text:
Banoti ya Kele na Nsuka
1 YEHOWA
Zina ya Nzambi kele Yehowa mpi yo ke tendula “Yandi Ke Kumaka.” Yehowa kele Nzambi Nkwa-Ngolo Yonso, mpi yandi muntu salaka bima yonso. Yandi kele ti kiyeka ya kusala konso kima yina yandi me zola.
Na Kiebreo, bo vandaka kusadila bisono iya sambu na kusonika zina ya Nzambi. Na Kingelesi, bo me sadila YHWH to JHVH sambu na kusonika bisono yina iya. Na Biblia, zina ya Nzambi kele kiteso ya 7 000 na masonuku ya kisina ya Kiebreo. Na nsi-ntoto ya mvimba, bantu ke sadilaka zina Yehowa na mitindu ya kuswaswana, mpi bo ke bingaka yo na kutadila ndinga na bo.
2 BIBLIA KELE YA “KUPEMAMA NA NZAMBI”
Nzambi kele munkwa ya Biblia, kansi yandi sadilaka bantu sambu na kusonika yo. Yo kele mutindu mosi ti mfumu yina ke zabisa sekretere na yandi na kusonika mukanda yina kele ti bangindu ya mfumu. Nzambi sadilaka mpeve santu na yandi sambu na kutwadisa bansoniki ya Biblia na kusonika bangindu na yandi. Mpeve ya Nzambi twadisaka bo na mutindu ya kuswaswana. Bantangu ya nkaka bo vandaka kumona bambona-meso to kulala bandosi ebuna na nima bo vandaka sonika yo.
3 MINSIKU
Minsiku kele malongi ya Biblia yina ke tendulaka kieleka ya kisina. Mu mbandu, munsiku yai ya ke tuba nde “banduku ya mbi ke bebisaka bikalulu ya mbote” ke longa beto nde bantu yina beto ke vukanaka ti bo lenda pusa beto na kusala mambu ya mbote to ya mbi. (1 Bakorinto 15:33) Munsiku yai ya ke tuba nde “konso kima yina muntu ke kuna, yandi ta katula yo mpi” ke longa beto nde beto lenda tina ve malanda ya mambu yina beto ke sala.—Bagalatia 6:7.
4 MBIKUDULU
Mbikudulu kele nsangu yina me katuka na Nzambi. Yo lenda vanda ntendula ya luzolo ya Nzambi, dilongi sambu na kuvanda ti bikalulu ya mbote, nsiku mosi buna to lusambisu. Yo lenda vanda mpi nsangu ya ke tubila diambu yina ta salama na bilumbu ke kwisa. Biblia kele ti bambikudulu mingi yina me lunganaka.
5 BAMBIKUDULU YINA ME TALA MESIA
Yezu muntu lungisaka bambikudulu mingi ya Biblia na yina me tala Mesia. Tala lupangu “ Bambikudulu Yina Me Tala Mesia.”
▸ Kapu ya 2, par. 17, noti na nsi ya lutiti
6 LUKANU YA YEHOWA SAMBU NA NTOTO
Yehowa gangaka ntoto sambu yo vanda paladisu sambu na bantu yina ke zolaka yandi. Lukanu na yandi me sobaka ve. Kubika fioti Nzambi ta katula mambu ya mbi mpi yandi ta pesa bansadi na yandi luzingu ya mvula na mvula.
7 SATANA DIABULU
Satana kele wanzio yina yantikaka kukolama na Nzambi. Biblia ke binga yandi Satana, disongidila “Mbeni,” sambu yandi ke nwanisaka Yehowa. Biblia ke binga yandi “Diabulu,” disongidila “Muntu Yina Ke Kusilaka Bantu Makambu.” Yandi bakaka zina yai sambu yandi kusilaka Nzambi makambu mpi yandi kusaka bantu.
8 BAWANZIO
Yehowa gangaka bawanzio bamvula mingi na ntwala ya kuganga ntoto. Yandi gangaka bo sambu bo zinga na zulu. Bawanzio kele mingi kibeni. (Daniele 7:10) Bo kele ti bazina mpi bo kele ti bikalulu ya kuswaswana. Na kudikulumusa yonso, bawanzio ya kwikama ke buyaka nde bantu kusambila bo. Bo ke salaka ve bisalu ya mutindu mosi. Na kati ya bisalu yango, beto lenda tanga: kusala na ntwala ya kiti ya kimfumu ya Yehowa, kuzabisa bantu bansangu na yandi, kutanina mpi kutwadisa bansadi na yandi na ntoto, kulungisa balusambisu na yandi, mpi kupesa maboko na kisalu ya kusamuna. (Nkunga 34:7; Kusonga 14:6; 22:8, 9) Na bilumbu ke kwisa, bawanzio ta nwana na lweka ya Yezu na bitumba ya Armagedoni.—Kusonga 16:14, 16; 19:14, 15.
9 DISUMU
Disumu kele konso kima yina beto ke simba, ke yindula to ke sala sambu na kukolama na Yehowa to na luzolo na yandi. Nzambi me pesaka beto bansiku mpi minsiku yina lenda sadisa beto na kusala ve disumu na nku yonso, sambu disumu ke bebisaka bangwisana na beto ti yandi. Yehowa salaka bima yonso ya kukuka, kansi ntangu Adami ti Eva bakaka lukanu ya kukolama na yandi, bo salaka disumu mpi bo kumaka bantu ya kukonda kukuka. Bo nunaka mpi bo fwaka. Beto ke nunaka mpi ke fwaka sambu beto me bakaka disumu ya Adami.
10 ARMAGEDONI
Armagedoni kele bitumba yina Nzambi ta fwa nsi-ntoto ya Satana mpi bantu yonso ya mbi.
11 KIMFUMU YA NZAMBI
Kimfumu ya Nzambi kele luyalu yina Yehowa me tulaka na zulu. Yezu Kristu muntu kele Ntotila na yo. Na bilumbu ke kwisa, Yehowa ta sadila Kimfumu na yandi sambu na kukatula mambu yonso ya mbi. Kimfumu ya Nzambi ta yala ntoto ya mvimba.
12 YEZU KRISTU
Nzambi gangaka Yezu na ntwala ya kuganga bima yonso. Yehowa tindaka Yezu na ntoto sambu yandi fwa sambu na bantu yonso. Bo fwaka Yezu, na nima Yehowa futumunaka yandi. Bubu yai, Yezu ke yala na zulu mpi yandi kele Ntotila ya Kimfumu ya Nzambi.
13 MBIKUDULU YA BAMPOSO 70
Biblia tubilaka na ntwala ntangu yina bantu ta mona Mesia. Yo ta vanda na nsuka ya nsungi yina bo ke binga bamposo 69. Nsungi yango yantikaka na mvu 455 N.T.B. mpi yo sukaka na mvu 29 T.B.
Inki mutindu beto me zaba nde yo sukaka na mvu 29 T.B.? Bamposo 69 yantikaka na mvu 455 N.T.B., ntangu Nehemia kumaka na Yeruzalemi mpi yantikaka kutunga diaka mbanza ya Yeruzalemi. (Daniele 9:25; Nehemia 2:1, 5-8) Ngogo “mposo” ke yibusa beto ntalu 7. Bamposo yina mbikudulu yai ke tubila kele ve mposo ya bilumbu nsambwadi kansi yo kele mposo ya bamvula nsambwadi, na kutadila nsiku ya mbikudulu yina ke tubaka nde “kilumbu mosi sambu na mvula mosi.” (Kutanga 14:34; Ezekiele 4:6) Yo ke tendula nde konso mposo kele bamvula nsambwadi, yo yina bamposo 69 ke sala bamvula 483 (69 x 7). Kana beto yantika kutanga mvu 483 banda na mvu 455 N.T.B., beto ta kuma na mvu 29 T.B. Yo kele kibeni mvula yina Yezu bakaka mbotika mpi kumaka Mesia!—Luka 3:1, 2, 21, 22.
Mbikudulu yina tubilaka mpi mposo ya nkaka, disongidila bamvula ya nkaka sambanu. Yo tubaka nde na nsungi yina, disongidila na mvu 33 T.B., bo ta fwa Mesia mpi banda na mvu 36 T.B., bantu ta longa nsangu ya mbote ya Kimfumu ya Nzambi na Bayuda mpi na makanda yonso.—Daniele 9:24-27.
BUTATU KELE DILONGI YA LUVUNU
Biblia ke longa nde Yehowa Nzambi kele ngangi mpi nde yandi muntu gangaka Yezu na ntwala ya kuganga bima yonso. (Bakolosai 1:15, 16) Yezu kele ve Nzambi Nkwa-Ngolo Yonso. Yandi tubaka ve ata mbala mosi nde yandi kele kiteso mosi ti Nzambi. Nkutu, yandi tubaka nde: “Tata kele nene kuluta mono.” (Yoane 14:28; 1 Bakorinto 15:28) Kansi mabundu ya nkaka ke longaka dilongi ya Butatu, disongidila Nzambi kele ti bapersona tatu: Tata, Mwana, mpi mpeve santu. Ngogo “Butatu” kele ve na kati ya Biblia. Yo kele dilongi ya luvunu.
Mpeve santu kele ngolo ya kisalu ya Nzambi, ngolo yina ke monanaka ve ya yandi ke sadilaka sambu na kusala luzolo na yandi. Yo kele muntu ve. Mu mbandu, Bakristu ya mvu-nkama ya ntete “fulukaka ti mpeve santu,” diaka Yehowa tubaka nde: “Mono ta tiamuna ndambu ya mpeve na mono na zulu ya bantu ya mitindu yonso.”—Bisalu 2:1-4, 17.
15 KULUNSI
Sambu na nki Bakristu ya kieleka ke sadilaka ve kulunsi ntangu bo ke sambilaka Nzambi?
Banda ntama, bo ke sadilaka kulunsi na dibundu ya luvunu. Na ntangu ya ntama, bo vandaka kusadila kulunsi sambu na kusambila bima yina kele na lugangu mpi bo vandaka kusadila yo na bankinsi ya mimpani ya kuvukisa nitu. Bamvula 300 na nima ya lufwa ya Yezu, Bakristu vandaka ve kusadila kulunsi na lusambu na bo. Kansi na nima, Constantin ntotila ya Roma kumisaka kulunsi kidimbu ya Bukristu. Bo kumaka kusadila kidimbu ya kulunsi sambu na kupusa bantu na kukuma Bakristu. Kansi kulunsi kele ve ata fioti na kuwakana ti Yezu Kristu. Mukanda mosi (The New Catholic Encyclopedia) ke tuba nde: “Kulunsi kele ve na bansiku ya Bayuda yina zingaka na ntwala ya ntangu ya Bukristu mpi ya bantu yina vandaka ve Bakristu.”
Yezu fwaka ve na kulunsi. Ngogo ya Kigreki yina bo me balula nde “kulunsi” ke tendula ntete-ntete “nti ya kusungama,” to “nti.” Mukanda mosi (The Companion Bible) ke tuba nde: “Ata kima mosi ve na Kigreki yina bo sadilaka sambu na kusonika [Kuwakana ya mpa] lenda pesa dibanza ya bitini zole ya nti.” Yezu fwaka na zulu ya nti mosi ya kusungama.
Yehowa ke zolaka ve nde beto sadila bifwanisu to bidimbu na lusambu na beto.—Kubasika 20:4, 5; 1 Bakorinto 10:14.
16 LUSUNGIMINU
Yezu songaka balongoki na yandi nde bo fwete salaka Lusungiminu ya lufwa na yandi. Bo ke salaka yo konso mvula na kilumbu ya 14 Nisani, kilumbu yina me fwanana ti kilumbu yina Bantu ya Izraele vandaka kusala nkinsi ya Paki. Na nkinsi yina ya Lusungiminu, bo ke lutisaka dimpa mpi vinu yina ke monisaka nitu mpi menga ya Yezu na bantu yonso ya ke vandaka pana. Bantu yina ta yala ti Yezu na zulu ke diaka dimpa mpi ke nwaka vinu. Bantu yina kele ti kivuvu ya kuzinga kimakulu awa na ntoto ke vukanaka na luzitu yonso na nkinsi yina kansi bo ke diaka ve dimpa mpi bo ke nwaka ve vinu.
17 MOYO
Na Biblia—Mbalula ya Nsi-Ntoto ya Mpa, bo me sadila ngogo “moyo” sambu na kutubila (1) muntu, (2) mbisi, to (3) luzingu ya muntu to ya mbisi. Tala mwa bambandu:
Muntu. “Na kilumbu ya Noa . . . bantu fioti, disongidila, mioyo nana, gulukaka na masa.” (1 Piere 3:20) Na verse yai, ngogo “mioyo” ke tendula bantu disongidila, Noa ti nkento na yandi, bana na bo tatu, mpi bankento ya bana na bo.
Mbisi. “Nzambi tubaka nde: ‘Masa kufuluka ti bigangwa ya ke zingaka [“mioyo,” noti na nsi ya lutiti], mpi bigangwa ya ke pumbukaka kupumbuka na mpwasa ya nene ya zulu.’ Ebuna Nzambi tubaka nde: ‘Ntoto kubasisa bigangwa ya ke zingaka [“mioyo,” noti na nsi ya lutiti] na kutadila mitindu na yo, bambisi ya bwala ti bambisi ya ke tambulaka divumu na ntoto mpi bambisi ya mfinda yina kele na ntoto na kutadila mitindu na yo.’ Mpi yo salamaka mutindu yina.”—Kuyantika 1:20, 24.
Luzingu ya muntu to ya mbisi. Yehowa songaka Moize nde: “Bantu yonso yina vandaka kusosa kufwa nge [“kusosa moyo na nge,” noti na nsi ya lutiti] me fwa.” (Kubasika 4:19) Ntangu Yezu vandaka awa na ntoto, yandi tubaka nde: “Mono kele ngungudi ya mbote; ngungudi ya mbote ke pesaka luzingu [“moyo,” noti na nsi ya lutiti] na yandi sambu na mameme.”—Yoane 10:11.
Diaka, kana muntu ke sala kima mosi buna na “moyo na [yandi] ya mvimba,” yo ke tendula nde yandi ke sala yo na luzolo yonso mpi na ngolo na yandi yonso. (Matayo 22:37; Kulonga 6:5) Bo lenda sadila mpi ngogo “moyo” sambu na kutubila mpusa to nzala yina kigangwa ya ke zinga lenda vanda na yo. Bo lenda binga mpi muntu yina me fwa to mvumbi nde moyo.Kutanga 6:6; Bingana 23:2; Yezaya 56:11; Agai 2:13.
18 MPEVE
Ngogo ya Kiebreo mpi ya Kigreki yina bo me balula nde “mpeve” na Mbalula ya Nsi-Ntoto ya Mpa lenda tendula bima ya mutindu na mutindu. Kansi mbala mingi, yo ke tendulaka kima yina bantu lenda mona ve, mu mbandu mupepe to mpema yina bantu mpi bambisi ke vandaka ti yo. Yo lenda tendula mpi bigangwa ya kimpeve mpi mpeve santu, yina kele ngolo ya Nzambi ke sadilaka kisalu. Biblia ke longaka ve nde kima mosi ke vandaka na nitu ya muntu mpi nde kana yandi me fwa yo ke basikaka mpi ke landaka kuzinga.—Kubasika 35:21; Nkunga 104:29; Matayo 12:43; Luka 11:13.
19 GEHENA
Gehena kele zina yina bo vandaka kubinga muwanda yina vandaka pene-pene ya Yeruzalemi; kuna bo vandaka kuyoka bima ya mvindu mpi mpila ya kubaka yo diaka vandaka ve. Ata kima mosi ve ke monisa nde na bilumbu ya Yezu, bo vandaka kuniokula bambisi to bantu na muwanda yina to nde bo vandaka kuyoka bo ya moyo na tiya. Yo yina Gehena ke tendula ve kisika yina bantu lenda mona mpi yina bantu ya me fwaka ke niokwamaka mpi ke zikaka ntangu yonso na tiya. Ntangu Yezu tubaka sambu na bantu yina bo me losaka na Gehena, yandi vandaka kutubila lufwa ya kimakulu.—Matayo 5:22; 10:28.
20 KISAMBU YA MFUMU
Yo kele kisambu ya Yezu salaka ntangu yandi longaka balongoki na yandi mutindu ya kusamba. Bo ke bingaka yo mpi Tata na Beto to kisambu ya mbandu. Mu mbandu, Yezu longaka beto na kusamba nde:
“Zina na nge kuvanda ya santu”
Beto ke sambaka sambu Yehowa kukumisa zina yandi bunkete, disongidila kukatula mambu yonso ya luvunu na zina na yandi. Yandi fwete sala yo sambu konso muntu na zulu mpi na ntoto kupesa yandi lukumu mpi kuzitisa zina na yandi.
“Kimfumu na nge kukwisa”
Beto ke sambaka sambu luyalu ya Nzambi kufwa nsi-ntoto ya mbi ya Satana, yo yala ntoto ya mvimba mpi yo kumisa yo paladisu.
“Luzolo na nge kusalama na ntoto”
Beto ke sambaka nde lukanu ya Nzambi sambu na ntoto kulungana sambu bantu ya bulemfu mpi ya kukuka kuzinga mvula na mvula na paladisu, mutindu Yehowa kanaka yo ntangu yandi gangaka bantu.
21 NKUDULU
Yehowa pesaka nkudulu sambu na kugulusa bantu na disumu mpi na lufwa. Nkudulu vandaka ntalu yina fwanaka sambu na kusumba diaka luzingu ya kukuka yina Adami, bakala ya ntete, vidisaka mpi sambu na kuyidika bangwisana yina bebaka na kati ya bantu ti Yehowa. Nzambi tindaka Yezu na ntoto sambu yandi fwa sambu na bantu yonso ya masumu. Sambu na lufwa ya Yezu, bantu yonso kele ti dibaku ya kuzinga mvula na mvula mpi ya kukuma bantu ya kukuka.
22 SAMBU NA NKI 1914 KELE MVULA MOSI YA MFUNU?
Mbikudulu yina kele na Daniele kapu ya iya ke longa beto nde Nzambi tulaka Kimfumu na yandi na 1914.
Mbikudulu: Yehowa salaka nde ntotila Nebukadenezare kulala ndosi yina ke tubila nti mosi ya nene ya bo me zenga. Na ndosi yina, bo kangisaka nsinga mosi ya kibende mpi ya kwivre na kitini ya nti yina bikalaka na ntoto sambu nti yina kuyela ve na nsungi ya “bantangu nsambwadi.” Ebuna na nima ya bantangu yina, yo ta yela diaka.—Daniele 4:1, 10-16.
Mbikudulu yai ke tendula nki sambu na beto? Nti yina ke monisa luyalu ya Nzambi. Banda bamvula mingi, Yehowa vandaka kusadila bantotila na Yeruzalemi sambu na kuyala dikanda ya mvimba ya Izraele. (1 Bansangu 29:23) Kansi bantotila yina vandaka diaka ve kwikama mpi luyalu na bo sukaka. Bambeni fwaka Yeruzalemi na mvu 607 na ntwala ya ntangu na beto. Yo vandaka luyantiku ya “bantangu nsambwadi.” (2 Bantotila 25:1, 8-10; Ezekiele 21:25-27) Ntangu Yezu tubaka nde, “makanda ta niata Yeruzalemi tii kuna bantangu ya bo me tulaka ya makanda ta lungana,” yandi vandaka kutubila “bantangu nsambwadi.” (Luka 21:24) Yo yina “bantangu nsambwadi” sukaka ve ntangu Yezu vandaka na ntoto. Yehowa silaka nde yandi ta tula ntotila mosi na nsuka ya “bantangu nsambwadi.” Luyalu ya Yezu, Ntotila yai ya mpa, ta natila bansadi ya Nzambi na ntoto ya mvimba balusakumunu mingi kimakulu.—Luka 1:30-33.
“Bantangu nsambwadi” salaka bamvula ikwa? “Bantangu nsambwadi” salaka bamvula 2 520. Kana beto yantika kutanga bamvula 2 520 banda na mvu 607 ya ntangu na beto, yo ta nata beto na 1914. Yo kele mvula yina Yehowa kumisaka Yezu yina kele Mesia, Ntotila ya Kimfumu ya Nzambi na zulu.
Inki mutindu beto me baka ntalu 2 520? Biblia ke tuba nde bantangu tatu ti ndambu kele bilumbu 1260. (Kusonga 12:6, 14) Yo yina kana beto fokula bilumbu 1 260, yo ta pesa beto bilumbu 2 520, disongidila “bantangu nsambwadi.” Bilumbu yina 2520 kele bamvula 2 520 sambu nsiku ya mbikudulu ke tubaka nde “kilumbu mosi sambu na mvula mosi.”—Kutanga 14:34; Ezekiele 4:6.
23 MIKAELE KELE MFUMU YA BAWANZIO
Ngogo “Mikaele” ke tendula “mfumu ya bawanzio.” Biblia ke tubilaka kaka mfumu mosi ya bawanzio; zina na yandi Mikaele.—Daniele 12:1; Yude 9.
Mikaele kele mfumu ya basoda ya Nzambi, disongidila bawanzio na yandi ya kwikama. Kusonga 12:7 ke tuba nde: “Mikaele mpi bawanzio na yandi nwanaka ti dragoni . . . ti bawanzio na yandi.” Mukanda ya Kusonga ke tuba nde Yezu kele mfumu ya basoda ya Nzambi, yo yina Mikaele kele zina ya nkaka ya Yezu.—Kusonga 19:14-16.
24 BILUMBU YA NSUKA
Bangogo bilumbu ya nsuka ke tendula nsungi yina mambu ya nene ta salama na ntoto na ntwala nde Kimfumu ya Nzambi kufwa nsi-ntoto ya Satana. Bambikudulu ya Biblia ke sadilaka bangogo ya nkaka ya kiteso mosi mu mbandu, “nsukilu ya ngidika ya bima” mpi “kukala ya Mwana ya muntu” sambu na kutubila nsungi yina mosi. (Matayo 24:3, 27, 37) “Bilumbu ya nsuka” yantikaka ntangu Kimfumu ya Nzambi yantikaka kuyala na zulu na 1914 mpi yo ta suka ntangu nsi-ntoto ya Satana ta fwa na Armagedoni.—2 Timoteo 3:1; 2 Piere 3:3.
25 LUFUTUMUKU
Lufutumuku ke tendula nde Nzambi me vutula diaka muntu yina fwaka na luzingu. Biblia ke tubilaka balufutumuku uvwa. Eliya, Elisha, Yezu, Piere, mpi Polo bo yonso futumunaka bantu. Bo salaka bimangu yina kaka ti lusadisu ya ngolo ya Nzambi. Yehowa me sila nde yandi ta futumuna “bantu ya lunungu ti bantu ya kukonda lunungu” sambu na kuzinga na ntoto. (Bisalu 24:15) Biblia ke tubilaka mpi lufutumuku sambu na kukwenda na zulu. Yo ke salamaka ntangu bantu yina Nzambi me ponaka to yina yandi me tulaka mafuta ke futumukaka sambu na kukwenda kuzinga na zulu ti Yezu.—Yoane 5:28, 29; 11:25; Bafilipi 3:11; Kusonga 20:5, 6.
26 BISALU YA BAMPEVE YA MBI
Bisalu ya bampeve ya mbi kele kusolula ti bampeve ya mbi. Muntu lenda solula mbala mosi ti bo to na nzila ya muntu ya nkaka, mu mbandu ndoki, nganga-nkisi to nganga-ngombo. Bantu yina ke salaka bisalu ya bampeve ya mbi ke salaka yo sambu bo ke ndimaka dilongi ya luvunu yina ke tubaka nde mpeve ya muntu ke landaka kuzinga kana yandi me fwa mpi yo ke kumaka mpeve mosi ya ngolo. Bademo ke sosaka mpi kupusa bantu na kukolama na Nzambi. Kusadila bambwetete sambu na kuzaba mambu, kusosa kuzaba mambu yina ta salama na bilumbu ke kwisa to ya me zabana ve, mazi, kinganga-nkisi, balukwikilu ya luvunu, kindoki, mpi kusala mambu ya ke yitukisaka kele na kati ya bisalu ya bampeve ya mbi. Mikanda mingi, bazulunalu mingi, bansaka mingi ya shanse, bafilme mingi, bafoto mingi mpi ata miziki mingi ke salaka nde bantu kusepela ti bademo mpi mazi mpi kumona nde yo kele ve kigonsa. Mambu mingi yina bantu ke salaka na ntangu ya kuzika mvumbi ke vandaka mpi na kuwakana ti bampeve ya mbi. Mu mbandu kutambika bimenga sambu na mvumbi, kusala nkinsi ya kuzika mvumbi, kusala nkinsi sambu na kuyibuka kilumbu yina muntu fwaka, kusala binkulu sambu na muntu yina me fwila nkwelani mpi kulala na nganda. Mbala mingi bantu ke simbaka nkisi ntangu bo ke sosaka kusadila ngolo ya bademo.—Bagalatia 5:20; Kusonga 21:8.
27 LUYALU YA YEHOWA
Yehowa kele Nzambi Nkwa-Ngolo Yonso. Yandi muntu gangaka luyalanganu ya mvimba. (Kusonga 15:3) Yo yina yandi kele munkwa ya bima yonso mpi yandi kele ti kiyeka yonso sambu na kuyala bima yina yandi me gangaka. (Nkunga 24:1; Yezaya 40:21-23; Kusonga 4:11) Yandi muntu me salaka bansiku sambu na bima yonso yina yandi me gangaka. Yehowa kele mpi ti kiyeka ya kupona bantu sambu na kuyala. Beto ta pesa maboko na luyalu ya Nzambi kana beto ke zola yandi mpi ke lemfukila yandi.—1 Bansangu 29:11.
28 KUBASISA DIVUMU
Kubasisa divumu kele kusosa kufwa na luzolo yonso mwana yina me butuka ntete ve. Yo me swaswana ti divumu yina ke basikaka sambu aksida mosi buna me salama to sambu na maladi. Kana nkento me baka divumu, mwana yina kele na kati ya divumu kele ve kitini ya nkaka ya nitu na yandi. Kansi yandi kele muntu ya mvimba, yina me swaswana ti mama na yandi.
29 KUVUTULA MENGA
Kuvutula menga ke tendula kuvutula muntu mosi menga ya mvimba to kitini mosi na kati ya bitini iya ya nene ya menga, yina bo me baka na nitu ya muntu mosi buna to yina bo me bumbaka. Bitini iya ya nene ya menga kele plazma, bitini ya menga ya mbwaki, bitini ya menga ya mpembe, mpi baplaketi.
30 DISIPLINE
Ntangu Biblia ke tubilaka ngogo disipline yo ke tendulaka kaka ve ndola. Kana bo me pesa beto disipline, yo ke tendula nde bo me longa beto mpi bo me sungika beto. Yehowa ke vandaka ve nku ntangu yandi ke pesaka disipline mpi yandi ke salaka yo ve na mutindu ya mbi. (Bingana 4:1, 2) Yandi kele mbandu ya mbote sambu na bibuti. Yandi ke pesaka disipline na mutindu ya mbote sambu yo ke salaka nde muntu yina me baka disipline kuzola yo. (Bingana 12:1) Yehowa ke zolaka bantu na yandi mpi yandi ke longaka bo. Yandi ke pesaka bo malongi yina ke salaka nde bo sungika bangindu ya mbi mpi yina ke sadisaka bo na kuyindula mpi kusala mambu na mutindu yina ke sepedisaka yandi. Sambu na bibuti, disipline ke tendula kusadisa bana na kubakisa bikuma yina bo fwete lemfukila bo. Yo ke tendula mpi kulonga bo na kuzola Yehowa, ndinga na yandi Biblia mpi na kubakisa minsiku ya Biblia.
31 BADEMO
Bademo kele bigangwa ya mbi ya kimpeve yina ke monanaka ve mpi bo kele ti ngolo yina me luta ngolo ya bantu. Bademo kele bawanzio ya mbi. Bo kumaka bawanzio ya mbi ntangu bo kudikumisaka bambeni ya Nzambi mutindu bo kolamaka na yandi. (Kuyantika 6:2; Yude 6) Bo vukanaka na kukolama yina Satana kolamaka na Yehowa.—Kulonga 32:17; Luka 8:30; Bisalu 16:16; Yakobo 2:19.


c: text/html

text:
KAPU YA ZOLE
Biblia—Mukanda Mosi ya Me Katuka na Nzambi
1, 2. Sambu na nki Biblia kele dikabu mosi ya ke pesaka kiese?
INKI mutindu nge ta wa kana nduku mosi me pesa nge dikabu? Nge ta kangula yo nswalu, mpi nge ta vanda na kiese mutindu nduku na nge me yibuka nge. Nge ta pesa yandi matondo sambu na dikabu yango.
2 Biblia kele dikabu mosi ya me katuka na Nzambi. Yo ke zabisaka beto mambu yina beto lenda longuka ve na mikanda ya nkaka. Mu mbandu, yo ke zabisaka beto nde Nzambi gangaka zulu, ntoto, mpi bakala ti nkento ya ntete. Yo ke pesaka beto minsiku yina lenda sadisa beto kana beto kutana ti mambu ya mpasi. Na Biblia, beto ke longukaka mutindu Nzambi ta lungisa lukanu na yandi ya kukumisa ntoto kisika mosi ya kitoko. Biblia kele kibeni dikabu mosi ya ke pesaka kiese!
3. Mutindu nge ke longuka Biblia, inki mambu nge ta bakisa?
3 Mutindu nge ke longuka Biblia, nge ta bakisa nde Nzambi ke zolaka nde nge kuma nduku na yandi. Kana nge ke longuka mambu mingi ya me tala yandi, kinduku na nge ti yandi ta kuma ngolo.
4. Inki ke yitukisa nge na yina me tala Biblia?
4 Bo me balulaka Biblia na bandinga kiteso ya 2 600, mpi bo me niemaka bamilio ya Babiblia. Bamilio ya bantu na nsi-ntoto lenda tanga Biblia na ndinga na bo. Konso mposo, bo ke kabulaka Babiblia kuluta milio mosi! Ya kieleka, ata mukanda mosi ve me fwanana ti Biblia.
5. Sambu na nki beto lenda tuba nde, Biblia “kele ya kupemama na Nzambi”?
5 Biblia “kele ya kupemama na Nzambi.” (Tanga 2 Timoteo 3:16.) Kansi, bantu ya nkaka lenda kudiyula nde: ‘Sambu bantu sonikaka Biblia, inki mutindu yo lenda katuka na Nzambi?’ Biblia yo mosi ke pesa mvutu nde: “Bantu tubaka mambu yina me katuka na Nzambi mutindu mpeve santu vandaka kutwadisa bo.” (2 Piere 1:21) Yo kele mutindu mosi ti mfumu yina ke zabisa sekretere na yandi na kusonika mukanda. Nani kele munkwa ya mukanda yina? Mfumu, kansi sekretere na yandi ve. Mutindu mosi, munkwa ya Biblia kele Nzambi, kansi ve bantu yina yandi sadilaka sambu na kusonika yo. Nzambi twadisaka bo sambu na kusonika bangindu na yandi. Ya kieleka, Biblia kele kibeni “ndinga ya Nzambi.”—1 Batesalonika 2:13; tala Noti 2.
BIBLIA KELE MASONGA
6, 7. Sambu na nki beto lenda tuba nde mambu yina kele na Biblia kele ya kuwakana?
6 Bo sonikaka Biblia na nsungi ya bamvula kuluta 1 600. Bantu yina sonikaka yo zingaka na bansungi ya kuswaswana. Bantu ya nkaka vandaka bantu ya kulonguka kansi bankaka vandaka ve bantu ya kulonguka. Mu mbandu, nsoniki mosi vandaka munganga. Bankaka vandaka bansadi-bilanga, balobi-bambisi, bangungudi, bambikudi, bazuzi, mpi bantotila. Ata bantu yina sonikaka yo vandaka ti luzingu ya mutindu mosi ve, Biblia ya mvimba kele ya kuwakana, yo ke tubaka ve mambu ya kuswaswana. *
7 Bakapu ya luyantiku ya Biblia ke tendula mutindu bampasi yantikaka na ntoto, mpi bakapu ya nsuka ke monisa mutindu Nzambi ta manisa yo ntangu yandi ta kumisa ntoto paladisu. Biblia ke tubilaka mambu yina salamaka na luzingu ya bantu bamvula mingi me luta mpi yo ke monisaka nde lukanu ya Nzambi ke lunganaka kaka.
8. Pesa bambandu ya ke monisa nde Biblia kele masonga na mambu ya siansi.
8 Bo sonikaka ve Biblia sambu na kulonga mambu ya siansi to sambu yo vanda mukanda yina bo ke longukaka na nzo-nkanda, kansi mambu yina yo ke tubaka sambu na siansi ke vandaka ntangu yonso ya masonga. Mambu yai ke monisa nde yo kele kibeni mukanda yina me katuka na Nzambi. Mu mbandu, mukanda ya Levi kele ti bansiku yina Nzambi pesaka bantu ya Izraele sambu na mambu yina bo fwete sala sambu bantu ya nkaka kubaka ve maladi mosi buna. Bo sonikaka mambu yai bamvula mingi na ntwala nde bantu kubakisa mutindu mikrobe ke pesaka maladi. Diaka, Biblia ke longaka pwelele nde ata kima mosi ve ke simbaka ntoto. (Yobi 26:7) Bantu mingi vandaka kuyindula nde ntoto kele kipala-pala, kansi Biblia tubaka dezia nde yo kele dimbuma.—Yezaya 40:22.
9. Mutindu bansoniki ya Biblia vandaka masonga ke sadisa beto na kubakisa nki?
9 Ntangu Biblia ke tubilaka mambu ya me lutaka, yo ke vandaka ntangu yonso ya masonga. Kansi, mikanda mingi ya ke tubilaka mambu ya me lutaka ke vandaka kibeni ve masonga sambu bantu yina sonikaka yo vandaka ve masonga. Mu mbandu, bo vandaka kusonika ve ntangu yonso mbala ikwa babwala na bo vandaka kubela na bitumba. Kansi, bansoniki ya Biblia vandaka masonga ata ntangu Izraele vandaka kubela na bitumba. Bo sonikaka mpi bifu na bo mosi. Mu mbandu na mukanda ya Kutanga, Moize ke zabisa beto nde yandi salaka kifu mosi ya nene mpi Nzambi pesaka yandi ndola. (Kutanga 20:2-12) Mutindu bansoniki ya Biblia vandaka masonga ke monisa nde Biblia me katukaka na Nzambi. Yo ke tendula nde beto lenda tudila yo ntima.
MUKANDA MOSI YA KELE TI BANDONGISILA YA MBOTE
10. Sambu na nki bandongisila ya Biblia kele mfunu sambu na beto bubu yai?
10 Biblia “kele ya kupemama na Nzambi mpi yo kele mfunu sambu na kulonga, sambu na kunganina, sambu na kusungika mambu.” (2 Timoteo 3:16) Ya kieleka, bandongisila ya Biblia kele mfunu sambu na beto bubu yai. Yehowa me zaba mutindu yandi me salaka beto, yo yina yandi ke bakisaka mambu yina beto ke yindulaka mpi mutindu beto ke kudiwaka. Yandi me zaba beto mbote kuluta beto mosi, mpi yandi ke zolaka nde beto vanda na kiese. Yandi ke zabaka mambu yina kele mbote sambu na beto mpi mambu yina kele mbi sambu na beto.
11, 12. (a) Inki bandongisila ya mbote Yezu pesaka na Matayo kapu ya tanu tii na nsambwadi? (b) Inki mambu ya nkaka Biblia ke longaka beto?
11 Matayo kapu ya tanu tii na nsambwadi kele ti bandongisila ya mbote kibeni yina Yezu pesaka na yina me tala mutindu ya kuvanda na kiese, mutindu ya kuzinga ti bantu ya nkaka, mutindu ya kusamba mpi mutindu ya kutadila mbongo. Ata yandi pesaka bandongisila yai bamvula 2 000 me luta, yo me manaka ve ngala mpi yo kele kaka mfunu bubu yai.
12 Na Biblia, Yehowa ke longaka beto mpi minsiku yina ke sadisaka beto na kuvanda ti luzingu ya dibuta ya mbote, na kuvanda bantu yina ke salaka kisalu mbote mpi na kuzinga na ngemba ti bantu ya nkaka. Minsiku ya Biblia ke sadisaka beto ntangu yonso, yo vanda beto kele banani, beto ke zingaka na wapi, mpi ke kutanaka ti nki mambu.—Tanga Yezaya 48:17; tala Noti 3.
NGE LENDA TUDILA BAMBIKUDULU YA BIBLIA NTIMA
13. Inki mambu Yezaya tubaka na yina me tala mbanza Babilone?
13 Bambikudulu mingi ya Biblia me lunganaka. Mu mbandu, Yezaya tubaka na ntwala nde bo ta fwa Babilone. (Yezaya 13:19) Yandi tendulaka kibeni mutindu bo ta fwa mbanza yango. Mbanza yango vandaka ti bakielo ya nene mpi nzadi yina vandaka kutanina yo. Kansi, Yezaya tubaka na ntwala nde bo ta yumisa nzadi yina mpi bo ta bika bakielo ya kukangula. Basoda ta kota na mbanza kukonda kunwana bitumba. Nkutu Yezaya tubaka na ntwala nde zina ya muntu yina ta botula Babilone kele Sirusi.—Tanga Yezaya 44:27–45:2; tala Noti 4.
14, 15. Inki mutindu mbikudulu ya Yezaya lunganaka?
14 Bamvula 200 na nima ya kusonika mbikudulu yai, kimvuka mosi ya basoda kwisaka kunwanisa Babilone. Nani vandaka mfumu na bo? Kaka mutindu mbikudulu yina tubaka yo, Sirusi ntotila ya Persia muntu vandaka mfumu na bo. Kansi, keti basoda ya Sirusi ta kuka kukota na Babilone mutindu mbikudi Yezaya tubilaka yo na ntwala?
15 Na mpimpa yina bo kwisaka sambu na kunwanisa mbanza yai, bantu ya Babilone vandaka kusala nkinsi. Bo vandaka kudiwa na lutaninu sambu bibaka ya nda mpi nzadi vandaka kutanina bo. Na nganda ya mbanza, Sirusi na basoda na yandi vandaka kutimuna nzila ya masa sambu na kuyumisa nzadi yina. Masa kulumukaka kibeni, yo yina basoda ya Persia sabukaka na makulu. Kansi, inki mutindu basoda yina zolaka kukota na Babilone sambu bibaka vandaka ya nda? Kaka mutindu mbikudulu tubaka yo, bantu ya Babilone bikaka bakielo ya kukangula yo yina basoda botulaka mbanza kukonda kunwana bitumba.
16. (a) Inki Yezaya tubaka na ntwala sambu na mambu yina ta kumina Babilone? (b) Inki mutindu beto me zaba nde mbikudulu ya Yezaya lunganaka?
16 Yezaya tubaka na ntwala nde ata muntu mosi ve ta zinga diaka na Babilone. Yandi sonikaka nde: “Bantu ta zingaka diaka ve na kati na yandi, yandi ta vanda mpi ve kisika yina bantu ta kwisaka kuzinga na bandonga yonso ya bantu.” (Yezaya 13:20) Keti mbikudulu yai lunganaka? Kisika yina mbanza Babilone vandaka, na bakilometre 80 na sudi ya Bagdad na insi Irak, me bikalaka mayumbu mpamba. Ata muntu mosi ve ke zingaka kuna bubu yai. Yehowa kombaka Babilone “ti kikombo ya lufwa.”—Yezaya 14:22, 23. *
17. Sambu na nki beto fwete tula ntima na balusilu yonso ya Nzambi?
17 Mutindu bambikudulu mingi ya Biblia me lunganaka ke monisa nde beto fwete tula ntima na mambu yina Biblia ke tubaka sambu na bilumbu ke kwisa. Beto ke ndima nde Yehowa ta lungisa lusilu na yandi ya kukumisa ntoto paladisu. (Tanga Kutanga 23:19.) Ya kieleka, beto kele ti kivuvu ya “luzingu ya mvula na mvula yina Nzambi, yina lenda kusa ve, silaka tuka ntama.”—Tito 1:2. *
BIBLIA LENDA SOBA LUZINGU NA NGE
18. Inki Polo tubaka sambu na “ndinga ya Nzambi”?
18 Beto me longuka nde ata mukanda mosi ve me fwanana ti Biblia. Yo kele ya kuwakana, mpi ntangu yo ke tubilaka mambu ya siansi to mambu ya me lutaka, yo ke tubaka ntangu yonso mambu ya masonga. Diaka, yo ke pesaka beto bandongisila ya mbote mpi yo kele ti bambikudulu mingi ya me lunganaka. Kansi, Biblia ke tubilaka diaka mambu mingi ya nkaka. Ntumwa Polo sonikaka nde: “Ndinga ya Nzambi kele ya moyo mpi ngolo.” Yo ke tendula nki?—Tanga Baebreo 4:12.
19, 20. (a) Inki mutindu Biblia lenda sadisa nge na kudizaba? (b) Inki mutindu nge lenda monisa ntonda sambu na dikabu ya Biblia?
19 Biblia lenda soba luzingu na nge. Yo lenda sadisa nge na kudizaba mbote-mbote. Yo lenda sadisa nge na kubakisa kibeni bangindu mpi mawi na nge. Mu mbandu, beto lenda tuba nde beto ke zolaka Nzambi. Kansi, sambu na kumonisa nde beto ke zolaka yandi kibeni, beto fwete sadila mambu yina Biblia ke tubaka.
20 Biblia kele kibeni mukanda ya me katuka na Nzambi. Yandi ke zola nde nge tanga yo, nge longuka yo mpi nge zola yo. Monisa ntonda sambu na dikabu yai, mpi landa na kulonguka yo. Ebuna, nge ta bakisa lukanu ya Nzambi sambu na bantu. Na kapu ya ke landa, beto ta longuka mambu mingi na yina me tala lukanu yai.
^ par. 6 Bantu ya nkaka ke tubaka nde mambu yina kele na Biblia kele ve ya kuwakana, kansi yo kele ve kieleka. Tala kapu ya nsambwadi ya mukanda La Bible : Parole de Dieu ou des hommes ? yina Bambangi ya Yehowa me basisaka.
^ par. 16 Kana nge ke zola kuzaba mambu mingi na yina me tala bambikudulu ya Biblia, nge lenda tanga balutiti 27-29 ya kamukanda Un livre pour tous, yina Bambangi ya Yehowa me basisaka.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
ZINGA MUTINDU BAKRISTU FWETE ZINGA
Inki Biblia Ke Longa Beto?—Mutindu ya Kusadila Yo
Mukanda Ke Longa Beto mpi Biblia Ke Longaka kele kiteso mosi. Mikanda yai zole ya ke sadisaka beto na kulonga bantu, ke tubila bakieleka ya kiteso mosi mpi na ndonga mosi. Kansi mukanda Ke Longa Beto ke sadila bangogo mpi bangindu ya pete. Bo me basisa yo sambu na bantu yina lenda vanda ti mpasi sambu na kubakisa mukanda Biblia Ke Longaka. Na kisika ya appendice, mukanda Ke Longa Beto kele ti banoti na nsuka; banoti yina ke pesa bantendula ya pete ya bangogo mpi bangindu yina bo me sadila na masolo. Bakapu kele ve ti bangiufula ya luyantiku to balupangu ya mvutukilu. Kansi, na nsuka ya konso kapu, yo ke tubila na bunkufi bakieleka ya Biblia yina bo tendulaka na kapu yina. Mutindu beto ke kabulaka mukanda, Biblia Ke Longaka, beto lenda kabula mpi mukanda Ke Longa Beto ntangu yonso, ata kana yo kele ve mukanda ya beto ke kabula na ngonda yina. Inki mutindu beto lenda sadila mambu ya mfunu ya mukanda, Ke Longa Beto ntangu beto ke longuka Biblia ti muntu?
MVUTUKILU: Metode ya kutanga ntete paragrafe mpi na nima kuyula ngiufula yina beto ke sadilaka dezia na mukanda Biblia Ke Longa Beto ntangu beto ke longukaka Biblia ti bantu ta simba sambu na bantu mingi. Kansi, yindula nde longoki me zaba ve ndinga mbote to yandi ke tanga mbote ve. Kana yo kele mutindu yina, nge lenda sadila mukanda Ke Longa Beto. Nge lenda sadila mvutukilu ya kapu sambu na kulonguka ti yandi mpi nge siamisa yandi na kutanga kapu yina yandi mosi. Nge lenda longa kieleka mosi ya Biblia na kulonguka ya Biblia yina lenda baka minuta kiteso ya 15. Sambu bamvutukilu kele ve ti mambu yonso yina kele na bakapu, longi fwete kudibongisa mbote mpi kutadila bampusa ya longoki. Kana longi ke twadisa kulonguka na nsadisa ya mambu yina kele na kapu, yandi lenda sadila bangindu ya mvutukilu sambu na kuvutukila mambu.
BANOTI: Bo me tula bangogo mpi bangindu yina kele na banoti na ndonga yina yo kele na bakapu. Longi lenda pona kana bo ta tadila banoti ya mukanda Ke Longa Beto ntangu bo ke longuka to ve.


text:
Mukanda ya Nto-Kimvuka
Bampangi ya Luzolo mpi Bansamuni ya Kimfumu:
KUDIMONA nde nge kele na dibuta ya Betele ya Brooklyn, na États-Unis, na Oktobri 2, 1914, na Kitanu na suka. Nge me vanda kisika beto ke diaka na suka, mpi beno ke vingila Mpangi Russell. Na mbala mosi, porte me kanguka mpi Mpangi Russell me kota. Yandi me vanda mwa pima, bonso yo ke vandaka kikalulu na yandi, mpi yandi me pesa dibuta ya Betele mbote na zola yonso: “Mbote na beno yonso.” Kansi na nima, na kisika ya kuvanda mbala mosi na kiti, yandi me bula maboko mpi me pesa luzayisu yai ya kitoko: “Bantangu ya Mimpani me mana; luyalu ya bantotila na bo me suka!” Nge ke kuka ve kubumba kiese na nge, sambu nge vandaka kuvingila kilumbu yai banda ntama! Kumosi ti bampangi ya nkaka ya dibuta ya Betele, beno me bula maboko na kiese yonso.
Bamvula mingi me luta banda Mpangi Russell pesaka luzayisu yina ya kiese kibeni. Kimfumu ya Nzambi me salaka nki banda ntangu yina? Mambu mingi! Na nzila ya Kimfumu yina, Yehowa ke tomisaka bantu na yandi mpi ke longaka bo malembe-malembe; bo vandaka mwa mafunda ya bantu na 1914, kansi bubu yai, bo me kuma bantu kuluta bamilio 7 ti ndambu. Inki mambote nge me bakaka na malongi yai?
Mbala mingi, beto ke waka bampangi ke tuba nde: “Pusu-pusu ya zulu ya Yehowa ke kwenda na ntwala!” Bo ke taka masonga. Kansi na kutuba ya mbote, yantika 1914, pusupusu ya zulu, yina ke monisa kitini ya zulu ya organizasio ya Yehowa, ke tambulaka ntinu kibeni, mutindu nge ta mona yo kana nge me tanga mukanda yai na dikebi yonso. Sambu na kusamuna nsangu ya mbote na nsi-ntoto ya mvimba, bansamuni ya Kimfumu me sadilaka mayele ya mutindu na mutindu; mu mbandu, bazulunalu ya nsi-ntoto, kulwata mikanda na nitu mpi kutambula ti yo na babala-bala, bifwanisu, bakarti ya kimbangi, bafonografe, baradio, ata nkutu Internet.
Sambu Yehowa ke sakumuna kisalu na beto, beto ke basisa bubu yai mikanda ya kitoko ya ke tendulaka Biblia na bandinga kuluta 670 mpi beto ke pesaka yo bantu ya ofele. Bampangi mingi me kudipesaka na luzolo na bo mosi sambu na kupesa maboko na kisalu ya kutunga Banzo ya Kimfumu, Banzo ya Balukutakanu ya Nene, mpi babiro ya filiale, yo vanda na bansi yina kele ti mbongo mingi to ve. Diaka, ntangu bisumbula ke salamaka, bampangi ya babakala ti ya bankento ya luzolo ya mbote ke kwendaka nswalu kusadisa bampangi yina kele na bisika ya bisumbula; bo ke monisaka nde bo kele mpenza ‘bampangi yina ke sadisaka na ntangu ya mpasi.’—Bing. 17:17.
Bantangu ya nkaka, bamfumu ya mabundu ti bambeni ya nkaka ke sosaka kubasisa mavwanga na zina ya nsiku; kansi yo ke pesaka kikesa na kumona nde mbala mingi mambu ya mbi yina bo ke kanaka ke simbaka ve; nkutu yo me salaka nde “nsangu ya mbote kukwenda na ntwala.”—Nk. 94:20; Bafi. 1:12.
Beto kele na kiese mingi mutindu beto yonso ti beno ke sala kumosi bonso “bansadi.” Bampangi, beno vila ve nde beto ke zolaka beno yonso mingi kibeni. Beto ke samba mpi nde mukanda yai kusadisa beno na kusepela mingi diaka ti difwa na beno ya kimpeve.—Mat. 24:45.
Beto me pesa beno yonso mbote; beto kele
Bampangi na beno
Nto-Kimvuka ya Bambangi ya Yehowa


text: 39 “Ebuna nge, mwana ya muntu, bikula mambu ya mbi sambu na Gogi+ mpi songa yandi nde, ‘Yehowa Mfumu ya Kuluta Nene me tuba nde: “Mono ke nwanisa nge, Gogi, mfumu ya bamfumu* ya Mesheki mpi ya Tubale.+2 Mono ta balula nge mpi ta twadisa nge, mpi mono ta sala nde nge kwisa kutombuka katuka na bisika ya kuluta ntama ya nordi,+ mpi mono ta nata nge na zulu ya bangumba ya Izraele.3 Mono ta bula munduki na nge ya tolo-tolo na diboko na nge ya kimama sambu yo bwa mpi mono ta sala nde batolo-tolo na nge kukatuka na diboko na nge ya kitata mpi kubwa.4 Nge ta bwa na zulu ya bangumba ya Izraele,+ nge ti basoda na nge yonso mpi bantu yonso yina ta vanda ti nge. Mono ta pesa nge na bandeke ya mitindu yonso ya ke diaka misuni mpi na bambisi ya mfinda sambu nge kuma madia na bo.”’+5 “‘Nge ta bwa na nseke,+ sambu mono muntu me tuba,’ Yehowa Mfumu ya Kuluta Nene muntu me tuba.6 “‘Mono ta tinda tiya sambu yo yoka Magogi mpi bantu yina ke zinga na lutaninu na bisanga,+ ebuna bo ta zaba nde mono kele Yehowa.7 Mono ta sala nde zina na mono ya santu kuzabana na kati ya bantu na mono Izraele, mpi mono ta pesa diaka ve nzila nde bantu kuvweza zina na mono ya santu; ebuna makanda ta zaba nde mono kele Yehowa,+ Santu na Izraele.’+8 “‘Ee, yo ke kwisa, mpi yo ta salama,’ Yehowa Mfumu ya Kuluta Nene muntu me tuba. ‘Yai kele kilumbu yina mono tubilaka.9 Bantu yina ke zinga na bambanza ya Izraele ta basika mpi ta pedisa tiya ti binwaninu—bitaninu ya fioti* mpi bitaninu ya nene, minduki ya batolo-tolo mpi batolo-tolo, banti ya bitumba* mpi makonga. Bo ta sadila yo sambu na kupedisa tiya+ bamvula nsambwadi.10 Bo ta vanda ve ti mfunu ya kubaka bankuni na bilanga to ya kuvukisa bankuni ya kupedisila tiya na bamfinda, sambu bo ta sadila binwaninu sambu na kupedisa tiya.’“‘Bo ta baka bima ya bantu yina bakaka bima na bo na bitumba, mpi bo ta botula bima ya bantu yina vandaka kubotula bo bima,’ Yehowa Mfumu ya Kuluta Nene muntu me tuba.11 “‘Na kilumbu yina, mono ta pesa Gogi+ maziamu mosi kuna na Izraele, na muwanda ya bantu yina ke salaka nzietelo na esti ya nzadi-mungwa, mpi yo ta kanga nzila ya bantu yina ke luta. Kuna bo ta zika Gogi ti bimvuka na yandi yonso ya nene ya bantu, ebuna bo ta binga yo Muwanda ya Hamoni-Gogi.*+12 Nzo ya Izraele ta sala bangonda nsambwadi na kuzika bo sambu na kukumisa insi bunkete.+13 Bantu yonso ya insi ta sala kisalu ya kuzika bo, mpi diambu yai ta sala nde bo zabana na kilumbu yina mono ta kudipesa nkembo,’+ Yehowa Mfumu ya Kuluta Nene muntu me tuba.14 “‘Bo ta pona bantu sambu na kuluta na insi mbala na mbala mpi kuzika bamvumbi yina bikalaka na zulu ya ntoto, sambu na kukumisa yo bunkete. Bo ta landa kusosa bangonda nsambwadi.15 Ntangu bantu yina ke luta na insi ta mona mukwa ya muntu, bo ta tula kidimbu mosi na lweka na yo. Ebuna, bantu yina bo ponaka na kuzika ta zika yo na Muwanda ya Hamoni-Gogi.+16 Yo ta vanda mpi ti mbanza mosi kuna, zina na yo Amona.* Ebuna bo ta kumisa insi bunkete.’+17 “Kansi nge, mwana ya muntu, Yehowa Mfumu ya Kuluta Nene me tuba nde: ‘Tuba na bandeke ya mitindu yonso mpi na bambisi yonso ya mfinda nde, “Beno vukana kumosi mpi beno kwisa. Beno vukana na nziunga ya kimenga na mono yina mono ke yidikila beno, kimenga mosi ya nene na zulu ya bangumba ya Izraele.+ Beno ta dia misuni mpi ta nwa menga.+18 Beno ta dia misuni ya bantu ya ngolo mpi ta nwa menga ya bamfumu ya ntoto—mameme ya babakala, bana-mameme, bankombo, mpi bangombe—bambisi yonso ya mafuta-mafuta ya Bashani.19 Beno ta dia mafuta na lukasi yonso mpi ta nwa menga tii kuna beno ta lawuka kimenga yina mono yidikilaka beno.”’20 “‘Na mesa na mono, beno ta dia bampunda, bantu yina ke tambusaka bapusu-pusu, bantu ya ngolo, ti basoda ya mitindu yonso+ tii kuna beno ta fuluka,’ Yehowa Mfumu ya Kuluta Nene muntu me tuba.21 “‘Mono ta monisa nkembo na mono na kati ya makanda, mpi makanda yonso ta mona ndola yina mono pesaka ti ngolo* yina mono monisaka na kati na bo.+22 Yantika kilumbu yina, nzo ya Izraele ta zaba nde mono kele Yehowa Nzambi na bo.23 Ebuna makanda ta zaba nde bo nataka nzo ya Izraele na insi ya nzenza sambu na kifu na bo mosi, sambu bo kondaka kwikama na meso na mono.+ Yo yina mono bumbilaka bo luse na mono+ mpi mono pesaka bo na maboko ya bambeni+ na bo, ebuna bo yonso bwaka na mbele ya bitumba.24 Mono sadilaka bo mambu na kutadila mambu na bo ya mvindu mpi masumu na bo, mpi mono bumbilaka bo luse na mono.’25 “Yo yina Yehowa Mfumu ya Kuluta Nene me tuba nde: ‘Mono ta vutula bantu ya Yakobi+ yina bo nataka na kimpika mpi ta wila nzo ya mvimba ya Izraele mawa;+ mpi na kikesa yonso mono ta nwanina* zina na mono ya santu.+26 Na nima ya kubaka nsoni sambu na mambu na bo yonso ya kukonda kwikama yina bo sadilaka mono,+ bo ta zinga na lutaninu na insi na bo, mpi ata muntu mosi ve ta pesa bo boma.+27 Ntangu mono ta katula bo na kati ya bantu mpi ta vutula bo, mpi ntangu mono ta katula bo na kati ya bansi ya bambeni na bo+ mpi ta vukisa bo kumosi, mono ta kudisantisa mpi na kati na bo na meso ya makanda mingi.’+28 “‘Bo ta zaba nde mono kele Yehowa Nzambi na bo ntangu mono ta tinda bo na kimpika na kati ya makanda mpi ta vukisa bo na nima sambu bo vutuka na insi na bo, mpi mono ta bikisa ve ata muntu mosi na kati na bo na nima.+29 Mono ta bumbila bo diaka ve luse na mono,+ sambu mono ta tiamuna mpeve na mono na zulu ya nzo ya Izraele,’+ Yehowa Mfumu ya Kuluta Nene muntu me tuba.”


text: 10 Ahabi+ vandaka ti bana-babakala 70 na Samaria. Yehu sonikaka mikanda mpi tindaka yo na Samaria, na bamfumu ya Yizreele, na bankuluntu,+ mpi na bandesi ya bana ya Ahabi,* nde:2 Ntangu mukanda yai ke kumina beno, bana ya mfumu na beno, bapusu-pusu ya bitumba, bampunda, mbanza ya ngolo, mpi binwaninu ta vanda ti beno.3 Beno sola mwana ya mbote kuluta mpi ya me fwana* kibeni na kati ya bana ya mfumu na beno ebuna beno tula yandi na kiti ya kimfumu ya tata na yandi. Na nima beno nwana sambu na nzo ya mfumu na beno.”4 Kansi boma simbaka bo mingi mpi bo tubaka nde: “Kana bantotila zole kukaka ve kutelama na ntwala na yandi,+ inki mutindu beto lenda telama?”5 Yo yina, nkengidi ya nzo ya ntotila,* mfumu ya mbanza, bankuluntu, mpi bandesi tindilaka Yehu nsangu yai: “Beto kele bansadi na nge, mpi beto ta sala konso kima yina nge ta songa beto. Beto ta kumisa ve ata muntu mosi ntotila. Sala konso kima yina kele mbote na meso na nge.”6 Ebuna yandi sonikilaka bo mukanda ya zole nde: “Kana beno kele bantu na mono mpi beno ke zola kulemfukila mono, beno nata ba-ntu ya bana ya mfumu na beno, mpi mbasi na ntangu yai beno kwisa na Yizreele kisika mono kele.”Kansi, bana-babakala 70 ya ntotila vandaka kumosi ti bantu ya lukumu ya mbanza, bayina vandaka kusansa bo.7 Ntangu mukanda yina kuminaka bo, bo bakaka bana ya ntotila mpi bo fwaka bo, bantu 70,+ ebuna bo tulaka ba-ntu na bo na bitunga mpi bo tindilaka yandi yo na Yizreele.8 Kinati-nsangu kotaka mpi songaka yandi nde: “Bo me nata ba-ntu ya bana ya ntotila.” Yo yina yandi tubaka nde: “Beno tula yo na bita zole na munoko ya kielo ya mbanza tii na suka.”9 Ntangu yandi basikaka na suka, yandi telamaka na ntwala ya bantu yonso mpi tubaka nde: “Beno me sala mbi ve.* Ee, mono sadilaka mfumu na mono komplo, mpi mono fwaka yandi,+ kansi nani me fwa bantu yai yonso?10 Yo yina beno zaba nde ata diambu mosi ve ya Yehowa tubaka, yina Yehowa tubaka sambu na kubedisa nzo ya Ahabi ta konda kulungana,*+ mpi Yehowa me sala mambu yina yandi tubaka na nzila ya nsadi na yandi Eliya.”+11 Diaka, Yehu fwaka bantu yonso ya nzo ya Ahabi yina bikalaka na Yizreele, mpi bantu na yandi yonso ya lukumu, bantu yina zabanaka ti yandi, mpi banganga-nzambi na yandi,+ tii kuna yandi bikilaka yandi ve ata muntu mosi ya moyo.+12 Na nima yandi telamaka mpi yandi kwendaka na Samaria. Nzo ya bangungudi yina bo ke kangaka mameme* vandaka na nzila.13 Kuna Yehu kutanaka ti bampangi ya Ahazia+ ntotila ya Yuda, mpi yandi tubilaka bo nde: “Beno kele banani?” Bo tubaka nde: “Beto kele bampangi ya Ahazia, mpi beto ke kulumuka sambu na kukwenda kuyula kana bana ya ntotila mpi bana ya mama ya ntotila* kele mbote.”14 Na mbala mosi yandi tubaka nde: “Beno kanga bo ya moyo!” Bo kangaka bo ya moyo mpi fwaka bo na dibulu ya masa ya nzo yina bo ke kangaka mameme, bantu 42. Yandi bikaka ve ata muntu mosi na kati na bo na luzingu.+15 Ntangu yandi katukaka pana, yandi kutanaka ti Yehonadabi+ mwana ya Rekabi,+ yina vandaka kukwisa kukutana ti yandi. Ntangu yandi pesaka yandi mbote,* yandi tubilaka yandi nde: “Keti ntima na nge kele kibeni* ti mono, kaka mutindu ntima na mono kele ti ntima na nge?”Yehonadabi vutulaka nde: “Ee.”“Kana mpidina, pesa mono diboko na nge.”Yo yina yandi pesaka yandi diboko na yandi, ebuna Yehu matisaka yandi na pusu-pusu kisika yandi vandaka.16 Na nima yandi tubaka nde: “Kwisa ti mono, mpi tala mutindu mono ke ndimaka ve kimbanda ti* Yehowa.”+ Yo yina bo bakaka yandi sambu na kutambula ti yandi na pusu-pusu na yandi ya bitumba.17 Ebuna yandi kumaka na Samaria, mpi yandi fwaka bantu yonso ya nzo ya Ahabi yina bikalaka na Samaria tii kuna yandi manisaka bo,+ na kuwakana ti mambu yina Yehowa tubaka na nzila ya Eliya.+18 Diaka, Yehu vukisaka bantu yonso mpi yandi tubilaka bo nde: “Ahabi sambilaka Baale mwa fioti,+ kansi Yehu ta sambila yandi mingi kuluta.19 Yo yina beno bingila mono bambikudi yonso ya Baale,+ bansambidi na yandi yonso, mpi banganga-nzambi+ na yandi yonso. Beno bika ve nde ata muntu mosi kukonda, sambu mono ke pesa Baale kimenga ya nene. Konso muntu yina ta konda, yandi ta fwa.” Kansi Yehu vandaka kusala mambu na mayele ya mbi sambu na kufwa bansambidi ya Baale.20 Yehu tubaka diaka nde: “Beno panza nsangu nde beto ke sala* lukutakanu mosi ya santu sambu na Baale.” Yo yina bo panzaka nsangu.21 Na nima Yehu tindaka nsangu na Izraele ya mvimba, ebuna bansambidi yonso ya Baale kwisaka. Ata mosi ve bikalaka yina kwisaka ve. Bo kotaka na nzo* ya Baale,+ mpi nzo ya Baale fulukaka katuka na nsuka mosi tii na nsuka ya nkaka.22 Yandi tubilaka muntu yina vandaka mfumu ya kisika ya kubumba bilele nde: “Basisila bansambidi yonso ya Baale bilele.” Yo yina yandi basisilaka bo bilele.23 Ebuna Yehu ti Yehonadabi+ mwana ya Rekabi kotaka na nzo ya Baale. Yandi tubilaka bansambidi ya Baale nde: “Beno sosa mbote-mbote mpi beno zikisa nde ata nsambidi mosi ve ya Yehowa kele awa, kaka bansambidi ya Baale.”24 Nsuka-nsuka bo kotaka sambu na kupesa bimenga mpi makabu ya kuyoka. Yehu tulaka bantu na yandi 80 na nganda mpi tubaka nde: “Kana muntu mosi na kati ya bantu yina mono ke tula na maboko na beno kutina, luzingu na beno ta vanda na kisika ya luzingu na yandi.”*25 Ntangu yandi manisaka kupesa dikabu ya kuyoka, Yehu tubilaka bankengidi* mpi basoda yina ke sadisaka yandi nde: “Beno kota mpi beno fwa bo! Beno bika ve nde ata muntu mosi kutina!”+ Yo yina bankengidi ti basoda yina ke sadisaka yandi fwaka bo na mbele ya bitumba mpi losaka bo na nganda, mpi bo landaka kukwenda tii na kisika ya santu ya kati* ya nzo ya Baale.26 Ebuna bo basisaka na nganda makunzi ya santu+ ya nzo ya Baale mpi bo yokaka yo mosi-mosi na tiya.+27 Bo bwisaka dikunzi ya santu+ ya Baale; bo bwisaka nzo ya Baale+ mpi bo kumisaka yo bakabine, yo me bikalaka mutindu yina tii bubu yai.28 Na mutindu yina, Yehu manisaka Baale na Izraele.29 Kansi Yehu yambulaka ve masumu yina Yeroboami mwana ya Nebati pusaka Izraele na kusala, na yina me tala bana-bangombe ya wolo yina vandaka na Betele mpi na Dani.+30 Yo yina Yehowa tubilaka Yehu nde: “Sambu nge me sala mambu na mutindu ya mbote mpi nge me sala mambu ya mbote na meso na mono na mutindu nge me lungisa mambu yonso yina vandaka na ntima na mono ya kusala nzo ya Ahabi,+ bandonga iya ya bana na nge ta vanda na kiti ya kimfumu ya Izraele.”+31 Kansi Yehu tulaka ve dikebi na kuzitisa Nsiku ya Yehowa Nzambi ya Izraele na ntima na yandi ya mvimba.+ Yandi yambulaka ve masumu yina Yeroboami pusaka Izraele na kusala.+32 Na bilumbu yina, Yehowa yantikaka kuzenga Izraele bitini-bitini. Azaele landaka kunwanisa bo na teritware ya mvimba ya Izraele,+33 yantika na Yordani, na ndambu ya esti, insi ya mvimba ya Gileadi—bana ya Gadi, bana ya Rubeni, mpi bana ya Manase+—yantika na Aroere, yina kele pene-pene ya Muwanda ya Arnoni tii na Gileadi mpi Bashani.+34 Mpi mambu ya nkaka ya Yehu salaka, yonso yina yandi salaka, mpi ngolo na yandi yonso, keti bo me sonikaka yo ve na mukanda ya bansangu ya bantotila ya Izraele?35 Ebuna Yehu lalaka sambu na kupema ti ba-nkaka na yandi, mpi bo zikaka yandi na Samaria; ebuna mwana na yandi Yehoahazi+ kumaka ntotila na kisika na yandi.36 Ntangu* yina Yehu yalaka Izraele na Samaria vandaka bamvula 28.


text:
Beto Sepela Mutindu Yehowa Ke Wumbaka Beto
“O Yehowa, . . . nge kele Muwumbi na beto; beto yonso kele kisalu ya diboko na nge.”—YEZAYA 64:8.
BANKUNGA: 89, 26
1. Inki ke monisa nde Yehowa kele Muwumbi ya kuluta nene?
NA Novembri 2010, na Angleterre, bo vandaka kuteka dibungu mosi ya ntoto na badolare kiteso ya 70 milio; yo katukaka na Chine. Yo ke yitukisa na kumona nde muwumbi lenda sadila kaka ntoto ya tuma yina beto me zaba, mpi kukumisa yo dibungu ya kitoko ya ntalu mingi. Yehowa, Muwumbi na beto, me luta bantu yonso yina ke wumbaka ntoto. Biblia ke tuba nde Yehowa bakaka “mfututu ya ntoto,” disongidila, ntoto ya tuma mpi salaka muntu ya kukuka, Adami. (Kuyantika 2:7) Adami vandaka “mwana ya Nzambi” mpi Nzambi gangaka yandi na makuki ya kukuma ti bikalulu bonso yandi.—Luka 3:38.
2, 3. Inki mutindu beto lenda landa mbandu ya bantu ya Izraele yina balulaka ntima?
2 Ntangu Adami kolamaka na Ngangi na yandi, yandi vandaka diaka ve mwana ya Nzambi. Kansi bantekolo mingi ya Adami me ndimaka nde Yehowa kuvanda Mfumu na bo. (Baebreo 12:1) Bulemfu na bo ya masonga na Ngangi na bo ke monisaka nde bo ke ndimaka nde yandi kele Tata mpi Muwumbi na bo, kansi Satana ve. (Yoane 8:44) Kwikama na bo na Nzambi ke yibusa beto mambu yai ya bantu ya Izraele yina balulaka ntima tubaka: “O Yehowa, nge kele Tata na beto. Beto kele ntoto ya tuma, mpi nge kele Muwumbi na beto; beto yonso kele kisalu ya diboko na nge.”—Yezaya 64:8.
3 Bubu yai mpi, bansadi ya Yehowa ke salaka bikesa sambu na kudikulumusa mpi kulemfuka. Sambu na bo, kubinga Yehowa Tata kele lukumu mpenza, mpi bo ke zolaka nde yandi wumba bo. Keti beto kele mpi bonso ntoto ya tuma ya mbote, yina Nzambi lenda sala mabungu ya mbalu? Keti beto ke monaka konso mpangi bonso dibungu yina Nzambi me manisa ntete ve kuwumba? Kulonguka mutindu Yehowa ke ponaka bantu yina yandi ta wumba, sambu na nki yandi ke wumbaka bo, mpi mutindu yandi ke wumbaka bo, ta sadisa beto na kuvanda ti mabanza ya mbote.
YEHOWA KE PONAKA BANTU YINA YANDI KE WUMBAKA
4. Inki mutindu Yehowa ke ponaka bantu yina yandi ke bendaka? Pesa bambandu.
4 Yehowa ke tadilaka ve bantu bonso beto. Yandi ke talaka ntima ya bantu mpi ke zabaka konso muntu mbote-mbote. (Tanga 1 Samuele 16:7b.) Yehowa monisaka yo ntangu yandi salaka dibundu ya Bukristu. Yandi bendaka bantu mingi, yina bankaka lendaka kumona bantu-mpamba, na kukwisa na yandi mpi na Mwana na yandi. (Yoane 6:44) Mu mbandu, yandi bendaka Saule, Mufarize mosi yina vandaka “muntu ya ke vwezaka, ya ke monisaka bantu mpasi mpi ya kukonda luzitu.” (1 Timoteo 1:13) Kansi Yehowa talaka ntima ya Saule mpi monaka nde yandi kele ntoto ya tuma ya mbote. (Bingana 17:3) Yehowa monaka nde yandi lenda wumba Saule mpi kukumisa yandi ‘dibungu ya yandi me sola’ sambu na kulonga ‘makanda, bantotila, mpi bana ya Izraele.’ (Bisalu 9:15) Yehowa ponaka mpi bantu ya nkaka yina yandi zolaka kuwumba sambu na “kisalu ya lukumu.” Bankaka vandaka kulawuka malafu, kusala pite, mpi miyibi. (Baroma 9:21; 1 Bakorinto 6:9-11) Ntangu bo yantikaka kutanga Biblia, bo kumaka kukwikila ngolo na Yehowa mpi bo bikaka nde yandi wumba bo.
Beto kele ve ti nswa ya kusambisa bantu ya teritware to ya dibundu na beto
5, 6. Kana beto ke tudila Yehowa, Muwumbi na beto, ntima nki mutindu beto ta kuma kutadila (a) bantu ya teritware na beto? (b) bampangi na beto?
5 Beto me zaba nde Yehowa muntu ke ponaka bantu ya mbote sambu na kubenda bo na yandi. Yo yina beto fwete vanda ve ti bangindu ya mbi sambu na bantu ya teritware to ya dibundu na beto. Mu mbandu, tadila mambu yina Michael salaka ntangu Bambangi ya Yehowa kotaka na nzo na yandi. Yandi ke tuba nde: “Mono katukaka mbala mosi mpi salaka bonso nde mono me mona bo ve. Mono salaka mambu na nku mpenza! Kilumbu mosi, mono kutanaka ti dibuta mosi; bikalulu na bo ya mbote sepedisaka mono mingi. Kansi ntangu mono zabaka nde bo kele Bambangi ya Yehowa, mono yitukaka mingi! Yo pusaka mono na kutadila diaka bikuma yina mono vandaka kuzola ve Bambangi ya Yehowa. Mono bakisaka nde mono vandaka kusala mambu kukonda kuzaba mpi kulanda bituba-tuba ya bantu, kukonda kuzikisa mambu yango.” Michael kumaka ti luzolo ya kuzaba mambu mingi mpi ndimaka kulonguka Biblia. Nsuka-nsuka, yandi bakaka mbotika mpi kumaka mupasudi-nzila ya ntangu yonso.
6 Kana beto ke ndima nde Yehowa kele Muwumbi na beto, beto ta soba mpi mutindu na beto ya kutadila bampangi. Beto ta kuma kutadila bo mutindu Yehowa ke tadilaka bo, disongidila, mabungu yina yandi me manisa ntete ve kuyidika. Yandi ke monaka ntima na bo mpi me zaba nde kilumbu kele bo ta kuma bantu ya kukuka. Yandi me zaba mpi mutindu konso muntu ta kuma na bilumbu ke kwisa. (Nkunga 130:3) Beto lenda landa mpi mbandu ya Yehowa kana beto ke tadila bampangi na beto na mutindu ya mbote. Beto lenda sala mpi kumosi ti Muwumbi na beto sambu na kusadisa bampangi na beto na kuyela. (1 Batesalonika 5:14, 15) Bankuluntu fwete pesa mbandu ya mbote na diambu yai.—Baefezo 4:8, 11-13.
SAMBU NA NKI YEHOWA KE WUMBAKA BETO?
7. Sambu na nki nge ke sepelaka ti disipline ya Yehowa?
7 Bantu ya nkaka lenda tuba nde: ‘Mono vandaka kubakisa ve kibeni mfunu ya disipline yina bibuti vandaka kupesa mono. Mono bakisaka yo kaka ntangu mono butaka bana.’ Beto lenda bakisa mfunu ya disipline kana beto me yela, sambu beto ta bakisa nde yo ke monisaka zola. (Tanga Baebreo 12:5, 6, 11.) Ya kieleka, Yehowa ke zolaka beto bana na yandi, yo yina ti ntima-nda yonso, yandi ke pesaka beto disipline to ke wumbaka beto. Yandi ke zolaka nde beto vanda mayele mpi na kiese, mpi beto zola yandi Tata na beto. (Bingana 23:15) Yandi ke sepelaka ve kumona beto ke niokwama. Yandi ke zolaka mpi ve nde beto fwa kukonda kubalula ntima.—Baefezo 2:2, 3.
Yehowa ke zolaka beto bana na yandi. Yo yina ti ntima-nda yonso, yandi ke pesaka beto disipline to ke wumbaka beto
8, 9. Inki mutindu Yehowa ke longaka beto bubu yai, mpi nki mutindu yandi ta longa beto na bilumbu ke kwisa?
8 Na ntwala ya kuzaba Yehowa, ziku beto vandaka ti bikalulu mingi ya mbi. Kansi Yehowa wumbaka beto mpi sadisaka beto na kusoba; yo yina bubu yai, beto me kumaka ti bikalulu ya mbote. (Yezaya 11:6-8; Bakolosai 3:9, 10) Beto ke zinga na paladisu ya kimpeve, yina Yehowa me yidikaka mbote-mbote na bilumbu na beto; yo ke sadisaka beto na kukuma ti bikalulu mingi ya mbote. Ata beto ke zinga na nsi-ntoto yai ya nku, kansi beto ke kudiwaka na lutaninu na kati ya paladisu ya kimpeve. Bampangi yina me yelaka na mabuta yina zola kele ve, ke sepelaka na zola ya kieleka yina beto ke monisaka na paladisu ya kimpeve. (Yoane 13:35) Yo me sadisaka beto mpi na kuzola bankaka. Kansi kima ya kuluta mfunu kele nde beto me zabaka Yehowa mpi bubu yai beto ke bakaka mambote ya zola na yandi.—Yakobo 4:8.
9 Na nsi-ntoto ya mpa, beto ta baka mambote yonso ya paladisu ya kimpeve. Beto ta zinga mpi na kiese na nsi ya Kimfumu ya Nzambi, na ntoto yina ta kuma Paladisu. Na nsungi yina, Yehowa ta landa kuwumba beto mpi kulonga beto na kiteso ya kuyituka mpenza. (Yezaya 11:9) Yehowa ta kumisa mpi mabanza ti nitu na beto ya kukuka. Na nima, beto ta bakisa mbote bansiku ya Nzambi mpi kulemfukila yo ta vanda diaka ve mpasi. Bika beto landa kupesa Yehowa nzila ya kuwumba beto, mpi kumonisa nde beto ke sepelaka ti zola na yandi.—Bingana 3:11, 12.
MUTINDU YEHOWA KE WUMBAKA BETO
10. Inki mutindu Yezu monisaka mayele mpi ntima-nda ya Muwumbi ya Nene?
10 Yehowa ke zabaka beto mbote-mbote kaka mutindu muwumbi ya mayele ke zabaka ntoto ya tuma. Yandi me zaba bifu na beto ya fioti-fioti, bandilu na beto, mpi kuyela na beto na kimpeve. Yandi ke wumbaka konso muntu na kutadila mambu yai. (Tanga Nkunga 103:10-14.) Kuzaba mutindu Yezu vandaka kutadila bifu ya bantumwa na yandi ta sadisa beto na kuzaba mutindu Yehowa ke tadilaka bantu. Bantangu ya nkaka, bantumwa vandaka kutula ntembe ya kuzaba muntu ya kuluta nene na kati na bo. Kana nge vandaka pana, nki mutindu nge zolaka kutadila kifu yina ya bantumwa? Ziku nge zolaka kumona nde bo vandaka ve bonso ntoto ya tuma ya mbote. Kansi Yezu bakisaka nde kana bo sadila bandongisila ya mbote yina yandi vandaka kupesa bo ti ntima-nda yonso mpi bo landa mbandu na yandi ya kudikulumusa, bo ta kuma bantu ya mbote. (Marko 9:33-37; 10:37, 41-45; Luka 22:24-27) Na nima ya lufutumuku ya Yezu, bantumwa bakaka mpeve santu ya Nzambi mpi bo vandaka diaka ve kusosa kuzaba nani kele muntu ya kuluta nene na kati na bo. Bo tulaka dikebi kaka na kisalu yina Yezu pesaka bo.—Bisalu 5:42.
11. Inki mutindu Davidi monisaka nde yandi vandaka ntoto ya tuma ya mbote, mpi nki mutindu beto lenda landa mbandu na yandi?
11 Bubu yai, Yehowa ke wumbaka beto na nzila ya Biblia, ya mpeve santu na yandi, mpi ya dibundu. Inki mutindu Biblia lenda wumba beto? Kana beto ke tanga yo, ke yindulula mambu yina beto ke tanga mpi ke lomba Yehowa na kusadisa beto na kusadila mambu yango. Ntotila Davidi sonikaka nde: “Mono ke yibuka nge ntangu mono kele na mbeto na mono; mono ke yindulula nge na bantangu ya kukengila ya mpimpa.” (Nkunga 63:6) Yandi sonikaka diaka nde: “Mono ta kumisa Yehowa, yina me pesa mono ndongisila. Ata na mpimpa, bangindu na mono ya kati kibeni ke sungika mono.” (Nkunga 16:7) Ya kieleka, Davidi vandaka kuyindulula bandongisila ya Yehowa mpi bikaka nde yo soba bangindu mpi mawi ya ntima na yandi, ata ntangu yo vandaka mpasi. (2 Samuele 12:1-13) Davidi me bikilaka beto mbandu ya mbote ya kudikulumusa mpi ya bulemfu. Yo yina, kudiyula nde: ‘Ntangu mono ke tangaka Biblia, keti mono ke yindululaka mpi ke bikaka nde bandongisila na yo kusoba bangindu mpi mawi ya ntima na mono? Keti mono lenda sala yo diaka mingi kuluta?’—Nkunga 1:2, 3.
12, 13. Inki mutindu Yehowa ke wumbaka beto na nsadisa ya mpeve santu mpi ya dibundu?
12 Mpeve santu lenda wumba beto na mambu mingi. Yo lenda sadisa beto na kulanda mbandu ya Yezu, mpi kuvanda ti bikalulu ya mbuma ya mpeve. (Bagalatia 5:22, 23) Zola kele na kati ya bikalulu yina. Beto ke zolaka Nzambi, beto ke ndimaka kulemfukila yandi, mpi beto ke ndimaka nde yandi wumba beto sambu bansiku na yandi ke natilaka beto mambote. Mpeve santu lenda pesa beto mpi ngolo ya me fwana sambu nsi-ntoto yai ya mbi kuwumba beto ve. (Baefezo 2:2) Ntangu ntumwa Polo vandaka toko, lulendu ya bamfumu ya dibundu ya Bayuda sambukilaka yandi. Kansi mpeve santu sadisaka yandi na kusoba. Na nima yandi sonikaka nde: “Sambu na mambu yonso, mono kele ti ngolo na nzila ya muntu yina ke pesaka mono ngolo.” (Bafilipi 4:13) Beto fwete lomba mpi Yehowa mpeve santu, sambu beto me zaba nde yandi ke waka bisambu na beto ya masonga.—Nkunga 10:17.
13 Yehowa ke wumbaka beto mpi na nzila ya dibundu ti ya bankuluntu. Mu mbandu, kana bankuluntu me mona beto ti kifu mosi, bo lenda sadisa beto. Kansi bandongisila ya bo ke pesaka beto ke katukaka ve na bangindu na bo mosi. (Bagalatia 6:1) Na kudikulumusa yonso, bo ke lombaka Yehowa mayele ya kubakisa mambu. Na nima, bo ke salaka bansosa na Biblia mpi na mikanda na beto sambu na kuzwa bangindu ya kusadisa beto. Kana bankuluntu me pesa nge bandongisila ya mawete mpi ya zola, mu mbandu sambu na kulwata na nge, kuvila ve nde yo ke monisa nde Nzambi ke zolaka nge. Kana nge sadila bandongisila na bo, nge ta kuma bonso ntoto ya tuma ya mbote, yina Yehowa lenda wumba, mpi nge ta baka mambote mingi.
14. Ata Yehowa kele ti kiyeka ya kuwumba beto, nki mutindu yandi ke zitisaka nswa na beto ya kupona?
14 Kana beto ke bakisa mutindu Yehowa ke wumbaka beto, beto ta kuma kuzinga mbote ti bampangi na beto. Diaka, beto ta tadilaka bantu ya teritware mpi balongoki na beto ya Biblia na mutindu ya mbote. Na ntangu ya ntama, na ntwala ya kuwumba ntoto ya tuma, bo vandaka kukatula bamvindu, matadi ya fio-fioti mpi bima ya nkaka yina kele na kati. Yehowa, Muwumbi ya Nene, ke sadisaka bantu yina yandi ke zola kuwumba. Yandi ke pusaka bo ve na kusoba na kingolo-ngolo, kansi yandi ke songaka bo bansiku na yandi ya santu. Na nima, bo mosi ke bakaka lukanu ya kusoba.
15, 16. Inki mutindu balongoki ya Biblia ke monisaka nde bo ke zola nde Yehowa kuwumba bo? Pesa mbandu.
15 Tadila mambu yina kuminaka Tessie, mpangi-nkento mosi ya Australie. Yandi vandaka kubakisa mambu yina Biblia ke tubaka. Kansi yandi vandaka kuyela ve na kimpeve. Yandi vandaka kukwenda ve na balukutakanu. Mpangi-nkento yina vandaka kulonguka ti yandi sambaka Yehowa mpi bakaka lukanu ya kulonguka diaka ve ti yandi. Na nima kima mosi ya kuyituka salamaka. Ntangu bo vandaka kulonguka, Tessie songaka yandi mambu yina ke kangaka yandi nzila. Yandi tubaka nde yandi vandaka kudimona muntu ya luvunu sambu yandi vandaka kubula bansaka ya mbongo. Kansi bubu yai, yandi me yambula bansaka yina.
16 Ntangu fioti na nima, Tessie kumaka kukwenda na balukutakanu mpi sobaka bikalulu na yandi, ata banduku na yandi ya nkaka vandaka kuseka yandi. Nsuka-nsuka, Tessie bakaka mbotika mpi kumaka mupasudi-nzila ya ntangu yonso, ata bana na yandi vandaka ntete ya fioti. Mbandu yai ke monisa nde kana balongoki ya Biblia me yantika kusoba sambu na kupesa Nzambi kiese, Nzambi ke kumaka nduku na bo ya ngolo mpi ke kumisaka bo mabungu ya mbalu.
17. (a) Inki ke sepedisa nge mutindu nge me bakisa nde Yehowa kele Muwumbi na nge? (b) Inki mambu ya me tala kuwumba beto ta tubila na disolo ya ke landa?
17 Bubu yai mpi, bawumbi ya nkaka ke salaka na mayele yonso mabungu ya kitoko kaka na maboko. Mutindu mosi, Yehowa ke vandaka ntima-nda ntangu yandi ke pesaka beto bandongisila sambu na kuwumba beto, mpi yandi ke talaka na dikebi yonso kana beto ta sadila yo to ve. (Tanga Nkunga 32:8.) Keti nge ke monaka dikebi yina Yehowa ke tudilaka nge? Keti nge ke bakisaka nde Yehowa ke wumbaka nge na mutindu ya me fwana? Kana ee, nki bikalulu ta sadisa nge na kuvanda kaka ntoto ya tuma ya mbote yina Yehowa lenda wumba? Inki bikalulu ya mbi nge fwete yambula sambu na kukuma ve bonso ntoto ya ngolo yina bo lenda wumba ve? Mpi nki mutindu bibuti lenda sala kumosi ti Yehowa sambu na kuwumba bana na bo? Disolo yina ke landa ta pesa mvutu na bangiufula yai.


text:
Mvutu na ngiufula yayi ke tadila mutindu nge ke vukisaka nitu. Mbala mingi, munganga ta sadisa nge ekzame ya VIH, yandi ta sala ekzame ya menga sambu na kuzaba kana nge kele ti sifilisi, mpi ekzame ya masuba sambu na kuzaba kana nge kele ti kimbefo ya ke sambukilaka na kuvukisa nitu na kinama na nge ya kibakala to ya kinkento. Kana nge ke vukisaka nitu na munoko, nge fwete zikisa nde munganga ke sala ekzame ya mate na nge sambu na kuzaba kana kimbefo ya ke sambukilaka na kuvukisa nitu kele kuna, mpi kana bo ke lalaka nge na mataku, nge fwete zikisa nde bo ke sala mpi ekzame ya mataku na nge.
Yo kele mfunu mpi na kusala ekzame ya Hepatite B ata mbala mosi, mpi ekzame ya Hepatite C, mingi-mingi kana nge kele ti kimbefo ya VIH.
Sambu na kuzaba mambu mingi, tala video yayi ya munuta mosi ya me katuka na Nene Kuluta SIDA. (Lien yayi ke nata na bansangu ya Kingelesi)


text:
Repubilika ya Kôngo
Repubilika ya Kôngo to Kôngo-Balazavile kele yinsi na Afrika ya Kati. Bayinsi na pene-pene na yawu kele: Ngabu, Repubilika ya Afelika ya Kati, Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi mpe Kabinda (kizûnga ya Ngola).
KinkuluEdit
Bântu ya ntete na ndâmbu ya Repubilika ya Kôngo ya bubu yayi vwandaka babôngô. Na manima babantu kwizaka katuka node ná bawu bakaka bayinsi ya babôngô. Na bamvula nkama ya 14 bântu ya yinsi yayi tungaka bayinsi ya nene: Kongo ya Ntotila, Luangu mpe yinsi ya ntotila ya bateke.
Contact ya ntete na kati ya bântu ya Lwangu na bântu ya Mputu vwandaka na nsuka ya bamvula nkama ya 15, kuna bamputulukesi kwizaka na maswa na yinwa ya Nzadi Kôngo. Bamputu bandaka kusûmba bântu ya ndombi samu na bumpika na bakoloni ya bawu na Amerika. Ntângu mosi bantinu ya babwala ya simu kuzwaka mbôngo mîngi. Kasi kusûmba ya bampika manaka mpe bayinsi ya ntinu salamaka ya ngolo ve.
Na 1875 Pierre Savorgnan de Brazza salaka kiwisa na ntinu ya Lwangu ná mukoko ya Teke, yina pesilaka Falanse luyalu ya yinsi ya bawu.
PolitikiEdit
Repubilika ya Kongo vuandaka na kupona ya badepute ya kimvuka ya leta na 24.7.2007.
Bantwadisi ya yinsiEdit
- Fulbert Yulu (1960-1963)
- Alphonse Masamba-Deba (1963-1968)
- Marien Nguabi (1968-1977)
- Joachim Yhombi-Opango (1977-1979)
- Deni Sasu-Ngeso (1979-1991)
- N'Dele Milongo (1991-1992)
- Pascal Lisuba (1992-1997)
- Deni Sasu-Ngeso (1997-)
BântuEdit
70% ya bântu ke vwanda na ndâmbu ya sudi ya yinsi: simu ya mubu, simu ya Nzâdi Kôngo, na pene-pene ya nzila ya lukalu (CFCO).
BandîngaEdit
Tala bandînga ya Repubilika ya Kôngo.
LukwikiluEdit
Malongi ya yinsiEdit
BambanzaEdit
- Balazavile
- Ndindi (Pointe-Noire)
- Lubomo (Dolisie)
- Nkayi (Jacob)
BizûngaEdit
Repubilika ya Kôngo kele na bizûnga kûmi na zôle.
CultureEdit
MuzikiEdit
Suku (kifalanse: soukous) kele mutîndu ya muziki yina Kôngo me pesila yinza.
Bimvuka ná bântu ya muziki ya lukumu ya Kôngo kele Bantous de la Capital ná Jahwise.


text:
11 Ebuna Yehowa tubilaka Moize nde: “Mono ke natila Farao mpi Ezipte mpasi ya nkaka. Na nima yandi ta bika beno beno katuka awa.+ Ntangu yandi ta bika beno beno kwenda, yandi ta kula beno kibeni na kukatuka na kisika yai.+2 Ntangu yai, songa bantu nde babakala ti bankento yonso fwete lomba bima ya arza mpi ya wolo na bantu yina ke zingaka pene-pene na bo.”+3 Ebuna Yehowa salaka nde bantu ya Ezipte kundima bantu ya Izraele. Diaka, Moize yandi mosi kumaka muntu mosi ya bo vandaka kupesa luzitu mingi na insi ya Ezipte na kati ya bansadi ya Farao mpi na kati ya bantu.4 Ebuna Moize tubaka nde: “Yehowa me tuba nde, ‘Pene-pene ya midi ya mpimpa mono ta luta na kati ya Ezipte,+5 mpi konso mwana ya ntete na insi ya Ezipte ta fwa,+ yantika na mwana ya ntete ya Farao yina me vanda na kiti na yandi ya kimfumu tii na mwana ya ntete ya mpika ya nkento yina ke sala na kima ya kunikila bambuma na maboko; mpi konso mwana ya ntete ya bitwisi.+6 Bidilu ya ngolo kibeni ta vanda na insi ya mvimba ya Ezipte, bidilu yina me salamaka ntete ve mpi yo ta salama diaka ve.+7 Kansi ata mbwa mosi ve ta nganina* bantu ya Izraele, yo vanda bantu to bitwisi na bo, sambu beno zaba nde Yehowa lenda sala luswaswanu na kati ya bantu ya Ezipte mpi bantu ya Izraele.’+8 Bansadi na nge yonso ta kwisa kukulumuka kisika mono kele, bo ta fukimina mono mpi ta tuba nde, ‘Kwenda, nge ti bantu yonso yina ke landa nge.’+ Na nima mono ta basika.” Ebuna yandi katukaka na ntwala ya Farao mpi basikaka na makasi yonso.9 Na nima Yehowa tubilaka Moize nde: “Farao ta wila beno ve,+ sambu bimangu na mono kukuma mingi na insi ya Ezipte.”+10 Moize ti Aroni salaka bimangu yai yonso na ntwala ya Farao,+ kansi Yehowa pesaka nzila nde ntima ya Farao kukuma ngolo, na mpila nde yandi bikaka ve bantu ya Izraele bo katuka na insi na yandi.+
Banoti na nsi ya lutiti
^ Na kisina, “ta tula ludimi na yo makasi sambu na.”
MBALULA YA NSI-NTOTO YA MPA YA MASONUKU YA SANTU (2013 YA MPA)


text: 35 Ndinga ya Yehowa kwisilaka mono diaka nde:2 “Mwana ya muntu, balula luse na nge na ndambu ya ntoto ya bangumba ya Seire,+ mpi bikula mambu ya mbi sambu na yo.+3 Tubila yo nde, ‘Yehowa Mfumu ya Kuluta Nene me tuba nde: “Mono ke nwanisa nge, O ntoto ya bangumba ya Seire, mpi mono ta tandula diboko na mono sambu na kupesa nge ndola mpi kukumisa nge ntoto ya me bikalaka mpamba.+4 Mono ta kumisa bambanza na nge mayumbu, mpi nge ta kuma kisika ya me bikalaka mpamba;+ ebuna nge ta zaba nde mono kele Yehowa.5 Sambu nge monisaka kimbeni ya ke manaka ve,+ mpi nge pesaka bantu ya Izraele na mbele ya bitumba na ntangu ya mpasi na bo, na ntangu ya ndola na bo ya nsuka.”’+6 “‘Yo yina, ya kieleka mutindu mono kele na luzingu,’ Yehowa Mfumu ya Kuluta Nene muntu me tuba, ‘mono ta yidika nge sambu na kutiamuna menga, mpi menga yina tiamukaka ta landa nge.+ Sambu nge mengaka menga, menga yina tiamukaka ta landa nge.+7 Mono ta kumisa ntoto ya bangumba ya Seire kisika ya me bikalaka mpamba,+ mpi mono ta katula na kati na yo konso muntu yina ke lutila kuna mpi konso muntu yina ke vutuka.8 Mono ta fulusa bangumba na yo ti bantu ya bo me fwa; mpi bantu yina bo me fwa na mbele ya bitumba ta bwa na bangumba na nge ya fioti, na miwanda na nge, mpi na bamasa na nge yonso.9 Mono ta kumisa nge mayumbu ya kimakulu, mpi bantu ta zinga ve na bambanza na nge;+ ebuna beno ta zaba nde mono kele Yehowa.’10 “Sambu nge tubaka nde, ‘Makanda yai zole mpi bansi yai zole ta kuma ya mono, mpi beto ta baka yo yonso zole,’+ ata Yehowa yandi mosi vandaka kuna,11 ‘yo yina, ya kieleka mutindu mono kele na luzingu,’ Yehowa Mfumu ya Kuluta Nene muntu me tuba, ‘mono ta sadila nge mambu na kutadila makasi mpi kimpala yina nge monisaka sambu nge vandaka kumenga bo;+ mpi mono ta sala nde bo zaba mono na kati na bo ntangu mono ta sambisa nge.12 Ebuna nge ta zaba nde mono Yehowa, mono me wa mambu yonso ya kukonda luzitu yina nge tubaka sambu na bangumba ya Izraele ntangu nge tubaka nde, “Bo me bika yo ya mpamba mpi bo me pesa beto yo sambu na kudia.”*13 Beno tubilaka mono na lulendo yonso, mpi beno kumisaka bangogo na beno mingi sambu na kutubila mono.+ Mono waka yo yonso.’14 “Yehowa Mfumu ya Kuluta Nene me tuba nde: ‘Ntoto ya mvimba ta wa kiese ntangu mono ta kumisa nge kisika ya me bikalaka mpamba.15 Kaka mutindu nge waka kiese ntangu dikabu ya nzo ya Izraele bikalaka mpamba, mono ta sadila nge mambu mutindu yina.+ Nge ta kuma kisika ya me bikalaka mpamba, O ntoto ya bangumba ya Seire, ee, Edomi+ ya mvimba; ebuna bo ta zaba nde mono kele Yehowa.’”


text:
KAPU YA NANA
Kimfumu ya Nzambi Kele Nki?
1. Inki kisambu ya me zabanaka beto ta tadila ntangu yai?
BANTU mingi me zaba kisambu yai ya me zabanaka mpi ya bo ke bingaka Tata na Beto to Kisambu ya Mfumu. Yezu sadilaka kisambu yai sambu na kulonga balongoki na yandi mutindu ya kusamba. Yandi sambaka sambu na nki mambu? Mpi sambu na nki kisambu yai kele mfunu sambu na beto bubu yai?
2. Inki kele mambu tatu ya mfunu yina Yezu longaka beto na kusamba?
2 Yezu tubaka nde: “Ebuna, beno fwete samba mutindu yai: ‘Tata na beto yina kele na zulu, zina na nge kuvanda ya santu. Kimfumu na nge kukwisa. Luzolo na nge kusalama na ntoto, bonso na zulu.’” (Tanga Matayo 6:9-13.) Sambu na nki Yezu longaka beto na kusamba sambu na mambu yai tatu?—Tala Noti 20.
3. Inki beto fwete zaba na yina me tala Kimfumu ya Nzambi?
3 Beto longukaka nde zina ya Nzambi kele Yehowa. Diaka, beto longukaka lukanu ya Nzambi sambu na bantu mpi sambu na ntoto. Kansi Yezu zolaka kutuba nki ntangu yandi tubaka nde: “Kimfumu na nge kukwisa”? Beto ta zaba Kimfumu ya Nzambi kele nki, inki mambu yo ta sala mpi nki mutindu yo ta kumisa zina ya Nzambi santu.
KIMFUMU YA NZAMBI KELE NKI?
4. Kimfumu ya Nzambi kele nki, mpi nani kele Ntotila?
4 Yehowa me tulaka luyalu mosi na zulu mpi me ponaka Yezu na kuvanda Ntotila. Biblia ke bingaka luyalu yai nde Kimfumu ya Nzambi. Yezu kele “Ntotila ya bantu yina ke yala bonso bantotila mpi Mfumu ya bantu yina ke yala bonso bamfumu.” (1 Timoteo 6:15) Yezu kele ti ngolo ya kusala mambu mingi ya mbote kuluta bamfumu yonso, mpi ata bo vukisa bamfumu yonso, Yezu kele ngolo mingi kuluta bo.
5. (a) Kimfumu ya Nzambi ta yala tuka na wapi? (b) Yo ta yala nki?
5 Bilumbu 40 na nima ya lufutumuku ya Yezu, yandi vutukaka na zulu. Na nima, Yehowa tulaka yandi Ntotila ya Kimfumu na yandi. (Bisalu 2:33) Tuka na zulu, luyalu ya Nzambi ta yala ntoto ya mvimba. (Kusonga 11:15) Yo yina, Biblia ke binga Kimfumu ya Nzambi nde: “Kimfumu . . . ya zulu.”—2 Timoteo 4:18.
6, 7. Inki ke sala nde Yezu kuvanda Ntotila ya mbote kuluta bantotila yonso?
6 Biblia ke tuba nde Yezu kele ntotila ya kuluta bantotila yonso sambu “yandi mpamba ke fwaka ve.” (1 Timoteo 6:16) Bamfumu yonso ta fwa kansi Yezu ta fwa ve ata fioti. Mambu yonso ya mbote yina Yezu ta sadila beto ta vanda ve na nsuka.
7 Mbikudulu mosi ya Biblia ke tuba nde Yezu ta vanda ntotila ya lunungu mpi ya ke wilaka bantu mawa: “Mpeve ya Yehowa ta vanda na zulu na yandi, mpeve ya mayele mpi ya mayele ya kubakisa mambu, mpeve ya ndongisila mpi ya ngolo, mpeve ya nzayilu mpi ya boma ya Yehowa; mpi yandi ta wa kiese na boma ya Yehowa. Yandi ta sambisa ve na kutadila mambu yina ke monana na meso na yandi, yandi ta nganina mpi ve na kutadila mambu yina makutu na yandi ke wa. Yandi ta sambisa nsukami na mutindu ya mbote.” (Yezaya 11:2-4) Keti nge ke zola nde ntotila na nge kuvanda mutindu yai?
8. Inki mutindu beto me zaba nde Yezu ta yala ve yandi mosi?
8 Nzambi me ponaka bantu ya nkaka sambu bo yala ti Yezu na kimfumu ya zulu. Mu mbandu, ntumwa Polo zabisaka Timoteo nde: “Kana beto landa kukanga ntima, beto ta yala mpi ti yandi bonso bantotila.” (2 Timoteo 2:12) Bantu ikwa ta yala ti Yezu bonso bantotila?
9. (a) Bantu ikwa ta yala ti Yezu? (b) Inki ntangu Nzambi yantikaka kupona bo?
9 Mutindu beto longukaka yo na Kapu ya nsambwadi, Yehowa pesaka ntumwa Yoane mbona-meso mosi yina yandi monaka Yezu bonso Ntotila na zulu ti bantu 144 000. Bantu 144 000 kele banani? Yoane tendulaka nde bo vandaka “ti zina [ya Yezu] mpi zina ya Tata na yandi ya kusonika na bambunzu na bo.” Yandi tubaka diaka nde: “Bo kele bantu yina ke fula kulanda Mwana-Dimeme [disongidila, Yezu] konso kisika yina yandi ke kwenda. Bo sumbaka bo na kati ya bantu.” (Tanga Kusonga 14:1, 4.) Bantu 144 000 kele Bakristu ya kwikama yina Nzambi me ponaka sambu bo “yala bonso bantotila na ntoto” ti Yezu. Kana bo me fwa, bo ke futumukaka sambu na kukwenda kuzinga na zulu. (Kusonga 5:10) Banda na bilumbu ya bantumwa, Yehowa ke ponaka Bakristu ya kwikama sambu na kuvanda na kimvuka yina ya bantotila 144 000.
10. Mutindu Yehowa me ponaka Yezu ti Bakristu 144 000 na kuyala kele ngidika mosi ya zola. Sambu na nki?
10 Yehowa ke kudiyangisaka mingi sambu na beto, yo yina yandi me bakaka bangidika sambu bantu kuyala ti Yezu. Yezu ta vanda mfumu mosi ya mbote sambu yandi ke zabaka beto. Yandi zingaka bonso muntu mpi monaka mpasi. Polo tubaka nde Yezu lenda “wila beto . . . mawa sambu na bifu na beto,” mpi “bo mekaka [yandi] na mambu yonso mutindu bo me mekaka beto.” (Baebreo 4:15; 5:8) Bakristu 144 000 mpi vandaka bantu. Bo nwanaka ti kukonda kukuka mpi maladi. Yo yina, beto lenda ndima nde Yezu ti Bakristu 144 000 ta bakisa mutindu beto ke waka mpi bampasi ya beto ke kutanaka ti yo.
KIMFUMU YA NZAMBI TA SALA NKI?
11. Sambu na nki Yezu longaka balongoki na yandi na kusamba sambu luzolo ya Nzambi kusalama na zulu?
11 Yezu longaka balongoki na yandi na kusamba sambu luzolo ya Nzambi kusalama na zulu. Sambu na nki? Na Kapu ya tatu, beto longukaka nde Satana Diabulu kolamaka na Yehowa. Ntangu Satana kolamaka, Yehowa pesaka nzila nde yandi ti bawanzio ya kukonda kwikama to bademo kubikala na zulu sambu na mwa ntangu. Bawanzio yonso ve na zulu vandaka kusala luzolo ya Nzambi. Na Kapu ya kumi, beto ta longuka mambu mingi ya me tala Satana mpi bademo.
12. Inki mambu zole ya mfunu Biblia ke tubila na Kusonga 12:10?
12 Biblia ke tendula nde ntangu fioti na nima ya kukuma Ntotila ya Kimfumu ya Nzambi, Yezu nwanaka ti Satana. (Tanga Kusonga 12:7-10.) Verse 10 ke tubila mambu zole ya mfunu. Yezu yantikaka kuyala bonso Ntotila ya Kimfumu ya Nzambi mpi bo losaka Satana awa na ntoto. Mutindu beto ta longuka yo, mambu yai me salamaka dezia.
13. Inki salamaka na zulu ntangu bo losaka Satana na ntoto?
13 Biblia ke tubila kiese yina bawanzio ya kwikama waka ntangu bo losaka Satana mpi bademo na yandi na ntoto. Beto ke tanga nde: “Zulu mpi beno bantu yina ke zingaka kuna, beno vanda na kiese!” (Kusonga 12:12) Ntangu yai ngemba mpi bumosi ya ngolo kele na zulu sambu bawanzio yonso ke sala luzolo ya Nzambi.
14. Inki ke salama awa ntoto mutindu bo me losaka Satana?
14 Kansi, luzingu na ntoto kele kibeni mutindu ya nkaka. Bantu ke kutana ti mambu ya mpasi mingi “sambu Diabulu me kulumuka” na ntoto mpi yandi “kele ti makasi ya ngolo, sambu yandi me zaba nde yandi kele ti ntangu fioti.” (Kusonga 12:12) Satana kele ti makasi ya ngolo. Bo me losaka yandi na ntoto mpi yandi me zaba nde kubika fioti bo ta fwa yandi. Yandi ke sala yonso yina yandi lenda sala sambu na kunatila bantu mavwanga, mawa mpi mpasi na ntoto ya mvimba.
15. Luzolo ya Nzambi sambu na ntoto kele nki?
15 Kansi luzolo ya Nzambi sambu na ntoto me sobaka ve. Luzolo na yandi kele kaka nde bantu ya kukuka kuzinga mvula na mvula na paladisu na ntoto. (Nkunga 37:29) Ebuna, inki mutindu Kimfumu ya Nzambi ta lungisa mambu yai?
16, 17. Daniele 2:44 ke longa beto nki na yina me tala Kimfumu ya Nzambi?
16 Mbikudulu yina kele na Daniele 2:44 ke tuba nde: “Na bilumbu ya bantotila yina, Nzambi ya zulu ta tula kimfumu mosi yina ta fwa ve ata fioti. Kimfumu yina ta kwenda ve na bantu ya nkaka. Yo ta bedisa mpi ta sukisa bimfumu yina yonso, mpi yo mpamba ta bikala kimakulu.” Mbikudulu yai ke longa beto nki na yina me tala Kimfumu ya Nzambi?
17 Ya ntete, yo ke longa beto nde Kimfumu ya Nzambi ta yantika kuyala “na bilumbu ya bantotila yina.” Yo ke tendula nde baluyalu ya nkaka ta vanda na ntoto ntangu Kimfumu ya Nzambi ta yantika kuyala. Ya zole, yo ke songa beto nde Kimfumu ya Nzambi ta yala kimakulu mpi ata luyalu mosi ve ta yinga yo. Mpi ya tatu, Kimfumu ya Nzambi ta nwana ti baluyalu ya nsi-ntoto yai. Kimfumu ya Nzambi ta nunga mpi yo ta vanda luyalu mosi kaka yina ta yala ntoto ya mvimba. Na nima, bantu ta vanda ti luyalu mosi ya kuluta mbote.
18. Inki kele zina ya bitumba ya nsuka yina Kimfumu ya Nzambi ta nwana ti baluyalu ya nsi-ntoto yai?
18 Inki mutindu Kimfumu ya Nzambi ta yala ntoto ya mvimba? Na ntwala nde bitumba ya nsuka, yina Biblia ke binga Armagedoni kuyantika, bademo ta kusa “bantotila ya ntoto ya mvimba, sambu na kuvukisa bo sambu na bitumba ya kilumbu ya nene ya Nzambi Nkwa-Ngolo Yonso.” Ee, baluyalu ya bantu ta nwana ti Kimfumu ya Nzambi.—Kusonga 16:14, 16; tala Noti 10.
19, 20. Sambu na nki beto kele na mfunu nde Kimfumu ya Nzambi kuyala ntoto ya mvimba?
19 Sambu na nki beto kele na mfunu ya Kimfumu ya Nzambi? Sambu na bikuma tatu. Ya ntete, beto kele bantu ya masumu, yo yina beto ke belaka mpi ke fwaka. Kansi, Biblia ke tuba nde na nsi ya Kimfumu ya Nzambi beto ta zinga kimakulu. Nkutu Yoane 3:16 ke tuba nde: “Nzambi zolaka nsi-ntoto mingi kibeni yo yina yandi pesaka Mwana na yandi mosi kaka ya kubutuka, sambu konso muntu yina ke monisa lukwikilu na Mwana kufwa ve kansi kubaka luzingu ya mvula na mvula.”
20 Kikuma ya zole ya beto kele na mfunu ya Kimfumu ya Nzambi kele nde beto ke zinga kisika mosi ti bantu ya mbi. Bantu mingi ke taka luvunu, ke yibaka mpi ke salaka mansoni. Beto kele ve ata fioti ti makuki ya kukatula bo kansi Nzambi ta sala yo. Yandi ta fwa bantu yina ke landa kusala mambu ya mbi na Armagedoni. (Tanga Nkunga 37:10.) Kikuma ya tatu yina beto kele na mfunu ya Kimfumu ya Nzambi kele nde baluyalu ya bantu kele ngolo ve, yo kele nku mpi ya kubeba. Bo ke tulaka ve dikebi na kusadisa bantu na kulemfukila Nzambi. Biblia ke tuba nde “muntu me yalaka muntu sambu na kupesa yandi mpasi.”—Longi 8:9.
21. Inki mutindu Kimfumu ta sala nde luzolo ya Nzambi kusalama na ntoto?
21 Na nima ya Armagedoni, Kimfumu ya Nzambi ta sala nde luzolo ya Nzambi kusalama na ntoto. Mu mbandu, yo ta fwa Satana ti bademo na yandi. (Kusonga 20:1-3) Ebuna, ata muntu mosi ve ta bela mpi ta fwa. Na nsadisa ya nkudulu, bantu yonso ya kwikama ta zinga mvula na mvula na paladisu. (Kusonga 22:1-3) Kimfumu yina ta santisa zina ya Nzambi. Yo ke tendula nki? Yo ke tendula nde ntangu Kimfumu ya Nzambi ta yala ntoto, bantu yonso ta pesa zina ya Yehowa lukumu.—Tala Noti 21.
INKI NTANGU YEZU KUMAKA NTOTILA?
22. Inki mutindu beto me zaba nde Yezu kumaka ve Ntotila ntangu yandi vandaka na ntoto to mbala mosi na nima ya lufutumuku na yandi?
22 Yezu longaka balongoki na yandi na kusamba nde: “Kimfumu na nge kukwisa.” Yo kele pwelele nde luyalu ya Nzambi zolaka kukwisa na ntangu yina ve kansi na bilumbu ke kwisa. Yo lombaka ntete nde Yehowa kutula luyalu na yandi mpi kukumisa Yezu Ntotila. Ntangu Yezu vutukaka na zulu, keti yandi kumaka mbala mosi Ntotila? Ve, yo lombaka nde yandi vingila. Ntangu fioti na nima ya lufutumuku ya Yezu, Piere mpi Polo tubilaka pwelele diambu yai ntangu bo monisaka nde mbikudulu yina kele na Nkunga 110:1 ke tadila Yezu. Na mbikudulu yango Yehowa tubaka nde: “Vanda na diboko na mono ya kitata tii kuna mono ta tula bambeni na nge bonso kazune sambu na makulu na nge.” (Bisalu 2:32-35; Baebreo 10:12, 13) Yo lombaka nde Yezu kuvingila bantangu ikwa na ntwala nde Yehowa kukumisa yandi Ntotila?
Kimfumu ya Nzambi ta sala nde luzolo ya Nzambi kusalama na ntoto
23. (a) Inki ntangu Yezu kumaka Ntotila ya Kimfumu ya Nzambi? (b) Inki beto ta longuka na kapu yina ke landa?
23 Bamvula mingi na ntwala ya mvu 1914, kimvuka mosi ya Bakristu ya masonga bakisaka nde 1914 ta vanda mvula mosi ya mfunu na yina me tala bambikudulu ya Biblia. Banda 1914, mambu yina ke salama na nsi-ntoto ke monisa nde Bakristu yango tubaka mambu ya kieleka. Yezu kumaka Ntotila na mvula yango. (Nkunga 110:2) Ntangu fioti na nima, bo losaka Satana na ntoto mpi ntangu yai “yandi [me bikala] ti ntangu fioti.” (Kusonga 12:12) Na kapu yina ke landa, beto ta mona mambu mingi yina ke monisa nde beto ke zinga na nsungi yango. Beto ta longuka mpi nde kubika fioti Kimfumu ya Nzambi ta sala nde luzolo ya Nzambi kusalama na ntoto.—Tala Noti 22.


text:
Balazavile
Balazavile (Brazzaville) to Ntambo to Mavula (nkûmbu na kilâdi) kele mbânza-kimfumu ya Repubilika ya Kôngo.
Kinkulu[soba | edit source]
Pierre Savorgnan de Brazza tungaka Balazavile na 1880 na ndâmbu ya bwala, yina bakôngo bingaka Ntambo to Kintambo na bateke bingaka Ntamo. Nga ti nkûmbu ya kisina ya Balazavile vwandaka Ntambo to Ntamo, kasi Pierre Savorgnan de Brazza me botikaka yawu na nkûmbu ya yandi mosi. Mfumu ya yinsi, mukoko ya bateke, sonikaka nkûmbu ya yandi na lusilu, yina pesaka bayinsi ya bateke na Falanse. Bafalanse tungaka mbânza na manima ya mvula 4 samu na kunwana Léopoldville (bubu yayi Kinsasa), mbânza ya Belzike na ngambu ya nzadi Kôngo.
Bandâmbu[soba | edit source]
Balazavile kele na bandâmbu 9:
Bântu[soba | edit source]
Bântu mîngi ke zingilaka Balazavile, bonso bakamba, bakunyi, balâdi, bambosi, bateke ná bamindele ya bayinsi mîngi. Balâdi kele dikânda ya kuluta nene ya Balazavile.
Bântu ya Balazavile ke tubaka bandînga mîngi. Bandînga ya kuluta nene kele kilâdi, kituba, lingala ná kifalanse. Kituba ke tubamaka na ndâmbu ya sude ná lingala na ndâmbu ya node ya mbânza. Kilâdi ke tubamaka na Makelekele, Poto-Poto ná Mungali, kasi balâdi mîngi ke tubaka mpe kituba to lingala.


text: 15 Ntangu yai, bantu ya nkaka kwisaka kukulumuka katuka na Yudea mpi yantikaka kulonga bampangi nde: “Kana bo yotisa beno ve mutindu nsiku ya Moize ke lomba,+ beno lenda guluka ve.”2 Kansi ntangu ntembe ya ngolo mpi kukonda kuwakana basikaka na kati na bo mpi Polo ti Barnabasi, bo solaka Polo, Barnabasi, ti ndambu ya bantu ya nkaka na kati na bo sambu bo tombuka na bantumwa mpi na bankuluntu yina vandaka na Yeruzalemi+ sambu na diambu* yina.3 Bampangi ya dibundu fidisaka bo tii na mwa kitamina, na nima bo lutaka na Fenisia mpi na Samaria, bo vandaka kukwenda kuzabisa na bunda mutindu bantu ya makanda vandaka kusoba bikalulu; mpi nsangu yina vandaka kupesa kiese mingi na bampangi yonso.4 Ntangu bo kumaka na Yeruzalemi, dibundu, bantumwa, mpi bankuluntu yambaka bo mbote, ebuna bo zabisaka bo mambu yonso yina Nzambi salaka na nzila na bo.5 Kansi bantu ya nkaka ya ka-dibundu ya Bafarize yina kumaka kukwikila telamaka mpi tubaka nde: “Beto fwete yotisa bo mpi beto fwete songa bo na kuzitisa Nsiku ya Moize.”+6 Bantumwa ti bankuluntu vukanaka sambu na kutadila mambu yina.7 Ntangu bo manisaka kutulana ntembe ya ngolo,* Piere telamaka mpi tubilaka bo nde: “Babakala, bampangi, beno me zaba mbote nde yantika bilumbu ya ntete Nzambi solaka mono na kati na beno sambu na nzila na mono bantu ya makanda kuwa ndinga ya nsangu ya mbote mpi bo kwikila.+8 Ebuna Nzambi yina ke zabaka ntima ya bantu,+ taka kimbangi mutindu yandi pesaka bo mpeve santu,+ mpila yandi pesaka beto mpi.9 Yandi salaka ve luswaswanu ata fioti na kati na beto ti bo,+ kansi yandi kumisaka bantima na bo bunkete sambu na lukwikilu na bo.+10 Ntangu yai, sambu na nki beno ke meka Nzambi mutindu beno ke tula kizitu ya nene na mapeka ya balongoki, kizitu+ yina ba-nkaka na beto mpi beto mosi ke monaka ve mpila ya kunata?+11 Kansi, beto ke kwikila nde beto ta guluka na nzila ya ntima ya mbote ya nene ya Mfumu Yezu;+ bo mpi ke kwikila na kuguluka mutindu mosi.”+12 Bantu yonso vandaka pima, mpi bo yantikaka kuwa Barnabasi ti Polo ntangu bo ke tubila bidimbu mpi mambu mingi ya kuyituka yina Nzambi salaka na nzila na bo na kati ya makanda.13 Ntangu bo manisaka kutuba, Yakobo tubaka nde: “Babakala, bampangi, beno wa mono.14 Simeoni*+ me tubila mbote-mbote mutindu Nzambi tulaka dikebi na mbala ya ntete na makanda sambu na kusola bantu na kati na bo sambu na kunata zina na yandi.+15 Mpi mambu yai ke kwenda nzila mosi ti mambu yina Bambikudi tubaka, mutindu bo me sonikaka nde:16 ‘Na nima ya mambu yai mono ta vutuka mpi mono ta tedimisa diaka tenta* ya Davidi yina me bwaka; mono ta tunga diaka bisika na yo yina me bebaka mpi mono ta yidika yo,17 sambu bantu yina ke bikala, kumosi ti bantu ya makanda yonso, bantu yina bo ke bingaka na zina na mono, kusosa Yehowa* na masonga yonso. Yehowa* muntu me tuba, yandi muntu ke sala mambu yai,+18 mambu yina me zabanaka tuka ntama.’+19 Yo yina, ngindu na mono kele nde beto yangisa ve bantu ya makanda yina me balula ntima na Nzambi,+20 kansi beto sonikila bo na kubuya bima yina bo me kumisa mvindu na biteki,+ pite,*+ bima yina bo me fwa na kukanga mungungu,* mpi menga.+21 Sambu, tuka ntama, na konso mbanza, ke vandaka ti bantu yina ke longaka mambu yina kele na mikanda ya Moize, sambu konso kisabatu bo ke tangaka yo na ndinga ya ngolo na basinagoga.”+22 Ebuna bantumwa ti bankuluntu mpi dibundu ya mvimba, bakaka lukanu ya kutinda bantu yina bo solaka na kati na bo na Antioshe kumosi ti Polo mpi Barnabasi; bo tindaka Yudasi yina bo vandaka kubinga Barsabasi mpi Silasi,+ bayina vandaka bantwadisi na kati ya bampangi.23 Bo sonikaka mambu yai mpi bo tindaka yo na nzila na bo:“Beto bantumwa ti bankuluntu, yina kele bampangi na beno, beto me tindila beno mbote, beno bampangi yina kele na Antioshe,+ na Siria, mpi na Silisia, bayina me katukaka na makanda!24 Sambu beto waka nde bantu ya nkaka na kati na beto yangisaka beno na mambu yina bo tubaka,+ bo mekaka kuvwalangasa beno,* ata beto songaka bo kima ve,25 na bumosi beto me baka lukanu ya kusola bantu mpi kutindila beno bo kumosi ti bampangi na beto ya beto ke zolaka mingi Barnabasi ti Polo,26 bantu yina me tulaka luzingu* na bo na kigonsa sambu na zina ya Mfumu na beto Yezu Kristu.+27 Yo yina, beto ke tinda Yudasi ti Silasi, sambu bo mpi bo zabisa beno mambu ya mutindu mosi na munoko na bo.+28 Sambu mpeve santu+ mpi beto mosi me baka lukanu ya kuyika ve kizitu ya nkaka na zulu na beno, katula kaka mambu yai ya mfunu:29 beno landa kubuya bima yina bo me pesaka bimenga na biteki,+ menga,+ bima yina bo me fwa na kukanga mungungu,*+ mpi pite.*+ Kana beno kuditanina mbote-mbote na mambu yai, beno ta vanda mbote. Beno bikala mbote!”30 Yo yina, ntangu bantu yina kwendaka, bo kulumukaka na Antioshe, ebuna bo vukisaka kimvuka ya mvimba kisika mosi mpi pesaka bo mukanda yina.31 Na nima ya kutanga yo, bo waka kiese sambu na bangogo yina vandaka kupesa kikesa.32 Sambu Yudasi ti Silasi vandaka mpi bambikudi, bo tubaka mambu mingi sambu na kusiamisa bampangi mpi kupesa bo kikesa.+33 Na nima ya kulutisa mwa ntangu kuna, bampangi zodilaka bo nzietelo ya mbote, ebuna bo vutukaka na bantu yina tindaka bo.34 *——35 Kansi Polo ti Barnabasi bikalaka na Antioshe; bo ti bantu mingi ya nkaka, bo vandaka kulonga mpi kuzabisa nsangu ya mbote ya ndinga ya Yehowa.*36 Na nima ya mwa bilumbu, Polo tubilaka Barnabasi nde: “Beto vutuka sambu na kukwenda kutala bampangi na bambanza yonso yina beto zabisaka ndinga ya Yehowa,* sambu na kuzaba kana bo kele nki mutindu.”+37 Barnabasi vandaka ti lukanu ya kunata Yoane, yina bo vandaka kubinga Marko.+38 Kansi Polo buyaka nde bo nata yandi, sambu yandi bikisaka bo na Pamfilia mpi yandi kwendaka ve kusala ti bo.+39 Ebuna bo swanaka ngolo kibeni, yo yina bo kabwanaka; Barnabasi+ nataka Marko mpi bo kwendaka na maswa na Shipre.40 Polo solaka Silasi, ebuna bampangi bikisaka yandi na maboko ya Yehowa* sambu yandi monisila yandi ntima ya mbote ya nene, na nima yandi kwendaka.+41 Yandi lutaka na Siria mpi na Silisia, yandi vandaka kupesa mabundu kikesa.


text: 19 “Nge fwete yimba nkunga ya mawa* sambu na bamfumu ya Izraele2 mpi kutuba nde,‘Mama na nge vandaka muntu ya nki mutindu? Ntambu ya nkento na kati ya bantambu ya babakala.Yandi vandaka kulala na kati ya bana-bantambu ya ngolo* mpi vandaka kusansa bana na yandi.3 Yandi yedisaka mwana mosi na kati ya bana na yandi, mpi mwana yina kumaka mwana-ntambu ya ngolo.+Yandi longukaka mutindu ya kuzenga-zenga mbisi yina yandi me kanga,Nkutu yandi diaka bantu.4 Makanda waka nsangu na yandi mpi kangaka yandi na dibulu na bo,Ebuna bo kotisaka yandi bandobo na mbombo+ mpi nataka yandi na insi ya bantu ya Ezipte.5 Yandi vingilaka, mpi nsuka- nsuka yandi monaka nde kivuvu ya kuvutuka vandaka ve sambu na yandi.Yo yina yandi bakaka mwana na yandi ya nkaka mpi tindaka yandi bonso mwana-ntambu ya ngolo.6 Yandi tambula-tambulaka mpi na kati ya bantambu ebuna yandi kumaka mwana-ntambu ya ngolo.Yandi longukaka mutindu ya kuzenga-zenga mbisi yina yandi kangaka, mpi nkutu yandi diaka bantu.+7 Yandi tambula-tambulaka na kati ya banzo-zulu na bo ya kele ti bibaka ya ngolo mpi bebisaka bambanza na bo,Na mpila nde insi yina ya me bikalaka mpamba fulukaka ti makelele ya kungana na yandi.+8 Makanda yina katukaka na bateritware ya nziunga kwisaka kunwanisa yandi sambu na kulosa bukondi na bo na zulu na yandi,Ebuna yandi kangamaka na dibulu na bo.9 Bo sadilaka bandobo yina sambu na kutula yandi na kati ya kamwa-nzo mosi mpi bo nataka yandi na ntotila ya Babilone.Kuna bo kangaka yandi, sambu ndinga na yandi kuwakana diaka ve na zulu ya bangumba ya Izraele.10 Mama na nge vandaka bonso nti ya vinu+ na kati ya menga na nge,* yina bo me kuna pene-pene ya bamasa.Nti yango butaka mbuma mpi yo vandaka ya kufuluka ti balutangu sambu masa vandaka mingi.11 Yo basisaka balutangu ya ngolo,* ya me fwana na kuvanda mihangu ya bamfumu.Yo yelaka, yo lutaka banti ya nkaka na nda,Mpi yo kumaka kumonana sambu yo vandaka nda mingi mpi sambu yo vandaka ti matiti mingi.12 Kansi bo tumunaka yo na makasi yonso+ mpi bo losaka yo na ntoto,Ebuna mupepe ya esti yumisaka bambuma na yo.Bo bukaka balutangu na yo ya ngolo ebuna yo yumaka,+ mpi tiya yoka- ka yo.+13 Ntangu yai bo me kuna nti yina ya vinu na ntoto-makanga,Na insi mosi ya kukonda masa+ mpi ya kuyuma.14 Tiya katukaka na balutangu* na yo mpi panzanaka, ebuna yo yokaka matiti na yo ti bambuma na yo,Ata lutangu mosi ve ya ngolo bikalaka, mpi ata muhangu mosi ve sambu na kuyala.+“‘Yai nkunga ya mawa, mpi yo ta vanda bonso nkunga mosi ya mawa.’”