text:
Inki Malongi Beto Lenda Baka na Bankento Yina Biblia Ke Tubilaka?
Mvutu ya Biblia
Beto lenda baka malongi mingi ya mfunu na bankento yina Biblia ke tubilaka. (Baroma 15:4; 2 Timoteo 3:16, 17) Disolo yai ke tubila na bunkufi ndambu ya bankento yina Biblia ke tubilaka. Mingi na kati na bo kele bambandu ya mbote yina beto lenda landa. Kansi bankaka kele bambandu yina beto lenda landa ve.—1 Bakorinto 10:11; Baebreo 6:12.
Abigaile
Abigaile vandaka nani? Yandi vandaka nkento ya bakala mosi ya mvwama kansi bakala yango vandaka muntu ya mbi. Zina yandi Nabale. Kansi Abigaile vandaka nkento mosi ya mayele mpi ya kudikulumusa. Yandi vandaka mpi nkento mosi ya kitoko mpi yandi vandaka ti bikalulu yina vandaka kusepedisa Yehowa.—1 Samuele 25:3.
Inki yandi salaka? Abigaile salaka mambu na mayele yonso mpi ti luswasukusu sambu diambu mosi ya mbi kusalama ve. Yandi ti bakala na yandi Nabale vandaka kuzinga pene-pene ti kisika yina Davidi, muntu yina fwete kuma ntotila ya Izraele, kwendaka kubumbana ntangu yandi vandaka kutina. Ntangu Davidi ti bantu na yandi vandaka kuna, bo taninaka mameme ya Nabale sambu bantu kuyiba yo ve. Kansi ntangu bantu yina vandaka kunata nsangu katukaka na Davidi mpi kwendaka kulomba bima ya kudia na Nabale, Nabale buyaka kupesa bo madia na nku. Davidi waka makasi ya ngolo. Yo yina yandi ti bantu na yandi kwendaka sambu na kufwa Nabale ti babakala yonso ya nzo na yandi.—1 Samuele 25:10-12, 22.
Abigaile sukininaka ve na kusala kima mosi ntangu yandi waka mambu yina bakala na yandi katukaka kusala. Yandi pesaka bansadi na yandi madia sambu bo natila Davidi ti bantu na yandi, mpi yandi landaka bo sambu na kulomba Davidi pardo. (1 Samuele 25:14-19, 24-31) Ntangu Davidi monaka dikabu ya Abigaile, ntangu yandi monaka nde Abigaile kele nkento mosi ya kudikulumusa mpi ntangu yandi waka ndongisila ya mbote ya Abigaile, Davidi bakisaka nde Nzambi muntu sadilaka nkento yina sambu yandi fwa ve Nabale ti bantu na yandi. (1 Samuele 25:32, 33) Ntangu fioti na nima, Nabale fwaka mpi Abigaile kumaka nkento ya Davidi.—1 Samuele 25:37-41.
Inki malongi beto lenda baka na mbandu ya Abigaile? Ata Abigaile vandaka nkento mosi ya kitoko, yandi vandaka ve kuyindula nde yandi kele mfunu mingi. Sambu na kutula ngemba, yandi kwendaka na luzolo yonso kulomba ndolula ata yandi salaka ve mbi. Yandi manisaka diambu mosi ya mpasi na mpima yonso mpi yandi salaka yo na mutindu ya mbote, ti kikesa mpi ti mayele.
▸ Sambu na kuzaba mambu mingi na yina me tala Abigaile, tala disolo “Yandi Salaka Mambu ti Mayele.”
Debora
Debora vandaka nani? Yandi vandaka profete yina Yehowa, Nzambi ya Izraele sadilaka sambu na kuzabisa bansadi na yandi mambu yina yandi zolaka nde bo sala. Nzambi sadilaka yandi mpi sambu na kusambisa makambu yina vandaka kubwa na kati ya bantu ya Izraele.—Bazuzi 4:4, 5.
Inki yandi salaka? Profete Debora sadisaka na kikesa yonso bantu yina vandaka kusambila Nzambi. Yandi pesaka nsiku mpi lombaka Baraki na kutwadisa basoda ya Izraele sambu na kunwana ti bambeni na bo bantu ya Kanana. (Bazuzi 4:6, 7) Ntangu Baraki lombaka Debora na kukwenda ti yandi, Debora waka ve boma kansi yandi kwendaka ti yandi.—Bazuzi 4:8, 9.
Ntangu Nzambi nungisaka bantu ya Izraele, Debora sonikaka nkunga yina yandi ti Baraki yimbaka. Nkunga yango vandaka kutubila diambu yina. Na nkunga yango, Debora tubilaka diambu yina Yaele, nkento ya nkaka ya kikesa salaka sambu na kubedisa bantu ya Kanana.—Bazuzi kapu 5.
Inki malongi beto lenda baka na mbandu ya Debora? Debora vandaka nkento ya kikesa mpi yandi vandaka ti kikalulu ya kuditambika. Yandi siamisaka bantu ya nkaka na kusala mambu ya mbote na meso ya Nzambi. Ntangu bo salaka mutindu yina, yandi kumisaka bo sambu na mambu yina bo salaka.
▸ Sambu na kuzaba mambu mingi na yina me tala Debora, tala disolo “Mono Kwisaka Kubasika Bonso Mama ya Izraele.”
Dalila
Dalila vandaka nani? Yandi vandaka nkento yina zuzi ya Izraele Samsoni zolaka.—Bazuzi 16:4, 5.
Inki yandi salaka? Yandi ndimaka kubaka mbongo yina bamfumu ya bantu ya Filistia pesaka yandi sambu na kuteka Samsoni, zuzi yina Nzambi sadilaka sambu na kugulusa bantu ya Izraele na maboko ya bantu ya Filistia. Bantu ya Filistia vandaka ve kukuka kununga yandi sambu ngolo na yandi vandaka ya kuyituka. (Bazuzi 13:5) Yo yina, bamfumu ya bantu Filistia sosaka nde Dalila kusadisa bo.
Bantu ya filistia pesaka Dalila mbongo sambu yandi zabaka kisika ngolo yina ya Samsoni vandaka kukatuka. Dalila bakaka mbongo yina. Yandi pukumunaka Samsoni mbala mingi, mpi nsuka-nsuka yandi zabaka kisika ngolo ya Samsoni vandaka kukatuka. (Bazuzi 16:15-17) Yandi kwendaka kusonga yo na bantu ya Filistia. Bo kangaka Samsoni mpi bo tulaka yandi na boloko.—Bazuzi 16:18-21.
Inki malongi beto lenda baka na mbandu ya Dalila? Dalila kele mbandu ya mbi. Sambu yandi vandaka ti nzala ya mbongo mingi, yandi vandaka ti lukasi ya mbongo, yo yina yandi sadilaka nsadi ya Yehowa Nzambi mambu na mutindu ya mbi, ya kukonda kwikama mpi ya bwimi.
Estere
Estere vandaka nani? Yandi vandaka Muyuda yina Asuerusi, ntotila ya Persia kwelaka mpi yandi kumaka ntotila-nkento.
Inki yandi salaka? Ntotila-nkento Estere sadilaka kiyeka na yandi sambu bo fwa ve bantu ya bwala na yandi. Yandi zabaka nde bamfumu tulaka kilumbu mosi yina bo fwete fwa Bayuda yonso yina vandaka kuzinga na Kimfumu ya Persia. Muntu salaka komplo yai vandaka bakala mosi na zina ya Amani. Yandi vandaka mfumu ya luyalu. (Estere 3:13-15; 4:1, 5) Muntu sadisaka Estere vandaka kisoni na yandi Mordekai. Estere tulaka luzingu na yandi na kigonsa mutindu yandi songaka bakala na yandi ntotila Asuerusi komplo yina. (Estere 4:10-16; 7:1-10) Asuerusi pesaka Estere ti Mordekai nzila ya kupesa nsiku ya nkaka. Nsiku yango vandaka kupesa Bayuda nzila ya kunwana sambu na kugulusa luzingu na bo. Bayuda nungaka bambeni na bo.—Estere 8:5-11; 9:16, 17.
Inki malongi beto lenda baka na mbandu ya Estere? Ntotila-nkento Estere pesaka mbandu ya mbote na yina me tala kuvanda kikesa mpi kudikulumusa. (Nkunga 31:24; Bafilipi 2:3) Kitoko na yandi mpi kiyeka ya kuvanda ntotila-nkento lendaka kukumisa yandi nkento ya lulendo, kansi yandi vandaka nkento mosi ya kudikulumusa mpi vandaka kulomba bandongisilal mpi lusadisu na bantu ya nkaka. Ntangu yandi vandaka kusolula ti bakala na yandi, yandi vandaka kutuba ti kikesa kansi na mutindu ya mbote mpi ti luzitu. Na ntangu yina Bayuda vandaka na kigonsa ya nene, yandi tubaka na kikesa yonso nde yandi mpi kele Muyuda.
▸ Sambu na kuzaba mambu mingi na yina me tala Estere, tala disolo “Yandi Tulaka Luzingu na Yandi na Kigonsa Sambu na Bantu ya Nzambi” mpi disolo “Yandi Salaka Mambu ti Mayele, Kikesa, mpi Kukonda Bwimi.”
Eva
Eva vandaka nani? Yandi vandaka nkento ya ntete mpi yandi kele nkento ya ntete yina Biblia ke tubilaka.
Inki yandi salaka? Eva kondaka bulemfu na nsiku mosi ya pwelele ya Nzambi. Bonso Adami bakala na yandi, Nzambi gangaka Eva muntu ya kukuka. Yandi vandaka ti kimpwanza ya kupona mpi makuki ya kuvanda ti bikalulu bonso ya Nzambi, mu mbandu zola mpi mayele. (Kuyantika 1:27) Eva zabaka nde Nzambi songaka Adami nde kana bo dia mbuma ya nti mosi buna, bo ta fwa. Kansi Satana kusaka yandi na kundima nde yandi ta fwa ve. Yo yina yandi diaka mbuma yina mpi na yandi siamisaka bakala na yandi na kudia yo mpi.—Kuyantika 3:1-6; 1 Timoteo 2:14.
Inki malongi beto lenda baka na mbandu ya Eva? Dalila kele ve mbandu ya mbote. Yo kele kigonsa na kulanda kutula dikebi na bampusa ya mbi. Yandi kondaka bulemfu na nsiku ya pwelele ya Nzambi, yo yina yandi yedisaka mpusa ya ngolo ya kubaka kima yina vandaka ve ya yandi.—Kuyantika 3:6; 1 Yoane 2:16.
Ana
Ana vandaka nani? Yandi vandaka nkento ya Elkana mpi mama ya Samuele yina kumaka profete mosi ya zabanaka mingi na Izraele ya ntama.—1 Samuele 1:1, 2, 4-7.
Inki yandi salaka? Ntangu Ana vandaka ve ti mwana, yandi lombaka Nzambi na kupesa yandi kikesa. Bakala ya Ana vandaka ti bankento zole. Penina, nkento ya nkaka ya Elkana vandaka ti bana; kansi Ana vandaka ve ata ti mwana mosi bamvula mingi na nima ya makwela na yandi. Penina vandaka kuseka Ana kansi Ana vandaka kusamba Nzambi sambu Nzambi kupesa yandi kikesa. Yandi salaka lusilu na Nzambi mpi tubaka nde kana Nzambi kupesa yandi mwana ya bakala, yandi ta pesa mwana yina na Nzambi sambu na kusala na nzo-tenta yina bantu ya Izraele vandaka kusadila sambu na kusambila Yehowa.—1 Samuele 1:11.
Nzambi pesaka mvutu na bisambu ya Ana mpi Ana butaka samuele. Ana lungisaka lusilu na yandi mpi nataka Samuele sambu na kusala na nzo-tenta ntangu Samuele vandaka ntete mwana ya fioti. (1 Samuele 1:27, 28) Konso mvula, Ana vandaka kutunga bilele sambu na kunatila Samuele. Na ntangu yina, Nzambi sakumunaka Ana mpi pesaka yandi bana tanu, babakala tatu mpi bankento zole.—1 Samuele 2:18-21.
Inki malongi beto lenda baka na mbandu ya Ana? Bisambu yina Ana vandaka kusala na ntima ya mvimba sadisaka yandi na kukanga ntima na bampasi. Kisambu na yandi ya masonga yina kele na 1 Samuele 2:1-10 ke monisa lukwikilu ya ngolo yina yandi vandaka na yo na Nzambi.
▸ Sambu na kuzaba mambu mingi ya me tala Ana, tala disolo “Yandi Sambaka Nzambi na Ntima ya Mvimba.”
▸ Sambu na kuzaba kikuma yina Nzambi ndimaka nde bansadi na yandi ya ntangu ya ntama kuvanda ti bankento mingi, tala disolo “Dieu approuve-t-il la polygamie?”
Yaele
Yaele vandaka nani? Yandi vandaka nkento ya Hebere yina vandaka ve muntu ya Izraele. Yaele sadisaka bansadi ya Nzambi na kikesa yonso.
Inki yandi salaka? Yaele bakaka lukanu mosi ya kikesa ntangu Sisera, mfumu ya basoda ya Kanana kwendaka kubumbana na nzo ya Yaele. Ntangu Sisera nungaka ve bitumba yina yandi nwanaka ti bantu ya Izraele, yo yina yandi sosaka kisika yina yandi fwete bumbana sambu na kupema. Yaele lombaka yandi na kubumbana na tenta na yandi sambu na kupema. Ntangu Sisera vandaka na mpongi, Yaele fwaka yandi.—Bazuzi 4:17-21.
Mambu yina Yaele salaka vandaka kulungana ya mambu yina Debora tubaka: “Yehowa ta pesa Sisera na maboko ya nkento.” (Bazuzi 4:9) Mambu yina Yaele salaka kumisaka yandi “nkento yina bo me sakumunaka mingi kuluta.”—Bazuzi 5:24.
Inki malongi beto lenda baka na mbandu ya Yaele? Yaele salaka mambu na mayele yonso mpi ti kikesa. Mambu yina yandi salaka ke monisa nde Nzambi lenda sala yonso sambu na kulungisa lusilu na yandi.
Yezabele
Yezabele vandaka nani? Yandi vandaka nkento ya Akabi, ntotila ya Izraele. Yezabele vandaka ve muntu ya Izraele mpi vandaka ve kusambila Yehowa. Kansi yandi vandaka kusambila Baale, nzambi ya bantu ya Kanana.
Inki yandi salaka? Ntotila-nkento Yezabele vandaka kuyala bantu na mutindu ya mbi, vandaka nku mpi kingolo-ngolo. Yandi vandaka kupesa nswa nde bantu kusambila baale mpi kuvukisa nitu na mitindu ya mbi. Kaka na ntangu yina, yandi sosaka kubuyisa bantu yonso na kusambila Yehowa, Nzambi ya kieleka.—1 Bantotila 18:4, 13; 19:1-3.
Yezabele salaka mambu yina yandi zolaka kusala sambu na kukusila mpi kufwa bantu yina vandaka kusambila Yehowa. (1 Bantotila 21:8-16) Mutindu Nzambi tubilaka yo, Yezabele fwaka lufwa mosi ya mpasi mpi bo zikaka ve mvumbi na yandi.—1 Bantotila 21:23; 2 Bantotila 9:10, 32-37.
Inki malongi beto lenda baka na mbandu ya Yezabele? Yezabele kele mbandu mosi ya mbi sambu yandi vandaka ve kuwa nsoni na kusala mambu ya mbi, vandaka ve kuzitisa bantu yina vandaka ti kiyeka mpi kudiyangisaka ve sambu ma mambu ya mbi yina yandi vandaka kusala.
Lea
Yandi vandaka nani? Yandi vandaka nkento ya ntete ya Yakobi. Leke na yandi ya nkento Rashele vandaka nkento ya zole ya Yakobi.—Kuyantika 29:20-29.
Nki yandi salaka? Lea butaka bana ya babakala sambanu ti Yakobi. (Ruti 4:11) Lukanu ya Yakobi vandaka ya kukwela Rashele kansi ve Lea. Ata mpidina, papa na bo Labani zolaka nde Yakobi kukwela Lea na kisika ya Rashele. Ntangu Yakobi zabaka nde yandi fwete kwela Lea, yandi buyaka. Labani songaka Yakobi nde nsiku ya dikanda na bo ke tubaka nde bantu fwete kwela ntete mbuta mpi na nima leki. Mposo mosi na nima, Yakobi kwelaka Rashele.—Kuyantika 29:26-28.
Yakobi vandaka kuzola Rashele mingi kuluta Lea. (Kuyantika 29:30) Yo yina, Lea wilaka mpangi na yandi kimbeni sambu na zola mpi dikebi yina Yakobi vandaka kutudila yandi. Nzambi bakisaka bangindu ya Lea, sakumunaka yandi mpi Lea butaka bana nsabwadi; babakala sambanu mpi nkento mosi.—Kuyantika 29:31.
Inki malongi beto lenda baka na mbandu ya Lea? Lea vandaka kusamba mpi kutudila Nzambi ntima kansi yandi bikaka ve nde bampasi yina yandi vandaka kukutana ti yo na dibuta kukanga yandi nzila ya kundima nde Nzambi vandaka kusadisa yandi. (Kuyantika 29:32-35; 30:20) Disolo ya luzingu ya Lea ke monisa nde Yehowa vandaka kupesa nswa nde bakala mosi kukwela bankento mingi. Nsiku ya Nzambi ya me tala makwela ke tubaka nde bakala to nkento fwete vanda kaka ti nkwelani mosi.—Matayo 19:4-6.
▸ Sambu na kuzaba mambu ya me tala Lea, tala disolo “Deux sœurs tourmentées qui ont ‘bâti la maison d’Israël.’”
▸ Sambu na kuzaba kikuma yina Nzambi ndimaka nde bansadi na yandi ya ntangu ya ntama kuvanda ti bankento mingi, tala disolo “Dieu approuve-t-il la polygamie?”
Marta
Yandi vandaka nani? Marta vandaka mpangi ya Lazare ti Maria mpi bo tatu vandaka kuzinga na Betanie, bwala yina vandaka pene-pene ya Yeruzalemi.
Inki yandi salaka? Marta vandaka nduku ya Yezu yina “vandaka kuzola Marta ti mpangi na yandi ya nkento mpi Lazare.” (Yoane 11:5) Marta vandaka ti kikalulu ya kuyamba bantu. Ntangu Yezu kwendaka kutala bo, Maria ponaka kuwidikila Yezu kansi Marta vandaka kusala bisalu ya nzo. Marta songaka Yezu nde Maria ke buya kusadisa yandi. Na mawete yonso, Yezu sungikaka bangindu ya Marta.—Luka 10:38-42.
Ntangu Lazare belaka, Marta ti mpangi na yandi ya nkento lombaka Yezu na kukwisa kutala bo sambu bo zabaka nde Yezu ta belula mpangi na bo. (Yoane 11:3, 21) Kansi Lazare fwaka. Ntangu Marta vandaka kusolula ti Yezu, yandi zabaka nde Biblia ke silaka lufutumuku mpi nde Yezu kele ti kiyeka ya kufutumuna mpangi na yandi.—Yoane 11:20-27.
Inki malongi beto lenda baka na mbandu ya Marta? Marta vandaka kibeni ti kikalulu ya kuyamba bantu. Yandi vandaka kundima bandongisila na luzolo yonso. Yandi monisaka pwelele mutindu yandi vandaka kudiwa mpi mambu yina yandi vandaka kukwikila.
▸ Sambu na kuzaba mambu mingi ya me tala Marta, tala disolo “Mono Me Kwikilaka.”
Maria (mama ya Yezu)
Maria vandaka nani? Yandi vandaka muyuda mpi yandi vandaka mwense na ntangu yina yandi butaka Yezu; yandi bakaka divumu ya Yezu na na mutindu ya kuyituka.
Inki yandi salaka? Maria salaka luzolo ya Nzambi na kudikulumusa yonso. Yandi vandaka nkento yina Yozefi zolaka kukwela ntangu wanzio basikilaka yandi mpi songaka yandi nde yandi ta baka divumu mpi ta buta Mesia yina bo vandaka kuvingila banda ntama. (Luka 1:26-33) Yandi ndimaka mambu yina wanzio songaka yandi. Na nima ya kubuta Yezu, Maria mpi Yozefi butaka bana-babakala iya mpi bana-bankento zole. Yo yina, Maria vandaka diaka ve mwense. (Matayo 13:55, 56) Ata Nzambi pesaka yandi mukumba mosi ya nene, Maria zolaka ve nde bantu kukumisa yandi to nde bantu kusadila yandi mambu na mutindu ya kuluta mbote ata ntangu Yezu salaka kisalu na yandi ya kusamuna to mutindu yandi vandaka na kati ya Bakristu ya mvu-nkama ya ntete.
Inki malongi beto lenda baka na mbandu ya Maria? Maria vandaka nkento mosi ya kwikama yina ndimaka na luzolo yonso mukumba ya nene yina bo pesaka yandi. Yandi vandaka kuzaba masonuku mbote. Yo ke monana nde Maria sadilaka bareferansi kiteso ya 20 ya masonuku ntangu yandi tubaka mambu yina kele na Luka 1:46-55.
▸ Sambu na kuzaba mambu yina me tala Maria, tala disolo “Une vie exemplaire riche d’enseignements.”
Maria (mpangi ya Marta mpi Lazare)
Maria vandaka nani? Yandi, mpangi na yandi ya nkento Marta mpi Lazare vandaka banduku ya Yezu ya ngolo.
Inki yandi salaka? Mbala na mbala, Maria vandaka kumonisa ntonda ya mingi na Yezu, mwana ya Nzambi. Yandi ndimaka nde Yezu ta sala na mpila nde mpangi na bo Lazare kufwa ve mpi yandi monaka mutindu Yezu futumunaka Lazare. Mpangi na yandi Marta nganinaka yandi ntangu yandi vandaka kuwidikila Yezu na kisika ya kusadisa Marta na bisalu ya nzo. Kansi, Yezu sikisika Maria sambu yandi tulaka mambu ya kimpeve na kisika ya ntete.—Luka 10:38-42.
Na dibaku ya nkaka, Maria monisaka diaka kikalulu ya kuyamba ntangu yandi pakulaka Yezu “mafuta ya nsudi ya kitoko ya ntalu mingi” na ntu mpi na makulu. (Matayo 26:6, 7) Bantu ya nkaka yina vandaka pana monaka nde Maria me bebisa mbongo. Kansi Yezu kotilaka Maria mpi tubaka nde: “Bisika yonso yina bo ta samuna nsangu yai ya mbote [ya Kimfumu ya Nzambi] na nsi-ntoto ya mvimba, bo ta tubila mpi diambu ya nkento yai me sala sambu na kuyibuka yandi”—Matayo 24:14; 26:8-13.
Inki malongi beto lenda baka na mbandu ya Maria? Maria monisaka lukwikilu ya ngolo. Yandi tulaka lusambu ya Nzambi na kisika ya ntete. Ti kudikulumusa yonso, yandi pesaka Yezu lukumu ntangu yandi pakulaka yandi mafuta yina ata yandi basisaka mbongo mingi sambu na kusumba yo.
Maria Magdala
Maria Magdala vandaka nani? Yandi vandaka longoki ya kwikama ya Yezu.
Inki yandi salaka? Maria Magdala vandaka mosi na kati ya bankento yina vandaka kutambula ti Yezu mpi balongoki na yandi. Yandi sadilaka mbongo na yandi na luzolo yonso sambu na kulungisa bampusa na bo. (Luka 8:1-3) Yandi landaka Yezu tii na nsuka ya kisalu ya Yezu ya kusamuna mpi yandi kangamaka ngolo na Yezu ata ntangu bo vandaka pesa Yezu mpasi. Yandi vandaka ti dibaku ya kuvanda na kati ya bantu yina monaka Yezu na nima ya lufutumuku ya Yezu.—Yoane 20:11-18.
Inki malongi beto lenda baka na mbandu ya Maria Magdala? Maria Magdala sadisaka Yezu na luzolo yonso na kisalu ya kusamuna mpi bikalaka longoki ya Yezu ya kwikama.
Miriami
Miriami vandaka nani? Yandi vandaka mpangi ya Moize mpi ya Aroni. Yandi vandaka profete ya ntete ya nkento yina Biblia ke tubilaka.
Inki yandi salaka? Mutindu yandi vandaka profete ya nkento, kisalu na yandi vandaka ya kusonga bantu nsangu ya Nzambi. Yandi vandaka ti kiyeka ya nene na Izraele mpi longaka bantu nkunga ya kununga kaka na nima ya ntangu yina Nzambi fwaka basoda ya Ezipte na Nzadi-Mungwa ya Mbwaki.—Kubasika 15:1, 20, 21.
Ntangu fioti na nima, Miriami mpi Aroni tubaka mambu ya mbi sambu na Moize. Lulendo mpi kimbeni bo na kutuba mutindu yina. Nzambi “vandaka kuwa” mpi yandi pesaka Miriami ti Aroni bandongisila. (Kutanga 12:1-9) Yo ke monana nde Nzambi losilaka Miriami maladi ya lepre sambu na mambu ya mbi yina Miriami vandaka kutuba. Ntangu Moize bondilaka Nzambi na kubelula Miriami, Nzambi belulaka Miriami. Na nima ya bilumbu nsambwadi yina bo vandaka kutula muntu na kingenga, bo pesaka Miriami nswa ya kuvutuka diaka mbanza.—Kutanga 12:10-15.
Biblia ke monisa nde Miriami ndimaka kifu na yandi. Bamvula mingi na nima, Nzambi vutudilaka yandi mukumba yina yandi vandaka na yo ntete mpi songaka diaka bantu ya Izraele nde: “Mono tindaka Moize, Aroni, mpi Miriami na ntwala na beno.”—Mika 6:4.
Inki malongi beto lenda baka na mbandu ya Miriami? Disolo ya Miriami ke monisa nde Nzambi ke tulaka dikebi na mambu yina bansadi na yandi ke tubaka sambu na bantu ya nkaka. Beto lenda baka mpi dilongi nde, sambu na kusepedisa Nzambi, beto fwete buya lulendo mpi kimbeni; bikalulu yina lenda sala nde beto tuba mambu yina lenda bebisa lukumu ya bantu ya nkaka.
Rashele
Rashele vandaka nani? Yandi vandaka mwana ya Labani mpi nkento ya Yakobi.
Inki yandi salaka? Rashele kwelaka Yakobi mpi butaka ti yandi bana ya babakala zole, yina kumaka batata ya makanda 12 ya Izraele ya ntama. Rashele kutanaka ti bakala na yandi ntangu yandi vandaka kudisa mameme ya papa na yandi. (Kuyantika 29:9, 10) Yandi vandaka “kitoko mingi” kuluta mbuta na yandi Lea.—Kuyantika 29:17.
Yakobi zolaka Rashele mpi ndimaka kusala bamvula nsambwadi sambu na kukwela yandi. (Kuyantika 29:18) Kansi, Labani songaka Yakobo na kukwela ntete Lea mpi na nima yandi pesaka Yakobi nswa ya kukwela Rashele.—Kuyantika 29:25-27.
Yakobi vandaka kuzola mingi Rashele mpi bana na yandi zole kuluta Lea ti bana na yandi. (Kuyantika 37:3; 44:20, 27-29) Yo yina, kimbeni kotaka na kati ya bankento yai zole.—Kuyantika 29:30; 30:1, 15.
Inki malongi beto lenda baka na mbandu ya Rashele? Rashele kangaka ntima na bampasi yina yandi kutanaka ti yo mpi vandaka kundima nde Nzambi ta wa bisambu na yandi (Kuyantika 30:22-24) Disolo na yandi ke monisa nde kana bakala kukwela bankento mingi, yo ke nataka bampasi na dibuta. Mambu yina Rashele kutanaka ti yo ke monisa nde Nzambi kele mayele ntangu yandi tubaka nde bakala mosi fwete vanda kaka ti nkento mosi.—Matayo 19:4-6.
▸ Sambu na kuzaba mambu mingi ya me tala Rashele, tala disolo ““Deux sœurs tourmentées qui ont ‘bâti la maison d’Israël.’”
▸ Sambu na kuzaba kikuma yina Nzambi ndimaka nde bansadi na yandi ya ntangu ya ntama kuvanda ti bankento mingi, tala disolo “Dieu approuve-t-il la polygamie?”
Rahabi
Rahabi vandaka nani? Yandi vandaka nkento ya ndumba yina vandaka kuzinga na mbanza ya Kanana ya Yeriko mpi yandi kumaka kusambila Yehowa, Nzambi ya kieleka.
Inki yandi salaka? Rahabi bumbaka bantu zole ya Izraele yina bo tindaka sambu na kutala nsi na bo. Yandi salaka yo sambu yandi waka mutindu Yehowa, Nzambi ya Israele gulusaka bansadi na yandi na maboko ya bantu ya Ezipte mpi na nima na maboko ya bantu ya dikanda yina bo vandaka kubinga Amore.
Rahabi sadisaka bantu yina kwisaka kutala mbanza na bo mpi yandi lombaka bantu yina na kugulusa dibuta na bo ntangu bantu ya Izraele ta fwa mbanza Yeriko. Bo ndimaka kansi bo songaka yandi mambu yina yandi fwete sala: yandi fwete tubila ve ata muntu mambu yai, Rahabi ti dibuta na yandi fwete bikala na kati ya nzo ntangu bantu ya Izraele ta nwanisa mbanza Yeriko mpi yandi fwete tula nsinga ya mbwaki na fenetre ya nzo na yandi sambu bantu ya Izraele kuzaba mbote nzo na yandi. Rahabi lemfukaka na mambu yai mpi yandi ti dibuta na yandi gulukaka ntangu bantu ya Izraele fwaka mbanza Yeriko.
Na nima Rahabi kwelaka muntu ya Izraele mpi yandi kumaka nkaka ya Ntotila Davidi mpi ya Yezu Kristu.—Yozue 2:1-24; 6:25; Matayo 1:5, 6, 16.
Inki malongi beto lenda baka na mbandu ya Rahabi? Rahabi kele mbandu ya mbote ya lukwikilu yina Biblia ke tubilaka. (Baebreo 11:30, 31; Yakobo 2:25) Disolo na yandi ke monisa nde Nzambi ke lolulaka, ke pona-ponaka ve mpi ke sakumunaka bantu yina ke tudilaka yandi ntima kukonda kutala kisika ya bantu yina me katuka.
▸ Sambu na kuzaba mambu mingi ya me tala Rahabi, tala disolo “Nzambi Ndimaka Yandi ‘Bonso Muntu ya Lunungu na Nzila ya Bisalu.’”
Rebeka
Rebeka vandaka nani? Yandi vandaka nkento ya Izaki mpi mama ya Yakobi mpi Ezau.
Inki yandi salaka? Rebeka salaka luzolo ya Nzambi ata yo vandaka mpasi na kusala yo. Ntangu yandi kwendaka kubaka na dibulu, bakala mosi lombaka yandi masa ya kunwa. Na mbala mosi Rebeka pesaka yandi masa ya kunwa mpi bakilaka bashamo na yandi masa. (Kuyantika 24:15-20) Bakala yina vandaka nsadi ya Abrahami mpi yandi salaka nzietelo ya nda sambu na kusosila Izaki, mwana ya Abrahami nkento. (Kuyantika 24:2-4) Nsadi yina sambaka mingi sambu Nzambi kusadisa yandi na kuzwa nkento. Ntangu yandi monaka nde Rebeka kele masonga mpi ti kikalulu ya kuyamba, yandi bakisaka nde Nzambi me pesa mvutu na bisambu na yandi mpi tubaka nde yai kele nkento yina mono fwete pona sambu na Izaki.—Kuyantika 24:10-14, 21, 27.
Ntangu Rebeka zabaka nde nsadi yina me pona yandi na kuvanda nkento ya Izaki, yandi ndimaka na kukuma nkento ya Izaki mpi bo kwendaka ti nsadi yina. (Kuyantika 24:57-59) Nsuka-nsuka Rebeka butaka mapasa ya babakala. Nzambi tubilaka Rebeka nde mwana na yandi ya ntete Ezau ta sadila leke na yandi Yakobi. (Kuyantika 25:23) Ntangu Izaki zolaka kupesa Ezau lusakumunu ya mwana ya ntete, Rebeka salaka yonso na mpila nde Yakobi kubaka lusakumunu kaka mutindu Nzambi tubaka.—Kuyantika 27:1-17.
Inki malongi beto lenda baka na mbandu ya Rebeka? Rebeka vandaka nkento mosi ya kudikulumusa, ya masonga mpi vandaka ti kikalulu ya kuyamba bantu; bikalulu yina sadisaka yandi na kuvanda nkento, mama mpi nsadi ya Nzambi ya kieleka.
▸ Sambu na kuzaba mambu mingi ya me tala Rebeka, tala disolo “Mono me zola.”
Ruti
Ruti vandaka nani? Yandi vandaka muntu ya Moabi yina bikisaka banzambi na yandi, bwala na yandi mpi kumaka kusambila Yehowa na Izraele.
Inki yandi salaka? Ruti monisaka zola ya mingi na bokilo na yandi Noemi. Noemi, bakala na yandi mpi bana na yandi zole ya babakala kwendaka na moabi sambu na kutina nzala yina vandaka na Izraele. Nsuka-nsuka, bana na yandi zole ya babakala kwelaka bankento ya moabi, Ruti mpi Orpa. Ntangu bakala ya Noemi mpi bana na yandi zole ya babakala fwaka, Noemi, Ruti mpi Orpa kumaka mifwidi.
Noemi bakaka lukanu ya kuvutuka na Izraele, ntangu nzala manaka. Ruti mpi Orpa ndimaka kuvutuka ti Noemi. Kansi Noemi lombaka bo na kuvutuka na bwala na bo. Orpa vutukaka. (Ruti 1:1-6, 15) Kansi Ruti kangamaka kaka ti bokilo na yandi. Ruti vandaka kuzola Noemi mpi ndimaka kusambila Yehowa, Nzambi ya Noemi.—Ruti 1:16, 17; 2:11.
Sambu Ruti kangamaka na bokilo na yandi mpi vandaka kusala ngolo, yandi vandaka ti lukumu ya mbote na Betelemi, bwala ya Noemi. Mvwama mosi vandaka na Betelemi na zina ya Boazi sepelaka mingi ti Ruti mpi monisilaka yandi kikalulu ya kuyamba ntangu yandi vandaka kupesa Ruti mpi Noemi madia. (Ruti 2:5-7, 20) Na nima Ruti kwelaka Boazi mpi kumaka nkaka ya Ntotila Davidi mpi Yezu Kristu.—Matayo 1:5, 6, 16.
Inki malongi beto lenda baka na mbandu ya Ruti? Zola ya Yehowa mpi ya Noemi pusaka Ruti na kubikisa dibuta mpi nzo bo. Yandi salaka ngolo, monisaka kikesa mpi bikalaka ya kwikama ata yandi kutanaka ti bampasi mingi.
▸ Sambu na kuzaba mambu mingi ya me tala Ruti, tala disolo “Kisika ya Nge Ta Kwenda, Mono mpi Ta Kwenda” mpi “Nkento ya Bikalulu ya Mbote.”
Sara
Sara vandaka nani? Yandi vandaka nkento ya Abrahami mpi mama ya Izaki.
Inki yandi salaka? Sara bikisaka luzingu na yandi ya kitoko na Ure, bwala yina yandi vandaka kuzinga sambu yandi tulaka ntima na mambu yina Nzambi silaka bakala na yandi Abrahami. Nzambi songaka Abrahami na kukatuka na Ure mpi kukwenda na mbanza Kanana. Nzambi silaka Abrahami nde yandi ta sakumuna yandi mpi ta kumisa yandi dikanda ya nene. (Kuyantika 12:1-5) Na ntangu yina, ziku Sara vandaka ti bamvula 60 ti ndambu. Sara ti Abrahami vandaka ti kuzinga na batenta mpi kukwenda na bisika ya nkaka.
Luzingu ya mutindu yina vandaka kigonsa sambu na Sara kansi yandi sadisaka Abrahami na kulanda lutwadisu ya Nzambi. (Kuyantika 12:10, 15) Bamvula mingi, Sara vandaka ve ti mwana mpi yo vandaka kupesa yandi mpasi mingi. Kansi, Nzambi songaka Abrahami nde yandi ta sakumuma bana na yandi. (Kuyantika 12:7; 13:15; 15:18; 16:1, 2, 15) Na ntangu yina, Nzambi silaka Sara nde yandi ta buta. Yandi butaka na bamvula yina nkento ke butaka diaka ve. Sara vandaka ti bamvula 90 mpi bakala na yandi vandaka ti bamvula 100. (Kuyantika 17:17; 21:2-5) Bo pesaka mwana yina bo butaka zina Izaki.
Inki malongi beto lenda baka na mbandu ya Sara? Mbandu ya Sara ke longa beto nde ntangu yonso beto fwete tula ntima nde Nzambi ta lungisa balusilu na yandi ata bantu ke mona nde yo lenda salama ve. (Baebreo 11:11) Mpi mbandu na yandi ke monisa mfunu ya luzitu na kati ya makwela.—1 Piere 3:5, 6.
▸ Sambu na kuzaba mambu mingi ya me tala Sara, tala disolo “Nge Kele Nkento ya Kitoko Mingi” mpi “Nzambi Bingaka Yandi ‘Mwana-Nkento ya Ntotila.’”
Mwana-nkento ya Shulami
Mwana-nkento ya Shulami vandaka nani? Yandi vandaka nkento mosi ya kitoko na insi na bo mpi yandi mosi mpamba vandaka ti bikalulu ya mbote yina Biblia ke tubilaka na Nkunga ya Salomo. Biblia ke tubilaka ve zina na yandi.
Inki yandi salaka? Mwana-nkento ya Shulami vandaka ya kwikama na bakala na yandi ya ngungudi yina yandi zolaka. (Nkunga ya Salomo 2:16) Kansi, kitoko na yandi bendaka dikebi ya ntotila Salomo yina zolaka nde mwana-nkento ya Shulami kukuma nkento na yandi. (Nkunga ya Salomo 7:6) Bantu vandaka kupusa yandi na kukwela Salomo kansi mwana-nkento ya Shulami buyaka. Yandi zolaka kibeni bakala na yandi ya ngungudi mpi bikalaka ya kwikama na yandi.—Nkunga ya Salomo 3:5; 7:10; 8:6.
Inki malongi beto lenda baka na mbandu ya Mwana-nkento ya Shulami? Yandi vandaka nkento ya kudikulumusa ata yandi vandaka kitoko mpi ata bantu vandaka kutudila yandi dikebi. Yandi bikaka ve nde mambu yina bantu vandaka kutuba to bima yina ntotila silaka na kupesa yandi kukanga yandi nzila ya kuzola bakala na yandi ya ngungudi. Yandi yalaka bangindu na yandi mpi bikalaka bunkete na mabanza.
Nkento ya Loti
Nkento ya Loti vandaka nani? Biblia ke tubilaka ve zina na yandi. Kansi, yo ke tubilaka beto nde yandi vandaka ti bana-bankento mpi yandi ti dibuta na yandi vandaka kuzinga na mbanza Sodome.—Kuyantika 19:1, 15.
Inki yandi salaka? Yandi lemfukaka ve na nsiku ya Nzambi. Nzambi bakaka lukanu ya kufwa Sodome mpi babwala yina vandaka pene-pene na yo sambu bo vandaka kuvukisa nitu na mutindu ya mbi. Sambu Nzambi vandaka kuzola Loti, yina vandaka muntu ya lunungu mpi dibuta na yandi yina vandaka kuzinga na Sodome, Nzambi tindaka bawanzio zole sambu na kutanina bo.—Kuyantika 18:20; 19:1, 12, 13.
Bawanzio songaka dibuta ya Loti na kukatuka na Sodome mpi lombaka bo na kutala diaka ve na nima kana ve, bo ta fwa. (Kuyantika 19:17) Nkento ya Loti “yantikaka kutala na nima, ebuna yandi kumaka dikunzi ya mungwa”—Kuyantika 19:26.
Inki malongi beto lenda baka na mbandu ya Nkento ya Loti? Disolo na yandi ke monisa nde kana beto ke zola mingi bima ya kinsuni, yo ta sala nde beto lemfukila ve Nzambi. Yezu tubaka nde beto fwete landa ve mbandu ya nkento ya Loti. Yandi tubaka nde: “Beno yibuka nkento ya Loti”—Luka 17:32.
Bankento yina Biblia ke Tubilaka
Mvula (2370 na ntwala ntangu na beto)
Kubasika (1513 na ntwala ya ntangu na beto)
Ntotila ya ntete ya Izraele (1117 na ntwala ntangu na beto)
Mbotika ya Yezu (29 na ntangu na beto)
Lufwa ya Yezu (33 na ntangu na beto)


c: text/html

text: 21 Yehowa tudilaka Sara dikebi kaka mutindu yandi tubaka, mpi Yehowa sadilaka Sara mambu yina yandi silaka.+2 Ebuna Sara bakaka divumu+ mpi yandi butilaka Abrahami mwana-bakala na kimununu na yandi na ntangu yina Nzambi silaka yandi.+3 Abrahami pesaka mwana na yandi yina katukaka kubutuka, yina Sara butilaka yandi, zina Izaki.+4 Abrahami yotisaka mwana na yandi Izaki ntangu yandi lungisaka bilumbu nana, kaka mutindu Nzambi songaka yandi.+5 Abrahami vandaka ti bamvula 100 ntangu mwana na yandi Izaki butukaka.6 Ebuna Sara tubaka nde: “Nzambi me pesa mono kikuma ya kuseka; konso muntu yina ta wa yo ta seka ti mono.”*7 Yandi yikaka nde: “Nani zolaka kutubila Abrahami nde, ‘Sara ta nwisa kibeni bana’? Kansi, mono me butila yandi mwana na kimununu na yandi.”8 Ebuna mwana yina yelaka mpi bo katulaka yandi na mabele; Abrahami salaka nkinsi ya nene kilumbu yina bo katulaka Izaki na mabele.9 Kansi, Sara vandaka kumona mutindu mwana ya Agare+ muntu ya Ezipte, yina Agare butilaka Abrahami, vandaka kuseka Izaki.+10 Yo yina, Sara tubilaka Abrahami nde: “Kula mpika yai ya nkento ti mwana na yandi, sambu mwana ya mpika yai ta baka ve dikabu kumosi ti mwana na mono Izaki!”+11 Kansi mambu yina yandi tubaka sambu na mwana ya Abrahami pesaka Abrahami mpasi mingi.+12 Ebuna Nzambi tubilaka Abrahami nde: “Kumona mpasi ve sambu na mambu yina Sara ke tubila nge sambu na mwana yina mpi sambu na mpika na nge ya nkento. Wila yandi,* sambu yina bo ta binga mwana* na nge ta vanda na nzila ya Izaki.+13 Sambu na mwana ya mpika yina ya nkento,+ mono ta basisa mpi dikanda mosi na nzila na yandi,+ sambu yandi kele mwana* na nge.”14 Ebuna Abrahami telamaka na suka-suka, yandi bakaka mampa ti dibungu ya masa ya mpusu ya mbisi mpi pesaka yo na Agare. Yandi tulaka yo na dipeka na yandi, ebuna yandi songaka yandi na kukwenda kumosi ti mwana yina.+ Yandi kwendaka mpi yungana-yunganaka na ntoto-makanga ya Bere-sheba.+15 Nsuka-nsuka masa yina vandaka na dibungu ya mpusu ya mbisi manaka, mpi yandi losaka mwana na nsi ya banti.16 Ebuna yandi kwendaka kudivandila, na kiteso ya kitamina yina bo lenda losa tolo-tolo, sambu yandi tubaka nde: “Mono ke zola ve kumona mutindu mwana ke fwa.” Yo yina yandi vandaka mwa ntama mpi yantikaka kuboka na ndinga ya ngolo mpi kudila.17 Ebuna Nzambi waka ndinga ya mwana yina,+ mpi katuka na zulu, wanzio ya Nzambi bingaka Agare mpi tubilaka yandi nde:+ “Agare, inki mambu? Kuwa boma ve, sambu Nzambi me wa ndinga ya mwana kuna kisika yandi kele.18 Telama, tedimisa mwana, mpi baka yandi na diboko na nge, sambu mono ta kumisa yandi dikanda mosi ya nene.”+19 Ebuna Nzambi kangulaka meso na yandi mpi yandi monaka dibulu mosi ya masa, ebuna yandi kwendaka mpi fulusaka dibungu ya mpusu ya mbisi ti masa mpi yandi pesaka mwana masa.20 Mpi Nzambi vandaka ti mwana yina+ ntangu yandi vandaka kuyela. Yandi vandaka kuzinga na ntoto-makanga mpi yandi kumaka muntu ya ke sadilaka munduki ya tolo-tolo.21 Yandi yantikaka kuzinga na ntoto-makanga ya Parani,+ mpi mama na yandi kwedilaka yandi nkento na insi ya Ezipte.22 Na ntangu yina Abimeleki, kumosi ti Pikole, mfumu ya basoda na yandi, tubilaka Abrahami nde: “Nzambi kele ti nge na mambu yonso yina nge ke sala.+23 Ebuna ntangu yai, zenga kieleka awa na ntwala na mono na zina ya Nzambi nde nge ta sadila mono, bantekolo na mono, mpi bana na mono mambu na mutindu ya luvunu ve, mpi nde nge ta sadila mono mpi insi yina nge zingaka mambu ti zola ya kwikama ya mutindu mosi ti yina mono me monisila nge.”+24 Ebuna Abrahami tubaka nde: “Mono me zenga kieleka.”25 Kansi, Abrahami bokutilaka Abimeleki sambu na dibulu ya masa yina bansadi ya Abimeleki botulaka na ngolo.+26 Abimeleki vutulaka nde: “Mono me zaba ve muntu yina salaka yo; nge zabisaka mono yo ve, mpi mono me waka ve ata kima mosi sambu na yo tii bubu yai.”27 Ebuna, Abrahami bakaka mameme ti bangombe mpi pesaka yo na Abimeleki, ebuna bo zole salaka kuwakana.28 Ntangu Abrahami tulaka na lweka bana-mameme nsambwadi ya bankento ya bitwisi na yandi,29 Abimeleki tubilaka Abrahami nde: “Sambu na nki nge me tula bana-mameme yai nsambwadi ya bankento awa na lweka?”30 Yandi tubaka nde: “Nge fwete ndima bana-mameme yai nsambwadi ya bankento ya mono ke pesa sambu yo vanda kidimbu ya ke monisa nde mono timunaka dibulu yai.”31 Yo yina yandi bingaka kisika yina Bere-sheba,*+ sambu kuna bo zole diaka ndefi.32 Ebuna bo salaka kuwakana+ na Bere-sheba, na nima Abimeleki telamaka ti Pikole, mfumu ya basoda na yandi, mpi bo vutukaka na insi ya bantu ya Filistia.+33 Na nima, yandi kunaka nti ya tamarisi na Bere-sheba, mpi kuna yandi bingaka zina ya Yehowa,+ Nzambi ya mvula na mvula.+34 Abrahami zingaka* na insi ya bantu ya Filistia ntangu mingi.*+

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mbala mingi, bo ke salaka bantu yina kele ti VIH ekzame sambu na kuzaba kiteso ya mikrobe ya bo kele na yawu ntangu bo ke yantikaka kubaka lusansu na bantu yina ke pesaka yawu, mpi mbala mingi bantu yina ke sadisaka bo na kusala manaka sambu na kusala baekzame ya nkaka na bilumbu ke kwisa.
Kana muntu mosi me kuma na mutindu yina bo ke bingaka lenda monana ve na kiteso ata ya bangonda sambanu, yawu ke lombaka nde yandi sala ekzame sambu na kuzaba kiteso ya mikrobe ya kele na nitu na yandi konso ntangu na nima ya bangonda sambanu.
Tala VIH.gov sambu na kuzaba mambu mingi.


text:
Bo me nganina bantu sambu na makwela ti bantu ya bansi ya nzenza (23-28)
13 Na kilumbu yina, bo tangaka mukanda ya Moize na makutu ya bantu,+ mpi bo monaka bo me sonika na kati nde ata muntu mosi ve ya Amoni to ya Moabi+ fwete kota na dibundu ya Nzambi ya kieleka,+2 sambu bo pesaka ve bantu ya Izraele mampa ti masa, kansi bo futaka Balami sambu yandi singa bo.+ Ata mpidina, Nzambi na beto sobaka kusinga yina, yo kumaka lusakumunu.+3 Kaka ntangu bo waka Nsiku yina, bo yantikaka kukatula na Izraele bantu yonso yina vandaka na ndonga ya banzenza.+4 Na ntwala nde diambu yai kusalama, nganga-nzambi yina vandaka ti mukumba ya basuku ya kubumbila bima* ya nzo* ya Nzambi na beto+ vandaka Eliashibi,+ muntu mosi ya dibuta ya Tobia.+5 Yandi yidikilaka yandi suku mosi ya nene ya kubumbila bima,* kisika bo vandaka ntete kutula dikabu ya mbuma, ndumbu ya mpembe, bisadilu, ndambu mosi na kati ya bandambu kumi* ya bambuma, vinu ya mpa, ti mafuta,+ yina nsiku vandaka kulomba na kupesa na Balevi,+ na miyimbi-bankunga, mpi na bankengidi ya bakielo, kumosi ti makabu sambu na banganga-nzambi.+6 Na nsungi ya ntangu yai yonso mono vandaka ve na Yeruzalemi, sambu mono kwendaka na ntotila na mvula ya 32+ ya ntotila Artazeresesi+ ya Babilone; mpi na nima ya mwa ntangu mono lombaka ntotila nswa ya kuvutuka.7 Ebuna mono kumaka na Yeruzalemi mpi mono monaka diambu ya mbi kibeni yina Eliashibi+ salaka sambu na Tobia+ na mutindu yandi yidikilaka yandi suku mosi ya kubumbila bima na kibansala ya nzo ya Nzambi ya kieleka.8 Diambu yai sepedisaka mono ve ata fioti, yo yina mono losaka bima yonso ya nzo ya Tobia na nganda ya nzo ya kubumbila bima.*9 Na nima mono pesaka bantuma, ebuna bo yobisaka basuku yina ya kubumbila bima;* mpi mono vutulaka bima ya nzo ya Nzambi ya kieleka+ kuna, ti dikabu ya mbuma mpi ndumbu ya mpembe.+10 Mono monaka mpi nde bo pesaka+ ve Balevi+ makabu na bo, na mpila nde Balevi ti miyimbi-bankunga yina vandaka kusala kisalu kwendaka, konso muntu na ntoto na yandi mosi.+11 Yo yina mono nganinaka bilandi ya bamfumu+ mpi tubaka nde: “Sambu na nki bo me yambula nzo ya Nzambi ya kieleka?”+ Ebuna mono vukisaka bo mpi tulaka bo na bisika na bo ya kisalu.12 Ebuna bantu yonso ya Yuda nataka ndambu mosi na kati ya bandambu kumi+ ya bambuma, vinu ya mpa, ti mafuta na basuku ya kubumbila bima.+13 Ebuna mono tulaka nganga-nzambi Shelemia, Zadoki kalaki ya mikanda,* ti Pedaya yina vandaka na kati ya Balevi, bamfumu ya basuku ya kubumbila bima, mpi Hanane mwana ya Zakure mwana ya Matania vandaka nsadisi na bo, sambu bo vandaka kutadila bantu yai nde bo vandaka bantu ya kutudila ntima. Bo vandaka ti mukumba ya kukabisa bima na bampangi na bo.14 O Nzambi na mono,+ yibuka mono sambu na diambu yai, mpi kuvwansa ve mambu na mono ya ke monisa zola ya kwikama yina mono me salaka sambu na nzo ya Nzambi na mono ti bisalu na yo.*+15 Na bilumbu yina, mono monaka bantu na Yuda ke niata-niata bambuma ya vinu na bikamuninu ya vinu na Kisabatu,+ bo ke nata bita ya bambuma mpi ke tula yo na zulu ya bampunda, mpi bo ke nata vinu, bambuma ya vinu, bafige, mpi kilo ya mutindu na mutindu na Yeruzalemi na kilumbu ya Kisabatu.+ Yo yina mono kebisaka bo na kuteka ve bima na kilumbu yina.*16 Bantu ya Tire yina vandaka kuzinga na mbanza vandaka kunata bambisi ya masa ti bima ya mutindu na mutindu ya kuteka, mpi bo vandaka kutekila yo bantu ya Yuda mpi na Yeruzalemi na Kisabatu.+17 Yo yina mono nganinaka bantu ya lukumu ya Yuda mpi tubilaka bo nde: “Inki diambu ya mbi yai beno ke sala, nkutu beno ke vweza kilumbu ya Kisabatu?18 Keti yai kele ve mambu yina ba-nkaka na beno salaka, yo yina Nzambi na beto nataka mpasi yai yonso na zulu na beto mpi na zulu ya mbanza yai? Ntangu yai beno ke yika diaka makasi ya ngolo yina Nzambi wilaka Izraele na mutindu beno ke vweza Kisabatu.”+19 Yo yina, ntangu mpimpa yantikaka kubwa na bakielo ya Yeruzalemi na ntwala nde Kisabatu kuyantika, mono songaka bantu na kukanga bakielo. Mono tubaka mpi nde bo fwete kangula yo ve tii kuna Kisabatu ta luta, mpi mono tulaka bansadi na mono mosi ya nkaka na bakielo sambu bantu kukotisa ve ata kizitu mosi na kilumbu ya Kisabatu.20 Yo yina bantu ya mumbongo ti bantu ya ke tekaka bima ya mutindu na mutindu lalaka na nganda ya Yeruzalemi mbala mosi to mbala zole.21 Ebuna mono kebisaka bo mpi tubilaka bo nde: “Sambu na nki beno ke lala na ntwala ya kibaka? Kana beno sala yo diaka, mono ta kula beno na ngolo.” Yantika ntangu yina, bo kwisaka diaka ve na Kisabatu.22 Ebuna mono songaka Balevi nde bo fwete kudikumisa bunkete mbala na mbala mpi kukwisa kukengila bakielo sambu kilumbu ya Kisabatu kulanda kuvanda ya santu.+ Sambu na diambu yai mpi, O Nzambi na mono, yibuka mono, mpi wila mono mawa na kutadila zola na nge ya kwikama ya mingi.+23 Na bilumbu yina, mono monaka mpi Bayuda yina kwelaka* bankento+ ya Ashdodi,+ ya Amoni, ti ya Moabi.+24 Ndambu ya bana na bo vandaka kutuba ndinga ya Ashdodi mpi bandinga ya bantu ya nkaka, kansi muntu mosi ve zabaka kutuba ndinga ya Bayuda.25 Yo yina mono nganinaka bo mpi singaka bo, mono bulaka bantu ya nkaka,+ mono tumunaka nsuki na bo mpi songaka bo na kuzenga kieleka na zina ya Nzambi nde: “Beno fwete pesa ve bana na beno ya bankento na bana na bo ya babakala, mpi beno fwete ndima ve ata mwana na bo mosi ya nkento sambu na bana na beno ya babakala to sambu na beno mosi.+26 Keti ntotila Salomo ya Izraele salaka ve disumu sambu na bankento yai? Na kati ya makanda mingi, kuvandaka ve ti ntotila bonso yandi;+ mpi Nzambi na yandi zolaka yandi,+ yo yina Nzambi tulaka yandi ntotila na Izraele ya mvimba. Kansi bankento ya banzenza pusaka yandi na kusala disumu.+27 Keti beno me waka ve diambu yai yo yina beno ke sala diambu yai ya mbi kibeni na mutindu beno ke sala mambu kukonda kwikama na meso ya Nzambi na beto na ntangu beno ke kwela bankento ya banzenza?”+28 Mwana mosi ya Yoyada+ mwana ya Eliashibi+ nganga-nzambi ya nene kumaka bokilo ya Sanbalati+ muntu ya Oroni. Yo yina mono kulaka yandi na lweka na mono.29 O Nzambi na mono, yibuka bo, sambu bo me bebisa kinganga-nzambi mpi kuwakana ya kinganga-nzambi+ ti ya Balevi.+30 Ebuna mono kumisaka bo bunkete na mvindu yonso ya banzenza, mpi mono pesaka banganga-nzambi ti Balevi mikumba, konso muntu na kisalu na yandi,+31 mpi mono bakaka bangidika sambu bantu kupesa bankuni+ na ntangu na yo mpi sambu na bambuma ya ntete ya kuyela.O Nzambi na mono, yibuka mono na mutindu ya mbote.*+


text:
Mordekai me lomba Estere na kusolula ti ntotila (6-17)
4 Ntangu Mordekai+ waka mambu yonso yina bo salaka,+ yandi pasulaka bilele na yandi, yandi lwataka saki, mpi kuditulaka putulu ya tiya. Na nima, yandi kwendaka na kati-kati ya mbanza, yandi ke dila na ndinga ya ngolo mpi ya mawa.2 Yandi kwendaka kaka tii na kielo ya ntotila, sambu ata muntu mosi ve lendaka kukota na kielo ya ntotila yandi me lwata saki.3 Na konso provense*+ yina mambu ya ntotila tubaka mpi nsiku na yandi kumaka, mawa vandaka mingi na kati ya Bayuda, ti kubuya madia,+ kudila, mpi kutula milolo. Bantu mingi lalaka na basaki mpi na putulu ya tiya.+4 Ntangu bansadi ya Estere ya bankento ti batongu na yandi kwisaka kuzabisa yandi diambu yina, ntotila-nkento kudiyangisaka mingi. Ebuna yandi tindilaka Mordekai bilele ya kulwata na kisika ya kulwata saki, kansi yandi buyaka yo.5 Ebuna Estere bingaka Hataki, tongu mosi ya ntotila, yina yandi tulaka sambu na kusadila Estere, mpi Estere songaka yandi na kukwenda kutala Mordekai sambu na kuzaba disongidila ya diambu yina mpi mambu yina vandaka kusalama.6 Yo yina Hataki kwendaka na Mordekai na bala-bala ya nene ya mbanza na ntwala ya kielo ya ntotila.7 Mordekai songaka yandi mambu yonso yina kuminaka yandi mpi ntalu ya mbongo+ yina Amani silaka na kutula na kisika ya bo ke bumbaka mbongo ya ntotila sambu bo fwa Bayuda.+8 Yandi pesaka yandi mpi kopi mosi ya nsiku ya kusonika yina bo basisaka na Shushane*+ sambu na kumanisa Bayuda. Yo lombaka nde yandi songa yo na Estere, kutendudila yandi yo,+ mpi kusonga yandi na kukota kisika ntotila vandaka sambu na kulomba yandi na kuwila bo mawa mpi kubondila yandi sambu na mambote ya bantu na yandi.9 Hataki vutukaka mpi songaka Estere mambu yina Mordekai tubaka.10 Estere pesaka Hataki bantuma yai ya kusonga Mordekai:+11 “Bansadi yonso ya ntotila mpi bantu ya baprovense* yina ntotila ke yalaka me zaba nde kana bakala to nkento mosi kukota na kibansala ya kati ya ntotila+ kana bo me binga yandi ve, bo ke sadilaka kaka nsiku mosi: Bo fwete fwa yandi; yandi ta bikala na luzingu kaka kana ntotila kutandudila yandi muhangu ya wolo.+ Mpi bilumbu 30 me luta ntotila me binga mono ve.”12 Ntangu bo songaka Mordekai mambu yina Estere tubaka,13 yandi vutudilaka Estere nde: “Kuyindula ve nde sambu nge kele na nzo ya ntotila, nge kele ti mabaku mingi ya kuguluka kuluta Bayuda yonso ya nkaka.14 Sambu kana nge vanda pima na ntangu yai, lusadisu ti luguluku ta kwisila Bayuda na nzila ya nkaka,+ kansi nge ti nzo ya tata na nge beno ta fwa. Mpi nani me zaba kana nge kumaka na kiyeka ya kimfumu sambu na ntangu ya mutindu yai?”+15 Ebuna Estere vutudilaka Mordekai nde:16 “Kwenda, vukisa Bayuda yonso yina kele na Shushane* mpi beno buya madia+ sambu na mono. Beno dia ve mpi beno nwa ve bilumbu tatu,+ mpimpa ti mwini. Mono ti bansadi na mono ya bankento mpi, beto ta buya madia. Mono ta kota kisika ntotila kele, diambu yina ke wakana ve ti nsiku, mpi kana yo ke lomba nde mono fwa, mono ta fwa.”17 Yo yina Mordekai kwendaka mpi salaka mambu yonso yina Estere songaka yandi.


text:
YO ME KATUKA NA MIKANDA NA BETO YA NTAMA
“Bansamuni ya Angleterre—Beno Telama!!”
NA DESEMBRI 1937, Informateur (Kisalu na Beto ya Kimfumu) vandaka ti luzayisu yai sambu na bampangi ya Angleterre: “Bansamuni ya Angleterre—Beno Telama!!” Yo vandaka mpi ti kantu-diambu yai: “Kuyela Me Monana Ve na Bamvula Kumi ya Me Katuka Kuluta.” Rapore ya kisalu ya 1928 tii na 1937, yina vandaka na lutiti ya zulu, ndimisaka diambu yai.
KETI BAPASUDI-NZILA VANDAKA MINGI KULUTA?
Sambu na nki bampangi ya Angleterre vandaka diaka ve kusamuna ti kikesa? Yo ke monana nde bampangi vandaka kusoba ve mutindu na bo ya kusamuna mpi bo lembaka. Diaka, biro ya filiale ya Angleterre bakaka lukanu nde bo ta sadisa kaka bapasudi-nzila 200 yina kwendaka kusamuna na bisika yina mabundu vandaka ve, kansi ve bayina bikalaka na mabundu. Yo yina, biro ya filiale zabisaka bampangi nde Angleterre kele diaka ve na mfunu ya bapasudi-nzila mpi bo siamisaka bampangi yina zolaka kukuma bapasudi-nzila na kukwenda kusamuna na bansi ya nkaka ya Eropa. Kima ya mbote kele nde, kimvuka mosi ya bapasudi-nzila ya kikesa katukaka na Angleterre mpi kwendaka na bansi bonso France. Bankaka zabaka fioti bandinga ya bansi yango kansi bankaka zabaka ata kima ve.
“BO BAKAKA KIKESA”
Na 1937, Kisalu ya Kimfumu tubilaka lukanu ya nene yina bampangi fwete lungisa na mvu 1938: Bo fwete samuna bangunga milio mosi! Sambu na kulungisa lukanu yai, yo lombaka nde konso nsamuni kusamuna bangunga 15 na ngonda mpi mupasudi-nzila bangunga 110. Bo songaka mpi mabundu na kupona bilumbu yina bo ta samunaka bangunga tanu; bo siamisaka bo mpi na kuvutukilaka bantu, mingi-mingi na bankokila.
Bangidika yai pesaka bampangi mingi kikesa ya kusamuna. Mpangi-nkento Hilda Padgett * ke tuba nde: “Bampangi ya ke twadisaka kisalu ya Bambangi na ntoto ya mvimba pesaka beto kikesa yina bansamuni mingi vandaka na yo mfunu banda bamvula mingi mpi ntama mingi ve yo natilaka beto balusakumunu mingi.” Mpangi-nkento Wallis ke tuba nde: “Kusamuna bangunga tanu na kilumbu vandaka diambu mosi ya nene! Beto vandaka na kiese mingi na kulutisa kilumbu ya mvimba na kisalu ya Mfumu! . . . Beto vandaka kuvutuka ya kulemba kansi ti kiese!” Stephen Miller, yina vandaka toko bakisaka nde yo lombaka kusala mambu kukonda kusukinina mpi yandi ndimaka kupesa maboko. Yandi vandaka na mfunu ya kusala yo na ntangu yina sambu luzingu na yandi vandaka kupesa yandi nzila. Yandi yibukaka kimvuka ya bansamuni yina vandaka kusamuna kilumbu ya mvimba na bavelo; mpi na nkokila bo vandaka kutudila bantu badiskure ya bo me kotisaka na bakaseti. Bo vandaka mpi kutambula ti bapankarte, mpi kukabudila bantu mikanda na babala-bala na kikesa yonso.
Kisalu ya Kimfumu tubaka mpi nde: “Beto kele na mfunu ya bapasudi-nzila 1000.” Bo bakaka lukanu yai: Bapasudi-nzila ta kwendaka diaka ve kusamuna na bisika ya ntama kansi kaka na mabundu na bo sambu na kusadisa bampangi mpi kupesa bo kikesa. Joyce Ellis (née Barber) ke tuba nde: “Bampangi mingi kumaka na mpusa ya kukuma bapasudi-nzila. Ata mu vandaka kaka ti bamvula 13, mono mpi vandaka na mpusa ya kukuma mupasudi-nzila.” Yandi kumaka mupasudi-nzila na Yuli 1940, ntangu yandi kumaka ti bamvula 15. Peter, yina kwelaka mpangi Joyce na nima, waka mpi luzayisu yai “Beno Telama,” mpi yo pusaka yandi na “kuyantika kuyindula kisalu ya kimupasudi-nzila.” Na Yuni 1940, ntangu yandi lungisaka bamvula 17, yandi salaka nzietelo ya bakilometre 105 na velo tii na bwala Scarborough sambu na kuyantika kisalu ya kimupasudi-nzila.
Mpangi Cyril Johnson ti nkento na yandi Kitty vandaka bapasudi-nzila ya mpa mpi bo kudipesaka na kisalu ya kusamuna. Bo tekaka nzo na bo mpi bima na bo sambu na kuyantika kisalu ya ntangu yonso. Mpangi Cyril yambulaka kisalu na yandi ya kinsuni mpi kiteso ya ngonda mosi na nima, bo yantikaka kisalu ya kimupasudi-nzila. Yandi ke tuba nde: “Beto ndimaka kibeni nde beto ta lungisa mukumba yai. Beto salaka yo na kiese mpi na luzolo yonso.”
BANZO SAMBU NA BAPASUDI-NZILA
Sambu bapasudi-nzila kumaka mingi kibeni, bampangi yina vandaka kutwadisa kisalu bakaka bangidika sambu na kusadisa bo. Na mvu 1938, Jim Carr, yina vandaka nsadi ya zone (bubu yai nkengi ya nziunga) sadilaka dibanza ya kusosa banzo na bambanza sambu na bapasudi-nzila. Bo siamisaka bapasudi-nzila na kuzinga na bimvuka mpi kusamuna kumosi sambu dibundu kubasisa ve mbongo mingi. Na Sheffield, bo vandaka kufutila nzo mosi ya nene mpi mpangi mosi ya ke twadisaka kisalu vandaka kutala mambu ya nzo yango. Mabundu ya mbanza vandaka kupesa mbongo mpi bima. Mpangi Jim ke tuba nde: “Konso muntu pesaka maboko sambu ngidika yina kununga.” Bapasudi-nzila kumi ya kikesa vandaka kuzinga na nzo yina, mpi bo vandaka ntangu yonso kusala mambu ya kimpeve. “Konso suka, bo vandaka kutadila kapu ya kilumbu na ntwala ya kudia mpi konso kilumbu bo vandaka kusamuna na bisika ya kuswaswana ya mbanza yina.”
Bansamuni ti bapasudi-nzila salaka bikesa sambu na kulungisa lukanu ya kusamuna bangunga milio mosi na mvu 1938. Nkutu barapore kemonisa nde bansamuni kumaka mingi mpi bo yantikaka kusamuna na mitindu yonso. Na nima ya bamvula tanu, Angleterre kumaka ti bansamuni mingi kuluta. Ngidika yai ya mpa pesaka bansadi ya Yehowa kikesa ya kukanga ntima na mvita yina basikaka na nima.
Awa Armagedoni, mvita ya Nzambi, me kuma pene-pene, ntalu ya bapasudi-nzila na Angleterre ke landa kaka kukuma mingi. Na bamvula kumi yai ya me luta, bapasudi-nzila me kuma diaka mingi na Angleterre; rapore ya Oktobri 2015 ke monisa nde bo me kuma 13224. Ya kieleka, bapasudi-nzila yai me telama mpenza mpi ke bakisa nde kisalu ya ntangu yonso kele kisalu mosi ya kuluta mfunu.
^ par. 8 Nzozulu ya Nkengi ya Kifalansa ya Oktobri 1, 1995, balutiti 19-24, ke tubila disolo ya luzingu ya mpangi-nkento Padgett.


text: 21 Ntima ya ntotila kele bonso bamasa na diboko ya Yehowa.+Yandi ke twadisaka yo konso ndambu yina yandi me zola.+2 Banzila yonso ya muntu ke monanaka mbote na meso na yandi,+Kansi Yehowa ke talaka bantima.*+3 Kusala mambu ya mbote mpi ya lununguKe pesaka Yehowa kiese mingi kuluta kimenga.+4 Meso ya lulendo mpi ntima ya kudisonga—Mwinda yina ke twadisaka bantu ya mbi kele disumu.+5 Balukanu ya muntu yina ke salaka ngolo ke nataka kibeni na kununga,*+Kansi bantu yonso yina ke salaka mambu ntinu-ntinu ta suka kibeni na kinsukami.+6 Kubaka bimvwama na nzila ya ludimi yina ke kusakaKele bonso lubungi yina ke walukaka, mutambu ya ke fwaka bantu.*+7 Mubulu ya bantu ya mbi ta nata bo,+Sambu bo ke buya kusala mambu ti lunungu.8 Nzila ya muntu yina me sala mbi kele nioka-nioka,Kansi mambu ya muntu ya bunkete kele ya kusungama.+9 Kuzinga na kinkonko ya ludi kele mboteKuluta kuzinga nzo mosi ti nkento yina kele makelele mingi.*+10 Muntu ya mbi* ke vandaka ti nzala ya ngolo ya mambu ya mbi;+Yandi ke monisilaka ve nkweno na yandi ntima ya mbote.+11 Kana bo me pesa muntu ya ke sekaka bantu ndola, muntu ya kukonda mayele ke kumaka mayele mingi,Mpi kana muntu ya mayele kubaka mayele ya kubakisa mambu mbote-mbote, yandi ke bakaka nzayilu.*+12 Muntu ya Lunungu ke talaka nzo ya muntu ya mbi;Yandi ke bwisaka bantu ya mbi sambu na mpasi na bo.+13 Muntu yina ke kangaka dikutu na yandi ntangu muntu ya kukonda mfunu ke dilaYandi mosi ta binga mpi bo ta ndima yandi ve.+14 Dikabu ya kinsweki ke lembikaka makasi,+Mpi avoka ya kubumbana* ke lembikaka nganzi ya ngolo.15 Yo ke vandaka kiese sambu na muntu ya lunungu na kusala mambu ti lunungu,+Kansi yo kele kima ya mbi kibeni sambu na bantu yina ke salaka mambu ya mbi.16 Muntu yina ke yambula nzila ya mayele ya kubakisa mambu mbote-mboteTa pema kisika mosi ti bantu yina me konda ngolo na lufwa.+17 Muntu yina ke zolaka kusakana* ta kuma nsukami;+Muntu yina ke zolaka vinu mpi mafuta ta kuma ve mvwama.18 Muntu ya mbi kele nkudulu sambu na muntu ya lunungu,Mpi bo ta baka muyekudi na kisika ya bantu ya mbote.+19 Kuzinga na ntoto-makanga kele mboteKuluta kuzinga ti nkento yina kele makelele mingi* mpi yina ke waka makasi nswalu.+20 Kimvwama ya ntalu mpi mafuta ke vandaka na nzo ya muntu ya mayele,+Kansi zoba ta yonika* bima yina yandi kele na yo.+21 Muntu yina ke landaka lunungu mpi zola ya kwikamaTa mona luzingu, lunungu, mpi nkembo.+22 Muntu ya mayele lenda mata mpi kukota na* mbanza ya bantu ya ngoloMpi kulembisa ngolo yina bo ke tudilaka ntima.+23 Muntu yina ke kebaka munoko na yandi mpi ludimi na yandiKe kudikotisaka ve* na mavwanga.+24 Muntu ya lulendo, yina ke kudisongaka mpi yina ke kudisikisaka kele zina ya nge ke bingakaMuntu yina ke salaka mambu ti lulendo, kukonda kuyindula.+25 Kima yina molo ke vandaka ti nzala ya ngolo sambu na yo ta fwa yandi,Sambu maboko na yandi ke buyaka kusala kisalu.+26 Kilumbu ya mvimba yandi ke vandaka na nzala ya ngolo ti lukasi,Kansi muntu ya lunungu ke pesaka, yandi ke yiminaka bantu kima mosi ve.+27 Kimenga ya muntu ya mbi kele nzanzi.+Yo kele nzanzi kibeni ntangu yandi ke pesa yo ti ngindu ya mbi!*28 Mbangi ya luvunu ta fwa,+Kansi muntu yina ke waka ta nunga na kuta kimbangi.*29 Muntu ya mbi ke monisa na luse na yandi nde yandi me konda nsoni,+Kansi nzila ya muntu ya mbote ke vandaka ngolo.+30 Kele ve ti mayele, luswasu- kusu, to ndongisila na kimbeni ti Yehowa.+31 Bo ke yidikaka mpunda sambu na kilumbu ya bitumba,+Kansi luguluku ke katukaka na Yehowa.+


text:
Siansi me ndimisaka nde ntangu muntu mosi ya ke zingaka ti VIH kele na mutindu ya bo ke bingaka nde lenda monna ve, yandi ke vandaka kaka ve ti sante ya mbote, kansi yandi lenda pesa mpi ve kimbefo ya VIH na bantu ya nkaka. To, Lenda Monana Ve= Lenda Sambukila Ve (U=U).
Yayi kele diambu mosi ya mfunu na disolo ya VIH. Yo ke tendula nde bantu yina ke zingaka ti kimbefo ya VIH yina kele na mutindu yina bo ke bingaka nde lenda monana ve kele ve ti kikuma ya kuvanda na boma nde bo ta pesa kiimbefo yayi na bantu yina bo ke vukisa ti bo nitu. Sambu na kupesa maboko na kumanisa VIH, bantu yina ke zingaka ti VIH fwete nwa konso kilumbu nkisi na bo sambu bo vanda ti sante ya mbote.
Tala UequalsU.org mpi Kimvuka ya Nitu Mbote na Internet (Building Healthy Online Communities) sambu na kubaka bansangu mingi. (Lien yayi ke nata na bansangu ya Kingelesi)


text: 11 Ntangu Atalia,+ mama ya Ahazia, monaka nde mwana na yandi me fwa,+ yandi telamaka mpi fwaka dibuta ya mvimba ya kimfumu.*+2 Kansi, Yehosheba mwana ya ntotila Yehorami ya nkento, mpangi ya Ahazia, bakaka Yehoashi+ mwana ya Ahazia, yandi katulaka yandi na kati ya bana ya ntotila yina bo zolaka kufwa mpi tinisaka yandi, mpi bumbaka yandi ti ndesi na yandi na suku mosi ya kulala ya kati. Bo nungaka na kubumba yandi sambu Atalia kumona yandi ve, yo yina bo fwaka yandi ve.3 Yandi bikalaka ti yandi bamvula sambanu, ya kubumbana na nzo ya Yehowa, na ntangu yina Atalia vandaka kuyala insi.4 Na mvula ya nsambwadi, Yehoyada tindaka bantu sambu na kubinga bamfumu ya bankama ya bantu ya Karia yina ke kengilaka ntotila mpi ya bankengidi* ya nzo ya ntotila,+ mpi yandi bingisaka bo na kukwisa na nzo ya Yehowa kisika yandi vandaka. Yandi salaka kuwakana ti bo mpi yandi lombaka bo na kuzenga kieleka sambu na yo na nzo ya Yehowa, na nima yandi songaka bo mwana ya ntotila.+5 Yandi songaka bo nde: “Beno fwete sala mutindu yai: Kimvuka mosi na kati ya bimvuka na beno tatu ta sala kisalu na Kisabatu mpi ta keba mbote-mbote nzo ya ntotila,+6 kimvuka ya nkaka ta vanda na Kielo ya Fondasio, mpi kimvuka ya tatu ta vanda na kielo yina kele na nima ya bankengidi ya nzo ya ntotila. Beno ta sala bature na ntangu beno ke langidila nzo.7 Bimvuka na beno zole yina ta sala ve kisalu na Kisabatu fwete keba mbote-mbote nzo ya Yehowa sambu na kutanina ntotila.8 Beno fwete ziunga ntotila na bandambu yonso, konso muntu ti binwaninu na yandi na maboko. Konso muntu yina ta kota na bandonga, bo ta fwa yandi. Beno vanda ti ntotila konso kisika yina yandi ke kwenda.”*9 Bamfumu ya bankama+ salaka kaka mutindu nganga-nzambi Yehoyada songaka bo. Yo yina konso muntu bakaka bantu na yandi yina vandaka na kisalu na Kisabatu, ti bayina vandaka ve na kisalu na Kisabatu, mpi bo kotaka kisika nganga-nzambi+ Yehoyada vandaka.10 Ebuna nganga-nzambi pesaka bamfumu ya bankama makonga mpi bitaninu ya ntotila Davidi yina kele bonso dimbuma, mpi yina vandaka na nzo ya Yehowa.11 Ebuna bankengidi ya nzo ya ntotila+ telamaka na bisika na bo, konso muntu ti binwaninu na yandi na maboko, yantika na diboko ya kitata ya nzo tii na diboko ya kimama ya nzo, pene-pene ya mesa-kimenga+ mpi pene-pene ya nzo, na nziunga ya ntotila.12 Na nima, Yehoyada basisaka mwana ya ntotila,+ yandi lwatisaka yandi mpu ya kimfumu mpi tulaka Kimbangi*+ na zulu na yandi, ebuna bo kumisaka yandi ntotila mpi tulaka yandi mafuta. Bo yantikaka kubula maboko mpi kutuba nde: “Luzingu ya nda na ntotila!”+13 Ntangu Atalia waka makelele ya bantu ya ke baka ntinu, na mbala mosi yandi kwisaka na nzo ya Yehowa+ kisika bantu vandaka.14 Ebuna yandi monaka ntotila me telama kuna pene-pene ya dikunzi, mutindu vandaka kikalulu na bo.+ Bamfumu ti bantu ya ke bulaka bampungi+ vandaka ti ntotila, mpi bantu yonso ya insi vandaka kuyangalala mpi kubula bampungi. Ebuna Atalia pasulaka bilele na yandi mpi bokaka nde: “Komplo! Komplo!”15 Kansi nganga-nzambi Yehoyada songaka bamfumu ya bankama,+ bantu yina bo tulaka bamfumu ya basoda, nde: “Beno katula yandi na bandonga, mpi kana muntu kulanda yandi, beno fwa yandi na mbele ya bitumba!” Sambu nganga-nzambi tubaka nde: “Beno fwa yandi ve na nzo ya Yehowa.”16 Yo yina bo simbaka yandi, mpi ntangu yandi kumaka na munoko ya Kielo ya Bampunda ya nzo ya ntotila,+ bo fwaka yandi pana.17 Ebuna Yehoyada salaka kuwakana na kati ya Yehowa ti ntotila mpi ti bantu,+ nde bo ta landa kuvanda bantu ya Yehowa, yandi salaka mpi kuwakana na kati ya ntotila ti bantu.+18 Na nima, bantu yonso ya insi kwisaka na nzo* ya Baale mpi bwisaka bamesa-kimenga na yandi,+ bo panzaka biteki na yandi,+ mpi bo fwaka Matani nganga-nzambi ya Baale+ na ntwala ya bamesa-kimenga yina.Ebuna nganga-nzambi tulaka bankengi na nzo ya Yehowa.+19 Diaka, yandi bakaka bamfumu ya bankama,+ bantu ya Karia yina ke kengilaka ntotila, basoda yina ke kengilaka nzo ya ntotila,+ mpi bantu yonso ya insi sambu na kubaka ntotila na nzo ya Yehowa mpi kukulumuka ti yandi, ebuna bo lutilaka na nzila ya kielo ya nkengidi ya nzo ya ntotila sambu na kukwisa na nzo ya ntotila. Na nima, yandi vandaka na kiti ya kimfumu ya bantotila.+20 Yo yina bantu yonso ya insi waka kiese mpi mbanza kumaka pima, sambu bo fwaka Atalia na mbele ya bitumba na nzo ya ntotila.21 Yehoashi+ vandaka ti bamvula nsambwadi ntangu yandi kumaka ntotila.+


text: 31 Na nima yandi waka mambu yina bana ya Labani vandaka kutuba: “Yakobi me baka bima yonso ya tata na beto, mpi kimvwama yai yonso ya yandi me baka me katuka na bima ya tata na beto.”+2 Ntangu Yakobi vandaka kutala luse ya Labani, yandi monaka nde nkadilu ya Labani na ntwala na yandi vandaka diaka ve mutindu yo vandaka ntete.+3 Nsuka-nsuka, Yehowa tubilaka Yakobi nde: “Vutuka na insi ya batata na nge mpi na bampangi na nge,+ mpi mono ta landa kuvanda ti nge.”4 Ebuna Yakobi tindilaka Rashele ti Lea ndinga sambu bo kwisa na nseke, kisika bitwisi na yandi vandaka,5 mpi yandi tubilaka bo nde:“Mono me mona nde nkadilu ya tata na beno na ntwala na mono me soba,+ kansi Nzambi ya tata na mono kele ti mono.+6 Beno me zaba kibeni nde mono sadilaka tata na beno ti ngolo na mono yonso.+7 Tata na beno mekaka kukusa mono mpi sobaka lufutu na mono mbala kumi; kansi Nzambi pesaka yandi ve nzila ya kusala mono mbi.8 Kana yandi tuba nde, ‘Bambisi yonso ya matono-matono ta vanda lufutu na nge,’ ebuna bitwisi yonso vandaka kubuta bambisi ya matono-matono; kansi kana yandi tuba nde, ‘Bambisi ya nzila-nzila ta vanda lufutu na nge,’ ebuna bitwisi yonso vandaka kubuta bambisi ya nzila-nzila.+9 Nzambi vandaka kukatula bitwisi ya tata na beno na maboko na yandi mpi vandaka kupesa mono yo.10 Ntangu bambisi ya babakala vandaka kukuma na ntangu ya kumatila bambisi ya bankento, mono talaka mpi mono monaka na ndosi nde bankombo ya babakala yina vandaka kumatila bambisi ya bankento ya kimvuka vandaka ya nzila-nzila, ya matono-matono, mpi ya batashe-batashe.+11 Ebuna wanzio ya Nzambi ya kieleka tubilaka mono na ndosi nde, ‘Yakobi!’ mpi mono tubaka nde, ‘Mono yandi yai.’12 Yandi tubaka diaka nde, ‘Pardo, tala mpi mona nde bankombo yonso ya babakala yina ke matila bambisi ya bankento ya kibuka kele ya nzila-nzila, ya matono-matono, mpi ya batashe-batashe, sambu mono me mona mambu yonso yina Labani ke sala nge.+13 Mono kele Nzambi ya kieleka ya Betele,+ kisika nge tulaka dikunzi mafuta mpi kisika nge salaka lusilu na ntwala na mono.+ Ntangu yai, telama, basika na insi yai, mpi vutuka na insi yina nge butukaka.’”+14 Ebuna Rashele ti Lea vutudilaka yandi nde: “Keti kele diaka ti kima ya me bikala yina beto lenda baka bonso dikabu na nzo ya tata na beto?15 Keti yandi ke baka beto ve bonso banzenza, tuka yandi me tekaka beto mpi ke sadilaka mbongo yina bo pesaka sambu na beto?+16 Bimvwama yonso yina Nzambi me katula na tata na beto kele ya beto mpi ya bana na beto.+ Yo yina, sala mambu yonso yina Nzambi me songa nge na kusala.”+17 Ebuna Yakobi telamaka mpi matisaka bana na yandi ti bankento na yandi na zulu ya bashamo,+18 mpi yandi yantikaka kunata bitwisi na yandi yonso mpi bima yonso yina yandi bakaka,+ bitwisi ya yandi vandaka na yo yina yandi bakaka na Padani-arami, sambu na kukwenda na tata na yandi Izaki na insi ya Kanana.+19 Labani kwendaka kuzenga mameme na yandi mika, ebuna Rashele yibaka biteki ya terafimi*+ ya tata na yandi.+20 Diaka, Yakobi kusaka Labani muntu ya Arami, sambu yandi zabisaka yandi ve nde yandi ke tina.21 Yandi tinaka mpi sabukaka Nzadi,*+ yandi mpi yonso yina yandi vandaka ti yo. Na nima, yandi kwendaka na ndambu ya ntoto ya bangumba ya Gileadi.+22 Na kilumbu ya tatu, bo zabisaka Labani nde Yakobi me tina.23 Yo yina Labani bakaka bampangi na yandi mpi landaka Yakobi na kitamina ya bilumbu nsambwadi ya nzietelo mpi kutaka yandi na ntoto ya bangumba ya Gileadi.24 Ebuna Nzambi basikilaka Labani muntu ya Arami+ na ndosi na mpimpa+ mpi tubilaka yandi nde: “Keba na mambu ya nge ke tuba na Yakobi, yo vanda ya mbote to ya mbi.”*+25 Yo yina Labani pusanaka pene-pene ya Yakobi, ntangu Yakobi tedimisaka tenta na yandi na ngumba mpi Labani salaka camp ti bampangi na yandi na ntoto ya bangumba ya Gileadi.26 Ebuna Labani tubilaka Yakobi nde: “Inki nge me sala? Sambu na nki nge me sakana ti mabanza na mono mpi nge me nata bana na mono ya bankento bonso bampika yina bo me kanga na bitumba?27 Sambu na nki nge me tina na kinsweki, nge me sakana ti mabanza na mono, mpi nge me zabisa mono ve? Kana nge zabisaka mono, mono zolaka kuyambula nge, nge kwenda na kiese mpi ti bankunga, ti bangoma ya fioti mpi ti kidare.28 Kansi nge pesaka mono ve dibaku ya kupesa bantekolo* na mono mpi bana na mono ya bankento beze. Nge me sala mambu na buzoba.29 Mono kele na kiyeka ya kusala beno mbi, kansi Nzambi ya tata na beno tubilaka mono mazono na mpimpa nde, ‘Keba na mambu ya nge ke tuba na Yakobi, yo vanda ya mbote to ya mbi.’+30 Ntangu yai nge me kwenda sambu nge vandaka ti nzala ya ngolo ya kuvutuka na nzo ya tata na nge, kansi sambu na nki nge me yiba banzambi na mono?”+31 Yakobi vutudilaka Labani nde: “Yo kele sambu mono waka boma, sambu mono kuditubilaka nde, ‘Nge lenda botula mono bana na nge ya bankento na ngolo.’32 Muntu yina nge ta mona banzambi na nge na yandi, ta zinga ve. Na ntwala ya bampangi na beto, tala bima yina mono kele na yo, mpi baka bima na nge.” Kansi Yakobi zabaka ve nde Rashele yibaka yo.33 Yo yina, Labani kotaka na tenta ya Yakobi, na tenta ya Lea, mpi na tenta ya bampika zole ya bankento,+ kansi yandi monaka yo ve. Ebuna yandi basikaka na tenta ya Lea mpi kotaka na tenta ya Rashele.34 Na ntangu yina, Rashele bakaka biteki ya terafimi mpi tulaka yo na kitunga yina nkento ke vandilaka na zulu ya shamo, mpi yandi vandaka na zulu na yo. Yo yina Labani sosaka na tenta ya mvimba kansi yandi monaka yo ve.35 Ebuna yandi tubilaka tata na yandi nde: “Mfumu na mono, kuwa ve makasi, sambu mono lenda telama ve na ntwala na nge, sambu mono kele ti kima yina bankento ke vandaka na yo.”+ Yo yina yandi sosaka mbote-mbote, kansi yandi monaka ve biteki ya terafimi.+36 Ebuna Yakobi waka makasi mpi yantikaka kunganina Labani. Na nima Yakobi tubilaka Labani nde: “Inki mbi mono me sala, mpi sambu na nki disumu nge ke landa mono ti makasi?37 Ntangu yai ya nge me sosa na bima na mono yonso, inki kima ya nzo na nge, nge me mona? Tula yo awa na ntwala ya bampangi na mono mpi ya bampangi na nge, mpi bika bo zenga na kati na beto zole.38 Na bamvula 20 yai ya mono vandaka ti nge, mameme na nge mpi bankombo na nge basikaka ve mavumu ata mbala mosi,+ mpi mono diaka ve ata mbala mosi mameme na nge ya babakala.39 Mono natilaka nge ve ata mbisi mosi yina bambisi ya mfinda+ zengaka bitini-bitini. Mono vandaka kuyingisa yo mono mosi. Ntangu bo vandaka kuyiba mbisi mosi na mwini to na mpimpa, nge vandaka kulomba nde mono futa yo.40 Na kilumbu mwini vandaka kuniokula mono, mpi na mpimpa madidi vandaka kuniokula mono, mpi mpongi vandaka kutina mono na meso.+41 Mono me sala bamvula 20 na nzo na nge. Mono me sadila nge bamvula 14 sambu na bana na nge zole ya bankento, mpi bamvula 6 sambu na bitwisi na nge, mpi nge landaka kusoba lufutu na mono mbala kumi.+42 Kana Nzambi ya tata na mono,+ Nzambi ya Abrahami mpi Muntu yina Izaki ke waka boma,*+ vandaka ve na lweka na mono, ntangu yai nge zolaka kuvutula mono maboko-mpamba. Nzambi me mona mpasi na mono mpi kisalu ya ngolo ya maboko na mono, yo yina yandi nganinaka nge mazono na mpimpa.”+43 Ebuna Labani vutudilaka Yakobi nde: “Bana-bankento kele bana na mono, bana kele bana na mono, mpi bitwisi kele ya mono, mpi konso kima yina nge ke mona kele ya mono mpi ya bana na mono ya bankento. Bubu yai, inki diambu ya mbi mono lenda sala bo to bana yina bo me buta?44 Ntangu yai kwisa, beto sala kuwakana, nge ti mono, mpi yo ta vanda mbangi na kati na beto.”45 Yo yina Yakobi bakaka ditadi mosi mpi tedimisaka yo bonso dikunzi.+46 Ebuna Yakobi tubilaka bampangi na yandi nde: “Beno lokuta matadi!” Bo lokutaka matadi mpi bo salaka kita. Na nima bo diaka pana na zulu ya kita yina ya matadi.47 Labani yantikaka kubinga yo Yegare-sahaduta,* kansi Yakobi bingaka yo Galedi.*48 Ebuna Labani tubaka nde: “Kita yai ya matadi kele mbangi na kati na mono ti nge bubu yai.” Yo yina yandi pesaka yo zina Galedi,+49 mpi Nzo-Zulu ya Nkengi, sambu yandi tubaka nde: “Bika Yehowa kulanda kukengila na kati na nge ti mono ntangu beto ta monanaka ve.50 Kana nge niokula bana na mono ya bankento mpi kana nge yantika kubaka bankento ya nkaka katula bana na mono, ata kana muntu kele ve ti beto, yibuka nde Nzambi ta vanda mbangi na kati na nge ti mono.”51 Labani tubilaka diaka Yakobi nde: “Tala kita ya matadi yai, mpi tala dikunzi yai ya mono me tedimisa na kati na nge mpi mono.52 Kita ya matadi yai kele mbangi, mpi dikunzi yai kele kima yina ke ta kimbangi,+ nde mono ta luta ve kita ya matadi yai sambu na kusala nge mbi mpi nde nge ta luta ve kita ya matadi yai mpi dikunzi yai sambu na kusala mono mbi.53 Bika Nzambi ya Abrahami+ mpi Nzambi ya Nahore, Nzambi ya tata na bo, kusambisa beto.” Ebuna Yakobi zengaka kieleka na zina ya Muntu yina tata na yandi Izaki ke waka boma.*+54 Na nima, Yakobi pesaka kimenga na zulu ya ngumba mpi bingaka bampangi na yandi na kudia mampa. Yo yina bo diaka mpi lalaka na ngumba yina.55 Kansi, Labani telamaka na suka-suka mpi pesaka bantekolo*+ na yandi ti bana na yandi ya bankento beze mpi sakumunaka bo.+ Na nima Labani kwendaka mpi vutukaka na kisika na yandi.+


text:
Muntu lenda buya kubaka divumu na mitindu mingi, mu mbandu kusadila kondome, kunwa bankisi, mpi kusadila bametode ya nkaka ya ke bakaka ntangu mingi. Sambu na bantu ya nkaka yina bo me kumisaka bankento, kuyindula kubaka divumu lenda yibusa beto nitu na beto na mitindu yina ke pesa beto ve ntangu yonso kiese, kansi yo kele mfunu na kuzaba mambu yina nge lenda sala kana yo ke monana nde nge lenda baka divumu.
Kusala ekzame ya divumu, kusolula mambu ya me tala divumu ti muntu yina nge vukisaka nitu ti yandi, to kuyantisa kunwa bankisi sambu nge baka ve divumu lenda vanda mpasi sambu na bikuma mingi. Kansi kusala mutindu yina lenda sadisa nge na kuyala mavimpi na nge na yina me tala kuvukisa nitu.
Kana nge ke nwa ba hormone, kutula ve ntima nde testosterone to estrogene ta sadisa nge sambu nge baka ve divumu. Kana nge ke kudiyangisa nde bankisi ya kubaka ve divumu ta bebisa lusansu ya ba hormone yina nge ke baka, tala lisiti ya Planned Parenthood yina kele ti bankisi yina kele ve ti ba hormone. Kana nge kele ti badute, solula ti muntu yina ke pesaka bantu lusansu yina lenda sadisa nge na kuzaba mambu yina kele mbote sambu na nge.
Sambu na mayele ya nkaka ya ke tadila mutindu ya kuvukisa nitu na lutaninu, tala Safer Sex for Trans Bodies. (Lien yayi ke nata na bansangu ya Kingelesi)


text: 1 Mono Polo ti Silvanusi* mpi Timoteo,+ beto ke sonikila dibundu ya Batesalonika, bayina kele na bumosi ti Nzambi Tata na beto mpi Mfumu Yezu Kristu:2 Ntima ya mbote ya nene mpi ngemba ya Nzambi, Tata na beto mpi ya Mfumu Yezu Kristu kuvanda na beno.3 Bampangi, beto fwete pesa Nzambi matondo ntangu yonso sambu na beno. Yo me fwana mutindu yina, sambu lukwikilu na beno ke yela mingi kibeni mpi zola yina beno yonso kele na yo sambu na bankaka ke kuma mingi.+4 Yo yina, beto ke kudikumisaka sambu na beno+ na kati ya mabundu ya Nzambi sambu beno ke kanga ntima mpi beno kele kaka ti lukwikilu, ata beno ke kutana ti* bambangika mingi mpi bampasi mingi.+5 Yo kele nzikisa ya ke monisa nde Nzambi ke sambisa na lunungu, mpi yo ke sala nde Nzambi kumona nde beno me fwana na kukota na Kimfumu na yandi yina beno ke monaka kibeni mpasi sambu na yo.+6 Sambu ya kieleka, yo kele lunungu nde Nzambi kumonisa mpasi na bantu yina ke monisaka beno mpasi.+7 Kansi beno bantu yina ke mona mpasi, Nzambi ta lembika beno ti beto ntangu Mfumu Yezu+ ta monana na zulu ti bawanzio na yandi ya ngolo+8 na tiya ya ke pela ngolo, ntangu yandi ta vutula mbi na bantu yina me zaba ve Nzambi mpi na bantu yina ke lemfukaka ve na nsangu ya mbote ya Mfumu na beto Yezu.+9 Mfumu ta sambisa bantu yai mpi yandi ta pesa bo ndola ya lufwa ya mvula na mvula+ ebuna bo ta vanda diaka ve na ntwala na yandi mpi ya nkembo ya ngolo na yandi,10 ntangu yandi ta kwisa sambu na kubaka nkembo kumosi ti basantu na yandi mpi sambu bantu yonso yina kwikilaka kutala yandi na kilumbu yina ti kuyituka, sambu beno kwikilaka na kimbangi yina beto taka.11 Yo yina, beto ke sambaka ntangu yonso sambu na beno, sambu Nzambi na beto kumona nde beno me fwana na kubinga ya yandi me bingaka beno+ mpi na ngolo na yandi kusala mambu yonso ya mbote yina yandi ke zola ti konso diambu ya lukwikilu.12 Yo kele mpidina sambu zina ya Mfumu na beto Yezu kubaka nkembo na nzila na beno, mpi beno na bumosi ti yandi, na kulanda ntima ya mbote ya nene ya Nzambi na beto mpi ya Mfumu Yezu Kristu.


text: 14 Na Ikoniumi Polo ti Barnabasi kotaka na sinagoga ya Bayuda mpi bo tubaka mbote kibeni, yo yina Bayuda ti Bagreki mingi kumaka kukwikila.2 Kansi Bayuda yina kwikilaka ve pusaka bantu* ya makanda na kusala mavwanga mpi bo pusaka bo na kumenga bampangi.+3 Bo lutisaka ntangu mingi kuna, bo vandaka kutuba ti kikesa na kiyeka ya Yehowa,* yina taka kimbangi na nsangu ya ntima ya mbote na yandi ya nene na mutindu yandi pesaka nzila nde bidimbu mpi mambu ya kuyituka kusalama na nzila na bo.+4 Kansi, bantu ya mbanza yina kabwanaka; bantu ya nkaka vandaka sambu na Bayuda kansi bankaka sambu na bantumwa.5 Ntangu bantu ya makanda mpi Bayuda ti bamfumu na bo sosaka kusadila bo mambu kukonda luzitu mpi kulosila bo matadi,+6 bantu zabisaka bo mambu yina, yo yina bo tinaka na bambanza ya Likaonia: na Listre ti na Derbe, mpi na insi yina kele pene-pene.+7 Bo landaka kuzabisa nsangu ya mbote kuna.8 Na Listre, kuvandaka ti muntu mosi yina vandaka ya kuvanda mpi makulu na yandi vandaka kifu. Yandi butukaka makulu-kifu mpi yandi me tambulaka ntete ve.9 Yandi vandaka kuwa ntangu Polo vandaka kutuba. Polo talaka yandi mbote-mbote mpi ntangu yandi monaka nde muntu yina kele ti lukwikilu sambu bo belula yandi,+10 yandi tubaka na ndinga ya ngolo nde: “Telama.” Yandi telamaka mpi yandi yantikaka kutambula.+11 Ntangu bimvuka ya bantu monaka mambu yina Polo salaka, bo tubaka na ndinga ya ngolo na ndinga ya Likaonia nde: “Banzambi me kuma bonso bantu mpi bo me kwisa kukulumuka na kati na beto!”+12 Bo vandaka kubinga Barnabasi Zeusi, kansi Polo Ermesi, sambu yandi muntu vandaka kutuba mingi.13 Mpi nganga-nzambi ya Zeusi, yina tempelo na yandi vandaka na munoko ya mbanza, nataka bangombe mpi bampu ya bintuntu na bakielo ya mbanza mpi yandi zolaka kupesa bimenga kumosi ti bimvuka ya bantu.14 Kansi, ntangu bantumwa Barnabasi ti Polo waka mambu yina, bo pasulaka bilele na bo, bo kotaka nswalu na kati ya kimvuka yina ya bantu, mpi bo tubaka na ndinga ya ngolo nde:15 “Sambu na nki beno ke sala mambu yai? Beto mpi, beto kele bantu ya kele ti bifu bonso beno.+ Beto ke zabisa beno nsangu ya mbote, sambu beno bika bima yai ya mpamba-mpamba mpi beno sambila Nzambi ya moyo, yina salaka zulu, ntoto, nzadi-mungwa, mpi bima yonso yina kele na kati na yo.+16 Na ntangu ya ntama, yandi pesaka makanda yonso nzila ya kulanda banzila na bo mosi,+17 ata yandi kudibikaka ve kukonda kimbangi+ kansi yandi salaka mambu ya mbote mutindu yandi ke pesaka beno mvula mpi bansungi yina bambuma ke basikaka mingi,+ ebuna yandi ke pesaka beno madia mingi mpi ke fulusaka bantima na beno na kiese.”+18 Ata bo tubaka mambu yai, bo monaka mpasi na kukanga bimvuka ya bantu nzila sambu bo pesa bo ve bimenga.19 Kansi Bayuda yina katukaka na Antioshe ti na Ikoniumi kwisaka mpi bo ndimisaka bimvuka ya bantu,+ ebuna bo losilaka Polo matadi mpi bo bendaka yandi na nganda ya mbanza, bo vandaka kuyindula nde yandi me fwa.+20 Kansi ntangu balongoki ziungaka yandi, yandi telamaka mpi kotaka na mbanza. Na kilumbu yina landaka, yandi ti Barnabasi kwendaka na Derbe.+21 Bo zabisaka nsangu ya mbote na mbanza yina mpi bo kumisaka bantu mingi balongoki; na nima bo vutukaka na Listre, na Ikoniumi, mpi na Antioshe.22 Kuna bo vandaka kupesa balongoki*+ kikesa, bo vandaka kusiamisa bo na kubikala na lukwikilu mpi tubilaka bo nde: “Beto fwete kota na Kimfumu ya Nzambi na nzila ya bampasi mingi.”+23 Diaka, bo tulaka bankuluntu na konso dibundu sambu na bo,+ bo vandaka kusamba mpi kubuya madia,+ ebuna bo pesaka bo na maboko ya Yehowa,* sambu bo kumaka kukwikila na yandi.24 Na nima bo lutaka na Pisidia mpi bo kumaka na Pamfilia;+25 bo zabisaka nsangu na Perga, na nima bo kwendaka na Atalia.26 Bo kotaka na maswa kuna, mpi bo kwendaka na Antioshe, kisika bampangi bikisaka bo na maboko ya Nzambi sambu yandi monisila bo ntima ya mbote ya nene sambu na kisalu yina bo manisaka na ntangu yina.+27 Ntangu bo kumaka mpi vukisaka dibundu, bo songaka bo mambu mingi yina Nzambi salaka na nzila na bo, mpi nde yandi kangudilaka makanda nzila sambu bo kwikila.*+28 Bo lutisaka ntangu mingi ti balongoki yina.


text:
BIBLIA KE SOBAKA LUZINGU YA BANTU
“Mono Yantikaka Kudiyula Kana Luzingu na Mono Vandaka Kukwenda na Wapi”
MVULA YINA YANDI BUTUKAKA: 1941
INSI: AUSTRALIE
LUZINGU NA YANDI YA NTAMA: KUNWA MAKAYA, KULAUKA MALAFU
MUTINDU MONO VANDAKA:
Mono yelaka na Warialda, mbanza mosi ya fioti na insi Nouvelle-Galles du Sud. Bantu ya mbanza yina ke sansaka mameme, bangombe mpi ke salaka bilanga. Mbanza yango kele bunkete, mpi mubulu kele ve mingi.
Sambu mono kele mwana ya ntete na dibuta ya bana 10, mono yantikaka kusala sambu na kusadisa dibuta na beto ntangu mono kumaka ti bamvula 13. Sambu mono longukaka mingi ve, mono vandaka kusala na ferme. Ntangu mono kumaka ti bamvula 15, mono kumaka kusansa bangombe mpi bampunda ya mfinda sambu yo yikana ti bantu.
Kusala na ferme vandaka mbote mpi mbi. Yo vandaka mbote sambu mono vandaka kusepela ti kisalu na mono mpi kisika yina. Na mpimpa mono vandaka kufonga na lweka ya tiya mpi kutala ngonda ti bambwetete ntangu mupepe ya nkokila vandaka kubula mpi kunata nsudi ya kitoko ya banti yina vandaka na nziunga. Mono ke yibuka mutindu mono vandaka kuditubila nde, yo fwete vanda ti Muntu mosi yina me gangaka bima yai yonso ya kitoko. Yo vandaka mbi sambu mono kumaka kulanda bifu ya mbi yina vandaka na ferme. Mbala mingi, mono vandaka kuwa bantu ke fingana, mpi mono kumaka kunwa makaya. Kukonda kusukinina, kufinga mpi kunwa makaya kumaka kitini ya luzingu na mono.
Ntangu mono kumaka ti bamvula 18, mono kwendaka na Sydney. Mono sosaka kukota na kisalu ya kisoda kansi bo buyaka mono sambu mono longukaka mingi ve. Mono bakaka kisalu na Sydney mpi zingaka kuna mvula mosi. Yo kele ntangu yina mono solulaka ti Bambangi ya Yehowa sambu na mbala ya ntete. Ntangu bo bingisaka mono na balukutakanu na bo, mono ndimaka, mpi kukonda kusukinina mono bakisaka nde malongi na bo vandaka ya kieleka.
Kansi ntangu fioti na nima, mono bakaka lukanu ya kuvutuka na bwala. Mono kumaka kuzinga na mbanza Goondiwindi, na Queensland. Mono zwaka kisalu, kwelaka, mpi diambu ya mawa mono yantikaka mpi kunwa malafu.
Beto butaka bana zole. Na nima ya kubutuka ya bana na beto ya babakala, mono yantikaka kudiyula kana luzingu na mono vandaka kukwenda na wapi. Mono yibukaka mambu yina mono waka na lukutakanu ya Bambangi ya Yehowa na Sydney, mpi mono bakaka lukanu ya kusala diambu mosi sambu na yo.
Mono monaka Nzozulu ya Nkengi mosi ya ntama, yina vandaka ti adresi ya filiale ya Bambangi ya Yehowa ya Australie. Mono tindaka mukanda sambu na kulomba bo na kulonguka Biblia. Yo yina, Mbangi mosi ya ntima mawete kwisaka kutala mono. Kukonda kusukinina, yandi yantikaka kulonguka Biblia ti mono.
MUTINDU BIBLIA SOBAKA LUZINGU NA MONO:
Ntangu mono vandaka kulonguka Biblia, mono bakisaka nde mono fwete sala bansoba ya nene na luzingu na mono. Verse mosi yina simbaka ntima na mono kele 2 Bakorinto 7:1. Verse yango ke siamisa beto na kukatula “na nitu na beto mvindu yonso ya kinsuni.”
Mono bakaka lukanu ya kuyambula kunwa makaya mpi kulauka malafu. Yo vandaka pete ve na kusala bansoba yina, sambu bifu yai kumaka kitini ya luzingu na mono. Kansi lukanu na mono vandaka ya kuvanda ti luzingu yina ke sepedisaka Nzambi. Baroma 12:2 sadisaka mono mingi kibeni, yo ke tubaka nde: “Beno yambula kulanda ngidika yai ya bima, kansi beno soba kimuntu na beno mpi beno kumisa mabanza na beno ya mpa.” Mono monaka nde sambu na kuyambula bifu na mono, mono fwete soba mabanza na mono mpi kutadila bifu na mono mutindu Nzambi ke monaka yo—nde yo kele mbi. Ti lusadisu na yandi, mono yambulaka kunwa makaya mpi kulauka malafu.
Kansi, kuyambula kufinga vandaka diambu ya kuluta mpasi. Mono zabaka ndongisila ya Biblia yina kele na Baefezo 4:29 ya ke tubaka nde: “Bika nde ata ngogo mosi ve ya kupola kubasika na munoko na beno.” Ata mpidina, mono sobaka ve ntubilu na mono mbala mosi. Mono bakaka lusadisu na kuyindululaka na bangogo yina kele na Yezaya 40:26. Sambu na bambwetete yina kele na zulu, verse yina ke tuba nde: ‘Beno tala na zulu! Nani salaka bambwetete yai yonso? Muntu yina ke tambusaka yo na bandonga bonso basoda, yandi muntu salaka yo yonso. Yandi ke zaba yo yonso, ke bingaka yo na bazina na yo! Ngolo na yandi ti kimfumu na yandi kele nene mpenza.’ Mono tubaka nde, kana Nzambi kele ti ngolo ya kuganga luyalanganu yai ya nene—ya mono ke zolaka mingi kutala—ntembe kele ve nde, yandi lenda pesa mono ngolo ya kusala bansoba sambu na kusepedisa yandi. Bisambu mpi bikesa ya mingi sadisaka mono na kuyambula malembe-malembe ntubilu na mono.
MAMBOTE YA MONO ME BAKAKA:
Sambu mono vandaka kusansa bangombe, mono vandaka ve ti mabaku mingi ya kusolula ti bantu sambu bantu vandaka fioti na baferme yina. Ata mpidina, formasio yina mono bakaka na balukutakanu ya Bambangi ya Yehowa sadisaka mono na kuzaba mutindu ya kusolula. Diaka, formasio yina sadisaka mono na kuzabisa bankaka nsangu ya mbote ya Kimfumu ya Nzambi.—Matayo 6:9, 10; 24:14.
Bamvula mingi me luta ntangu yai mpi mono ke vandaka na kiese ya kusala bonso nkuluntu na dibundu. Mono ke monaka nde yo kele lukumu na kusala yonso yina mono lenda sala sambu na kusadisa bampangi na mono Bakristu. Kansi, kusadila Yehowa kumosi ti nkento na mono ya kwikama mpi ya zola, tanga mpi bana na beto ya kitoko kele lusakumunu ya nene yina mono me bakaka.
Mono ke tondaka Yehowa na mutindu yandi me pesaka mono—muntu yina me longukaka mingi ve—nzila ya kulongama na yandi. (Yezaya 54:13) Mono ke ndimaka kibeni bangogo yina kele na Bingana 10:22 ya ke tubaka nde: ‘Lusakumunu ya Yehowa—ke kumisaka muntu mvwama.’ Mono ti dibuta na mono ke vingila ntangu yina beto ta longuka mambu mingi ya me tala Yehowa mpi ta sadila yandi kimakulu.
“Mono monaka nde sambu na kuyambula bifu na mono, mono fwete soba mabanza na mono”


text: 6 Mwana na mono, kana nge me ndima kufuta mfuka ya* nkweno na nge,+Kana nge me sala kuwakana ti munzenza,+2 Kana lusilu na nge me kanga nge,Kana bangogo ya munoko na nge me kanga nge,+3 Mwana na mono, sala mambu yai, mpi kudigulusa,Sambu nge me bwa na maboko ya nkweno na nge:Kwenda kudikulumusa mpi bondila nkweno na nge kukonda kusukinina.+4 Kubika ve nde meso na nge kulala,To nde bikobo ya meso na nge kuwa mpongi.5 Kudikatula bonso mbambi na maboko ya muntu ya ke zombaka,Bonso ndeke na maboko ya muntu ya ke kangaka bandeke.6 Kwenda na furmi, nge molo;+Tala banzila na yo mpi kuma mayele.7 Ata yo kele ve na komanda, kapita, to mfumu,8 Yo ke yidikaka madia na yo na nsungi ya mvula,+Mpi yo ke vukisaka madia na yo na nsungi ya kukatula bima na bilanga.9 Nge molo, tii nki ntangu nge ta lala pana?Inki ntangu nge ta telama na mpongi na nge?10 Mwa mpongi fioti, kulala mwa fioti,Kukanga maboko mwa fioti sambu na kupema,+11 Ebuna kinsukami na nge ta kwisa bonso muyibi,Mpi nzala na nge ta kwisa bonso muntu yina kele ti binwaninu.+12 Muntu ya kukonda mfunu mpi ya mbi ke tambula-tambulaka ti kutuba ya nioka-nioka;+13 Yandi ke bweta disu,+ ke sala bidimbu ti dikulu mpi ti misapi.14 Ti ntima ya luvunu,Yandi ke kanaka mambu ya mbi+ konso ntangu mpi ke basisaka kuswana.+15 Yo yina, mpasi na yandi ta kwisa na kintulumukina;Yandi ta bukana na mbala mosi mpi mpila ya kubelula yandi ta vanda ve.+16 Kele ti mambu sambanu yina Yehowa ke mengaka;Ee, mambu nsambwadi yina yandi* ke zolaka ve:17 Meso ya lulendo,+ ludimi ya ke kusaka,+ mpi maboko yina ke tiamunaka menga ya muntu yina me sala kima ve,+18 Ntima yina ke kanaka mambu ya mbi,+ makulu yina ke bakaka ntinu sambu na kusala mambi,19 Mbangi ya luvunu yina ke kusaka konso ntangu,+Mpi konso muntu yina ke basisaka kuswana na kati ya bampangi.+20 Mwana na mono, zitisa bansiku ya tata na nge,Mpi kuyambula ve malongi* ya mama na nge.+21 Kanga yo konso ntangu na ntima na nge;Kangisa yo na nkingu na nge.22 Ntangu nge ke tambula, yo ta twadisa nge;Ntangu nge ke lala, yo ta tanina nge;Mpi ntangu nge ke telama na mpongi, yo ta tubila nge.*23 Sambu ntuma kele mwinda,+Nsiku kele nsemo,+Kunganina mpi ndola kele nzila ya ke nataka na luzingu.+24 Yo ta tanina nge na nkento ya mbi,+Yo ta tanina nge na ludimi ya ke kusaka ya nkento ya mansoni.*+25 Kuzola ve kitoko na yandi na ntima na nge,+Kubika mpi ve nde yandi benda nge ti meso na yandi ya ke bwisaka,26 Mpamba ve, sambu na nkento ya ndumba, muntu ta bikala kaka ti kitini ya dimpa,+Kansi nkento ya muntu ya nkaka ke zombaka luzingu* ya mfunu.27 Keti muntu lenda tula tiya na ntulu ebuna bilele na yandi kupia ve tiya?+28 To keti muntu lenda tambula na zulu ya makala ya tiya ebuna makulu na yandi kupia ve tiya?29 Yo kele mutindu mosi ti muntu yina ke vukisa nitu ti nkento ya nkweno na yandi;Muntu mosi ve yina ke simba yandi ta konda kubaka ndola.+30 Bantu ke vwezaka ve muyibiKana yandi me yiba sambu na kulungisa nzala* na yandi na ntangu yandi kele na nzala.31 Ata mpidina, kana bo kanga yandi, yandi ta futa bima mbala nsambwadi;Yandi ta pesa bima yonso ya ntalu ya nzo na yandi.+32 Konso muntu yina ke ta bizumba ti nkento me konda mabanza ya mbote;*Muntu yina ke sala mutindu yina ke kudinatila mpasi.*+33 Yandi ta baka kaka bamputa ti nsoni,+Mpi nsoni na yandi ta katuka ve.+34 Sambu kimpala ke pesaka bakala makasi;Yandi ta wa ve mawa ntangu yandi ke vutula mbi.+35 Yandi ta ndima ve matabisi* ata fioti;Bo ta lembika yandi ve, ata nge pesa dikabu ya nene nki mutindu.


text:
Landa Mbandu ya Lukwikilu na Bo—Babakala mpi Bankento Yina Biblia Ke Tubilaka
Creation to the Flood
Abele
—“Ata Yandi Me Fwaka, Yandi Ke Landa Kutuba”
Ata Biblia me tubaka ve mambu mingi sambu na Abele, inki beto lenda longuka na yandi mpi na lukwikilu na yandi?
Enoki: “Yandi Pesaka Nzambi Kiese”
Kana nge ke lungisaka bampusa ya dibuta to ke nwana sambu na kusala mambu ya mbote, nge lenda baka malongi na lukwikilu ya Enoki.
Noa “Tambulaka ti Nzambi ya Kieleka”
Noa mpi nkento na yandi kutanaka ti nki bampasi sambu na kusansa bana na bo? Inki mutindu bo monisaka lukwikilu na kutungaka maswa?
Nzambi ‘Taninaka Noa ti Bantu ya Nkaka Nsambwadi’
Inki mutindu Noa mpi dibuta na yandi gulukaka na ntangu mosi ya mpasi yina bantu me kutanaka ti yo ntete ve?
The Flood to the Exodus
Abrahami
—“Tata ya Bantu Yonso Yina Kele ti Lukwikilu”
Inki mutindu Abrami monisaka lukwikilu? Na nki mutindu nge lenda landa mbandu ya lukwikilu ya Abrami?
Sara: “Nge Kele Nkento ya Kitoko Mingi”
Na Ezipte, bamfumu ya nkaka ya Farao monaka nde Sara kele kitoko mingi. Mambu yina salamaka na nima lenda yitukisa nge.
Nzambi Bingaka Yandi “Mwana-Nkento ya Ntotila”
Sambu na nki zina yai ya mpa fwanaka na Sara?
Rebeka: “Mono Me Zola Kukwenda”
Katula lukwikilu, Rebeka monisaka bikalulu mingi ya mbote kibeni.
“Beno Wa Ndosi ya Mono Me Lala”
Dibuta ya mavwanga ya ba Yozefi ke pesa bantu yina kele na mabuta ya lundi dilongi mosi ya mfunu bubu yai.
“Nki Mutindu Mono Lenda Sala Mambu ya Mbi Mutindu Yai?”
Inki mutindu Yozefi nungaka bikesa yina nkento ya Potifare salaka sambu na kupukumuna yandi?
“Nzambi Muntu Ke Tendulaka Bandosi”
Inki sadisaka Yozefi na kutendula ndosi ya kapita ya malafu, ya kapita ya mampa mpi ya Farao na kikesa yonso? Inki mutindu kaka na kilumbu yina mosi Yozefi basikaka na boloko mpi kwendaka na nzo ya ntotila?
“Mono Kele Nzambi Ve”
Keti kimpala, kikenene mpi kukonda zola me kotaka na dibuta na nge? Kana ee, disolo ya Yozefi lenda sadisa nge.
Yobi—Yehowa Belulaka yandi na Bampasi na Yandi
Kana beto kele ya kwikama bonso Yobi, beto ta pesa Satana makasi kansi beto ta pesa Yehowa yina ke zolaka beto kiese!
The Exodus to Israel’s First King
Nzambi Ndimaka Rahabi“Bonso Muntu ya Lunungu na Nzila ya Bisalu”
Inki mutindu disolo ya Rahabi ke monisa nde beto yonso kele mfunu na meso ya Yehowa? Inki dilongi beto lenda baka na mbandu ya lukwikilu na yandi?
‘Mono Kwisaka Kubasika Bonso Mama ya Izraele’
Disolo ya Debora, ke longa beto nki na yina me tala lukwikilu mpi kikesa?
Ruti
—“Kisika ya Nge Ta Kwenda, Mono mpi Ta Kwenda”
Sambu na nki Ruti ndimaka kubikisa dibuta na yandi mpi bwala na yandi? Inki bikalulu yandi monisaka ya me salaka nde Yehowa kusepela na yandi?
Ruti—‘Nkento ya Bikalulu ya Mbote’
Sambu na nki makwela ya Ruti ti Bozi kele mfunu? Inki malongi beto lenda baka na mbandu ya dibuta Ruti ti Noemi?
Ana Sambaka Nzambi na Ntima ya Mvimba
Lukwikilu ya Ana na Yehowa sadisaka yandi na kununga mpasi yina vandaka kumonana bonso nde yo ta mana ve
Samuele ‘Landaka Kuyela na Meso ya Yehowa’
Inki salaka nde bumwana ya Samuele kuvanda ya kuswaswana? Ntangu yandi vandaka na nzo ya ntenta, inki sadisaka yandi na kuyedisa lukwikilu na yandi?
Samuele Kangaka Ntima ata Yandi Kutanaka ti Bampasi
Beto yonso lenda kutana ti bampasi yina lenda meka lukwikilu na beto. Kikalulu ya kukanga ntima ya Samuele lenda longa beto inki?
Israel’s First King to Jesus’ Birth
“Bitumba Kele ya Yehowa”
Inki sadisaka Davidi na kubedisa Goliati? Disolo ya Davidi lenda longa beto nki?
Abigaile Salaka Mambu ti Mayele
Inki malongi beto lenda baka na makwela ya mpasi ya Abigaile?
Elia Nwaninaka Lusambu ya Bunkete
Nki mutindu beto lenda landa mbandu ya Elia kana beto ke solula ti bantu yina ke ndima ve mambu yina Biblia ke longaka?
Elia Vandaka Kukengila, mpi Yandi Vandaka Kuvingila
Inki mutindu Elia monisaka kikalulu ya kusamba ntangu yandi vandaka kuvingila nde Yehowa kulungisa lusilu na yandi?
Nzambi Lembikaka Elia
Inki mambu salaka nde Elia kudiyangisa mingi na mabanza, na mpila nde yandi waka nkutu mpusa ya kufwa?
Eliya Kangaka Ntima na Mambu ya Kukonda Lunungu
Keti bo me sadilaka nge mambu ya kukonda lunungu? Keti nge ke zola nde Nzambi kusukisa mambu ya kukonda lunungu? Tala mutindu nge lenda landa mbandu ya Eliya muntu ya kwikama.
Yonasi Bakaka Dilongi na Bifu na Yandi
Bonso Yonasi, keti nge me waka dezia boma sambu na kisalu mosi yina Yehowa me pesaka nge? Disolo na yandi ke longa beto mambu mingi na yina me tala ntima-nda mpi mawa ya Yehowa.
Yonasi Bakaka Dilongi ya Me Tala Kuwila Bankaka Mawa
Nki mutindu disolo ya Yonasi lenda sadisa beto na kuditadila na masonga yonso?
Estere Tulaka Luzingu na Yandi na Kigonsa Sambu na Bantu ya Nzambi
Yo ke lombaka lukwikilu mpi kikesa sambu na kumonisa zola ya kuditambika bonso ya Estere
Estere Salaka Mambu ti Mayele, Kikesa, mpi Kukonda Bwimi
Nki mutindu Estere salaka mambu kukonda bwimi sambu na Yehowa mpi sambu na bantu na yandi?
Jesus’ Birth to the Death of the Apostles
Maria
—“Tala! Nsadi ya Yehowa!”
Mvutu yina Maria pesaka na wanzio Gabriele ke monisa nki sambu na lukwikilu na yandi? Inki bikalulu ya nkaka ya mbote yandi monisaka?
Maria Yindulaka “Ntendula na Yo na Ntima na Yandi”
Mambu yina Maria monaka na Betelemi kumisaka lukwikilu na yandi ngolo na balusilu ya Yehowa.
Maria Kangaka Ntima na Mpasi ya Ngolo
Mbandu ya Maria, mama ya Yezu lenda sadisa nge kana nge ke kutana ti mpasi ya “mbele ya nda ya kunwanina.”
Yozefi Taninaka, Yandi Lungisaka Bampusa, mpi Yandi Kwaminaka
Inki mutindu Yozefi taninaka dibuta na yandi? Sambu na nki yandi nataka Maria ti Yezu na Ezipte?
Marta—“Mono Me Kwikilaka”
Inki mutindu Marta monisaka vandaka lukwikilu ya ngolo ata na ntangu ya mpasi?
Piere Nungaka Boma mpi Keti-Keti
Keti-keti kele diambu ya mbi mpi yo ke bebisaka. Kansi sambu na kulanda Yezu, Piere nungaka boma mpi keti-keti
Piere Vandaka ya Kwikama na Ntwala ya Mimekamu
Inki mutindu lukwikilu mpi kwikama ya Piere sadisaka yandi na kundima mambu yina Yezu tubaka sambu na kusungika yandi?
Piere Longukaka Kulolula na Mfumu
Inki dilongi Yezu pesaka Piere na yina me tala kulolula? Nki mutindu Yezu monisaka nde yandi lolulaka Piere?
“Mwana na Mono ya Mono Ke Zolaka Mingi mpi ya Kwikama na Mfumu”
Inki sadisaka Timoteo na kuvanda diaka ve nsoni-nsoni mpi na kukuma nkengi mosi ya mbote?


text:
DISOLO YA LUZINGU
Mono Ke Bakaka Kikesa Ata Mono Kele Mbefo
Kana bantu kumona mono ti nitu na mono ya kukonda ngolo yina kele ti bakilo 29 me vanda na zulu ya velo ya bikata, ata muntu mosi ve lenda yindula nde mono kele kikesa. Ata kimuntu na mono ya nganda ke vandaka ngolo ve, kimuntu ya kati ke vandaka ngolo. Bika mono tendula mutindu mono ke bakaka kikesa ata mono kele mbefo.
Ntangu mono ke yindulaka kileki na mono, yo ke yibusaka mono bilumbu ya kiese na nzo yina beto vandaka kulutisa ntangu na sudi ya France, kisika bibuti na mono vandaka kuzinga. Papa sadilaka mono muzembu (nsaka ya kulela na nsinga) mpi mono vandaka kuzola kubaka ntinu na masamba. Na mvu 1966, Bambangi ya Yehowa kwisaka kutala beto na nzo mpi bo solulaka mingi ti papa. Bangonda nsambwadi mpamba na nima, papa bakaka lukanu ya kukuma Mbangi ya Yehowa. Mama mpi landaka yandi, mpi bo sansaka mono na dibuta mosi ya mbote.
Ntangu beto vutukaka na Espania, nsi ya bituti na mono, mwa ntangu fioti na nima mono yantikaka kubela. Mono yantikaka kuwa mpasi ya ngolo na maboko mpi na bansafi (chevilles). Na nsungi ya bamvula zole beto kutanaka ti ba doktere mingi mpi na nima, beto kutanaka diaka ti doktere mosi ya me zabanaka yina ke sansaka maladi ya mikwa. Doktere yango zabisaka beto nde “beno me kwisa na retare.” Mama yantikaka kudila. Yandi zabisaka bibuti na mono nde mono ke bela maladi ya ke katukaka na bima yina ke taninaka nitu (auto-immune) mpi maladi ya mikwa yina ke simbaka bana (polyarthrite juvénile). Sambu mono vandaka ti bamvula kumi, mono bakisaka mambu mingi ve. Kansi, mono zabaka nde yo vandaka nsangu mosi ya mbi.
Doktere tubaka nde bo fwete sansa mono na kisika yina bo ke sansaka bana ya me sala bilumbu mingi ti maladi. Ntangu mono kumaka na nzo yango, yo pesaka mono boma. Bansiku vandaka ngolo: Ba masere zengaka mono nsuki mpi lwatisaka mono lele mosi ya ntama ya mutindu mosi ti bana yonso. Mono kudiyulaka na mawa yonso nde: ‘Inki mutindu mono lenda zinga awa?’
YEHOWA TANINAKA MONO
Sambu bibuti na mono longaka mono na kusadila Yehowa, mono buyaka kuvukana na lusambu ya Katolika na nzo yango. Ba masere vandaka kubakisa ve kikuma ya mono vandaka kubuya. Mono sambaka Yehowa sambu yandi yambula mono ve, mpi mbala mosi mono waka lutaninu na yandi bonso tata mosi ya mbote mpi ya zola me yamba mono.
Bo pesaka bibuti na mono nswa ya kutala mono mwa ntangu fioti konso Sabala. Bibuti na mono natilaka mono mikanda yina ke tendulaka Biblia sambu mono landa na kuvanda ti lukwikilu ya ngolo. Na kutuba ya mbote, yo lombaka ve nde bana kuvanda ti mikanda na bo mosi, kansi ba masere pesaka mono nswa ya kuvanda ti mikanda na mono mpi Biblia yina mono vandaka kutanga konso kilumbu. Mono zabisaka mpi bana bankento ya nkaka kivuvu na mono ya kuzinga mvula na mvula na Paladisu na ntoto, kisika yina ata muntu mosi ta bela diaka ve. (Kusonga 21:3, 4) Ata bantangu ya nkaka mono vandaka mawa-mawa mpi kudiwa mono mosi, mono vandaka na kiese sambu lukwikilu na mono na Yehowa landaka kumaka kaka ngolo.
Na nima ya bangonda sambanu, badoktere vutulaka mono na nzo. Mono belukaka ve, kansi mono vandaka na kiese ya kuvutuka na bibuti na mono. Madikulu (articulations) na mono kumaka na lweka mpi mono vandaka kuwa mpasi mingi. Mono kumaka toko na kimbefu. Kansi ntangu mono lungisaka bamvula 14, mono bakaka mbotika mpi lukanu ya kusadila Tata na mono ya zulu na mutindu ya kuluta mbote. Bantangu ya nkaka mono vandaka kudiwa bonso nde Nzambi ke kudibanzaka ve sambu na mono. Mono sambaka yandi nde: “Sambu na nki kaka mono? Pardo, belula mono. Nge ke mona mutindu mono ke niokwama mingi.”
Butoko na mono vandaka ya mpasi. Mono vandaka kundima nde mono lendaka kukuma ve mbote. Yo vandaka kupesa mono mpasi ntangu mono vandaka kudifwanisa ti banduku na mono—yina vandaka na mavimpi ya mbote mpi yina vandaka kusepela na luzingu. Mono vandaka kudimona mpamba mpi kuwa nsoni na kusolula ti bantu. Banduku mpi dibuta na mono sadisaka mono. Mono ke yibuka na zola yonso Alicia yina vandaka mbuta na mono ya bamvula 20. Yandi kumaka nduku na mono ya ngolo. Yandi sadisaka mono na kukanga ntima na maladi na mono mpi na kutudila bankaka dikebi na kisika ya kudiyangisa sambu na bampasi na mono.
MONO SOSAKA MUTINDU YA KUKUMISA LUZINGU NA MONO MFUNU
Ntangu mono lungisaka bamvula 18, mono belaka diaka ngolo, nkutu kukwenda na balukutakanu kuminaka mono mpasi. Kansi, mono sadilaka “ntangu yonso yina mono vandaka kulutisa” na nzo sambu na kulonguka Biblia na dikebi yonso. Mukanda ya Yobi mpi ya Bankunga sadisaka mono na kuzaba nde bubu yai, Yehowa ke taninaka beto ntete-ntete na kimpeve. Kusamba mbala na mbala pesaka mono “ngolo yina me luta ngolo ya bantu” mpi “ngemba ya Nzambi yina me luta mambu yonso yina bantu lenda bakisa.”—2 Bakorinto 4:7; Bafilipi 4:6, 7.
Ntangu mono kumaka ti bamvula 22, yo lombaka nde mono ndima kutambula na velo ya bikata. Mono waka boma nde bantu ta tudila mono diaka dikebi ve mpi bo ta monaka kaka nkento mosi ya mbefu me vanda na zulu ya velo ya bikata. Kansi, mambu ya mbi yina mono vandaka kuyindula kumaka lusakumunu. Nduku mosi na zina Izabele siamisaka mono na kubaka lukanu ya kusala bangunga 60 na kisalu ya kusamuna ti yandi ngonda mosi.
Ntete-ntete, mono yindulaka nde ngindu na yandi vandaka ve mbote. Kansi, mono lombaka Yehowa lusadisu mpi dibuta ti banduku na mono sadisaka mono na kulungisa lukanu yango. Ngonda yina mono vandaka ti kisalu ya mingi lutaka nswalu mpi mono monaka nde mono nungaka boma mpi nsoni yina mono vandaka kuwa. Mono sepelaka na kisalu yango mingi. Yo yina, na 1996 mono bakaka lukanu ya kukuma mupasudi-nzila ya ntangu yonso, disongidila kulutisa bangunga mingi na kisalu ya kusamuna konso ngonda. Mono bakaka lukanu mosi ya kuluta mbote sambu yo sadisaka mono na kukwenda pene-pene na Nzambi mpi yo kumisaka mono ngolo na kinsuni. Kisalu ya kusamuna ke pesaka mono nzila ya kuzabisa bantu mingi lukwikilu na mono mpi ke sadisaka bantu ya nkaka na kukuma banduku ya Nzambi.
YEHOWA KE SADISAKA MONO
Na nsungi ya kukatula bambuma ya 2 001, mono salaka aksida ya ngolo na kamio mpi makulu yonso zole bukanaka. Ntangu mono vandaka na mbeto ya lupitalu ke wa mpasi ya ngolo, mono salaka kisambu mosi ya masonga na nsi ya ntima: “Pardo Yehowa, kubika mono ve!” Kaka na ntangu yina, nkento mosi na mbeto ya nkaka pene-pene na mono yulaka mono nde: “Keti nge kele Mbangi ya Yehowa?” Mono vandaka ve na ngolo ya kupesa yandi mvutu. Yo yina mono nikisaka kaka ntu. Nkento yango tubaka nde: “Mono me zaba beno! Mono ke tangaka bazulunalu na beno mbala na mbala.” Bangogo yai pesaka mono kikesa mingi. Ata mono vandaka kubela, mono taka kimbangi sambu na Yehowa. Yo pesaka Yehowa lukumu mpenza!
Ntangu mono waka mwa mbote, mono bakaka lukanu ya kuta diaka kimbangi. Mama vandaka kutambwisa-tambwisa mono na shambre ya lupitalu, makulu yonso zole ya kutula sima. Konso kilumbu, beto vandaka kutala bambefo ya nkaka, kuzaba mavimpi na bo mpi kubikila bo mikanda ya ke tendulaka Biblia. Kusala mutindu yina vandaka kulembisa mono, kansi Yehowa pesaka mono ngolo yina mono vandaka na yo mfunu.
Na mwa bamvula yina lutaka, mpasi yina mono vandaka kuwa kumaka mingi mpi lufwa ya papa yikaka mono diaka mpasi. Tii bubu yai, mono ke vandaka kaka na mabanza ya mbote. Inki mutindu? Konso ntangu ya mono ke zwaka dibaku, mono ke sosaka kuvanda na banduku, ti bantu ya dibuta na mono mpi yo ke sadisaka mono na kuyindula ve bampasi na mono. Kansi ntangu mono ke vandaka mono mosi, mono ke tangaka mpi ke longukaka Biblia to ke taka kimbangi na telefone.
Mbala mingi mono ke kangaka meso mpi ke yindulaka nsi-ntoto ya mpa yina Nzambi me silaka
Mono ke sepelaka mpi na kubaka mwa mupepe na nganda to kuwa nsudi ya kitoko ya bintuntu. Mambu yai ke pesaka mono bikuma ya kumonisa ntonda. Kusekisa bantu ke pesaka mono mpi kiese. Kilumbu mosi na kisalu ya kusamuna, nduku na mono vandaka kupusa mono na velo, yandi telemaka sambu kubaka noti. Na kintulumukina, velo na mono bwaka na kinima-nima mpi mono baluka-balukaka ti yo mpi mono tutanaka na kamio yina vandaka ya kutelama. Beto zole waka mpasi, kansi ntangu beto monaka nde ata kima mosi ve ya ngolo salamaka, beto sekaka.
Mono lenda sala ve mambu mingi na luzingu. Mono ke vingilaka kusala yo ntama mingi ve. Mbala mingi mono ke kangaka meso mpi ke yindulaka nsi-ntoto ya mpa yina Nzambi me silaka. (2 Piere 3:13) Mono ke yindulaka mutindu mono ta vanda ti mavimpi ya mbote, mutindu mono ta tambula mpi ta sepela ti luzingu. Bangogo yai ya Ntotila Davidi ke simbaka ntima na mono: “Tula ntima na Mfumu Nzambi! Kulemba ve! Tula kaka ngolo, tula ntima na Mfumu Nzambi!” (Nkunga 27:14) Ata nitu na mono me kumaka pete-pete, Yehowa ke kumisaka mono ngolo. Mono ke landaka kubaka kikesa ata mono kele mbefo.