakala ye kafwana kala muna vu kia makesa ko, kadi kindende kwandi. Kansi Davidi wazayakana vo kesa dia vita, nanga muna kileke kiandi diavangamena.—1 Samuele 16:18; 17:33.
Davidi osamunwini diaka Saulu dina kavanga kwa nkosi ye use. Nga Davidi sana kayisana? Nkatu. Davidi watoma zaya e nsunda kasunda e bulu yayi yansisi. Wavova vo: “O Yave ona unkôlele vana kandazi kia nkosi ye kandazi kia use, okunkôla vana koko kwa Mfelesetia ndioyu.” Saulu kena y’edi kavanga ko, otondele kaka, ovovese Davidi vo: “Wenda, o Yave okala yaku.”—1 Samuele 17:37.
Nga ozolele kala yo lukwikilu nga lwa Davidi? Kansi zaya dio vo lukwikilu lwa Davidi ke lwakivunina ko. Davidi wakwikilanga muna Nzambi andi mu kuma kia zayi wandi yo mambu kawanana mau muna zingu kiandi. Wazaya wo vo Yave i Ntanini andi ye Olungisanga nsilu miandi miawonso. Avo tuzolele kala yo lukwikilu lwa mpila yayi, tufwete kwamanana longoka mambu ma Nzambi muna Nkand’a Nzambi. Avo tusadila mana tulongokanga, se twavua nluta ye lukwikilu lweto lukumama.—Ayibere 11:1.
“O YAVE OKUYEKOLA VANA KOKO KWAME”
Entete, Saulu ovuikidi nwaninwa kiandi kwa Davidi. Kiafwanana ye nwaninwa kia Ngoleyate, kiavangilwa mu nsongo, ye kinkutu kia mabala ma nsongo. Davidi ovuete nwanina kiaki kiampwena, otezele diata, omwene vo ke lenda ko. Davidi kasidi longwa e salu kia kisoladi ko, i dianu kalendele vuatila e nwanina kiaki ko, kadi Saulu wavuatanga kio yandi i muntu wasunda wantu awonso o ntela muna zulu kia Isaele. (1 Samuele 9:2) Davidi okatwidi e nwaninwa kiaki, obongele yunga kavuatanga vava kavungulanga e kambi dia mameme.—1 Samuele 17:38-40.
Davidi obongele nkau andi wa kimvungudi, osidi e nkutu vana vembo yo nsing’a tubila matadi. O nsinga wau ke nwaninwa kia bundila vuvu ko. Kiavangilwa mu nsinga miole yo nkand’a bulu vana kati wayikakesanga e nsinga miami. Nwaninwa kiambote kwa mvungudi. Kadi o mvungudi watulanga e tadi vana nkand’a bulu, wazietomonanga dio mu ngolo zawonso, i bosi wayambulanga nsinga umosi, vana vau e tadi diavaikanga. Ezak’e ntangwa e nwaninwa kiaki kiasadilwanga kwa vu ya makesa.
O Davidi okubamene, wele wanana yo mbeni andi. Se yindula e sambu ya Davidi vava katelamene vana ndimb’a Ela yo bonga matadi tanu makete, mavindumuka. Wele ntinu kuna fulu kia nwanina e vita!
Ngoleyate vava kamwene Davidi wa mbeni andi, adieyi kayinduidi? “Umvezele: kadi nleke kwandi, walôka wa mpw’ambote.” Ngoleyate wavova diaka vo: “Omono nga i mbwa okungizila yo nkau e?” Kieleka, wamona o nkau a Davidi, kansi kamona nsing’a tubila matadi ko. Ngoleyate osibidi Davidi muna nkumbu a zinzambi za Felesetia. Odidi e ndofi vo e vimbu dia Davidi wa mbeni andi ovana dio kwa nuni za zulu ye kwa bulu ya mfuta.—1 Samuele 17:41-44.
Yamu unu kiaki, e mvutu za Davidi i mvovo mia nkuma mia lukwikilu. Se yindula nleke ovovesanga Ngoleyate vo: ‘Ongeye wizidi kwa mono yo nsosolo ye dionga ye swanga, kansi omono ngizidi kwa ngeye muna nkumbu a Yave a vu, wa Nzambi a vu ya Isaele ona ofidisi e mpaka.’ Davidi wamona vo o nkum’a muntu ye nwaninwa yangolo ke ina kwandi mfunu ko. Ngoleyate kazitisa Yave wa Nzambi ko. Muna diadi, Yave wavanga diambu. Davidi wavova vo, ‘e vita yangani ya Yave.’—1 Samuele 17:45-47.
Davidi kavumiswa ko kwa ntel’a Ngoleyate ngatu nwaninwa yandi. Kayambula ko vo mambu mama mamwesa o wonga. Kavanga vilwa ko una Saulu yo makesa mandi bavanga. Davidi kayitezanesa yo Ngoleyate ko. Kansi watezanesa Ngoleyate yo Yave. Ngoleyate wasunda wantu awonso muna ntela kadi meta zole ye ndambu kakala, (2.9 m). Nga o ntel’andi ulenda tezaneswa yo Yave wa Mfumu a nsema? Nkatu, Ngoleyate wakala nga kinsekwa vana ndose a Yave, watufakeswa.
Davidi wele ntinu kwa mbeni andi, obongele tadi muna nkutu andi. Osidi e tadi muna nsing’andi, ozuyidi dio vana ntandu a ntu andi. Ngoleyate wizidi finama Davidi, nanga kumosi yo nati andi a ngubu. Nanga o ntel’a Ngoleyate i wau wantwasila e vonza. Kadi o nati a ngubu wankufi kakala, kalenda zangula e ngubu andi ko yamuna ntu a Ngoleyate muna tanina wo. O Davidi muna ntu a Ngoleyate kavikimika e tadi.—1 Samuele 17:41.
Davidi oyambwidi o nsinga umosi, e tadi diele. Se yindula una e tadi diayendela. Kondwa kwa lukatikisu, Yave wasikidisa vo Davidi kalembi sadila diaka tadi diankaka. E tadi ditelele Ngoleyate vana mbunzu. Ngoleyate obwidi mambukama! O nati a ngubu omwene wonga. Davidi ofinamene, obongele nsosolo wa Ngoleyate, ozengele ntu andi.—1 Samuele 17:48-51.
O wau, Saulu yo makesa mandi bakabukidi. Bakazidi mu kuma kia sund’au, balundumukini mu nwanisa Afelesetia. Mambu masobele nze una Davidi kavovesa Ngoleyate, oku vo: “Yave, . . . okunuyekola va koko kweto.”—1 Samuele 17:47, 52, 53.
O unu, selo ya Nzambi ke benwananga vita ko. E ntangwa yayina yavioka. (Matai 26:52) Kansi tufwete tanginina lukwikilu lwa Davidi. Nze una Davidi kavanga, oyeto mpe tufwete monanga vo Yave una kieleka, yandi kaka tufwete sadila yo tatidila. Ezak’e ntangwa tulenda kuyimwena vo e mpasi zeto zitusundidi. Kansi tuzaya dio vo e mpasi zeto ke zilendi tezaneswa yo nkum’a Yave ko ulembi sukanga. Avo tuzolele vo Yave kakala se Nzambi eto yo kwikila muna yandi nze una Davidi kavanga, ke vekala mpasi ko zikutusunda yovo kutumwesa wonga. Ke vena diambu ko dilenda sunda o nkum’a Yave.


c: text/html

text:
KUNKU 7
Yesu Nani Kakala?
Yave watuma Yesu ova nza. 1 Yoane 4:9
Avo tuzolele yangidika Yave, tufwete wila muntu akaka wampwena. Kuna lubantiku una kavangidi Adami ko, Yave wateka sema vangwa kia mwanda kia nkuma kun’ezulu.
Oku sentu, Yave wafila vangwa kiaki kimana kawutuka muna Beteleme kwa mwenze wayikilwanga vo Maria. Mwana ndioyo wayikilwa vo Yesu.—Yoane 6:38.
Vava kakala va ntoto, Yesu wasonga e nkal’a Nzambi una ufwene. Wasonga walakazi, zola ye ngemba. Kuna unkabu wawonso, walonga akaka eludi mu kuma kia Yave.
Yesu salu kiambote kasala, kansi wamengwa. 1 Petelo 2:21-24
Yesu wawuka mpe mbevo yo fula mafwa.
Mfumu za mabundu bamenga Yesu kadi wasenzeka malongi mau ma luvunu ye mavangu mau mambi.
Mfumu za mabundu bayekola Yesu kwa esi Roma banwanda ye kumvonda.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mboma
Mboma to Boma kele mbânza mosi ya Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi. Yawu vwandaka mbânza-kimfumu ya Kôngo ya Belezi tuka 1886 tî 1929.
Mboma kele na dibungu na nzadi Kôngo mpe nzila ya lukalu na Tshela. Yawu ke natisaka bayinti, mankondo, kawukawu, muamba na bîma ya diba.
Kinkulu[soba | edit source]
Mboma kele zandu ya nkulu mingi. Ntete bawu sonikaka na mâmbu na yawu na bamvula nkama ya 17.
Na kisina Mboma vwandaka mbânza ya bamboma. Ntinu ya bamboma, Mani Mboma, pesaka mbôngo na ntotila ya Kôngo, kasi mpila ya nkaka yandi vwandaka ntinu ya kimpwanza. Laszló Magyar me tela nsangu yayi, ntângu yandi vwandaka na Mboma na mvula 1848.
1886 Mboma me kitula mbânza ya kimfumu ya zôle ya Kôngo ya Belezi na nima ya Vivi, yina kele bwala ya fyoti na pène-pène ya Matadi.
Bubu yayi Mboma kele mbânza ya baluvila mîngi. Luvila ya kuluta nene kele bayombe.
Bêsi[soba | edit source]
- Komine ya Kabondo: 61.456
- Komine ya Kalamu: 90.376
- Komine ya Nzadi: 21.690
- Territoire ya Mwanda: 187.982


text:
NGIUFULA 15
Inki Mutindu Nge Lenda Vanda na Kiese?
“Kudia ndunda kisika zola kele, kele mbote kuluta kudia misuni ya ngombe ya mafuta kisika kimbeni kele.”
“Mono, Yehowa, mono kele Nzambi na nge, Muntu yina ke longa nge sambu na mambote na nge mosi, Muntu yina ke twadisa nge na nzila yina nge fwete tambula.”
“ Kiese na bantu yina ke bakisaka mbote nde bo kele ti nzala ya mambu ya kimpeve, sambu Kimfumu ya zulu kele ya bo.”
“Nge fwete zola nkweno na nge bonso nge mosi.”
“Mutindu beno ke zola nde bantu kusadila beno mambu, beno sala mutindu mosi sambu na bo.”
“Kiese na bantu yina ke waka ndinga ya Nzambi mpi ke landaka yo!”
“Ntangu muntu kele ti bima mingi, luzingu na yandi ke katukaka ve na bima yina yandi kele ti yo.”
“Yo yina, kana beto kele ti madia, mpi bilele, beto ta sepela ti bima yai.”
“Kiese ke vandaka mingi na kupesa, kansi na kubaka kiese ke vandaka fioti.”


text:
DILONGI 14
Kimfumu Yina Ta Yala Ntoto ya Mvimba
Keti nge me zaba Kimfumu yina beto ke tubila?— Ee, yo kele Kimfumu ya Nzambi, Kimfumu yina ta kumisa ntoto paladisu. Nge ta zola kuzaba mambu ya me tala Kimfumu yina?—
Konso Kimfumu ke vandaka ti ntotila. Mpi ntotila ke yalaka bantu ya insi na yandi. Keti nge me zaba Ntotila ya Kimfumu ya Nzambi?— Yo kele Yezu Kristu. Yandi ke zingaka na zulu. Kubika fioti, yandi ta yala bantu yonso awa na ntoto! Keti nge ke yindula nde beto ta vanda na kiese ntangu Yezu ta yala ntoto ya mvimba?—
Inki mambu nge ke vingila kumona na Paladisu?
Beto ta vanda na kiese kibeni! Na Paladisu, bantu ta nwana ve mpi ta kwenda ve na bitumba. Bantu yonso ta zolanaka. Maladi mpi lufwa ta vanda ve. Bifwa-meso ta mona, bifwa-makutu ta wa, mpi bantu yina lenda tambula ve ta baka ntinu mpi ta pumbuka. Madia ta vanda mingi sambu na bantu yonso. Bambisi ta zinga na ngemba na kati na bo mpi ta zinga na ngemba ti beto. Bantu yina me fwaka ta futumuka. Bantu mingi na kati ya babakala mpi bankento yina nge me longuka na kamukanda yai mu mbandu, Rebeka, Rahabi, Davidi, mpi Eliya ta vutuka diaka na luzingu! Keti nge ta zola kukutana ti bo ntangu bo ta futumuka?—
Yehowa ke zolaka nge mpi kele na mpusa nde nge vanda na kiese. Kana nge landa kulonguka mambu ya Yehowa mpi kulemfukila yandi, nge ta zinga mvula na mvula na paladisu mosi ya kitoko! Keti yo kele diambu yina nge ke zola?—


text:
YO ME KATUKA NA MIKANDA NA BETO YA NTAMA
“Eurêka-Drame” Sadisaka Bantu Mingi na Kuzaba Kieleka
“EURÊKA!” Ngogo yai ke tendula nde, “Mono me zwa yo!” Na mvu-nkama ya 19, wolo vandaka kumonana mingi na provense ya Californie na insi États-Unis; bantu yina vandaka kutimuna wolo, vandaka kusadila ngogo yai ntangu bo vandaka kuzwa yo. Kansi, Charles Taze Russell mpi Balongoki ya Biblia ya nkaka zwaka kima mosi ya kuluta mbalu—kieleka ya Biblia. Mpi bo vandaka na mpusa ya ngolo ya kuzabisa kieleka yai na bantu ya nkaka.
Na 1914 na nsungi ya mvula, bamilio ya bantu na bambanza ya nene talaka “Photo-Drame de la Création” yina Kimvuka ya Balongoki ya Biblia ya Bansi Mingi basisaka, yina vandaka kusala bangunga 8. Yo vandaka ti bifwanisu ya kitoko yina vandaka ti mukubu ya mbote, yo vandaka ti ndinga ya muntu mosi yina vandaka kuta disolo na mutindu mosi ya mbote, mpi miziki ya kitoko. Yo vandaka kutubila mambu yina Biblia ke tubaka banda na lugangu tii na nsuka ya Luyalu ya Yezu ya Mvula Funda.—Kus. 20:4. *
Kansi, nki bo salaka sambu na bantu yina vandaka kuzinga na bambanza ya fioti-fioti mpi na babwala? Sambu na kulungisa mpusa ya bantu yina vandaka na nzala ya kieleka, na Augusti 1914 Kimvuka ya Balongoki ya Biblia ya Bansi Mingi salaka na mpila nde bo katula programe ya bifwanisu ya “Photo-Drame,” sambu bantu kuzwa mpila ya kutambula ti filme yina. Bo salaka nde yo vanda ya mitindu tatu na ndinga mosi: “Eurêka X” vandaka ti programe ya muntu ke ta disolo mpi miziki. “Eurêka Y” vandaka ti miziki, bandinga yina bo kotisaka mpi bifwanisu. “Eurêka ya Dibuta” yina bo yidikaka sambu bantu kulanda yo na mabuta na bo, vandaka ti ndinga ya muntu ke ta disolo mpi bankunga. Bo zwaka mpi bamasini ya ntalu fioti (phonographe mpi projecteur) yina bo vandaka kusadila sambu na kusongisa filme yango.
Balongoki ya Biblia vandaka ve na mfunu ya projecteur ya nene to ekran mosi ya nene sambu na kusongisa filme yai na babwala ya ntama yina bo vandaka kukwenda sambu na kunata nsangu ya Kimfumu. Bo vandaka kusadila “Eurêka X” yina vandaka na ndinga mpamba, na ntangu to na mpimpa. Bo lendaka kusongisa “Eurêka Y” yina vandaka ti bifwanisu ata na kisika yina kura kele ve, sambu bo lendaka mpi kusadila minda (lampe à carbure) sambu na kusongisa yo. Rapore mosi na Nzozulu ya Nkengi ya ndinga Finnois tubaka nde: “Beto lendaka kusonga filme yai na konso kisika.” Yo vandaka kitoko kibeni!
Na kisika ya kusosa kufutila banzo ya nene ya bansaka, mbala-mingi Balongoki ya Biblia vandaka kusongisa filme na bisika ya ofele, bonso na banzo-nkanda, banzo ya balukutakanu, na gare ya tre, to na banzo ya nkaka ya nene. Mbala mingi bo vandaka kusongisa filme na nganda, mpi kusadila lele ya nene ya mpembe yina bo vandaka kukanga na balweka ya bibaka ya nzo. Anthony Hambuch sonikaka nde: “Bantu ya baferme vandaka kuyidika kisika mosi na nsi ya madidi, mpi kutula banti yina bantu vandaka kuvandila sambu na kulanda filme.” Bantu yina vandaka kusonga filme “Eurêka” vandaka kusadila “Pusu-pusu ya drame” sambu na kunata bamasini, bima yina bo vandaka kusadila mpi bisadilu ya kuladila mpi kulamba.
Na luyantiku, bantu yina vandaka kutala filme “Eurêka,” vandaka fioti kansi na nima bo kumaka mingi. Na États-Unis, bantu 400 kwisaka kutala filme yina bo songisaka na nzo-nkanda, na bwala yina vandaka ti bantu 150. Bantu ya nkaka salaka bakilometre 8 sambu na kukwisa kutala “Eurêka-Drame.” Na Suède, bamfinangani ya Charlotte Ahlberg landaka filme yina bo songisaka na nzo na yandi. Ntangu bo waka bandinga mpi miziki, yo “simbaka kibeni bantima na bo.” Bantu kiteso ya 1 500 kwendaka kutala filme yina bo songisaka na mbanza mosi ya ntama na nsi Australie. Nzozulu ya Nkengi tubaka nde na banzo-nkanda mpi na ba iniversite, “balongi mpi bana nzo-nkanda sepelaka na bifwanisu mpi na bandinga yina bo kotisaka na fono.” Bantu mingi vandaka kusepela kutala “Eurêka-Drame” ata na bisika yina bo vandaka kusongisa bafilme ya nkaka.
KUKUNA BANKENI YA KIELEKA
“Eurêka-Drame” kumaka kisadilu mosi ya mbote na “Kisalu ya Kukangula Banzo-nkanda ya Mpa,” yina Balongoki ya Biblia vandaka kusadila sambu na kupesa formasio na bampangi yina kumaka mitubi na kukwenda kukangula banzo-nkanda ya mpa. Yo kele mpasi na kutubila ntalu ya bantu yina talaka, “Eurêka-Drame.” Bo songisaka yo mbala mingi. Kansi, na 1 915, na kati ya bimvuka 86 yina vandaka kusongisa yo, bimvuka 14 mpamba vandaka kupesa barapore mbala na mbala. Ata rapore ya nsuka-mvula monisaka ve na siki-siki yonso ntalu ya bantu yina talaka yo, yo tubaka nde bantu kuluta milio mosi talaka “Drame” yina. Mpi kiteso ya bantu 30 000 lombaka mikanda na beto yina ke tendulaka Biblia.
Ziku, “Eurêka-Drame” kele ve diambu ya kuluta mfunu ya disolo ya bantu, kansi banda na Australie tii na Argentine mpi banda na Afrika ya Sudi tii na bisanga ya Grande-Bretagne, ya Inde, mpi ya Caraïbes, bamilio ya bantu talaka filme yai ya me swaswana ti bafilme ya nkaka. Mingi na kati na bo me zabaka kieleka—diambu ya mfunu mingi kuluta wolo—mpi bo lendaka kutuba nde “Beto me zwa yo!”
^ par. 4 Tala disolo “Yo Me Katuka na Mikanda na Beto ya Ntama—Filme Mosi ya Lukwikilu ya Me Sala Bamvula 100,” na Nzozulu ya Nkengi ya Februari 15, 2 014, balutiti 30-32.


text:
MALONGI 8
Yosia Wuba Bakundi Bamboti
Mu mbwenu’aku, mpasi kuvanga mambu mamboti?— Bawombo baǹtubanga ti mpasi. Mawu mamonikina mwana mweka baǹtedilanga Yosia. Kibibila kimmonisa ti nandi mpasi kaba monanga kuvanga mambu masulama. Angi nandi wuba bakundi bamboti baǹsadisa. Twanlonguka matedi Yosia ayi bakundi bandi.
Amoni wuba tata yi Yosia, Nandi wuba ǹtinu wu basi Yuda. Amoni wuba muntu wumbi ayi waba bwongiminanga zinzambi zi bitumba. Yosia wuvingana va kiǹtinu ki Yuda bo tat’andi kafwa. Vayi Yosia 8 di mimvu to kaba! Mu mbwenu’aku, nandi wuba muntu wumbi dedi tat’andi?— Ḿve, kasa bubela ko!
Tona mu bumwana bwandi, nandi waba tombanganga kutumamana Nzambi. Diawu kavangila kikundi na bantu baba vanganga luzolo lu Yave. Bawu baǹsadisa kuvanga luzolo lu Nzambi. Banani baba bakundi ba Yosia?
Wumweka mu bawu wuba ḿbikudi Sefania. Nandi waba lubula bantu mu matedi mambu mambi mala monika ba kutatamana kubwongimina bitumba. Yosia waba kuwanga malongi ma Sefania ayi kabasa bwongiminanga ko zinzambi zi bitumba, vayi Yave to kaba bwongiminanga.
Ǹkundi wuǹkaka wu Yosia dizina dyandi Yelemia. Mu kutala mu kumona bawu mpunga yimweka baba ayi mu bulezi buawu, zinzo ziawu ziba zifikama. Bawu baba bakundi ba luzolo. Diawu bo Yosia kafwa, Yelemia wusonika ǹkunga wuǹkinza wutedi kubala ǹkundi’andi. Yelemia ayi Yosia baba sadisananga mu dyambu kuvanga mambu masulama ayi kutumamana Yave.
Yosia ayi Yelemia baba sadisananga mu kuvanga mambu masulama
Mbi wulenda longuka mu ǹtungulu Yosia?—Nketi mu bumwana bwandi, Yosia waba tombanga kuvanga mambu masulama. Nandi wuzaba ti kafweti vanga kikundi na bantu banzolanga Yave. Diawu, landakana kifwani ki Yosia mu kusola bakundi batidi Yave ayi balenda kusadisa kuvanga mambu masulama!
TANGA MU KIBIBILA KYAKU
2 Lusansu 33:21-25; 34:1, 2; 35:25


text: 12 Kidimbu mosi ya nene monanaka na zulu: Nkento+ mosi me lwata ntangu; ngonda vandaka na nsi ya makulu na yandi; yandi vandaka ti mpu ya kimfumu ya bambwetete 12 na zulu ya ntu na yandi,2 mpi yandi vandaka na divumu. Yandi ke boka sambu na misongo na yandi mpi sambu na mpasi na yandi ya kubuta.3 Kidimbu ya nkaka monanaka na zulu. Tala! Dragoni mosi ya nene mpi ya mbwaki,+ yandi vandaka ti ba-ntu nsambwadi, bibongo kumi mpi bampu ya kimfumu nsambwadi na zulu ya ba-ntu na yandi;4 mukila na yandi vandaka kubenda ndambu mosi na kati ya bandambu tatu ya bambwetete+ ya zulu, mpi yandi losaka yo na ntoto.+ Mpi dragoni telamaka na ntwala ya nkento+ yina zolaka kubuta, sambu ntangu yandi ta buta, yandi dia mwana na yandi.5 Ebuna yandi butaka mwana ya bakala,+ yina ta gungula makanda yonso ti nti ya kibende.+ Mpi bo nataka mwana na yandi na Nzambi mpi na kiti na yandi ya kimfumu.6 Mpi nkento yina tinaka na ntoto ya zelo na zelo, kisika yina Nzambi me yidikilaka yandi, mpi kuna bo ta disa yandi bilumbu 1 260.+7 Ebuna, bitumba basikaka na zulu: Mikaele*+ mpi bawanzio na yandi nwanaka ti dragoni, mpi dragoni ti bawanzio na yandi nwanaka8 kansi bo nungaka ve,* mpi kisika vandaka diaka ve sambu na bo na zulu.9 Ebuna, bo losaka dragoni ya nene+ na nsi, nioka ya ntama,+ yina bo ke bingaka Diabulu+ mpi Satana,+ yina ke kusaka ntoto ya mvimba;+ bo losaka yandi na ntoto,+ mpi bo losaka yandi na nsi ti bawanzio na yandi.10 Mono waka ndinga mosi ya ngolo na zulu ke tuba nde:“Ntangu yai luguluku,+ ngolo, mpi Kimfumu ya Nzambi na beto+ mpi kiyeka ya Kristu na yandi me kwisa, sambu bo me losa muntu yina ke fundaka bampangi na beto, yina ke fundaka bo mpimpa ti mwini na ntwala ya Nzambi na beto!+11 Ebuna, bo nungaka yandi+ sambu na menga ya Mwana-Dimeme+ mpi sambu na kimbangi yina bo taka,+ mpi bo zolaka ve mioyo*+ na bo ata na ntwala ya lufwa.12 Yo yina, zulu mpi beno bantu yina ke zingaka kuna, beno vanda na kiese! Kansi mawa na ntoto mpi na nzadi-mungwa,+ sambu Diabulu me kulumuka kuna na beno, yandi kele ti makasi ya ngolo, sambu yandi me zaba nde yandi kele ti ntangu fioti.”+13 Ebuna, ntangu dragoni monaka nde bo me losa yandi na ntoto,+ yandi monisaka nkento+ yina butaka mwana ya bakala mpasi.14 Kansi bo pesaka nkento yina mapapu zole ya ngo-zulu ya nene,+ sambu yandi pumbuka tii na ntoto ya zelo na zelo na kisika na yandi, kisika bo fwete disa yandi na nsungi ya ntangu mosi, bantangu, mpi kati-kati ya ntangu*+ ntama ti nioka.+15 Mpi nioka lukaka masa bonso nzadi na munoko na yandi na nima ya nkento, sambu nkento kudinda na nzadi yina.16 Kansi ntoto kwisaka kusadisa nkento, mpi ntoto kangulaka munoko na yo mpi minaka nzadi yina dragoni lukaka na munoko na yandi.17 Ebuna dragoni wilaka nkento yina makasi, mpi yandi kwendaka kunwanisa bana*+ ya nkento yina, bayina me bikala, bayina ke zitisaka bansiku ya Nzambi mpi kele ti kisalu ya kuta kimbangi sambu na Yezu.+


text:
Nkenda ya 70: Jonas na mbisi ya nene
KIFWANISU kemonisa beno muntu kedinda na kati ya masa. Yau kemonana nde yandi kefwa sambu mbisi ya nene kemina yandi! Muntu yai zina na yandi Jonas. Kansi nki mesalama?
Jonas vandaka mbikudi mosi ya Jéhovah. Yau kele na nima ya lufwa ya mbikudi Eliza Jéhovah tubaka na Jonas nde: ‘Kwenda na Ninive, sambu mambi na bau mekuma tii na mono. Mpi mono kezola nde nge kuzabisa bau yau.’
Kansi Jonas zolaka ve. Na kisika ya kukwenda na Ninive, yandi kotaka na maswa yina vandaka kukwenda na ndambu yankaka. Jéhovah kuwaka makasi mutindu Jonas kutinaka. Yandi natisaka kitembo ya ngolo. Kitembo lutaka ngolo mpi maswa zolaka kudinda. Ebuna bansadi ya maswa waka boma mpi sambilaka banzambi na bau.
Jonas tubilaka bau na nsuka nde: ‘Mono kesambilaka Jéhovah, Nzambi ya zulu mpi ya ntoto. Mono ketina ntama na Jéhovah sambu mono mesala ve mambu ya yandi metinda mono.’ Bansadi ya maswa yulaka yandi nde: ‘Inki beto fwete sala nge sambu kitembo kulembama?’
Jonas tubaka nde: ‘Beno losa mono na masa mpi kitembo tamana.’ Bansadi ya maswa buyaka. Kansi bonso masa vandaka kaka kunikana mingi, bau losaka yandi na masa. Ebuna kitembo manaka mpi masa kumaka pima.
Mpila Jonas vandaka kukulumuka na masa, mbisi ya nene kuminaka yandi. Mbikudi kufwaka ve kansi yandi bikalaka kaka na kati ya mbisi bilumbu tatu. Yandi vandaka kudibanza sambu yandi kolamaka na Jéhovah na kukwenda ve na Ninive. Ebuna, nki yandi salaka?
Yandi bondilaka Jéhovah. Ebuna Jéhovah salaka na mpila nde mbisi yina kuluka mbikudi na nseke. Na nsuka Jonas kwendaka na Ninive. Keti mambu yina kesonga beto ve nde yau kele mfunu na kusala mambu yina Jéhovah ketubila beto na kusala?
Mukanda ya Yonasi.
Bangyufula
- Yonasi kuvandaka nani, mpi Yehowa kusongaka yandi na kusala inki?
- Sambu yandi zolaka ve kukwenda na kisika yina Yehowa kutindaka yandi, inki Yonasi kusalaka?
- Inki Yonasi kusongaka bansadi ya maswa na kusala sambu kitembo kulembama?
- Mutindu nge kemona yo na kifwanisu, inki kusalamaka ntangu Yonasi kudindaka na masa?
- Yonasi kuvandaka na divumu ya mbisi ya nene bilumbu ikwa, mpi nki yandi salaka kuna?
- Yonasi kukwendaka na wapi na nima ya kubasika na divumu ya mbisi ya nene, mpi dyambu yai kelonga beto inki?
Bangyufula ya ngika
- Tanga Yonasi 1:1-17.
Inki mutindu Yonasi kutadilaka mukumba na yandi ya kukwenda kulonga bantu ya Ninive? (Yon. 1:2, 3; Bing. 3:7; Lo. 8:12)
- Tanga Yonasi 2:1, 2, 10.
Inki mutindu mambu yina kukuminaka Yonasi kepesa beto kivuvu nde Yehowa tavutula mvutu na bisambu na beto? (Nk. 22:25; 34:7; 1 Yoa. 5:14)
- Tanga Yonasi 3:1-10.
Inki kikesa beto kebaka na kumona mutindu Yehowa kulandaka na kusadila Yonasi ata yandi buyaka ntete na kulungisa mukumba na yandi? (Nk. 103:14; 1 Pie. 5:10)
Mambu yina kukuminaka Yonasi ti bantu ya Ninive kelonga beto nki na yina metala kubakila bantu ya teritware na beto bangindu ya mbi na ntwala? (Yon. 3:6-9; Lo. 11:6; Bis. 13:48)


text:
Wila Nzambi Wazinga Yakwele Mvu
O Mvangi eto una ye luzolo lwa kutufila, kututanina yo kutusambula.
Mvovo mia Lusunzulu
Wau vo otoma zolanga wantu, Nzambi okutulonganga e mpila yambote tufwete zingila.
Aweyi Tulenda Wila Nzambi?
Tufwete zaya dina tuvanga ye ndiona olenda kutusadisa mu vanga dio.
Nani i Nzambi Aludi?
Tulenda longoka nkumbu andi yo zaya yaka fu yandi.
Aweyi Kiakala e Zingu Muna Paradiso?
Nkanda wantete wa Nkand’a Nzambi uyikanga una kiakla.
Nkia Mfwilu Babaka Wau Bawila Satana?
Mpasi zayantika.
Kizalu Kiampwena—Nani Wawila Nzambi? Nani Kamwila Ko?
Nkia nswaswani yamoneka muna fu ya wantu?
Adieyi Tulenda Longoka Muna Kizalu Kiampwena?
Ke mpasi lusansu lwa nkulu ko.
Yesu Nani Kakala?
Ekuma tufwete toma kunzayila?
Lufwa lwa Yesu Nkia Nsasa Luna kwa Ngeye?
Lulenda kututwasila nsambu zayingi.
E Nza Nkia Ntangwa Ikituka se Paradiso?
Nkand’a Nzambi wasakula mambu mevangama mu lumbu yambaninu.
Nkia Nsambu Zivingilanga Awana Bewila Nzambi?
Mambu mana ovingilanga vo mavangama.
Nga Yave Okutuwanga?
Nkia mambu olenda lomba kwa Nzambi muna sambu?
Aweyi Olenda Vwila Zingu kia Nzo Yakiese?
O Mvangi a wantu okutuvananga malongi mambote
Adieyi Tufwete Vanga Muna Yangidika Nzambi?
Vena ye mambu kemenganga ye mana kezolanga.
Aweyi Lenda Songela Kwikizi kwa Yave?
E tima dia sikila ye kwikizi muna nzambi difwete fila e nzengo obakanga.


text:
Ndindi
Ndindi to Pwente-Nwale (to Pointe-Noire, nkûmbu ya kifalanse) kele mbânza ya kimfumu ya Repubilika ya Kôngo. Yawu kele dibungu ya nene mpe mbânza-kimfumu ya lusansu ya Repubilika ya Kôngo.
Nkûmbu ya kisina ya kimputulukesi ya kisika ya Pwente-Nwale vwandaka Ponta Negra. Bubu yayi bâwu ke bokila yawu Ponton la Belle (bwala ya kitoko). Ndindi vwandaka nkûmbu ya mwa bwala ya bavili, yina me kuma mbânza ya nene na manima ya kukolonisa.
Ndindi ke vwanda km 150 na node ya yinwa ya nzadi Kôngo.
Kilimá[soba | edit source]
Kilimá ya Ndindi kele kilimá ya nséké. Kilimá kele ya tîya na bilumbu (katuka 21,4° na ngônda sambwadi tî 26,8° na ngônda ya tatu). Kilimá kele madidi ve na bampimpa (22° tî 26°).
Kinkulu[soba | edit source]
Kilumbu ya 13, ngônda ya 7, mvula ya 1914, lukanu ya Pierre Savorgnan de Brazza ti ku-relier mubu Atlantique ná dizanga ya Malebo, yawu me salama ya lukanu ya Assemblee ya Falanse, yina me autorisa kutunga nzila ya lukalu Kôngo-Mubu (kifalanse: Chemin de Fer Congo-Océan, CFCO).
Na mvula ya 1921 kisalu ya kutunga nzila ya lukalu bàndaka. Kifulu ya Pwente-Nwale vwandaka baze ya simu ya kisalu yayi. Bawu bàndaka mpe kutunga dibungu.
Na mvula ya 1922 bula matadi me sala Pwente-Nwale terminus ya nzila ya lukalu yangó, ná yawu me sala mbânza ya Pwente-Nwale na mbàla mosi.
Bantu[soba | edit source]
Pwente-Nwale kele mbânza nene, kasi Balazavile kele nene mîngi. Bantu ya mbuta kele bavili, bayombe na bakôngo ya nkaka. Kituba kele ndînga ya kuluta mfunu ya Pwente-Nwale.
Kukula ya kiteso ya bantu ya Pwente-Nwale:
- 1928: 3000
- 1973: 153 000
- 1980: 195 000
- 1984: 294 200
- 1996: 455 100
- 2001: 726 000
- 2007: 715 334[1]
Bandâmbu ya mbânza[soba | edit source]
Ndâmbu ya yimpa


text:
KAPU YA NSAMBWADI
Bafwa Ta Futumuka!
1-3. Inki me kangaka beto yonso na kimpika, mpi nki mutindu Yehowa ta katula beto na kimpika yina?
YINDULA diambu yai: Bo me zengila nge ndola nde nge ta lutisa luzingu na nge ya mvimba na boloko sambu bo me kusila nge diambu mosi ya nku yina nge me sala ve. Kivuvu ya kubasika kele ve. Luzingu na nge ya bilumbu ke kwisa ke monana ya kukonda kivuvu mpi nge lenda sala ve ata kima mosi sambu na yo. Kansi kaka na ntangu yina ya nge kele diaka ve ti kivuvu, nge me mona muntu mosi yina kele ti ngolo ya kubasisa nge na boloko mpi yandi me sila na kusadisa nge! Nge ta wa nki mutindu?
2 Beto yonso kele bampika ya lufwa. Ata beto sala nki, beto lenda tina yo ve. Kansi, Yehowa kele ti ngolo ya kukatula beto na kimpika ya lufwa. Yandi me sila nde, “yandi ta katula lufwa, mbeni ya nsuka.”—1 Bakorinto 15:26.
3 Yindula kiese yina nge ta wa sambu nge ta kudiyangisa diaka ve sambu na lufwa! Kansi, Yehowa ta katula kaka ve lufwa. Yandi ta vutula mpi bantu yina me fwaka na luzingu. Yindula mambu yina yo ke tendula sambu na nge. Yandi ke sila nde bantu yina “me konda ngolo na lufwa” ta vutuka na luzingu. (Yezaya 26:19) Biblia ke bingaka yo lufutumuku.
KANA MUNTU YA BETO KE ZOLAKA ME FWA!
4. (a) Inki lenda bwisa beto ntima kana muntu mosi ya dibuta to nduku mosi me fwa? (b) Banani vandaka banduku ya ngolo ya Yezu?
4 Kana muntu mosi ya dibuta to nduku mosi ya ngolo me fwa, beto ke waka mpasi mpi mawa ya mingi. Beto ke monaka nde beto me konda lusadisu. Beto lenda sala ve ata kima mosi sambu na kuvutula muntu yina na luzingu. Kansi, Biblia ke lembikaka beto kibeni. (Tanga 2 Bakorinto 1:3, 4.) Beto tadila mbandu ya ke monisa mutindu Yehowa mpi Yezu ta vutula na luzingu bantu yina beto ke zolaka ya me fwaka. Ntangu Yezu vandaka na ntoto, mbala mingi yandi vandaka kukwenda kutala Lazare ti bampangi na yandi ya bankento, disongidila Maria ti Marta. Bo vandaka banduku ya ngolo ya Yezu. Biblia ke tuba nde: “Yezu vandaka kuzola Marta ti mpangi na yandi ya nkento mpi Lazare.” Kansi kilumbu mosi, Lazare fwaka.—Yoane 11:3-5.
5, 6. (a) Inki Yezu salaka ntangu yandi monaka dibuta mpi banduku ya Lazare ke dila? (b) Sambu na nki kuzaba mutindu Yezu waka sambu na lufwa ke lembika beto?
5 Yezu kwendaka kulembika Marta ti Maria. Ntangu Marta waka nde Yezu ke kwisa, yandi kwendaka na nganda ya mbanza sambu na kukutana ti yandi. Marta waka kiese ntangu yandi monaka Yezu, kansi yandi songaka Yezu nde: “Kana nge vandaka awa, mpangi na mono zolaka kufwa ve.” Marta yindulaka nde Yezu kwisaka kibeni na nsukinina. Na nima, Yezu monaka Maria mpangi ya Marta ke dila. Ntangu yandi monaka mawa yina bo vandaka ti yo, yandi waka mpasi na ntima mpi yandi dilaka. (Yoane 11:21, 33, 35) Yandi waka mpasi ya ngolo yina beto ke waka kana muntu ya beto ke zolaka me fwa.
6 Kuzaba nde Yezu ke waka mutindu beto ke waka na yina me tala lufwa ke lembika beto. Yezu kele kaka bonso Tata na yandi. (Yoane 14:9) Yehowa kele ti ngolo ya kukatula lufwa kimakulu mpi kubika fioti yandi ta sala yo.
“LAZARE, KWISA KUBASIKA!”
7, 8. Sambu na nki Marta zolaka ve nde bo katula ditadi na maziamu ya Lazare, kansi Yezu salaka nki?
7 Ntangu Yezu kumaka na maziamu yina bo tulaka mvumbi ya Lazare, yo vandaka ti ditadi mosi ya nene na munoko ya dibulu yina. Yezu tubaka nde: “Beno katula ditadi.” Kansi Marta zolaka ve nde bo katula ditadi. Mvumbi ya Lazare salaka dezia bilumbu iya na maziamu. (Yoane 11:39) Marta zabaka ve mambu yina Yezu zolaka kusala sambu na kusadisa mpangi na yandi Lazare.
8 Yezu tubaka na Lazare nde: “Kwisa kubasika!” Mambu yina Marta mpi Maria monaka na nima yitukisaka bo. “Muntu yina fwaka kwisaka kubasika ti makulu mpi maboko ya kukanga ti bitende ya bilele.” (Yoane 11:43, 44) Lazare vutukaka na luzingu! Yandi vukanaka diaka ti dibuta mpi banduku na yandi. Bo lendaka kuyamba yandi, kusimba yandi mpi kusolula ti yandi. Yo vandaka diambu ya kuyituka kibeni! Yezu futumunaka Lazare.
“MWANA-NKENTO YA FIOTI, MONO KE TUBILA NGE NDE, ‘TELAMA!’”
9, 10. (a) Nani pesaka Yezu ngolo ya kufutumuna bantu? (b) Sambu na nki masolo ya ke tubila lufutumuku kele mfunu sambu na beto?
9 Keti Yezu vandaka kufutumuna bantu na ngolo na yandi mosi? Ve. Na ntwala ya kufutumuna Lazare, Yezu sambaka Yehowa mpi Yehowa pesaka yandi ngolo ya kufutumuna Lazare. (Tanga Yoane 11:41, 42.) Yezu futumunaka Lazare mpamba ve. Biblia ke zabisa beto disolo ya mwana-nkento ya bamvula 12, yina vandaka kubela ngolo. Tata na yandi Yairusi waka mpasi mingi mpi bondilaka Yezu na kubelula mwana na yandi. Yandi vandaka ti mwana yina mpamba. Ntangu yandi vandaka kusolula ti Yezu, bantu ya nkaka kwisaka mpi tubaka nde: “Mwana na nge ya nkento me fwa! Sambu na nki kuyangisa diaka Longi?” Kansi Yezu songaka Yairusi nde: “Kuwa boma ve, vanda kaka na lukwikilu, ebuna yandi ta guluka.” Na nima, Yezu kwendaka ti Yairusi na nzo na yandi. Ntangu bo kumaka pene-pene ya nzo, Yezu monaka mpi waka bantu ke dila. Yezu zabisaka bo nde: “Beno bika kudila, sambu yandi me fwa ve kansi yandi ke lala.” Yo fwete vanda nde, bibuti ya mwana yai kudiyulaka nki Yezu zolaka kutuba. Yezu zabisaka bantu yonso na kubasika na nganda mpi yandi bakaka tata ti mama ya mwana-nkento yina mpi bo kwendaka na suku kisika mwana yina fwaka vandaka. Na mawete yonso, Yezu simbaka yandi na diboko mpi zabisaka yandi nde: “Mwana-nkento ya fioti, mono ke tubila nge nde, ‘Telama!’” Yindula kiese yina bibuti na yandi waka ntangu yandi telamaka mbala mosi mpi yantikaka kutambula! Yezu futumunaka mwana na bo ya nkento. (Marko 5:22-24, 35-42; Luka 8:49-56) Banda kilumbu yina, ntangu bo vandaka kumona mwana na bo ya nkento, bo vandaka kuyibuka mambu yina Yehowa salaka sambu na bo na nzila ya Yezu. *
10 Bantu yina Yezu futumunaka fwaka diaka na nima. Kansi mambu yina beto ke tanga sambu na bantu yai kele mfunu sambu yo ke pesa beto kivuvu ya kieleka. Yehowa kele ti luzolo ya kufutumuna bantu mpi yandi ta sala yo.
MASOLO YA LUFUTUMUKU KE LONGA BETO NKI?
11. Longi 9:5 ke longa beto nki sambu na Lazare?
11 Biblia ke tuba pwelele nde “bafwa ke zabaka kima ve.” Disolo ya Lazare ke ndimisa kieleka yai. (Longi 9:5) Kaka mutindu Yezu tubaka, yo vandaka bonso nde Lazare lalaka mpongi. (Yoane 11:11) Ntangu Lazare vandaka na maziamu, yandi zabaka “kima ve.”
12. Inki mutindu beto me zaba nde lufutumuku ya Lazare salamaka kibeni?
12 Ntangu Yezu futumunaka Lazare, bantu mingi monaka diambu yina. Ata bambeni ya Yezu zabaka nde yandi salaka kimangu yai. Lazare vutukaka na luzingu, mpi diambu yai monisaka nde lufutumuku salamaka kibeni. (Yoane 11:47) Diaka, bantu mingi kwendaka kutala Lazare mpi yo salaka nde bo yantika kukwikila nde Nzambi muntu tindaka Yezu. Kansi bambeni ya Yezu sepelaka ve na diambu yina, yo yina bo wakanaka sambu na kufwa Yezu ti Lazare.—Yoane 11:53; 12:9-11.
13. Sambu na nki beto lenda ndima nde Yehowa ta futumuna bafwa?
13 Yezu tubaka nde “bantu yonso yina kele na maziamu ya kuyibuka” ta futumuka. (Yoane 5:28) Yo ke tendula nde bantu yonso yina kele na mabanza ya Yehowa ta vutuka diaka na luzingu. Kansi sambu Yehowa kufutumuna muntu, yandi fwete yibuka mambu yonso ya me tala muntu yango. Keti yandi lenda sala yo mpenza? Luyalanganu kele ti bamilio ya bambwetete. Biblia ke tuba nde Yehowa me zaba zina ya konso mbwetete. (Tanga Yezaya 40:26.) Kana yandi ke yibukaka zina ya konso mbwetete, yo kele kibeni mpasi ve nde yandi yibuka mambu yonso ya me tala bantu yina yandi ta vutula na luzingu. Diambu ya kuluta mfunu kele nde, Yehowa gangaka bima yonso yo yina beto me zaba nde yandi kele ti ngolo ya kuvutula bantu na luzingu.
14, 15. Mambu yina Yobi tubaka ke longa beto nki na yina me tala lufutumuku?
14 Yobi, muntu ya kwikama, vandaka kukwikila na lufutumuku. Yandi yulaka nde: “Kana muntu kufwa, keti yandi lenda zinga diaka?” Na nima yandi songaka Yehowa nde: “Nge ta binga, mpi mono ta ndima. Nge ta vanda ti nzala ya ngolo ya kumona kisalu ya maboko na nge.” Ya kieleka, Yobi zabaka nde Yehowa ke vingila ntangu yina yandi ta futumuna bafwa.—Yobi 14:13-15.
15 Kivuvu ya lufutumuku ke pusa nge na kuwa nki mutindu? Nge lenda kudiyula nde: ‘Keti bantu ya dibuta na mono ti banduku na mono yina me fwaka ta futumuka mpi?’ Mutindu beto ke zaba nde Yehowa kele kibeni ti luzolo ya kuvutula bafwa na luzingu ke pesa beto kikesa. Beto tala mambu yina Biblia ke tuba sambu na bantu yina ta futumuka mpi kisika yina bo ta zinga.
BO “TA WA NDINGA NA YANDI MPI BO TA BASIKA”
16. Bantu yina ta futumuka na ntoto ta vanda ti luzingu ya nki mutindu?
16 Na ntangu ya ntama, bantu yina futumukaka vukanaka diaka ti mabuta mpi banduku na bo. Na bilumbu ke kwisa, lufutumuku ta salama kansi yo ta luta yina salamaka na ntangu ya ntama. Sambu na nki? Sambu bantu yina ta futumuka awa na ntoto ta zwa dibaku ya kuzinga mvula na mvula mpi bo ta fwa diaka ve. Bo ta zinga na nsi-ntoto yina me swaswana ti ya beto ke zinga bubu yai. Bitumba, mubulu mpi maladi ta vanda ve.
17. Banani ta futumuka?
17 Banani ta futumuka? Yezu tubaka nde “bantu yonso yina kele na maziamu ya kuyibuka ta wa ndinga na yandi mpi bo ta basika.” (Yoane 5:28, 29) Mpi Kusonga 20:13 ke zabisa beto nde: “Nzadi-mungwa vutulaka bafwa yina vandaka na kati na yo, mpi lufwa ti Maziamu vutulaka bafwa yina vandaka na kati na yo.” Ya kieleka, bamilio ya bantu ta zinga diaka. Ntumwa Polo tubaka mpi nde “bantu ya lunungu ti bantu ya kukonda lunungu” ta futumuka. (Tanga Bisalu 24:15.) Yo ke tendula nki?
18. Banani kele “bantu ya lunungu” yina ta futumuka?
18 Bangogo “bantu ya lunungu” ke tadila mpi bansadi ya kwikama ya Yehowa yina zingaka na ntwala nde Yezu kukwisa na ntoto. Mu mbandu, Noa, Abrahami, Sara, Moize, Ruti, mpi Estere ta futumuka sambu na kuzinga na ntoto. Nge lenda tanga masolo ya ke tubila babakala mpi bankento ya nkaka ya lunungu na Baebreo kapu ya 11. Kansi, inki beto lenda tuba sambu na bansadi ya kwikama ya Yehowa yina ke fwa na bilumbu na beto? Bo mpi kele “bantu ya lunungu” yo yina bo ta futumuka.
19. (a) Banani kele “bantu ya kukonda lunungu”? (b) Inki dibaku Yehowa ta pesa bo?
19 Bangogo “bantu ya kukonda lunungu” ke tadila mpi bamilio ya bantu yina zwaka ve dibaku ya kuzaba Yehowa. Ata bo me fwaka, Yehowa me vilaka bo ve. Yandi ta futumuna bo mpi ta pesa bo dibaku ya kulonguka mambu ya me tala yandi mpi kusadila yandi.
20. Sambu na nki bantu yonso ve ta futumuka?
20 Keti yo ke tendula nde bantu yonso yina me fwaka ta futumuka? Ve. Yezu tubaka nde bantu ya nkaka ta futumuka ve. (Luka 12:5) Nani fwete tuba nde bantu yai ta futumuka kansi bayina ta futumuka ve? Yehowa kele Zuzi ya nsuka, kansi yandi me pesaka mpi Yezu kiyeka na “kuvanda zuzi ya bantu ya kele na luzingu mpi ya bafwa.” (Bisalu 10:42) Yandi ta futumuna ve bantu yonso yina yandi ta sambisa mpi ta mona nde bo kele bantu ya mbi, yina ta buya kusoba bikalulu na bo.—Tala Noti 19.
LUFUTUMUKU SAMBU NA KUZINGA NA ZULU
21, 22. (a) Kufutumuka sambu na kuzinga na zulu ke tendula nki? (b) Nani vandaka muntu ya ntete yina futumukaka sambu na kuzinga na zulu?
21 Biblia ke zabisa beto mpi nde bantu ya nkaka ta zinga na zulu. Kana muntu me futumuka sambu na kuzinga na zulu, Yehowa ta vutula yandi ve na luzingu ti nitu ya kinsuni. Yandi ta futumuka sambu na kuzinga na zulu bonso kigangwa ya kimpeve.
22 Yezu vandaka muntu ya ntete yina futumukaka mutindu yina. (Yoane 3:13) Bilumbu tatu na nima ya lufwa ya Yezu, Yehowa futumunaka yandi. (Nkunga 16:10; Bisalu 13:34, 35) Nzambi futumunaka ve Yezu ti nitu ya kinsuni. Ntumwa Piere tendulaka nde “bo fwaka yandi na kinsuni, kansi Nzambi futumunaka yandi na mpeve.” (1 Piere 3:18) Yehowa vutulaka Yezu na luzingu bonso kigangwa ya ngolo ya kimpeve! (1 Bakorinto 15:3-6) Kansi, Biblia ke tuba nde yandi mpamba ve muntu futumukaka mutindu yina.
23, 24. Banani kele “kimvuka ya fioti” yina Yezu tubilaka, mpi bo kele ikwa?
23 Na ntwala nde Yezu kufwa, yandi songaka balongoki na yandi ya kwikama nde: “Mono ke kwenda sambu na kuyidikila beno kisika.” (Yoane 14:2) Yo ke tendula nde balongoki na yandi ya nkaka ta futumuka sambu na kuzinga ti yandi na zulu. Balongoki ikwa? Yezu tubaka nde bo ta vanda mingi ve, “kimvuka ya fioti.” (Luka 12:32) Ntumwa Yoane pesaka ntalu ya siki-siki ntangu yandi monaka Yezu “me telama na zulu ya Ngumba ya Sioni [disongidila na zulu], mpi yandi vandaka ti bantu 144 000.”—Kusonga 14:1.
24 Inki ntangu Bakristu 144000 ta futumuka? Biblia ke zabisa beto nde yo ta salama na nima ya ntangu yina Kristu ta yantika kuyala na zulu. (1 Bakorinto 15:23) Bubu yai beto ke zinga na ntangu yango mpi Bakristu mingi na kati ya bantu 144 000 me futumukaka dezia mpi me kwendaka na zulu. Bayina kele ntete na ntoto mpi ya ke fwa na bilumbu na beto, ke futumukaka mbala mosi na nima ya lufwa na bo mpi ke kwendaka na zulu. Kansi, bantu mingi ta futumuka na bilumbu ke kwisa sambu na kuzinga na paladisu awa na ntoto.
25. Inki beto ta longuka na kapu yina ke landa?
25 Kubika fioti, Yehowa ta katula bantu yonso na kimpika ya lufwa, mpi lufwa ta vanda diaka ve kimakulu! (Tanga Yezaya 25:8.) Kansi, bantu yina ta kwenda na zulu ta kwenda kusala nki? Biblia ke tendula nde bo ta yala ti Yezu na Kimfumu na yandi. Beto ta longuka mambu mingi ya me tala luyalu yina na kapu yina ke landa.
^ par. 9 Na masolo ya nkaka ya lufutumuku, Biblia ke tubila lufutumuku ya baleke mpi ya bambuta, ya babakala mpi ya bankento, ya muntu mosi ya Izraele mpi ya muntu yina vandaka ve muntu ya Izraele. Nge lenda tanga masolo yango na 1 Bantotila 17:17-24; 2 Bantotila 4:32-37; 13:20, 21; Matayo 28:5-7; Luka 7:11-17; 8:40-56; Bisalu 9:36-42; 20:7-12.


text:
Malongi 3
Zi nsangu a zizi, bu kyedika ti zi fumini kwidi Nzambi’e?
1. Nani beki Kibibil’e?
Mu kibibila mu sonama nsangu yi mbote yi monisa ti bantu bala zinga ḿvu ka ḿvu va ǹtoto. (Minkunga 37:29) Yave Nzambi wu twadisa nanga 40 ma bantu mo ba sonika mayindu mandi mu buku yi ǹlongo ayi ba sonika 66 ki zi buku zi lwelu. Zi buku zi tanu zi nteti Mose wu sonika zyawu mu 3500 mi ḿvu ku mbusa. Angi buku yi tsuka yi sonama kwidi ḿvuala Yoane mu ntangu’itu buka 1900 mi ḿvu mivyoka. Mayindu ma nani masonama mu Kibibil’e? Mu ǹzila mpeve yi ǹlongo Nzambi wu twadisa bantu ba sonika kikibila. (2 Samueli 23:2) Dyawu bawu ba sonika mayindu ma Nzambi, masiko mawu. Buawu Kibibila ki Yave.
2. Bwidi tu fweni ku kikinina ti Kibibila ki Nzambi’ e?
Tu zabidi ti Kibibila ki Nzambi, kibila kyawu ki tu monisa mambu ma nkwiza ku ńtwala mu bu kyedika. Vasiko muntu wu lenda zaba mawu. (Yosua 23:14) Dyawu Nzambi to wu lendi ku tu kamba mu bu kyedika ma nkwiza ku ǹtwala.
Vasiko buku yi lutidi na Kibibila. Mafunda na mafunda ma biveve bi Zibibila zi ma kabulu mu zimbembu ziwombo. Tu zebi ti kyawu ki ba mu ntangu yi nkulu angi kidi mu kintwadi na luzabu lu Ǹzo ǹkanda. Ayi 40 li minsoniki beni basa vyakasana ko mayindu. * Mu Kibibila tu mona luzolo ayi mangolo ma Nzambi mu ku sadisa bantu ba ba luzingu lu mbote. Momo, ma ḿvanganga bantu bawombo ku kikinina ti Kibibila dyambu di Nzambi.
3. Muna mambu mbi Kibibila ka tu kamb’e?
Kibibila ki tu kamba nsangu zimbote zitedi zinkanu zi luzolo, Nzambi kadi mu bantu. Masonukwa Manlongo ma tu sudikisa bwidi Paladizu yi zimbidila va ntonono ǹza ayi bwidi Yave Nzambi kala be vutudila yawu.
Mu ǹkanda Nzambi mwidi minsiku, minswa ayi malongi. Mwidi mvandi binongo bi kintwadi ki Nzambi na bantu
4. Bwidi wu lenda visikisa mambu ma Kibibil’e?
Mwa buku ayiyi yi lenda kusadisa ngyewu wu visikisa Kibibila. Ǹdongusulu yi Yesu yawu ba landudila muawu. Nandi wu sudikisa mu kadi lutangu nsundu yi “masonukwa”.
Vasiko mambu ma lutidi ḿfunu ayi zi nsangu zimbote Nzambi kadi kwidi befu. Bo buawu, bawombo ba nkambo vwilanga ǹkinza ayi ba ḿvwezanga mawu. Angi bika ba kyunda, kibila dyana di kubaka luzingu lu ḿvu-ka-ḿvu, lu ǹtombila mangolo maku to mu kuzaba Nzambi ayi kunsadila.
^ Lut. 7 Tala mu buku A Bíblia-Palavra de Deus ou de Homem?


text: 1 Luyantiku ya nsangu ya mbote ya me tala Yezu Kristu, Mwana ya Nzambi:2 Kaka mutindu bo me sonikaka na mukanda ya mbikudi Yezaya: “(Tala! Mono ke tinda kinati-nsangu na mono na ntwala na nge,* mpi yandi ta yidika nzila na nge.)+3 Ndinga ya muntu mosi ke tuba na ndinga ya ngolo na ntoto-makanga nde: ‘Beno yidika nzila ya Yehowa!* Beno sala nde banzila na yandi kuvanda ya kusungama.’”+4 Yoane Mbotiki vandaka na ntoto ya zelo na zelo, yandi vandaka kulonga bantu na kubaka mbotika sambu na kumonisa nde bo me balula ntima sambu Nzambi kulolula masumu na bo.+5 Teritware ya mvimba ya Yudea ti bantu yonso ya Yeruzalemi vandaka kukwenda na yandi, mpi yandi vandaka kubotika* bo na Nzadi ya Yordani, mpi bo vandaka kufunguna masumu na bo na pwelele yonso.+6 Kansi, Yoane vandaka kulwata bilele ya mika ya shamo mpi mukaba ya mpusu ya mbisi na luketo na yandi.+ Yandi vandaka kudia bampasu ti bwiki ya mfinda.+7 Mpi yandi vandaka kusamuna nde: “Muntu mosi ya me luta mono na ngolo ke kwisa na nima na mono mpi mono me fwana ve na kunieka sambu na kukangula bansinga ya basandale na yandi.+8 Mono me botika beno na masa, kansi yandi ta botika beno na mpeve santu.”+9 Na bilumbu yina, Yezu katukaka na Nazareti ya Galilea mpi Yoane botikaka yandi na Yordani.+10 Na mbala mosi ntangu yandi vandaka kubasika na masa, yandi monaka zulu ke kanguka, mpi mpeve ke kulumuka bonso pizio na zulu na yandi.+11 Ebuna ndinga mosi katukaka na zulu nde: “Nge kele Mwana na mono, ya mono ke zolaka mingi; mono me ndima nge.”+12 Mpi na mbala mosi mpeve pusaka yandi na kukwenda na ntoto-makanga.13 Yandi vandaka na ntoto-makanga bilumbu 40, mpi Satana mekaka yandi.+ Yandi vandaka ti bambisi ya mfinda, kansi bawanzio vandaka kusadila yandi.+14 Ntangu bo kangaka Yoane, Yezu kwendaka na Galilea,+ yandi vandaka kusamuna nsangu ya mbote ya Nzambi+15 nde: “Ntangu ya bo me tulaka me lunga, mpi Kimfumu ya Nzambi me kuma pene-pene. Beno balula ntima,+ mpi beno kwikila na nsangu ya mbote.”16 Ntangu yandi vandaka kutambula na lweka ya Nzadi-Mungwa ya Galilea, yandi monaka Simoni ti Andre+ mpangi ya Simoni, bo ke losa babukondi na bo na nzadi-mungwa,+ sambu bo vandaka balobi-mbisi.+17 Yo yina Yezu tubilaka bo nde: “Beno landa mono, ebuna mono ta kumisa beno balobi-bantu.”+18 Na mbala mosi, bo yambulaka babukondi na bo mpi landaka yandi.+19 Na nima ya kukwenda mwa fioti na ntwala, yandi monaka Yakobo mwana ya Zebedeo ti Yoane mpangi na yandi, ntangu bo vandaka na maswa na bo, bo ke yidika babukondi na bo,+20 mpi kukonda kusukinina yandi bingaka bo. Yo yina bo bikisaka tata na bo Zebedeo na maswa ti bantu ya kisalu, mpi bo landaka yandi.21 Mpi bo kwendaka na Kapernaumi.Ntangu Kisabatu yantikaka, yandi kotaka na sinagoga mpi yandi yantikaka kulonga.+22 Bo vandaka kuyituka mingi na mutindu na yandi ya kulonga, sambu yandi vandaka kulonga bo bonso muntu yina kele ti kiyeka, kansi ve bonso bansekudi.+23 Kaka na ntangu yina, kuvandaka ti muntu mosi na sinagoga na bo yina vandaka na nsi ya kiyeka ya mpeve mosi ya mbi, mpi yandi tubaka na ndinga ya ngolo nde:24 “Yezu muntu ya Nazareti,+ nki mambu nge ti beto? Keti nge me kwisa sambu na kufwa beto? Mono me zaba mbote-mbote nani nge kele: Santu ya Nzambi!”+25 Kansi Yezu nganinaka yo mpi tubaka nde: “Vanda pima, mpi basika na yandi!”26 Mpi mpeve yina ya mbi basikaka na kati ya muntu yina na nima ya kunikisa yandi ngolo mpi ya kuboka ngolo kibeni.27 Ebuna bantu yonso yitukaka mingi yo yina bo yantikaka kutubila yo bo na bo nde: “Yai inki? Dilongi ya mpa! Yandi ke tuba na kiyeka yonso ata na bampeve ya mbi mpi yo ke lemfukila yandi.”28 Yo yina nsangu na yandi panzanaka nswalu na bandambu yonso na ntoto ya mvimba ya Galilea.29 Na nima, bo basikaka na sinagoga mpi bo kwendaka na nzo ya Simoni ti Andre, kumosi ti Yakobo mpi Yoane.+30 Ebuna, bokilo ya Simoni+ ya nkento lalaka sambu yandi vandaka na fievre, mpi na mbala mosi bo songaka Yezu mambu ya me tala yandi.31 Yezu kwendaka pene-pene na yandi, simbaka yandi na diboko mpi tedimisaka yandi. Fievre na yandi manaka mpi yandi yantikaka kusadila bo.32 Ntangu nkokila bwaka mpi ntangu dindaka, bantu yantikaka kunatila yandi bantu yonso yina vandaka na maladi mpi bantu yina vandaka ti bademo;+33 mpi mbanza ya mvimba vukanaka na ntwala ya kielo.34 Ebuna yandi belulaka bantu mingi yina vandaka na maladi ya mutindu na mutindu,+ mpi yandi basisaka bademo mingi, kansi yandi vandaka ve kupesa bademo nzila ya kutuba, sambu bo zabaka nde yandi kele Kristu.*35 Na suka-suka, ntangu mudidi vandaka ntete, yandi telamaka mpi kwendaka na nganda na kisika mosi ya kingenga, mpi yandi yantikaka kusamba kuna.+36 Kansi, Simoni ti bantu yina vandaka ti yandi kwendaka kusosa yandi37 mpi bo monaka yandi, ebuna bo tubilaka yandi nde: “Bantu yonso ke sosa nge.”38 Kansi yandi tubilaka bo nde: “Beto kwenda kisika ya nkaka, na babwala ya pene-pene, sambu mono samuna mpi kuna, sambu yo yina kikuma ya mono kwisilaka.”+39 Yandi kwendaka, yandi vandaka kusamuna na basinagoga na bo, na Galilea ya mvimba, mpi yandi vandaka kubasisa bademo.+40 Muntu mosi ya maladi ya lepre kwisaka mpi na yandi, bondilaka yandi ya kufukama, mpi tubilaka yandi nde: “Kana nge me zola, nge lenda kumisa mono bunkete.”+41 Ebuna Yezu waka mawa, yandi tandulaka diboko, simbaka yandi, mpi tubilaka yandi nde: “Mono me zola! Kuma bunkete.”+42 Na mbala mosi lepre na yandi manaka, ebuna yandi kumaka bunkete.43 Yezu kebisaka yandi ngolo, mpi na mbala mosi yandi songaka yandi na kukwenda,44 mpi tubilaka yandi nde: “Keba! Kuzabisa ve ata kima mosi na muntu, kansi kwenda kudimonisa na nganga-nzambi mpi pesa sambu na kubeluka na nge bima yina Moize tubaka na kupesa, sambu na kumonisa bo nde nge me kuma bunkete.”+45 Kansi ntangu yandi kwendaka, muntu yina yantikaka kuzabisa yo mingi mpi kupanza disolo yina kibeni, yo yina Yezu vandaka diaka ve na mpila ya kukota na mbanza mosi na mutindu ya pwelele, kansi yandi vandaka kubikala na nganda na bisika ya kingenga. Ata mpidina, bantu vandaka kukatuka na bisika yonso mpi kukwisa na yandi.+