text:
NKUDIKA
Nga Tufwete Kembelelanga Nkinzi mia Nza?
NKINZI miayingi mia mabundu ye mia tuyalu mikembelwanga omu nza yawonso ke mina ngwizani ko ye Nkand’a Nzambi. Akweyi miatuka? Avo ofimpidi muna malundilu ma nkanda miankulu, osivika kikilu mu mona nkanda misonganga etuku dia nkinzi miayingi mikembelwanga muna zunga kiaku. Tala nona yakaka.
Nduta. E Encyclopædia Britannica isonganga vo: “Muna luwawanu lwampa ke muna fulu ko kisonganga vo e nduta ifwete kembelwa.” Nkinzi wau aweyi wayantikila? Mu nsambila za esi zula wayintikila. Awana bekembelanga nkinzi wau bevovanga vo bevanganga wo mu sungamena lufuluku lwa Yesu, kansi mana mevangamanga mu nkinzi wau ke ma Kikristu ko. Kasikil’owu, mu kuma kia “Nduta ya Nlumba,” The Catholic Encyclopedia yivovanga vo: “Nlumba i sinsu kia esi zula, sinsu kia wuta.”
Nkinzi a Mvu Ampa. E lumbu ye mpila yikembelelwanga nkinzi a mvu ampa yaswaswana muna konso nsi. O nkanda The World Book Encyclopedia usonganga etuku dia nkinzi wau oku vo: “Muna mvu 46 wa tandu kieto, Júlio César wa Nyadi a nsi a Roma wasikidisa lumbu kia 1 kia ngonde a Yanuali se lumbu kia nkinzi a mvu ampa. Muna lumbu kiaki esi Roma Jano wa nzambi a mavitu, ye lubantiku bakembelanga. E ngonde a Yanuali mu nkumbu a Jano yatuka. E teke kia Jano ndose zole kiakala, yimosi yatala kunima e yakaka yatala kuntwala.” Muna kuma kiaki, nkinzi a mvu ampa mu lusansu lwa esi zula watuka.
Lumbu kia Mafwa. Encyclopedia Americana yisonganga vo: “E lumbu kia mafwa mu lusansu lwa esi Celta kiatuka vitila tandu kia Kristu. Muna lumbu kiakina esi Celta nzambi zole zampwena bakembelanga—nzambi a ntangwa ye nzambi amafwa . . . , bakembelanga nkinzi wau kina kia 1 kia ngonde ya Novemba kiayantikanga Mvu ampa. I bosi mu malembe malembe nkinzi wau wakoteswa muna Kikristu.”
Nkinzi Miakaka. Ke dilendakana ko mu yika nkinzi miawonso mikembelwanga ova nza. Ozevo, o Yave ke tondanga nkinzi miawonso misanisinanga wantu yovo nkubika za wantu ko. (Yeremiya 17:5-7; Mavangu 10:25, 26) Sungamena vo, etuku dia nkinzi mikembelwanga muna mabundu dilenda songa kana vo o Nzambi otondanga mio yovo ve. (Yesaya 52:11; Lusengomono 18:4) Nsiku mia Nkand’a Nzambi miyikilu muna Kapu kia 16 kia nkanda wau mikusadisa mu zaya una Nzambi kebadikilanga e vangu dia kembelela nkinzi mia nza.


c: text/html

text:
KAPU 10
Ntotila Ke Tomisa Bantu na Yandi na Kimpeve
MAMBU YINA KAPU KE TUBILA
Sambu na nki, mpi nki mutindu Yezu me tomisaka balongoki na yandi mpi me kumisaka bo bunkete na kimpeve?
1-3. Yezu salaka nki ntangu yandi monaka nde bantu me bebisa tempelo?
YEZU vandaka kuzitisa mingi tempelo ya Yeruzalemi sambu yandi zabaka nki yo vandaka kumonisa. Tempelo vandaka kisika ya lusambu ya kieleka na ntoto banda bamvula mingi. Kansi, lusambu ya santu ya Yehowa Nzambi fwete vanda bunkete. Ntangu yai, yindula mutindu Yezu kudiwaka ntangu yandi kwendaka na tempelo na ngonda ya Nisani 10, na mvu 33 ya ntangu na beto mpi monaka nde bantu me bebisa yo. Inki vandaka kusalama?—Tanga Matayo 21:12, 13.
2 Na Kibansala ya Mimpani, bantu yina vandaka kushanze mbongo mpi bakomersa ya bwimi vandaka kukusa bantu yina ke kwisa kupesa Yehowa bimenga. * Yezu “kulaka bantu yonso yina vandaka kuteka mpi kusumba bima na tempelo, mpi yandi balusaka bamesa ya bantu yina vandaka kushanze mbongo.” (Fwanisa ti Nehemia 13:7-9.) Yandi tubaka nde bantu yai ya bwimi bebisaka nzo ya Tata na yandi mpi kumisaka yo “nzo ya miyibi.” Ntangu Yezu salaka mutindu yina, yandi monisaka nde yandi vandaka kuzitisa tempelo mpi mambu yina yo vandaka kumonisa. Yo lombaka nde lusambu ya Tata na yandi kuvanda bunkete!
3 Bankama ya bamvula na nima, ntangu Yezu kumaka Ntotila yina kele Mesia, yandi tulaka diaka bunkete na tempelo mosi; bunkete yai ke tadila bantu yonso yina ke zola kusambila Nzambi bubu yai na mutindu yandi ke zolaka. Inki tempelo yandi kumisaka bunkete?
Kukumisa “Bana ya Levi” Bunkete
4, 5. (a) Inki mutindu Yezu tomisaka balongoki yina bo me tulaka mafuta, banda 1914 tii 1919? (b) Keti kutomisa bansadi ya Nzambi mpi kukumisa bo bunkete sukaka pana? Tendula.
4 Mutindu beto monaka yo na Kapu 2 ya mukanda yai, ntangu Yezu kumaka ntotila na 1914, yandi kwisaka ti Tata na yandi sambu na kutala tempelo ya kimpeve, disongidila ngidika ya Nzambi me salaka sambu na lusambu ya bunkete. * Na ntangu yina, Ntotila monaka nde yo lombaka kutomisa Bakristu yina bo me tulaka mafuta, “bana ya Levi,” mpi kukumisa bo bunkete. (Mal. 3:1-3) Banda na 1914 tii na luyantiku ya 1919, Yehowa, Muntu ya Ke Tomisaka, bikaka nde bansadi na yandi kukutana ti mimekamu ya mutindu na mutindu sambu na kutomisa bo mpi kukumisa bo bunkete. Yo ke pesa kiese na kuzaba nde, mambu yai sadisaka bo na kukuma bunkete mingi mpi ya kuyilama sambu na kupesa Ntotila yina kele Mesia maboko!
5 Keti yo vandaka mbala ya nsuka ya Nzambi tomisaka bansadi na yandi mpi kumisaka bo bunkete? Ve. Na nsungi yai yonso ya bilumbu ya nsuka, Yehowa ke sadilaka Ntotila yina kele Mesia sambu na kusadisa balongoki na yandi na kuvanda bunkete; mpidina, bo lenda bikala na tempelo ya kimpeve. Na bakapu zole ya ke landa, beto ta mona mutindu yandi me tomisaka bikalulu na bo mpi mutindu na bo ya kusala mambu. Kansi, beto tadila ntete bunkete ya kimpeve. Lukwikilu na beto ta kuma ngolo kana beto bakisa mutindu Yezu me sadisaka balongoki na yandi na kuvanda bunkete na kimpeve, yo vanda na mutindu ya ke monana to ve.
“Beno Vanda Bunkete”
6. Inki mutindu bansiku yina Yehowa pesaka Bayuda yina vandaka na kimpika ke sadisaka beto na kubakisa mambu ya beto fwete sala sambu na kuvanda bunkete na kimpeve?
6 Bunkete ya kimpeve ke tendula nki? Sambu na kubaka mvutu, bika beto tadila mambu yina Yehowa zabisaka Bayuda ntangu bo vandaka pene-pene ya kubasika na kimpika na Babilone, na mvu-nkama ya sambanu na ntwala ya ntangu na beto, mutindu ntumwa Polo tubaka. (Tanga 2 Bakorinto 6:17.) Lukanu ya ntete-ntete yina Bayuda yai vandaka kuvutuka na Yeruzalemi vandaka ya kutunga tempelo mpi kuvutula diaka lusambu na kieleka. (Esd. 1:2-4) Luzolo ya Yehowa vandaka nde bantu na yandi kuyambula mambu yonso ya dibundu ya Babilone. Yo yina, yandi pesaka bo bansiku mingi: “Beno basika na kati na bo,” “beno kabwana ti bo,” mpi “beno yambula kusimba kima ya mvindu.” Ata kima mosi ve ya lusambu na luvunu fwete kota na lusambu ya bunkete ya Yehowa. Yo ke longa beto nki? Kuvanda bunkete na kimpeve ke tendula kuyambula malongi mpi bikalulu ya mabundu ya luvunu.
7. Inki ngidika Yezu me bakaka sambu na kusadisa balongoki na yandi na kuvanda bunkete na kimpeve?
7 Ntangu fioti na nima ya kukuma Ntotila, Yezu tulaka ngidika mosi yina bantu lenda zaba kukonda mpasi mpi na nzila na yo, yandi me sadisaka balongoki na yandi na kuvanda bunkete na kimpeve. Ngidika yina kele mpika ya kwikama mpi ya mayele, yina Yezu ponaka na 1919. (Mat. 24:45) Na mvula yina, balongoki ya Biblia yambulaka dezia malongi mingi ya mabundu ya luvunu. Kansi yo lombaka nde bo kuma diaka bunkete mingi. Na nzila ya mpika na yandi ya kwikama, Yezu me sadisaka malembe-malembe balongoki na yandi na kuzaba bikalulu mpi malongi mingi yina yo lombaka nde bo yambula. (Bing. 4:18) Beto tadila mwa bambandu.
Keti Bakristu Fwete Sala Feti ya Noël?
8. Inki balongoki ya Biblia bakisaka banda ntama sambu na Noël, kansi nki bo zabaka ve pwelele?
8 Banda ntama, Balongoki ya Biblia bakisaka nde feti ya Noël katukaka na bikalulu ya mimpani, mpi nde Yezu butukaka ve na Desembri 25. Nzozulu ya Nkengi ya Sioni, ya Desembri 1881 (Kingelesi), tubaka nde: “Bamilio ya mimpani me kotaka na mabundu ya Bukristu. Kansi bo salaka bansoba kaka ya munoko; banganga-nzambi ya mimpani kumaka banganga-nzambi ya Bakristu mpi bafeti ya mimpani kumaka ti bazina ya Bukristu, mu mbandu, Noël.” Na 1883, disolo mosi ya Nzozulu ya Nkengi vandaka ti ntu-diambu, “Yezu Butukaka Nki Ntangu?” Yo vandaka kutendula nde Yezu butukaka na luyantiku ya ngonda ya Oktobri. * Kansi na ntangu yina, Balongoki ya Biblia bakisaka ve pwelele mfunu ya kuyambula kusala feti ya Noël. Bo landaka na kusala feti yina, ata nkutu bampangi ya dibuta ya Betele na Brooklyn (États-Unis). Kansi, na nima ya mvu 1926, mambu yantikaka kusoba. Sambu na nki?
9. Inki balongoki ya Biblia bakisaka na nima sambu na Noël?
9 Na nima ya kutadila mambu yango mbote-mbote, Balongoki ya Biblia bakisaka nde kisina ya feti ya Noël mpi mambu yina ke salamaka na Noël ke pesaka ve Nzambi lukumu. Disolo, “Kisina ya Feti ya Noël,” yina basikaka na Zulunalu L’Âge d’Or ya Desembri 14, 1927, tubaka nde feti ya Noël kele feti ya mimpani; yo ke siamisa kaka biese mpi lusambu ya biteki. Disolo yango monisaka pwelele nde Kristu pesaka ve ntuma ya kusala feti yai; na nsuka, yo tubaka pwelele nde: “Nsi-ntoto, mambu ya kinsuni mpi Diabulu ke siamisa bantu na kulanda kusala feti ya Noël; yai kele kikuma ya nene yina fwete pusa bantu yina me kudipesaka ya mvimba na kisalu ya Yehowa na kuyambula kusala feti yai.” Yo yina bampangi ya Betele salaka ve feti ya Noël na Desembri ya mvula yina—nkutu bo ke salaka yo diaka ve!
10. (a) Inki bantendula ya siki-siki bo pesaka na Desembri 1928 sambu na Noël? (Tala mpi lupangu “ Noël: Kisina mpi Lukanu na Yo.”) (b) Inki lukebisu bo pesaka bansadi ya Nzambi sambu na bafeti mpi bankinsi ya nkaka yina bo fwete sala ve? (Tala lupangu “ Masolo ya Ke Tubila Bafeti mpi Bankinsi ya Nkaka.”)
10 Na mvula yina landaka, Balongoki ya Biblia bakaka bantendula ya nkaka ya siki-siki sambu na feti ya Noël. Na Desembri 12, 1928, Mpangi Richard Barber, ya babiro ya ke twadisaka kisalu na ntoto ya mvimba, salaka diskure mosi na radio; yandi monisaka pwelele nde feti yai katukaka na mabundu ya luvunu. Bansadi ya nzambi salaka nki ntangu bo bakaka bantuma yai ya pwelele? Mpangi Charles Brandlein tubaka mambu yai ntangu yandi yibukaka kilumbu yandi ti fami na yandi yambulaka kusala feti ya Noël: “Keti yo vandaka mpasi na kuyambula? Ata fioti ve! Yo vandaka bonso muntu ke katula lele mosi ya mvindu sambu na kulosa yo.” Mpangi Henry Cantwell vandaka mpi ti mabanza yai; yandi tubaka nde: “Beto waka kiese mutindu beto kukaka kuyambula kima mosi sambu na kumonisa nde beto ke zolaka Yehowa.” Na nima, mpangi yai kumaka nkengi-ntambudi. Balongoki ya kwikama ya Kristu vandaka ya kuyilama sambu na kuyambula kusala bafeti yonso ya luvunu sambu yo katukaka na mimpani. *—Yoa. 15:19; 17:14.
11. Inki mutindu beto lenda pesa Ntotila yina kele Mesia maboko?
11 Balongoki yai ya Biblia me bikilaka beto mbandu ya mbote kibeni! Beto yindulula mbandu na bo mpi beto kudiyula nde: ‘Inki mutindu mono ke tadilaka malongi yina ke katukaka na mpika ya kwikama? Keti mu ke ndimaka yo na ntonda yonso mpi ke sadilaka yo?’ Kana beto ke lemfuka na luzolo yonso, beto ta monisa nde beto ke pesaka Ntotila yina kele Mesia maboko, sambu yandi muntu ke sadila mpika ya kwikama sambu na kupesa beto madia ya kimpeve na ntangu ya me fwana.—Bis. 16:4, 5.
Keti Bakristu Fwete Sadila Kulunsi?
12. Banda bamvula mingi, nki mutindu Balongoki ya Biblia vandaka kutadila Kulunsi?
12 Banda bamvula mingi, Balongoki ya Biblia vandaka kundima nde kulunsi kele kidimbu mosi ya Bakristu. Kansi bo sosaka ve kusambila yo sambu bo zabaka nde kusambila biteki kele mbi. (1 Bak. 10:14; 1 Yoa. 5:21) Kaka na luyantiku, na 1883, Nzozulu ya Nkengi tubaka pwelele nde, “Nzambi ke mengaka mitindu yonso ya lusambu ya biteki.” Kansi na luyantiku, Balongoki ya Biblia vandaka kumona nde mitindu ya nkaka ya kusadila kulunsi kele mbi ve. Mu mbandu, bo vandaka kulwata na lulendo yonso makaro mosi yina vandaka ti kulunsi mpi mpu ya kimfumu. Bo vandaka kutuba nde, yo ke tendula, kana bo bikala ya kwikama tii na lufwa, bo ta baka mpu ya kimfumu ya luzingu. Banda na 1891, bo kumaka kutula kidimbu ya kulunsi ti mpu ya kimfumu na lutiti ya zulu ya Nzozulu ya Nkengi.
13. Inki bantendula balongoki ya Kristu bakaka na yina me tala kusadila kulunsi? (Tala mpi lupangu “ Bo Me Pesa Malembe-Malembe Bantendula ya Me Tala Kulunsi.”)
13 Balongoki ya Biblia vandaka kuzola kidimbu yina ya kulunsi ti ka mpu ya kimfumu. Kansi, pene-pene ya mvu 1930, bo yantikaka kubakisa malembe-malembe mambu. Ntangu Mpangi Grant Suiter, yina kumaka na nima kusala na Nto-Kimvuka, yibukaka lukutakanu mosi ya nene, yina salamaka na mbanza Détroit (na Michigan, na États-Unis); yandi tubaka nde: “Bo tendulaka na lukutakanu yina nde, kidimbu yina ya kulunsi ti mpu ya kimfumu kele na mfunu ve mpi bo fwete sadila yo diaka ve.” Na bamvula yina landaka, bo pesaka bantendula mingi ya mambu yai. Yo kumaka pwelele nde, bo fwete sadila ve kulunsi na lusambu yina kele ya bunkete na kimpeve.
14. Bansadi ya Nzambi salaka nki ntangu bo bakaka malembe-malembe bantendula ya me tala kulunsi?
14 Bansadi ya Nzambi salaka nki ntangu bo bakaka malembe-malembe bantendula yai yonso ya ke tadila kulunsi? Keti bo landaka kusadila kidimbu yina ya kulunsi ti mpu ya kimfumu, sambu bo vandaka kuzola yo mingi? Lela Roberts, mpangi-nkento mosi yina sadilaka Yehowa bamvula mingi, tubaka nde: “Beto yambulaka yo kukonda mpasi ntangu beto bakisaka ntendula na yo.” Ursula Serenco, mpangi-nkento ya nkaka ya kwikama tubaka mambu yai bampangi mingi vandaka kutuba: “Nsuka-nsuka beto bakisaka nde, kima yina beto vandaka kuzola mingi mpi kutuba nde yo kele kidimbu ya lufwa ya Mfumu na beto mpi ya kwikama na beto, vandaka kidimbu ya mimpani. Mutindu Bingana 4:18 ke monisa yo, beto vandaka na kiese mutindu nzila vandaka kusema ngolo kibeni.” Balongoki ya kwikama ya Kristu losaka mambu ya mvindu ya mabundu ya luvunu!
15, 16. Inki mutindu beto lenda monisa nde beto kele ti lukanu ya kutanina bunkete ya kibansala ya tempelo ya kimpeve ya Yehowa awa na ntoto?
15 Beto kele ti lukanu ya mutindu mosi bubu yai. Beto ke bakisaka nde Kristu ke sadilaka nzila mosi ya pwelele, mpika na yandi ya kwikama mpi ya mayele, sambu na kusadisa bansadi na yandi na kubikala ya bunkete na kimpeve. Yo yina, ntangu malongi ya beto ke bakaka ke kebisaka beto sambu na bafeti, bikalulu, to binkulu yina me katukaka na mabundu ya luvunu, beto ke lemfukaka kukonda kusukinina. Bonso bampangi na beto ya bankento ti babakala, yina zingaka na luyantiku ya kukala ya Kristu, beto kele ti lukanu ya kutanina bunkete ya kibansala ya kitini ya tempelo ya kimpeve ya Yehowa awa na ntoto.
16 Na nsungi ya bilumbu ya nsuka, Kristu me salaka mpi mambu mingi yina beto ke monaka mpenza ve sambu na kutanina dibundu, sambu bantu kubebisa yo ve na kimpeve. Inki mutindu?
Kukabula “Bantu ya Mbi ti Bantu ya Lunungu”
17, 18. Na kingana ya bukondi, nki ke tendula (a) kulosa bukondi na masa, (b) kukanga “bambisi ya masa ya mitindu yonso,” (c) kutula bambisi ya mbote na bitunga, mpi (d) kulosa bambisi ya mbi?
17 Ntotila Yezu Kristu ke taninaka mabundu ya bansadi ya Nzambi na ntoto ya mvimba. Yezu Kristu ti bawanzio ke salaka kisalu mosi ya kukabula, yina beto ke monaka kaka mambu fioti. Yandi tendulaka yo na kingana na yandi ya bukondi. (Tanga Matayo 13:47-50.) Kingana yai ke tendula nki?
18 “Bukondi yina bo me losa na nzadi-mungwa.” Bukondi ke monisa kisalu ya kusamuna Kimfumu na nsi-ntoto yai ya kele bonso nzadi-mungwa. ‘Yo me kanga bambisi ya masa ya mitindu yonso.’ Nsangu ya mbote ke bendaka bantu ya mutindu na mutindu, mu mbandu bantu yina ke sala bansoba sambu na kukuma Bakristu ya kieleka mpi bantu mingi ya nkaka ya ke tula kaka mwa dikebi na kieleka, kansi bo ke kudipesa ve na lusambu ya bunkete. * Bo me tula “bambisi ya mbote na bitunga.” Bo ke vukisaka bantu ya masonga na mabundu, mpi kuna, bo lenda sambila Yehowa na bunkete yonso. Bo me “losaka bambisi ya mbi.” Na bilumbu yai ya nsuka, Kristu ti bawanzio ke kabulaka “bantu ya mbi ti bantu ya lunungu.” * Yo yina bantu ya kukonda lunungu, disongidila bayina ke buyaka kuyambula balukwikilu to bikalulu ya mbi, ke bebisaka ve mabundu. *
19. Nge ke kudiwa nki mutindu sambu na mambu yina Kristu me salaka sambu na kutanina bunkete ya bansadi ya Nzambi mpi ya lusambu ya kieleka?
19 Yo ke pesaka kikesa na kuzaba nde Ntotila na beto, Yezu Kristu, ke taninaka bantu yina Tata me pesaka yandi. Yo ke pesa diaka kikesa na kuzaba nde, yandi ke sala mpi bikesa mingi bubu yai sambu na kutanina lusambu ya kieleka, mpi bansadi ya kieleka, kaka mutindu yandi salaka yo ntangu yandi tulaka bunkete na tempelo na mvu-nkama ya ntete ya ntangu na beto. Beto kele na ntonda kibeni mutindu Kristu ke sadisaka bansadi ya Nzambi mpi lusambu ya kieleka na kubikala bunkete na kimpeve. Beto lenda monisa nde beto ke pesaka Ntotila mpi Kimfumu na yandi maboko kana beto ke vukana ve ti mabundu ya luvunu na mambu yonso.
^ par. 2 Bayuda vandaka kusadila mutindu mosi kaka ya mbongo ya kibende sambu na kufuta mpaku ya tempelo, mpi bantu yina vandaka kushanze mbongo vandaka kubaka matabisi na konso mbongo ya muntu ke shanze. Diaka, banzenza ya nkaka vandaka kusumba bambisi sambu na kupesa bimenga. Yezu bingaka bantu yina vandaka kushanze mbongo “miyibi” sambu bo vandaka kuteka bima mpi kushanze mbongo na ntalu ya mingi.
^ par. 4 Bansadi ya Yehowa na ntoto ke sadilaka yandi na kibansala ya tempelo na yandi ya nene ya kimpeve na ntoto.
^ par. 8 Disolo yai monisaka nde Yezu butukaka ve na dati yina ya madidi ya ngolo, sambu na kutadila Biblia, “bangungudi vandaka na nganda ti mameme na bo.”—Luka 2:8.
^ par. 10 Na Novembri 14, 1927, Mpangi Frederick Franz sonikaka nde: “Beto ta sala ve feti ya Noël mvula yai. Bampangi ya dibuta ya Betele me ndima nde bo ta salaka diaka ve feti ya Noël.” Mwa bangonda na nima, na Februari 6, 1928, Mpangi Franz sonikaka diaka nde: “Malembe-malembe, Mfumu ke kumisa beto bunkete mpi ke katula beto na bifu ya Babilone, dibundu ya Diabulu.”
^ par. 18 Mu mbandu, na 2013, ntalu ya bansamuni vandaka 7 965 954; kansi na nkinsi ya ke salamaka konso mvula sambu na kusungimina lufwa ya Kristu, bantu vandaka 19 241 252.
^ par. 18 Kisalu ya kukabula bambisi ya mbote ti bambisi ya mbi me swaswana ti kisalu ya kukabula mameme ti bankombo. (Mat. 25:31-46) Kisalu ya kukabula mameme ti bankombo, to lusambisu ya nsuka, ta salama na nsungi ya mpasi ya nene yina ke kwisa. Yo yina, na ntwala nde mpasi ya nene kukwisa, bantu yina kele bonso bambisi ya mbi lenda vutuka diaka na Yehowa mpi kuvukana diaka na dibundu.—Mal. 3:7.
^ par. 18 Nsuka-nsuka, bo ta losa bantu yina me fwana ve na furu ya tiya ya kifwani, yina ke tendula lufwa ya kimakulu.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
KITINI YA 5
The Great Flood
—Who Listened? Who Did Not?
Bantu mingi ya ntangu ya Noa vandaka kusala mambu ya mbi. Kuyantika 6:5
Adami ti Eva butaka bana, ebuna bantu kumaka mingi na ntoto. Na nima, bawanzio ya nkaka vukanaka ti Satana na kukolama na yandi.
Bo kwisaka na ntoto mpi bo lwataka nitu ya kimuntu sambu na kukwela bankento. Bankento yina butaka bana yina lutaka bantu na nene ti na nda, bo vandaka bantu ya nku mpi ya ngolo.
Nsi-ntoto fulukaka ti bantu yina vandaka kusala mambu ya mbi. Biblia ke tuba nde: “Mambi ya muntu vandaka mingi na ntoto, mpi nde mabanza yonso ya ntima na yandi vandaka kaka mbi ntangu yonso.”
Noa widikilaka Nzambi mpi tungaka maswa. Kuyantika 6:13, 14, 18, 19, 22
Noa vandaka muntu ya mbote. Yehowa songaka Noa nde yandi ta fwa bantu ya mbi na mvula ya ngolo.
Nzambi songaka mpi Noa na kutunga bwatu mosi ya nene; bo bingaka yo maswa mpi yandi songaka yandi na kukotisa dibuta na yandi, ti bambisi ya mitindu yonso na kati na yo.
Noa kebisaka bantu nde Mvula ya Ngolo ta noka, kansi bo waka ve. Bantu mingi sekaka Noa; bankaka mengaka yandi.
Ntangu Noa manisaka kutunga maswa, yandi kotisaka bambisi na kati.
Longuka Mambu Mingi
NSANGU YA MBOTE YA MEKATUKA NA NZAMBI!
Sambu na Nki Nzambi Mepesaka Nzila na Mambi mpi na Bampasi?
Inki mutindu mambi yantikaka, mpi sambu na nki Nzambi mepesaka nzila nde yo landa kuvanda? Keti kilumbu kele mambi mpi bampasi tasuka?


text:
DISOLO YA LUZINGU
Mono Ke Longaka Bantu Ata Mono Kele Kifwa-Makutu
Mono bakaka mbotika na 1941 ntangu mono vandaka ti bamvula 12. Kansi mono bakisaka kibeni kieleka na 1946. Sambu na nki? Bika mono tela beno disolo ya luzingu na mono.
NA BAMVU 1910, bibuti na mono yina vandaka kuzinga na mbanza Tbilisi na provense ya Georgie na États-Unis, kwendaka kuzinga na Canada. Bo vandaka kuzinga na ferme na nzo mosi ya fioti pene-pene ya mbanza Pelly, na provense ya Saskatchewan na westi ya Canada. Mono butukaka na 1928, beto butukaka bantu sambanu, mono kele mwana ya nsuka. Papa fwaka bangonda sambanu na ntwala nde mono butuka, mama fwaka ntangu mono vandaka ntete mwana. Bamvula fioti na nima, Lucy, yaya na mono ya nkento fwaka ti bamvula 17. Yo yina, beto kumaka kuzinga na nzo ya noko Nick.
Kilumbu mosi, ntangu mono vandaka leke, mono bendaka mpunda na beto na mukila. Bantu ya dibuta na beto monaka, bo waka boma nde mpunda ta niata mono, yo yina bo nganinaka mono na kuyambula. Sambu mono pesaka bo mukongo, mono bakisaka ve mambu yina bo vandaka kutuba. Diambu ya mbote kele nde mpunda niataka mono ve. Kilumbu yina, bo bakisaka nde mono kele kifwa-makutu.
Nduku mosi ya dibuta songaka bantu ya dibuta na beto na kukotisa mono na nzo-nkanda ya bifwa-makutu. Yo yina, noko Nick tindaka mono na nzo-nkanda ya bifwa-makutu na mbanza Saskatoon na Saskatchewan. Nzo-nkanda yango vandaka ntama mpi mono vandaka kuwa boma sambu mono vandaka kaka ti bamvula tanu. Mono vandaka kuvutuka na dibuta na beto kaka na bakonzie. Nsuka-nsuka, mono longukaka ndinga-bidimbu mpi kumaka kusakana ti bana ya nkaka.
MONO LONGUKAKA KIELEKA
Na 1939, yaya na mono Marion kwelanaka ti Bill Danylchuck, bo kumaka kusansa mono ti Frances mpangi na mono ya nkento. Bo vandaka bantu ya ntete na dibuta ya longukaka Biblia ti Bambangi ya Yehowa. Na konzie ya nene, bo salaka bikesa ya kulonga mono malongi ya Biblia yina bo vandaka kulonguka. Yo vandaka mpasi sambu mono solula ti bo sambu bo zabaka ve ndinga-bidimbu. Ata mpidina, bo bakisaka nde mono vandaka kuzola kibeni kulonguka mambu ya Yehowa. Mono bakisaka nde bo vandaka kusala mambu yina Biblia ke tubaka, yo yina mono vandaka kukwenda kusamuna ti bo. Ntangu fioti na nima, mono kumaka ti mpusa ya kubaka mbotika mpi na Septembri 5, 1941, Bill pesaka mono mbotika na dilonga mosi ya nene ya masa ya madidi kibeni!
Na 1946, ntangu mono vutukaka na nzo na konzie ya nene, beto kwendaka na lukutakanu mosi ya nene na mbanza Cleveland na provense ya Ohio na États-Unis. Kilumbu ya ntete, bampangi na mono ya bankento sonikilaka mono mambu yina mitubi vandaka kulonga sambu mono landa lukutakanu mbote. Kansi na kilumbu ya zole, mono waka kiese ya kuzaba nde bifwa-makutu vandaka kulanda lukutakanu na ndinga-bidimbu. Yo yina, mono landaka lukutakanu mbote mpi mono vandaka na kiese ya kubakisa mbote kibeni malongi ya Biblia!
MONO KUMAKA KULONGA KIELEKA
Na ntangu yina, Mvita ya Zole ya Ntoto ya Mvimba vandaka me mana mpi bantu kumaka kuzola bansi na bo mingi. Na nima ya lukutakanu mono vutukaka na nzo mpi kwendaka diaka na nzo-nkanda, mono bakaka lukanu ya kukangama kaka na Yehowa. Yo yina mono yambulaka kupesa lusaku na drapo, kuyimba nkunga ya kukumisa insi mpi kuta bankinsi. Mono vandaka kukwenda diaka ve na nzo-nzambi ti banduku na mono ya nzo-nkanda. Bamfumu ya nzo-nkanda sepelaka ve, bo bangikaka mono mpi pusaka mono na kusoba mabanza na mono. Banduku ya nzo-nkanda monaka mutindu bamfumu vandaka kubangika mono, yo pesaka mono nzila ya kulonga bo. Banduku na mono ya nkaka, mu mbandu Larry Androsoff, Norman Dittrick, mpi Emil Schneider ndimaka kieleka mpi bo ke sadilaka Yehowa tii bubu yai.
Ntangu mono vandaka kukwenda na bambanza ya nkaka, mono vandaka kusala ngolo na kulonga bifwa-makutu. Mu mbandu, na mbanza Montréal, mono kwendaka kisika yina bifwa-makutu vandaka kukutana. Mono longaka Eddie Tager, leke mosi ya bakala yina vandaka na kimvuka mosi ya babandi. Yandi kumaka kuvukana na dibundu ya ndinga-bidimbu na mbanza Laval, na provense ya Québec tii na lufwa na yandi na mvula ya me luta. Mono longaka mpi Juan Ardanez, leke mosi ya bakala. Bonso bantu ya Berea, yandi vandaka kutanga na Biblia sambu na kuzikisa kana mambu yina yandi vandaka kulonguka vandaka kieleka. (Bisalu 17:10, 11) Yandi kumaka Mbangi ya Yehowa mpi vandaka nkuluntu na mbanza Ottawa na provense ya Ontario tii ntangu yandi fwaka.
Na 1950, mono kwendaka na mbanza Vancouver. Ata mono ke zolaka kulonga bifwa-makutu, mono ke vilaka ve ata fioti kilumbu yina mono longaka Chris Spicer, nkento mosi yina vandaka ve kifwa-makutu. Beto kutanaka na nzila. Yandi ndimaka nde mono natila yandi mikanda na beto mbala na mbala. Chris lombaka mono na kusolula ti bakala na yandi Gary. Mono kwendaka na nzo na bo mpi beto solulaka mingi. Ntangu beto vandaka kusolula, mono vandaka kusonikila Gary mpi yandi vandaka kusonikila mono. Mwa bamvula lutaka, beto vandaka diaka ve kukutana. Kansi mono yitukaka mingi ntangu yandi kwisaka kupesa mono mbote na lukutakanu mosi na mbanza Toronto na provense ya Ontario. Gary bakaka mbotika kilumbu yina. Mambu yina yibukisaka mono mfunu ya kulanda kusamuna sambu beto me zaba ve kana muntu yina beto me longa ta kuma Mbangi ya Yehowa.
Na nima, mono vutukaka na Saskatoon. Kuna, nkento mosi lombaka mono na kulonguka Biblia ti mapasa na yandi zole ya bankento ya bifwa-makutu, Jean ti Joan Rothenberger. Bo vandaka kutanga na kisika yina mono vandaka kutanga. Ntangu fioti na nima, mapasa yina vandaka kuzabisa banduku na bo mambu yina bo vandaka kulonguka na Biblia. Nsuka-nsuka, banduku na bo tanu kumaka Bambangi ya Yehowa, mu mbandu Eunice Colin. Mono kutanaka ti Eunice ntangu mono vandaka na nzo-nkanda ya nsuka. Na ntangu yina, yandi pesaka mono bombo mpi songaka mono nde beto kuma banduku. Na nima, yandi kumaka mfunu mingi na luzingu na mono disongidila yandi kumaka nkento na mono.
Ntangu mama ya Eunice zabaka nde Eunice ke longuka Biblia, yandi lombaka mfumu ya nzo-nkanda na kubuyisa Eunice kulonguka Biblia. Mfumu ya nzo-nkanda botulaka mikanda ya Eunice, kansi Eunice kangamaka kaka na Yehowa. Ntangu Eunice zolaka kubaka mbotika, bibuti na yandi songaka yandi nde, “Kana nge kuma Mbangi ya Yehowa, nge ta katuka na nzo na beto.” Ntangu Eunice lungisaka bamvula 17, yandi kwendaka kuzinga na dibuta mosi ya Bambangi ya Yehowa. Yandi landaka kulonguka Biblia mpi bakaka mbotika. Ntangu beto kwelanaka na 1960, bibuti na yandi kwisaka ve na feti na beto ya makwela. Kansi na nima ya bamvula, bo kumaka kuzitisa beto mingi sambu na mambu yina beto vandaka kukwikila mpi mutindu beto vandaka kusansa bana na beto.
YEHOWA KE TANINAKA MONO
Yo vandaka ve pete sambu na beto bifwa-makutu na kusansa bana nsambwadi ya babakala yina kele ve bifwa-makutu. Ata mpidina, beto salaka bikesa ya kulonga bo ndinga-bidimbu sambu na kusolula mbote ti bo mpi kulonga bo kieleka. Bampangi sadisaka beto mingi. Mu mbandu, kibuti mosi sonikilaka beto na mukanda nde mwana na beto ke tuba mambu ya mbi na Nzo ya Kimfumu. Na mbala mosi, beto sungikaka mwana. Bubu yai, bana na beto iya, James, Jerry, Nicholas, mpi Steven kele bankuluntu mpi bo ke sadilaka Yehowa mbote ti bankento na bo. Nicholas ti nkento na yandi Debora ke balulaka mikanda na ndinga-bidimbu na Betele ya Londres, Steven ti nkento na yandi Shannan ke balulaka mikanda na ndinga-bidimbu na Betele ya États-Unis.
Bana na mono James, Jerry, mpi Steven ti bankento na bo ke samuna na mitindu ya kuswaswana na ndinga-bidimbu
Ngonda mosi na ntwala nde beto lungisa bamvula 40 na makwela, Eunice belaka kansere mpi fwaka. Na bamvula yina yandi vandaka kubela, yandi kumaka kukwikila ngolo na lufutumuku. Mono ke vingilaka na kiese yonso kilumbu yina mono ta kutana ti yandi.
Na Februari 2012, mono bwaka, mukwa na mono ya luketo bukanaka. Mono kumaka na mfunu ya lusadisu mingi, yo yina mono ti mwana na mono ya bakala mpi nkento na yandi beto kwendaka kuzinga na mbanza Calgary na Canada. Bubu yai mono kele nkuluntu na dibundu ya ndinga-bidimbu ya Calgary. Yai kele mbala ya ntete ya mono kele na dibundu ya ndinga-bidimbu. Kansi nki me sadisaka mono na kutanina kinduku ya ngolo ti Yehowa bamvula yai yonso ya mono vandaka na mabundu ya Kingelesi? Yehowa sadisaka mono. Yandi me lungisaka lusilu na yandi ya kutanina bana yina me konda bibuti. (Nkunga 10:14) Mono ke tondaka bampangi yonso yina vandaka kusonikila mono mambu yina mitubi vandaka kulonga, bayina longukaka ndinga-bidimbu mpi bayina vandaka kubalula bangogo ya mitubi na ndinga-bidimbu.
Bantangu ya nkaka, mono vandaka ve kubakisa mambu yina mitubi vandaka kulonga, na bantangu ya mutindu yina, mono vandaka kumona nde ata muntu mosi ve vandaka kuzaba mutindu ya mbote ya kusadisa bifwa-makutu. Yo yina, mono vandaka kuwa makasi to kulemba. Kansi mono vandaka kuyibuka mambu yina Piere zabisaka Yezu: “Mfumu, na nani beto ta kwenda? Nge kele ti bangogo ya luzingu ya mvula na mvula.” (Yoa. 6:66-68) Mono ke kangaka ntima bonso bampangi mingi ya bifwa-makutu ya me salaka bamvula mingi na dibundu ya Yehowa. Mono ke kangamaka na dibundu ya Yehowa mpi ke tudilaka Yehowa ntima, yo me natilaka mono mambote mingi. Bubu yai, dibundu ya Yehowa ke basisaka mikanda mingi na ndinga na beto, diaka mono kele na kiese ya kukwenda na balukutakanu na ndinga-bidimbu ya Amerika. Ya kieleka, mono me zinga luzingu ya kiese mpi me baka balusakumunu mingi na kusadila Yehowa, Nzambi ya Nene.


text:
DISOLO YINA KELE NA LUTITI YA ZULU | KETI SIANSI ME BAKAKA KISIKA YA BIBLIA?
Inki Mutindu Siansi Kele ti Bupusi na Luzingu na Nge?
Diksionere mosi ke tuba nde siansi kele “kulonguka na mudindu bima yina ke monikaka, ti mutindu bima yango ke salaka, mpi nzayilu ya beto ke bakaka na bima yina.” Kulonguka bima yango ke vandaka mpasi mpi mbala mingi yo ke pesaka kiseku. Sambu na kusala bansosa mpi kulonguka bima yai, bantu ya siansi ke lutisaka bamposo, bangonda to nkutu bamvula. Mbala mingi, bansosa na bo ke natilaka bantu mambote kansi bantangu ya nkaka, yo ke butaka ve mbuma. Beto tadila mwa bambandu.
Kompani mosi ya Eropa me vukisaka baplastiki ya ngolo ti miyungulu ya mbote sambu na kusala apareyi mosi ya ke salaka nde muntu kubaka ve maladi ata yandi me nwa masa ya mvindu. Bo ke sadilaka ba apareyi yai na ntangu bisumbula ya lugangu ke salamaka. Mu mbandu, bo sadilaka yo ntangu ntoto nikanaka na Haïti na 2010.
Na zulu kibeni, ba rezo ya basatelite ke salaka rezo mosi ya bo ke bingaka GPS (système de repérage universel). Ata bo salaka GPS ntete sambu na kisalu ya basoda, yo ke vandaka mfunu na bantu ya ke pusaka bakamio, ba avio, bamaswa, mizombi mpi bantu ya ke tambulaka kitamina ya nda na makulu. Yo ke sadisaka bo na kuzaba nzila. Na nsadisa ya GPS, bantu ya siansi me sadisaka bantu na kukwenda bisika yonso ya bo me zola kukonda mpasi.
Keti nge ke sadilaka telefone, ordinatere to Internet? Keti mavimpi na nge me bongaka sambu na bankisi yina bantu ya siansi me salaka? Keti nge ke salaka nzietelo na Avio? Kana ee, nge ke bakaka mambote ya siansi na mutindu mosi buna. Siansi me sadisaka beto na mambu mingi ya luzingu.
SIANSI KELE TI BANDILU
Sambu na kuyedisa mayele na bo, bantu ya siansi ya ntangu na beto ke salaka bansosa mingi na lugangu. Bantu ya fiziki nikleyere (physiciens nucléaires) ke longukaka ngolo ya ke vandaka na kati ya atome. Kansi, bantu ya nkaka ya fiziki (astrophysiciens) me salaka bamvula mingi sambu na kulonguka kisina ya luyalanganu. Sambu bantu ya siansi ke longukaka na mudindu mambu yina ke monanaka ve, bankaka ke yindulaka nde kana Nzambi kele, bo fwete sengumuna yandi.
Bantu ya nkaka ya siansi mpi ya filozofi ya me zabanaka mingi ke kwendaka ntama na mutindu na bo ya kuyindula. Bo ke kwisaka kubwa na dibanza yina Amir D. Aczel bingaka nde “bantu ya siansi ke tulaka ntembe nde Nzambi ke vandaka ve.” Mu mbandu, muntu mosi ya fiziki ya me zabanaka mingi tubaka nde “yo me fwana kibeni na kutuba nde Nzambi kele ve sambu beto kele ve na banzikisa ya ke monisaka nde yandi ke lungisaka mukumba ya nene na luyalanganu.” Bantu ya nkaka ke monaka nde bisalu ya Nzambi kele “mazi” to “ngolo mosi buna ya kuyituka.” *
Kansi, beto fwete kudiyula nde: Keti bantu ya siansi me longukaka mambu mingi ya lugangu sambu bo kuka kutuba mambu ya mutindu yai na siki-siki yonso? Ve. Bantu ya siansi me yedisaka mayele na bo mingi, kansi bo ke ndimaka nde bo me zaba ntete ve mambu mingi, mpi mbala ya nkaka bo ta zabaka yo mpi ve. Steven Weinberg, muntu mosi ya fiziki ya me bakaka dikabu ya nene (prix Nobel) sambu na kisalu na yandi tubaka nde: “Beto ta bakisaka ve ata fioti lugangu na mudindu.” Martin Rees, profesere mosi na Grande-Bretagne ya ke longukaka bima ya ke vandaka na zulu tubaka nde: “Mbala ya nkaka kele ti mambu ya bantu ta bikaka kuzaba ve ata fioti.” Diambu ya kieleka kele nde bantu ya siansi ta bakisaka ve bima mingi ya lugangu, banda na selile ya fioti tii na luyalanganu ya mvimba. Beto tadila bambandu ya ke landa:
Bantu ya biolozi ke bakisaka ve mbote-mbote mutindu baselile ke salaka. Bo ke bakisaka ve mutindu baselile ke sadilaka énergie, ke basisaka protéine mpi ke kabwanaka.
Konso sekondi, ngolo mosi (gravitation) ke vandaka ti bupusi na luzingu na beto. Bantu ya fiziki ke bakisaka ve ngolo yai. Bo ke zabaka ve mbote-mbote mutindu ngolo yai ke bendaka muntu na ntoto ntangu yandi me nanguka na zulu to mutindu ngonda ke balukaka na lweka ya ntoto.
Bantu ya ke longukaka luyalanganu ke tubaka nde ba apareyi ya bantu ya siansi ke monaka ve bima mingi ya kele na luyalanganu disongidila 95 na kati ya nkama. Bantu ya siansi ke kabulaka bima yango na ndambu zole: énergie sombre ti matière noire. Bo ke monaka ve bima yai.
Bima ya nkaka ke yitukisaka bantu ya siansi mpi bo ke zabaka yo ve. Sambu na nki? Nsoniki ya zulunalu mosi (popular science) ke tuba nde: “Bima ya beto me sengumunaka ntete ve kele mingi kuluta bima ya beto me sengumunaka. Mambu ya siansi fwete yitukisa mpi kupusa muntu na kulonguka mambu mingi na kisika ya kubuya kundima bangindu ya bantu ya nkaka.”
Yo yina, kana nge ke yindula nde siansi lenda baka kisika ya Biblia mpi kukanga bantu nzila na kukwikila na Nzambi, kudiyula nde: Kana bantu ya siansi yina kele ti mayele mingi mpi ba apareyi ya ngolo ke zaba mambu fioti mpamba ya lugangu, keti yo ta vanda mbote na kubuya mbala mosi bima yina bo kele ve ti makuki ya kusengumuna? Disolo mosi ya nda ya mukanda mosi (Encyclopedia Britannica) tubilaka mambu ya astronomi mpi kutoma na yo. Disolo yango tubaka na nsuka nde: “Na nima ya bamvula kiteso ya 4 000 ya astronomi, bantu ya siansi ke bakisa ve luyalanganu kaka mutindu mosi ti bantu ya Babilone.”
Bambangi ya Yehowa ke zitisaka nswa ya konso muntu na yina me tala kubaka desizio na diambu yai. Beto ke salaka ngolo na kulanda lutwadisu yai ya Biblia: “Bika nde kikalulu na beno ya kuvanda ve makambu ngolo kuzabana na bantu yonso.” (Bafilipi 4:5) Yo yina, na kulanda ngindu ya verse yai, beto ke lomba nge na kutadila mutindu siansi ti Biblia ke wakanaka mpi ke tubilaka mambu na mutindu mosi.
^ par. 9 Bantu ya nkaka ke buyaka Biblia sambu na malongi yina mabundu ke longaka. Mu mbandu, bo ke longaka nde ntoto kele na kati-kati ya luyalanganu to nde Nzambi gangaka nsi-ntoto kaka na bilumbu sambanu yina konso kilumbu kele ti bangunga 24. Tala lupangu “ Biblia mpi Mambu ya Siansi Yina Bantu Ke Ndimaka.”


text:
KAPU YA KUMI NA TANU
Lusambu Yina Nzambi Kendimaka
Keti mabundu yonso kesepedisaka Nzambi?
Inki mutindu beto lenda zaba dibundu ya kyeleka?
Banani kele bansambidi ya kyeleka ya Nzambi bubu yai na ntoto?
YEHOWA NZAMBI kekebaka beto mingi mpenza mpi yandi kezolaka nde beto baka mambote ya lutwadisu na yandi ya zola. Kana beto sambila yandi na mutindu ya mbote, beto tavanda na kyese mpi tatina mambu mingi ya mpasi na luzingu. Dyaka, beto tabaka balusakumunu na yandi mpi yandi tasadisa beto. (Yezaya 48:17) Kansi, kele ti mabundu mingi yina ketubaka nde yo kelongaka kyeleka na yina metala Nzambi. Ata mpidina, yo kelongaka mambu ya kuswaswana na yina metala Nzambi mpi mambu yina yandi kelombaka beto.
2 Inki mutindu nge lenda zaba mutindu ya mbote ya kusambila Yehowa? Yo kelomba ve nde nge longuka mpi nge fwanisa malongi ya mabundu yonso. Nge kele kaka ti mfunu ya kulonguka mambu yina Biblia kelongaka mpenza na yina metala lusambu ya kyeleka. Mu mbandu: Na bansi mingi, bantu kesalaka mbongo ya luvunu. Kana bo pesaka nge kisalu ya kuzaba mbongo yina ya luvunu, inki mutindu nge zolaka kusala yo? Keti nge zolaka kukanga na ntu mitindu yonso ya mbongo ya luvunu? Ve. Yo zolaka kuvanda mbote na kulutisa ntangu na nge na kulonguka mbongo ya kyeleka. Na nima ya kuzaba kana mbongo ya kyeleka kele nki mutindu, nge zolaka kuzaba mbongo ya luvunu. Mutindu mosi, kana beto longuka mutindu ya kuzaba dibundu ya kyeleka, beto lenda zaba mabundu yina kele ya luvunu.
3 Yo kele mfunu nde beto sambila Yehowa na mutindu yina yandi kendimaka. Bantu mingi kekwikilaka nde mabundu yonso kesepedisaka Nzambi, kansi Biblia kelongaka ve mutindu yina. Nkutu yo mefwana kaka ve na kutuba nde nge kele Mukristu. Yezu kutubaka nde: “Bantu yina ke bingaka mono nde: ‘Mfumu, Mfumu,’ bo yonso ve ta kota na Kimfumu ya Nzambi, kansi bantu yina ke salaka luzolo ya Tata na mono yina kele na zulu, bo kaka bantu ta kota.” Yo yina, sambu Nzambi kundima beto, beto fwete longuka mambu yina yandi kelombaka beto mpi kusala yo. Yezu kubingaka bantu yina kesalaka ve luzolo ya Nzambi nde “bantu ke salaka mambu ya mbi.” (Matayo 7:21-23) Bonso mbongo ya luvunu, dibundu ya luvunu kele ve ti valere ya kyeleka. Kima ya kuluta dyaka mbi kele nde mabundu ya mutindu yai kenatilaka bantu mpasi.
4 Yehowa kepesaka konso muntu ya kele na ntoto dibaku ya kubaka luzingu ya mvula na mvula. Kansi, sambu na kubaka luzingu ya kukonda nsuka na Paladisu, beto fwete sambila Nzambi na mutindu ya mbote mpi kuzinga ntangu yai na mutindu yina yandi kendimaka. Yo ke mawa na kumona nde bantu mingi kebuyaka na kusala mutindu yina. Yo yina Yezu kutubaka nde: “Beno kota na kielo yina kele ya fioti. Sambu kele ti kielo ya nene ti nzila ya nene yina ke nataka bantu na [lufwa, NW ], bantu mingi ke kwendaka na nzila yina. Kansi kielo ti nzila yina ke nataka bantu na moyo yo kele nkaka mpenza, bantu fioti mpamba ke monaka yo.” (Matayo 7:13, 14) Dibundu ya kyeleka kenataka na luzingu ya mvula na mvula. Dibundu ya luvunu kenataka na lufwa. Yehowa kezolaka ve nde ata muntu mosi kufwa, yo yina yandi kepesa bantu ya bisika yonso dibaku ya kulonguka mambu ya metala yandi. (2 Piere 3:9) Ya kyeleka, mutindu beto kesambilaka Nzambi ketendula luzingu to lufwa.
MUTINDU YA KUZABA DIBUNDU YA KYELEKA
5 Inki mutindu beto lenda zwa ‘nzila ya kenataka na moyo’? Yezu kutubaka nde dibundu ya kyeleka zolaka kumonana pwelele na luzingu ya bantu yina kele na kati na yo. Yandi tubaka nde: “Beno ta bakisa bo na mambu yina ya bo ke salaka…. Konso nti ya mbote ke butaka bambuma ya mbote.” (Matayo 7:16, 17) Na kikongo yankaka, bantu zolaka kuzaba bantu yina kele na dibundu ya kyeleka na balukwikilu mpi bikalulu na bo. Ata bo kele ve bantu ya kukuka mpi bo kesalaka bifu, na kimvuka bansambidi ya kyeleka kesosaka kusala luzolo ya Nzambi. Bika beto tadila mambu sambanu ya mfunu yina kesadisaka na kuzaba bantu yina kele na dibundu ya kyeleka.
BANTU YINA KESAMBILAKA NZAMBI YA KYELEKA
- kebakaka malongi na bo na Biblia
- kesambilaka kaka Yehowa mpi kezabisaka zina na yandi
- kemonisaka zola ya masonga na kati na bo
- kendimaka nde Yezu kele muntu yina Nzambi kesadilaka sambu na kugulusa beto
- kekotaka ve na mambu ya inza
- kelongaka nde Kimfumu ya Nzambi kele kivuvu mosi kaka sambu na bantu
6Malongi ya bansadi ya Nzambi kekatukaka na Biblia. Biblia yo mosi ketuba nde: “Masonuku yonso kele ya kupemama na Nzambi mpi yo kele mfunu sambu na kulonga, kunganina, kuvutula mambu na ndonga, sambu na kupesa disipline na lunungu, na mpila nde muntu ya Nzambi kukuma mpenza ya kukuka sambu na bisalu yonso ya mbote.” (2 Timoteo 3:16, 17, NW ) Ntumwa Polo kusonikilaka bampangi na yandi Bakristu nde: “Ntangu beto zabisaka beno nsangu ya Nzambi, beno waka yo, beno ndimaka yo bonso nsangu ya muntu ve kansi bonso nsangu ya Nzambi. Ya kieleka, yo kele nsangu ya Nzambi.” (1 Tesalonika 2:13) Yo yina, balukwikilu mpi bisalu ya dibundu ya kyeleka kekatukaka ve na bangindu to kinkulu ya bantu. Yo kekatukaka na Ndinga ya kupemama ya Nzambi, Biblia.
7 Yezu Kristu kubikaka mbandu ya mbote sambu malongi na yandi vandaka kukatuka na Ndinga ya Nzambi. Na kisambu yina yandi salaka na Tata na yandi ya zulu, yandi tubaka nde: “Mambu yina ya nge ke tubaka kele…kieleka.” (Yoane 17:17) Yezu vandaka kukwikila na Ndinga ya Nzambi, mpi mambu yonso ya yandi longaka vandaka kuwakana ti Masonuku. Yezu vandaka kutuba mbala mingi nde: “Bo sonikaka na Mukanda ya Nzambi nde.” (Matayo 4:4, 7, 10) Na nima yandi vandaka kupesa verse mosi. Mutindu mosi, bubu yai bansadi ya Nzambi kelongaka ve bangindu na bo mosi. Bo kekwikilaka nde Biblia kele Ndinga ya Nzambi, mpi malongi na bo kekatukaka kaka na mambu yina yo ketubaka.
8Bantu yina kele na dibundu ya kyeleka kesambilaka kaka Yehowa mpi bo kezabisaka zina na yandi. Yezu kutubaka nde: “Nge fweti samba [Yehowa, NW ], Nzambi na nge. Kaka yandi mpamba nge fweti samba!” (Matayo 4:10) Yo yina, bansadi ya Nzambi kesambilaka kaka Yehowa, kansi muntu yankaka ve. Lusambu yango kelombaka mpi nde bo zabisa bantu zina ya Nzambi ya kyeleka mpi mutindu ya Nzambi yina yandi kele. Nkunga 83:18 (NW ) ketuba nde: “Nge, ya kele na zina Yehowa, nge mpamba kele Muntu ya Kuluta Kuzanguka na zulu ya ntoto ya mvimba.” Yezu kupesaka mbandu na yina metala kusadisa bantu yankaka na kuzaba Nzambi, mutindu yandi tubaka na kisambu: “Bantu ya nge bakaka na nsi-ntoto sambu na kupesa mono, mono me songaka bo [zina na nge, NW ].” (Yoane 17:6) Mutindu mosi, bubu yai bansambidi ya kyeleka kelongaka bantu yankaka zina ya Nzambi, balukanu na yandi, mpi bikalulu na yandi.
9Bansadi ya Nzambi kemonisaka zola ya masonga mpi ya kukonda bwimi na kati na bo. Yezu kutubaka nde: “Kana beno ke zolana beno na beno, bantu yonso ta zaba nde beno kele balonguki na mono.” (Yoane 13:35) Bakristu ya ntete vandaka ti zola ya mutindu yai na kati na bo. Zola yina mesimbama na minsiku ya Biblia kelandaka ve mpusu ya nitu, luzingu, to insi ya bantu mpi yo kevukisaka bantu na kimpangi ya kyeleka yina lenda fwa ve. (Kolosai 3:14) Bantu ya mabundu ya luvunu kevandaka ve ti kimpangi ya zola ya mutindu yai. Inki mutindu beto mezaba yo? Bo kefwisanaka sambu bo mekatuka ve na insi to kikanda mosi. Bakristu ya kyeleka kebakaka ve minduki sambu na kufwa bampangi na bo Bakristu to bantu yankaka. Biblia ketuba nde: “Tala mutindu ya diswaswanu ke monikaka na kati ya bana ya Nzambi ti bana ya Satana: konso muntu yina ke salaka ve mambu ya Nzambi ke zolaka to ke zolaka mpangi na yandi ve, yandi kele mwana ya Nzambi ve…. Beto fweti zolana. Beto kusala ve mutindu Kaini salaka. Yandi vandaka muntu ya Muntu ya mbi; yandi fwaka mpangi na yandi.”—1 Yoane 3:10-12; 4:20, 21.
10 Ya kyeleka, zola ya masonga kesukaka kaka ve na kubuya kufwa bantu yankaka. Bakristu ya kyeleka kesadilaka ntangu, ngolo, mpi bima na bo kukonda bwimi sambu na kusadisana mpi kupesana kikesa. (Baebreo 10:24, 25) Bo kesadisanaka na ntangu ya mpasi mpi bo kesadilaka bankaka mambu na masonga yonso. Na luzingu na bo, bo kesadilaka ndongisila ya Biblia ya kelombaka na ‘kusadila bantu yonso mbote.’—Galatia 6:10.
11Bakristu ya kyeleka kendimaka nde Yezu Kristu kele muntu yina Nzambi kesadilaka sambu na kugulusa beto. Biblia ketuba nde: “Bantu lenda guluka kaka na yandi, sambu Nzambi me pesaka bantu zina ya muntu ya nkaka ve awa na nsi-ntoto yina lenda gulusa bo.” (Bisalu 4:12) Mutindu beto monaka yo na Kapu ya 5, Yezu kupesaka luzingu na yandi bonso nkudulu sambu na bantu ya bulemfu. (Matayo 20:28) Dyaka, Nzambi meponaka Yezu Ntotila ya Kimfumu ya zulu yina tayala ntoto ya mvimba. Nzambi kelombaka nde beto lemfukila Yezu mpi beto sadila malongi na yandi kana beto kezola kubaka luzingu ya mvula na mvula. Yo yina Biblia ketuba nde: “Konso muntu yina me ndima Mwana yina na ntima na yandi, yandi ke na moyo ya mvula na mvula; kansi konso muntu ke lemfukilaka Mwana yina ve, yandi ta baka moyo ve.”—Yoane 3:36.
12Bansambidi ya kyeleka kekotaka ve na mambu ya inza. Na ntangu bo vandaka kusambisa yandi na ntwala ya Pilate, mfumu ya Roma, Yezu kutubaka nde: “Kimfumu na mono kele ya nsi-ntoto yai ve.” (Yoane 18:36) Yo vanda bo kezinga na konso nki insi yina, balongoki ya kyeleka ya Yezu kele bantu ya Kimfumu na yandi ya zulu mpi bo kekotaka ve ata fyoti na mambu ya politiki ya inza. Bo kekotaka mpi ve na mavwanga na yo. Kansi, bansambidi ya Yehowa kebuyisaka ve bantu yankaka na kukota na kimvuka mosi ya politiki, na kupesa bazina sambu bo vote bo, to na kuvote. Ata bansambidi ya kyeleka ya Nzambi kekotaka ve na mambu ya politiki, bo kezitisaka bansiku. Sambu na inki? Sambu Ndinga ya Nzambi kelomba bo na ‘kulemfuka na bamfumu ya leta.’ (Roma 13:1) Kana mambu ya Nzambi kelomba kewakana ve ti yina ya luyalu mosi ya politiki kelomba, bansambidi ya kyeleka kelandaka mbandu ya bantumwa, yina kutubaka nde: “Beto fweti lemfuka ntete na Nzambi, kansi na bantu ve.”—Bisalu 5:29; Marko 12:17.
13Balongoki ya kyeleka ya Yezu kelongaka nde Kimfumu ya Nzambi kele kivuvu mosi kaka sambu na bantu. Yezu kutubaka nde: “Bo ta longaka Nsangu yai ya Mbote ya Kimfumu na nsi-ntoto ya mvimba, na mpila nde bantu ya makanda yonso kuwa yo. Ebuna na nima, nsuka ya ntoto ta kwisa.” (Matayo 24:14) Na kisika ya kusyamisa bantu na kutula ntima na bamfumu ya bantu sambu na kumanisa bampasi na bo, balongoki ya kyeleka ya Yezu Kristu kelongaka nde Kimfumu ya zulu ya Nzambi kele kivuvu mosi kaka sambu na bantu. (Nkunga 146:3) Yezu kulongaka beto na kusamba sambu na luyalu yina ya kukuka ntangu yandi tubaka nde: “Kimfumu na nge kwisa, luzolo na nge kusalama awa na ntoto bonso na zulu.” (Matayo 6:10) Ndinga ya Nzambi kutubaka na ntwala nde Kimfumu yai ya zulu “tafwa mpi tasukisa bimfumu yai yonso [ya ntangu yai], mpi yo tayala mvula na mvula.”—Daniele 2:44, NW.
14 Na kulanda mambu ya beto mekatuka kutadila, kudiyula nde: ‘Inki dibundu kebakaka malongi na yo yonso na Biblia mpi kezabisaka zina ya Yehowa? Inki dibundu kemonisaka zola yina mesimbama na minsiku ya Biblia mpi lukwikilu na Yezu, kekotaka ve na mambu ya inza mpi kelongaka nde Kimfumu ya Nzambi kele kivuvu mosi kaka sambu na bantu? Na mabundu yonso yina kele na ntoto, inki dibundu kelungisa mambu yai yonso?’ Mambu kemonisa pwelele nde yo kele Bambangi ya Yehowa.—Yezaya 43:10-12.
NGE TASALA INKI?
15 Kukwikila mpamba na Nzambi mefwana ve sambu na kusepedisa yandi. Ya kyeleka, Biblia ketubaka nde ata bademo kekwikilaka nde Nzambi kele. (Yakobo 2:19) Kansi, yo ke pwelele nde bo kesalaka ve luzolo ya Nzambi mpi yandi kendimaka bo ve. Sambu Nzambi kundima beto, beto fwete kwikila kaka ve nde yandi kele kansi beto fwete sala mpi luzolo na yandi. Beto fwete kabwana mpi ti dibundu ya luvunu mpi kukota na dibundu ya kyeleka.
16 Ntumwa Polo kumonisaka nde beto fwete vukana ve ti lusambu ya luvunu. Yandi sonikaka nde: “Nzambi ke tuba nde: ‘Beno fweti bikisa bo, beno fweti kabana ti bo. Beno kusimba ve bima yina kele ya kukangama na bansiku, ebuna mono ta yamba beno.’ ” (2 Korinto 6:17; Yezaya 52:11) Yo yina, Bakristu ya kyeleka kebuyaka konso kima yina kewakana ti lusambu ya luvunu.
17 Biblia kemonisa nde mitindu yonso ya mabundu ya luvunu kele na kati ya ‘Babilone ya Nene.’* (Kusonga 17:5) Zina yai keyibusa beto mbanza ya ntama ya Babilone, kisika lusambu ya luvunu kuyantikaka na nima ya Mvula ya Ngolo ya bilumbu ya Noa. Malongi mpi bisalu mingi ya mepanzanaka na lusambu ya luvunu bubu yai kuyantikaka bamvula mingi meluta na Babilone. Mu mbandu, bantu ya Babilone vandaka kusambila butatu. Bubu yai, Butatu kele dilongi ya kuluta mfunu ya mabundu mingi ya luvunu. Kansi, Biblia kelongaka pwelele nde Nzambi ya kyeleka kele kaka mosi, Yehowa, mpi nde Yezu Kristu kele Mwana na yandi. (Yoane 17:3) Bantu ya Babilone vandaka kukwikila mpi nde bantu kele ti moyo ya kefwaka ve yina kelandaka kuzinga kana nitu kufwa mpi yo lenda nyokwama na kisika mosi ya bampasi. Bubu yai, mabundu mingi kelongaka nde moyo to mpeve kefwaka ve mpi yo lenda mona mpasi na bilungi ya tiya.
18 Sambu lusambu ya Babilone ya ntama mepanzanaka na ntoto ya mvimba, yo mefwana mpenza nde beto binga Babilone ya Nene ya bilumbu na beto nde kintinu ya inza ya mvimba ya dibundu ya luvunu. Mpi Nzambi kutubaka na ntwala nde kintinu yai ya lusambu ya luvunu tasuka na kintulumukina. (Kusonga 18:8) Keti nge kemona sambu na nki yo kele mfunu nde nge kabwana ti konso kitini ya Babilone ya Nene? Yehowa Nzambi kezola nde nge “basika na yandi” kukonda kusukinina ntangu dibaku ya kusala yo kele ntete.—Kusonga 18:4, NW.
19 Kana nge baka desizio ya kubuya kuvukana ti dibundu ya luvunu, bantu yankaka lenda pona na kufwa kinduku ti nge. Kansi, kana nge sadila Yehowa kumosi ti bantu na yandi, nge tabaka mambote mingi kuluta mambu yina nge lendaka kuvidisa. Bonso balongoki ya ntete ya Yezu yina kuyambulaka bima yankaka sambu na kulanda yandi, nge takuma ti bampangi mingi ya babakala mpi ya bankento ya kimpeve. Nge takota na dibuta ya nene ya inza ya mvimba ya bamilio ya Bakristu ya kyeleka, yina tamonisaka nge zola ya masonga. Mpi nge tavanda ti kivuvu ya kitoko ya luzingu ya mvula na mvula “na bilumbu yina ke kwisa na ntwala.” (Marko 10:28-30) Mbala yankaka na nima, bantu yina kubuyaka nge sambu na balukwikilu na nge tatadila mambu yina Biblia kelongaka mpi takuma bansambidi ya Yehowa.
20 Biblia kelongaka nde ntama mingi ve Nzambi tasukisa ngidika yai ya mbi ya bima mpi tayingisa yo na inza ya mpa ya lunungu yina tavanda na nsi ya kiyeka ya Kimfumu na yandi. (2 Piere 3:9, 13) Yo tavanda inza mosi ya kitoko kibeni! Mpi na ngidika yina ya mpa ya lunungu, dibundu tavanda kaka mosi, mutindu mosi kaka ya kyeleka ya lusambu. Keti yo kele ve mayele nde nge sala bitambi yina kele mfunu sambu na kuvukana ti bansambidi ya kyeleka banda sesepi yai?
MAMBU YINA BIBLIA KELONGAKA
- Dibundu ya kyeleka kele kaka mosi.—Matayo 7:13, 14.
- Bantu kezabaka dibundu ya kyeleka na malongi mpi bisalu na yo.—Matayo 7:16, 17.
- Bambangi ya Yehowa kesadilaka lusambu yina Nzambi kendimaka.—Yezaya 43:10.
* Sambu na kuzaba mambu mingi ya kemonisa sambu na nki Babilone ya Nene kemonisa kintinu ya inza ya mvimba ya dibundu ya luvunu, tala Appendice.
Bangyufula ya Kulonguka
1. Inki mambote beto tabaka kana beto kesambila Nzambi na mutindu ya mbote?
2. Inki mutindu beto lenda longuka mutindu ya mbote ya kusambila Yehowa, mpi nki mbandu kesadisa beto na kubakisa dyambu yai?
3. Na kutadila mambu yina Yezu kutubaka, inki beto fwete sala kana beto kezola nde Nzambi kundima beto?
4. Bangogo ya Yezu ya ketadila banzila zole ketendula inki, mpi konso nzila kenataka na wapi?
5. Inki mutindu beto lenda zaba bantu yina kele na dibundu ya kyeleka?
6, 7. Inki mutindu bansadi ya Nzambi ketadilaka Biblia, mpi nki mutindu Yezu kupesaka mbandu na dyambu yai?
8. Yo kelombaka nki sambu na kusambila Yehowa?
9, 10. Na nki mambu Bakristu ya kyeleka kemonisaka zola na kati na bo?
11. Sambu na nki yo kele mfunu na kundima nde Yezu Kristu kele muntu yina Nzambi kesadilaka sambu na kugulusa beto?
12. Beto fwete sala nki sambu na kumonisa nde beto kekotaka ve na mambu ya inza?
13. Inki mutindu balongoki ya kyeleka ya Yezu ketadilaka Kimfumu ya Nzambi, mpi bo kesalaka inki?
14. Na ngindu na nge, inki dibundu kelungisa mambu yina Nzambi kelombaka sambu na lusambu ya kyeleka?
15. Katula kukwikila nde yandi kele, Nzambi kelombaka dyaka inki?
16. Inki beto fwete sala na yina metala kuvukana ti dibundu ya luvunu?
17, 18. ‘Babilone ya Nene’ kele inki, mpi sambu na nki beto fwete “basika na yandi” kukonda kusukinina?
19. Inki nge tabaka kana nge sadila Yehowa?
20. Bantu yina kele na dibundu ya kyeleka tabaka nki na bilumbu kekwisa?


text:
Bakôngo
Bakôngo kele bântu mosi ya babantu ya Afelika ya Kati. Bawu ke zingaka na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi, Repubilika ya Kongo, Ngabu na Ngola. Bawu ke tubaka bandînga mîngi ya baluvila, kasi bântu mîngi zaba kutuba mpe kituba Kôngo.
Bântu[soba | edit source]
Bakôngo ke minga zingaka na Ngola ya Londe (na bizunga ya Kabinda, Nzadi, Wizi, Benguela, Kwanza ya Node, Malanje na Lunda ya Node), Kongo-Kinsasa (na bizunga ya Kongo ya Kati, Kinsasa, Kwango na Kwilu) na Kongo-Braza (na bizunga ya Kuilu, Niari, Lekumu, Buenza, Pool ná Brazzaville). Yinsi ya bakôngo ke luta km² 250 000, yina kele nene mpila mosi na luyalumunu ya Ngabu.
Ntalu ya bântu[soba | edit source]
- Repubilika ya Kôngo: 1 600 000 to 52% ya bântu
- Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi: 7 400 000 to 12% ya bântu
- Kabinda: 300 000 to 99% ya bântu
- Ngola: 2 000 000 to 13% ya bântu
- Liberia: 70 000 to 2,5% ya bântu
- bakongo ya Karibe (Brezil, Ayiti, Kuba, ...)
- Na kimvuka: ~ 11 000 000
Bambanza ya nene ya bakôngo kele: Brazzaville, Ndindi, Lubomo, Matadi, Mboma, Muanda, Mbanza Ngungu, Mbanza Kongo, Soyo, Nzeto na Wizi.
Baluvila ya bakongo[soba | edit source]
Bakongo ke kabukaka na baluvila mingi.
Baluvila ya Ngabu kele balumbu, bapunu, basira na bavili.
Baluvila ya Repubilika ya Kongo kele babembe, badondo, bakamba, bakunyi, balari, balumbu, basundi = bakongo ya Boko, bavili to baluangu na bayombe.
Baluvila ya Kabinda kele bakakongo, bavili, bawoyo na bayombe.
Baluvila ya Repubilika envia mas dinero no kerer trabajo nosotro ya Kongo ya Dimokalasi kele basundi = bamanianga, bamboma, bandibu, bantandu = bampangu, basolongo, bawoyo na bayombe.
Baluvila ya Ngola kele bambata, bankanu, bapombo, basansala, basolongo, basoso, basuku, bayaka na bazombo.
Bantu zaba ve baluvila ya bakongo ya Liberia, samu na bau kele bana ya bampika, yina vutukaka tuka Amerika.
Kinkulu[soba | edit source]
Bakongo kuendaka na nsi ya bubu na bau na bamvula nkama ya 12 tuka nsi ya londe-lunene. Na bamvula nkama ya 13 bau salaka nsi ya ntotila ya nene ya ntete, yina vuandaka Kongo ya Ntotila. Nimi ya Lukeni vuandaka ntotila ya ntete ya Kongo. Yandi nungaka nsi na ngele ya nzadi Kongo. Kuna yandi tungaka Mbanza Kongo, mbanza ya kimfumu ya ntete.
Ngindu ya bambuta[soba | edit source]
Mposo ya bakongo kele na bilumbu iya. Bazina ya bilumbu kele mosi ve na kati ya baluvila.
Kilumbu ya tatu kele ya santu. Kuna bau ke sala ve.


text:
NGIUFULA 7
Inki Mambu Biblia Tubaka na Ntwala Sambu na Bilumbu na Beto?
“Insi mosi ta nwanisa insi ya nkaka mpi kimfumu mosi ta nwanisa kimfumu ya nkaka . . . Mambu yai yonso kele luyantiku ya bampasi.”
“Bambikudi mingi ya luvunu ta basika mpi ta kusa bantu mingi; mpi sambu kikalulu ya kufwa bansiku ta kuma mingi, zola ya bantu mingi ta mana.”
“Ntangu beno ta wa makelele ya bitumba mpi bansangu ya bitumba, beno tekita ve na boma; mambu yai fwete salama, kansi yina kele ntete ve nsuka.”
“Ntoto ta nikana ngolo, mpi nzala ti kipupa ta vanda na bisika ya mutindu na mutindu; mpi yo ta vanda ti mambu ya ke pesa boma mpi bidimbu ya nene ta vanda na zulu.”
“Na bilumbu ya nsuka bantangu ya mpasi mpi ya nku ta vanda. Sambu bantu ta vanda bantu ya ke kudizolaka, bantu ya ke zolaka mbongo, bantu ya ke kudikumisaka, bantu ya lulendo, bantu ya ke vwezaka, bantu ya ke lemfukaka ve na bibuti, bantu ya ke pesaka ve matondo, bantu ya me konda kwikama, bantu ya ke zolaka ve bantu ya nkaka, bantu ya ke zolaka ve kuwakana, bantu ya ke kusilaka bankaka makambu, bantu ya me konda kudiyala, bantu ya nku, bantu ya ke zolaka ve mambu ya mbote, bantu ya ke tekaka bankaka, bantu ya ntu-ngolo, bantu ya me fuluka ti lulendo, bantu ya ke zolaka biese na kisika ya kuzola Nzambi, bantu ya ke monanaka nde bo ke zolaka mambu ya Nzambi, kansi bo ke buyaka ngolo ya mambu yina.”


text:
Bansi ( הודו )
מרחקים בין ערים אחרות
- מרחק Bansi - Mumbai
- מרחק Bansi - Delhi
- מרחק Bansi - Bangalore
- מרחק Bansi - Kolkata
- מרחק Bansi - Chennai
- מרחק Bansi - Ahmedabad
- מרחק Bansi - Hyderabad
- מרחק Bansi - Pune
- מרחק Bansi - Surat
- מרחק Bansi - Kanpur
- מרחק Bansi - Jaipur
- מרחק Bansi - Navi מומבאי
- מרחק Bansi - Lucknow
- מרחק Bansi - נאגפור
- מרחק Bansi - Indore
- מרחק Bansi - Patna
- מרחק Bansi - Bhopal
- מרחק Bansi - Ludhiana
- מרחק Bansi - Agra
- מרחק Bansi - Vadodara
- מרחק Bansi - Gorakhpur
- מרחק Bansi - Nashik
- מרחק Bansi - Pimpri
- מרחק Bansi - Kalyan
- מרחק Bansi - Thane
- מרחק Bansi - Meerut
- מרחק Bansi - Nowrangapur
- מרחק Bansi - Faridabad
- מרחק Bansi - Ghaziabad
- מרחק Bansi - Dombivli
- מרחק Bansi - Rajkot
- מרחק Bansi - ורנאסי
- מרחק Bansi - Amritsar
- מרחק Bansi - Allahabad
- מרחק Bansi - Visakhapatnam
- מרחק Bansi - Teni
- מרחק Bansi - Jabalpur
- מרחק Bansi - Haora
- מרחק Bansi - Aurangabad
- מרחק Bansi - Shivaji נגר
- מרחק Bansi - Solapur
- מרחק Bansi - Srinagar
- מרחק Bansi - Chandigarh
- מרחק Bansi - Coimbatore
- מרחק Bansi - Jodhpur
- מרחק Bansi - Madurai
- מרחק Bansi - Guwahati
- מרחק Bansi - Gwalior
- מרחק Bansi - Vijayawada
- מרחק Bansi - Mysore
- מרחק Mumbai - Bansi
- מרחק Delhi - Bansi
- מרחק Bangalore - Bansi
- מרחק Kolkata - Bansi
- מרחק Chennai - Bansi
- מרחק Ahmedabad - Bansi
- מרחק Hyderabad - Bansi
- מרחק Pune - Bansi
- מרחק Surat - Bansi
- מרחק Kanpur - Bansi
- מרחק Jaipur - Bansi
- מרחק Navi מומבאי - Bansi
- מרחק Lucknow - Bansi
- מרחק נאגפור - Bansi
- מרחק Indore - Bansi
- מרחק Patna - Bansi
- מרחק Bhopal - Bansi
- מרחק Ludhiana - Bansi
- מרחק Agra - Bansi
- מרחק Vadodara - Bansi
- מרחק Gorakhpur - Bansi
- מרחק Nashik - Bansi
- מרחק Pimpri - Bansi
- מרחק Kalyan - Bansi
- מרחק Thane - Bansi
- מרחק Meerut - Bansi
- מרחק Nowrangapur - Bansi
- מרחק Faridabad - Bansi
- מרחק Ghaziabad - Bansi
- מרחק Dombivli - Bansi
- מרחק Rajkot - Bansi
- מרחק ורנאסי - Bansi
- מרחק Amritsar - Bansi
- מרחק Allahabad - Bansi
- מרחק Visakhapatnam - Bansi
- מרחק Teni - Bansi
- מרחק Jabalpur - Bansi
- מרחק Haora - Bansi
- מרחק Aurangabad - Bansi
- מרחק Shivaji נגר - Bansi
- מרחק Solapur - Bansi
- מרחק Srinagar - Bansi
- מרחק Chandigarh - Bansi
- מרחק Coimbatore - Bansi
- מרחק Jodhpur - Bansi
- מרחק Madurai - Bansi
- מרחק Guwahati - Bansi
- מרחק Gwalior - Bansi
- מרחק Vijayawada - Bansi
- מרחק Mysore - Bansi


text:
NKUDIKA
Ayeyi i Nsasa Yakieleka ya Mvovo Miami
—“Moyo” yo “Mwanda”?
VAVA owanga e mvovo miami “moyo” ye “mwanda,” adieyi oyindulanga? Wantu ayingi bekwikilanga vo o moyo yovo mwanda i má kilembi monekanga yo lembi fwa kina mu nitu eto. Bebanzanga vo muna lufwa e má kiaki kivaikanga muna nitu a muntu. Wau vo elongi diadi diamwangana mwawonso, ndonga besivikanga vava belongokanga vo Nkand’a Nzambi ke diau ko kelonganga. Ozevo, nki i moyo yo mwanda muna Nkand’a Nzambi?
MPILA USADILWANGA “MOYO” MUNA NKAND’A NZAMBI
Yambula twafimpa ntete o moyo. Sungamena dio vo o Nkand’a Nzambi kuna lubantiku mu ndinga ya Kiyibere ye Kingerekia wasonamena. Asoneki a Nkand’a Nzambi vava basoneka mu kuma kia moyo, mvovo wa Kiyibere neʹphesh ye wa Kingerekia psy·kheʹ basadilanga. E mvovo miami vioka 800 za fulu miasonama, e nsekola ya Tradução do Novo Mundo isekolwelanga mio vo “moyo,” diakala muna kati kwa lukaya yovo vana yanda lukaya. Avo otomene fimpa mpila isadilwanga e mvovo “moyo” yovo mioyo muna Nkand’a Nzambi, omona vo e mvovo wau (1) muntu yovo wantu, (2) bulu yovo (3) zingu kia muntu ye kia bulu uyikanga. Yambula twafimpa mpila tatu zaswaswana isadilwanga moyo muna sono yakaka.
Wantu. “Muna lumbu ya Noa, . . . i muna mwavulukil’o wantu andwelo, i sia vo, enana dia wantu [mioyo], muna maza.” (1 Petelo 3:20) E mvovo wau mioyo wantu uyikanga i sia vo Noa, nkaz’andi, wan’andi atatu ye akazi au. Muna Luvaiku 16:16 tutanganga luludiku kavana o Yave kwa Aneyisaele mu kuma kia mana. Wabavovesa vo: “Konso muntu mun’owu wa ndi’andi; kome kome muna muntu, mun’owu wa lutangu lua wantu bena muna saba kiandi i nubonga kio.” Tala e sono yakaka ya Nkand’a Nzambi isadilanga mvovo moyo yovo mioyo nze wantu.
Bulu. Muna lusansu lwa nsema tutanganga muna Nkand’a Nzambi vo: “O Nzambi kavova vo, Mbul’o maza matetaninwa ma ikwendanga, ina yo moyo, ye nuni zitimuk’ovansi muna ngambwil’ezulu. O Nzambi kavova vo, mbul’o ntoto watukwa ma kiamoyo muna wandi kanda, mbizi, ye ma kiyatatanga, ye bulu kia ntoto, muna wandi kanda: i una wekala.” (Etuku 1:20, 24) Muna sono kiaki, mbizi za maza ye twelezi yawonso beyikilwanga vo “mioyo.” E nuni ye bulu yakaka mpe iyikilwanga vo mioyo muna Etuku 9:10 ye muna Fuka 11:46; Ntalu 31:28.
Zingu kia muntu. Ezak’e ntangwa e mvovo wau “moyo” zingu kia muntu uyikanga. Yave wavovesa Mose vo: “Wantu awonso ana bavav’o moyo aku bafwa.” (Luvaiku 4:19) Nki bavavanga atantu a Mose? Moyo andi bavavanga. O Rakele vava kawuta Benyamini wa mwan’andi, ‘e moyo andi uvaikidi (kadi fwa kafwidi).’ (Etuku 35:16-19) Muna ntangwa yayina, Rakele wavidisa moyo andi. Tala mpe mvovo mia Yesu: “Mono i mvungudi ambote: o mvungudi ambote oyekwela moyo andi muna mameme.” (Yoane 10:11) Yesu wayekola moyo andi yovo zingu kiandi muna wete dia nkangu. Muna tini yayi ya Nkand’a Nzambi, e mvovo wau “moyo” zingu kia muntu uyikanga. Olenda solola nona yakaka yisasilanga “moyo” mu mpila yayi muna 1 Ntinu 17:17-23; Matai 10:39; Yoane 15:13; Mavangu 20:10.
Avo okwamanene longoka Nkand’a Nzambi omona vo ke vena fulu ko kiyikanga “moyo ulembi fwa.” Kansi, Nkand’a Nzambi usonganga vo moyo fwa ufwanga. (Yezekele 18:4, 20) Muna kuma kiaki, o Nkand’a Nzambi uyikilanga mvumbi vo ‘moyo afwa.’
MPILA YISADILWANGA “MWANDA” MUNA NKAND’A NZAMBI
Yambula twafimpa una Nkand’a Nzambi kesadilanga mvovo wau “mwanda”. Akaka beyindulanga vo “mwanda” diambu dimosi ye “moyo.” Kansi, ke wau ko. Nkand’a Nzambi utoma kiesesanga vo “mwanda” yo “moyo” má yole yaswaswana. Mu nkia mpila?
Asoneki a Nkand’a Nzambi vava basoneka mu kuma kia “mwanda” mvovo wa Kiyibere ruʹach, ye wa Kingerekia pneuʹma basadila. Nkand’a Nzambi usonganga e nsas’a mvovo miami. Muna Nkunga 104:29 tutanganga vo: “[O Yave] oswekele ndose andi, bazakamene; okatula mwand’au [ruʹach], bafwa, yo vutuka muna ntoto.” Muna Yakobo 2:26 tutanganga vo “e to kiakondwa mwanda [pneuʹma], kiafwa.” Muna sono yayi, “mwanda” i má kisimbanga moyo muna nitu. E nitu yakondwa mwanda, yafwa. Muna kuma kiaki, muna Nkand’a Nzambi e mvovo wau ruʹach ke usekolwanga kaka ko vo mwanda, kansi usekolwnga mpe vo “ngolo” yovo ngolo za moyo. Muna bong’e nona, mu kuma kia Kizalu kia lumbu ya Noa, Nzambi wavova vo: “Omono ntwasa kizalu kia maza ova nza, kiafwantakesa nitu zawonso zina yo [ruʹach] mwand’a moyo kunansi ezulu.” (Etuku 6:17; 7:15, 22) Ozevo, o mwanda, i ngolo za moyo zilembi monekanga (má kisimbanga moyo) wa vangwa yawonso.
O mwanda ye moyo ke má kimosi ko. E nitu muna kala ye moyo mwanda yivwanga o mfunu nze una radio yivwanga mfunu a pilha muna lenda vova. E radio yakondwa e pilha ke ilendi vova ko. Kansi, avo osidi pilha muna radio yo ziula yo, e ngolo za pilha zisadisa e radio mu vova. Diau adimosi mpe, e mwanda i ngolo zisimbanga o moyo muna nitu eto. Nze ngolo za pilha, o mwanda mpe ka ulendi yindula ko. E mwanda i ngolo zakondwa kiwuntu. Nze una kavova ntozi a nkunga, e nitu yakondwa mwanda yovo ngolo za moyo ‘yafwa, yo vutuka muna ntoto.’
Muna Kimpovi 12:7 tutanganga mu kuma kia lufwa lwa muntu vo: “E mbundukutu [nitu andi] ivutuka muna ntoto una yakala, yo mwanda kuna kwa Nzambi ona wavana wo.” Vava mwanda yovo ngolo za moyo, zivaikanga muna nitu, e nitu yifwanga yo vutuka muna ntoto yatuka. Diau adimosi mpe, e ngolo za moyo zivutukanga kwa Nzambi. (Yobi 34:14, 15; Nkunga 36:9) Ediadi ke disonganga ko vo e ngolo za moyo kun’ezulu zitombokanga. Kansi, disonganga vo, o muntu avo ofwidi, e vuvu kia moyo wa kusentu kia muntu ndioyo kwa Yave wa Nzambi kaka kina. Muna mvovo miakaka o moyo andi va moko ma Nzambi una. O mwand’andi yovo ngolo za moyo, mu nkum’a Nzambi kaka ulenda vutukila muna zinga diaka.
Ekwe lufiaulwisu divananga mu zaya vo lwalu i luzolo lwa Nzambi mu kuma kia awonso bevundanga muna ‘nkala’! (Yoane 5:28, 29) Muna lufuluku, o Yave ovana nitu zampa kwa wantu afwa yo kubavutulwila moyo muna sia mwanda yovo ngolo za moyo muna nitu zau. Ekwe kiese kikala muna lumbu kiakina!
Avo ozolele longoka mayingi mu mpila isadilwanga e mvovo “mwanda” ye “moyo” muna Nkand’a Nzambi, osolola elongi diamfunu muna finkanda Adieyi Dikutubwilanga Vava Tufwanga? ye nkanda Raciocínios à Base das Escrituras, muna lukaya lwa 32-36, miavaikiswa kwa Mbangi za Yave.


text:
NTU A DIAMBU WA FUKWA | EKUMA OFWETE KADILA NKWA ZIKU?
O Kala Nkwa Ziku Nkia Nluta Ditwasanga?
“Tutomene wo zaya vo tuna ye ntona zambote, tuzolele kala akwa ziku muna mambu mawonso.”
Muna Nkand’a Nzambi, o mvovo wa Kiyibere wasekolwa vo “ziku,” una ye nsasa vo lekwa kiambote-mbote.
Akristu akieleka bevanganga mawonso muna lemvokela e mvovo mia Paulu wa ntumwa: “Tuzolele kala akwa ziku muna mambu mawonso.” E mvovo miami aweyi misongele?
NKINDU TUNWANANGA YAU
Ayingi bekuyitalanga mu tala-tala vitila bavaika. Ekuma? Kadi bazolele kala bavienga. Kansi, vena ye diambu disundidi o mfunu dina tufwete tokanena ke mu mpw’eto ko. E kiwuntu kieto kilenda kutuyivisa yovo kutuviengesa.
E Diambu dia Nzambi divovanga vo yeto awonso mambu mambi tuvanganga. E sono kia Etuku 8:21 kivovanga vo: “E mona-mona kia ntim’a muntu kibi tuka muna kileke.” Ozevo, muna kala akwa ziku tufwete nwana ye ngindu zambi. Paulu wa ntumwa wayika e nkindu kanwana mu kuma kia usumuki wandi, wavova vo: “Ngiangalele kikilu o nsiku a Nzambi muna kiwuntu kiame kiakati, kansi mbwene nsiku wankaka muna nitu ame, unwanisanga nsiku una muna nyindu ame yo kumfila muna ubundu wa nsiku a sumu una omu nitu ame.”
Muna bonga e nona, vava o ntim’eto ukutufilanga mu vanga edi diambi nze vuna, katulendi yambula ko vo watuvukumuna. Ozevo, tufwete sola. Avo tuvengele ngindu zambi, tukala akwa ziku kana una vo e nza yazala yo wantu bakondwa e ziku.
AWEYI OLENDA YO SUNDILA?
Muna kala akwa ziku, luludiku lwasikididi tuvuidi o mfunu. Diankenda vo wantu ayingi befwasanga e ntangwa muna tomesa e mpw’au, ke mu yindula una bafwete singikila kiwuntu kiau ko. Muna kuma kiaki, bevavanga kuma yayingi muna kuyilungisa mu mambu ke besongelanga ziku ko. Nkanda umosi (The Truth About Dishonesty) uvovanga vo: “Tuvunanga kuna ndekwa kimana twabadikilwa vo tu akwa ziku.” Nga vena yo nkanda ulenda kutusadisa mu zaya kana vo e fu kiaki kiambote yovo kiambi e? Elo.
Wantu ayingi mu nza babakula vo Nkand’a Nzambi una ye nkanikinu misadisanga mu zaya e ziku kia diambu diadi. (Nkunga 19:7) Uvananga malongi mamfunu mu kuma kia esi nzo, salu, fu yambote ye mpila tufwete sadila Nzambi. Ozevo, o nkanda wau wamfunu kikilu. E nkanikinu mia Nkand’a Nzambi milenda sadisa wantu a mpila zawonso mu nza. Avo tutangidi wo, badika mana uvovanga yo sadila mo muna zingu kieto, dikutusadisa mu kituka akwa ziku.
O kala yo zayi wa Diambu dia Nzambi ke diau kaka ko divavuanga muna sunda e fu kia kondwa ziku. Kadi e nza tuzingilanga yazala ye mambu ma usafu malenda kutufila muna mavangu mambi. Ekiaki i kuma tufwete sambilanga kwa Nzambi mu lomba lusadisu lwandi. (Filipi 4:6, 7, 13) Avo tuvangidi wo, tukala akwa ziku muna mambu mawonso.
NLUTA MIA KALA NKWA ZIKU
Hitoshi ona oyikilu muna longi diantete, wavua nluta mu kuma kia kala nkwa ziku. Owau, osalanga kumosi yo mfumu a salu oyangalelanga akwa ziku. Hitoshi wavova vo: “Ngina ye kiese wau vo yasolola e salu kikunsadisanga mu kala ye ntona zambote.”
Wantu ayingi mpe bevuanga e nluta mia kala akwa ziku. Tala e nona ya wantu babaka nluta muna sadila nkanikinu mia Nkand’a Nzambi yo “kala akwa ziku muna mambu mawonso.”
Ntona Zambote
“Vava yalungisa mvu 13, yabembola sikola yo yantika sala kumosi ye mivi. Yavunanga muna lenda nzimbu. Kuna kwalanda, yakazala yo yantika longoka Diambu dia Nzambi ye Mbangi za Yave kumosi yo nkaz’ame. Twalongoka vo Yave * wa Nzambi omenganga luvunu, muna kuma kiaki twasoba e mpila zingu kieto. Muna mvu wa 1990 twavubwa yo kituka Mbangi za Yave.”
—Ngana 6:16-19.
“E nzo ame yazala yakalanga ye lekwa yayiyanga. Kansi owau, kiyiyanga diaka ko, ediadi dikunsadisanga mu kala ye ntona zambote. Vava nyindulanga e fu kia yiya yo vuna yakala kiau, ivutulanga matondo wau vo Yave wamfwila e nkenda. Konso fuku muna ola ya leka ikalanga ye kiese kia zaya vo Yave okungiangalelanga.”
—Cheryl, Irlanda.
“Vava yalembi tambula mbabu ya nsumbi mosi, o mfumu ame a salu wavova vo: ‘O Nzambi aku wakitula se nkwa ziku. Diakiese mu kala yo nsadi nze ngeye mu kompani dieto.’ O kala nkwa ziku mu mambu mawonso, dikunsadisanga mu kala ye ntona zambote vana meso ma Yave wa Nzambi. Disadisanga mpe esi nzo ame ye akaka mu vanga diau dimosi.”
—Sonny, Hong Kong.
Luvuvamu lwa Ntima
“I nsadi a banco itomene zayakana mu nza yamvimba. Muna salu kiaki, o vuama i diambu disundidi o mfunu ke mu songa ziku ko. Wantu bevovanga vo, ‘ke diambi kwandi ko mu vuna avo dikuvuamisa yo nungununa e kompani.’ Kansi wau vo isonganga e ziku, ngina ye luvuvamu lwa ntima. Kana nkia diambu dilenda kumbwila, kiyambula kala nkwa ziku ko. Mfumu zame za salu bazeye wo vo kilendi kubavuna ko.”
—Tom, Estados Unidos.
Kukizitisa
“Mfidi ame a salu wampovesa vo kivovi ludi ko mu kuma kia lekwa yavila kuna salu, kansi kiatambulwila ko. Vava e mivi miabakama, o mfumu a salu wantonda wau yavova e ludi. O kala nkwa ziku mu nza yayi yakondwa ziku, unkabu divavanga. Kansi, okala nkwa ziku dilenda kutusadisa mu bundwa e vuvu yo zitiswa kwa akaka.”
—Kaori, Japão.
Ntona zambote, luvuvamu lwa ntima yo kukizitisa, i nluta tulenda baka muna kala akwa ziku.
^ tini. 18 Yave i nkumbu a Nzambi nze una yasengomonwa muna Nkand’a Nzambi.
ZAYA DIAKA MAYINGI
NSANGU ZAMBOTE ZITUKIDI KWA NZAMBI!
E Nsiku mia Nkand’a Nzambi Nkia Nluta Mikututwasilanga?
Yesu wasonga e kuma tuvwididi luludiku o mfunu ye nkanikinu miole misundidi o mfunu muna Nkand’a Nzambi.


text: 12 Na ntangu yina, ntangu kimvuka mosi ya mafunda mingi kibeni ya bantu vukanaka na mpila nde bantu ya nkaka vandaka kuniata bankaka, yandi yantikaka kutuba ntete na balongoki na yandi nde: “Beno keba na levire ya Bafarize, yina kele luvunu.+2 Kansi kele ve ti kima yina bo me bumbaka mbote-mbote yina ta zabana ve mpi kele ve ti kima mosi ya kinsweki yina ta zabana ve.+3 Yo yina, konso diambu ya beno ke tuba na mpimpa, yo ta wakana na nsemo, mpi mambu yina beno ke tuba na nsi-nsi na kinsweki, bo ta samuna yo na zulu ya banzo.4 Diaka, banduku na mono,+ mono ke tubila beno nde: Beno wa boma ve ya bantu yina ke fwaka nitu mpi na nima bo ke kukaka ve kusala kima ya nkaka.+5 Kansi mono ta songa beno muntu yina beno fwete wa boma: Beno wa boma ya Muntu yina kele ti kiyeka ya kufwa kaka ve, kansi mpi ya kulosa na Gehena.*+ Ee, mono ke tubila beno nde, beno wa Muntu yina boma.+6 Keti bo ke tekaka ve tu-bandeke tanu na mbongo zole ya bibende ya mfunu mingi ve?* Kansi, Nzambi ke vilaka ve ata mosi na kati na yo.+7 Kansi, ata nsuki ya ntu na beno, yandi ke tangaka yo yonso.+ Beno wa boma ve; beno kele na mfunu mingi kuluta tu-bandeke mingi.+8 “Mono ke tubila beno nde: Konso muntu yina ke ndima mono na ntwala ya bantu,+ Mwana ya muntu mpi ta ndima yandi na ntwala ya bawanzio ya Nzambi.+9 Kansi konso muntu yina ke buya mono na ntwala ya bantu, mono mpi ta buya yandi na ntwala ya bawanzio ya Nzambi.+10 Mpi konso muntu yina ke tuba diambu ya mbi sambu na Mwana ya muntu, bo ta lolula yandi, kansi muntu yina ke vweza mpeve santu bo ta lolula yandi ve.+11 Kana bo nata beno na ntwala ya basinagoga,* ya bamfumu ya luyalu, mpi ya bamfumu, beno kudiyangisa ve sambu na mvutu yina beno ta pesa ntangu bo ke sambisa beno to mambu yina beno ta tuba,+12 sambu mpeve santu ta longa beno na ngunga yina kibeni mambu ya beno fwete tuba.”+13 Ebuna, muntu mosi na kati ya kimvuka yina ya bantu tubilaka yandi nde: “Longi, songa mpangi na mono na kukabisa kimvwama ti mono.”14 Yandi tubilaka yandi nde: “Nani tulaka mono zuzi to muntu ya ke zengaka makambu na kati na beno zole?”15 Ebuna yandi tubilaka bo nde: “Beno kangula meso mpi beno keba na mitindu yonso ya lukasi*+ sambu ata ntangu muntu kele ti bima mingi, luzingu na yandi ke katukaka ve na bima yina yandi kele ti yo.”+16 Yo yina yandi pesaka bo mbandu mosi nde: “Ntoto ya mvwama mosi butaka mbote.17 Ebuna yandi yantikaka kuyindula na ntima na yandi nde, ‘Ntangu yai ya mono kele ve ti kisika ya kubumba bima ya mono me katula na bilanga, inki mono fwete sala?’18 Yandi tubaka nde, ‘Mono ta sala mutindu yai:+ Mono ta bwisa banzo na mono ya kubumba bima mpi mono ta tunga banzo ya kuluta nene, ebuna mono ta tula bambuma na mono yonso ti bima na mono yonso kuna,19 mpi mono ta kuditubila* nde: “Nge* kele ti bima mingi ya mbote ya mono me bumba sambu na bamvula mingi; kudiyangisa ve, dia, nwa, wa kiese.”’20 Kansi Nzambi tubilaka yandi nde, ‘Zoba, na mpimpa yai bo ke lomba nge luzingu* na nge. Ebuna, nani ta baka bima yina nge me bumba?’+21 Yo kele mutindu mosi sambu na muntu yina me bumba kimvwama sambu na yandi mosi kansi yandi kele ve mvwama na meso ya Nzambi.”+22 Ebuna yandi songaka balongoki na yandi nde: “Yo yina mono ke tubila beno nde: Beno bika kudiyangisa sambu na luzingu* na beno nde beno ta dia inki to sambu na nitu na beno nde beno ta lwata inki.+23 Sambu luzingu* kele mfunu kuluta madia, mpi nitu kuluta bilele.24 Beno tala bakwanga-kwanga: Yo ke kunaka ve nkeni mpi yo ke katulaka ve bambuma; yo kele mpi ve ti kisika to nzo ya kubumba bima; kansi Nzambi ke pesaka yo madia.+ Keti beno kele ve mfunu mingi kibeni kuluta bandeke?+25 Nani na kati na beno lenda yika nda ya luzingu na yandi ata fioti kana yandi ke kudiyangisa?26 Ebuna, kana beno lenda sala ve ka-diambu yai ya fioti, sambu na nki kudiyangisa sambu na bima ya nkaka?+27 Beno tala mutindu bintuntu ke yelaka: Yo ke salaka ve mpi yo ke tungaka ve bilele; kansi mono ke tubila beno nde ata Salomo, na nkembo na yandi yonso, yandi lwataka ve bonso mosi na kati ya bintuntu yai.+28 Ebuna, kana yai mutindu Nzambi ke lwatisaka matiti ya bilanga yina kele bubu yai mpi mbasi bo losa yo na tiya, beno fwete zaba nde yandi ta lwatisa beno mingi kuluta, beno bantu ya kele na lukwikilu ya fioti!29 Yo yina, beno bika kusosa bima ya beno ta dia mpi ya beno ta nwa, mpi beno bika kudiyangisa mingi;+30 sambu bima yai yonso kele bima yina makanda ya nsi-ntoto ke sosaka ti lukasi, kansi Tata na beno me zaba nde beno kele na mfunu na yo.+31 Kansi, beno landa kusosa Kimfumu na yandi, ebuna yandi ta yika beno bima yina.+32 “Kuwa boma ve, kimvuka ya fioti,+ sambu Tata na beno me ndimaka na kupesa beno Kimfumu.+33 Beno teka bima na beno, mpi beno pesa makabu ya mawa.*+ Beno sala mwa-basaki ya kunatila mbongo yina ke bebaka ve, kimvwama yina ke manaka ve na zulu,+ kisika muyibi ke kumaka ve mpi nselele ke diaka ve.34 Sambu kisika kima na beno ya ntalu kele, bantima na beno mpi ta vanda pana.35 “Beno lwata bilele mpi beno vanda ya kuyilama*+ mpi minda na beno kulanda kupela,+36 mpi beno vanda bonso bantu yina ke vingila nde mfumu na bo kuvutuka+ na makwela+ sambu ntangu yandi ta kwisa mpi ta bula na kielo, bo kangudila yandi na mbala mosi.37 Kiese na bampika yina ntangu mfumu na bo ke kwisa, yandi kuta bo, bo ke kengila! Ya kieleka mono ke tubila beno nde: Yandi ta lwata bilele ya kisalu, yandi ta songa bo na kuvanda na mesa, ebuna yandi ta kwisa mpi ta pesa bo madia.38 Mpi kana yandi kwisa na nsungi ya zole* ya kukengila, to nkutu na nsungi ya tatu,* mpi yandi kuta bo, bo ke sala mutindu yina, bo ta vanda na kiese!39 Kansi beno zaba diambu yai, kana munkwa-nzo zabaka ntangu yina muyibi ta kwisa, yandi zolaka kubika ve nde muyibi kukota na nzo na yandi.+40 Beno mpi, beno vanda ya kuyilama, sambu Mwana ya muntu ta kwisa na ntangu yina beno ke yindula ve.”+41 Ebuna Piere tubaka nde: “Mfumu, keti nge ke pesa mbandu yai sambu na beto to sambu na bantu yonso mpi?”42 Mfumu tubaka nde: “Nani kele kibeni kapita ya kwikama, ya mayele, yina mfumu na yandi ta tula na zulu ya kimvuka ya bansadi na yandi* sambu na kulanda kupesa bo madia ya bo kele na yo mfunu na ntangu ya me fwana?+43 Kiese na mpika yina kana mfumu na yandi kukwisa mpi kukuta yandi ke sala mutindu yina!44 Mono ke tubila beno ya kieleka nde, yandi ta tula yandi na zulu ya bima na yandi yonso.45 Kansi kana mpika yina kutuba na ntima na yandi nde, ‘Mfumu na mono ke sukinina na kukwisa,’ ebuna yandi yantika kubula bansadi ya babakala ti ya bankento mpi yandi yantika kudia, kunwa, mpi kulawuka malafu,+46 mfumu ya mpika yina ta kwisa na kilumbu yina yandi ke vingila yandi ve mpi na ntangu yina yandi ke zaba ve, ebuna yandi ta pesa yandi ndola ya ngolo kibeni mpi yandi ta tula yandi kisika mosi ti bantu ya kukonda kwikama.47 Ebuna mpika yina bakisaka luzolo ya mfumu na yandi kansi yandi kudibongisaka ve to salaka ve mambu yina yandi lombaka,* bo ta bula yandi bafimbu mingi.+48 Kansi mpika yina bakisaka ve mpi salaka mambu yina me fwana nde bo bula yandi bafimbu, bo ta bula yandi bafimbu fioti. Ya kieleka, muntu yina bo me pesa mingi, bo ta lomba yandi mingi; mpi muntu yina bo me pesa kiyeka mingi, bo ta lomba yandi mingi kuluta yina bo ke lombaka.+49 “Mono kwisaka sambu na kutula tiya na ntoto, mpi nki mono ta zola diaka kusala kana bo me pedisa dezia tiya?50 Ya kieleka, mono kele ti mbotika mosi ya bo fwete botika mono, mpi mono ke mona mpasi mingi tii kuna yo ta suka!+51 Keti beno ke yindula nde mono kwisaka kunata ngemba na ntoto? Ve, ata fioti ve, mono ke tubila beno nde, mono kwisaka kunata kukabwana.+52 Sambu yantika ntangu yai, bantu tanu na nzo mosi ta vanda ya kukabwana, bantu tatu ta vanda na kimbeni ti bantu zole mpi bantu zole ta vanda na kimbeni ti bantu tatu.53 Bo ta vanda ya kukabwana, tata ta vanda na kimbeni ti mwana na yandi ya bakala mpi mwana-bakala ti tata na yandi, mama ta vanda na kimbeni ti mwana na yandi ya nkento mpi mwana-nkento ti mama na yandi, bokilo ya nkento ti nkento ya makwela mpi nkento ya makwela ti bokilo na yandi ya nkento.”+54 Ebuna yandi tubilaka mpi bimvuka ya bantu nde: “Ntangu beno ke monaka dituti me basika na westi, na mbala mosi beno ke tubaka nde, ‘Mvula ya mupepe ya ngolo ke kwisa,’ mpi yo ke salamaka mutindu yina.55 Mpi ntangu beno ke monaka nde mupepe ya sudi ke bula, beno ke tubaka nde, ‘Mwini ta vanda ngolo,’ mpi yo ke vandaka mutindu yina.56 Bantu ya luvunu, beno me zaba kutala mbote-mbote mutindu ntoto ti zulu ke monika, kansi nki mutindu beno me zaba ve kutala mbote-mbote nsungi yai ya ntangu?+57 Sambu na nki beno ke sambisa mpi ve beno mosi mambu yina kele ya lunungu?58 Mu mbandu, kana nge ke kwenda kusamba na ntwala ya mfumu mosi ti muntu yina fundaka nge, ntangu beno kele na nzila, sala ngolo na kumanisa diambu yina nge kele na yo ti yandi sambu yandi nata nge ve na ntwala ya zuzi, mpi zuzi kupesa nge na maboko ya polisi ya tribinale, ebuna polisi ya tribinale kulosa nge na boloko.+59 Mono ke tubila nge nde, nge ta basika ve kuna tii ntangu nge ta manisa kufuta mbongo na nge ya kibende ya fioti ya nsuka.”*


text:
Baluzayisu Sambu na Bawi
BALUKUTAKANU YA MFUNU
KISALU YA BETELE Bansamuni ya me bakaka mbotika, bayina kele na bamvula 35 kita, bayina kele bantu ya Congo to ke zingaka na Congo na kuwakana ti nsiku ya leta, mpi bo ke sepelaka kusala na Betele fwete kudibongisa sambu na kukwenda na lukutakanu sambu na kisalu ya Betele yina ta salama na Kitanu na nima ya midi. Bo ta zabisa beno na ntwala kisika ti ntangu yina lukutakanu yai ta salama.
NZO-NKANDA SAMBU NA BANSAMUNI YA KIMFUMU Beto ke bingisa bapasudi-nzila yina kele na bamvula banda na 23 tii na 65 ya ke zola kuyedisa kisalu na bo na lukutakanu yina ta salama sambu na bantu yina ke zola kukota na Nzo-Nkanda Sambu na Bansamuni ya Kimfumu, na Mposo na nima ya midi. Bo ta zabisa beno kisika mpi ntangu yina lukutakanu yai ta salama.
BALUZAYISU SAMBU NA BAWI
BAMPANGI YINA KE YAMBA BANTU Kisalu ya bampangi yina ke yamba bantu kele ya kusadisa beno. Beto ke lomba beno na kuwakana mbote ti bo mpi kulanda lutwadisu yina bo ke pesa beno na yina me tala parkingi, kutwadisa bantu, kubumba bisika ya kuvanda, mpi mambu ya nkaka.
BIMA YINA VILAKA YINA BO LOKUTAKA Bima yonso yina munkwa na yo me monana ve, beno fwete nata yo na departema ya Bima Yina Vilaka Yina Bo Lokutaka. Kana nge me vidisa konso kima yina, kwenda kusosa yo na departema yai. Bana yina me vila kisika bibuti na bo kele, beno fwete nata bo mpi na departema yai. Kansi, beno fwete mona ve departema yai bonso kisika ya kubumba bana. Beto ke lomba beno na kukengila bana na beno mbote-mbote, mpi na kuvanda kisika mosi ti bo.
BISIKA YA KUVANDA Beto ke lomba nge na kuzitisa bantu ya nkaka. Yibuka nde, nge lenda bumba bisika ya kuvanda kaka sambu na bantu yina ke kwisa kumosi ti nge na vwatire, bayina nge ke zingaka ti bo nzo mosi, to bayina ke longukaka Biblia ti nge. Kutula ve bima na zulu ya bakiti yina nge ta vandila ve.
KISALU YA LUZOLO YA MBOTE Kana nge ke zola kumonisa luzolo ya mbote ya kupesa maboko na kisalu yina ta salama na lukutakanu ya distrike, zabisa bantu ya departema ya Baluzayisu mpi ya Kisalu ya Luzolo ya Mbote.
LUSADISU YA NTETE Beno vila ve nde yo kele KAKA SAMBU NA KUSANSA BA MALADI YA KINTULUMUKINA.
MAKABU Mbongo basikaka mingi sambu na kuzwa bisika ya mbote ya kuvanda, masini ya sonorizasio, mpi kusala bisalu mingi ya nkaka sambu beto landa lukutakanu yai ya distrike na kiese mpi beto pusana pene-pene ya Yehowa. Makabu na beno ya luzolo ya mbote ke sadisaka na kuvutula mbongo yina basikaka mpi kupesa maboko na kisalu yina ke salama na ntoto ya mvimba. Sambu na kusadisa beno, bakesi ya makabu yina bo me sonikaka pwelele kele na bisika yonso na kati ya lupangu yai. Beto ke sepelaka mingi ti makabu yonso ya beno ke pesaka. Nto-Kimvuka ke zola kupesa beno mersi na mutindu beno ke pesaka makabu sambu na kupesa maboko na mambote ya Kimfumu.
MBOTIKA Bakiti yina bo ta bikisa sambu na bakandida ya mbotika ta vanda na ntwala ya estrade katula kaka kana bo me songa kisika ya nkaka. Bakandida ya mbotika fwete vanda pana na ntwala nde diskure ya mbotika kuyantika na Mposo na ntwala ya midi. Konso muntu fwete nata esume na yandi mosi ti lele ya mbote ya kuyobidila.
Nto-Kimvuka ya Bambangi ya Yehowa muntu me bongisa yo


text:
DIBANZA YA BIBLIA
Kulunsi
Bantu mingi ke monaka kulunsi bonso kidimbu ya Bukristu. Kansi, bantu yonso ve ke ndimaka nde bantu fwete lwata bakulunsi to kulamika yo na banzo to na banzo-nzambi.
Keti Yezu fwaka na kulunsi?
MAMBU YINA BANTU YA NKAKA KE TUBAKA
Ntangu Baroma fwaka Yezu, bo tulaka yandi na zulu ya kulunsi yina bo salaka na banti to mabaya zole.
MAMBU YINA BIBILA KE TUBAKA
Ntangu bo fwaka Yezu, bo “tulaka yandi na zulu ya nti.” (Bisalu 5:30, The New Jerusalem Bible) Bangogo zole yina bansoniki ya Biblia ke sadila sambu na kutubila kima ya bo sadilaka sambu na kufwa Yezu ke monisa kitini mosi ya nti, kansi zole ve. Na kutadila mukanda mosi (Crucifixion in Antiquity) ngogo ya Kigreki stau·rosʹ, ke tendula “nti na ntendula na yo ya nene. Yo me fwanana ve ti ‘kulunsi.’” Ngogo xyʹlon, yina bo me sadila na Bisalu 5:30, kele “kaka nti ya kusungama yina Baroma vandaka kutula bantu sambu na kufwa bo, mpi na nima bo vandaka kutuba nde bo me fwa bo na kulunsi.” *
Biblia ke wakanisa mpi mutindu bo fwaka Yezu ti nsiku mosi ya ntama ya Izraele. Nsiku yango ke tuba nde: “Kana muntu mosi me sala disumu yina ke lomba ndola ya lufwa ebuna bo me fwa yandi mpi nge me tula yandi na zulu ya nti, . . . muntu yina bo me tula na zulu ya nti kele kima yina Nzambi me singa.” (Kulonga 21:22, 23) Ntangu yandi vandaka kutubila nsiku yina, ntumwa Polo yina vandaka Mukristu sonikaka nde Yezu kumaka “muntu ya bo me singaka na kisika na beto, sambu bo me sonikaka nde: ‘Konso muntu yina bo me tula na zulu ya nti [xyʹlon], bo me singaka yandi.’” (Bagalatia 3:13) Na mutindu yina, Polo monisaka nde Yezu fwaka na zulu ya nti—kitini mosi ya nti.
“Bo fwaka yandi mpi bo tulaka yandi na zulu ya nti.”—Bisalu 10:39, The New Jerusalem Bible.
Keti balongoki ya Yezu vandaka kusadila kulunsi sambu na kusambila Nzambi to bonso kidimbu ya Bukristu?
MAMBU YINA BIBILA KE TUBAKA
Ata kisika mosi ve Biblia ke tuba nde Bakristu ya ntete sadilaka kulunsi bonso kidimbu ya lusambu. Kansi, Baroma ya ntangu yina bantu vandaka kusadila kulunsi sambu na kumonisa banzambi na bo. Ebuna, kiteso ya bamvula 300 na nima ya lufwa ya Yezu, Mfumu ya Baroma Constantine kumisaka kulunsi kidimbu ya kimvuka na yandi ya basoda, mpi na nima bo kumaka kusadila yo sambu na dibundu ya “Bukristu.”
Sambu mimpani vandaka kusadila kulunsi sambu na kusambila banzambi na bo, keti balongoki ya Yezu zolaka kusadila yo ntangu bo ke sambila Nzambi ya kieleka? Ata fioti ve, sambu bo zabaka nde banda ntama Nzambi ke buyisaka kusadila “kiteki yina me fwanana ti konso kima yina” mpi yo vandaka kulomba nde Bakristu ‘kutina lusambu ya biteki.’ (Kulonga 4:15-19; 1 Bakorinto 10:14) “Nzambi kele Mpeve,” disongidila bantu lenda mona yandi ve. Yo yina, Bakristu ya ntete vandaka kusadila ve bima mpi bidimbu ya ke monana sambu na kusadisa bo na kudiwa pene-pene ya Nzambi. Kansi, bo vandaka kusambila yandi “na mpeve,” mpi mpeve santu na yandi ya ke monanaka ve vandaka kutwadisa bo; bo vandaka kusambila yandi mpi “na kieleka,” disongidila na kuwakana ti luzolo ya Nzambi yina kele na Biblia.—Yoane 4:24.
“Bansambidi ya kieleka ta sambila Tata na mpeve mpi na kieleka.”—Yoane 4:23.
Inki mutindu Bakristu fwete monisa luzitu sambu na Yezu Kristu?
MAMBU YINA BANTU KE TUBAKA
“Yo kele pwelele mpi yo me fwana nde bantu kuyantika kuzitisa mpi kusambila kima yina ke sadisa bo na kubaka luguluku. . . . Muntu yina ke sambila kifwanisu, ke sambila muntu yina yo ke monisa.”—New Catholic Encyclopedia.
MAMBU YINA BIBILA KE TUBAKA
Bakristu kele ti mfuka ya Yezu, sambu lufwa na yandi me sadisaka bo na kubaka ndolula ya masumu na bo, na kupusana pene-pene ya Nzambi, mpi na kubaka luzingu ya mvula na mvula. (Yoane 3:16; Baebreo 10:19-22) Sambu na kumonisa luzitu sambu na dikabu yina, Biblia ke songa bo ve nde bo fwete lwata to kusonga bidimbu ya Yezu to kutuba kaka na munoko nde bo ke kwikilaka na yandi. Na kutuba ya masonga, “lukwikilu, kana yo me konda bisalu, yo kele ya kufwa.” (Yakobo 2:17) Bakristu fwete monisa lukwikilu na bo na Yezu. Inki mutindu?
Biblia ke tuba nde “Sambu zola yina Kristu kele na yo ke yalaka beto, sambu beto me sukisaka nde, muntu mosi fwaka sambu na bantu yonso . . . Bantu yina ke zinga kuzinga diaka ve sambu na bo mosi, kansi sambu na muntu yina fwaka sambu na bo mpi yina Nzambi futumunaka.” (2 Bakorinto 5:14, 15) Diambu ya nene yina Kristu salaka sambu na kumonisa zola ke pusaka Bakristu na kusoba luzingu na bo sambu na kulanda mbandu na yandi. Na mutindu yina, bo ke pesaka Yezu lukumu mingi kuluta kana bo ke sadila bidimbu ya lusambu.
“Yai luzolo ya Tata na mono, nde konso muntu yina ke zaba Mwana mpi ke kwikila na yandi kubaka luzingu ya mvula na mvula.”—Yoane 6:40.
^ par. 8 A Critical Lexicon and Concordance to the English and Greek New Testament, 11th Edition, by Ethelbert W. Bullinger, balutiti 818-819.


text:
KYUVU 5
Boti Minu Bantya Kutula Boma mu Kikola?
MBI WULENDA VANGA?
Yindula kifwani akiki: Tomás mengi kwenda mu kikola bubu, yono, ayi ni kilumbu kinkaka. Ngonda tatu zima vyoka tona bankotanga yandi bamvunina mambu. Boso batona kumbyeka mazina. Khumbu zinkaka ba kubwisa zibuku zyandi va tsi, bo Tomás kankwana, bawu kutunukanga ti lwisi ko lutya luawu. Wumweka mu dingumba di bana beni, na kubula Tomás kumbusa, mwana phesi kalendi kuvula ko mutu bembula kumbusa. Tomás wulutidi mona boma, bo kibedi yono bana beni bansonikini mu internet makani badi ma kumbula . . .
Boti ngyewu Tomás, khanu mbi wuvanga?
YINDULA!
Bika kukimona banga wisi ko mangolo! Angi ngyewu wulenda kindama mu bisombulu biawu mu kukhambu nwana. Bwidi?
BIKA KUNWANA. Kibibila kintuba: ‘Mutu khambulu ndwenga wufika nwananga, vayi mutu widi ndwenga wunzabanga kukiyala.’ (Zingana 29:11) Ngye kuvwena swi mu thangu ba kusombusa banga mutu wunkhambu kuwa mawu, bawu bala vonga mu kusombusa.
BIKA KUVUTUDILA MAMBI. Kibibila kintuba: “Lubika vutulanga mambi mu mambi.” (Loma 12:17) Kuvutudila mbi mu mambi, kumanisanga ko mambu.
TINANGA MAMBU. Kibibila kintuba: ‘Nkwa ndwenga na kumona mambu mambi wumvutukanga mbusa ayi wunswamanga, vayi wukhambulu ndwenga wunkwendanga ntwala mu mawu.’ (Zingana 22:3) Diawu bika kudyata na batu bantwadisanga bisombulu ayi tina vama badi.
NATINA MAWU MU KUSAKANA. Kibibila kintuba: ‘Mvutu wumalembi wumvumbikanga nganzi.’ (Zingana 15:1) Ngye wulenda natina mawu mu kuseva. Dedi bo ti mutu wukusaka, na kukamba ti ngye wulutidi zinyitu zinneni, ngye wulenda vutudila, “Minu yifweti vanga mangolo mwingi yibuba nkadu.”
YENDA KWAKU BIKA KUTUBA NI DYAMBU. Norina widi 19 di mimvu wutuba: “Kuvwena swi mbonosono ti widi mayindu ma bukhulutu dedi kuzaba kukiyala. Phila yimonisina mvandi ti ngye lutidi ‘zaba kukiyala’ ke na mutu beni wukusakinina.”—2 Timoteo 2:24.
BWELA KUBA LUFYATU MU NGYE FEKA. Khumbu zinkaka badi kifu ki kusakininanga bankaka, banzabanga batu bakiyindudilanga baveka bubi ayi bakhambulu lufyatu mu bafeka. Vayi ba kumona ti widi lufyatu mu ngye feka balenda bika kusakinina.
ZABIKISA WOSOKWA MUTU: Nlongisi wumweka wunkyeto wutuba: “Boti, mwana kikola bansakininanga beni, minu yikunkambanga kakamba bakhulutu bankaka kibila malenda kunsadisa ayi kusadisa bana bankaka.”


text:
Inki Mutindu Nge Ke Monaka Biblia?
Nge ta tuba nde yo kele . . .
mukanda ya kele ti mayele ya bantu?
mukanda ya malongi ya luvunu mpi ya masapu?
Ndinga ya Nzambi?
MAMBU YINA BIBLIA KE TUBAKA
“Masonuku yonso kele ya kupemama na Nzambi.”
YO LENDA TENDULA INKI SAMBU NA NGE
Yo ke pesa nge bamvutu ya mbote na bangiufula ya mfunu ya luzingu.
Yo ke pesa nge lutwadisu ya kieleka na luzingu ya konso kilumbu.
Yo ke pesa nge kivuvu ya kieleka sambu na bilumbu ke kwisa.
KETI BETO LENDA KWIKILA KIBENI MAMBU YINA BIBLIA KE TUBAKA?
Ee, sambu na bikuma kiteso ya tatu:
Kuwakana ya ke yitukisa. Bo sonikaka Biblia na nsungi ya bamvula kuluta 1 600 na bantu kiteso ya 40. Mingi na kati na bo kutanaka ve. Kansi, mambu yina ke na Biblia ya mvimba ke wakanaka, yo kele ti ntu-diambu mosi ya mfunu!
Yo ke tubaka mambu yina me lutaka na masonga yonso. Mbala mingi, bantu ya ke longukaka mambu ya me lutaka ke sonikaka ve kubela ya bantu na bo. Kansi, bansoniki ya Biblia sonikaka na masonga yonso bifu na bo mosi mpi bifu ya dikanda na bo.—2 Bansangu 36:15, 16; Nkunga 51:1-4.
Bambikudulu na yo ke lunganaka ntangu yonso. Biblia bikulaka bamvula kiteso ya 200 na ntwala nde mbanza ya ntama ya Babilone ta fwa. (Yezaya 13:17-22) Yo tubaka kaka ve mutindu Babilone zolaka kubwa kansi mpi zina ya muntu yina zolaka kubotula yo!—Yezaya 45:1-3.
Bambikudulu mingi ya nkaka ya Biblia lunganaka mpi, ata nkutu mambu ya fioti-fioti yina yo tubaka. Keti nge ke yindula ve nde yo fwete vanda mutindu yina sambu na Ndinga ya Nzambi?—2 Piere 1:21.
KUDIYULA
Inki mutindu Ndinga ya Nzambi lenda tomisa luzingu na nge?
Biblia ke pesa mvutu na ngiufula yai na YEZAYA 48:17, 18 mpi 2 TIMOTEO 3:16, 17.
Longuka Mambu Mingi
NSANGU YA MBOTE YA MEKATUKA NA NZAMBI!
Keti nsangu ya mbote mekatukaka mpenza na Nzambi?
Inki kendimisa beto nde Biblia ketubaka mambu ya kyeleka?