text:
KAPU 2
Kimfumu Me Butuka na Zulu
MAMBU YINA KAPU KE TUBILA
Mutindu Nzambi yidikaka bansadi na yandi sambu na kubutuka ya Kimfumu
1, 2. Inki diambu ya kuluta nene salamaka na luzingu ya bantu na nsi-ntoto, mpi sambu na nki yo ke yitukisa ve mutindu bantu monaka yo ve ntangu yo salamaka?
KETI nge ke kudiyulaka kana mambu zolaka kuvanda inki mutindu kana nge zingaka na ntangu yina bansoba ya nene ke salama? Bantu mingi ke salaka yo. Kansi, kana nge zingaka na ntangu yina, keti nge zolaka kumona mambu ya mfunu yina vandaka na kisina ya bansoba? Ziku ve. Mbala mingi, mambu yina ke tubilaka kubwa ya baluyalu mpi ya bo me sonikaka na mikanda ke salamaka na kinsweki. Na kutuba ya kieleka, mambu mingi ya me lutaka ke salamaka na kinsweki, disongidila, na banzo ya bamfumu mpi babiro ya baministre. Ntembe kele ve nde bansoba yina vandaka ti bupusi na luzingu ya bamilio ya bantu.
2 Inki beto lenda tuba sambu na diambu mosi ya kuluta nene yina me salamaka na nsi-ntoto? Diambu yina vandaka ti bupusi na luzingu ya bantu mingi. Kansi, yo salamaka ve na meso ya bantu yonso. Beto ke tubila kubutuka ya Kimfumu ya Nzambi na zulu, disongidila luyalu ya Mesia yina bo silaka mpi yina ta fwa ntama mingi ve ngidika ya ntoto yai ya mvimba. (Tanga Daniele 2:34, 35, 44, 45.) Sambu bantu monaka ve lubutuku yina, keti yo ke tendula nde Yehowa zolaka ve nde bo zaba yo? To, keti yandi sadisaka bansadi na yandi ya kwikama na kuyilama na ntwala sambu na diambu yina? Bika beto tala.
“Muntu na Mono Ta Yidikila Mono Nzila”
3-5. (a) Nani vandaka ‘muntu yina Nzambi tindaka sambu na kuzabisa kuwakana na yandi’ yina Malashi 3:1 ke tubila? (b) Inki zolaka kusalama na ntwala nde ‘muntu yina Nzambi tindaka sambu na kuzabisa kuwakana na yandi’ kukwisa kutala tempelo?
3 Banda na ntangu ya ntama, Yehowa vandaka ti lukanu ya kuyidika bansadi na yandi sambu na lubutuku ya Kimfumu ya Mesia. Mu mbandu, beto tadila mbikudulu yina kele na Malashi 3:1: ‘Mono ta tinda muntu na mono sambu na kuyidikila mono nzila. Ebuna Mfumu ya kieleka yina ya beno ke sosa ta kwisa kukota na mbala mosi na Tempelo na yandi; Muntu ya mono me tinda yina ya beno ke zola kumona ta kwisa kuzabisa beno kuwakana na mono.’
4 Na bilumbu na beto, nki ntangu Yehowa, ‘Mfumu ya kieleka,’ kwisaka kutala bantu yina vandaka kusala na kitini ya ntoto ya tempelo na yandi ya kimpeve? Mbikudulu yai ke tendula nde Yehowa zolaka kukwisa ti ‘muntu ya yandi tindaka sambu na kuwakana.’ Yo vandaka nani? Yo vandaka kaka Yezu, Ntotila ya Kimfumu ya Mesia! (Luka 1:68-73) Bonso Mfumu ya mpa, yandi zolaka kutala bansadi ya Nzambi yina kele na ntoto mpi kukatula bo mvindu.—1 Pie. 4:7.
5 Kansi, nani vandaka ‘muntu ya nkaka yina yandi tindaka,’ yina Malashi 3:1 ke tubila? Muntu yai zolaka kukwisa ntangu mingi na ntwala ya kukala ya Ntotila yina kele Mesia. Bamvula mingi na ntwala ya 1914, keti kele ti muntu yina “yidikaka” nzila sambu na Ntotila yina kele Mesia?
6. Nani vandaka ‘muntu yina Nzambi tindaka’ yina kwisaka ntete sambu na kuyidika bansadi ya Nzambi sambu na mambu yina fwete kwisa?
6 Na mukanda yai, beto ta baka bamvutu na bangiufula yina na disolo ya kitoko ya bansadi ya Yehowa ya bilumbu na beto. Disolo yai ke monisa nde na kitini ya nsuka ya mvu-nkama ya 19, kimvuka mosi ya fioti ya bantu ya kwikama zabanaka bonso Bakristu ya kieleka na kati ya Bakristu mingi ya luvunu. Bo kumaka kubinga kimvuka yina Balongoki ya Biblia. Bantu yina vandaka kutwadisa bo, disongidila Charles T. Russell ti banduku na yandi ya kisalu, vandaka kibeni ‘muntu ya yandi tindaka’ ya bo tubilaka na ntwala, sambu bo pesaka bansadi ya Nzambi lutwadisu ya kimpeve mpi yidikaka bo sambu na mambu yina fwete kwisa. Beto tadila mitindu iya yina ‘muntu ya yandi tindaka’ salaka mambu.
Kusambila na Kieleka
7, 8. (a) Na nsungi ya bamvula 1800, banani yantikaka kumonisa nde dilongi ya ke tubaka nde moyo ke fwaka ve kele ya luvunu? (b) Inki malongi ya nkaka Mpangi C. T. Russell ti banduku na yandi ya kisalu monisaka nde yo kele ya luvunu?
7 Balongoki ya Biblia yina vandaka kulonguka mpi kusamba; bo vandaka kuwakana sambu na bakieleka yina bo vandaka kulonguka, bo vandaka kuvukisa yo, mpi kubasisa yo. Na nsungi ya bamvula mingi, mabundu ya Kikristu vandaka na mudidi ya kimpeve; malongi na bo mingi katukaka na malongi ya mimpani. Mbandu ya ntete kele dilongi ya ke tubaka nde moyo ke fwaka ve. Kansi, yantika na 1800, ndambu ya balongoki ya Biblia ya masonga longukaka mbote-mbote dilongi yina mpi monaka nde yo me katuka ve na Ndinga ya Nzambi. * Henry Grew, George Stetson, mpi George Storrs sonikaka mikanda mpi salaka badiskure ya kikesa sambu na kumonisa luvunu yina ya Satana. Kisalu na bo, vandaka na bupusi ya ngolo na Mpangi C. T. Russell mpi banduku na yandi ya kisalu.
8 Kimvuka yai ya fioti ya balongoki ya Biblia monaka nde malongi ya nkaka yina vandaka ti kuwakana ti dilongi ya ke tubaka nde moyo ke fwaka ve vandaka mpasi na kubakisa mpi ya luvunu, mu mbandu, dilongi ya ke tubaka nde bantu ya mbote yonso ta kwenda na zulu to nde Nzambi ke niokulaka bantu mvula na mvula na bilungi ya tiya. Russell ti banduku na yandi ya kisalu tungululaka na kikesa yonso baluvunu yina na bazulunalu, mikanda, tumikanda, batrakiti mpi badiskure mingi.
9. Inki mutindu Nzozulu ya Nkengi ya Sioni monisaka nde dilongi ya Butatu kele ya luvunu?
9 Balongoki ya Biblia monisaka mpi nde dilongi ya Butatu kele ya luvunu, ata bantu mingi ke zitisaka yo. Na 1887, zulunalu Nzozulu ya Nkengi ya Sioni (Kingelesi) tubaka nde: “Masonuku ke monisaka pwelele bangwisana yina kele na kati ya Yehowa ti Mfumu na beto Yezu, mpi yo ke tubaka nde bo kele bantu zole ya kuswaswana.” Ebuna disolo yai yikaka nde yo ke yitukisa kibeni mutindu “dilongi ya Nzambi mosi yina kele na bapersona tatu (disongidila banzambi tatu na Nzambi mosi mpi Nzambi mosi na banzambi tatu) me zabanaka mingi mpi mutindu bantu mingi ke ndimaka yo. Diambu yai ke monisa nde Dibundu vandaka kulala mpongi ya ngolo mpi mbeni kangaka yo ti miniololo ya kifu.”
10. Inki mutindu Nzozulu ya Nkengi monisaka nde 1914 ta vanda mvula mosi ya mfunu?
10 Mutindu ntu-diambu ke monisa yo, zulunalu Nzozulu ya Nkengi ya Sioni mpi Kinati-Nsangu ya Kukala ya Kristu (Kingelesi) vandaka kutula dikebi mingi na bambikudulu ya ke tadila kukala ya Kristu. Bakristu yina bo me tulaka mafuta yina sonikaka zulunalu yai monaka nde mbikudulu ya Daniele ya ke tadila “bantangu nsambwadi” vandaka na kuwakana ti ntangu yina lukanu ya Nzambi ya me tala Kimfumu ya Mesia ta lungana. Na luyantiku ya 1870, bo tubaka nde bantangu nsambwadi yina ta suka na 1914. (Dan. 4:25; Luka 21:24) Ata bampangi na beto ya ntangu yina bakisaka ntete ve ntendula yonso ya mvula yina ya mfunu, bo samunaka mambu yina bo zabaka na bantu mingi mpi bisika yonso, mpi yo butaka mbuma yina zingaka mingi.
11, 12. (a) Na nani Mpangi Russell pesaka lukumu sambu na mambu yina yandi longaka? (b) Inki vandaka mfunu ya kisalu yina Mpangi Russell ti banduku na yandi ya kisalu salaka na ntwala ya 1914?
11 Yo vanda mpangi Russel to banduku na yandi ya kisalu, muntu mosi ve kudikumisaka sambu na bakieleka ya mfunu yina bo zwaka mpi bakisaka. Mpangi Russell monisaka ntonda ya mingi na bantu yina sadisaka yandi. Kuluta yonso, yandi pesaka lukumu na Yehowa Nzambi, muntu yina ke longaka bansadi na Yandi mambu yina bo fwete zaba na ntangu yina bo fwete zaba yo. Ya kieleka, Yehowa sakumunaka bikesa ya Mpangi Russell ti ya banduku na yandi ya kisalu mutindu bo salaka luswaswanu na kati ya kieleka ti malongi ya luvunu. Na nima ya bamvula, luswaswanu yina monanaka diaka mingi na kati na bo ti Kikristu.
12 Kisalu ya bantu yina ya kwikama salaka sambu na kunwanina malongi ya kieleka na ntwala ya 1914 yitukisaka kibeni! Nzozulu ya Nkengi mpi Kinati-Nsangu ya Kukala ya Kristu (Kingelesi) ya Novembri 1, 1917, ke tuba nde: “Bantu mingi bubu yai me katukaka na boma ya dilongi ya bilungi ya tiya mpi ya malongi ya nkaka ya luvunu . . . Masa ya kieleka, yina yantikaka bamvula 40 me luta, ke landa na kutombuka mpi yo ta landa kaka na kutombuka tii kuna yo ta fulusa ntoto ya mvimba; mpi bambeni na yo ta kuka ve kuvutula kitembo ya nzadi-mungwa ya ngolo ti kikombo sambu Kieleka kupanzana ve na ntoto ya mvimba.”
13, 14. (a) Inki mutindu ‘muntu yina Nzambi tindaka’ yidikaka nzila sambu na Ntotila yina kele Mesia? (b) Inki dilongi beto lenda baka na bampangi na beto yina zingaka bamvula kuluta nkama mosi na ntwala?
13 Beto tadila diambu yai: Keti bantu zolaka kuvanda ya kuyilama kana bo vandaka kuzaba ve kusala luswaswanu na kati ya Yezu ti Tata na yandi, Yehowa? Ata fioti ve! Bo zolaka kuvanda mpi ve ya kuyilama kana bo vandaka kuyindula nde bantu yonso ta baka dikabu ya kukonda kufwa kansi yo kele ve dikabu yina Nzambi ta pesa kaka na balongoki fioti mpamba ya Kristu; to kana bo vandaka kuyindula nde Nzambi ke niokulaka bantu na bilungi ya tiya mvula na mvula kukonda kivuvu nde yandi ta lembika mpasi yina! Ntembe kele ve nde, ‘muntu yina yandi tindaka’ yidikaka nzila sambu na Ntotila yina kele Mesia!
14 Ebuna beto bubu yai? Inki dilongi beto lenda baka na bampangi na beto yina zingaka bamvula kuluta nkama? Beto mpi fwete vanda ti nzala ya ngolo ya kutanga mpi kulonguka Ndinga ya Nzambi. (Yoa. 17:3) Sambu nsi-ntoto yai kele ya kukonda mingi kibeni na kimpeve, beto landa na kukuma ti nzala mingi ya madia ya kimpeve!—Tanga 1 Timoteo 4:15.
“Beno Bantu na Mono, Beno Basika na Kati na Yandi”
15. Inki Balongoki ya Biblia bakisaka malembe-malembe? (Tala mpi noti na nsi ya lutiti.)
15 Balongoki ya Biblia longaka nde yo vandaka mfunu na kubasika na mabundu ya nsi-ntoto. Na 1879, Nzozulu ya Nkengi tubilaka “dibundu ya Babilone.” Keti yo vandaka kutubila bapape? Dibundu ya Katolika ya Roma? Yantika bamvu-nkama mingi, mabundu ya Misioni vandaka kutendula mbikudulu yai mutindu yina. Kansi, balongoki ya Biblia bakisaka malembe-malembe nde mabundu yonso ya Kikristu ya bilumbu na beto kele na kati ya “Babilone.” Sambu na nki? Bo yonso ke longaka malongi ya luvunu bonso yina beto tubilaka na luyantiku *. Na nima ya ntangu, mikanda na beto kumaka kutubila na pwelele yonso mambu yina bantu ya masonga ya mabundu ya Babilone fwete sala.
16, 17. (a) Inki mutindu Buku III ya L’Aurore du Millénium mpi Nzozulu ya Nkengi siamisaka bantu na kubasika na dibundu ya luvunu? (b) Inki diambu salaka nde balukebisu yina kuvanda diaka ve ngolo? (Tala noti na nsi ya lutiti.)
16 Mu mbandu, na 1891, Buku III ya L’Aurore du Millénium tubilaka mutindu Nzambi buyaka Babilone ya ntangu na beto na bangogo yai: “Bo me buya mabundu yonso ya Kikristu.” Yo yikaka nde bantu yonso yina “ke zolaka diaka ve malongi mpi bisalu na yo ya luvunu fwete basika na kati na yo.”
17 Na Yanuari 1900, Nzozulu ya Nkengi (Kingelesi) pesaka bandongisila na bantu yina bikaka bazina na bo na babuku ya mabundu ya Kikristu mpi yina vandaka kutuba nde, “Mono ke kudipesaka na lusambu ya kieleka mpi ke kwendaka ve mbala na mbala na balukutakanu ya nkaka.” Nimero yango vandaka ti ngiufula yai: “Keti yo ke mbote na kuvanda dikulu mosi na kati ya dibundu ya Bukristu mpi dikulu ya nkaka ya kati ya Babilone? Keti bulemfu ya kieleka ke lombaka mpidina . . . mpi keti yo ke sepedisaka Nzambi to yandi ke ndimaka yo? Ata fioti ve. Muntu [yina kele na dibundu] ke salaka kuwakana ti dibundu na meso ya bantu ntangu yandi ke kotaka na dibundu yina, mpi yandi fwete zitisa na kwikama yonso minsiku ya kuwakana yina tii kuna yandi . . . ta tuba na meso ya bantu nde yandi me katuka na dibundu yina.” Na nsungi ya bamvula, dibanza yai kumaka ngolo kibeni *. Bansadi ya Yehowa fwete zenga bangwisana yonso ti dibundu ya luvunu.
18. Sambu na nki yo vandaka mfunu nde bantu kubasika na Babilone ya Nene?
18 Kana bo pesaka ve mbala na mbala balukebisu yina ya kubasika na “Babilone ya Nene,” keti Kristu, Ntotila ya mpa, zolaka kuvanda ti kimvuka ya bansadi ya kuyilama yina bo me tulaka mafuta awa na ntoto? Ata fioti ve. Sambu, kaka Bakristu yina me basikaka na Babilone lenda sambila Yehowa “na mpeve mpi na kieleka.” (Yoa. 4:24) Keti bubu yai beto mpi kele ti lukanu ya kuzenga bangwisana yonso ti dibundu ya luvunu? Beto landa na kulemfuka na ntuma yai: “Beno bantu na mono, beno basika na kati na yandi”!—Tanga Kusonga 18:4.
Kuvukana Sambu na Lusambu
19 Balongoki ya Biblia vandaka kulonga nde Bakristu fwete vukana sambu na kusambila, na ntangu yina yo me lomba nde bo vukana. Sambu na Bakristu ya kieleka, yo ke lombaka kaka ve kubasika na dibundu ya luvunu. Kansi, yo kele mfunu mpi na kuvukana na lusambu ya kieleka. Na banimero na yo ya luyantiku, Nzozulu ya Nkengi vandaka kusiamisa batangi na kuvukana sambu na lusambu. Mu mbandu, na Yuli 1880, Mpangi Russell pesaka rapore ya nzietelo yina yandi salaka. Yandi tubilaka mutindu balukutakanu mingi vandaka kupesa kikesa. Yandi siamisaka mpi batangi na kutinda bakarti sambu na kuzaba mutindu bo ke yela—bo sonikaka bakarti ya nkaka na bazulunalu. Sambu na nki? “Beto yonso fwete zaba . . . mutindu Mfumu me sadisaka beto na kuyela; kana beno ke landa na kuvukana ti bayina kele lukwikilu mosi ti beno.”
19, 20. Inki mutindu Nzozulu ya Nkengi siamisaka bansadi ya Nzambi na kuvukana sambu na lusambu?
20 Na 1882, Nzozulu ya Nkengi vandaka ti disolo mosi yina vandaka ti ntu-diambu “Kuvukana Kumosi.” Disolo yina siamisaka Bakristu na kusala balukutakanu “sambu na kutunga bankaka, kupesa bo kikesa mpi ngolo.” Yo tubaka nde: “Diambu ya mfunu kele ve kusosa kuzaba kana nani kele mayele na kati na beno. Kansi, bika nde konso muntu kunata Biblia, papie, ti biki na yandi, mpi yandi sadila Concordance, . . . kana mpila kele. Pona disolo mosi; lomba lutwadisu ya mpeve santu sambu nge bakisa yo; na nima tanga, yindula, fwanisa verse mosi ti ya nkaka mpi nge ta zwa kibeni kieleka.”
21. Inki mbandu dibundu ya Allegheny, na Pennsylvanie pesaka na yina me tala balukutakanu mpi kisalu ya kugungula?
21 Babiro ya Balongoki ya Biblia vandaka na Allegheny, na Pennsylvanie, na États-Unis. Bo pesaka mbandu ya mbote na yina me tala kuvukana kumosi sambu na kulemfuka na ndongisila ya kupemama yina kele na Baebreo 10:24, 25. (Tanga.) Bamvula mingi na nima, mpangi-bakala mosi ya mbuta na zina ya Charles Capen ke yibuka nde yandi vandaka kukwenda na balukutakanu yina ntangu yandi vandaka leke. Yandi sonikaka nde: “Mu ke yibuka tii bubu yai verse mosi ya bo sonikaka na kibaka ya nzo ya balukutakanu ya nene ya la Société. ‘Muntu mosi mpamba kele Longi na beno, Kristu, ebuna beno yonso kele bampangi.’ Verse yai me bikalaka na mabanza na mono; luswaswanu yina kele na kati ya bamfumu ya mabundu mpi bantu ya mabundu na bo ke vandaka ve na kati ya bansadi ya Yehowa.” (Mat. 23:8) Mpangi Capen ke yibuka diaka balukutakanu ya mbote mpi kikesa yina Mpangi Russell vandaka kusala sambu na kutala konso mpangi na kati ya dibundu.
22. Inki mambu bampangi yina vandaka ya kwikama salaka ntangu bo pesaka bo kikesa ya kukwenda na balukutakanu ya Bukristu, mpi nki dilongi yo ke pesa beto?
22 Bantu ya kwikama vandaka kulanda mbandu na yandi mpi kuzitisa bantuma yina yandi vandaka kupesa. Bo salaka mabundu na baprovense ya nkaka, mu mbandu na Ohio mpi na Michigan, mpi na nima na Amerika ya Nordi ya mvimba mpi na bansi ya nkaka. Yindula fioti: Keti bantu ya kwikama zolaka kuvanda ya kuyilama sambu na kukala ya Kristu kana bo bakaka ve formasio sambu na kulemfuka na ndongisila ya kupemama yina ke tubila kuvukana sambu na lusambu? Ata fioti ve! Ebuna beto bubu yai? Bubu yai, beto mpi fwete baka lukanu ya kukwenda mbala na mbala na balukutakanu ya Bukristu mpi kusosa mabaku yonso ya kusambila kumosi mpi ya kupesana kikesa na kimpeve.
Kusamuna na Kikesa Yonso
23. Inki mutindu Nzozulu ya Nkengi monisaka pwelele nde Bakristu yonso ya bo me tulaka mafuta fwete vanda bansamuni ya kieleka?
23 Balongoki ya Biblia vandaka kulonga nde Bakristu yonso ya bo me tulaka mafuta fwete vanda bansamuni ya kieleka. Nzozulu ya Nkengi ya 1885, tubaka nde: “Beto fwete vila ve nde konso muntu yina bo me tulaka mafuta, bo ke tulaka yandi mafuta sambu na kusamuna (Yez. 61:1), kusola sambu na kusamuna.” Nimero mosi ya 1888 siamisaka nde: “Mukumba na beto kele pwelele . . . Kana beto me vila yo mpi ke pesa bikuma, beto kele kibeni bansadi ya bamolo, mpi beto ke monisaka nde beto me fwana ve na kuvanda Bakristu yina bo me tulaka mafuta.”
24, 25. (a) Sambu na nki beto ke tuba nde Mpangi Russell ti banduku na yandi ya kisalu siamisaka kaka ve bantu na kusamuna? (b) Inki kolportere mosi tubaka sambu na kisalu na yandi na “nsungi yina bakamio vandaka ntete ve”?
24 Mpangi Russell ti banduku na yandi siamisaka kaka ve bantu na kusamuna. Kansi bo yantikaka mpi kubasisa batrakiti yina bo vandaka kubinga nde, Batrakiti ya Balongoki ya Biblia (Bible Students’ Tracts) na nima bo kumaka kubinga yo, Mukanda ya malongi ya ntama ya dibundu ya ke basikaka mbala iya na mvula (Old Theology Quarterly). Batangi ya Nzozulu ya Nkengi bakaka batrakiti yai sambu na kukabila yo bantu ya ofele.
Yo ke lomba nde beto kudiyula nde, ‘Keti mono ke tulaka kisalu ya kusamuna na kisika ya ntete na luzingu na mono?’
25 Bo vandaka kubinga bantu yina kudipesaka na kisalu ya ntangu yonso bakolportere. Mpangi Charles Capen, yina beto me tubila awa na zulu, vandaka mpi kolportere. Yandi ke yibuka nde: “Mu vandaka kusadila bakarti ya kimvuka mosi ya États-Unis ya ke longukaka ntoto sambu na kusala teritware na mono na Pennsylvanie. Bakarti yina vandaka kumonisa banzila yonso mpi yo vandaka kusadisa mono na kukwenda na bitini yonso ya teritware na makulu. Bantangu ya nkaka na nima ya kutambula bilumbu tatu na teritware sambu na kubaka bakomande ya mikanda Kulonguka ya Masonuku, munu vandaka kudefa mpunda ti shario sambu na kwenda kubikisila bantu mikanda. Mbala mingi mu vandaka kulala ti bantu ya ferme. Na bilumbu yina bakamio vandaka ntete ve.”
26. (a) Sambu na nki yo vandaka mfunu nde bansadi ya Nzambi kusamuna sambu na kuyilama na luyalu ya Kristu? (b) Inki bangiufula beto lenda kudiyula?
26 Kusamuna mutindu yina vandaka kulomba ngolo mpi kikesa. Keti Bakristu ya kieleka zolaka kuvanda ya kuyilama sambu na luyalu ya Kristu kana bo longaka bo ve mfunu ya kisalu ya kusamuna? Ata fioti ve! Na kutuba mbote, kisalu yina me kumaka bonso kidimbu ya mfunu ya kukala ya Kristu. (Mat. 24:14) Yo lombaka nde bansadi ya Nzambi kuyilama sambu na kutula kisalu yina ke gulusaka bantu na kisika ya ntete na luzingu na bo. Bubu yai, yo ke lomba nde beto kudiyula: ‘Keti mono ke tulaka kisalu ya kusamuna na kisika ya ntete na luzingu na mono? Keti mono ke salaka bibansa sambu na kulungisa kisalu yina mbote-mbote?’
Kimfumu ya Nzambi Me Butuka!
27, 28. Inki mambu ntumwa Yoane monaka na mbona-meso, mpi nki Satana ti bademo na yandi salaka ntangu Kimfumu butukaka?
27 Nsuka-nsuka, 1914 mvula ya kuluta mfunu, lungaka. Mutindu beto tubilaka yo na luyantiku ya kapu yai, ata muntu mosi ve monaka mambu ya mfunu yina salamaka na zulu. Kansi, bo pesaka ntumwa Yoane mbona-meso yina tendulaka mambu yina na bangogo ya kifwani. Yindula fioti diambu yai: Yoane ke mona “kidimbu mosi ya nene” na zulu. “Nkento” ya Nzambi, disongidila organizasio na yandi ya bigangwa ya kimpeve na zulu, kele na divumu mpi me buta mwana ya bakala. Kubika fioti mwana yai ya kifwani ‘kugungula makanda yonso ti nti ya kibende.’ Kansi, ntangu mwana butukaka, bo nataka yandi “na Nzambi mpi na kiti na yandi ya kimfumu.” Ndinga mosi ya ngolo na zulu ke tuba nde: “Ntangu yai luguluku, ngolo, mpi kimfumu ya Nzambi na beto mpi kiyeka ya Kristu na yandi me kwisa.”—Kus. 12:1, 5, 10.
28 Ntembe kele ve nde, Yoane monaka na mbona-meso lubutuku ya Kimfumu ya Mesia. Ya kieleka, ata diambu yina vandaka ya kiese, yo sepedisaka bantu yonso ve. Satana ti bademo na yandi nwanisaka bawanzio ya kwikama yina vandaka na nsi ya luyalu ya Mishele to Kristu. Inki salamaka na nima? Beto ke tanga nde: “Bo losaka dragoni ya nene na nsi, nioka ya ntama, yina bo ke bingaka Diabulu mpi Satana, yina ke kusaka ntoto ya mvimba; bo losaka yandi na ntoto, mpi bo losaka yandi na nsi ti bawanzio na yandi.”—Kus. 12:7, 9.
29, 30. Ntangu Kimfumu ya Mesia butukaka, nki mutindu mambu sobaka (a) na ntoto? (b) na zulu?
29 Bamvula mingi na ntwala ya 1914, Balongoki ya Biblia tubaka nde ntangu ya mpasi zolaka kuyantika na mvula yina ya mfunu. Kansi bo zabaka ve na siki-siki yonso mutindu mbikudulu yina zolaka kulungana. Mutindu mbona-meso ya Yoane monisaka yo, Satana zolaka kukuma ti bupusi mingi kibeni na luzingu ya bantu: “Mawa na ntoto mpi na nzadi-mungwa, sambu Diabulu me kulumuka kuna na beno, yandi kele ti makasi mingi, sambu yandi me zaba nde yandi kele ti ntangu fioti.” (Kus. 12:12) Na 1914, Mvita ya Ntete ya Ntoto ya Mvimba salamaka mpi kidimbu ya kukala ya Kristu na ngolo ya kimfumu yantikaka kulungana na ntoto ya mvimba. “Bilumbu ya nsuka” ya ngidika yai ya bima yantikaka.—2 Tim. 3:1.
30 Kansi, kiese vandaka na zulu. Bo kulaka satana ti bademo na yandi kimakulu. Yoane ke yika nde: “Yo yina, zulu mpi beno bantu yina ke zingaka kuna, beno vanda na kiese!” (Kus. 12:12) Na nima ya kutula bunkete na zulu, Yezu kumaka Ntotila ya Kimfumu ya Mesia, sesepi yai, yandi vandaka ya kuyilama sambu na kusala mambu sambu na mambote ya bansadi ya Nzambi na ntoto. Inki yandi ta sala? Mpila beto monaka yo na luyantiku ya kapu yai, Kristu, yina kele ‘muntu ya Nzambi tindaka sambu na kuzabisa bo kuwakana na yandi,’ ta tula ntete bunkete na kati ya bansadi ya Nzambi awa na ntoto. Yo ke tendula nki?
Nsungi Mosi ya Kumekama
31. Inki Malashi tubaka na ntwala na yina me tala nsungi ya kukatula mvindu, mpi nki mutindu mbikudulu yina yantikaka kulungana? (Tala mpi noti na nsi ya lutiti.)
31 Malashi tubaka na ntwala nde kisalu ya kutula bunkete ta vanda ve pete. Yandi sonikaka nde: “Na kilumbu ya yandi ta kwisa nani ta kuka kukanga ntima? Nani ta kuka kuzinga diaka kana yandi kwisa kumonika? Yandi ta vanda bonso tiya yina ke katulaka mvindu ya bibende to bonso savo ya bo ke katulaka mvindu ya bilele.” (Mal. 3:2) Bangogo yina vandaka kibeni ya kieleka! Yantika na 1914, bansadi ya Nzambi na ntoto kutanaka ti mimekamu mpi bampasi ya ngolo yina landanaka. Ntangu Mvita ya Ntete ya Ntoto ya Mvimba kumaka ngolo, bo bangikaka ngolo kibeni Balongoki ya Biblia mingi mpi bo tulaka bo na boloko. *
32. Inki mavwanga basikaka na kati ya organizasio, yina yangisaka bansadi ya Nzambi na nima ya 1916?
32 Mavwanga basikaka na kati ya organizasio. Na mvu 1916, Mpangi Russell fwaka ti bamvula 64 mpamba, yandi bikisaka bansadi ya Nzambi mingi na mpasi. Lufwa na yandi monisaka nde bantu ya nkaka vandaka kutula dikebi ya mingi na muntu mosi mpamba yina vandaka kupesa mbandu ya mbote. Ata Mpangi Russell zolaka ve nde bo pesa yandi lukumu ya mutindu yina, bampangi ya nkaka kumaka kusambila yandi. Bampangi mingi yindulaka nde mutindu yandi fwaka, kieleka ta landa diaka ve na kubasika; mpi bantu ya nkaka telaminaka ngolo kibeni bikesa yina bo vandaka kusala sambu na kukwenda na ntwala. Kikalulu yai basisaka apostazi mpi apostazi yina kabulaka organizasio.
33. Sambu mambu yina bansadi ya Nzambi vandaka kuvingila lunganaka ve, inki mutindu yo mekaka bo?
33 Kumekama ya nkaka katukaka na kukonda kulungana ya mambu yina bo vandaka kuvingila. Ata Nzozulu ya Nkengi monisaka nde 1914 vandaka mvula yina Ntangu ya Makanda zolaka kumana, bampangi bakisaka ntete ve mambu yina zolaka kusalama na mvula yina. (Luka 21:24) Bo yindulaka nde na 1914, Kristu zolaka kunata nkento na yandi, disongidila Bakristu yina bo me tulaka mafuta, na zulu sambu na kuyala ti yandi. Bivuvu yina lunganaka ve. Na nsuka ya mvu 1917, Nzozulu ya Nkengi tubaka nde nsungi mosi ya kukatula bambuma ya bamvula 40 zolaka kusuka na nsungi ya printemps ya 1918. Kansi, kisalu ya kusamuna sukaka ve. Yo landaka na kukwenda na ntwala na nima ya dati yina. Nzozulu ya Nkengi yina tubaka nde nsungi ya kukatula bambuma sukaka, kansi nsungi ya kulokuta bambuma yina bikalaka sukaka ve. Ata mpidina, bampangi mingi lembaka nitu mpi yambulaka kusambila Yehowa.
34. Inki kumekama ya ngolo basikaka na 1918, mpi sambu na nki mabundu ya Kikristu yindulaka nde bansadi ya Nzambi “fwaka”?
34 Kumekama ya ngolo kibeni basikaka na 1918. Na nima ya lufwa ya Mpangi C. T. Russell, Mpangi J. F. Rutherford yingaka yandi mpi kumaka kutwadisa bansadi ya Nzambi. Bo kangaka yandi kumosi ti bampangi nsambwadi ya nkaka yina vandaka kusala ti yandi. Ata bo salaka ve mbi, bo zengilaka bo ndola ya bamvula mingi na boloko na Atlanta (Géorgie), na États-Unis. Na ntangu mosi buna, yo monanaka bonso nde kisalu ya bansadi ya Nzambi sukaka. Bamfumu mingi ya mabundu ya Kikristu sepelaka. Bo yindulaka nde mutindu bo tulaka “bantwadisi” na boloko, kangaka babiro ya ke twadisaka kisalu na Brooklyn, mpi vandaka kunwanisa kisalu ya kusamuna na Amerika mpi na Eropa, Balongoki ya Biblia “fwaka,” bo lendaka kusala diaka ve kima ya mbi. (Kus. 11:3, 7-10) Bo kudikusaka kibeni!
Ntangu ya Kubaka Kikesa!
35. Sambu na nki Yezu pesaka nzila nde balongoki na yandi kumona mpasi, mpi nki yandi salaka sambu na kusadisa bo?
35 Bambeni ya kieleka zabaka ve nde Yezu muntu pesaka nzila nde bansadi na yandi kumona mpasi yai sambu na ntangu yina Yehowa vandaka “bonso muntu yina ke katulaka mvindu ya arza.” (Mal. 3:3) Yehowa ti Mwana na yandi zabaka mbote nde bansadi ya kwikama zolaka kukuma bunkete ntangu bo zolaka kubasika na kumekama yina ya tiya mpi bo zolaka kuvanda ya kuyilama mbote na ntwala sambu na kusala kisalu ya Ntotila. Na luyantiku ya 1919, yo monanaka pwelele nde mpeve ya Nzambi salaka diambu yina bambeni ya bansadi na yandi yindulaka nde yo lenda salama ve. Bansadi ya kwikama bakaka kikesa! (Kus. 11:11) Yantika ntangu yina, Kristu salaka mpenza diambu ya mfunu ya me tala kidimbu ya bilumbu ya nsuka. Yandi solaka “mpika ya kwikama mpi ya mayele,” disongidila kimvuka mosi ya fioti ya Bakristu ya babakala yina bo me tulaka mafuta sambu na kutwadisa bansadi na yandi mpi kupesa bo madia ya kimpeve na ntangu ya me fwana.—Mat. 24:45-47.
36. Inki diambu monisaka nde bansadi ya Nzambi bakaka kikesa na kimpeve?
36 Mpangi Rutherford mpi banduku na yandi ya kisalu basikaka na boloko na Marsi 26, 1919. Ntangu fioti na nima, bo yilamaka sambu na kusala lukutakanu mosi na Septembri. Bo bakaka bangidika sambu na kubasisa zulunalu ya zole, yina bo bingaka L’Âge d’Or. Bo vandaka kukabisa yo kumosi ti Nzozulu ya Nkengi, bo basisaka yo sambu beto sadila yo na kisalu ya kusamuna *. Kaka na mvula yina, bo basisaka mpi nimero ya ntete ya Bulletin, yina beto ke bingaka bubu yai Kisalu na Beto ya Kimfumu. Banda na luyantiku, yo ke pesaka kikesa na kisalu ya kusamuna. Ntembe kele ve nde, yantika 1919 tii bubu yai, kusolula ti konso muntu mpi kusamuna nzo na nzo ke bakaka kisika ya ntete.
37. Na nima ya 1919, inki mutindu bampangi ya nkaka monisaka kukonda kwikama?
37 Kisalu ya kusamuna landaka kukatula bansadi ya Kristu mvindu, sambu bansadi na yandi yina vandaka lulendo mpi ntu-ngolo, vandaka kuzola ve kusala kisalu yai. Bayina zolaka ve kusala kisalu yina, kabwanaka ti Bakristu ya kwikama. Na nima ya 1919, bampangi ya nkaka ya kukonda kwikama waka makasi mpi kumaka kukusila bansadi ya kwikama ya Yehowa makambu, bo sonikaka mambu ya luvunu sambu na bo, mpi vukanaka nkutu ti bambeni na bo.
38. Kuyela mpi kununga ya balongoki ya Kristu na ntoto ke ndimisa beto nki?
38 Ata bo kutanaka ti bampasi yina, balongoki ya Kristu na ntoto landaka kuyela mbote na kimpeve. Kununga na bo yantika ntangu yina ke pesa nzikisa ya ke ndimisa beto nde Kimfumu ya Nzambi ke yala! Kaka na nsadisa ya lusadisu ya ngolo mpi lusakumunu ya Nzambi, yina yandi ke pesaka na nzila ya Mwana na yandi mpi ya Kimfumu ya Mesia, kimvuka ya bantu ya kukonda kukuka lendaka kununga mbala na mbala Satana ti ngidika na yandi ya mbi ya bima!—Tanga Yezaya 54:17.
39, 40. (a) Tanga ndambu ya mambu ya mfunu yina mukanda yai ke tadila. (b) Kulonguka mukanda yai ta natila nge nki mambote?
39 Na bakapu ya ke landa, beto ta tadila mambu yina Kimfumu ya Nzambi me salaka na ntoto mvu-nkama mosi ya mvimba na nima yantika yo butukaka na zulu. Konso kitini ya mukanda yai ta tubila diambu mosi yina Kimfumu me salaka awa na ntoto. Konso kapu kele ti lupangu mosi ya mvutukilu yina ta sadisa konso muntu na kuzaba nde Kimfumu kele kima ya kieleka sambu na beto. Na bakapu ya nsuka, beto ta tubila mambu yina Kimfumu ta sala ntama mingi ve ntangu yo ta kwisa kufwa bantu ya mbi mpi kutula paladisu awa na ntoto. Inki mambote nge ta baka na kulonguka ya mukanda yai?
40 Satana ke zolaka kubebisa lukwikilu na nge na Kimfumu ya Nzambi. Kansi, Yehowa ke zolaka kukumisa lukwikilu na nge ngolo sambu yo tanina nge na mpila nde nge landa na kuvanda ngolo. (Baef. 6:16) Yo yina, beto ke siamisa nge na kusamba konso ntangu ya nge ke longuka mukanda yai. Landa kudiyula nde, ‘Keti Kimfumu ya Nzambi kele kima ya kieleka sambu na mono?’ Kana yo kele kima ya kieleka sambu na nge sesepi yai, ntembe kele ve nde nge ta pesa maboko na kikesa mpi kwikama yonso na Kimfumu, ntangu bantu yonso yina ta vanda na luzingu ta mona nde Kimfumu ya Nzambi kele kima mosi ya kieleka mpi nde yo ke yala!
^ par. 7 Sambu na kuzaba mambu mingi ya me tala Grew, Stetson mpi Storrs, tala mukanda Les Témoins de Jéhovah : Prédicateurs du Royaume de Dieu, balutiti 45-46.
^ par. 15 Ata Balongoki ya Biblia zabaka nde bo fwete basika na mabundu yina vandaka kusala kinduku ti nsi-ntoto, na nsungi ya bamvula, bo vandaka kubaka bantu yina vandaka kukwikila na nkudulu mpi yina vandaka kutuba nde bo me kudipesaka na Nzambi bonso bampangi na bo Bakristu ata bo vandaka ve Balongoki ya Biblia.
^ par. 17 Kana balukebisu yai vandaka diaka ve ngolo, yo kele sambu yo vandaka kutadila kaka kibuka ya fioti ya Kristu, disongidila bantu 144 000. Na Kapu 5, beto ta mona nde na ntwala ya mvu 1935, bo vandaka kuyindula nde bantu mingi ya mabundu ya Kikristu ta vanda na kati ya “kibuka ya bantu mingi” yina Kusonga 7:9, 10 ke tubilaka mpi nde bo ta vanda kimvuka ya zole yina ta baka matabisi na zulu sambu bo pesaka Kristu maboko na nsuka.
^ par. 31 Na Septembri 1920, L’Âge d’Or (bubu yai Réveillez-vous !) basisaka nimero mosi ya spesiali yina tubilaka bambandu mingi ya bambangika (ya nkaka vandaka nku mingi) yina salamaka na ntangu ya mvita na Allemagne, na Angleterre, na Canada mpi na États-Unis. Kansi, bamvula mingi na ntwala ya Mvita ya ntete ya Ntoto ya Mvimba, mbangika ya mutindu yai vandaka mingi ve.
^ par. 36 Na nsungi ya bamvula mingi, bo vandaka kubasisa Nzozulu ya Nkengi ntete-ntete sambu na kupesa bampangi ya kibuka ya fioti kikesa.


c: text/html

text: 12 Bantu yai vandaka banganga-nzambi ti Balevi yina tombukaka ti Zorobabele+ mwana ya Shealtiele,+ ti Yeshua:+ Seraya, Yeremia, Esdrasi,2 Amaria, Maluke, Atushi,3 Shekania, Rehumi, Meremoti,4 Ido, Ginetoi, Abiya,5 Miyamini, Maadia, Bilga,6 Shemaya, Yoyaribi, Yedaya,7 Salu, Amoki, Hilkia, ti Yedaya. Bantu yai vandaka bamfumu ya banganga-nzambi ti ya bampangi na bo na bilumbu ya Yeshua.8 Balevi vandaka Yeshua, Binwi, Kadmiele,+ Sherebia, Yuda, ti Matania,+ bayina vandaka kuyimbisa bankunga ya kupesa Nzambi matondo kumosi ti bampangi na yandi ya babakala.9 Bakbukia ti Uni bampangi na bo vandaka ya kutelama mpi ke talana ti bo sambu na bisalu ya kukengila.*10 Yeshua butaka Yoyakimi, Yoyakimi butaka Eliashibi,+ mpi Eliashibi butaka Yoyada.+11 Yoyada butaka Yonatani, mpi Yonatani butaka Yadua.12 Na bilumbu ya Yoyakimi, yai vandaka banganga-nzambi, bamfumu ya banzo ya batata: sambu na Seraya,+ Meraya; sambu na Yeremia, Hanania;13 sambu na Esdrasi,+ Meshulami; sambu na Amaria, Yehohanani;14 sambu na Maluki, Yonatani; sambu na Shebania, Yozefi;15 sambu na Arimi,+ Adna; sambu na Merayoti, Elkai;16 sambu na Ido, Zekaria; sambu na Ginetoni, Meshulami;17 sambu na Abiya,+ Zikri; sambu na Miniamini, . . . ;* sambu na Moadia, Piltai;18 sambu na Bilga,+ Shamua; sambu na Shemaya, Yehonatani;19 sambu na Yoyaribi, Matenai; sambu na Yedaya,+ Uzi;20 sambu na Salai, Kalai; sambu na Amoki, Ebere;21 sambu na Hilkia, Ashabia; sambu na Yedaya, Netanele.22 Bo sonikaka bazina ya bamfumu ya banzo ya batata ya Balevi na bilumbu ya Eliashibi, Yoyada, Yohanani, ti Yadua,+ mpi ya banganga-nzambi, tii na luyalu ya Dariusi muntu ya Persia.23 Balevi yina vandaka bamfumu ya banzo ya batata, bo sonikaka bazina na bo na mukanda ya bansangu, tii na bilumbu ya Yohanani mwana ya Eliashibi.24 Bamfumu ya Balevi vandaka Ashabia, Sherebia, ti Yeshua+ mwana ya Kadmiele,+ mpi bampangi na bo ya babakala vandaka ya kutelama mpi ke talana ti bo sambu na kupesa lukumu mpi matondo na kuwakana ti bantuma ya Davidi+ muntu ya Nzambi ya kieleka, kimvuka mosi ya bankengidi ke talana ti kimvuka ya nkaka ya bankengidi.25 Matania,+ Bakbukia, Obadia, Meshulami, Talmoni, mpi Akubu+ vandaka kukengila bonso bankengidi ya bakielo,+ bo vandaka kukengila basuku ya kubumbila bima pene-pene na bakielo.26 Bantu yai salaka na bilumbu ya Yoyakimi mwana ya Yeshua+ mwana ya Yosadaki mpi na bilumbu ya Nehemia mfumu ya mbanza ti Esdrasi+ nganga-nzambi mpi kalaki ya mikanda.*27 Ntangu bo yantikaka kusadila bibaka ya Yeruzalemi, bo sosaka Balevi na bisika yonso yina bo vandaka kuzinga mpi bo nataka bo na Yeruzalemi sambu na kusala nkinsi yina ya kuyantika kusadila bibaka sambu na mbala ya ntete ti kuyangalala, ti bankunga ya kupesa Nzambi matondo,+ ti basembale, ti bima ya kubudila miziki ya kele ti bansinga, mpi ti bakidare.28 Bana ya miyimbi-bankunga* vukanaka katuka na distrike,* na nziunga ya Yeruzalemi, na babwala ya bantu ya Netofa,+29 na Bete-gilgale,+ mpi na banseke ya Geba+ ti ya Azmaveti,+ sambu miyimbi-bankunga tungaka babwala sambu na bo mosi na nziunga ya Yeruzalemi.30 Banganga-nzambi ti Balevi kudikumisaka bunkete, mpi bo kumisaka bantu,+ bakielo,+ ti kibaka+ bunkete.31 Ebuna mono nataka bamfumu ya Yuda na nsongi ya kibaka. Diaka, mono tulaka bimvuka zole ya nene ya miyimbi-bankunga yina ke pesaka matondo mpi bimvuka sambu na kulanda bo, kimvuka mosi vandaka kutambula na diboko ya kitata na zulu ya kibaka na ndambu ya Kielo ya Bita ya Putulu ya Tiya.+32 Oshaya ti ndambu ya bamfumu ya Yuda vandaka kulanda bo na nima,33 kumosi ti Azaria, Esdrasi, Meshulami,34 Yuda, Benyamini, Shemaya, mpi Yeremia.35 Bo vandaka ti bantu ya nkaka na kati ya bana ya banganga-nzambi yina vandaka ti bampungi:+ Zekaria mwana ya Yonatani mwana ya Shemaya mwana ya Matania mwana ya Mikaya mwana ya Zakure mwana ya Asafi,+36 ti bampangi na yandi Shemaya, Azarele, Milalai, Gilalai, Maai, Netanele, Yuda, mpi Hanani, bayina vandaka ti bima ya kubudila miziki ya Davidi+ muntu ya Nzambi ya kieleka; Esdrasi+ kalaki ya mikanda* vandaka kukwenda na ntwala na bo.37 Na Kielo ya Nto ya Masa,+ bo mataka mpi landaka kaka nzila yina na Kimatilu+ ya Mbanza ya Davidi+ na mwa-ngumba ya kibaka na zulu ya Nzo ya Davidi mpi na zulu ya Kielo ya Masa+ na ndambu ya esti.38 Kimvuka ya nkaka ya miyimbi-bankunga yina ke pesaka matondo vandaka kutambula na ndambu yina ya nkaka,* mpi mono vandaka kulanda yo ti ndambu ya bantu, na zulu ya kibaka na zulu ya Nzo-Zulu ya Bafulu ya Kuyokila Mampa+ mpi na zulu ya Kibaka ya Nene+39 mpi na zulu ya Kielo ya Efrayimi+ tii na Kielo ya Mbanza ya Ntama+ mpi tii na Kielo ya Bambisi ya Masa,+ na Nzo-Zulu ya Ananele,+ Nzo-Zulu ya Mea, mpi tii na Kielo ya Mameme;+ ebuna bo telamaka na Kielo ya Bankengidi.40 Nsuka-nsuka, bimvuka yonso zole ya miyimbi-bankunga yina ke pesaka matondo telamaka na ntwala ya nzo ya Nzambi ya kieleka; mono mpi telamaka ti ndambu ya bilandi ya bamfumu yina vandaka ti mono,41 ti banganga-nzambi Eliakimi, Maaseya, Miniamini, Mikaya, Elioenai, Zekaria, Hanania, bayina vandaka ti bampungi,42 ti Maaseya, Shemaya, Eleazare, Uzi, Yehohanani, Malkiya, Elami, mpi Azere. Ebuna miyimbi-bankunga yimbaka na ndinga ya ngolo na lutwadisu ya Yizraya.43 Na kilumbu yina, bo pesaka bimenga mingi mpi yangalalaka,+ sambu Nzambi ya kieleka salaka nde bo yangalala ti kiese mingi.+ Bankento ti bana mpi yangalalaka, na mpila nde bantu waka makelele ya kuyangalala yina na ntama.+44 Na kilumbu yina, bo tulaka babakala na kutwadisa banzo ya kubumbila+ makabu,+ bambuma ya ntete,+ mpi bandambu ya kumi.*+ Na kati na yo, yo lombaka nde bo vukisa bima ya bilanga ya bambanza mutindu Nsiku vandaka kulomba+ yo sambu na banganga-nzambi ti Balevi,+ sambu kuyangalala vandaka na Yuda sambu na banganga-nzambi ti Balevi yina vandaka kusala kisalu.45 Ebuna bo yantikaka kusala bisalu yina Nzambi na bo pesaka bo mpi mukumba ya kudikumisa bunkete, mutindu miyimbi-bankunga ti bankengidi ya bakielo mpi salaka, na kuwakana ti bantuma ya Davidi ti ya mwana na yandi Salomo.46 Sambu banda ntama na bilumbu ya Davidi ti Asafi, kuvandaka ti bantwadisi* ya miyimbi-bankunga mpi ya bankunga ya lukumu ti ya kupesa Nzambi matondo.+47 Na bilumbu ya Zorobabele+ mpi na bilumbu ya Nehemia, bantu yonso ya Izraele vandaka kupesa makabu na miyimbi-bankunga+ ti na bankengidi ya bakielo,+ na kutadila banzala na bo ya konso kilumbu. Bo vandaka kutula mpi na kingenga makabu sambu na Balevi,+ ebuna Balevi vandaka kutula na lweka makabu sambu na bana ya Aroni.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
KAPU 1
“Bika Nde Kimfumu na Nge Kukwisa”
MAMBU YINA KAPU KE TUBILA
Tadila mambu yina Yezu longaka na yina me tala Kimfumu ya Nzambi
1, 2. Inki mambu ya Yehowa yandi mosi tubaka yina bantumwa tatu ya Yezu waka, ebuna bo salaka inki?
KANA Yehowa Nzambi kulomba nge na kusala kima mosi buna, nge ta sala inki? Keti nge ta vanda ve ti mpusa ya ngolo ya kusala konso kima yina yandi ta lomba nge? Ee, nge ta sala yo!
2 Ntangu fioti na nima ya paki ya mvu 32 ya ntangu na beto, Piere, Yakobo, ti Yoane kutanaka ti diambu ya mutindu mosi. (Tanga Matayo 17:1-5.) Ntangu bo vandaka ti mfumu na bo Yezu, na zulu ya “ngumba mosi ya nda,” bo monaka na mbona-meso Yezu ke yala na nkembo na zulu bonso Ntotila. Piere monaka yo bonso mambu ya kieleka yo yina yandi zolaka kuvukana na mambu yina vandaka kusalama na mbikudulu. Ntangu Piere vandaka kutuba, dituti mosi fikaka bo. Yo yina, Piere ti banduku na yandi waka ndinga ya Yehowa, dibaku yina bantu fioti mpamba me zwaka. Na nima ya kundima nde Yezu vandaka mwana na yandi, Yehowa tubaka na pwelele nde: “Beno wila yandi.” Bantumwa landaka na dikebi yonso ntuma yina ya Nzambi. Bo landaka mambu yina Yezu tubaka mpi bo longisilaka bantu ya nkaka na kusala mutindu mosi.—Bis. 3:19-23; 4:18-20.
3. Sambu na nki Yehowa ke zola nde beto widikila mwana na yandi, mpi nki beto ta tubila na kapu yai?
3 Bo sonikaka bangogo “beno wila yandi” na Biblia sambu na mambote na beto. (Bar. 15:4) Sambu na nki? Sambu Yezu kele kinati-ndinga ya Yehowa mpi ntangu yonso yina Yezu vandaka kukangula munoko na yandi sambu na kulonga, yandi vandaka kusadisa bantu na kuzaba mambu yina tata na yandi zolaka nde beto zaba. (Yoa. 1:1, 14) Sambu Yezu tubilaka mingi Kimfumu ya Nzambi (disongidila luyalu ya zulu ya Mesia yina me salama na Kristu Yezu mpi na bantu 144 000 yina ta yala ti yandi) kuluta mambu ya nkaka, yo ta vanda mbote nde beto tadila diambu yai ya mfunu na dikebi yonso. (Kus. 5:9, 10; 14:1-3; 20:6) Kansi, beto tadila ntete sambu na nki Yezu tubilaka mingi Kimfumu ya Nzambi.
“Mambu Yina Me Fuluka na Ntima . . .”
4. Inki mutindu Yezu monisaka nde yandi vandaka kudibanza sambu na Kimfumu ya Nzambi?
4 Yezu ke kudibanzaka mingi sambu na Kimfumu. Sambu na nki beto lenda tuba mpidina? Sambu bangogo ke monisaka mambu yina ke vandaka na ntima na beto, disongidila, mambu yina kele kibeni mfunu sambu na beto. Nkutu Yezu tubaka nde: “Munoko ke tubaka mambu yina me fuluka na ntima.” (Mat. 12:34) Na mabaku yonso, Yezu vandaka kulonga mambu ya me tala Kimfumu. Baevanzile ke tubilaka Kimfumu ya Nzambi mbala kuluta 100. Na bisika yina, bo vutukilaka mbala mingi bangogo ya Yezu. Kimfumu ya Nzambi vandaka ntu-diambu ya malongi na yandi, mpi yandi tubaka nde: “Na bambanza ya nkaka mpi mono fwete zabisa nsangu ya mbote ya Kimfumu ya Nzambi, sambu mono tindamaka sambu na kikuma yai.” (Luka 4:43) Ata na nima ya lufutumuku na yandi, Yezu landaka kutubila mambu ya me tala Kimfumu na balongoki na yandi. (Bis. 1:3) Ya kieleka, ntima ya Yezu fulukaka ti ntonda sambu na Kimfumu, mpi yo pusaka yandi na kutuba mambu ya me tala yo.
5-7. (a) Inki mutindu beto me zaba nde Yehowa ke kudibanzaka sambu na Kimfumu? Pesa mbandu. (b) Inki mutindu beto lenda monisa nde beto ke kudibanzaka sambu na Kimfumu?
5 Yehowa ke kudibanzaka mpi mingi sambu na Kimfumu. Inki mutindu beto me zaba yo? Kuvila ve nde, Yehowa tindaka mwana na yandi mosi kaka ya kubutuka na nsi-ntoto; Yehowa kele na kisina ya mambu yonso yina Yezu tubaka mpi longaka. (Yoa. 7:16; 12:49, 50) Yehowa kele mpi na kisina ya mambu yonso yina bo me sonikaka na Baevanzile iya ya ke tubilaka luzingu mpi kisalu ya kusamuna ya Yezu. Beto tadila fioti kana mambu yina ke tendula inki.
Konso muntu lenda kudiyula nde, ‘Keti mono ke kudibanzaka sambu na Kimfumu ya Nzambi?’
6 Yindula nde nge ke tula bafoto ya dibuta kisika mosi. Nge kele ti bafoto mingi kansi kisika kele fioti. Inki nge ta sala? Nge ta pona bafoto yina nge ta tula. Mutindu mosi mpi, Baevanzile kele bonso bafoto yina ke sadisaka beto na kuzaba Yezu mbote. Yehowa pesaka ve bansoniki ya Baevanzile mpeve santu sambu na kusonika mambu yonso yina Yezu tubaka mpi salaka ntangu yandi vandaka na ntoto. (Yoa. 20:30; 21:25) Kansi, mpeve santu ya Yehowa twadisaka bo na kusonika bangogo mpi mambu yina ke sadisaka beto na kubakisa lukanu ya kisalu ya kusamuna ya Yezu mpi mambu yina kele mfunu mingi sambu na Yehowa. (2 Tim. 3:16, 17; 2 Pie. 1:21) Sambu Baevanzile kele ti malongi mingi ya Yezu ya me tala Kimfumu ya Nzambi, beto lenda tuba kukonda mpasi nde Yehowa ke kudibanzaka mingi sambu na Kimfumu. Yehowa ke zolaka kibeni nde beto zaba kana Kimfumu na yandi ke tendula inki!
7 Konso muntu lenda kudiyula nde, ‘Keti mono ke kudibanzaka sambu na Kimfumu ya Nzambi?’ Kana mvutu kele ee, beto ta vanda ti mpusa ya ngolo ya kuwa mambu yina Yezu tubaka mpi longaka na yina me tala Kimfumu, disongidila, mfunu na yo, mutindu yo ta kwisa mpi ntangu yina yo ta kwisa.
“Bika nde Kimfumu na Nge Kukwisa”—Inki Mutindu?
8. Inki mutindu Yezu monisaka na bunkufi mfunu ya Kimfumu ya Nzambi?
8 Beto tadila kisambu ya mbandu. Na bangogo ya pete kibeni, Yezu tubilaka na bunkufi mfunu ya Kimfumu ya Nzambi mpi monisaka mambu yina yo ta sala. Kisambu yango kele ti mambu nsambwadi ya beto lenda lomba. Mambu tatu ya ntete ke tadila balukanu ya Yehowa—kusantisa zina na yandi, kukwisa ya Kimfumu na yandi mpi kulungana ya luzolo na yandi na ntoto bonso na zulu. (Tanga Matayo 6:9, 10.) Kuwakana kele na kati ya mambu tatu yina beto fwete lomba. Yehowa ta sadila Kimfumu ya Mesia sambu na kusantisa zina na yandi mpi kulungisa luzolo na yandi.
9, 10. (a) Inki mambu Kimfumu ya Nzambi ta sala ntangu yo ta kwisa? (b) Inki balusilu ya Biblia nge ke vingila nde yo lungana?
9 Inki mutindu Kimfumu ya Nzambi ta kwisa? Ntangu ya beto ke sambaka nde, “Bika nde Kimfumu na nge kukwisa,” beto ke lombaka nde Kimfumu kusala kisalu na yo. Ntangu Kimfumu ta kwisa, yo ta sadila ngolo na yo yonso sambu na ntoto. Yo ta fwa ngidika ya bima yai ya mbi, ti baluyalu ya bana ya bantu, mpi ta tula nsi-ntoto ya mpa ya lunungu. (Dan. 2:44; 2 Pie. 3:13) Yo yina, na nsi ya luyalu ya Kimfumu ya Nzambi, ntoto ya mvimba ta kuma paladisu. (Luka 23:43) Bantu yina kele na mabanza ya Nzambi ta futumuka mpi ta kutana diaka ti bampangi na bo ya bo vandaka kuzola. (Yoa. 5:28, 29) Bantu ya bulemfu ta kuma bantu ya kukuka mpi ta baka luzingu ya mvula na mvula. (Kus. 21:3-5) Nsuka-nsuka, ntoto ta vanda na kuwakana ti zulu na mambu yonso, mutindu Yehowa Nzambi zolaka nde yo vanda na luyantiku! Keti nge kele na mpusa ya ngolo ya kumona kulungana ya balusilu yina ya Biblia? Zaba nde, ntangu yonso ya nge ke sambaka nde Kimfumu ya Nzambi kukwisa, nge ke sambaka sambu balusilu yina ya kitoko kulungana.
10 Yo kele pwelele nde Kimfumu ya Nzambi me ‘kwisa’ ntete ve sambu na kulungisa kisambu ya mbandu. Diaka, baluyalu ya bana bantu ke na kuyala kaka, mpi nsi-ntoto ya mpa ya lunungu me kwisa ntete ve. Kansi, nsangu ya mbote kele. Mutindu beto ta mona yo na kapu ya ke landa, Kimfumu ya Nzambi me yantikaka kuyala. Sesepi yai, beto tadila mambu yina Yezu tubaka na yina me tala ntangu yina Kimfumu ya Nzambi fwete yantika kuyala mpi ntangu yo fwete kwisa.
Inki Ntangu Kimfumu ya Nzambi Zolaka Kuyantika Kuyala?
11. Yezu monisaka inki sambu na ntangu yina Kimfumu ya Nzambi ta yantika kuyala?
11 Yezu monisaka pwelele nde Kimfumu zolaka kuyantika ve kuyala na mvu-nkama ya ntete ya ntangu na beto, ata balongoki na yandi ya nkaka vandaka kukwikila mutindu yina. (Bis. 1:6) Beto tadila mambu yina Yezu tubaka na bingana zole ya kuswaswana ziku, mosi na mvu 31 T.B., mpi ya nkaka na mvu 33 T.B.
12. Inki mutindu kingana ya ble ti matiti ya mbi ke monisa nde Kimfumu yantikaka ve kuyala na mvu-nkama ya ntete ya ntangu na beto?
12 Kingana ya ble ti ya matiti ya mbi. (Tanga Matayo 13:24-30.) Na nima ya kutubila kingana yai, ziku na nsungi ya printemps ya mvu 31 T.B., Yezu tendudilaka yo balongoki na yandi. (Mat. 13:36-43) Kingana yai ti ntendula na yo ke tuba mutindu yai na bunkufi: Na nima ya lufwa ya bantumwa, Diabulu zolaka kukuna matiti ya mbi (Bakristu ya luvunu) na kati ya ble (“bana ya Kimfumu” to Bakristu yina bo me tulaka mafuta). Bo zolaka kubikisa ble ti matiti ya mbi yo yela kumosi tii na nsungi ya kukatula bambuma, disongidila “nsukilu ya ngidika mosi ya bima.” Na luyantiku ya nsungi ya kukatula bambuma, bo zolaka kukatula matiti ya mbi. Na nima, bo zolaka kuvukisa ble. Kingana yai ke monisa nde Kimfumu zolaka kuyantika ve kuyala na mvu-nkama ya ntete ya ntangu na beto, kansi kaka kana nsungi ya kuyela ya bambuma me kuma na nsuka. Mambu yina salamaka ke monisa nde nsungi ya kuyela ya bambuma sukaka mpi nsungi ya kukatula bambuma yantikaka na 1914.
13. Inki kingana Yezu pesaka sambu na kumonisa nde yandi zolaka kuyantika ve kuyala bonso Ntotila yina kele Mesia mbala mosi na nima ya kuvutuka na zulu?
13 Kingana ya bamine. (Tanga Luka 19:11-13.) Yezu pesaka kingana yai na mvu 33 ya ntangu na beto, ntangu yandi vandaka kukwenda na Yeruzalemi sambu na mbala ya nsuka. Bawi na yandi ya nkaka yindulaka nde Kimfumu na yandi zolaka kuyantika kuyala ntangu fioti na nima ya kukuma na Yeruzalemi. Sambu na kukatula bo dibanza yina mpi kumonisa bo nde Nzambi ta tula Kimfumu na makwisa, Yezu kudifwanisaka ti “Muntu mosi yina butukaka na dibuta ya kintotila” yina salaka nzietelo na “insi mosi ya ntama sambu na kubaka kiyeka ya kintotila.” * Sambu na Yezu, “insi mosi ya ntama” vandaka zulu, kisika yina yandi zolaka kubaka kiyeka na Tata na yandi bonso Ntotila. Kansi Yezu zabaka nde yandi zolaka ve kukuma Ntotila ya luyalu ya Mesia mbala mosi na nima ya kuvutuka na zulu. Kansi, yandi zolaka kuvanda na diboko ya kitata ya Nzambi mpi kuvingila tii kuna ntangu ta lunga. Nsuka-nsuka, kuvingila yina bakaka bamvu-nkama mingi.—Nk. 110:1, 2; Mat. 22:43, 44; Baeb. 10:12, 13.
Inki Ntangu Kimfumu ya Nzambi Ta Kwisa?
14. (a) Inki mvutu Yezu pesaka na ngiufula ya bantumwa na yandi iya? (b) Kulungana ya mbikudulu ya Yezu ya me tala kukala na yandi mpi Kimfumu ya Nzambi ke longa beto nki?
14 Bilumbu fioti na ntwala nde bo fwa Yezu, balongoki na yandi iya yulaka yandi nde: “Inki ta vanda kidimbu ya kukala na nge mpi ya nsukilu ya ngidika ya bima?” (Mat. 24:3; Mar. 13:4) Sambu na kupesa mvutu, Yezu pesaka bo mbikudulu mosi ya nda yina kele na Matayo kapu 24 ti 25. Yezu tangaka mambu yina zolaka kusalama na ntoto ya mvimba yina zolaka kuvanda kidimbu sambu na kuzaba nsungi yina bo ke binga “kukala” na yandi. Luyantiku ya kukala na yandi zolaka kubwa ntangu mosi ti ntangu yina Kimfumu zolaka kuyantika kuyala; mpi nsuka ya kukala na yandi, ti kukwisa ya Kimfumu. Beto kele ti banzikisa mingi ya ke ndimisa nde mbikudulu ya Yezu yantikaka kulungana na 1914. * Yo yina, mvula yina monisaka luyantiku ya kukala na yandi mpi kutulama ya Kimfumu.
15, 16. Bangogo “mbandu yai” ke tadila banani?
15 Inki ntangu mpenza Kimfumu ya Nzambi ta kwisa? Yezu tubaka ve ntangu yina yo ta kwisa. (Mat. 24:36) Kansi yandi tubaka diambu mosi yina lenda ndimisa beto nde yo kele pene-pene kibeni. Yezu tubaka nde Kimfumu yina ta kwisa kana “mbandu yai” me mona kulungana ya kidimbu ya mbikudulu. (Tanga Matayo 24:32-34.) Bangogo “mbandu yai” ke tubila banani? Beto tadila mbote-mbote bangogo yai ya Yezu.
16 “Mbandu yai.” Keti Yezu vandaka kutubila bantu yina kele ve Bakristu? Ve. Beto tadila bawi na yandi. Yezu tubilaka mbikudulu yai na bantumwa na yandi fioti yina “kwisaka pene-pene na yandi na kingenga.” (Mat. 24:3) Ntangu fioti na nima, bo zolaka kutula bantumwa mafuta ti mpeve santu. Beto tadila mpi bangogo yina kele na ntwala mpi na nima. Na ntwala ya kutubila “mbandu yai,” Yezu tubaka nde: “Ntangu yai, beno baka dilongi na mbandu ya nti ya bafige: Kaka ntangu lutangu na yo ya mpa ke kumaka pete-pete mpi ke basisaka matiti, beno ke zabaka nde nsungi ya mvula me finama. Mutindu mosi, ntangu beno ta mona mambu yai yonso, beno zaba nde yandi kele pene-pene na bakielo.” Kele balongoki ya Yezu yina bo me tulaka mafuta, kansi mimpani ve, zolaka kumona mambu yina yandi tubaka na ntwala mpi kubakisa ntendula ya bangogo: Yezu “kele pene-pene na bakielo.” Yo yina, ntangu Yezu tubilaka “mbandu yai,” yandi vandaka kutubila balongoki na yandi yina bo me tulaka mafuta.
17. Inki kele ntendula ya bangogo “mbandu” mpi “mambu yai yonso”?
17 “Ta luta ve ata fioti na ntwala nde mambu yai yonso kubwa.” Inki mutindu bangogo yai ta lungana? Sambu na kupesa mvutu beto fwete zaba mambu zole: Ntendula ya “mbandu” mpi ya “mambu yai yonso.” Ngogo “mbandu” ke tadila mingi-mingi bantu ya mvula ya kuswaswana, bayina zingaka kumosi na nsungi mosi buna. Mbandu mosi ke vandaka ve nda mingi kibeni. (Kub. 1:6) Bangogo “mambu yai yonso” ke tadila mambu yonso yina bo tubaka na ntwala ya ke salama na nsungi ya kukala ya Yezu, banda na luyantiku na yo na 1914 tii na nsuka na yo na “mpasi ya nene.”—Mat. 24:21.
18, 19. Inki mutindu beto lenda bakisa bangogo ya Yezu ya me tala “mbandu yai,” mpi inki beto lenda tuba na bunkufi?
18 Inki mutindu beto lenda bakisa bangogo ya Yezu ya me tala “mbandu yai”? Mbandu ke tadila bimvuka zole ya Bakristu yina bo me tulaka mafuta yina zingaka na nsungi mosi; kimvuka ya ntete me salama na Bakristu yina bo me tulaka mafuta yina monaka luyantiku ya kulungana ya kidimbu na 1914, mpi kimvuka ya zole me salama na bayina zingaka nsungi mosi ti kimvuka ya ntete. Bakristu fioti na kati ya kibuka ya zole ta mona luyantiku ya mpasi ya nene. Bimvuka yai yonso zole ya Bakristu ya bo me tulaka mafuta ke sala mbandu mosi sambu bo zingaka kumosi na nsungi mosi buna. *
19 Inki beto lenda tuba na bunkufi? Ya kieleka, beto me zaba nde kidimbu ya kukala ya Yezu na kiyeka ya Kimfumu ke monana pwelele na ntoto ya mvimba. Beto mpi ke mona nde Bakristu yina bo me tulaka mafuta yina kele kaka na luzingu mpi kele na kati ya “mbandu yai” ke na kununa. Kansi, bo yonso ta fwa ve na ntwala nde mpasi ya nene kuyantika. Yo yina, beto lenda tuba nde, kubika fioti kibeni Kimfumu ya Nzambi ta kwisa mpi ta yala ntoto ya mvimba! Yo ta vanda kiese kibeni na kumona kulungana ya kisambu yina Yezu longaka beto nde: “Bika nde Kimfumu na nge kukwisa!”
20. Inki disolo ya mfunu beto ta tadila na mukanda yai, mpi nki beto ta longuka na kapu ya ke landa?
20 Beto vila ve nde bangogo yina Yehowa tubaka yandi mosi tuka na zulu na yina me tala Mwana na yandi: “Beno wila yandi.” Sambu beto kele Bakristu ya kieleka, beto kele na mpusa ya ngolo ya kulanda lutwadisu ya Nzambi. Beto kele na mpusa ya ngolo ya kumona kulungana ya mambu yina Yezu tubaka na yina me tala Kimfumu ya Nzambi. Na mukanda yai, beto ta tadila disolo ya mfunu ya me tala mambu yina Kimfumu ya Nzambi me salaka dezia mpi yina yo ta sala na makwisa. Kapu ya ke landa ta tubila mambu ya kiese yina salamaka na zulu na nsungi ya kutulama ya Kimfumu ya Nzambi.
^ par. 13 Kingana ya Yezu yibusaka bawi na yandi disolo ya Arkelausi, mwana-bakala ya Erode ya Nene. Na ntwala nde Erode kufwa, yandi ponaka Arkelausi bonso kilandi na yandi sambu na kuyala na Yudea mpi na bambanza ya nkaka. Kansi, na ntwala nde yandi yantika kuyala, Arkelausi salaka nzietelo mosi ya nda tii na Roma sambu Kaisala Augusti kundima yandi.
^ par. 14 Sambu na kuzaba mambu mingi, tala kapu 9 ya mukanda Inki Biblia Kelongaka Mpenza?


text: 15 Na mvula ya 27 ya Yeroboami ntotila ya Izraele, Azaria+ mwana ya Amasia+ ntotila ya Yuda kumaka ntotila.+2 Yandi vandaka ti bamvula 16 ntangu yandi kumaka ntotila, mpi yandi yalaka bamvula 52 na Yeruzalemi. Zina ya mama na yandi Yekolia muntu ya Yeruzalemi.3 Yandi landaka kusala mambu ya mbote na meso ya Yehowa, kaka mutindu tata na yandi Amasia salaka.+4 Kansi bo katulaka+ ve bisika ya kunanguka, mpi bantu vandaka kaka kutambika mpi kupesa midinga ya bimenga na zulu ya bisika ya kunanguka.+5 Yehowa pesaka ntotila mpasi, mpi yandi bikalaka muntu ya maladi ya lepre+ tii na kilumbu ya lufwa na yandi; mpi yandi vandaka kuzinga na nzo mosi ya kingenga,+ na ntangu yina Yotami+ mwana ya ntotila vandaka kutwadisa nzo* mpi yandi vandaka kusambisa bantu ya insi.+6 Sambu na mambu ya nkaka ya Azaria+ salaka, yonso yina yandi salaka, keti bo me sonikaka yo ve na mukanda ya bansangu ya bantotila ya Yuda?7 Ebuna Azaria lalaka sambu na kupema ti ba-nkaka na yandi,+ mpi bo zikaka yandi ti ba-nkaka na yandi na Mbanza ya Davidi; ebuna mwana na yandi Yotami kumaka ntotila na kisika na yandi.8 Na mvula ya 38 ya Azaria+ ntotila ya Yuda, Zekaria+ mwana ya Yeroboami kumaka ntotila ya Izraele na Samaria, mpi yandi yalaka bangonda sambanu.9 Yandi salaka mambu ya mbi na meso ya Yehowa, kaka mutindu ba-nkaka na yandi salaka. Yandi yambulaka ve masumu yina Yeroboami mwana ya Nebati pusaka Izraele na kusala.+10 Ebuna Shalumi mwana ya Yabeshi sadilaka yandi komplo mpi fwaka yandi+ na Ibleami.+ Na nima ya kufwa Zekaria, yandi kumaka ntotila na kisika na yandi.11 Sambu na mambu ya nkaka ya Zekaria salaka, bo me sonikaka yo na mukanda ya bansangu ya bantotila ya Izraele.12 Diambu yai lungisaka mambu yina Yehowa tubaka na nzila ya Yehu nde: “Bandonga iya ya bana na nge+ ta vanda na kiti ya kimfumu ya Izraele.”+ Mpi yo salamaka mutindu yina.13 Shalumi mwana ya Yabeshi kumaka ntotila na mvula ya 39 ya Uziya+ ntotila ya Yuda, mpi yandi yalaka ngonda ya mvimba na Samaria.14 Ebuna Menahemi mwana ya Gadi katukaka na Tirsa,+ yandi kwisaka na Samaria, mpi fwaka Shalumi+ mwana ya Yabeshi na Samaria. Na nima ya kufwa Shalumi, yandi kumaka ntotila na kisika na yandi.15 Sambu na mambu ya nkaka ya Shalumi salaka mpi komplo yina yandi salaka, bo me sonikaka yo na mukanda ya bansangu ya bantotila ya Izraele.16 Na ntangu yina, Menahemi katukaka na Tirsa, yandi fwaka Tifsa ti bantu yonso yina vandaka na kati na yo mpi teritware na yo, sambu yo kangudilaka yandi ve kielo na yo. Yandi fwaka yo mpi yandi pasulaka mavumu ya bankento ya kisika yina, bayina vandaka na mavumu.17 Na mvula ya 39 ya Azaria ntotila ya Yuda, Menahemi mwana ya Gadi kumaka ntotila ya Izraele, mpi yandi yalaka bamvula kumi na Samaria.18 Yandi landaka kusala mambu ya mbi na meso ya Yehowa. Yandi yambulaka ve masumu yonso yina Yeroboami mwana ya Nebati pusaka Izraele na kusala,+ bilumbu na yandi yonso.19 Pule,+ ntotila ya Asiria kotaka na insi, mpi Menahemi pesaka Pule batalanta* 1 000 ya arza sambu yandi sadisaka yandi na kukumisa kimfumu na yandi ngolo.+20 Yo yina Menahemi bakaka arza na Izraele na mutindu yandi lombaka yo na bantu ya lukumu, na bamvwama.+ Yandi pesaka ntotila ya Asiria bashekele* 50 ya arza sambu na konso muntu. Ebuna ntotila ya Asiria vutukaka mpi yandi bikalaka ve na insi yina.21 Sambu na mambu ya nkaka ya Menahemi+ salaka, yonso yina yandi salaka, keti bo me sonikaka yo ve na mukanda ya bansangu ya bantotila ya Izraele?22 Na nima Menahemi lalaka sambu na kupema ti ba-nkaka na yandi; ebuna mwana na yandi Pekaya kumaka ntotila na kisika na yandi.23 Na mvula ya 50 ya Azaria ntotila ya Yuda, Pekaya mwana ya Menahemi kumaka ntotila ya Izraele na Samaria, mpi yandi yalaka bamvula zole.24 Yandi landaka kusala mambu ya mbi na meso ya Yehowa. Yandi yambulaka ve masumu yina Yeroboami mwana ya Nebati pusaka Izraele na kusala.+25 Ebuna Peka+ mwana ya Remalia, soda yina vandaka kusadisa yandi, sadilaka yandi komplo mpi fwaka yandi na Samaria, na nzo-zulu ya nzo ya ntotila yina kele ti bibaka ya ngolo, ti Argobi mpi Ariye. Yandi vandaka ti bantu 50 ya Gileadi; mpi na nima ya kufwa yandi, yandi kumaka ntotila na kisika na yandi.26 Sambu na mambu ya nkaka ya Pekaya salaka, yonso yina yandi salaka, bo me sonikaka yo na mukanda ya bansangu ya bantotila ya Izraele.27 Na mvula ya 52 ya Azaria ntotila ya Yuda, Peka+ mwana ya Remalia kumaka ntotila ya Izraele na Samaria, mpi yandi yalaka bamvula 20.28 Yandi landaka kusala mambu ya mbi na meso ya Yehowa, mpi yandi yambulaka ve masumu yina Yeroboami mwana ya Nebati pusaka Izraele na kusala.+29 Na bilumbu ya ntotila Peka ya Izraele, Tiglati-pilesere+ ntotila ya Asiria kotaka na ngolo mpi botulaka Iyoni, Abele-bete-maka,+ Yanoa, Kedeshi,+ Asore, Gileadi,+ mpi Galilea—ntoto ya mvimba ya Naftali+—mpi yandi nataka bantu ya babwala yina na Asiria.+30 Na nima Oshea+ mwana ya Ela sadilaka Peka mwana ya Remalia komplo, yandi bulaka yandi mpi fwaka yandi; ebuna yandi kumaka ntotila na kisika na yandi na mvula ya 20 ya Yotami+ mwana ya Uziya.31 Sambu na mambu ya nkaka ya Peka salaka, yonso yina yandi salaka, bo me sonikaka yo na mukanda ya bansangu ya bantotila ya Izraele.32 Na mvula ya zole ya Peka mwana ya Remalia ntotila ya Izraele, Yotami+ mwana ya Uziya+ ntotila ya Yuda kumaka ntotila.33 Yandi vandaka ti bamvula 25 ntangu yandi kumaka ntotila, mpi yandi yalaka bamvula 16 na Yeruzalemi. Zina ya mama na yandi Yerusha mwana ya Zadoki.+34 Yandi landaka kusala mambu ya mbote na meso ya Yehowa, kaka mutindu tata na yandi Uziya salaka.+35 Kansi bo katulaka ve bisika ya kunanguka, mpi bantu vandaka kaka kutambika mpi kupesa midinga ya bimenga na bisika ya kunanguka.+ Yandi muntu tungaka kielo ya zulu ya nzo ya Yehowa.+36 Sambu na mambu ya nkaka ya Yotami salaka, mambu yina yandi salaka, keti bo me sonikaka yo ve na mukanda ya bansangu ya bantotila ya Yuda?37 Na bilumbu yina, Yehowa yantikaka kutinda Resini ntotila ya Siria mpi Peka+ mwana ya Remalia sambu na kunwanisa Yuda.+38 Na nima, Yotami lalaka sambu na kupema ti ba-nkaka na yandi mpi bo zikaka yandi ti ba-nkaka na yandi na Mbanza ya nkaka na yandi Davidi. Ebuna mwana na yandi Ahazi kumaka ntotila na kisika na yandi.


text:
Nzambi me gulusa Sara na maboko ya Abimeleki (1-18)
20 Kansi Abrahami katulaka camp na yandi kuna+ mpi nataka yo na insi ya Negebi ebuna yandi yantikaka kuzinga na kati-kati ya Kadeshi+ mpi Shure.+ Ntangu yandi vandaka kuzinga* na Gerare,+2 Abrahami vandaka kutuba kaka sambu na nkento na yandi Sara nde: “Yandi kele mpangi na mono.”+ Ebuna Abimeleki ntotila ya Gerare tindaka bantu bo bakila yandi Sara.+3 Na nima, Nzambi basikilaka Abimeleki na ndosi na mpimpa mpi tubilaka yandi nde: “Ntangu yai nge kele bonso muntu ya kufwa sambu na nkento yina nge me baka,+ sambu yandi me kwelaka mpi yandi kele nkento ya muntu ya nkaka.”+4 Kansi, Abimeleki vukisaka ve nitu ti yandi.* Yo yina yandi tubaka nde: “Yehowa, keti nge ta fwa dikanda yina me sala kibeni mbi ve?*5 Keti yandi tubilaka mono ve nde, ‘Yandi kele mpangi na mono?’ Keti Sara mpi tubaka ve nde, ‘Yandi kele mpangi na mono?’ Mono salaka yo ti ntima ya masonga mpi ti maboko ya me sala mbi ve.”6 Ebuna Nzambi ya kieleka tubilaka yandi na ndosi nde: “Mono me zaba nde nge salaka yo ti ntima ya masonga, yo yina mono kangaka nge nzila na kusumuka na ntwala na mono. Yo yina mono pesaka nge ve nzila ya kusimba yandi.7 Ntangu yai, vutula nkento ya muntu yina, sambu yandi kele mbikudi,+ ebuna yandi ta samba sambu na nge,+ mpi nge ta bikala na luzingu. Kansi kana nge vutula yandi ve, zaba nde nge ta fwa kibeni, nge ti bantu na nge yonso.”8 Abimeleki telamaka na suka-suka mpi bingaka bansadi na yandi yonso mpi zabisaka bo mambu yina yonso, ebuna bo waka boma mingi.9 Na nima Abimeleki bingaka Abrahami mpi tubilaka yandi nde: “Inki mambu nge me sala beto? Inki disumu mono me sala na ntwala na nge sambu nge natila mono ti kimfumu na mono disumu ya nene ya mutindu yai? Mambu ya nge me sala mono kele mbote ve.”10 Ebuna Abimeleki tubilaka diaka Abrahami nde: “Inki ngindu nge vandaka ti yo ntangu nge salaka diambu yai?”+11 Abrahami tubaka nde: “Yo vandaka sambu mono kuditubilaka nde, ‘Ya kieleka boma ya Nzambi kele ve na kisika yai, mpi bo ta fwa mono sambu na nkento na mono.’+12 Diaka, yandi kele kibeni mpangi na mono, mwana ya tata na mono kansi yandi kele ve mwana ya mama na mono, mpi yandi me kumaka nkento na mono.+13 Yo yina ntangu Nzambi salaka nde mono katuka na nzo ya tata na mono sambu na kuyungana-yungana,+ mono tubilaka yandi nde: ‘Yai mutindu nge ta monisilaka mono zola ya kwikama: Na bisika yonso ya beto ke kwenda, tuba sambu na mono nde, “Yandi kele mpangi na mono.”’”+14 Ebuna Abimeleki bakaka mameme, bangombe, mpi bansadi ya babakala ti ya bankento mpi yandi pesaka bo na Abrahami, ebuna yandi vutudilaka yandi nkento na yandi Sara.15 Abimeleki tubaka diaka nde: “Insi na mono kele na ntwala na nge. Zinga konso kisika yina nge me zola.”16 Yandi tubilaka Sara nde: “Mono ke pesa mpangi na nge+ mbongo 1 000 ya bibende.* Yo kele kidimbu ya ke songa na meso ya bantu yonso yina kele ti nge mpi na ntwala ya bantu yonso nde nge me sala ve mbi,* mpi yo me katula nge nsoni.”17 Ebuna Abrahami yantikaka kubondila Nzambi ya kieleka, mpi Nzambi belulaka Abimeleki, nkento na yandi, mpi bampika na yandi ya bankento, ebuna bo yantikaka kubuta bana;18 sambu Yehowa kumisaka bankento ya nzo ya Abimeleki mikobo* sambu na Sara, nkento ya Abrahami.+


text:
Lufutumuku Kele Nki?
Mvutu ya Biblia
Na Biblia, ngogo ya bo me balula nde “lufutumuku,” me katuka na ngogo ya Kigreki anastasis, yina ke tendula “kutelema” to “kutelema diaka.” Muntu yina me fwa ke telamaka diaka na lufwa mpi ke vutukaka na luzingu mutindu yandi vandaka ntete.—1 Bakorinto 15:12, 13.
Masonuku ya Kiebreo (Ancien Testament) ke sadilaka ve ngogo yai “lufutumuku,” ata mpidina yo ke longaka yo mpi. Mu mbandu, na nzila ya profete Ozea, Nzambi tubaka nde: “Mono ta sumba bo diaka na ngolo ya Maziamu; mono ta gulusa bo na lufwa.”—Ozea 13:14; Yobi 14:13-15; Yezaya 26:19; Daniele 12:2, 13.
Bantu yina ta futumuka ta zinga na wapi? Bantu ya nkaka ke futumukaka sambu na kuzinga na zulu mpi kuyala ti Kristu. (2 Bakorinto 5:1; Kusonga 5:9, 10) Biblia ke bingaka yo “lufutumuku ya ntete.” Yo ke monisa nde na nima, lufutumuku ya nkaka mpi ta vanda. (Kusonga 20:6; Bafilipi 3:11) Lufutumuku yai ya nkaka ta salama na ntoto mpi bantu mingi kibeni yina ta vutuka diaka na luzingu ta zinga awa na ntoto.—Nkunga 37:29.
Inki mpila bantu ta futumuka? Nzambi me pesaka Yezu ngolo ya kutedimisa bantu ya kufwa. (Yoane 11:25) Yezu ta vutula na luzingu “bantu yonso yina kele na maziamu ya kuyibuka.” Konso muntu ta futumuka mutindu yandi vandaka, ti bikalulu mpi bangindu na yandi yonso. (Yoane 5:28, 29) Bantu yina ke futumukaka sambu na kuzinga na zulu ke bakaka nitu ya kimpeve kansi bayina ta futumuka sambu na kuzinga na ntoto ta futumuka ti nitu yai ya bantu mpi na sante ya mbote mpenza.—Yezaya 33:24; 35:5, 6; 1 Bakorinto 15:42-44, 50.
Banani ta futumuka? Biblia ke tubaka nde “bantu ya lunungu ti bantu ya kukonda lunungu ta futumuka.” (Bisalu 24:15) Na kati ya bantu ya lunungu beto lenda tanga bantu ya mbote yina vandaka kukangama na Nzambi, mu mbandu Noa, Sara mpi Abrahami. (Kuyantika 6:9; Baebreo 11:11; Yakobo 2:21) Bantu ya kukonda lunungu kele bantu yina vandaka ve kuzitisa bansiku ya Nzambi sambu bo zwaka ve dibaku ya kulonguka mpi kusadila bansiku yango.
Kansi bantu yina ke kumaka kusala mpenza mambu ya mbi mpi ke buyaka kusoba bikalulu na bo ya mbi, ta futumuka ve. Kana bantu ya mutindu yai me fwa, bo ke fwaka lufwa mosi ya dibela sambu bo ta vutuka diaka ve na luzingu.—Matayo 23:33; Baebreo 10:26, 27.
Inki ntangu lufutumuku ta salama? Biblia tubaka nde lufutumuku sambu na kuzinga na zulu ta banda kusalama na 1914 ntangu Yezu yantikaka kuyala. (1 Bakorinto 15:21-23) Lufutumuku sambu na kuzinga na ntoto ta salama na nsungi ya Luyalu ya Bamvula 1000 ya Yezu Kristu, ntangu yina ntoto ta kuma paladisu.—Luka 23:43; Kusonga 20:6, 12, 13.
Inki ke ndimisaka nge nde lufutumuku ta vanda? Biblia ke tubilaka bantu uvwa yina futumukaka mpi bo yonso futumukaka na meso ya bantu. (1 Bantotila 17:17-24; 2 Bantotila 4:32-37; 13:20, 21; Luka 7:11-17; 8:40-56; Yoane 11:38-44; Bisalu 9:36-42; Bisalu 20:7-12; 1 Bakorinto 15:3-6) Lufutumuku ya Lazare kele mpenza kima mosi ya kuyituka sambu bilumbu iya dezia lutaka banda yandi fwaka mpi Yezu futumunaka yandi na meso ya bantu mingi. (Yoane 11:39, 42) Nkutu ata bambeni ya Yezu kukaka ve kubuya yo. Yo yina, bo salaka nkutu komplo sambu na kufwa Yezu ti Lazare.—Yoane 11:47, 53; 12:9-11.
Biblia ke monisaka nde Nzambi kele ti ngolo mpi mpusa ya kutedimisa bantu ya kufwa. Yandi ke bumbaka mbote-mbote na mabanza na yandi ya kukuka, bazina ya bantu yonso yina yandi ta vutula na luzingu na nsadisa ya ngolo na yandi ya me luta bangolo yonso. (Yobi 37:23; Matayo 10:30; Luka 20:37, 38) Nzambi kele ti ngolo ya kuvutula bafwa na luzingu mpi yandi kele ti nzala ya kusala yo mpenza! Biblia ke tubilaka mpusa yina Nzambi ke vandaka na yo ya kufutumuna bantu na bilumbu ke kwisa. Yo ke tuba nde: “Nge ta vanda ti nzala ya ngolo ya kumona kisalu ya maboko na nge.”—Yobi 14:15.
Mambu ya bantu ke tubaka sambu na lufutumuku
Mambu ya bantu ke tubaka: Kana muntu me futumuka, moyo na yandi ke vukanaka diaka ti nitu na yandi.
Kieleka: Biblia ke tubaka nde moyo kele muntu ya mvimba, kansi ve kima mosi ya ke landaka kuzinga kana muntu me fwa. (Kuyantika 2:7, noti na nsi ya lutiti; Ezekiele 18:4) Kana muntu me futumuka, moyo na yandi ke vukanaka diaka ve ti yandi kansi Nzambi ke gangaka yandi diaka moyo ya ke zinga.
Mambu ya bantu ke tubaka: Bantu ya nkaka ke futumukaka mpi na nima bo ke fwaka bo na mbala mosi.
Kieleka: Biblia ke tubaka nde “[bantu yina] salaka mambu ya mbi,” “lufutumuku [na bo ta vanda] ya kusambisa.” (Yoane 5:29) Yo ke monisa nde bo ta sambisa bo sambu na mambu yina bo ta sala ntangu bo ta futumuka kansi ve sambu na mambu ya bo vandaka kusala ntete na ntwala nde bo fwa. Yezu tubaka nde: “Bafwa ta wa ndinga ya Mwana ya Nzambi, mpi bantu yina tulaka dikebi ta zinga.” (Yoane 5:25) Bantu yina ‘ta tula dikebi’ to ta lemfuka na mambu yina bo ta longuka ntangu bo ta futumuka, bo ta sonika bazina na bo na “rulo ya luzingu.”—Kusonga 20:12, 13.
Mambu ya bantu ke tubaka: Kana muntu me futumuka, yandi ke telamaka ti nitu ya mpila mosi ti yina yandi vandaka na yo na ntwala nde yandi fwa.
Kieleka: Kana muntu me fwa, nitu na yandi ke bebaka mpi ke polaka.—Longi 3:19, 20.


text: 19 Nsangu sambu na Ezipte:+Tala! Yehowa ke tambula na mpunda na zulu ya dituti mosi ya ke kwenda nswalu mpi yandi ke kwisa na Ezipte.Banzambi ya kukonda mfunu ya Ezipte ta tekita na ntwala na yandi,+Mpi ntima ya Ezipte ta lemba na kati na yo.2 “Mono ta pusa bantu ya Ezipte na kunwanisa bantu ya Ezipte,Ebuna bo ta nwana bo na bo,Konso muntu ti mpangi na yandi mpi ti muntu yina ke zingaka pene-pene na yandi,Mbanza mosi ta nwana ti mbanza ya nkaka, kimfumu mosi ti kimfumu ya nkaka.3 Mpeve ya Ezipte ta kuma kisaka-saka na kati na yo,Mpi mono ta vwalangasa balukanu na yo.+Bo ta kwenda na banzambi ya kukonda mfunu,Na bandoki, na bantu yina ke solulaka ti bampeve ya bafwa, mpi na bantu yina ke zabisaka bantu mambu yina ta kumina bo.+4 Mono ta pesa Ezipte na maboko ya mfumu mosi ya makambu ngolo,Mpi ntotila mosi ya nku ta yala bo,”+ Mfumu ya kieleka, Yehowa ya makesa, muntu me tuba.5 Masa ya nzadi-mungwa ta yuma,Nzadi ta konda masa mpi ta yuma.+6 Ebuna banzadi ta basisa nsudi ya mbi;Tu-bamasa ya Nile ya Ezipte ta kulumuka mpi ta yuma.Balukengi mpi matiti ya nda ta beba.+7 Tu-banti yina kele na lweka ya Nzadi ya Nile, na munoko ya Nile,Mpi insi ya mvimba yina bo kunaka nkeni na lweka ya Nile+ ta yuma.+Mupepe ta nata yo, mpi yo ta vanda diaka ve.8 Balobi-mbisi ta wa mawa,Bantu yina ke losaka bandobo na Nile ta wa mawa,Mpi bantu yina ke tandulaka babukondi na bo na zulu ya masa ta lemba.9 Bantu yina ke salaka kisalu ya kusanuna lino+Mpi bantu yina ke salaka bilele ya mpembe na masini ya kutunga bilele ta wa nsoni.10 Bantu na yandi yina ke tungaka ta mona mpasi,Bantu yonso ya kisalu yina ke bakaka lufutu ta wa mawa.*11 Bamfumu ya Soani+ kele bazoba.Bandongisi ya kuluta mayele ya Farao ke pesa bandongisila ya buzoba.+Inki mutindu beno lenda tubila Farao nde:“Mono kele mwana ya bantu ya mayele,Mwana ya bantotila ya ntama”?12 Ebuna, bantu na nge ya mayele+ kele na wapi?Kana bo me zaba, bika bo songa nge lukanu yina Yehowa ya makesa me baka sambu na Ezipte.13 Bamfumu ya Soani me sala mambu na buzoba yonso,Bamfumu ya Nofi*+ me kudikusa,Bamfumu ya makanda na yandi me vidisa Ezipte nzila.14 Yehowa me tiamuna mpeve ya kisaka-saka+ na zulu na yandi;Mpi bo me vidisa Ezipte nzila na mambu yonso ya yandi ke sala,Bonso muntu mosi ya me lawuka malafu yina ke baluka-baluka na biluki na yandi.15 Ezipte ta vanda ve ata ti kisalu mosi ya kusala,Yo vanda sambu na ntu to mukila, lutangu to matiti ya nda.*16 Na kilumbu yina, Ezipte ta kuma bonso bankento, yandi ta tekita mpi ta wa boma ya ngolo sambu na diboko ya Yehowa ya makesa ya ke pesa boma, yina yandi ke nangula sambu na kunwanisa yo.+17 Insi ya Yuda ta kuma kima ya ke pesa Ezipte boma ya ngolo. Ntangu bo ta wa zina na yo, bo ta tekita sambu na lukanu yina Yehowa ya makesa me baka sambu na bo.+18 Na kilumbu yina, yo ta vanda ti bambanza tanu na insi ya Ezipte yina ta tuba ndinga ya Kanana+ mpi ta zenga kieleka na ntwala ya Yehowa ya makesa sambu na kubikala ya kwikama. Bo ta binga mbanza mosi Mbanza ya Kubuka.19 Na kilumbu yina, yo ta vanda ti mesa-kimenga mosi sambu na Yehowa na kati-kati ya insi ya Ezipte mpi dikunzi mosi sambu na Yehowa na ndilu na yo.20 Yo ta vanda kidimbu mpi kimbangi sambu na Yehowa ya makesa na insi ya Ezipte; sambu bo ta didila Yehowa sambu na bantu ya ke niokulaka bantu, mpi yandi ta tindila bo ngulusi, muntu mosi ya nene, yina ta gulusa bo.21 Yehowa ta zabana na bantu ya Ezipte, mpi bantu ya Ezipte ta zaba Yehowa na kilumbu yina, ebuna bo ta pesa bimenga ti makabu mpi ta sala lusilu na Yehowa mpi ta lungisa yo.22 Yehowa ta bula Ezipte,+ yandi ta bula mpi ta belula yo, ebuna bo ta vutuka na Yehowa, mpi yandi ta pesa mvutu na mambu yina bo lombaka mpi ta belula bo.23 Na kilumbu yina, yo ta vanda ti nzila mosi ya nene+ yina ta katuka na Ezipte mpi ta kwenda tii na Asiria. Ebuna Asiria ta kwisa na Ezipte, mpi Ezipte ta kwenda na Asiria, mpi Ezipte ta sadila Nzambi kumosi ti Asiria.24 Na kilumbu yina, Izraele ta vanda na kisika ya tatu ti Ezipte mpi Asiria,+ disongidila, lusakumunu sambu na ntoto,25 sambu Yehowa ya makesa ta sakumuna yo mpi ta tuba nde: “Lusakumunu kuvanda na bantu na mono, Ezipte, na kisalu ya maboko na mono, Asiria, mpi na dikabu na mono, Izraele.”+


text:
27 Ntangu ntongo tanaka, bamfumu yonso ya banganga-nzambi mpi bankuluntu yonso ya bantu salaka lukutakanu sambu na kufwa Yezu.+2 Ntangu bo kangaka yandi bansinga, bo nataka yandi mpi bo pesaka yandi na maboko ya guvernere Pilate.+3 Ntangu Yudasi, yina tekaka Yezu, monaka nde bo me zengila yandi nkanu ya lufwa, yandi waka mawa mingi ebuna yandi vutudilaka banganga-nzambi+ ti bankuluntu mbongo 30 ya bibende,*4 mpi yandi tubaka nde: “Mono salaka disumu ntangu mono tekaka muntu yina me sala mbi ve.”* Bo tubaka nde: “Yo me tala beto na nki? Yo me tala nge mosi!”*5 Yo yina yandi losaka mbongo ya bibende* na tempelo mpi kwendaka kudikangisa nsinga na nkingu.+6 Kansi bamfumu ya banganga-nzambi bakaka mbongo yina ya bibende* mpi bo tubaka nde: “Nsiku ke pesa ve nswa ya kutula yo na kesi ya santu sambu yo kele mbongo ya menga.”7 Ntangu bo pesanaka mabanza, bo sadilaka mbongo yina sambu na kusumba kilanga ya muwumbi sambu yo vanda kisika ya kuzika banzenza.8 Yo yina bo ke bingaka kilanga yina tii bubu yai nde Kilanga ya Menga.+9 Ebuna mambu yai ya Nzambi tubaka na nzila ya mbikudi Yeremia lunganaka: “Mpi bo bakaka mbongo 30 ya bibende,* ntalu yina bo tulaka sambu na muntu, muntu yina bana ya nkaka ya Izraele tudilaka ntalu,10 mpi bo pesaka yo sambu na kilanga ya muwumbi, mutindu Yehowa* songaka mono.”+11 Ebuna Yezu telamaka na ntwala ya guvernere, mpi guvernere yulaka yandi nde: “Keti nge kele Ntotila ya Bayuda?” Yezu vutulaka nde: “Nge mosi muntu me tuba yo.”+12 Kansi ntangu bamfumu ya banganga-nzambi mpi bankuluntu vandaka kufunda yandi, yandi vutulaka kima ve.+13 Ebuna Pilate tubilaka yandi nde: “Keti nge ke wa ve mambu yonso ya bo ke tuba sambu na kufunda nge?”14 Kansi yandi vutulaka ve ata kima, ata ngogo mosi ve, yo yina guvernere yitukaka mingi.15 Na konso nkinsi, guvernere vandaka ti kikalulu ya kubasisila kimvuka ya bantu muntu mosi ya boloko, muntu yina bo vandaka kuzola.+16 Na ntangu yina, kuvandaka ti muntu mosi ya boloko yina zabanaka mingi, zina na yandi Barabasi.17 Ebuna ntangu bo vukanaka, Pilate songaka bo nde: “Beno ke zola nde mono basisila beno nani, Barabasi to Yezu yina bo ke bingaka Kristu?”18 Sambu Pilate zabaka nde bo pesaka Yezu na maboko na yandi sambu na kimpala.19 Diaka, ntangu yandi vandaka na kisika ya kusambisa, nkento na yandi tindilaka yandi nsangu nde: “Kukota ve na mambu ya muntu yina ya lunungu, sambu mono me mona mpasi mingi bubu yai na ndosi sambu na yandi.”20 Kansi bamfumu ya banganga-nzambi mpi bankuluntu ndimisaka bimvuka ya bantu na kulomba nde bo basisa Barabasi,+ kansi bo fwa Yezu.+21 Guvernere vutudilaka bo nde: “Na kati na bo zole, beno ke zola nde mono basisila beno nani?” Bo tubaka nde: “Barabasi.”22 Pilate tubilaka bo nde: “Ebuna, inki mono fwete sala sambu na Yezu, yina bo ke bingaka Kristu?” Bo yonso tubaka nde: “Na zulu ya nti!”+23 Yandi tubaka nde: “Sambu na nki? Inki diambu ya mbi yandi salaka?” Kansi bo landaka kutuba diaka na ndinga ya kuluta ngolo nde: “Na zulu ya nti!”+24 Sambu yandi monaka nde yo vandaka kusala ve ata kima mosi ya mbote, kansi yo vandaka kubasisa makelele ya ngolo, Pilate bakaka masa, yandi yobisaka maboko na ntwala ya kimvuka yina ya bantu mpi tubaka nde: “Mono kele ve ti mfuka ya menga ya muntu yai. Yo kele mambu na beno mosi.”25 Ebuna, bantu yonso vutulaka nde: “Menga na yandi kuvanda na zulu ya ntu na beto mpi ya bana na beto.”+26 Yo yina yandi basisilaka bo Barabasi, kansi yandi lombaka nde bo bula Yezu fimbu+ mpi pesaka yandi na maboko ya basoda sambu bo fwa yandi na zulu ya nti.+27 Ebuna basoda ya guvernere nataka Yezu na kati ya nzo ya guvernere mpi bo vukisaka kimvuka ya mvimba ya basoda pene-pene na yandi.+28 Bo katulaka yandi bilele, bo lwatisaka yandi kazaka ya mbwaki ya ngolo,+29 bo tungaka mpu ya kimfumu ya bansende, bo lwatisaka yandi yo na ntu, mpi bo tulaka lukengi na diboko na yandi ya kitata. Bo vandaka kufukama na ntwala na yandi mpi kuseka yandi nde: “Mbote, Ntotila ya Bayuda!”30 Bo losilaka yandi mate+ mpi bo bakaka lukengi yina ebuna bo yantikaka kubula yandi na ntu.31 Nsuka-nsuka, ntangu bo manisaka kuseka yandi, bo katulaka yandi kazaka yina mpi bo lwatisaka yandi bilele na yandi ya zulu ebuna bo nataka yandi sambu na kutula yandi na zulu ya nti.+32 Ntangu bo vandaka kukwenda, bo monaka muntu mosi ya Sirene, zina na yandi Simoni. Bo bakaka yandi na ngolo sambu yandi nata nti ya mpasi*+ ya Yezu.33 Ntangu bo kumaka na kisika ya bo ke bingaka Golgota, disongidila, Kisika ya Mukwa ya Ntu,+34 bo pesaka yandi vinu ya kuvukisa ti kima ya ndudi* sambu yandi nwa,+ kansi na nima ya kumeka yo, yandi buyaka kunwa yo.35 Ntangu bo tulaka yandi na zulu ya nti, bo bulaka zeke sambu na kukabula bilele na yandi ya zulu,+36 mpi bo vandaka pana, bo ke kengila yandi.37 Diaka, bo sonikaka na zulu ya ntu na yandi diambu yina bo fundilaka yandi nde: “Yai Yezu Ntotila ya Bayuda.”+38 Ntangu yai, bo tulaka miyibi zole na zulu ya banti na lweka na yandi, mosi na diboko na yandi ya kitata mpi mosi na diboko na yandi ya kimama.+39 Ebuna bantu yina vandaka kuluta vandaka kufinga yandi,+ kunikisa ba-ntu na bo+40 mpi kutuba nde: “Nge muntu zolaka kubwisa tempelo mpi kutunga yo na bilumbu tatu,+ kudigulusa! Kana nge kele mwana ya Nzambi, tuluka na zulu ya nti ya mpasi!”*+41 Mutindu mosi, bamfumu ya banganga-nzambi ti bansekudi mpi bankuluntu yantikaka kuseka yandi nde:+42 “Yandi gulusaka bankaka; yandi lenda kudigulusa ve! Yandi kele Ntotila ya Izraele;+ bika yandi tuluka ntangu yai na nti ya mpasi,* ebuna beto ta ndima yandi.43 Yandi tulaka ntima na Nzambi; bika Nzambi kugulusa yandi ntangu yai kana yandi ke zolaka yandi,+ sambu yandi tubaka nde, ‘Mono kele Mwana ya Nzambi.’”+44 Mutindu mosi, ata miyibi yina vandaka na zulu ya banti na lweka na yandi vandaka kusawula yandi.+45 Yantika na ngunga ya sambanu,* mpimpa bwaka na insi ya mvimba tii na ngunga ya uvwa.*+46 Pene-pene ya ngunga ya uvwa, Yezu tubaka na ndinga ya ngolo nde: “Eli, Eli, lama sabakatani?” disongidila, “Nzambi na mono, Nzambi na mono, sambu na nki nge me yambula mono?”+47 Ntangu bo waka mambu yai, bantu ya nkaka yina telamaka pana yantikaka kutuba nde: “Muntu yai ke binga Eliya.”+48 Mpi na mbala mosi, muntu mosi na kati na bo bakaka ntinu, bakaka kinuka,* dindisaka yo na vinu ya ngani, tulaka yo na lukengi mpi pesaka Yezu sambu yandi nwa.+49 Kansi bantu ya nkaka tubaka nde: “Bikisa yandi! Beto tala kana Eliya ke kwisa kugulusa yandi.”50 Diaka Yezu bokaka ebuna yandi fwaka.*+51 Mpi tala! rido* ya kisika ya santu+ pasukaka na bitini zole+ katuka na zulu tii na ntoto,+ ntoto nikanaka, mpi matadi ya nene pasukaka.52 Maziamu* kangukaka, mpi bamvumbi mingi ya basantu yina me fwaka* basikaka,53 ebuna bantu mingi monaka yo. (Na nima ya lufutumuku na yandi, bantu yina katukaka na maziamu kotaka na mbanza ya santu.)54 Kansi ntangu mfumu ya basoda mpi bantu yina vandaka kukengila Yezu ti yandi monaka kunikana ya ntoto mpi mambu yina ke salama, bo waka boma mingi mpi bo tubaka nde: “Ya kieleka, muntu yai vandaka Mwana ya Nzambi.”+55 Bankento mingi vandaka pana, bo telamaka mwa ntama bo ke tala; bo katukaka na Galilea mpi bo kwisaka kufidisa Yezu sambu na kusadisa yandi;+56 na kati na bo kuvandaka Maria Magdala, Maria mama ya Yakobo ti Yoze, mpi mama ya bana ya Zebedeo.+57 Yo vandaka nkokila, ebuna mvwama mosi ya bwala Arimatea kwisaka, zina na yandi Yozefi, yandi mpi kumaka longoki ya Yezu.+58 Yandi kwendaka na Pilate mpi lombaka mvumbi ya Yezu.+ Ebuna Pilate pesaka nswa nde bo pesa yandi yo.+59 Yozefi bakaka mvumbi yina, yandi ziungaka yo na lino ya bunkete mpi ya kitoko,+60 mpi yandi tululaka yo na maziamu*+ na yandi ya mpa, yina yandi timunaka na ditadi. Yandi tulaka ditadi mosi ya nene na munoko ya maziamu,* ebuna yandi kwendaka.61 Kansi Maria ya Magdala mpi Maria yina ya nkaka bikalaka pana, bo me vanda na ntwala ya maziamu.+62 Na kilumbu yina landaka, yina vandaka na nima ya Kilumbu ya Kuyilama,*+ bamfumu ya banganga-nzambi mpi Bafarize vukanaka na ntwala ya Pilate,63 mpi bo tubaka nde: “Mfumu, beto me yibuka nde ntangu muntu yina ya luvunu vandaka na luzingu, yandi tubaka nde, ‘Na nima ya bilumbu tatu mono ta futumuka.’+64 Yo yina, pesa ntuma nde bo kengila maziamu tii na kilumbu ya tatu, sambu balongoki na yandi kukwisa ve kuyiba yandi+ mpi kuzabisa bantu nde, ‘Yandi me telama na bafwa!’ Ebuna luvunu yai ya nsuka ta vanda mbi kuluta yina ya ntete.”65 Pilate tubilaka bo nde: “Beno lenda baka basoda. Beno kwenda kukengila yo mutindu beno lenda sala.”66 Yo yina bo kwendaka, bo kangisaka ditadi mpi bo tulaka basoda sambu na kukengila maziamu.
Banoti na nsi ya lutiti
^ Mbongo ya bo me salaka na kibende ya bo ke bingaka arza.


text: 39 Na nsadisa ya nsinga ya ble, ya lene ya mbwaki-ble, mpi ya lele ya mbwaki mingi,+ bo salaka bilele ya kutunga mbote sambu na kusala na kisika ya santu. Bo salaka bilele ya santu sambu na Aroni,+ kaka mutindu Yehowa songaka Moize.2 Yandi salaka efodi+ na wolo, na nsinga ya ble, na lene ya mbwaki-ble, na lele ya mbwaki mingi, mpi na lino ya kitoko ya kudimba-dimba.3 Bo bulaka manzanza ya wolo marto sambu yo kuma pete-pete, mpi yandi zengaka yo sambu yo kuma bansinga na mpila nde yandi vukisa yo ti nsinga ya ble, ti lene ya mbwaki-ble, ti lele ya mbwaki mingi, mpi ti lino ya kitoko, ebuna bo tulaka yo bifwanisu.4 Bo sadilaka yo bitini ya lele ya mapeka yina bo kangisaka, mpi bo vukisaka yo na bitini ya lele yina ya mapeka na bansongi na yo zole.5 Ebuna mukaba* yina bo kangisaka na efodi sambu na kukanga yo ngolo,+ bo salaka yo ti bima ya kiteso mosi, na wolo, na nsinga ya ble, na lene ya mbwaki-ble, na lele ya mbwaki mingi, mpi na lino ya kitoko ya kudimba-dimba, kaka mutindu Yehowa songaka Moize.6 Ebuna bo tulaka matadi ya oniksi na bima ya wolo, mpi bo sonikaka bazina ya bana ya Izraele na zulu na yo, mutindu bo ke sonikaka na kashe.+7 Yandi tulaka yo na zulu ya bitini ya lele ya efodi na mapeka sambu yo vanda matadi yina bana ya Izraele ta yibukaka,+ kaka mutindu Yehowa songaka Moize.8 Ebuna yandi salaka lele ya ntulu,+ kisalu ya muntu ya ke tulaka bifwanisu na bilele, mutindu bo salaka efodi, na wolo, na nsinga ya ble, na lene ya mbwaki-ble, na lele ya mbwaki mingi, mpi na lino ya kitoko ya kudimba-dimba.+9 Bandambu na yo yonso vandaka kiteso mosi kana bo konika yo na ndambu zole. Bo salaka lele ya ntulu, yina kana bo konika yo na ndambu zole, nda ti nene na yo vandaka kiteso mosi ti kitamina ya misapi ya diboko.*10 Bo tulaka bandonga iya ya matadi na zulu na yo. Na ndonga ya ntete: rubi, topaze, mpi emerode.11 Na ndonga ya zole: tirkwazi, safire, mpi yaspe.12 Na ndonga ya tatu: ditadi ya lesheme,* agate, mpi ametiste.13 Na ndonga ya iya: krisolite, oniksi, mpi yade. Bo tulaka yo na kati ya bima ya wolo.14 Matadi yina fwananaka ti bazina ya bana 12 ya Izraele, mpi bo sonikaka bazina yina bonso na kashe, konso zina vandaka kumonisa dikanda mosi na kati ya makanda 12.15 Ebuna bo salaka bashene ya kutunga na zulu ya lele ya ntulu, bonso bansinga ya wolo ya kukonda kuvukisa ti kima ya nkaka.+16 Bo salaka bima zole ya wolo mpi mitaku zole ya wolo mpi bo kangisaka mitaku yina zole na bansongi yina zole ya lele ya ntulu.17 Na nima, bo kotisaka bansinga yina zole ya wolo na mitaku zole yina kele na bansongi ya lele ya ntulu.18 Ebuna bo kotisaka bansongi yonso zole ya bansinga yina zole na bima yina zole mpi bo kangisaka yo na bitini ya lele ya mapeka na ntwala ya efodi.19 Na nima bo salaka mitaku zole ya wolo mpi tulaka yo na bansongi yina zole na ndilu ya kati ya lele ya ntulu, yina ke talana ti efodi.+20 Ebuna bo salaka mitaku zole ya nkaka ya wolo mpi tulaka yo na ntwala ya efodi, na nsi ya bitini ya lele ya mapeka mpi na zulu ya kisika yina mukaba* kangamaka ti efodi.21 Nsuka-nsuka, bo kangisaka lele ya ntulu ti nsinga ya ble katuka na mitaku na yo tii na mitaku ya efodi, sambu lele ya ntulu kubikala kaka na kisika na yo na zulu ya efodi, na zulu ya mukaba,* kaka mutindu Yehowa songaka Moize.22 Ebuna yandi salaka kazaka ya kukonda maboko ya kulwata na nsi ya efodi, yina muntu ya ke tungaka bilele tungaka, yonso ti nsinga ya ble.+23 Dibulu ya kazaka ya kukonda maboko vandaka na kati-kati na yo, bonso dibulu ya kinkutu ya kibende. Dibulu na yo vandaka ti ndilu na nziunga na yo sambu yo pasuka ve.24 Na nima, na ndilu ya nsi ya kazaka ya kukonda maboko, bo salaka bagrenade na nsinga ya ble, na lene ya mbwaki-ble, mpi na lele ya mbwaki mingi, ya bo me dimba-dimba kumosi.25 Bo salaka tu-bangunga ya wolo ya kukonda kuvukisa ti kima ya nkaka mpi bo tulaka yo na kati-kati ya bagrenade na nziunga ya ndilu ya nsi ya kazaka ya kukonda maboko, na kati-kati ya bagrenade;26 bo landisaka ka-ngunga mosi ti grenade mosi, ka-ngunga mosi ti grenade mosi, na nziunga ya ndilu ya nsi ya kazaka ya kukonda maboko, yina bo vandaka kusadila sambu na kusala kisalu, kaka mutindu Yehowa songaka Moize.27 Bo salaka bamvwela na lino ya kitoko, yina muntu ya ke tungaka bilele tungaka, sambu na Aroni ti bana na yandi ya babakala,+28 tirbani+ na lino ya kitoko, lele ya kulwata na ntu+ sambu na kukumisa nitu kitoko na lino ya kitoko, bakupe*+ ya lino na lino ya kitoko ya kudimba-dimba,29 mpi lele ya kukanga na luketo na lino ya kitoko ya kudimba-dimba, na nsinga ya ble, na lene ya mbwaki-ble, mpi na lele ya mbwaki mingi ya bo me tunga kumosi, kaka mutindu Yehowa songaka Moize.30 Nsuka-nsuka, bo salaka kinzanza ya ke sema, kidimbu ya santu ya kudipesa,* na wolo ya kukonda kuvukisa ti kima ya nkaka mpi bo sonikaka bisono yai na zulu na yo mutindu bo ke sonikaka na kashe: “Busantu kele ya Yehowa.”+31 Bo kangisaka yo nsinga mosi ya bo salaka na nsinga ya ble sambu na kutula yo na zulu ya tirbani, kaka mutindu Yehowa songaka Moize.32 Ebuna kisalu yonso manaka sambu na nzo-tenta, tenta ya lukutakanu, mpi bantu ya Izraele salaka mambu yonso yina Yehowa songaka Moize.+ Bo salaka kaka mutindu yina.33 Na nima bo nataka nzo-tenta+ na Moize, tenta+ ti bisadilu na yo yonso: bikangilu+ na yo, makunzi+ na yo, banti+ na yo ti makunzi na yo ya nene mpi mabulu+ na yo;34 lele ya kufika yo ya bo me sala na mpusu ya dimeme ya bakala ya bo me pakula mukubu ya mbwaki,+ lele ya kufika yo ya bo me sala na mpusu ya mbisi ya bo ke bingaka foke, rido+ ya ke kabulaka;35 sanduku ya Kimbangi ti banti+ na yo mpi mufiniku;+36 mesa, bisadilu+ na yo yonso mpi mampa ya kumonisa;37 kima ya kutudila minda+ ya wolo ya kukonda kuvukisa ti kima ya nkaka, minda na yo, ndonga ya minda, mpi bisadilu+ na yo yonso mpi mafuta sambu na nsemo;+38 mesa-kimenga+ ya wolo, mafuta ya bo ke tulaka muntu,+ ndumbu+ ya nsudi ya kitoko, rido+ sambu na munoko ya tenta;39 mesa-kimenga ya kwivre+ mpi wayi na yo ya kwivre, banti+ na yo, bisadilu+ na yo yonso, dilonga ya nene mpi kima ya kutula yo;+40 barido ya ke lela ya kibansala, makunzi na yo mpi mabulu+ na yo, rido+ sambu na munoko ya kibansala, bansinga ya tenta ti bapike+ ya tenta mpi bisadilu yonso sambu na kisalu ya nzo-tenta, sambu na tenta ya lukutakanu;41 bilele ya kutunga mbote sambu na kusala na kisika ya santu, bilele ya santu sambu na nganga-nzambi+ Aroni, mpi bilele ya bana na yandi ya babakala sambu bo vanda banganga-nzambi.42 Bantu ya Izraele salaka kisalu yonso na kuwakana ti mambu yonso+ yina Yehowa songaka Moize.43 Ntangu Moize talaka kisalu na bo yonso, yandi monaka nde bo salaka yo kaka mutindu Yehowa tubaka; ebuna Moize sakumunaka bo.


text:
Keti Nge Zabaka Yo?
Keti nge ke zaba kisina ya ngogo sinagoga?
NGOGO “sinagoga” me katuka na ngogo ya Kigreki yina ke tendula “kimvuka” to “kuvukana kisika mosi.” Zina yina me fwana kibeni sambu na ntangu ya ntama basinagoga vandaka bisika yina Bayuda vandaka kuvukana sambu na kuwa malongi mpi kusamba. Masonuku ya Kiebreo ke tubila mpenza ve sinagoga kansi Masonuku ya Kigreki ke monisa pwelele nde na mvu-nkama ya ntete basinagoga vandaka.
Bantu mingi ya mayele ke yindulaka nde basinagoga yantikaka ntangu Bayuda kwendaka na kimpika na Babilone. Mukanda mosi (Encyclopaedia Judaica) ke tuba nde: “Bayuda yina vandaka na kimpika vandaka ve ti Tempelo kuna, bo vandaka ti mpusa ya kubaka kikesa na mpasi na bo, yo yina bo vandaka kukutana mbala na mbala, ziku na bilumbu ya Kisabatu, mpi bo vandaka kutanga Masonuku.” Yo ke monana nde ntangu Bayuda basikaka na kimpika, bo landaka kukutana sambu na kusamba mpi kutanga Masonuku, yo yina bo vandaka kutunga basinagoga bisika yonso yina bo vandaka.
Na mvu-nkama ya ntete ya ntangu na beto, Bayuda mingi mwanganaka na Moyen-Orient, na Mediterane mpi na Izraele, bo vandaka ti basinagoga, kuna bo vandaka kusambila mpi kusala mambu ya nkaka. Profesere Lee Levine ya iniversite ya Bayuda na Yeruzalemi ke tuba nde: “[Sinagoga] vandaka kisika yina bo vandaka kulonguka, kusala bankinsi ya santu, kusambisa, kubumba mbongo ya makabu, kusala balukutakanu mpi bantu ya luyalu vandaka kusala balukutakanu kuna.” Yandi ke yika nde: “Lukanu na yo ya ntete-ntete vandaka ya kusala mambu ya kimpeve.” Yo ke yitukisa beto ve mutindu Yezu vandaka kukwenda mbala na mbala na basinagoga. (Mar. 1:21; 6:2; Luka 4:16) Na basinagoga, Yezu longaka, siamisaka bantu mpi pesaka bo kikesa. Ntumwa Polo yina landaka mbandu ya Dibundu ya Bukristu longaka mpi mingi na basinagoga. Bantu yina vandaka kusepela ti malongi ya Nzambi vandaka kukwenda mbala mingi na sinagoga, yo yina ntangu Polo vandaka kukota na mbanza mosi, mbala mingi yandi vandaka kukwenda ntete na sinagoga sambu na kulonga.—Bis. 17:1, 2; 18:4.


text: 4 Bana na mono, beno wa malongi ya tata;+Beno tula dikebi sambu na kubaka mayele ya kubakisa mambu,2 Sambu mono ta pesa beno malongi ya mbote;Beno yambula ve malongi* na mono.+3 Mono vandaka mwana ya mbote sambu na tata na mono+Mpi muntu yina mama na mono vandaka kuzola mingi.+4 Yandi longaka mono mpi tubaka nde: “Bika ntima na nge kusimba ngolo bangogo na mono.+Zitisa bansiku na mono mpi landa kuzinga.+5 Baka mayele, baka mayele ya kubakisa mambu.+Kuvila ve, mpi kubikisa ve mambu ya mono ke tuba.6 Kuyambula yo ve, ebuna yo ta tanina nge.Zola yo, ebuna yo ta keba nge.7 Mayele kele kima ya kuluta mfunu,*+ yo yina baka mayele,Mpi na bima yonso ya nge ke baka, baka mayele ya kubakisa mambu.+8 Baka yo na mfunu mingi, ebuna yo ta tombula nge.+Yo ta pesa nge lukumu sambu nge ke ndima yo.+9 Yo ta tula mpu ya kitoko ya bintuntu na ntu na nge;Yo ta kumisa nge kitoko ti mpu ya kimfumu ya kitoko.”10 Mwana na mono, wa mpi ndima mambu ya mono ke tuba,Ebuna bamvula ya luzingu na nge ta vanda mingi.+11 Mono ta longa nge na nzila ya mayele;+Mono ta nata nge na banzila ya kusungama.+12 Ntangu nge ke tambula, bitambi na nge ta kangama ve;Mpi kana nge baka ntinu, nge ta bula ve sakuba.13 Kangama na malongi; kuyambula yo ve yo kwenda.+Tanina yo, sambu yo ke tendula luzingu na nge.+14 Kukota ve na nzila ya bantu ya mbi,Mpi kutambula ve na nzila ya bantu yina ke salaka mambi.+15 Tina yo, kuluta ve na nzila yina;+Buya yo, mpi luta.+16 Sambu bo lenda lala ve kana bo me sala ntete ve mambu ya mbi.Mpongi ke simbaka bo ve kana bo me bwisa ntete ve muntu.17 Bo ke dia mampa ya mambu ya mbi,Mpi bo ke nwa vinu ya mambu ya nku.18 Kansi nzila ya bantu ya lunungu kele bonso nsemo ya sukaYina ke landaka kukuma mingi tii kuna mwini ke kuma ngolo kibeni.+19 Nzila ya bantu ya mbi kele bonso mpimpa;Bo ke zabaka ve kima yina ke budisaka bo sakuba.20 Mwana na mono, tula dikebi na bangogo na mono;Wa mbote-mbote* mambu ya mono ke tuba.21 Kukatula yo ve na meso na nge;Bumba yo na nsi ya ntima na nge,+22 Sambu yo kele luzingu sambu na bantu yina ke monaka yo+Mpi mavimpi sambu na nitu na bo ya mvimba.*23 Kuluta bima yonso yina nge ke tanina, tanina ntima na nge,+Sambu banto ya luzingu ke katukaka na yo.24 Tula ntama ti nge kutuba ya nioka-nioka,+Mpi tula ntama ti nge bangogo ya luvunu.25 Meso na nge fwete tala kaka na ntwala,Ee, tala* kaka na ntwala na nge.+26 Kumisa lelensi* nzila ya makulu na nge,+Ebuna banzila na nge yonso ta vanda ya kusungama.27 Kukwenda ve na diboko ya kitata to ya kimama.+Katula makulu na nge na mambu ya mbi.


text:
6 Ndinga ya Yehowa kwisilaka mono diaka nde:2 “Mwana ya muntu, balula luse na nge na ndambu ya bangumba ya Izraele mpi bikula mambu sambu na yo.3 Nge fwete tuba nde, ‘O bangumba ya Izraele, beno wa ndinga ya Yehowa Mfumu ya Kuluta Nene: Yai mambu yina Yehowa Mfumu ya Kuluta Nene ke tuba na bangumba ya nene, na bangumba ya fioti, na bamasa ya fioti, mpi na miwanda: “Tala! Mono ta nata mbele ya bitumba sambu na kunwanisa beno, mpi mono ta fwa bisika na beno ya kunanguka.4 Bo ta fwa bamesa-kimenga na beno, bo ta buka bamesa-kimenga na beno ya ndumbu,+ mpi bantu na beno yina bo ta fwa, mono ta losa bo na ntwala ya biteki na beno ya nzanzi.*+5 Mono ta losa bamvumbi ya bantu ya Izraele na ntwala ya biteki na bo ya nzanzi, mpi mono ta panza mikwa na beno na nziunga ya bamesa-kimenga na beno.+6 Na bisika yonso yina beno ke zingaka, bo ta bebisa bambanza mpi bo ta fwa bisika ya kunanguka+ mpi yo ta bikala ya kubeba.+ Bo ta buka bamesa-kimenga na beno mpi bo ta panza yo, biteki na beno ya nzanzi ta beba, bamesa-kimenga na beno ya ndumbu bo ta buka yo, mpi bo ta katula bisalu na beno.7 Ebuna bantu yina bo ta fwa ta bwa na kati-kati na beno,+ mpi beno ta zaba nde mono kele Yehowa.+8 “‘“Kansi mono ta bikisa ndambu ya bantu yina ta bikala, sambu bantu ya nkaka na kati na beno ta guluka na mbele ya bitumba na kati ya makanda ntangu beno ta panzana na bansi mingi.+9 Ebuna bantu yina ta guluka ta yibuka mono na kati ya makanda kisika bo ta nata bo na kimpika.+ Bo ta bakisa nde mono waka mpasi na ntima sambu na ntima na bo ya kukonda kwikama* yina buyaka kulanda mono+ mpi meso na bo yina kele ti nzala ya ngolo ya* biteki na bo ya nzanzi.+ Bo ta wa nsoni mpi ta menga mambu yonso ya mbi mpi ya nzanzi yina bo me salaka.+10 Bo ta zaba nde mono kele Yehowa mpi nde balukebisu ya mono vandaka kupesa ya kunatila bo mpasi yai vandaka ve ya mpamba.”’+11 “Yehowa Mfumu ya Kuluta Nene me tuba nde: ‘Bula maboko, bula makulu, mpi monisa mawa sambu na mambu yonso ya mbi mpi ya nzanzi yina nzo ya Izraele me salaka, sambu bo ta fwa na mbele ya bitumba, na nzala, mpi na kipupa.+12 Muntu yina kele ntama ta fwa na kipupa, muntu yina kele pene-pene ta fwa na mbele ya bitumba, mpi konso muntu yina ta guluka na bima yai mpi ta bikala, yandi ta fwa na nzala; ebuna mono ta yambula kibeni makasi na mono sambu yo bwila bo.+13 Ebuna beno ta zaba nde mono kele Yehowa,+ ntangu bantu na bo yina ta fwa ta lala na kati-kati ya biteki na bo ya nzanzi, na nziunga ya bamesa-kimenga na bo,+ na zulu ya konso ngumba ya fioti, na zulu ya bansongi yonso ya bangumba, na nsi ya konso nti yina kele ti matiti mingi, mpi na nsi ya balutangu ya banti ya nene kisika yina bo me pesaka bimenga ya nsudi ya kitoko* sambu na kulembika biteki na bo yonso ya nzanzi.+14 Mono ta tandula diboko na mono sambu na kupesa bo ndola mpi ta sala nde insi kubikala mpamba, mpi bisika na bo yonso ya bo ke zingaka ta kuma mpamba kuluta ntoto-makanga yina kele pene-pene ya Dibla. Ebuna bo ta zaba nde mono kele Yehowa.’”
Banoti na nsi ya lutiti
^ Ngogo ya Kiebreo ya bo me sadila awa lenda vanda na kuwakana ti ngogo “tufi” mpi bo me sadila yo sambu na kuvweza.


text: 42 Ebuna yandi nataka mono na kibansala ya nganda yina kele na ndambu ya nordi.+ Yandi nataka mono na kimvuka ya basuku ya kudila madia yina vandaka pene-pene ya kisika ya pululu,+ na nordi ya nzo yina kangamaka ti tempelo.+2 Nda na yo na ndambu ya munoko ya nordi vandaka maboko* 100, mpi nene na yo maboko 50.3 Yo vandaka na kati-kati ya kibansala ya kati yina vandaka nene maboko 20 ti pavema ya kibansala ya nganda.+ Banzila na yo ya kulutila vandaka kutalana mpi yo vandaka ba etaze tatu.4 Nzila mosi vandaka na ntwala ya basuku ya kudila madia,*+ nene na yo vandaka maboko 10 mpi nda na yo maboko 100,* mpi minoko na yo ya kukotila vandaka na ndambu ya nordi.5 Na nzo yina, basuku ya kudila madia yina vandaka na zulu vandaka fioti kuluta basuku ya kudila madia yina vandaka na ba etaze ya nsi ti ya kati-kati, sambu banzila ya kukotila bakaka bisika na yo mingi.6 Sambu yo vandaka ba etaze tatu, kansi yo vandaka ve ti makunzi bonso makunzi ya bibansala. Yo yina bo bakaka bisika mingi na pavema ya etaze yina ya zulu kuluta na etaze ya nsi ti ya kati-kati.7 Nda ya kibaka ya matadi yina vandaka na nganda pene-pene ya basuku ya kudila madia na ndambu ya kibansala ya nganda yina vandaka kutala na ndambu ya basuku ya nkaka ya kudila madia vandaka maboko 50.8 Nda ya basuku ya kudila madia yina vandaka na ndambu ya kibansala ya nganda vandaka maboko 50, kansi ya basuku ya kudila madia yina vandaka kutala na kisika ya santu vandaka maboko 100.9 Kuvandaka ti nzila ya kukotila na ndambu ya esti yina vandaka kutombuka tii na basuku yina ya kudila madia katuka na kibansala ya nganda.10 Kuvandaka mpi ti basuku ya kudila madia na kati* ya kibaka ya matadi ya kibansala yina kele na ndambu ya esti, pene-pene ya kisika ya pululu mpi ya nzo.+11 Kuvandaka ti nzila mosi na ntwala na yo bonso yina ya basuku ya kudila madia ya nordi.+ Nene mpi nda na yo vandaka kiteso mosi, mpi bisika na yo ya kubasikila mpi mutindu bo salaka yo vandaka kiteso mosi. Bakielo na yo12 vandaka bonso bakielo ya basuku ya kudila madia yina vandaka na ndambu ya sudi. Kuvandaka ti kielo na luyantiku ya nzila, na ntwala ya kibaka ya matadi yina vandaka pene-pene, na ndambu ya esti, kisika muntu lendaka kukotila.+13 Ebuna yandi tubilaka mono nde: “Basuku ya kudila madia ya nordi ti basuku ya kudila madia ya sudi yina kele pene-pene ya kisika ya pululu+ kele basuku ya kudila madia ya santu, kisika banganga-nzambi ya ke kwendaka pene-nene na Yehowa ke diaka makabu ya kuluta santu.+ Kuna, bo ke tulaka makabu ya kuluta santu, dikabu ya mbuma, dikabu sambu na disumu, mpi dikabu sambu na makambu, sambu kisika yina kele ya santu.+14 Kana banganga-nzambi kukota, bo fwete basika ve na kisika ya santu sambu na kukwenda na kibansala ya nganda kukonda kukatula ntete bilele yina bo sadilaka kisalu,+ sambu yo kele ya santu. Bo ta lwata bilele ya nkaka sambu na kupusana pene-pene ya bisika yina bo pesaka bantu nswa.”15 Ntangu yandi manisaka kutesa kisika ya tempelo ya kati,* yandi basisaka mono na nzila ya kielo yina ke tala na ndambu ya esti,+ mpi yandi tesaka kisika yina yonso.16 Yandi tesaka ndambu ya esti ti lukengi ya kutesila. Na kutadila lukengi ya kutesila,* ba-nda na yo vandaka balukengi 500 katuka na ndambu mosi tii na ndambu ya nkaka.17 Yandi tesaka ndambu ya nordi, mpi na kutadila lukengi ya kutesila, ba-nda na yo vandaka balukengi 500.18 Yandi tesaka ndambu ya sudi, mpi na kutadila lukengi ya kutesila, ba-nda na yo vandaka balukengi 500.19 Yandi balukaka na ndambu ya westi. Yandi tesaka ba-nda balukengi 500 ti lukengi ya kutesila.20 Yandi tesaka yo na bandambu yonso iya. Yo vandaka ti kibaka na nziunga na yo+ yina nda na yo vandaka balukengi 500 mpi nene na yo+ balukengi 500, sambu na kukabisa kisika ya santu ti kisika ya bantu yonso.+