text: 22 Ebuna bantu ya Yeruzalemi kumisaka mwana na yandi ya nsuka Ahazia ntotila na kisika na yandi, sambu kimvuka ya miyibi yina kwisaka na camp ti Ba-arabi fwaka bana yonso ya bambuta.+ Yo yina, Ahazia mwana ya Yehorami yantikaka kuyala bonso ntotila ya Yuda.+2 Ahazia vandaka ti bamvula 22 ntangu yandi kumaka ntotila, mpi yandi yalaka mvula mosi na Yeruzalemi. Zina ya mama na yandi Atalia,+ mutekolo* ya Omri.+3 Yandi mpi tambulaka na banzila ya nzo ya Ahabi,+ sambu mama na yandi kumaka ndongisi na yandi na kusala mambu ya mbi.4 Yandi landaka kusala mambu ya mbi na meso ya Yehowa, bonso nzo ya Ahabi, sambu bo kumaka bandongisi na yandi na nima ya lufwa ya tata na yandi, mpi bo nataka yandi na lufwa.5 Yandi landaka ndongisila na bo mpi kwendaka ti Yehorami mwana ya Ahabi ntotila ya Izraele sambu na kunwanisa Azaele+ ntotila ya Siria na Ramoti-gileadi,+ kisika bantu ya ke sadilaka munduki ya tolo-tolo lwadisaka Yehorami.6 Yandi vutukaka na Yizreele+ sambu na kusansa bamputa yina bo lwadisaka yandi na Rama ntangu yandi nwanaka ti Azaele ntotila ya Siria.+Ahazia* mwana ya Yehorami+ ntotila ya Yuda kwendaka na Yizreele sambu na kutala Yehorami+ mwana ya Ahabi, sambu bo lwadisaka yandi.*+7 Kansi Nzambi salaka nde Ahazia kubwa ntangu yandi kwisaka kutala Yehorami; mpi ntangu yandi kumaka, yandi basikaka ti Yehorami sambu na kukutana ti Yehu+ mutekolo* ya Nimshi, yina Yehowa tulaka mafuta sambu na kufwa* nzo ya Ahabi.+8 Ntangu Yehu yantikaka kupesa nzo ya Ahabi ndola, yandi monaka bamfumu ya Yuda mpi bana ya bampangi ya Ahazia, bansadi ya Ahazia, ebuna yandi fwaka bo.+9 Na nima yandi sosaka Ahazia; bo kangaka yandi kisika yandi bumbanaka na Samaria, mpi bo nataka yandi na Yehu. Na nima bo fwaka yandi mpi bo zikaka yandi,+ sambu bo tubaka nde: “Yandi kele mutekolo ya Yehoshafati, yina sosaka Yehowa na ntima na yandi ya mvimba.”+ Ata muntu mosi ve ya nzo ya Ahazia vandaka ti kiyeka ya kuyala na kimfumu.10 Ntangu Atalia,+ mama ya Ahazia, monaka nde mwana na yandi me fwa, yandi telamaka mpi fwaka dibuta ya mvimba ya kimfumu* ya nzo ya Yuda.+11 Kansi, Yehoshabeati mwana ya ntotila ya nkento bakaka Yehoashi+ mwana ya Ahazia, yandi katulaka yandi na kati ya bana ya ntotila yina bo zolaka kufwa mpi tinisaka yandi, ebuna yandi tulaka yandi ti ndesi na yandi na suku mosi ya kulala ya kati. Yehoshabeati mwana ya ntotila Yehorami+ (yandi vandaka nkento ya nganga-nzambi Yehoyada+ mpi mpangi ya Ahazia) nungaka na kubumba yandi sambu Atalia kumona yandi ve, yo yina Atalia fwaka yandi ve.+12 Yandi bikalaka ti bo bamvula sambanu, ya kubumbana na nzo ya Nzambi ya kieleka, na ntangu yina Atalia vandaka kuyala insi.


c: text/html

text:
Keti Nge Ke Zabaka Yehowa Mutindu Noa, Daniele, mpi Yobi Zabaka Yandi?
“Bantu ya mbi lenda bakisa ve lunungu, kansi bantu yina ke sosaka Yehowa lenda bakisa mambu yonso.”—BINGANA 28:5.
BANKUNGA: 126, 150
1-3. (a) Inki ta sadisa beto na kubikala ya kwikama na Nzambi na bilumbu yai ya nsuka? (b) Inki beto ta longuka na disolo yai?
BETO ke zinga na bilumbu ya nsuka kibeni. Bantu mingi ke sala mambu ya mbi mpenza. Bantu ya mbi ke ‘mena bonso matiti.’ (Nkunga 92:7) Beto ke yitukaka ve kana bantu ke buya kusala mambu yina Nzambi ke zolaka. Polo songaka Bakristu nde: ‘Beno vanda bana ya fioti na mambu ya mbi kansi beno kuma bambuta na mutindu na beno ya kubakisa mambu.’ (1 Bakorinto 14:20) Inki mutindu beto lenda sala yo?
2 Verse ya me simba disolo yai ke pesa mvutu na ngiufula yina, yo ke tuba nde: “Bantu yina ke sosaka Yehowa lenda bakisa mambu yonso.” (Bingana 28:5) Yo ke tendula nde bo ke bakisaka mambu yonso yina kele mfunu sambu na kusepedisa Yehowa. Bingana 2:7, 9 ke monisa nde Yehowa ke pesaka mayele na bantu yina ke salaka mambu ya mbote, sambu bo “bakisa mambu ya lunungu, ya mbote, mpi ya me fwana, nzila ya mvimba ya mambu ya mbote.”
3 Nzambi pesaka Noa, Daniele, mpi Yobi mayele ya mutindu yai. (Ezekiele 14:14) Bubu yai, Nzambi ke pesaka mpi bansadi na yandi mayele yai. Keti nge mpi kele ti yo? Sambu nge ‘bakisa mambu yonso,’ yina ke sepedisaka Yehowa, nge fwete zaba yandi ntete mbote-mbote. Yo yina, disolo yai ta sadisa beto na kuzaba (1) mutindu Noa, Daniele, mpi Yobi zabaka Nzambi, (2) mutindu Nzambi sadisaka bo, mpi (3) mutindu beto lenda kuma ti lukwikilu ya ngolo bonso bo.
NOA TAMBULAKA TI NZAMBI NA NSI-NTOTO MOSI YA MBI
4. Inki mutindu Noa zabaka Yehowa, nki mutindu nzayilu yina sadisaka yandi?
4 Inki mutindu Noa zabaka Yehowa? Ntangu Adami ti Eva butaka bana, bantu vandaka kulonguka mambu ya Yehowa na mitindu tatu: na nsadisa ya lugangu, ya bansadi ya kwikama ya Nzambi mpi ya balusakumunu yina bo vandaka kubaka ntangu bo vandaka kulemfukila Nzambi. (Yezaya 48:18) Ntangu Noa vandaka kutala lugangu na dikebi yonso, ntembe kele ve nde yandi bakisaka nde Nzambi kele, mpi yandi kele ti bikalulu ya kitoko. Ziku Noa bakisaka nde Yehowa kele ngolo mingi mpi nde yandi mpamba kele Nzambi ya kieleka. (Baroma 1:20) Yo yina, Noa ndimaka nde Nzambi kele mpi kumaka kukwikila ngolo na Nzambi.
5. Inki mutindu Noa zabaka lukanu ya Nzambi sambu na bantu?
5 Biblia ke tuba nde “lukwikilu ke katukaka na mambu yina muntu me wa,” yo ke tendula nde mambu yina beto ke waka lenda sadisa beto na kukuma ti lukwikilu. (Baroma 10:17) Ziku Noa waka mambu ya Yehowa na bampangi na yandi. Lameki, papa na yandi, vandaka kukwikila na Nzambi mpi butukaka na ntwala nde Adami kufwa. (Tala kifwanisu ya luyantiku ya disolo.) Noa monaka mpi nkaka na yandi ya bakala Metusela mpi nkaka ya Metusela, Yaredi, yina landaka kuzinga bamvula 366 na nima ya lubutuku ya Noa. * (Luka 3:36, 37) Ziku bantu yai ti bankento na bo longaka Noa nde Yehowa gangaka bantu mpi yandi zolaka nde bo buta bana sambu na kufulusa ntoto mpi kusadila yandi. Mbala ya nkaka Noa bakisaka mpi nde Adami ti Eva lemfukilaka ve Yehowa mpi Noa monaka bampasi yina kukonda bulemfu na bo natilaka bantu. (Kuyantika 1:28; 3:16-19, 24) Noa sepelaka ti mambu yina yandi longukaka, yo pusaka yandi na kusadila Yehowa.—Kuyantika 6:9.
6, 7. Inki mutindu kivuvu kumisaka ngolo lukwikilu ya Noa?
6 Kivuvu ke kumisaka lukwikilu ngolo. Ziku lukwikilu ya Noa kumaka ngolo ntangu yandi zabaka nde zina na yandi, yina ke tendula “Kupema” to “Kulembika” disongidila kubaka kikesa, kele ti ngindu ya kivuvu. (Kuyantika 5:29, noti na nsi ya lutiti) Mpeve santu ya Yehowa twadisaka Lameki na kutuba mambu yai sambu na Noa: “Mwana yai ta lembika beto na kisalu na beto ya ngolo mpi na kisalu ya mpasi ya maboko na beto sambu na ntoto yai ya Yehowa me singaka.” Yo pesaka Noa kivuvu nde Nzambi ta yidika mambu. Bonso Abele mpi Enoki, Noa kwikilaka nde “mwana” mosi ta niata nioka na ntu.—Kuyantika 3:15.
7 Noa bakisa ve kibeni lusilu ya Nzambi yina kele na Kuyantika 3:15. Kansi yandi zabaka nde lusilu yai kele kivuvu sambu na bantu na bilumbu ke kwisa. Enoki longaka mpi nsangu ya mutindu yai ntangu yandi tubaka nde Yehowa ta fwa bantu ya mbi. (Yude 14, 15) Ntembe kele ve nde, nsangu yina Enoki longaka, yina ta lungana mbote-mbote na Armagedoni, kumisaka ngolo lukwikilu mpi kivuvu ya Noa.
8. Inki mutindu kuzaba mbote Nzambi taninaka Noa?
8 Inki mutindu kuzaba Nzambi mbote sadisaka Noa? Sambu Noa zabaka Yehowa, lukwikilu na yandi kumaka ngolo mpi Nzambi sadisaka yandi na kukuma mayele. Yo taninaka yandi mingi, mingi-mingi na kusala ve mambu yina Yehowa ke buyaka. Noa vandaka na mfunu ya kukuma nduku ya Nzambi, yo yina yandi buyaka kusala kinduku ti bantu yina vandaka ve kukwikila na Yehowa mpi kubuya lutwadisu na yandi. Noa landaka ve mambu ya mbi yina bademo (bawanzio ya mbi) vandaka kupusa bantu na kusala. Bantu vandaka kuyituka na mambu yina bademo vandaka kusala mpi ziku bo vandaka kusambila bo. (Kuyantika 6:1-4, 9) Noa zabaka mpi nde Yehowa zolaka nde bantu kubuta sambu na kufulusa ntoto. (Kuyantika 1:27, 28) Kansi ntangu bademo kwelaka bankento mpi butaka bana, Noa bakisaka nde yo vandaka mbi. Nkutu yo monanaka diaka pwelele ntangu bana yina bo butaka kumaka nene, nda mpi ngolo mingi kuluta bana yonso ya nkaka. Nsuka-nsuka, Yehowa songaka Noa nde yandi ta fwa bantu yonso ya mbi na mvula ya ngolo. Noa kwikilaka na mambu yina Yehowa tubaka, yandi tungaka maswa mpi gulukaka ti dibuta na yandi.—Baebreo 11:7.
9, 10. Inki mutindu beto lenda kuma ti lukwikilu ya ngolo bonso Noa?
9 Inki mutindu beto lenda kuma ti lukwikilu ya ngolo bonso Noa? Beto fwete longuka Ndinga ya Nzambi mbote-mbote, kuzola mambu yina beto ke longuka sambu yo sadisa beto na kusala bansoba mpi kubaka balukanu ya mbote. (1 Piere 1:13-15) Mpidina, lukwikilu mpi mambu ya Nzambi yina beto me zaba ta tanina beto na mitambu ya Satana mpi na mambu ya mbi ya nsi-ntoto. (2 Bakorinto 2:11) Bantu mingi ke zolaka mubulu mpi pite, bo ke zolaka kulungisa banzala ya mbi ya ntima na bo. (1 Yoane 2:15, 16) Bo ke bakisaka ve nde kubika fioti Nzambi ta fwa nsi-ntoto yai ya mbi. Kana lukwikilu na beto kele ngolo ve, beto lenda kuma kuyindula bonso bo. Beto vila ve nde ntangu Yezu fwanisaka bilumbu na beto ti ya Noa, yandi tubilaka ve mubulu to pite kansi yandi tubilaka kigonsa ya kukonda kutula dikebi na mambu ya Nzambi.—Tanga Matayo 24:36-39.
10 Kudiyula nde: ‘Keti mutindu na mono ya kuzinga ke monisaka mpenza nde mono me zaba Yehowa? Keti lukwikilu na mono ke pusaka mono na kusala mambu yina Yehowa ke zolaka mpi kulonga bantu ya nkaka mambu yango?’ Bamvutu na bangiufula yai ta sadisa nge na kuzaba kana nge mpi ke tambulaka ti Nzambi ya kieleka bonso Noa.
DANIELE MONISAKA MAYELE YA NZAMBI NA BABILONE, INSI YINA BANTU VANDAKA VE KUSAMBILA YEHOWA
11. (a) Mutindu Daniele zolaka Nzambi banda kileke ke longa beto nki sambu na bibuti na yandi? (b) Inki kikalulu ya Daniele nge ta zola kuyedisa?
11 Inki mutindu Daniele zabaka Yehowa? Yo ke monana nde bibuti ya Daniele longaka yandi na kuzola Yehowa mpi Ndinga na yandi. Daniele sadilaka malongi yina na luzingu na yandi ya mvimba. Ata ntangu yandi kumaka mbuta, yandi landaka kulonguka Masonuku mbote-mbote. (Daniele 9:1, 2) Daniele zabaka kibeni Yehowa. Yandi zabaka mpi mambu yonso yina Yehowa salaka sambu na bantu ya Izraele. Kisambu ya masonga yina yandi salaka na Daniele 9:3-19 ke ndimisa yo. Tanga baverse yai mpi yindulula mbote-mbote mambu yina Daniele tubaka. Na nima, kudiyula nde: ‘Mbandu ya Daniele ke longa mono nki?’
12-14. (a) Inki mutindu Daniele monisaka nde yandi zabaka Nzambi? (b) Inki mutindu Yehowa sakumunaka Daniele sambu na kikesa mpi kwikama na yandi?
12 Inki mutindu kuzaba Nzambi mbote sadisaka Daniele? Yo vandaka pete ve sambu na Bayuda ya kwikama na kusadila Nzambi na Babilone, insi yina bantu vandaka ve kusambila Yehowa. Mu mbandu, Yehowa songaka Bayuda nde: “Beno sosa ngemba ya mbanza yina mono me nata beno.” (Yeremia 29:7) Yandi yikaka nde bo fwete sambila kaka yandi mpi kusala yo na ntima na bo ya mvimba. (Kubasika 34:14) Inki mutindu Daniele lendaka kuzitisa bansiku yai zole? Mambu ya Nzambi yina yandi zabaka sadisaka yandi na kubakisa nde yandi fwete lemfukila ntete Yehowa, mpi na nima bamfumu. Bamvula mingi na nima, Yezu longaka mpi dilongi yango.—Luka 20:25.
13 Yindula mambu yina Daniele salaka ntangu bo pesaka nsiku nde ata muntu mosi ve kusambila nzambi ya nkaka na nsungi ya bilumbu 30, bantu yonso fwete sambila kaka ntotila. (Tanga Daniele 6:7-10.) Daniele lendaka kutuba nde: ‘Yo kele kaka sambu na bilumbu 30 mpamba, yo ta sala kima mosi ve.’ Daniele tulaka ve bansiku ya bantu na zulu ya lusambu ya Nzambi. Yandi landaka kusambila Yehowa na kinsweki. Kansi Daniele zabaka nde bantu mingi vandaka kumona yandi ntangu yandi vandaka kusamba konso kilumbu. Ata yo vandaka kigonsa, Daniele landaka kusamba na bisika yina bantu lendaka kumona yandi sambu yandi zolaka ve nde bantu kuyindula nde yandi me yambula kusambila Yehowa.
14 Yehowa sakumunaka Daniele sambu na kikesa mpi lukanu yina yandi bakaka. Yehowa gulusaka Daniele na dibulu ya bantambu na mutindu ya kuyituka. Yo yina, bantu yonso ya Medo-Persia zabaka mambu ya Yehowa!—Daniele 6:25-27.
15. Inki mutindu beto lenda kuma ti lukwikilu ya ngolo bonso Daniele?
15 Inki mutindu beto lenda kuma ti lukwikilu ya ngolo bonso Daniele? Beto fwete suka kaka ve na kutanga Ndinga ya Nzambi, beto fwete bakisa malongi na yo. (Matayo 13:23) Beto fwete zaba mabanza ya Yehowa mpi mutindu yandi ke tadilaka mambu. Beto fwete yindula mpi mingi mambu yina beto ke tanga. Beto fwete samba mpi mbala na mbala, mingi-mingi ntangu beto ke kutana ti bampasi. Beto tula ntima nde Yehowa ta pesa beto mayele mpi kikesa.—Yakobo 1:5.
YOBI ZITISAKA BANSIKU YA NZAMBI NA NTANGU YA KIESE MPI YA MPASI
16, 17. Inki mutindu Yobi zabaka Yehowa?
16 Inki mutindu Yobi zabaka Yehowa? Yobi vandaka ve muntu ya Izraele. Kansi Abrahami, Izaki mpi Yakobi, yina Yehowa longaka mambu na yandi mpi lukanu na yandi, vandaka dikanda mosi ti Yobi. Yo ke monana nde Yobi longukaka mpi mambu ya mfunu yina Nzambi songaka bantu yai. (Yobi 23:12) Yandi songaka Yehowa nde: “Makutu na mono me waka mambu na nge.” (Yobi 42:5) Yehowa tubaka mpi nde Yobi zabisaka bantu ya nkaka kieleka na yandi.—Yobi 42:7, 8.
17 Yobi zabaka bikalulu ya Yehowa na nzila ya lugangu. (Yobi 12:7-9, 13) Elihu ti Yehowa sadilaka lugangu sambu na kusonga Yobi nde muntu kele mfututu na ntwala ya Nzambi. (Yobi 37:14; 38:1-4) Mambu yina Yehowa zabisaka Yobi simbaka kibeni ntima na yandi, yo yina yandi kudikulumusaka mpi songaka Yehowa nde: “Ntangu yai, mono me zaba nde nge lenda sala mambu yonso.” Yandi yikaka nde: “Mono me vanda na mfututu mpi na putulu ya tiya sambu na kumonisa nde mono me balula ntima.”—Yobi 42:2, 6.
18, 19. Inki mutindu Yobi monisaka nde yandi zabaka Yehowa mbote mpenza?
18 Inki mutindu kuzaba Nzambi mbote sadisaka Yobi? Yobi zabaka bansiku ya Nzambi mbote-mbote. Yandi zabaka Yehowa mbote mpenza, yo pusaka yandi na kusala mambu ya mbote. Mu mbandu, Yobi zabaka nde sambu na kuzola Nzambi, yandi fwete sadila bantu mambu ya mbote. (Yobi 6:14) Yandi vandaka ve kuyindula nde yandi me luta bantu ya nkaka, kansi yandi vandaka kubaka bantu yonso, bamvwama to bansukami, bonso bantu ya dibuta na yandi. Yobi kudiyulaka nde: “Keti Muntu yina salaka mono na kati ya divumu salaka bo mpi ve?” (Yobi 31:13-22) Yobi kumaka ve lulendo ata yandi vandaka mvwama, yandi vandaka kumona mpi ve bantu ya nkaka kukonda mfunu. Bikalulu ya Yobi me swaswana ti ya bamvwama mingi ya bilumbu na beto.
19 Yobi tulaka Yehowa na kisika ya ntete na luzingu na yandi, yandi zolaka ve nde ata kima mosi, yo vanda bima ya kinsuni, kubaka kisika ya ntete. Yandi zabaka nde kana kima ya nkaka kubaka kisika ya ntete na luzingu na yandi, yandi ta buya “Nzambi ya kieleka.” (Tanga Yobi 31:24-28.) Yobi bakisaka mpi nde lusilu ya makwela kele santu na meso ya Nzambi. Yandi salaka nkutu lusilu ya kutala ve nkento ya nkaka ti ngindu ya mbi. (Yobi 31:1) Lusilu ya Yobi ke yitukisaka mingi sambu yandi zingaka na ntangu yina Yehowa pesaka babakala nswa ya kukwela bankento mingi. Yobi vandaka ti nswa ya kukwela bankento zole. Kansi yandi salaka yo ve, ziku yandi bakisaka nde na luyantiku Yehowa yidikaka nde bakala mosi kukwela nkento mosi, yo yina yandi landaka mbandu yina. * (Kuyantika 2:18, 24) Bamvula kiteso ya 1600 na nima, Yezu longaka mpi dilongi yina nde bakala fwete kwela kaka nkento mosi mpi muntu ya me kwelaka fwete vukisa nitu kaka ti nkwelani na yandi.—Matayo 5:28; 19:4, 5.
20. Inki mutindu kuzaba Yehowa mpi bansiku na yandi ke sadisaka beto na kupona banduku mpi bansaka ya mbote?
20 Inki mutindu beto lenda kuma ti lukwikilu ya ngolo bonso Yobi? Beto mpi fwete zaba Yehowa mbote mpenza mpi kusadila nzayilu yango na mambu yonso ya luzingu na beto. Mu mbandu, Biblia ke tuba nde Yehowa “ke mengaka konso muntu yina ke zolaka mubulu” mpi nde beto fwete kangama ve ti bantu yina ke salaka mambu ya mbi na kinsweki. (Tanga Nkunga 11:5; 26:4.) Kudiyula nde: ‘Inki mutindu baverse yai zole ke longa mono mabanza ya Yehowa? Baverse yai ke yibusa mono nde nki kele mambu ya kuluta mfunu na luzingu na mono? Inki mutindu yo fwete sadisa mono na mutindu mono ke sadilaka Internet, kupona banduku mpi bansaka?’ Mvutu na bangiufula yai ta sadisa nge na kubakisa kana nge me zabaka kibeni Yehowa. Beto fwete landa ve mambu ya ke salama na nsi-ntoto yai ya mbi. Yo yina, beto fwete longa ‘mayele na beto’ disongidila kuswaswanisa mambu ya mbote ti ya mbi, ya mayele ti ya buzoba.—Baebreo 5:14; Baefezo 5:15.
21. Inki ta sadisa beto na ‘kubakisa mambu yonso’ yina beto fwete zaba sambu na kusepedisa Yehowa?
21 Sambu Noa, Daniele, mpi Yobi salaka bikesa ya kuzaba Yehowa mbote, Yehowa sadisaka bo na ‘kubakisa mambu yonso’ yina vandaka mfunu sambu na kusepedisa yandi. Mbandu na bo ke ndimisa beto nde kusala mambu mutindu Yehowa ke zolaka ke nataka mambote. (Nkunga 1:1-3) Yo yina, kudiyula nde, ‘Keti mono me zaba Yehowa mbote mutindu Noa, Daniele mpi Yobi zabaka yandi?’ Ya kieleka, bubu yai beto lenda zaba Yehowa mbote kuluta bantu yai tatu sambu Yehowa ke longa beto mambu mingi ya me tala yandi. (Bingana 4:18) Yo yina, longuka Biblia mbote-mbote. Yindula mingi mambu yina nge ke tanga. Samba sambu Yehowa kupesa nge mpeve santu. Mpidina, nge ta kuditanina na nsi-ntoto yai ya mbi. Nge ta sala mambu yina Nzambi ke zolaka mpi nge ta kuma nduku ya Tata na beto ya zulu.—Bingana 2:4-7.
^ par. 5 Enoki, yina butaka nkaka ya Noa, “landaka kutambula ti Nzambi ya kieleka.” Enoki fwaka bamvula 69 na ntwala nde Noa kubutuka.—Kuyantika 5:23, 24.
^ par. 19 Noa mpi kwelaka kaka nkento mosi, ata na bilumbu yina babakala vandaka kukwela bankento mingi. Bantu yantikaka kukwela bankento mingi ntangu fioti na nima ya kukolama ya Adami ti Eva.—Kuyantika 4:19.

robotstxt: allowed

filter: keep


text: 3 Bampangi ya mono ke zolaka mingi, yai mukanda ya zole ya mono ke sonikila beno, mpi na kati na yo, bonso na mukanda na mono ya ntete, mono ke yibusa+ beno mambu sambu mono sikimisa mayele na beno ya kuyindula mbote,2 sambu beno yibuka mambu yina bambikudi ya santu tubaka ntama* mpi nsiku ya Mfumu mpi Ngulusi, yina bantumwa na beno zabisaka beno.3 Ntete-ntete, beno zaba nde na bilumbu ya nsuka, bantu ya ke sekaka ta kwisa ti kuseka na bo, mpi bo ta salaka mambu na kulanda banzala na bo mosi+4 mpi bo ta tubaka nde: “Wapi kukala na yandi yina yandi silaka?+ Ya kieleka, katuka kilumbu yina ba-nkaka na beto me fwaka,* mambu yonso kele kaka mutindu yo vandaka katuka luyantiku ya lugangu.”+5 Sambu bo ke tula ve dikebi na luzolo yonso nde tuka ntama zulu mpi ntoto ya ngolo yina basikaka na masa mpi na kati ya masa na nsadisa ya ndinga ya Nzambi vandaka;+6 mpi na nzila na yo, nsi-ntoto ya ntangu yina fwaka ntangu yo fulukaka na masa.+7 Kansi, na nzila ya ndinga yina mosi, zulu mpi ntoto ya ntangu yai, bo me bumba yo sambu na kufwa yo na tiya mpi bo ke tanina yo tii na kilumbu ya kusambisa mpi ya lufwa ya bantu yina ke vwezaka Nzambi.+8 Kansi, bampangi ya mono ke zolaka mingi, beno vila ve diambu yai, nde na meso ya Yehowa* kilumbu mosi kele bonso bamvula funda mpi bamvula funda kele bonso kilumbu mosi.+9 Yehowa* ke sukinina ve na kulungisa lusilu na yandi,+ mutindu bantu ya nkaka ke yindulaka, kansi yandi ke monisila beno ntima ya nda, sambu yandi ke zola ve nde ata muntu mosi kufwa, kansi yandi ke zola nde bantu yonso kubalula ntima.+10 Kansi, kilumbu ya Yehowa*+ ta kwisa bonso muyibi;+ na kilumbu yina zulu ta luta+ nswalu ti makelele ya ngolo, kansi sambu bima na yo ta kuma tiya kibeni, yo ta kuma bonso masa, mpi ntoto ti bisalu yina kele na kati na yo ta monana pwelele.*+11 Sambu bima yai yonso fwete kuma bonso masa na mutindu yai, beno tadila mutindu ya bantu yina beno fwete vanda. Beno fwete vanda bantu ya bikalulu ya santu mpi kusala bisalu ya ke monisa kukangama na Nzambi,12 na ntangu beno ke vingila mpi ke yibuka ntangu yonso* kilumbu* ya Yehowa,*+ na ntangu yina zulu ta fwa+ na tiya, mpi tiya ya ngolo ta kumisa bima na yo masa-masa!13 Kansi, na kutadila lusilu na yandi,+ beto ke vingila zulu ya mpa mpi ntoto ya mpa, mpi na kati na yo lunungu ta vanda.+14 Yo yina, bampangi ya mono ke zolaka mingi, sambu beno ke vingila mambu yai, beno sala ngolo kibeni sambu nsuka-nsuka yandi kwisa kukuta beno kukonda ditono, kukonda mvindu, mpi na ngemba.+15 Diaka, beno tadila ntima ya nda ya Mfumu na beto nde yo ke tendula luguluku, kaka mutindu mpangi na beto Polo ya beto ke zolaka mingi sonikilaka beno mpi na kuwakana ti mayele yina bo me pesaka yandi,+16 yandi tubilaka mambu yai mutindu yandi ke salaka yo na mikanda na yandi yonso. Kansi, mambu ya nkaka na kati na yo kele mpasi na kubakisa, mpi bantu ya me zaba kima ve* mpi bantu yina kele na ngolo ve ke balulaka mambu yina mutindu ya nkaka, mutindu bo ke salaka mpi na mambu ya nkaka ya kele na Masonuku, sambu na lufwa na bo mosi.17 Yo yina, beno bampangi ya mono ke zolaka mingi, sambu beno me zaba mambu yai na ntwala, beno keba sambu bantu yina ke fwaka nsiku kuvidisa beno ve nzila na kifu na bo mpi beno vanda diaka ve ngolo.+18 Kansi, beno landa kuyela na ntima ya mbote ya nene mpi na nzayilu ya Mfumu mpi Ngulusi na beto Yezu Kristu. Nkembo kuvanda na yandi bubu yai mpi mvula na mvula. Amen.


text: 27 Ebuna Moize kumosi ti bankuluntu ya Izraele songaka bantu nde: “Beno zitisa konso nsiku yina mono ke pesa beno bubu yai.2 Na kilumbu yina beno ta sabuka Yordani sambu na kukota na insi yina Yehowa Nzambi na nge ke pesa nge, tulula matadi ya nene sambu na nge mosi mpi fika yo mpemba.*+3 Na nima, sonika na zulu na yo bangogo yonso ya Nsiku yai ntangu nge ta sabuka, na mpila nde nge kota na insi yina Yehowa Nzambi na nge ke pesa nge, insi yina miliki* ti bwiki kele mingi, kaka mutindu Yehowa, Nzambi ya ba-nkaka na nge, silaka nge.+4 Ntangu beno ta sabuka Yordani, beno fwete tulula matadi yai na Ngumba ya Ebale+ mpi kufika yo mpemba,* kaka mutindu mono ke songa beno bubu yai.5 Nge fwete tunga mpi mesa-kimenga kuna sambu na Yehowa Nzambi na nge, mesa-kimenga ya matadi. Nge fwete sadila ve bisadilu ya bibende na zulu na yo.+6 Nge fwete tunga mesa-kimenga ya Yehowa Nzambi na nge ti matadi ya mvimba mpi kupesa makabu ya kuyoka na Yehowa Nzambi na nge na zulu na yo.7 Nge fwete pesa bimenga ya kinduku+ mpi kudia yo kuna,+ ebuna nge ta vanda na kiese na ntwala ya Yehowa Nzambi na nge.+8 Sonika bangogo yonso ya Nsiku yai na mutindu ya pwelele na zulu ya matadi yina.”+9 Ebuna Moize mpi banganga-nzambi yina kele Balevi tubilaka bantu yonso ya Izraele nde: “O Izraele, vanda pima mpi wa. Bubu yai beno me kuma bantu ya Yehowa Nzambi na beno.+10 Nge fwete wa ndinga ya Yehowa Nzambi na nge mpi kuzitisa bantuma na yandi+ mpi bansiku na yandi yina mono ke pesa nge bubu yai.”11 Na kilumbu yina, Moize songaka bantu nde:12 “Makanda yai ke landa ta telama na zulu ya Ngumba ya Gerizimi+ sambu na kusakumuna bantu kana beno me sabuka Yordani: Simeoni, Levi, Yuda, Isakare, Yozefi, mpi Benyamini.13 Mpi makanda yai ke landa ta telama na zulu ya Ngumba ya Ebale+ sambu na kusinga: Rubeni, Gadi, Asere, Zebuloni, Dani, mpi Naftali.14 Ebuna Balevi ta pesa muntu yonso ya Izraele mvutu na ndinga ya ngolo+ nde:15 “‘Bo fwete singa muntu yina ke sala kiteki ya kibende*+ to kiteki ya nkaka,+ kima ya nzanzi na meso ya Yehowa,+ kisalu ya me salama na maboko ya muntu ya ke salaka kisalu ya maboko,* mpi muntu yina me bumba yo.’ (Ebuna bantu yonso ta vutula nde, ‘Amen!’*)16 “‘Bo fwete singa muntu yina ke zitisa ve tata na yandi to mama na yandi.’+ (Ebuna bantu yonso ta tuba nde, ‘Amen!’)17 “‘Bo fwete singa muntu yina ke soba kidimbu ya ndilu+ ya nkweno na yandi.’ (Ebuna bantu yonso ta tuba nde, ‘Amen!’)18 “‘Bo fwete singa muntu yina ke vidisa kifwa-meso nzila.’+ (Ebuna bantu yonso ta tuba nde, ‘Amen!’)19 “‘Bo fwete singa muntu yina ke sambisa mambu+ ya munzenza, ya mwana ya me konda tata,* to ya mufwidi ya nkento+ na mutindu ya mbi.’ (Ebuna bantu yonso ta tuba nde, ‘Amen!’)20 “‘Bo fwete singa muntu yina ke lala ti nkento ya tata na yandi, sambu yandi me katula tata na yandi lukumu.’*+ (Ebuna bantu yonso ta tuba nde, ‘Amen!’)21 “‘Bo fwete singa muntu yina ke lala ti konso mbisi yina.’+ (Ebuna bantu yonso ta tuba nde, ‘Amen!’)22 “‘Bo fwete singa muntu yina ke lala ti mpangi na yandi ya nkento, mwana ya tata na yandi to mwana ya mama na yandi.’+ (Ebuna bantu yonso ta tuba nde, ‘Amen!’)23 “‘Bo fwete singa muntu yina ke lala ti bokilo na yandi ya nkento.’+ (Ebuna bantu yonso ta tuba nde, ‘Amen!’)24 “‘Bo fwete singa muntu yina ke bumbana sambu na kubasikila nkweno na yandi sambu na kufwa yandi.’+ (Ebuna bantu yonso ta tuba nde, ‘Amen!’)25 “‘Bo fwete singa muntu yina ke ndima avoka sambu na kufwa* muntu yina me sala mbi ve.’*+ (Ebuna bantu yonso ta tuba nde, ‘Amen!’)26 “‘Bo fwete singa muntu yina ta zitisa ve mambu ya Nsiku yai mpi ta lungisa yo ve.’+ (Ebuna bantu yonso ta tuba nde, ‘Amen!’)


text:
YO ME KATUKA NA MIKANDA NA BETO YA NTAMA
“Eurêka-Drame” Sadisaka Bantu Mingi na Kuzaba Kieleka
“EURÊKA!” Ngogo yai ke tendula nde, “Mono me zwa yo!” Na mvu-nkama ya 19, wolo vandaka kumonana mingi na provense ya Californie na insi États-Unis; bantu yina vandaka kutimuna wolo, vandaka kusadila ngogo yai ntangu bo vandaka kuzwa yo. Kansi, Charles Taze Russell mpi Balongoki ya Biblia ya nkaka zwaka kima mosi ya kuluta mbalu—kieleka ya Biblia. Mpi bo vandaka na mpusa ya ngolo ya kuzabisa kieleka yai na bantu ya nkaka.
Na 1914 na nsungi ya mvula, bamilio ya bantu na bambanza ya nene talaka “Photo-Drame de la Création” yina Kimvuka ya Balongoki ya Biblia ya Bansi Mingi basisaka, yina vandaka kusala bangunga 8. Yo vandaka ti bifwanisu ya kitoko yina vandaka ti mukubu ya mbote, yo vandaka ti ndinga ya muntu mosi yina vandaka kuta disolo na mutindu mosi ya mbote, mpi miziki ya kitoko. Yo vandaka kutubila mambu yina Biblia ke tubaka banda na lugangu tii na nsuka ya Luyalu ya Yezu ya Mvula Funda.—Kus. 20:4. *
Kansi, nki bo salaka sambu na bantu yina vandaka kuzinga na bambanza ya fioti-fioti mpi na babwala? Sambu na kulungisa mpusa ya bantu yina vandaka na nzala ya kieleka, na Augusti 1914 Kimvuka ya Balongoki ya Biblia ya Bansi Mingi salaka na mpila nde bo katula programe ya bifwanisu ya “Photo-Drame,” sambu bantu kuzwa mpila ya kutambula ti filme yina. Bo salaka nde yo vanda ya mitindu tatu na ndinga mosi: “Eurêka X” vandaka ti programe ya muntu ke ta disolo mpi miziki. “Eurêka Y” vandaka ti miziki, bandinga yina bo kotisaka mpi bifwanisu. “Eurêka ya Dibuta” yina bo yidikaka sambu bantu kulanda yo na mabuta na bo, vandaka ti ndinga ya muntu ke ta disolo mpi bankunga. Bo zwaka mpi bamasini ya ntalu fioti (phonographe mpi projecteur) yina bo vandaka kusadila sambu na kusongisa filme yango.
Balongoki ya Biblia vandaka ve na mfunu ya projecteur ya nene to ekran mosi ya nene sambu na kusongisa filme yai na babwala ya ntama yina bo vandaka kukwenda sambu na kunata nsangu ya Kimfumu. Bo vandaka kusadila “Eurêka X” yina vandaka na ndinga mpamba, na ntangu to na mpimpa. Bo lendaka kusongisa “Eurêka Y” yina vandaka ti bifwanisu ata na kisika yina kura kele ve, sambu bo lendaka mpi kusadila minda (lampe à carbure) sambu na kusongisa yo. Rapore mosi na Nzozulu ya Nkengi ya ndinga Finnois tubaka nde: “Beto lendaka kusonga filme yai na konso kisika.” Yo vandaka kitoko kibeni!
Na kisika ya kusosa kufutila banzo ya nene ya bansaka, mbala-mingi Balongoki ya Biblia vandaka kusongisa filme na bisika ya ofele, bonso na banzo-nkanda, banzo ya balukutakanu, na gare ya tre, to na banzo ya nkaka ya nene. Mbala mingi bo vandaka kusongisa filme na nganda, mpi kusadila lele ya nene ya mpembe yina bo vandaka kukanga na balweka ya bibaka ya nzo. Anthony Hambuch sonikaka nde: “Bantu ya baferme vandaka kuyidika kisika mosi na nsi ya madidi, mpi kutula banti yina bantu vandaka kuvandila sambu na kulanda filme.” Bantu yina vandaka kusonga filme “Eurêka” vandaka kusadila “Pusu-pusu ya drame” sambu na kunata bamasini, bima yina bo vandaka kusadila mpi bisadilu ya kuladila mpi kulamba.
Na luyantiku, bantu yina vandaka kutala filme “Eurêka,” vandaka fioti kansi na nima bo kumaka mingi. Na États-Unis, bantu 400 kwisaka kutala filme yina bo songisaka na nzo-nkanda, na bwala yina vandaka ti bantu 150. Bantu ya nkaka salaka bakilometre 8 sambu na kukwisa kutala “Eurêka-Drame.” Na Suède, bamfinangani ya Charlotte Ahlberg landaka filme yina bo songisaka na nzo na yandi. Ntangu bo waka bandinga mpi miziki, yo “simbaka kibeni bantima na bo.” Bantu kiteso ya 1 500 kwendaka kutala filme yina bo songisaka na mbanza mosi ya ntama na nsi Australie. Nzozulu ya Nkengi tubaka nde na banzo-nkanda mpi na ba iniversite, “balongi mpi bana nzo-nkanda sepelaka na bifwanisu mpi na bandinga yina bo kotisaka na fono.” Bantu mingi vandaka kusepela kutala “Eurêka-Drame” ata na bisika yina bo vandaka kusongisa bafilme ya nkaka.
KUKUNA BANKENI YA KIELEKA
“Eurêka-Drame” kumaka kisadilu mosi ya mbote na “Kisalu ya Kukangula Banzo-nkanda ya Mpa,” yina Balongoki ya Biblia vandaka kusadila sambu na kupesa formasio na bampangi yina kumaka mitubi na kukwenda kukangula banzo-nkanda ya mpa. Yo kele mpasi na kutubila ntalu ya bantu yina talaka, “Eurêka-Drame.” Bo songisaka yo mbala mingi. Kansi, na 1 915, na kati ya bimvuka 86 yina vandaka kusongisa yo, bimvuka 14 mpamba vandaka kupesa barapore mbala na mbala. Ata rapore ya nsuka-mvula monisaka ve na siki-siki yonso ntalu ya bantu yina talaka yo, yo tubaka nde bantu kuluta milio mosi talaka “Drame” yina. Mpi kiteso ya bantu 30 000 lombaka mikanda na beto yina ke tendulaka Biblia.
Ziku, “Eurêka-Drame” kele ve diambu ya kuluta mfunu ya disolo ya bantu, kansi banda na Australie tii na Argentine mpi banda na Afrika ya Sudi tii na bisanga ya Grande-Bretagne, ya Inde, mpi ya Caraïbes, bamilio ya bantu talaka filme yai ya me swaswana ti bafilme ya nkaka. Mingi na kati na bo me zabaka kieleka—diambu ya mfunu mingi kuluta wolo—mpi bo lendaka kutuba nde “Beto me zwa yo!”
^ par. 4 Tala disolo “Yo Me Katuka na Mikanda na Beto ya Ntama—Filme Mosi ya Lukwikilu ya Me Sala Bamvula 100,” na Nzozulu ya Nkengi ya Februari 15, 2 014, balutiti 30-32.


text:
Keti Nge Zabaka Yo?
Na ntangu ya ntama, nki mutindu bantu vandaka kusala nzietelo na maswa?
NA BILUMBU ya Polo bamaswa ya nene yina vandaka kunata bantu vandaka ve. Sambu na kuzwa maswa, yo vandaka kulomba nde bantu yina ke sala nzietelo kuyula kana maswa yina ke nataka bima ta kwenda na kisika yina bo ke kwenda mpi kana yo ta nata bantu. (Bis. 21:2, 3) Kana maswa ke kwenda ve kisika yina muntu yango ke kwenda to kana yo ta suka na nzila, muntu yina ke sala nzietelo lendaka kusosa maswa ya nkaka yina ta nata yandi pene-pene ya kisika yina yandi ke kwenda.—Bis. 27:1-6.
Nzietelo na maswa vandaka ve kusalama mbala na mbala mpi maswa vandaka ve ti manaka ya siki-siki. Katula nsungi ya mbi, bantu yina ke salaka na maswa lendaka kusukinina na kusala nzietelo kana bo me mona kidimbu mosi ya mbi, mu mbandu kana kwanga-kwanga me telema na zulu ya maswa to kana bo me mona maswa ya kubeba. Bantu yina ke salaka na maswa vandaka kutala mutindu kilumbu ta vanda, yo yina kana kilumbu kele mbote, bo vandaka kusala nzietelo. Kana muntu yina ke sala nzietelo me mona maswa, yandi fwete vanda pene-pene ya dibungu ti bima na yandi mpi kuvingila ntangu bo ta binga bantu na kukota na maswa.
Lionel Casson, muntu ya mayele yina vandaka kulonguka bamaswa ya ntama ke tuba nde: “Na Roma yo vandaka ve mpasi sambu na muntu yina ke sala nzietelo na kusosa maswa. Dibungu vandaka na luyantiku ya Nzadi Tibere. Pene-pene ya mbanza Ostie vandaka ti kisika mosi yina vandaka ti babiro mingi. Babiro mingi vandaka ya bamfumu ya ke talaka maswa ya mabungu mingi: bamfumu ya maswa ya Narbonne [bubu yai France] vandaka ti dibungu mosi, bamfumu ya maswa ya Carthage [bubu yai Tunisie] vandaka ti dibungu mosi, . . . mpi buna na buna. Konso muntu yina ke zola kusala nzietelo na maswa fwete solula ti bantu ya biro ya maswa yina ta nata yandi na kisika yina yandi ke kwenda.”
Kusala nzietelo na maswa vandaka nswalu kansi yo vandaka mpi ti bigonsa. Mbala mingi, bamaswa yina Polo salaka banzietelo na yandi ya kimisionere vandaka kudinda.—2 Bak. 11:25.


text:
KAPU YA NSAMBWADI
Bafwa Ta Futumuka!
1-3. Inki me kangaka beto yonso na kimpika, mpi nki mutindu Yehowa ta katula beto na kimpika yina?
YINDULA diambu yai: Bo me zengila nge ndola nde nge ta lutisa luzingu na nge ya mvimba na boloko sambu bo me kusila nge diambu mosi ya nku yina nge me sala ve. Kivuvu ya kubasika kele ve. Luzingu na nge ya bilumbu ke kwisa ke monana ya kukonda kivuvu mpi nge lenda sala ve ata kima mosi sambu na yo. Kansi kaka na ntangu yina ya nge kele diaka ve ti kivuvu, nge me mona muntu mosi yina kele ti ngolo ya kubasisa nge na boloko mpi yandi me sila na kusadisa nge! Nge ta wa nki mutindu?
2 Beto yonso kele bampika ya lufwa. Ata beto sala nki, beto lenda tina yo ve. Kansi, Yehowa kele ti ngolo ya kukatula beto na kimpika ya lufwa. Yandi me sila nde, “yandi ta katula lufwa, mbeni ya nsuka.”—1 Bakorinto 15:26.
3 Yindula kiese yina nge ta wa sambu nge ta kudiyangisa diaka ve sambu na lufwa! Kansi, Yehowa ta katula kaka ve lufwa. Yandi ta vutula mpi bantu yina me fwaka na luzingu. Yindula mambu yina yo ke tendula sambu na nge. Yandi ke sila nde bantu yina “me konda ngolo na lufwa” ta vutuka na luzingu. (Yezaya 26:19) Biblia ke bingaka yo lufutumuku.
KANA MUNTU YA BETO KE ZOLAKA ME FWA!
4. (a) Inki lenda bwisa beto ntima kana muntu mosi ya dibuta to nduku mosi me fwa? (b) Banani vandaka banduku ya ngolo ya Yezu?
4 Kana muntu mosi ya dibuta to nduku mosi ya ngolo me fwa, beto ke waka mpasi mpi mawa ya mingi. Beto ke monaka nde beto me konda lusadisu. Beto lenda sala ve ata kima mosi sambu na kuvutula muntu yina na luzingu. Kansi, Biblia ke lembikaka beto kibeni. (Tanga 2 Bakorinto 1:3, 4.) Beto tadila mbandu ya ke monisa mutindu Yehowa mpi Yezu ta vutula na luzingu bantu yina beto ke zolaka ya me fwaka. Ntangu Yezu vandaka na ntoto, mbala mingi yandi vandaka kukwenda kutala Lazare ti bampangi na yandi ya bankento, disongidila Maria ti Marta. Bo vandaka banduku ya ngolo ya Yezu. Biblia ke tuba nde: “Yezu vandaka kuzola Marta ti mpangi na yandi ya nkento mpi Lazare.” Kansi kilumbu mosi, Lazare fwaka.—Yoane 11:3-5.
5, 6. (a) Inki Yezu salaka ntangu yandi monaka dibuta mpi banduku ya Lazare ke dila? (b) Sambu na nki kuzaba mutindu Yezu waka sambu na lufwa ke lembika beto?
5 Yezu kwendaka kulembika Marta ti Maria. Ntangu Marta waka nde Yezu ke kwisa, yandi kwendaka na nganda ya mbanza sambu na kukutana ti yandi. Marta waka kiese ntangu yandi monaka Yezu, kansi yandi songaka Yezu nde: “Kana nge vandaka awa, mpangi na mono zolaka kufwa ve.” Marta yindulaka nde Yezu kwisaka kibeni na nsukinina. Na nima, Yezu monaka Maria mpangi ya Marta ke dila. Ntangu yandi monaka mawa yina bo vandaka ti yo, yandi waka mpasi na ntima mpi yandi dilaka. (Yoane 11:21, 33, 35) Yandi waka mpasi ya ngolo yina beto ke waka kana muntu ya beto ke zolaka me fwa.
6 Kuzaba nde Yezu ke waka mutindu beto ke waka na yina me tala lufwa ke lembika beto. Yezu kele kaka bonso Tata na yandi. (Yoane 14:9) Yehowa kele ti ngolo ya kukatula lufwa kimakulu mpi kubika fioti yandi ta sala yo.
“LAZARE, KWISA KUBASIKA!”
7, 8. Sambu na nki Marta zolaka ve nde bo katula ditadi na maziamu ya Lazare, kansi Yezu salaka nki?
7 Ntangu Yezu kumaka na maziamu yina bo tulaka mvumbi ya Lazare, yo vandaka ti ditadi mosi ya nene na munoko ya dibulu yina. Yezu tubaka nde: “Beno katula ditadi.” Kansi Marta zolaka ve nde bo katula ditadi. Mvumbi ya Lazare salaka dezia bilumbu iya na maziamu. (Yoane 11:39) Marta zabaka ve mambu yina Yezu zolaka kusala sambu na kusadisa mpangi na yandi Lazare.
8 Yezu tubaka na Lazare nde: “Kwisa kubasika!” Mambu yina Marta mpi Maria monaka na nima yitukisaka bo. “Muntu yina fwaka kwisaka kubasika ti makulu mpi maboko ya kukanga ti bitende ya bilele.” (Yoane 11:43, 44) Lazare vutukaka na luzingu! Yandi vukanaka diaka ti dibuta mpi banduku na yandi. Bo lendaka kuyamba yandi, kusimba yandi mpi kusolula ti yandi. Yo vandaka diambu ya kuyituka kibeni! Yezu futumunaka Lazare.
“MWANA-NKENTO YA FIOTI, MONO KE TUBILA NGE NDE, ‘TELAMA!’”
9, 10. (a) Nani pesaka Yezu ngolo ya kufutumuna bantu? (b) Sambu na nki masolo ya ke tubila lufutumuku kele mfunu sambu na beto?
9 Keti Yezu vandaka kufutumuna bantu na ngolo na yandi mosi? Ve. Na ntwala ya kufutumuna Lazare, Yezu sambaka Yehowa mpi Yehowa pesaka yandi ngolo ya kufutumuna Lazare. (Tanga Yoane 11:41, 42.) Yezu futumunaka Lazare mpamba ve. Biblia ke zabisa beto disolo ya mwana-nkento ya bamvula 12, yina vandaka kubela ngolo. Tata na yandi Yairusi waka mpasi mingi mpi bondilaka Yezu na kubelula mwana na yandi. Yandi vandaka ti mwana yina mpamba. Ntangu yandi vandaka kusolula ti Yezu, bantu ya nkaka kwisaka mpi tubaka nde: “Mwana na nge ya nkento me fwa! Sambu na nki kuyangisa diaka Longi?” Kansi Yezu songaka Yairusi nde: “Kuwa boma ve, vanda kaka na lukwikilu, ebuna yandi ta guluka.” Na nima, Yezu kwendaka ti Yairusi na nzo na yandi. Ntangu bo kumaka pene-pene ya nzo, Yezu monaka mpi waka bantu ke dila. Yezu zabisaka bo nde: “Beno bika kudila, sambu yandi me fwa ve kansi yandi ke lala.” Yo fwete vanda nde, bibuti ya mwana yai kudiyulaka nki Yezu zolaka kutuba. Yezu zabisaka bantu yonso na kubasika na nganda mpi yandi bakaka tata ti mama ya mwana-nkento yina mpi bo kwendaka na suku kisika mwana yina fwaka vandaka. Na mawete yonso, Yezu simbaka yandi na diboko mpi zabisaka yandi nde: “Mwana-nkento ya fioti, mono ke tubila nge nde, ‘Telama!’” Yindula kiese yina bibuti na yandi waka ntangu yandi telamaka mbala mosi mpi yantikaka kutambula! Yezu futumunaka mwana na bo ya nkento. (Marko 5:22-24, 35-42; Luka 8:49-56) Banda kilumbu yina, ntangu bo vandaka kumona mwana na bo ya nkento, bo vandaka kuyibuka mambu yina Yehowa salaka sambu na bo na nzila ya Yezu. *
10 Bantu yina Yezu futumunaka fwaka diaka na nima. Kansi mambu yina beto ke tanga sambu na bantu yai kele mfunu sambu yo ke pesa beto kivuvu ya kieleka. Yehowa kele ti luzolo ya kufutumuna bantu mpi yandi ta sala yo.
MASOLO YA LUFUTUMUKU KE LONGA BETO NKI?
11. Longi 9:5 ke longa beto nki sambu na Lazare?
11 Biblia ke tuba pwelele nde “bafwa ke zabaka kima ve.” Disolo ya Lazare ke ndimisa kieleka yai. (Longi 9:5) Kaka mutindu Yezu tubaka, yo vandaka bonso nde Lazare lalaka mpongi. (Yoane 11:11) Ntangu Lazare vandaka na maziamu, yandi zabaka “kima ve.”
12. Inki mutindu beto me zaba nde lufutumuku ya Lazare salamaka kibeni?
12 Ntangu Yezu futumunaka Lazare, bantu mingi monaka diambu yina. Ata bambeni ya Yezu zabaka nde yandi salaka kimangu yai. Lazare vutukaka na luzingu, mpi diambu yai monisaka nde lufutumuku salamaka kibeni. (Yoane 11:47) Diaka, bantu mingi kwendaka kutala Lazare mpi yo salaka nde bo yantika kukwikila nde Nzambi muntu tindaka Yezu. Kansi bambeni ya Yezu sepelaka ve na diambu yina, yo yina bo wakanaka sambu na kufwa Yezu ti Lazare.—Yoane 11:53; 12:9-11.
13. Sambu na nki beto lenda ndima nde Yehowa ta futumuna bafwa?
13 Yezu tubaka nde “bantu yonso yina kele na maziamu ya kuyibuka” ta futumuka. (Yoane 5:28) Yo ke tendula nde bantu yonso yina kele na mabanza ya Yehowa ta vutuka diaka na luzingu. Kansi sambu Yehowa kufutumuna muntu, yandi fwete yibuka mambu yonso ya me tala muntu yango. Keti yandi lenda sala yo mpenza? Luyalanganu kele ti bamilio ya bambwetete. Biblia ke tuba nde Yehowa me zaba zina ya konso mbwetete. (Tanga Yezaya 40:26.) Kana yandi ke yibukaka zina ya konso mbwetete, yo kele kibeni mpasi ve nde yandi yibuka mambu yonso ya me tala bantu yina yandi ta vutula na luzingu. Diambu ya kuluta mfunu kele nde, Yehowa gangaka bima yonso yo yina beto me zaba nde yandi kele ti ngolo ya kuvutula bantu na luzingu.
14, 15. Mambu yina Yobi tubaka ke longa beto nki na yina me tala lufutumuku?
14 Yobi, muntu ya kwikama, vandaka kukwikila na lufutumuku. Yandi yulaka nde: “Kana muntu kufwa, keti yandi lenda zinga diaka?” Na nima yandi songaka Yehowa nde: “Nge ta binga, mpi mono ta ndima. Nge ta vanda ti nzala ya ngolo ya kumona kisalu ya maboko na nge.” Ya kieleka, Yobi zabaka nde Yehowa ke vingila ntangu yina yandi ta futumuna bafwa.—Yobi 14:13-15.
15 Kivuvu ya lufutumuku ke pusa nge na kuwa nki mutindu? Nge lenda kudiyula nde: ‘Keti bantu ya dibuta na mono ti banduku na mono yina me fwaka ta futumuka mpi?’ Mutindu beto ke zaba nde Yehowa kele kibeni ti luzolo ya kuvutula bafwa na luzingu ke pesa beto kikesa. Beto tala mambu yina Biblia ke tuba sambu na bantu yina ta futumuka mpi kisika yina bo ta zinga.
BO “TA WA NDINGA NA YANDI MPI BO TA BASIKA”
16. Bantu yina ta futumuka na ntoto ta vanda ti luzingu ya nki mutindu?
16 Na ntangu ya ntama, bantu yina futumukaka vukanaka diaka ti mabuta mpi banduku na bo. Na bilumbu ke kwisa, lufutumuku ta salama kansi yo ta luta yina salamaka na ntangu ya ntama. Sambu na nki? Sambu bantu yina ta futumuka awa na ntoto ta zwa dibaku ya kuzinga mvula na mvula mpi bo ta fwa diaka ve. Bo ta zinga na nsi-ntoto yina me swaswana ti ya beto ke zinga bubu yai. Bitumba, mubulu mpi maladi ta vanda ve.
17. Banani ta futumuka?
17 Banani ta futumuka? Yezu tubaka nde “bantu yonso yina kele na maziamu ya kuyibuka ta wa ndinga na yandi mpi bo ta basika.” (Yoane 5:28, 29) Mpi Kusonga 20:13 ke zabisa beto nde: “Nzadi-mungwa vutulaka bafwa yina vandaka na kati na yo, mpi lufwa ti Maziamu vutulaka bafwa yina vandaka na kati na yo.” Ya kieleka, bamilio ya bantu ta zinga diaka. Ntumwa Polo tubaka mpi nde “bantu ya lunungu ti bantu ya kukonda lunungu” ta futumuka. (Tanga Bisalu 24:15.) Yo ke tendula nki?
18. Banani kele “bantu ya lunungu” yina ta futumuka?
18 Bangogo “bantu ya lunungu” ke tadila mpi bansadi ya kwikama ya Yehowa yina zingaka na ntwala nde Yezu kukwisa na ntoto. Mu mbandu, Noa, Abrahami, Sara, Moize, Ruti, mpi Estere ta futumuka sambu na kuzinga na ntoto. Nge lenda tanga masolo ya ke tubila babakala mpi bankento ya nkaka ya lunungu na Baebreo kapu ya 11. Kansi, inki beto lenda tuba sambu na bansadi ya kwikama ya Yehowa yina ke fwa na bilumbu na beto? Bo mpi kele “bantu ya lunungu” yo yina bo ta futumuka.
19. (a) Banani kele “bantu ya kukonda lunungu”? (b) Inki dibaku Yehowa ta pesa bo?
19 Bangogo “bantu ya kukonda lunungu” ke tadila mpi bamilio ya bantu yina zwaka ve dibaku ya kuzaba Yehowa. Ata bo me fwaka, Yehowa me vilaka bo ve. Yandi ta futumuna bo mpi ta pesa bo dibaku ya kulonguka mambu ya me tala yandi mpi kusadila yandi.
20. Sambu na nki bantu yonso ve ta futumuka?
20 Keti yo ke tendula nde bantu yonso yina me fwaka ta futumuka? Ve. Yezu tubaka nde bantu ya nkaka ta futumuka ve. (Luka 12:5) Nani fwete tuba nde bantu yai ta futumuka kansi bayina ta futumuka ve? Yehowa kele Zuzi ya nsuka, kansi yandi me pesaka mpi Yezu kiyeka na “kuvanda zuzi ya bantu ya kele na luzingu mpi ya bafwa.” (Bisalu 10:42) Yandi ta futumuna ve bantu yonso yina yandi ta sambisa mpi ta mona nde bo kele bantu ya mbi, yina ta buya kusoba bikalulu na bo.—Tala Noti 19.
LUFUTUMUKU SAMBU NA KUZINGA NA ZULU
21, 22. (a) Kufutumuka sambu na kuzinga na zulu ke tendula nki? (b) Nani vandaka muntu ya ntete yina futumukaka sambu na kuzinga na zulu?
21 Biblia ke zabisa beto mpi nde bantu ya nkaka ta zinga na zulu. Kana muntu me futumuka sambu na kuzinga na zulu, Yehowa ta vutula yandi ve na luzingu ti nitu ya kinsuni. Yandi ta futumuka sambu na kuzinga na zulu bonso kigangwa ya kimpeve.
22 Yezu vandaka muntu ya ntete yina futumukaka mutindu yina. (Yoane 3:13) Bilumbu tatu na nima ya lufwa ya Yezu, Yehowa futumunaka yandi. (Nkunga 16:10; Bisalu 13:34, 35) Nzambi futumunaka ve Yezu ti nitu ya kinsuni. Ntumwa Piere tendulaka nde “bo fwaka yandi na kinsuni, kansi Nzambi futumunaka yandi na mpeve.” (1 Piere 3:18) Yehowa vutulaka Yezu na luzingu bonso kigangwa ya ngolo ya kimpeve! (1 Bakorinto 15:3-6) Kansi, Biblia ke tuba nde yandi mpamba ve muntu futumukaka mutindu yina.
23, 24. Banani kele “kimvuka ya fioti” yina Yezu tubilaka, mpi bo kele ikwa?
23 Na ntwala nde Yezu kufwa, yandi songaka balongoki na yandi ya kwikama nde: “Mono ke kwenda sambu na kuyidikila beno kisika.” (Yoane 14:2) Yo ke tendula nde balongoki na yandi ya nkaka ta futumuka sambu na kuzinga ti yandi na zulu. Balongoki ikwa? Yezu tubaka nde bo ta vanda mingi ve, “kimvuka ya fioti.” (Luka 12:32) Ntumwa Yoane pesaka ntalu ya siki-siki ntangu yandi monaka Yezu “me telama na zulu ya Ngumba ya Sioni [disongidila na zulu], mpi yandi vandaka ti bantu 144 000.”—Kusonga 14:1.
24 Inki ntangu Bakristu 144000 ta futumuka? Biblia ke zabisa beto nde yo ta salama na nima ya ntangu yina Kristu ta yantika kuyala na zulu. (1 Bakorinto 15:23) Bubu yai beto ke zinga na ntangu yango mpi Bakristu mingi na kati ya bantu 144 000 me futumukaka dezia mpi me kwendaka na zulu. Bayina kele ntete na ntoto mpi ya ke fwa na bilumbu na beto, ke futumukaka mbala mosi na nima ya lufwa na bo mpi ke kwendaka na zulu. Kansi, bantu mingi ta futumuka na bilumbu ke kwisa sambu na kuzinga na paladisu awa na ntoto.
25. Inki beto ta longuka na kapu yina ke landa?
25 Kubika fioti, Yehowa ta katula bantu yonso na kimpika ya lufwa, mpi lufwa ta vanda diaka ve kimakulu! (Tanga Yezaya 25:8.) Kansi, bantu yina ta kwenda na zulu ta kwenda kusala nki? Biblia ke tendula nde bo ta yala ti Yezu na Kimfumu na yandi. Beto ta longuka mambu mingi ya me tala luyalu yina na kapu yina ke landa.
^ par. 9 Na masolo ya nkaka ya lufutumuku, Biblia ke tubila lufutumuku ya baleke mpi ya bambuta, ya babakala mpi ya bankento, ya muntu mosi ya Izraele mpi ya muntu yina vandaka ve muntu ya Izraele. Nge lenda tanga masolo yango na 1 Bantotila 17:17-24; 2 Bantotila 4:32-37; 13:20, 21; Matayo 28:5-7; Luka 7:11-17; 8:40-56; Bisalu 9:36-42; 20:7-12.


text: 38 Ndinga ya Yehowa kwisilaka mono diaka nde:2 “Mwana ya muntu, tula luse na nge na ndambu ya Gogi ya insi ya Magogi,+ mfumu ya bamfumu* ya Mesheki ti ya Tubale,+ mpi bikula mambu ya mbi sambu na yandi.+3 Tuba nde, ‘Yehowa Mfumu ya Kuluta Nene me tuba nde: “Mono ke nwanisa nge, O Gogi, mfumu ya bamfumu* ya Mesheki mpi ya Tubale.4 Mono ta balula nge mpi ta tula bandobo na bambwanga na nge+ mpi mono ta basisa nge ti basoda na nge yonso,+ bampunda na nge mpi bantu yina ke tambusaka bampunda, bo yonso ti bilele ya lukumu, kimvuka mosi ya nene ti bitaninu ya nene mpi bitaninu ya fioti,* bo yonso ti bambele ya bitumba;5 Persia, Etiopia, ti Puti+ kele ti bo, bo yonso ti bitaninu ya fioti mpi bampu;6 Gomere ti basoda na yo yonso, nzo ya Togarma+ katuka na bisika ya kuluta ntama na nordi, kumosi ti basoda na yo yonso—bantu mingi kele ti nge.+7 “‘“Beno yilama, beno kudibongisa, nge ti basoda na nge yonso yina me vukana ti nge, ebuna nge ta vanda komanda* na bo.8 “‘“Mono ta tudila nge dikebi* na nima ya bilumbu mingi. Na kitini ya nsuka ya bamvula, nge ta kota na ngolo na insi yina bo me katulaka bantu na yo na bampasi yina mbele ya bitumba nataka mpi me vutulaka bo, bayina bo me katulaka na kati ya bantu mingi sambu na kuvukisa bo na bangumba ya Izraele, yina bikalaka ya kubeba ntangu ya nda. Bo katulaka bantu ya insi yai na kati ya bantu mpi vutulaka bo, ebuna bo yonso ke zinga na lutaninu.+9 Nge ta kwisila bo bonso mupepe ya ngolo, mpi nge ta fika insi yina matuti, nge ti basoda na nge yonso mpi bantu mingi yina kele ti nge.”’10 “Yehowa Mfumu ya Kuluta Nene me tuba nde: ‘Na kilumbu yina, bangindu ta kwisila nge na ntima, ebuna nge ta yindula diambu mosi ya mbi.11 Nge ta tuba nde: “Mono ta kota na ngolo na insi yina kele ti babwala ya kukonda kutanina.*+ Mono ta kwisila bantu yina ke zinga na lutaninu, kukonda muntu ya kuyangisa bo, bo yonso ke zinga na babwala yina kele ve ya kutanina na bibaka, na banti, to na bakielo.”12 Lukanu na nge kele ya kubaka bima mingi mpi ya kubotula bima na bitumba, sambu na kunwanisa bisika ya kubeba yina bantu ke zinga ntangu yai+ mpi bantu ya bo me baka na kati ya makanda+ mpi ya bo me vukisa diaka, bayina ke fulusa kimvwama mpi bima,+ bayina ke zinga na kati-kati ya ntoto.13 “‘Sheba+ ti Dedani,+ bantu ya mumbongo ya Tarsisi+ mpi basoda na yo yonso* ta tubila nge nde: “Keti nge ke kota na ngolo sambu na kubaka bima mingi mpi kubotula bima mingi? Keti nge me vukisa basoda na nge sambu na kubaka arza mpi wolo, sambu na kubaka kimvwama mpi bima, sambu na kubotula bima mingi kibeni?”’14 “Yo yina, mwana ya muntu, bikula mpi tubila Gogi nde, ‘Yehowa Mfumu ya Kuluta Nene me tuba nde: “Na kilumbu yina, ntangu bantu na mono Izraele ta zinga na ngemba, keti nge ta zaba yo ve?+15 Nge ta katuka na kisika na nge, na bisika ya kuluta ntama ya nordi,+ mpi nge ta kwisa ti bantu mingi yina kele ti nge, bo yonso na zulu ya bampunda, kimvuka mosi ya nene, basoda mingi.+16 Bonso matuti ya ke fika insi, nge ta kwisa kunwanisa bantu na mono Izraele. Na kitini ya nsuka ya bilumbu, mono ta nata nge sambu na kunwanisa insi na mono+ mpidina makanda ta zaba mono ntangu mono ta kudisantisa na nzila na nge na meso na bo, O Gogi.”’+17 “Yehowa Mfumu ya Kuluta Nene me tuba nde: ‘Keti nge kele ve muntu yina mono tubilaka na bilumbu ya ntama na nzila ya bansadi na mono bambikudi ya Izraele, bayina bikulaka bamvula mingi nde mono ta nata nge sambu na kunwanisa bo?’18 “‘Na kilumbu yina, kilumbu yina Gogi ta kota na insi ya Izraele,’ Yehowa Mfumu ya Kuluta Nene muntu me tuba, ‘nganzi na mono ya ngolo ta pela.+19 Na kikesa na mono, na nganzi na mono ya ngolo, mono ta tuba; mpi na kilumbu yina ntoto ta nikana ngolo na insi ya Izraele.20 Sambu na mono, bambisi ya nzadi-mungwa, bandeke ya zulu, bambisi ya mfinda, bambisi yonso ya ke tambulaka divumu na ntoto, mpi bantu yonso ya kele na zulu ya ntoto ta tekita, ebuna bangumba ta bwa, matadi ta bwa,+ mpi konso kibaka ta bwa na ntoto.’21 “‘Mono ta binga mbele ya bitumba sambu na kunwanisa yandi na bangumba na mono yonso,’ Yehowa Mfumu ya Kuluta Nene muntu me tuba. ‘Mbele ya bitumba ya konso muntu ta nwanisa mpangi na yandi mosi.+22 Mono ta sambisa yandi* na nzila ya kipupa+ mpi ya kutiamuna menga; mono ta nokisa mvula mosi ya ngolo, mvula ya matadi,+ tiya,+ mpi sufre+ na zulu na yandi, na zulu ya basoda na yandi mpi na zulu ya bantu mingi yina kele ti yandi.+23 Mono ta kudikumisa kibeni, mono ta kudisantisa, mpi mono ta sala nde makanda mingi kuzaba mono; ebuna bo ta zaba nde mono kele Yehowa.’


text:
KYUKA KIDI MU DYAMBU DI NZAMBI | ZINGANA 12-16
Kubaka Ndwenga Kulutidi ke na Kubaka Wola
Kibila mbi ndwenga yi Nzambi yilutidi nkinza ke na wola? Kibila yawu yinsadisanga mutu kudyatila mu nzila yifweni ayi kukyeba buboti luzingu lwandi. Yawu mvandi yinsadisanga mutu kukoluka mambu masulama ayi kuzinga buboti na bankaka.
Ndwenga yinsadisanga mutu kabika kukinangika
16:18, 19
Mutu widi ndwenga zebi ti Yave nandi Tho yi ndwenga yoso
Ndwenga yinsadisanga mvandi badi kiyeku mu kimvuka ayi bantomba kiyeku mwingi babika kukinangika vayi kukikulula
Ndwenga yinsadisanga mutu kayoluka mambu mamboti
16:21-24
Mutu widi ndwenga, wuntadilanga bankaka mu mamboti mawu ayi kabatubilanga ko mbi
Bikuma bi ndwenga bilwekanga ko ntima wu mutu wunkaka vayi bidi buka wika ayi bintwadisanga ndembama


text:
Yesu
Yesu (katuka -5 tî 33) vwandaka mulongi na ngunza ya bayuda.
Yesu kele muntu ya mfunu na lukwikilu mîngi. Na kimâni, kisilamu ye kibaha yandi kele ngunza mosi. Na kiyesu yandi kele Yesu Klisto: masiya na nzâmbi na nitu ya muntu.
Nkûmbu[soba | edit source]
Nkûmbu ya Yesu vwandaka Yeshua (ישוע) na kiarame. Yawu vwandaka mpila ya nkufi ya kihebru Yehoshua (יהושע). Na kihelada (yina vwandaka ndînga ya masono ya Ngwisani ya Yimpa), nkûmbu ya Yesu vwandaka Iesous (Inσouς), mpe na kilatini Iesus.
Yesu na Bansângu ya Mbote[soba | edit source]
Mbutukilu[soba | edit source]
Na bansângu ya Mbote ni Mariya vwandaka mâma ya Yesu. Nsângu ya Mbote ya Make ke na kutuba ve nkûmbu ya tâta ya yandi. Bansângu ya Mbote ya Matayi, Luke na Za ke na zabisa ti Yosefi kele tâta ya Yesu. Kasi Bansângu ya Mbote ya Matayi na Luke ke na kutuba ti Mariya vwandaka mwénsé, mpe yandi me kuma na kivumu na lulêndo ya Mpêve ya Lôngo.
Yesu butukaka na Betelemi, bwala ya fyoti na kizûnga ya Yudea, ntângu Erode vwandaka ntinu.


text: 26 “Nge ta sala nzo-tenta+ ti bilele kumi ya tenta na lino ya kitoko ya kudimba-dimba, na nsinga ya ble, na lene ya mbwaki-ble, mpi na lele ya mbwaki mingi. Nge ta sala bifwanisu+ ya basherube+ na zulu na yo.2 Nda ya konso lele ya tenta ta vanda maboko*28 mpi nene na yo maboko 4. Bilele yonso ya tenta fwete vanda nene mpi nda kiteso mosi.+3 Bo ta kangisa bilele tanu ya tenta, lele mosi ti lele ya nkaka, sambu yo kuma ndonga mosi, mpi bo ta kangisa bilele tanu ya nkaka ya tenta na ndonga ya nkaka.4 Nge ta sala minoko na nsinga ya ble na nsongi ya lele mosi ya tenta yina kele na nsongi ya ndonga mosi, mpi nge ta sala mutindu mosi na nsongi kibeni ya ndonga ya nkaka kisika bo ta kangisa yo.5 Nge ta sala minoko 50 na lele mosi ya tenta mpi minoko 50 na nsongi ya lele ya nkaka ya tenta sambu yo talana na kisika bo ta kangisa yo.6 Nge ta sala bikangilu 50 ya wolo mpi ta kangisa bilele ya tenta ti bikangilu yina, ebuna nzo-tenta ta kuma kima mosi.+7 “Nge ta sala mpi bilele na mika ya nkombo+ sambu na kufika nzo-tenta. Nge ta sala bilele ya tenta 11.+8 Nda ya konso lele ya tenta ta vanda maboko 30 mpi nene na yo maboko 4. Bilele yonso 11 ya tenta fwete vanda nene mpi nda kiteso mosi.9 Nge fwete kangisa bilele tanu ya tenta kumosi mpi kukangisa bilele ya nkaka sambanu ya tenta kumosi, mpi nge fwete konika lele ya sambanu ya tenta na ntwala ya tenta.10 Nge ta sala minoko 50 na nsongi ya lele mosi ya tenta, lele yina kele na nsongi kibeni ya ndonga, mpi minoko 50 na nsongi ya lele ya tenta na kisika ya nkaka yina bo ta kangisa yo.11 Nge ta sala bikangilu 50 ya kwivre mpi ta tula bikangilu yina na minoko yina mpi ta kangisa bilele ya tenta kumosi, ebuna yo ta kuma kima mosi.12 Kitini ya bilele ya tenta yina me bikala ta lela. Kati-kati ya lele ya tenta yina me bikala ta lela na nima ya nzo-tenta.13 Nda ya bilele ya tenta yina me bikala ta lela na nzo-tenta diboko mosi na konso lweka, sambu na kufika yo.14 “Nge ta sala mpi lele mosi na mpusu ya dimeme ya bakala ya bo me pakula mukubu ya mbwaki sambu na kufika tenta mpi na zulu na yo lele ya nkaka na mpusu ya mbisi ya bo ke bingaka foke sambu na kufika tenta.+15 “Nge ta sala makunzi+ sambu na nzo-tenta na mabaya ya akasia yina ta vanda ya kusungama.+16 Nda ya konso dikunzi katuka na ntoto tii na zulu fwete vanda maboko kumi mpi nene na yo diboko mosi na ndambu.17 Konso dikunzi kele ti makulu* zole, dikulu mosi pene-pene ti ya nkaka. Nge fwete sala makunzi yonso ya nzo-tenta mutindu yina.18 Nge fwete sala makunzi 20 sambu na ndambu ya sudi ya nzo-tenta, ya ke tala na sudi.19 “Nge ta sala mabulu+40 ya arza na nsi ya makunzi 20: mabulu zole na nsi ya dikunzi mosi sambu na makulu na yo zole mpi mabulu zole na nsi ya konso dikunzi yina ke landa sambu na makulu+ na yo zole.20 Sambu na ndambu ya nkaka ya nzo-tenta, ndambu ya nordi, sala makunzi 20,21 ti mabulu na yo 40 ya arza, mabulu zole na nsi ya dikunzi mosi mpi mabulu zole na nsi ya konso dikunzi yina ke landa.22 Sambu na kitini ya nima ya nzo-tenta na ndambu ya westi, nge ta sala makunzi+ sambanu.23 Nge ta sala makunzi zole sambu yo vanda makunzi zole ya binkonko ya nima ya nzo-tenta.24 Yo fwete vanda zole katuka na nsi tii na zulu, tii na mutaku ya ntete. Yo fwete salama mutindu yina sambu na yonso zole, mpi yo ta kuma makunzi zole ya binkonko.25 Makunzi ta vanda nana ti mabulu na yo 16 ya arza, mabulu zole na nsi ya dikunzi mosi mpi mabulu zole na nsi ya konso dikunzi yina ke landa.26 “Nge ta sala banti na mabaya ya akasia, banti tanu sambu na makunzi ya lweka mosi ya nzo-tenta,+27 mpi banti tanu sambu na makunzi ya lweka ya nkaka ya nzo-tenta, mpi banti tanu sambu na makunzi ya lweka ya nzo-tenta na westi, sambu na kitini ya nima.28 Nti ya kati-kati yina ke luta na kati-kati ya makunzi fwete katuka na nsongi mosi tii na nsongi ya nkaka.29 “Nge ta pakula makunzi yina wolo,+ mpi nge ta sala mitaku na yo na wolo sambu yo simba banti yina, mpi nge ta pakula banti yina wolo.30 Nge fwete tedimisa nzo-tenta na kulanda pula na yo yina bo songaka nge na ngumba.+31 “Nge fwete sala rido+ na nsinga ya ble, na lene ya mbwaki-ble, na lele ya mbwaki mingi, mpi na lino ya kitoko ya kudimba-dimba. Bo ta sala yo ti bifwanisu ya basherube na zulu na yo.32 Nge ta kanga yo na zulu ya makunzi iya ya nti ya akasia yina bo me pakula wolo. Bapense na yo fwete vanda ya wolo. Bo ta tedimisa makunzi na zulu ya mabulu iya ya arza.33 Nge ta kanga rido na nsi ya bikangilu mpi nge ta nata sanduku ya Kimbangi+ kuna na kati ya rido. Rido ta kabula Kisika ya Santu+ mpi Kisika ya Kuluta Santu+ sambu na beno.34 Nge fwete tula mufiniku na zulu ya sanduku ya Kimbangi na Kisika ya Kuluta Santu.35 “Nge ta tula mesa na nganda ya rido, ti kima ya kutudila minda+ ya ke talana ti mesa na ndambu ya sudi ya nzo-tenta; mpi nge ta tula mesa na ndambu ya nordi.36 Nge ta sala rido sambu na munoko ya tenta na nsinga ya ble, na lene ya mbwaki-ble, na lele ya mbwaki mingi, mpi na lino ya kitoko ya kudimba-dimba ya bo me tunga kumosi.+37 Nge ta sala makunzi tanu ti nti ya akasia sambu na rido mpi ta pakula yo wolo. Bapense na yo ta vanda ya wolo, mpi nge ta sadila yo mabulu tanu ya kwivre.


text:
KAPU 9
Mbuma Yina Kisalu ya Kusamuna Ke Butaka—“Bilanga . . . Me Tela Sambu na Kukatula Bambuma”
MAMBU YINA KAPU KE TUBILA
Yehowa me yedisaka nkeni ya kieleka ya Kimfumu
1, 2. (a) Sambu na nki balongoki ke yituka? (b) Inki kisalu ya kukatula bambuma Yezu ke tubila?
BALONGOKI ke yituka. Yezu me zabisa bo nde: ‘Beno tombula meso na beno mpi beno tala bilanga, yo me tela sambu na kukatula bambuma.’ Bo ke tala na ndambu yina Yezu ke songa bo, kansi bo ke mona kaka bilanga mpi matiti na yo kele ya kutela ve; tubambuma ya orze kele ntete ya mubisu. Ziku bo ke kuditubila nde, ‘ntangu ya kukatula bambuma me lunga ntete ve, yo me bikala bangonda mingi.’—Yoa. 4:35.
2 Kansi Yezu ke tubila ve kisalu ya kukatula bambuma ya orze. Yandi ke tubila kisalu ya kukatula bambuma ya kimpeve, disongidila bantu. Yandi ke sadila dibaku yai sambu na kupesa balongoki na yandi malongi zole ya mfunu; inki malongi yango? Sambu na kuzaba yo, beto tadila diaka disolo yina.
Yo Ke Pusa na Kusala Kisalu mpi Ke Pesa Lusilu ya Kiese
3. (a) Sambu na nki Yezu tubaka nde: “Bilanga . . . me tela sambu na kukatula bambuma”? (b) Inki mutindu Yezu sadisaka balongoki na kubakisa mambu yai?
3 Disolo yai ya Yezu ti balongoki na yandi ke luta na nsuka ya mvu 30 ya ntangu na beto, pene-pene ya mbanza Sikare, na Samaria. Ntangu balongoki na yandi kwendaka na mbanza, Yezu vandaka kulonga nkento mosi bakieleka ya kimpeve, na lweka ya dibulu mosi ya masa; nkento yina bakisaka nswalu nde malongi ya Yezu vandaka mfunu mingi. Ntangu balongoki vutukaka kisika Yezu vandaka, nkento yina kwendaka nswalu na mbanza sambu na kuzabisa bampangi na yandi mambu ya kitoko yina yandi waka. Mambu yina bendaka dikebi ya bampangi na yandi mingi; yo yina bo kwendaka ntinu na dibulu ya masa sambu na kukutana ti Yezu. Ziku ntangu Yezu talaka na ntama, yandi monaka bantu mingi ya Samaria ke kwisa; yo yina yandi tubaka nde: ‘Beno tala bilanga, yo me tela sambu na kukatula bambuma.’ Sambu na kusadisa bo na kubakisa nde yandi ke tubila kukatula bambuma ya kimpeve, Yezu yikaka nde: ‘Muntu yina ke katulaka bambuma ke vukisa bambuma sambu na luzingu ya mvula na mvula.’—Yoa. 4:5-30, 36.
4. (a) Inki malongi zole ya kisalu ya kukatula bambuma Yezu longaka? (b) Inki bangiufula beto ta tadila?
4 Inki malongi zole ya mfunu, ya kukatula bambuma ya kimpeve, Yezu pesaka? Ya ntete, kusala kisalu kukonda kusukinina. Ntangu Yezu tubaka nde, “bilanga . . . me tela sambu na kukatula bambuma,” yandi vandaka kupusa balongoki na yandi na kusala kisalu. Sambu na kusiamisa balongoki na yandi na kusala mambu kukonda kusukinina, yandi yikaka nde: “Dezia muntu yina ke katulaka bambuma ke baka lufutu.” Ee, kisalu ya kukatula bambuma yantikaka dezia—yo lombaka diaka ve kusukinina! Ya zole, bansadi kele na kiese. Yezu tubaka nde, bantu yina ke kunaka mpi bayina ke katulaka bambuma ‘ke monaka kiese kumosi.’ (Yoa. 4:35b, 36) Kaka mutindu Yezu waka kiese ntangu yandi monaka nde “bantu mingi ya Samaria . . . tulaka lukwikilu na yandi,” balongoki mpi zolaka kuwa kiese ya mingi kana bo ke sala kisalu ya kukatula bambuma na ntima ya mvimba. (Yoa. 4:39-42) Disolo yai ya mvu-nkama ya ntete kele mfunu mingi sambu na beto bubu yai; yo ke monisa mambu ya ke salama bubu yai, na nsungi yai ya kuluta bansungi ya nkaka ya kisalu ya kukatula bambuma ya kimpeve. Inki ntangu kisalu yai ya kukatula bambuma yantikaka? Banani ke salaka yo? Inki mbuma yo me butaka?
Ntotila na Beto Ke Twadisa Kisalu ya Kuluta Nene ya Kukatula Bambuma
5. Nani ke twadisa kisalu ya kukatula bambuma, mpi nki mutindu mbona-meso ya Yoane ke monisa nde kisalu yai fwete salama kukonda kusukinina?
5 Yehowa pesaka ntumwa Yoane mbona-meso mosi ya ke monisa nde yandi me ponaka Yezu sambu na kutwadisa kisalu ya kukatula bambuma, disongidila bantu, na ntoto ya mvimba. (Tanga Kusonga 14:14-16.) Mbona-meso yai ke monisa Yezu me lwata mpu ya kimfumu mpi me simba mbele. “Mpu ya kimfumu ya wolo na ntu” ya Yezu ke ndimisa nde yandi kele Ntotila ya ke yala. “Mbele ya makasi na diboko na yandi” ke ndimisa nde yandi kele Muntu ya Ke Katula Bambuma. Ntangu Yehowa ke tuba na nzila ya wanzio nde, “bambuma ya ntoto me yela kibeni,” yandi ke monisa nde kisalu yai fwete salama kukonda kusukinina. Ya kieleka, “ngunga ya kukatula bambuma me lunga”—yo ke lomba ve kusukinina! Kana Yehowa kutuba nde “lutisa mbele na nge,” Yezu ke lutisa mbele, mpi yo ke katula bambuma ya ntoto, disongidila bantu. Mbona-meso yai ya kitoko ke yibusa beto diaka nde “bilanga . . . me tela sambu na kukatula bambuma.” Keti mbona-meso yai ke sadisa beto na kuzaba ntangu kisalu ya kukatula bambuma na nsi-ntoto ya mvimba yantikaka? Ee!
6. (a) Inki ntangu “nsungi ya kukatula bambuma” yantikaka? (b) Inki ntangu “kisalu ya kukatula bambuma na ntoto” yantikaka kibeni? Tendula.
6 Sambu mbona-meso ya Yoane na Kusonga kapu 14 ke monisa nde Yezu, Muntu ya Ke Katula Bambuma, me lwata mpu ya kimfumu (verse 14), yo ke tendula nde, na ntangu yina, Yehowa vandaka me tula yandi dezia Ntotila na 1914. (Dan. 7:13, 14) Ntangu fioti na nima, Yezu bakaka ntuma ya kuyantika kukatula bambuma (verse 15). Kingana ya Yezu ya ke tubila kukatula bambuma ya ble ke monisa mpi nde mambu fwete landana mutindu yai; yo ke tuba nde: “Kisalu ya kukatula bambuma kele nsukilu ya ngidika mosi ya bima.” Yo ke tendula nde, nsungi ya kukatula bambuma mpi nsukilu ya ngidika yai ya bima yantikaka na ntangu mosi—na 1914. Na nima, ‘na nsungi ya kukatula bambuma,’ kisalu ya kukatula bambuma yantikaka kibeni. (Mat. 13:30, 39) Kana beto tadila mambu yina salamaka, beto ke bakisa nde kisalu yai yantikaka mwa bamvula na nima, ntangu Yehowa tulaka Yezu Ntotila. Ntete-ntete, banda 1914 tii na luyantiku ya 1919, Yezu salaka kisalu ya kutula bunkete na kati ya balongoki na yandi yina bo me tulaka mafuta. (Mal. 3:1-3; 1 Pie. 4:17) Na nima, na 1919, kisalu ya kukatula “bambuma ya ntoto” yantikaka. Kukonda kusukinina, Yezu sadilaka mpika ya kwikama yina yandi katukaka kupona sambu na kusadisa bampangi na beto na kubakisa nde bo fwete samuna kukonda kusukinina. Beto tadila mambu yina salamaka.
7. (a) Inki sadisaka bampangi na kubakisa nde kisalu ya kusamuna fwete salama kukonda kusukinina? (b) Bo siamisaka bampangi na kusala nki?
7 Na Yuli 1920, Nzozulu ya Nkengi (Kingelesi) tubaka nde: “Kana beto tadila mbote-mbote Masonuku, yo ke monana pwelele nde bo me pesa dibundu mukumba ya nene ya kusamuna nsangu ya kimfumu.” Mu mbandu, mambu yina kele na mbikudulu ya Yezaya sadisaka bampangi na kubakisa nde bo fwete samuna nsangu ya Kimfumu na ntoto ya mvimba. (Yez. 49:6; 52:7; 61:1-3) Bo zabaka ve mutindu kisalu yai zolaka kusalama; kansi bo vandaka ti kivuvu nde Yehowa ta kangudila bo nzila. (Tanga Yezaya 59:1.) Sambu bo bakisaka mbote-mbote mfunu ya kisalu ya kusamuna, bo siamisaka bampangi na kusala bikesa ya mingi na kisalu yai. Bampangi salaka nki?
8. Na 1921, nki mambu zole ya me tala kisalu ya kusamuna bampangi bakisaka?
8 Na Desembri 1921, Nzozulu ya Nkengi (Kingelesi) tubaka nde: “Mvula yai me vanda mvula mosi ya kuluta mbote; bantu mingi kibeni me wa nsangu ya kieleka na 1921 kuluta na bamvula ya nkaka na ntwala.” Yo yikaka nde: “Kansi kisalu kele kaka mingi. . . . Bika beto sala yo na kiese yonso.” Nge ke mona nde bampangi bakisaka mambu zole ya mfunu yina Yezu longaka bantumwa na yandi sambu na kisalu ya kusamuna: Kusala kisalu kukonda kusukinina, mpi bansadi kele na kiese.
9. (a) Na 1955, Nzozulu ya Nkengi tubaka nki sambu na kisalu ya kukatula bambuma, mpi sambu na nki? (b) Ntalu ya bansamuni na nsi-ntoto ya mvimba kumaka ikwa na nsungi ya bamvula 50 me luta? (Tala mpi lupangu “ Kuyela na Nsi-Ntoto ya Mvimba.”)
9 Ntangu bampangi bakisaka, na 1930 tii na ntwala ya 1940, nde kibuka ya nene ya mameme yankaka ta ndima nsangu ya Kimfumu, bo salaka bikesa ya mingi na kisalu ya kusamuna. (Yez. 55:5; Yoa. 10:16; Kus. 7:9) Yo butaka nki mbuma? Bantu yina vandaka kusamuna nsangu ya Kimfumu kumaka mingi; na 1934 bo vandaka 41 000, kansi na 1953 bo kumaka 500 000! Yo yina Nzozulu ya Nkengi ya Mayi 1, 1955 (Kifalansa), tubaka nde: “Kisalu yai ya nene ya kukatula bambuma na ntoto ya mvimba ke salama na nsadisa ya mpeve ya Yehowa mpi ya ngolo ya Ndinga na yandi.” *—Zak. 4:6.
Bambandu ya Pwelele ya Ke Monisa Mbuma Yina Kisalu ya Kukatula Bambuma Ke Butaka
10, 11. Na kingana ya nkeni ya mutarde, nki mutindu bo me tubila kuyela ya nkeni yai?
10 Na bingana na yandi ya ke tubila Kimfumu, Yezu sadilaka bangogo ya pwelele sambu na kutubila mbuma yina kisalu ya kukatula bambuma ke butaka. Beto tadila ntangu yai kingana ya nkeni ya mutarde mpi ya levire. Beto ta tadila mingi-mingi mutindu yo ke lunganaka na ntangu yai ya nsuka.
11 Kingana ya nkeni ya mutarde. Muntu mosi me kuna nkeni ya mutarde. Na nima yo me yela mpi me kuma nti mosi ya nene, yina bandeke ke kwenda kuzinga na zulu. (Tanga Matayo 13:31, 32.) Kuyela ya nki mutindu, ya nkeni yina, kingana yai ke tubila? (1) Kuyela na yo ke yitukisa. “Nkeni ya kuluta fioti na bankeni yonso” me kuma nti ya nene ya “ke basisaka balutangu ya nene.” (Mar. 4:31, 32) (2) Yo ke yela kibeni. “Ntangu bo me kuna [nkeni yango], yo ke menaka.” Yezu tubaka ve nde: “Yo lenda mena.” Kansi, yandi tubaka nde: “Yo ke menaka.” Ata kima ve lenda kanga yo nzila na kumena. (3) Kuyela ya nti yina ke benda dikebi mpi ke pesa kisika ya kuvanda. “Bandeke ya zulu lenda kwisa kulala na nsi ya kizuzi na yo.” Inki mutindu mambu yai tatu ke monana na kisalu ya kukatula bambuma ya kimpeve bubu yai?
12. Inki mutindu kingana ya nkeni ya mutarde ke tadila kisalu ya kukatula bambuma bubu yai? (Tala mpi lupangu “ Kuyela ya Ntalu ya Balongoki ya Biblia.”)
12 (1) Kuyela na yo ke yitukisa: Kingana yai ke benda dikebi na kuyela ya nsangu ya Kimfumu mpi ya dibundu ya Bukristu. Banda 1919, bo yantikaka kuvukisa bansadi ya kikesa na kati ya dibundu ya Bukristu ya bunkete. Na luyantiku, bo vandaka fioti, kansi ntangu fioti na nima, bo kumaka bansadi mingi. Na masonga yonso, kuyela yina salamaka banda na luyantiku ya mvu-nkama 20 tii bubu yai kele ya kuyituka kibeni. (Yez. 60:22) (2) Yo ke yela kibeni: Ata kima mosi ve me kangaka kuyela ya dibundu ya Bukristu. Ata bambeni ya nki mutindu ke sosaka kukanga kuyela ya nkeni yai, yo ke landa kaka na kumena. (Yez. 54:17) (3) Kisika ya kuvanda: “Bandeke ya zulu” yina ke kwisa kuvanda na nti, ke monisa bamilio ya bantu ya ntima ya mbote ya me katuka na bansi kiteso ya 240; bo me ndima nsangu ya Kimfumu mpi me kota na dibundu ya Bukristu. (Ezek. 17:23) Na dibundu, bo ke baka madia ya kimpeve, kikesa, mpi lutaninu ya kimpeve.—Yez. 32:1, 2; 54:13.
13. Kingana ya levire ke tubila kuyela ya nki mutindu?
13 Kingana ya levire. Nkento mosi me tula mwa levire na farine mpi farine ya mvimba me vimba. (Tanga Matayo 13:33.) Kingana yai ke benda dikebi na kuyela ya nki mutindu? Bika beto tadila mambu zole. (1) Kuyela ke sobaka mambu. Levire mwanganaka tii ntangu ‘farine ya mvimba vimbaka.’ (2) Kuyela ke vandaka na mambu yonso. Levire vimbisaka “bitesilu tatu ya farine,” disongidila, farine ya mvimba. Inki mutindu mambu yai zole ke salama na kisalu ya kukatula bambuma ya kimpeve bubu yai?
14. Inki mutindu kingana ya levire ke tadila kisalu ya kukatula bambuma bubu yai?
14 (1) Kusoba mambu: Levire ke monisa nsangu ya Kimfumu, mpi farine ke monisa bantu. Bonso levire sobaka farine ntangu bo vukisaka yo kisika mosi, mutindu mosi mpi, nsangu ya Kimfumu ke sobaka ntima ya bantu kana bo me yamba yo. (Bar. 12:2) (2) Mambu yonso: Kumwangana ya levire ke monisa kumwangana ya nsangu ya Kimfumu. Levire ke kotaka na farine tii ntangu yo ke mwanganaka na farine ya mvimba. Mutindu mosi, Nsangu ya Kimfumu me mwanganaka tii na “kisika ya kuluta ntama ya ntoto.” (Bis. 1:8) Kitini yai ya kingana ke monisa nde nsangu ya Kimfumu ta mwangana ata na bansi yina bo me buyisaka kisalu na beto to na bisika yina, mbala mingi, bantu ke monaka ve mambu ya beto ke salaka.
15. Inki mutindu bangogo yina kele na Yezaya 60:5, 22 ke lungana? (Tala mpi balupangu “ Yehowa Me Salaka Yo,” lutiti 93, mpi “ Mutindu ‘Dikanda ya Fioti’ Me Kumaka ‘Dikanda ya Ngolo,’” balutiti 96-97.)
15 Kiteso ya bamvula 800 na ntwala nde Yezu kupesa kingana yai, Yehowa tubaka dezia, na nzila ya Yezaya, mambu ya kitoko kibeni sambu na bunene ya kisalu ya kukatula bambuma na ntangu na beto, mpi kiese yina yo ta pesa bantu. * Yehowa tubaka nde bantu ‘ta katuka ntama’ mpi ta kwisa na organizasio na yandi. Yandi silaka “nkento” mosi (bubu yai nkento yina ke monisa Bakristu yina bo me tulaka mafuta, bayina me bikala) mpi tubaka nde: “Nge ta vanda na kiese ya kuluta! Ntima na nge ta fuluka mpenza na kiese! Bantu yonso ya nsi-ntoto ta kwisa kunatila nge kimvwama na bo, mbongo ya bansi ya ntama ta sabuka nzadi-mungwa na kwisila nge.” (Yez. 60:1, 4, 5, 9) Mambu yai kele ya kieleka kibeni! Bubu yai, bansadi ya Yehowa ya me salaka bamvula mingi ke vandaka na kiese kibeni ya kumona mutindu bansamuni ya Kimfumu me kumaka mingi na bansi na bo; bo yantikaka bantu fioti mpi bo me kumaka mafunda ya bantu.
Sambu na Nki Bansadi Yonso ya Yehowa Fwete Wa Kiese?
16, 17. Sambu na nki ‘muntu yina ke kunaka mpi muntu yina ke katulaka bambuma’ ke mona kiese kumosi? (Tala mpi lupangu “ Mutindu Batrakiti Zole Simbaka Ntima ya Bantu Zole na Amazone.”)
16 Kuvila ve nde Yezu zabisaka bantumwa na yandi nde: ‘Muntu yina ke katulaka bambuma ke vukisa bambuma sambu na luzingu ya mvula na mvula, na mpila nde muntu yina ke kunaka mpi muntu yina ke katulaka bambuma kumona kiese kumosi.’ (Yoa. 4:36) Sambu na nki beto ‘ke waka kiese kumosi’ na kisalu yai ya kukatula bambuma na ntoto ya mvimba? Beto kele ti bikuma kiteso ya tatu.
17 Ya ntete, beto ke waka kiese ya kumona nde Yehowa ke sadisa beto na kisalu yai. Ntangu beto ke samunaka nsangu ya mbote, beto ke salaka kisalu ya kukuna. (Mat. 13:18, 19) Ntangu beto ke sadisaka bantu na kukuma balongoki ya Kristu, beto ke salaka kisalu ya katulaka bambuma. Yo yina beto yonso ke waka kiese ntangu beto ke talaka na kiese yonso mutindu Yehowa ke sadisaka nkeni na ‘kumena mpi kuyela.’ (Mar. 4:27, 28) Bankeni ya nkaka ya beto ke kunaka ke menaka na nima mpi bampangi ya nkaka bantu ke katulaka bambuma. Ziku nge me kutanaka mpi ti mambu yai ya mpangi-nkento Joan ke tubila; yandi ke vandaka na Angleterre mpi me bakaka mbotika bamvula 60 me luta. Yandi ke tuba nde: “Mu ke kutanaka ti bantu yina ke zabisaka mono nde, na bamvula me luta, mu kunaka nkeni na ntima na bo ntangu mu longaka bo nsangu. Bampangi ya nkaka longukaka ti bo na nima mpi sadisaka bo na kukuma bansadi ya Yehowa, ata mu vandaka kuzaba ve. Mu ke waka kiese ya kuzaba nde, nkeni ya mu kunaka me yelaka mpi bo me katulaka bambuma.”—Tanga 1 Bakorinto 3:6, 7.
18. Mutindu 1Bakorinto 3:8 ke monisa yo, sambu na nki beto ke waka kiese?
18 Ya zole, beto ke vandaka kaka bansadi ya kiese ntangu beto ke yibukaka mambu yai Polo tubaka: “Konso muntu ta baka matabisi na yandi na kutadila kisalu na yandi.” (1 Bak. 3:8) Beto ke bakaka matabisi sambu na kisalu yina beto ke salaka, kansi ve sambu na mbuma yina yo ke butaka. Mambu yai ke pesa kikesa kibeni na bampangi yina ke samunaka na bateritware yina bantu ke ndimaka mpenza ve nsangu! Sambu na Yehowa, konso Mbangi yina ke sala kisalu ya kukuna nkeni na ntima ya mvimba, yandi ‘ke buta bambuma mingi’ mpi fwete wa kiese mingi kibeni.—Yoa. 15:8; Mat. 13:23.
19. (a) Inki mutindu mbikudulu ya Yezu yina kele na Matayo 24:14 ke sadisa beto na kuvanda na kiese? (b) Inki beto fwete vila ve kana beto ke kuka ve kukumisa bantu balongoki?
19 Ya tatu, beto ke waka kiese sambu kisalu na beto ke lungisaka bambikudulu. Beto tadila mvutu ya Yezu ntangu bantumwa na yandi yulaka yandi nde: “Inki ta vanda kidimbu ya kukala na nge mpi ya nsukilu ya ngidika ya bima?” Yandi zabisaka bo nde, kisalu ya kusamuna kele na kati ya mambu yina ke monisa kidimbu yina. Keti yandi vandaka kutubila kisalu ya kukumisa bantu balongoki? Ve. Yandi tubaka nde: “Bo ta samuna nsangu yai ya mbote ya Kimfumu na ntoto ya mvimba sambu na kuta kimbangi na makanda yonso.” (Mat. 24:3, 14) Awa, kima ya ke monisa kidimbu kele kisalu ya kusamuna, disongidila kukuna nkeni. Yo yina, ata beto ke kuka ve kukumisa bantu balongoki, kisalu na beto ya kusamuna ke sadisaka beto mpenza na “kuta kimbangi.” * Ya kieleka, yo vanda bantu ke ndima to ve, beto ke pesaka maboko na kulungana ya mbikudulu ya Yezu mpi beto ke vandaka na lukumu ya kuvanda “banduku ya kisalu ya Nzambi.” (1 Bak. 3:9) Yai kikuma ya kuwa kiese kibeni!
“Bantu ya Konso Ndambu ya Nsi-Ntoto”
20, 21. (a) Inki mutindu bangogo yina kele na Malashi 1:11 ke lungana? (b) Nge kele ti lukanu ya kusala nki sambu na kisalu ya kukatula bambuma, mpi sambu nki?
20 Na mvu-nkama ya ntete, Yezu sadisaka bantumwa na yandi na kubakisa nde bo fwete sala kisalu kukonda kusukinina. Banda na 1919, yandi ke salaka mpi mutindu mosi sambu na balongoki na yandi ya bilumbu yai. Balongoki yai me ndimaka lusadisu yina mpi ke salaka ngolo kisalu yina. Yo yina, ata kima mosi ve ke kukaka kukanga kisalu ya kukatula bambuma. Mutindu profete Malashi tubaka, bubu yai “bantu ya konso ndambu ya nsi-ntoto” ke sala kisalu ya kusamuna. (Mal. 1:11) Ee, na nsi-ntoto ya mvimba, mpi na konso kisika yina bo ke zingaka, bantu ya ke kunaka ti bantu yina ke bukaka bambuma ke salaka kumosi mpi ke waka kiese kumosi. Diaka, na konso ndambu ya nsi-ntoto, banda suka tii nkokila, mpi konso kilumbu, beto ke vilaka ve nde beto fwete sala kisalu yina kukonda kusukinina.
21 Kana beto tadila bamvula 100 ya me katuka luta, beto ke mona mutindu kimvuka mosi ya fioti ya bansadi ya Nzambi me kumaka nene mpi me kumaka dikanda ya ngolo; yo ke pesaka beto kiese mingi na ntima. (Yez. 60:5, 22) Bika nde kiese yai mpi zola na beto sambu na Yehowa, “Mfumu ya kisalu ya kukatula bambuma,” kupusa konso muntu na kati na beto na kulanda kusala kisalu yai ya kuluta nene ya kukatula bambuma tii na nsuka!—Luka 10:2.
^ par. 9 Sambu na kuzaba mambu mingi ya bamvula yina mpi ya bamvula kumi yina landaka, beto ke siamisa nge na kutanga balutiti 425-520 ya mukanda Les Témoins de Jéhovah : Prédicateurs du Royaume de Dieu; yo ke tubila kisalu ya kukatula bambuma yina salamaka banda 1919 tii 1992.
^ par. 15 Sambu na kuzaba mambu mingi ya mbikudulu yai ya kele ti malongi mingi, tala mukanda La prophétie d’Isaïe — Lumière pour tous les humains II, balutiti 303-320.
^ par. 19 Balongoki ya Biblia ya ntete bakisaka dezia kieleka yai ya mfunu. Nzozulu ya Nkengi ya Sioni ya Novembri 15, 1895 (Kingelesi), ke tuba nde: “Ata ble kele mingi ve, beto lenda ta kimbangi sambu na kieleka. . . . Beto yonso lenda samuna.”


text:
Bantu kumi ta simba ngolo mvwela ya Muyuda mosi (23)
8 Ndinga ya Yehowa ya makesa kwisilaka mono diaka nde:2 “Yehowa ya makesa ke tuba nde, ‘Mono ta vanda ti kikesa ya mingi kibeni sambu na Sioni,+ mpi ti makasi ya ngolo mono ta vanda ti kikesa sambu na yandi.’”3 “Yehowa ke tuba nde, ‘Mono ta vutuka na Sioni+ ebuna mono ta zinga na Yeruzalemi;+ bo ta bingaka Yeruzalemi mbanza ya kieleka,*+ mpi ngumba ya Yehowa ya makesa, ngumba ya santu.’”+4 “Yehowa ya makesa ke tuba nde, ‘Minunu ya babakala ti ya bankento ta vandaka diaka na babala-bala ya nene ya Yeruzalemi, konso muntu ti nti na yandi na diboko sambu na mvula na yandi ya mingi.*+5 Mpi babala-bala ya nene ya mbanza ta fuluka ti baleke ya babakala mpi ya bankento yina ke sakana kuna.’”+6 “Yehowa ya makesa ke tuba nde, ‘Ata yo lenda monana diambu ya mpasi mingi sambu na bantu ya me bikala na kati ya bantu yai na bilumbu yina, keti yo ta monana mpi diambu ya mpasi mingi sambu na mono?’ Yehowa ya makesa muntu me tuba.”7 “Yehowa ya makesa ke tuba nde, ‘Mono ke gulusa bantu na mono na bansi ya esti mpi ya westi.*+8 Mono ta kotisa bo, mpi bo ta zinga na Yeruzalemi;+ bo ta kuma bantu na mono, mpi mono ta kuma Nzambi+ na bo na kieleka* mpi na lunungu.’”9 “Yehowa ya makesa ke tuba nde, ‘Bika maboko na beno kuvanda ngolo,*+ beno bantu yina ke wa ntangu yai mambu yai na munoko ya bambikudi,+ mambu ya kiteso mosi yina bo tubaka na kilumbu yina bo tulaka fondasio ya nzo ya Yehowa ya makesa sambu na kutunga tempelo.10 Sambu na ntwala ya ntangu yina, bo vandaka ve kupesa muntu to mbisi lufutu;+ mpi yo vandaka kigonsa na kukwisa mpi kukwenda sambu na mbeni, sambu mono salaka nde bantu yonso kumengana.’11 “‘Kansi ntangu yai mono ta sadila ve bantu ya me bikala na kati ya bantu yai mambu bonso na bilumbu ya ntama,’+ Yehowa ya makesa muntu me tuba.12 ‘Sambu bo ta kuna nkeni ya ngemba; nti ya vinu ta buta mbuma na yo mpi ntoto ta basisa bima na yo,+ ebuna zulu ta pesa malulu na yo; mpi bo ta sala nde bantu ya me bikala na kati ya bantu yai kubaka bima yai yonso.+13 Mutindu beno kumaka kima ya bo me singa na kati ya makanda,+ O nzo ya Yuda mpi nzo ya Izraele, mono ta gulusa beno, mpi beno ta kuma lusakumunu.+ Beno wa boma ve!+ Bika maboko na beno kuvanda ngolo.’*+14 “Sambu Yehowa ya makesa ke tuba nde, ‘“Mutindu mono vandaka na lukanu ya kunatila beno mpasi sambu ba-nkaka na beno pesaka mono makasi,” Yehowa ya makesa muntu ke tuba, “mpi mono waka ve mawa,+15 ntangu yai, mono kele ti lukanu ya kusadila Yeruzalemi mpi nzo ya Yuda+ mambu ya mbote. Beno wa boma ve!”’+16 “‘Yai mambu ya beno fwete sala: Konso muntu kutubila mpangi na yandi kieleka,+ mpi mutindu beno ke zenga mambu na bakielo ya bambanza na beno fwete siamisa kieleka mpi ngemba.+17 Beno kana ve na kusalana mbi na bantima na beno,+ mpi beno zola ve ndefi ya luvunu;+ sambu yai yonso kele mambu ya mono ke mengaka,’+ Yehowa muntu me tuba.”18 Ndinga ya Yehowa ya makesa kwisilaka mono diaka nde:19 “Yehowa ya makesa ke tuba nde, ‘Kubuya madia ya ngonda ya iya,+ kubuya madia ya ngonda ya tanu,+ kubuya madia ya ngonda ya nsambwadi,+ mpi kubuya madia ya ngonda ya kumi+ ta vanda bantangu ya kuyangalala mpi ya kiese sambu na nzo ya Yuda—bankinsi ya kuyangalala.+ Yo yina beno zola kieleka mpi ngemba.’20 “Yehowa ya makesa ke tuba nde, ‘Yo ta salama diaka nde bantu ya makanda mpi bantu ya bambanza mingi ta kwisa;21 mpi bantu ya mbanza mosi ta kwenda na bantu ya mbanza ya nkaka mpi ta tuba nde: “Beto kwenda kubondila* Yehowa na masonga yonso sambu yandi wila beto mawa mpi beto sosa Yehowa ya makesa. Mono ke kwenda mpi.”+22 Bantu mingi mpi makanda ya ngolo ta kwisa kusosa Yehowa ya makesa na Yeruzalemi+ mpi bo ta bondila* Yehowa sambu yandi wila bo mawa.’23 “Yehowa ya makesa ke tuba nde, ‘Na bilumbu yina bantu kumi ya bandinga yonso ya makanda+ ta simba, ee, bo ta simba ngolo mvwela* ya Muyuda mosi,* mpi bo ta tuba nde: “Beto ke zola kukwenda ti beno,+ sambu beto me wa nde Nzambi kele ti beno.”’”+


text:
Bamvutu na Bangiufula ya Biblia
Keti bawanzio lenda sadisa beto?
Yehowa Nzambi gangaka bamilio ya bawanzio bamvula mingi na ntwala ya kuganga bantu. (Yobi 38:4, 7) Bawanzio yai kele bigangwa ya ngolo ya kimpeve yina ke sadilaka Nzambi. Bantangu ya nkaka, Nzambi ke tindaka bo sambu na kutwadisa mpi kutanina bansadi na yandi awa na ntoto. (Nkunga 91:10, 11) Bubu yai, bawanzio ke sadisaka bantu na kuwa nsangu ya mbote yina balongoki ya Yezu ke samunaka.—Tanga Kusonga 14:6, 7.
Keti beto fwete sambila bawanzio sambu na kusadisa beto? Ve. Kisambu kele lusambu yina beto ke pesaka Nzambi mpamba. (Kusonga 19:10) Bawanzio kele bansadi ya Nzambi mpi bo ke lemfukilaka bantuma ya Nzambi kansi ya bantu ve. Yo yina, beto fwete samba Nzambi mpamba na nzila ya Yezu.—Tanga Nkunga 103:20, 21; Matayo 26:53.
Keti bawanzio ya mbi kele?
Bonso bantu, Nzambi gangaka bawanzio ti kimpwanza ya kupona mpi bo lenda pona na kusala mambu ya mbote to ya mbi. Diambu ya mawa kele nde bawanzio mingi kolamaka na Nzambi. (2 Piere 2:4) Satana vandaka wanzio ya ntete yina kolamaka, ebuna bawanzio ya nkaka landaka yandi mpi kumaka bademo. Na nima, bo kulaka Satana ti bademo na yandi na zulu mpi bo losaka bo awa na ntoto.—Tanga Kusonga 12:7-9.
Tuka 1914, mambi mpi mubulu me kumaka mingi, mpi yo ke monisaka nde ntama mingi ve Nzambi ta kanga Satana ti bademo na yandi sambu bo vanda diaka ve ti bupusi na zulu ya bantu. Na nima, Nzambi ta vutula diaka ntoto mutindu yo vandaka na luyantiku.—Tanga Kusonga 12:12; 21:3, 4.


text:
DILONGI YA 15
Sambu na Nki Nge Fwete Landa Kulonguka?
1. Inki mutindu kulanda kulonguka Biblia tanatila nge mambote?
Ntembe kele ve nde kutadila malongi ya Biblia na kimvuka mekumisa ngolo zola na nge sambu na Yehowa. Yo kelomba kulanda kusala bikesa sambu zola yai kuvanda kaka ngolo. (1 Piere 2:2) Nge tavanda ti kivuvu ya kuzinga mvula na mvula kaka kana nge landa kukwenda penepene na Nzambi na kulongukaka ndinga na yandi.
Ntangu nzayilu na nge sambu na Nzambi keyela, lukwikilu na nge takuma ngolo. Lukwikilu tasadisa nge na kupesa Nzambi kyese. (Baebreo 11:1, 6) Yo tapusa nge na kubalula ntima mpi kusala bansoba ya mbote na luzingu na nge.
2. Inki mutindu bantu yankaka lenda baka mambote na nzayilu yina nge mebakaka na yina metala Nzambi?
Ntembe kele ve nde nge tazola kuzabisa bantu yankaka mambu ya nge melongukaka—beto yonso kesepelaka kuzabisa bankaka nsangu ya mbote. Ntangu nge kelanda kulonguka Biblia, nge talonguka mutindu ya kusadila yo sambu na kutendula nsangu ya mbote mpi lukwikilu na nge na Yehowa.
Bantu mingi keyantikaka ntete kuzabisa nsangu ya mbote na banduku to na bampangi ya kinsuni. Kansi sala keba. Na kisika ya kuzabisa bo nde dibundu na bo kele ya luvunu, zabisa bo mambu ya ketadila balusilu ya Nzambi. Dyaka, yibuka nde mbala mingi bikalulu na beto kesimbaka ngolo ntima ya bantu kuluta mambu ya beto ketubaka.
3. Nge lenda vanda ti bangwisana ya nki mutindu ti Nzambi?
Kulonguka ndinga ya Nzambi tasadisa nge na kuyela na kimpeve. Nsuka-nsuka, nge lenda kuma ti bangwisana ya ngolo ti Yehowa. Nge lenda kuma mpenza muntu ya dibuta na yandi.
4. Inki mutindu nge lenda landa na kuyela?
Nge lenda yela na kimpeve kana nge kelanda kulonguka Ndinga ya Nzambi. (Baebreo 5:13, 14) Lomba Mbangi ya Yehowa mosi na kulonguka Biblia ti nge na nsadisa ya mukanda Inki Biblia Kelongaka Mpenza? Kana nge kelonguka mingi ndinga ya Nzambi, nge tanunga na luzingu na nge.
Nsangu ya mbote kekatukaka na Yehowa, Nzambi ya kyese. Nge lenda kwenda penepene na yandi kana nge kepusana penepene ya bansadi na yandi. (Baebreo 10:24, 25) Kana nge kelanda na kusala bikesa sambu na kupesa Yehowa kyese, nge tabaka luzingu ya kyeleka—luzingu ya mvula na mvula. Ya kyeleka, kukwenda penepene na Nzambi kele dyambu mosi ya kuluta mfunu yina nge lenda sala.


text:
Davidi me tina Saule kaka ntangu Saule kumaka pene-pene na yandi (19-29)
23 Na nima bo songaka Davidi nde: “Bantu ya Filistia ke nwanisa Keila,+ mpi bo ke kota na ngolo na bisika ya bo ke tutaka bambuma sambu na kukatula yo bampusu.”2 Ebuna Davidi yulaka Yehowa+ nde: “Keti mono fwete kwenda mpi kufwa bantu yina ya Filistia?” Yehowa tubilaka Davidi nde: “Kwenda, fwa bantu ya Filistia, mpi gulusa Keila.”3 Kansi bantu ya Davidi tubilaka yandi nde: “Beto kele na boma ntangu beto kele awa na Yuda;+ beto ta vanda na boma mingi kuluta kana beto kwenda na Keila sambu na kunwana ti ndonga ya bitumba ya bantu ya Filistia!”+4 Yo yina Davidi yulaka diaka Yehowa.+ Ebuna Yehowa vutudilaka yandi nde: “Telama; kulumuka na Keila sambu mono ta pesa bantu ya Filistia na maboko na nge.”+5 Davidi kwendaka ti bantu na yandi na Keila mpi nwanaka ti bantu ya Filistia; yandi bakaka bitwisi na bo mpi fwaka bantu ya Filistia mingi kibeni, ebuna Davidi gulusaka bantu ya Keila.+6 Ntangu Abiatare+ mwana ya Ahimeleki kwisaka kutina na Davidi na Keila, yandi vandaka ti efodi na maboko na yandi.7 Bo songaka Saule nde: “Davidi me kwisa na Keila.” Ebuna Saule tubaka nde: “Nzambi me pesa yandi na maboko na mono,*+ sambu yandi me kangama na mutambu mutindu yandi me kota na mbanza yina kele ti bakielo yina bo ke kangaka ti banti.”8 Yo yina, Saule bingaka bantu yonso na kukwenda na bitumba, na kukulumuka na Keila mpi kuziunga Davidi ti bantu na yandi.9 Ntangu Davidi waka nde Saule vandaka kukana kusala yandi mbi, yandi tubilaka nganga-nzambi Abiatare nde: “Nata efodi awa.”+10 Ebuna Davidi tubaka nde: “O Yehowa Nzambi ya Izraele, nsadi na nge me wa kibeni nde Saule kele ti lukanu ya kukulumuka na Keila sambu na kufwa mbanza yai sambu na mono.+11 Keti bantwadisi* ya Keila ta pesa mono na maboko na yandi? Keti Saule ta kwisa kukulumuka mutindu nsadi na nge me wa? O Yehowa Nzambi ya Izraele, pardo songa nsadi na nge.” Ebuna Yehowa tubaka nde: “Yandi ta kwisa kukulumuka.”12 Davidi yulaka nde: “Keti bantwadisi ya Keila ta pesa mono ti bantu na mono na maboko ya Saule?” Yehowa vutulaka nde: “Bo ta pesa beno.”13 Na mbala mosi Davidi telamaka ti bantu na yandi, bantu kiteso ya 600,+ bo katukaka na Keila mpi bo kwendaka konso kisika yina bo lendaka kukwenda. Ntangu bo songaka Saule nde Davidi me tina Keila, yandi landaka yandi diaka ve.14 Davidi bikalaka na ntoto-makanga na bisika yina kele mpasi na kukuma, na ntoto ya bangumba ya ntoto-makanga ya Zifi.+ Saule sosaka yandi ntangu yonso,+ kansi Yehowa pesaka yandi ve na maboko ya Saule.15 Davidi zabaka nde* Saule basikaka sambu na kusosa luzingu* na yandi ntangu Davidi vandaka na ntoto-makanga ya Zifi, na Oresha.16 Ebuna Yonatani mwana ya Saule kwendaka na Davidi, na Oresha, mpi yandi sadisaka yandi na kubaka kikesa* na Yehowa.+17 Yandi tubilaka Davidi nde: “Kuwa boma ve, sambu tata na mono Saule ta mona nge ve; nge ta vanda ntotila ya Izraele,+ mpi mono ta vanda muntu ya zole na nima na nge; mpi tata na mono Saule me zaba yo.”+18 Na nima bo zole salaka kuwakana+ na ntwala ya Yehowa, ebuna Davidi bikalaka na Oresha, mpi Yonatani kwendaka na nzo na yandi.19 Na nima bantu ya Zifi tombukaka kisika Saule vandaka na Gibea+ mpi tubaka nde: “Keti Davidi ke bumbana ve pene-pene na beto+ na bisika yina kele mpasi na kukuma, na Oresha,+ na ngumba ya fioti ya Akila,+ yina kele na sudi* ya Yeshimoni?*+20 O ntotila, konso ntangu yina nge* ta zola kukwisa kukulumuka, kwisa, mpi beto ta pesa yandi na maboko ya ntotila.”+21 Ebuna Saule tubaka nde: “Bika Yehowa kusakumuna beno, sambu beno me wila mono mawa.22 Pardo beno kwenda mpi beno sosa kuzaba mbote-mbote kisika yina yandi kele mpi nani monaka yandi kuna, sambu bo songaka mono nde yandi kele mayele mingi.23 Beno zikisa mbote-mbote bisika yonso yina yandi ke bumbanaka, mpi beno kwisa kunatila mono banzikisa. Ebuna mono ta kwenda ti beno, mpi kana yandi kele na ntoto na beno, mono ta sosa yandi na kati ya mafunda* yonso ya bantu ya Yuda.”24 Yo yina, bo katukaka mpi bo kwendaka na Zifi+ na ntwala ya Saule, na ntangu yina Davidi ti bantu na yandi vandaka na ntoto-makanga ya Maoni,+ na Araba,+ na sudi ya Yeshimoni.25 Ebuna Saule kwisaka ti bantu na yandi sambu na kusosa Davidi.+ Ntangu bo songaka Davidi diambu yina, na mbala mosi yandi kwendaka kubumbana na ditadi+ mpi bikalaka na ntoto-makanga ya Maoni. Ntangu Saule waka yo, yandi landaka Davidi na ntoto-makanga ya Maoni.26 Ntangu Saule kumaka na ndambu mosi ya ngumba, Davidi ti bantu na yandi vandaka na ndambu ya nkaka ya ngumba yina. Davidi vandaka kukwenda nswalu+ sambu na kutina Saule, kansi Saule ti bantu na yandi vandaka kuziunga Davidi ti bantu na yandi sambu na kukanga bo.+27 Kansi kinati-nsangu mosi kwisaka kutubila Saule nde: “Kwisa nswalu, sambu bantu ya Filistia me kwisa kunwanisa insi!”28 Ebuna Saule yambulaka kulanda Davidi+ mpi yandi kwendaka kunwana ti bantu ya Filistia. Yo yina bo ke bingaka kisika yina Ditadi ya Kukabwana.29 Ebuna Davidi katukaka kuna mpi bikalaka na bisika yina kele mpasi na kukuma na Ene-gedi.+


text: 3 Na mvula ya 15 ya luyalu ya Kaisali Tibere, ntangu Ponse Pilate vandaka guvernere ya Yudea, Erode*+ vandaka mfumu ya distrike ya Galilea, Filipo mpangi na yandi vandaka mfumu ya distrike ya insi ya Iturea ti ya Trakonite, ebuna Lizaniasi vandaka mfumu ya distrike ya Abilene,2 na bilumbu ya mfumu ya banganga-nzambi Ana mpi ya Kaifa,+ nsangu ya Nzambi kwisaka na Yoane+ mwana ya Zekaria na ntoto ya zelo na zelo.+3 Ebuna yandi kwendaka na insi ya mvimba yina vandaka na nziunga ya Yordani, yandi vandaka kulonga bantu na kubaka mbotika sambu na kumonisa nde bo me balula ntima sambu Nzambi kulolula masumu na bo,+4 kaka mutindu bo me sonikaka na mukanda ya mbikudi Yezaya nde: “Ndinga ya muntu mosi ke tuba na ndinga ya ngolo na ntoto-makanga nde: ‘Beno yidika nzila ya Yehowa!* Beno sala nde banzila na yandi kuvanda ya kusungama.+5 Konso muwanda fwete fuluka, mpi konso ngumba ya nene ti ya fioti fwete kuma lelensi; banzila ya nioka-nioka fwete kuma ya kusungama, mpi bisika ya mabulu-mabulu fwete kuma mbote;6 mpi bantu yonso* ta mona luguluku ya Nzambi.’”*+7 Ebuna yandi yantikaka kutubila bimvuka ya bantu yina vandaka kukwisa sambu yandi botika bo nde: “Beno bana ya biwuta, nani me kebisa beno na kutina makasi ya Nzambi yina ke kwisa?+8 Yo yina, beno sala mambu yina ke monisa nde beno me balula ntima. Beno yantika ve kutuba na ntima na beno nde, ‘Tata na beto kele Abrahami.’ Sambu mono ke tubila beno nde Nzambi lenda basisila Abrahami bana na matadi yai.9 Ya kieleka, bo me tula dezia disoka na musisa ya banti. Yo yina, konso nti yina ke butaka ve mbuma ya mbote, bo ta zenga yo mpi ta losa yo na tiya.”+10 Mpi bimvuka ya bantu vandaka kuyula yandi nde: “Ebuna, beto fwete sala nki?”11 Yandi vutudilaka bo nde: “Muntu yina kele ti bilele zole* kukabila muntu yina kele na yo ve, mpi muntu yina kele ti madia kusala mutindu mosi.”+12 Ata bakalaki ya mpaku mpi kwisaka kubaka mbotika,+ mpi bo tubilaka yandi nde: “Longi, beto fwete sala nki?”13 Yandi tubilaka bo nde: “Beno lomba* kaka mpaku yina bo me tulaka.”+14 Basoda mpi vandaka kuyula yandi nde: “Beto fwete sala nki?” Yandi tubilaka bo nde: “Beno baka ve mbongo ya bantu na kingolo-ngolo* mpi beno funda ve bantu na mambu ya luvunu,+ kansi beno sepela na bima ya bo ke pesaka beno.”*15 Bantu vandaka kuvingila mpi bo yonso vandaka kuyindula na bantima na bo sambu na Yoane nde, “Ziku yandi kele Kristu?”+16 Yoane vutudilaka bo yonso nde: “Mono ke botika beno na masa, kansi muntu yina me luta mono na ngolo ke kwisa mpi mono me fwana ve na kukangula bansinga ya basandale na yandi.+ Yandi ta botika beno na mpeve santu mpi na tiya.+17 Yandi kele ti muyungulu na diboko na yandi sambu na kukatula mvindu yonso na kisika na yandi ya bo ke tutaka bambuma sambu na kukatula yo bampusu mpi sambu na kuvukisa ble na nzo na yandi ya kubumba bima, kansi yandi ta yoka bampusu na tiya yina lenda fwa ve.”18 Yandi pesaka mpi bandongisila mingi ya nkaka mpi yandi landaka kuzabisa bantu nsangu ya mbote.19 Kansi Erode mfumu ya distrike, yina Yoane nganinaka sambu na Erodiade nkento ya mpangi na yandi mpi sambu na mambu yonso ya mbi yina Erode salaka,20 yikaka mpi diambu yai na mambu yina yonso: Yandi tulaka Yoane na boloko.+21 Ntangu bantu yonso bakaka mbotika, Yezu mpi bakaka mbotika.+ Ntangu yandi vandaka kusamba, zulu kangukaka,+22 mpi mpeve santu yina monanaka bonso pizio kulumukaka na zulu na yandi, ebuna ndinga mosi katukaka na zulu nde: “Nge kele Mwana na mono, ya mono ke zolaka mingi; mono me ndima nge.”+23 Ntangu Yezu+ yantikaka kisalu na yandi, yandi vandaka ti bamvula kiteso ya 30,+ mutindu bantu vandaka kuyindula, yandi vandaka mwanaya Yozefi,+mwana ya Eli,24 mwana ya Matati,mwana ya Levi,mwana ya Melki,mwana ya Yanai,mwana ya Yozefi,25 mwana ya Matatiasi,mwana ya Amosi,mwana ya Nahumi,mwana ya Esli,mwana ya Nagai,26 mwana ya Mati,mwana ya Matatiasi,mwana ya Semeini,mwana ya Yozeki,mwana ya Yoda,27 mwana ya Yoanani,mwana ya Reza,mwana ya Zorobabele,+mwana ya Shealtiele,+mwana ya Neri,28 mwana ya Melki,mwana ya Adi,mwana ya Kosami,mwana ya Elmadami,mwana ya Ere,29 mwana ya Yezu,mwana ya Eliezere,mwana ya Yorimi,mwana ya Matati,mwana ya Levi,30 mwana ya Simeoni,mwana ya Yudasi,mwana ya Yozefi,mwana ya Yonami,mwana ya Eliakimi,31 mwana ya Melea,mwana ya Mena,mwana ya Matata,mwana ya Natani,+mwana ya Davidi,+32 mwana ya Yese,+mwana ya Obedi,+mwana ya Boazi,+mwana ya Salmoni,+mwana ya Nashoni,+33 mwana ya Aminadabi,mwana ya Arni,mwana ya Esroni,mwana ya Peresi,+mwana ya Yuda,+34 mwana ya Yakobi,+mwana ya Izaki,+mwana ya Abrahami,+mwana ya Tera,+mwana ya Nahore,+35 mwana ya Serugi,+mwana ya Reu,+mwana ya Pelegi,+mwana ya Ebere,+mwana ya Shela,+36 mwana ya Kainani,mwana ya Arpaksadi,+mwana ya Semi,+mwana ya Noa,+mwana ya Lameki,+37 mwana ya Metusela,+mwana ya Enoki,mwana ya Yaredi,+mwana ya Mahalalele,+mwana ya Kainani,+38 mwana ya Enosi,+mwana ya Seti,+mwana ya Adami,+mwana ya Nzambi.