text: 1 Yai mambu yina Moize tubilaka Izraele ya mvimba pene-pene ya Yordani na ntoto-makanga, na ntoto ya zelo na zelo yina kele na ntwala ya Sufi, na kati-kati ya Parani, Tofele, Labani, Azeroti, mpi Dizahabi.2 Katuka na Orebi tii na Kadeshi-barnea,+ na nzila ya Ngumba ya Seire, nge ta sala bilumbu 11.3 Na mvula ya 40,+ na ngonda ya 11, na kilumbu ya ntete ya ngonda, Moize tubilaka bantu ya Izraele* mambu yonso yina Yehowa songaka yandi na kutubila bo.4 Yo vandaka na nima ya kubedisa Sihoni+ ntotila ya bantu ya Amore, yina vandaka kuzinga na Eshboni, mpi Ogi+ ntotila ya Bashani, yina vandaka kuzinga na Ashtaroti, na Edrei.+5 Pene-pene ya Yordani, na insi ya Moabi, Moize yantikaka kutendula Nsiku+ yai:6 Yehowa Nzambi na beto songaka beto na Orebi nde, ‘Beno me vanda mingi na ntoto yai ya bangumba.+7 Beno baluka mpi beno kwenda na ntoto ya bangumba ya bantu ya Amore+ mpi na ndambu ya bantu yonso yina ke zingaka pene-pene na bo na Araba,+ na ntoto ya bangumba, na Shefela, na Negebi, mpi na lweka ya nzadi-mungwa,+ na insi ya bantu ya Kanana, mpi na Libani,*+ tii na nzadi ya nene, nzadi ya Efrate.+8 Tala, mono me tula insi yina na ntwala na beno. Beno kota mpi beno baka insi yina Yehowa zengaka kieleka na kupesa batata na beno, Abrahami, Izaki,+ ti Yakobi,+ mpi bana* na bo.’+9 Na ntangu yina, mono songaka beno nde, ‘Mono ta kuka ve kunata beno mono mosi.+10 Yehowa Nzambi na beno me kumisa beno mingi, mpi tala bubu yai beno me kuma mingi bonso bambwetete ya zulu.+11 Bika Yehowa, Nzambi ya ba-nkaka na beno, kukumisa beno mingi+ mbala funda kuluta mutindu beno kele, mpi bika yandi sakumuna beno kaka mutindu yandi silaka beno.+12 Nki mutindu mono lenda nata mono mosi kizitu na beno, kilo na beno, mpi kuswana+ na beno?13 Beno pona na makanda na beno babakala ya mayele, ya ngangu, mpi ya me zaba mambu mingi, ebuna mono ta tula bo sambu bo vanda bamfumu na beno.’+14 Beno vutudilaka mono nde, ‘Mambu ya nge me songa beto na kusala kele mbote.’15 Yo yina mono bakaka bamfumu ya makanda na beno, babakala ya mayele mpi ya me zaba mambu mingi, mpi mono tulaka bo sambu bo vanda bamfumu na beno, bamfumu ya mafunda, bamfumu ya bankama, bamfumu ya makumi tanu, bamfumu ya makumi, mpi bakapita ya makanda+ na beno.16 “Na ntangu yina, mono longaka bazuzi na beno nde, ‘Ntangu beno ke widikila dikambu mosi ya kele na kati ya bampangi na beno, beno fwete sambisa na lunungu+ muntu mosi ti mpangi na yandi to munzenza.+17 Beno fwete pona-pona ve ntangu beno ke sambisa.+ Beno fwete widikila muntu ya kukonda mfunu mutindu beno ke widikila muntu ya mfunu.+ Beno fwete wa ve bantu boma,+ sambu Nzambi muntu ke sambisaka;+ kana diambu mosi kele mpasi mingi sambu na beno, beno fwete natila mono yo, ebuna mono ta wa yo.’+18 Na ntangu yina, mono longaka beno mambu yonso yina beno fwete sala.19 “Ebuna beto katukaka na Orebi mpi tambulaka na ntoto-makanga+ yina yonso ya nene mpi ya ke pesa boma yina beno monaka ntangu beno vandaka kukwenda na ntoto ya bangumba ya bantu ya Amore,+ kaka mutindu Yehowa Nzambi na beto songaka beto, mpi nsuka-nsuka beto kwisaka kukuma na Kadeshi-barnea.+20 Ebuna mono tubilaka beno nde, ‘Beno me kuma na ntoto ya bangumba ya bantu ya Amore, yina Yehowa Nzambi na beto ke pesa beto.21 Tala, Yehowa Nzambi na beno me pesa beno insi yai. Beno telama, beno baka yo, kaka mutindu Yehowa, Nzambi ya ba-nkaka na beno, me songa beno.+ Beno wa boma ve, beno tekita mpi ve.’22 “Kansi, beno yonso kwisaka kutubila mono nde, ‘Beto tinda bantu na ntwala sambu bo kwenda kutadila beto insi yina mbote-mbote mpi bo kwisa kunatila beto nsangu sambu beto zaba nzila yina beto fwete baka mpi bambanza ya nki mutindu beto ta mona.’+23 Mono monaka ngindu yina mbote, yo yina mono solaka babakala 12 na kati na beno, bakala mosi na konso dikanda.+24 Bo katukaka mpi tombukaka na ntoto ya bangumba+ mpi kumaka na Muwanda* ya Eshkole mpi talaka yo na mayele.25 Bo bakaka ndambu ya bambuma ya insi yina mpi natilaka beto yo, ebuna bo natilaka beto nsangu nde, ‘Insi yina Yehowa Nzambi na beto ke pesa beto kele mbote.’+26 Kansi beno buyaka na kutombuka, mpi beno kolamaka na nsiku ya Yehowa Nzambi na beno.+27 Beno landaka kubokuta na batenta na beno mpi beno vandaka kutuba nde, ‘Yehowa ke mengaka beto, yo yina yandi basisaka beto na insi ya Ezipte sambu na kupesa beto na maboko ya bantu ya Amore sambu bo manisa beto.28 Kisika yina beto ke kwenda kele nki mutindu? Bampangi na beto lembisaka beto nitu+ ntangu bo tubaka nde, “Bo kele bantu ya nene mpi ya nda kuluta beto, mpi bambanza na bo kele nene mpi kele ti bibaka tii na zulu,*+ mpi beto monaka bana ya Anaki+ kuna.”’29 “Yo yina mono tubilaka beno nde, ‘Beno tekita ve, beno wa bo mpi boma ve.+30 Yehowa Nzambi na beno ta kwenda na ntwala na beno mpi ta nwana sambu na beno,+ mutindu yandi salaka na Ezipte na meso na beno.+31 Na ntoto-makanga beno monaka mutindu Yehowa Nzambi na beno vandaka kunata beno konso kisika yina beno vandaka kukwenda mutindu muntu ke nataka mwana na yandi, tii kuna beno kwisaka kukuma na kisika yai.’32 Ata mpidina, beno tulaka ve lukwikilu na Yehowa Nzambi na beno,+33 yina vandaka kukwenda na ntwala na beno sambu na kutala na mayele kisika yina beno ta sala camp. Yandi vandaka kumonana na nzila ya tiya na mpimpa mpi na nzila ya dituti na mwini sambu na kusonga beno nzila yina beno fwete tambula.+34 “Na ntangu yina yonso, Yehowa waka mambu yina beno vandaka kutuba, yo yina yandi waka makasi mpi zengaka kieleka+ na masonga yonso nde,35 ‘Ata muntu mosi ve na kati ya ndonga ya bantu yai ya mbi ta mona insi ya mbote yina mono zengaka kieleka na kupesa na batata na beno,+36 katula kaka Kalebi mwana ya Yefune. Yandi ta mona yo, mpi mono ta pesa yandi ti bana na yandi insi yina yandi niataka sambu yandi me landa Yehowa na ntima ya mvimba.*+37 (Nkutu Yehowa wilaka mono makasi sambu na beno mpi yandi tubaka nde, “Nge mpi, nge ta kota ve kuna.+38 Yozue mwana ya Nuni, yina me telama na ntwala na nge,+ muntu ta kota na insi yina.+ Kumisa yandi ngolo,*+ sambu yandi ta twadisa Izraele na kubaka yo.”)39 Diaka bana na beno yina beno tubaka nde bo ta kuma bonso bima ya bo me botula na bitumba+ mpi bana na beno yina ke zaba ve mambu ya mbote to ya mbi bubu yai, bo bantu ta kota, ebuna mono ta pesa bo yo sambu bo baka yo.+40 Kansi beno, beno vutuka mpi beno kwenda na ntoto-makanga na nzila ya Nzadi-Mungwa ya Mbwaki.’+41 “Ebuna beno tubilaka mono nde, ‘Beto me sala disumu na ntwala ya Yehowa. Ntangu yai, beto ta tombuka mpi beto ta nwana kaka mutindu Yehowa Nzambi na beto me songa beto!’ Ebuna konso muntu na kati na beno lwataka binwaninu na yandi ya bitumba, mpi beno yindulaka nde kutombuka na ngumba+ ta vanda diambu mosi ya pete.42 Kansi Yehowa tubilaka mono nde, ‘Songa bo nde: “Beno fwete tombuka ve sambu na kunwana, sambu mono ta vanda ve ti beno.+ Kana beno tombuka, bambeni na beno ta bedisa beno.”’43 Mono tubilaka beno mpidina kansi beno wilaka mono ve. Beno zitisaka ve nsiku ya Yehowa mpi na lulendo yonso, beno sosaka kutombuka na ngumba.44 Ebuna bantu ya Amore yina vandaka kuzinga na ngumba yina basikaka sambu na kukutana ti beno mpi bo kulaka beno mutindu baniosi ke salaka, mpi bo panzaka beno na Seire tii na Orma.45 Yo yina beno vutukaka mpi yantikaka kudila na ntwala ya Yehowa, kansi Yehowa widikilaka beno ve mpi tudilaka beno ve dikebi.46 Yo yina beno landaka kuzinga na Kadeshi bilumbu mingi.


c: text/html

text:
DISOLO YINA KELE NA LUTITI YA ZULU | MUTINDU NZAMBI KE TADILAKA KUNWA MAKAYA
Inki Mutindu Nzambi Ke Tadilaka Kunwa Makaya?
Naoko yina beto tubilaka na disolo ya luyantiku ke monisa mutindu yandi yambulaka kunwa makaya: “Mono sobaka luzingu na mono sambu mono longukaka kieleka ya me tala bikalulu mpi lukanu ya Nzambi.” Mambu yina yandi longukaka kele na Biblia. Ata Biblia ke tubilaka ve kibeni kunwa makaya, yo ke sadisaka beto na kubakisa mutindu Nzambi ke tadilaka kunwa makaya. * Sambu na bantu mingi, nzayilu ya Biblia ke pesaka bo ngolo yina bo ke vandaka ti yo mfunu sambu na kununga to kuyambula kikalulu yai. (2 Timoteo 3:16, 17) Bika beto tadila malanda tatu ya mbi ya makaya yina me zabanaka mbote mpi mambu yina Biblia ke tubaka sambu na yo.
KUNWA MAKAYA KE KUMISAKA MUNTU MPIKA
Makaya ke vandaka ti nkisi mosi ya ke pusaka bantu na kulanda kunwa yo, zina na yo nicotine. Nicotine lenda pesa muntu kikesa to kulembisa yandi. Ntangu muntu ke nwa makaya, nicotine ke kwendaka nswalu mpi mbala na mbala na butomfu. Konso mbala ya yandi ke benda midinga na dikaya, yandi ke bakaka ndambu ya nicotine. Yo yina, muntu ya ke nwaka pake mosi ya makaya na kilumbu ke bakaka doze ya nicotine kiteso ya 200, doze yai ya nicotine me luta yina ke vandaka na konso nkisi yina. Yo ke mpasi sambu na muntu yina ke baka doze ya mutindu yai mbala na mbala na kuyambula kunwa makaya. Kana muntu me kangama na mutambu yai, yandi ke kudiwaka ve mbote kana yandi me nwa ve makaya.
“Beno kele bampika ya muntu yina beno ke lemfukila.”—Baroma 6:16
Keti nge lenda lemfukila mpenza Nzambi kana nge kele mpika ya makaya?
Biblia ke sadisaka beto na kuvanda ti mabanza ya mbote na diambu yai ntangu yo ke tubaka nde: “Keti beno me zaba ve nde kana beno ke landa na kudipesa na muntu bonso bampika ya bulemfu, beno kele bampika ya muntu yina beno ke lemfukila?” (Baroma 6:16) Kana mpusa ya makaya me yala mabanza mpi bikalulu ya muntu, yandi ke sukininaka ve na kukuma mpika ya kikalulu yai ya mbi. Kansi, Yehowa Nzambi ke zolaka nde beto vanda ve bampika ya bikalulu yina ke bebisaka nitu mpi mabanza na beto, disongidila mabanza yina ke yala beto. (Nkunga 83:19; 2 Bakorinto 7:1) Yo yina, kana ntonda mpi luzitu yina muntu kele na yo sambu na Yehowa kukuma mingi, yandi ke bakisaka nde Yehowa me fwana na kubaka mambu na yandi ya kuluta mbote mpi nde yandi lenda pesa ve Nzambi mambu na yandi ya kuluta mbote kana yandi kele mpika ya kikalulu ya mbi. Kusala mutindu yai ke sadisaka muntu na kuvanda ti luzolo ya kununga bampusa ya mbi.
Olaf yina ke zingaka na Allemagne yantikaka kunwa makaya ti bamvula 12 mpi yandi katukaka na kimpika yina salaka bamvula 16. Yandi vandaka kuyindula ntete nde kunwa makaya kele ve kigonsa. Kansi na nima ya bamvula, yandi kumaka mpika ya ngolo. Yandi ke tuba nde: “Kilumbu mosi mono vandaka ve ti makaya, mono waka kiseku mpi mono lokutaka bitini ya makaya yina mono ke losaka na cendrier, mono kangaka yo na papie sambu na kunwa. Mono ke bakisaka nde yo vandaka diambu mosi ya nsoni kibeni.” Inki mutindu Olaf yambulaka kikalulu yai ya mbi? Yandi ke tuba nde: “Diambu ya kuluta mfunu vandaka mpusa ya kusepedisa Yehowa. Zola ya Yehowa sambu na bantu mpi kivuvu yina yandi me pesaka bo pesaka mono ngolo ya kuyambula kikalulu yai kimakulu.”
KUNWA MAKAYA KE BEBISAKA NITU
Na kutadila mukanda yai (The Tobacco Atlas), “bantu ya siansi ke monisaka nde kunwa makaya . . . ke bebisaka binama ya nitu mpi ke nataka maladi ti lufwa.” Yo me zabanaka nde kunwa makaya ke nataka ve maladi ya nsambukila, mu mbandu kansere, maladi ya ntima ti ya bapumo. Kansi, Organisation mondiale de la santé (OMS) ke tuba nde kunwa makaya ke fwaka mpi bantu na maladi ya nsambukila, mu mbandu tiberkiloze.
“Nge fwete zola Yehowa Nzambi na nge na ntima na nge yonso, na moyo na nge yonso, mpi na mabanza na nge yonso.”—Matayo 22:37
Kana nge me kudipesaka na kikalulu mosi ya mbi yina ke bebisa nitu ya Nzambi me pesaka nge, keti nge ke monisa zola mpi luzitu sambu na yandi?
Na nsadisa ya Ndinga na yandi Biblia, Yehowa Nzambi ke longa beto na kuvanda ti mabanza ya mbote sambu na luzingu, na nitu mpi na bangindu na beto. Yezu, Mwana na yandi tubaka diambu yai: “Nge fwete zola Yehowa Nzambi na nge na ntima na nge yonso, na moyo na nge yonso, mpi na mabanza na nge yonso.” (Matayo 22:37) Ya kieleka, Nzambi ke zolaka nde beto sadila luzingu ti nitu na mutindu ya mbote mpi kuzitisa yo. Kana beto ke longuka mambu ya me tala Yehowa mpi balusilu na yandi, beto ta kuma kuzola mpi kubaka na mbalu mambu yonso yina yandi me salaka sambu na beto. Diambu yai ke pusaka beto na kukatuka na kimpika ya konso kima yina lenda bebisa nitu na beto.
Jayavanth, doktere mosi na Inde nwaka makaya bamvula 38. Yandi ke tuba nde: “Mu zabaka nde kunwa makaya kele kigonsa na bazulunalu ya minganga yina mu tangaka. Mu zabaka nde yo vandaka mbi mpi mono longisilaka bambefo na kuyambula kikalulu yina. Kansi mu mosi kukuka ve na kuyambula yo, ata mu mekaka kusala buna mbala tanu to sambanu.” Ebuna, inki sadisaka yandi na kuyambula? Yandi ke tuba nde: “Mu yambulaka kunwa makaya ntangu mu longukaka Biblia. Mpusa ya kusepedisa Yehowa pusaka mono na kuyambula kikalulu yai kimakulu.”
MAKAYA KE KOTAKA BANTU YA NKAKA NSOKI
Midinga ya dikaya yina muntu ke basikaka ti midinga yina dikaya yo mosi ke basisaka ntangu yo ke pela ke vandaka ndikila. Kana muntu ke nwa ve makaya kansi ke fulumuna midinga na yo, yandi lenda bela kansere mpi maladi ya nkaka. Yo yina, konso mvula midinga ya makaya ke fwaka bantu 600 000 yina ke nwaka ve makaya, mingi-mingi bankento mpi bana. Rapore mosi ya OMS ke kebisa nde: “Bantu yonso yina ke nwaka ve makaya ke vandaka na kigonsa ntangu bo ke fulumuna midinga na yo.”
“Nge fwete zola nkweno na nge bonso nge mosi.”—Matayo 22:39
Keti nge ke zolaka kibeni nkweno mpi dibuta na nge kana nge ke tula bo na kigonsa ya midinga ya makaya?
Yezu tubaka nde zola ya nkweno disongidila zola ya mabuta, ya banduku mpi ya bantu ya nkaka yina kele na nziunga na beto kele nsiku ya zole ya kuluta nene. Yandi tubaka nde: “Nge fwete zola nkweno na nge bonso nge mosi.” (Matayo 22:39) Kana beto kele ti kikalulu yina ke kota bantu ya ke zingaka pene-pene na beto nsoki, beto ke monisa ve zola ya nkweno. Zola ya masonga ke pusaka beto na kuzitisa ndongisila yai ya Biblia: “Bika nde konso muntu kulanda na kusosa, mambote na yandi mosi ve, kansi ya muntu ya nkaka.”—1 Bakorinto 10:24.
Armen, yina ke zingaka na Arménie ke tuba nde: “Dibuta na mono bondilaka mono na kuyambula makaya sambu yo vandaka kupesa bo mpasi. Mono ndimaka ve nde kikalulu yai lenda vanda ti bupusi ya mbi na zulu na bo.” Yandi ke tendula mambu yina sadisaka yandi na kusoba mabanza na yandi: “Nzayilu yina mono bakaka na Biblia mpi zola sambu na Yehowa sadisaka mono na kuyambula kunwa makaya mpi mono ndimaka nde makaya vandaka mbi sambu na mono mpi sambu na bantu ya nziunga na mono.”
BO ME YINGISA MAKAYA NA MAMBU YA MBOTE!
Nzayilu ya Biblia sadisaka Olaf, Jayavanth, ti Armen na kukatuka na kimpika ya kikalulu yai ya mbi yina vandaka kukota bo mpi bantu yankaka nsoki. Bo yambulaka yo ve kaka sambu bo zabaka nde yo vandaka kukota bo nsoki, kansi sambu bo kumaka kuzola Yehowa mpi vandaka ti mpusa ya kusepedisa yandi. Na 1 Yoane 5:3, Biblia ke tendula mfunu ya zola mutindu yai: “Yai kele ntendula ya zola ya Nzambi, nde beto zitisa bansiku na yandi; mpi bansiku na yandi kele kilo ve.” Ee, kuzitisa minsiku ya Biblia ta vanda ve pete ntangu yonso, kansi kana muntu kele na zola ya ngolo sambu na Nzambi, kulemfukila bansiku na yandi ta vanda kilo ve.
Na nsadisa ya malongi yina ke pesama na ntoto ya mvimba, Yehowa Nzambi ke sadisa ntangu yai bantu mingi na kukatuka na kimpika ya makaya. (1 Timoteo 2:3, 4) Ntama mingi ve, na nsadisa ya Kimfumu ya Nzambi yina Yezu Kristu Mwana na yandi ta yala, Yehowa ta katula ngidika ya mumbongo ya bwimi yina ke kumisaka bantu mingi bampika ya makaya. Yandi ta yingisa kikalulu yai na mambu ya mbote mpi ta sala nde bantu ya bulemfu kukuma ti nitu mpi mabanza ya kukuka.—Yezaya 33:24; Kusonga 19:11, 15.
Kana nge ke nwana sambu na kuyambula kunwa makaya, sala kikesa. Kana nge ke longuka na kuzola Yehowa mpi ke monisa ntonda na mutindu yandi ke tadilaka kunwa makaya, nge mpi lenda baka ngolo yina nge ke ti yo mfunu sambu na kuyambula yo. Bambangi ya Yehowa ta vanda na kiese ya kusadisa nge na kulonguka mpi kusadila minsiku ya Biblia. Zaba nde kana nge ke zola nde Yehowa kusadisa nge na kukatuka na kimpika ya makaya, yandi ta pesa nge ngolo yina ya nge kele ti yo mfunu.—Bafilipi 4:13.
^ par. 3 Awa kunwa makaya ke tadila kunwa sigarete to makaya ya kukanga na papie, ya kutula na kankalu, sigare, pipe. Kansi minsiku ya bo ke tubila ke tadila mpi makaya ya bo ke tafunaka, makaya ya mbombo, sigarete ya kura (cigarettes électroniques) yina ke vandaka ti nicotine mpi buna na buna.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
DISOLO YA LUZINGU
Yehowa Lenda Sala Mambu Yonso
“LUFWA ta vandaka diaka ve, mpi bafwa ta futumuka.” Nkento na mono, Mairambubu, waka bangogo yai na bisi.Yo bendaka dikebi na yandi mpi pusaka yandi na kuzaba mambu mingi. Ntangu bisi kangaka mpi bantu basikaka, nkento na mono sosaka nkento ya tubaka bangogo yina. Zina ya nkento yango Apun Mambetsadykova, yandi vandaka Mbangi ya Yehowa. Na ntangu yina kusolula ti Bambangi ya Yehowa vandaka kigonsa, kansi mambu yina Apun longaka beto sobaka luzingu na beto.
KUSALA BANDA SUKA TII NKOKILA
Mono butukaka na 1937 na kolkhoz, ferme mosi pene-pene ya mbanza Tokmok. Dibuta na beto vandaka bantu ya Kyrgyzi, beto vandaka kutuba ndinga Kyrgyzi. Bibuti na mono vandaka kusala na ferme kolkhoz banda suka tii nkokila. Bo vandaka kupesa bantu yina vandaka kusala na ferme madia mbala na mbala, kansi bo vandaka kufuta bo mbongo kaka mbala mosi na mvula. Mama vandaka kumona mpasi sambu na kusansa mono ti leke na mono ya nkento. Mono salaka kaka bamvula tanu na nzo-nkanda. Na nima, mono kumaka mpi kusala na kolkhoz bilumbu yonso.
Na provense yina beto vandaka kuzinga, mbongo vandaka mpasi. Yo yina sambu na kuzinga, yo lombaka kusala mingi. Na kileke, mono vandaka ve kuzaba lukanu ya luzingu to mambu ya me tala bilumbu ke kwisa. Mono yindulaka ve ata fioti nde kieleka ya me tala Yehowa Nzambi mpi lukanu na yandi lenda soba luzingu na mono. Mutindu nsangu ya mbote kotaka na Kirghizistan ke yitukisa kibeni. Yo yantikaka na provense na beto, na nordi ya Kirghizistan.
BANTU YINA NATAKA KIELEKA NA KIRGHIZISTAN
Kieleka ya me tala Yehowa Nzambi kotaka na Kirghizistan na bamvu 1950. Yo vandaka ve pete sambu bantu ya Kirghizistan kundima kieleka, sambu bantu ya Kominisme (kimvuka mosi ya politiki) longaka bo malongi ya Kominisme. Inki ke ndimisa yo? Insi ya bo ke binga bubu Kirghizistan vandaka mpi na kati ya bansi ya Union des Républiques Socialistes Soviétiques (URSS). Na nsungi ya URSS, Bambangi ya Yehowa kotaka ve ata fioti na mambu ya politiki. (Yoa. 18:36) Yo yina, bantu ya Kominisme vandaka kubinga bo bambeni mpi vandaka kubangika bo. Ata mpidina, malongi ya bantu ya Kominisme lendaka ve kukanga Ndinga ya Nzambi nzila ya kusimba ntima ya bantu ya masonga. Ya masonga, mono me bakisaka dilongi yai ya mfunu, Yehowa “lenda sala mambu yonso.”—Mar. 10:27.
Mbangika yina Bambangi ya Yehowa kutanaka na yo na Kirghizistan salaka nde bo kuma diaka mingi. Inki ke ndimisa yo? Insi Sibérie, kisika bo nataka bambeni ya bantu ya Kominisme, vandaka mpi na kati ya bansi ya URSS. Ntangu bantu yai bakaka kimpwanza, bantu mingi vutukaka na Kirghizistan mpi bankaka na kati na bo nataka kieleka na Kirghizistan. Emil Yantzen, yina butukaka na Kirghizistan na 1919, vandaka mpi na kati ya bantu yina bo nataka na Sibérie. Bantu ya Kominisme nataka yandi kisika bo vandaka kusadisa bantu bisalu ya ngolo. Kuna, yandi kutanaka ti Bambangi ya Yehowa. Emil ndimaka kieleka mpi vutukaka na Kirghizistan na 1956. Yandi kwendaka kuzinga pene-pene ya mbanza Sokuluk, na provense na beto. Na Kirghizistan, dibundu ya ntete ya Bambangi ya Yehowa kangukaka na mbanza Sokuluk na 1958.
Kiteso ya mvula mosi na nima, Victor Vinter kwendaka na Sokuluk. Mpangi-bakala yai ya kwikama kutanaka ti mbangika mingi. Mbala zole bo pesaka yandi ndola bamvula tatu sambu yandi vandaka ve kukota na mambu ya politiki, na nima yandi salaka diaka bamvula kumi na boloko mpi bamvula tanu na insi ya nkaka. Ata mpidina, mbangika yai kangaka ve lusambu ya kieleka nzila.
KIELEKA KOTAKA PENE-PENE YA MBANZA NA BETO
Na 1963, Bambangi ya Yehowa vandaka kiteso ya 160 na Kirghizistan. Mingi na kati na bo katukaka na Allemagne, na Ukraine mpi na Russie. Eduard Varter, yina bo nataka na insi ya nkaka, bakaka mbotika na Allemagne na 1924. Yandi vandaka mpi na kati ya bampangi yina kwendaka na Kirghizistan. Na bamvu 1940, kimvuka mosi ya basoda ya Allemagne nataka yandi kisika bo vandaka kusadisa bantu bisalu ya ngolo. Bamvula fioti na nima, bantu ya Kominisme na nsungi ya URSS, nataka yandi na insi ya nkaka. Na 1961, mpangi yai ya kwikama kwendaka na mbanza Kant, pene-pene ya mbanza na beto.
Elizabeth Fot, Mbangi mosi ya Yehowa ya kwikama vandaka kuzinga mpi na Kant. Yandi vandaka kutunga bilele. Sambu yandi zabaka kisalu yango mbote, minganga mpi balongi vandaka kunatila yandi bilele sambu na kutungila bo. Aksamai Sultanalieva, nkento ya mfunu mosi ya basoda, vandaka mpi kutungisa bilele na mpangi Elizabeth. Kilumbu mosi, Aksamai kwendaka kupesa Elizabeth bilele sambu yandi tungila yandi, Aksamai yulaka yandi bangiufula mingi ya me tala luzingu mpi bafwa. Elizabeth sadilaka Biblia sambu na kupesa mvutu na bangiufula na yandi. Na nima, Aksamai kumaka nsamuni ya kikesa.
Na bamvula yina, mpangi Nikolai Chimpoesh yina katukaka na Moldavie kumaka nkengi ya nziunga, yandi salaka bamvula kiteso ya 30 na kisalu yai. Nikolai vandaka kutala mabundu mpi kutwadisa kisalu ya kuniema mikanda mpi kukabula yo. Bamfumu zabaka nde Nikolai vandaka kusala bisalu yina. Mpangi Eduard Varter pesaka Nikolai kikesa, yandi songaka yandi nde: “Kana bamfumu kuyula nge, songa bo pwelele nde mikanda na beto ke katukaka na Brooklyn na Nto-Kimvuka. Tala bo na meso ntangu nge ke solula ti bo. Nge fwete wa bo ve boma.”—Mat. 10:19.
Na nima, mfumu mosi ya basoda bingaka mpangi Nikolai na mbanza Kant. Mpangi Nikolai ke tuba nde: “Mfumu yina sosaka kuzaba na wapi beto ke zwaka mikanda. Mono songaka yandi nde mikanda na beto ke katukaka na Brooklyn. Yandi kondaka kima ya kutuba. Yandi yambulaka mono mpi yandi vandaka kukanga mono diaka ve.” Bansamuni yai ya kikesa landaka kumwanga nsangu ya mbote na mayele yonso na mbanza na beto na nordi ya Kirghizistan. Dibuta na beto waka nsangu ya mbote na 1981, nkento na mono Mairambubu vandaka muntu ya ntete ya waka nsangu ya mbote na dibuta beto.
NKENTO NA MONO NDIMAKA NSWALU KIELEKA
Mairambubu yelaka na Naryn, Provense mosi na Kirghizistan. Kilumbu mosi na Augusti 1974, yandi kwendaka na nzo ya mpangi na mono ya nkento, kisika mono monaka yandi na mbala ya ntete. Ntangu mono monaka yandi, mono sepelaka ti yandi mbala mosi. Beto kwelanaka kaka kilumbu yina.
Kilumbu mosi na Yanuari 1981, Mairambubu kwendaka na zandu na bisi, ebuna yandi waka bangogo ya kele na luyantiku ya disolo yai. Yandi vandaka na mfunu ya kuzaba mambu mingi, yo yina yandi yulaka nkento yina zina na yandi mpi kisika yandi ke vandaka. Nkento yango tubaka nde zina na yandi Apun, kansi yandi vandaka kutuba na mayele sambu na bamvula yina, bo buyisaka kisalu ya Bambangi ya Yehowa. Apun songaka ve nkento na mono kisika yandi ke zingaka, kansi yandi lombaka adresi na beto. Nkento na mono vutukaka na nzo na kiese.
Mairambubu songaka beto nde, “Nkento mosi me songa mono mambu ya kitoko, yandi me tuba nde kubika fioti bantu ta fwaka diaka ve. Bambisi ya makasi ta salaka diaka ve bantu mbi.” Mono kwikilaka ve diambu yango. Mono tubaka nde, “Beto vingila nkento yina, yandi kwisa kutendudila beto mambu yango.”
Apun kwisaka kutala beto bangonda tatu na nima. Na nima, yandi kumaka kukwisa mbala na mbala, bilumbu ya nkaka yandi vandaka kukwisa ti bampangi-bankento ya dikanda na beto. Bampangi-bankento yai zabisaka beto kieleka ya me tala Yehowa mpi lukanu na yandi. Bo vandaka kutangila beto mukanda Le Paradis reconquis. * Sambu mukanda yango vandaka kaka mosi na ndinga Tokmok, beto sonikaka mukanda yango na maboko sambu beto tanga mpi.
Kima ya ntete ya beto longukaka vandaka Kuyantika 3:15. Yezu, Ntotila ya Kimfumu ya Nzambi muntu ta lungisa mbikudulu yai. Yai kele nsangu ya mfunu mingi yina konso muntu fwete wa! Yo yina beto yonso fwete longa yo. (Mat. 24:14) Malembe-malembe, Biblia kumaka kusoba luzingu na beto.
BALUKUTAKANU MPI MBOTIKA NA NTANGU YA MBANGIKA
Mpangi-bakala mosi na Tokmok bingisaka beto na feti ya makwela. Mono ti nkento na mono bakisaka nde bikalulu ya Bambangi ya Yehowa me swaswana ti ya bantu ya nkaka. Bo tulaka ve malafu ya ngolo na feti yina mpi mambu yonso vandaka kusalama na ndonga. Feti ya makwela yai vandaka ve bonso bafeti ya makwela ya nkaka yina beto me kwendaka, ya bantu vandaka kulawuka, kusala mambu yina bo me zola mpi kutuba mambu ya mbi.
Beto vandaka mpi kukwenda na balukutakanu na dibundu ya Tokmok. Beto vandaka kusala yo na mfinda. Bampangi zabaka nde bapolisi ke sosa-sosa beto, yo yina bo vandaka kubika mpangi-bakala mosi sambu na kukengila. Na nsungi ya madidi, beto vandaka kuvukana na nzo mosi. Mbala zole, bapolisi kwisaka na kisika yina beto vandaka mpi yulaka beto kana beto ke sala nki. Mono ti Mairambubu bakaka mbotika na Yuli 1982, na masa Chüy, beto bakaka mbotika ya kubumbana. (Mat. 10:16) Beto salaka lukutakanu na mfinda, beto vandaka kaka bantu fioti. Beto yimbaka nkunga mosi mpi landaka diskure ya mbotika.
BETO SOSAKA MABAKU YA KUSALA MINGI
Na 1987, mpangi mosi lombaka mono na kukwenda kutala muntu mosi yina vandaka kusepela ti kieleka na mbanza Balykchy. Sambu na kukuma na mbanza yina, yo lombaka kusala bangunga iya na train. Beto kumaka kukwenda mbala mingi kusamuna na mbanza yina, bantu mingi kuna vandaka kuzola kieleka. Yo pesaka beto dibaku ya kusala mingi na kisalu ya Yehowa.
Mono ti Mairambubu vandaka kukwenda mbala na mbala na Balykchy. Bantangu ya nkaka beto vandaka kulala kuna na Mposo ti Lumingu, beto vandaka kusamuna mpi kutwadisa balukutakanu. Bantu mingi kumaka kulomba beto mikanda. Beto vandaka kubaka mikanda na Tokmok sambu na kunata na Balykchy. Beto vandaka kunata yo na saki mosi yina beto vandaka kusadila sambu na kunata bambala. Na ngonda mosi, beto vandaka kunata basaki zole ya kufuluka ti mikanda, ata mpidina, yo vandaka kaka fioti. Na train, yo vanda ntangu beto ke kwenda to ke vutuka, beto vandaka kulonga bantu yina vandaka na kati.
Na 1995, disongidila na nima ya kusala bamvula nana na Balykchy, dibundu kangukaka. Kukwenda na Balykchy vandaka kulomba mbongo mingi. Beto vandaka ve ti mbongo ya kufwana, kansi mpangi-bakala mosi vandaka kupesa beto mbongo mbala na mbala. Yehowa monaka mpusa na beto ya kusala mingi kisalu na yandi mpi yandi ‘kangudilaka beto bakielo ya masa ya zulu.’ (Mal. 3:10) Ya kieleka, Yehowa lenda sala mambu yonso!
KULUNGISA BAMPUSA YA DIBUTA MPI KISALU YA KUSAMUNA
Na 1992, mono kumaka nkuluntu, na Kirghizistan mpi vandaka muntu ya ntete ya dikanda ya Kyrgyzi na kukuma nkuluntu. Dibundu na beto na Tokmok pesaka beto mabaku ya kusala mingi na kisalu ya Yehowa. Beto vandaka kulonguka Biblia ti bana mingi ya nzo-nkanda. Longoki na beto mosi me kumaka kusala na Komite ya Filiale, zole me kumaka bapasudi-nzila ya nene. Beto vandaka mpi kusadisa bantu mingi yina vandaka kukwisa na balukutakanu. Na luyantiku ya bamvu 1990, mikanda na beto mpi balukutakanu vandaka kusalama na ndinga Russe. Kansi bampangi mingi vandaka kutuba ndinga Kyrgyzi, ndinga ya bwala na bo. Yo yina mono vandaka kubalula masolo na ndinga Kyrgyzi sambu na kusadisa bampangi na kubakisa malongi mbote.
Mono ti Mairambubu vandaka mpi ti mukumba ya kusansa dibuta na beto. Beto vandaka kunata bana na beto na kisalu ya kusamuna mpi na balukutakanu. Mwana na beto ya nkento Gulsayra, yina vandaka ti bamvula 12, vandaka kusepela kulonga kieleka na bantu ya ke luta na bala-bala. Bana na beto vandaka kuzola kukanga baverse ya Biblia na ntu. Mpidina, yo sadisaka bo ti bantekolo na beto na kudipesa mingi na kisalu ya Yehowa. Beto kele ti bana 9 mpi bantekolo 11. Na kati ya bana mpi bantekolo na beto, 16 ke sadilaka Yehowa mpi ke kwendaka na balukutakanu ti bibuti na bo.
BANSOBA YA KUYITUKA
Bampangi yina yantikaka kusamuna na nziunga na beto na bamvu 1950, ta yituka na kumona bansoba yina me salamaka. Banda na bamvu 1990, beto me kumaka kusamuna mpi kuvukana bantu mingi kukonda mindondo.
Na 1991, mono ti nkento na mono kwendaka mbala ya ntete na lukutakanu ya distrike na mbanza Alma-Ata, yina bo ke bingaka bubu Almaty, na Kazakhstan. Na 1993, bampangi na Kirghizistan salaka mpi sambu na mbala ya ntete lukutakanu ya distrike na stade ya Spartak na nto-mbanza Bishkek. Bansamuni tulaka bunkete mpi yidikaka stade mposo mosi na ntwala. Kisalu yina bampangi salaka yitukisaka kibeni mfumu ya stade, yo yina yandi pesaka nswa nde beto sadila stade kukonda kufuta mbongo.
Na 1994, beto sepelaka diaka mingi ntangu bo basisaka mukanda ya ntete na ndinga Kyrgyzi. Bubu yai, Betele ya Bishkek me kumaka kubalula mikanda na ndinga Kyrgyzi. Na 1998, bamfumu ya luyalu ya Kirghizistan pesaka beto nswa ya kusambila Nzambi na beto. Bubu yai na Kirghizistan, bansamuni kele kuluta 5000, mabundu me kuma 83 mpi bimvuka 25 na bandinga yai: Kishinwa, Kingelesi, Kyrgyzi, Russe, Ndinga-Bidimbu ya Russie, ndinga ya Turquie, Uighur, mpi Uzbek. Bampangi yai yonso ya katukaka na bisika ya kuswaswana ke sadilaka Yehowa na bumosi. Yehowa me sadisaka sambu bansoba yai yonso ya kuyituka kusalama.
Yehowa me sadisaka mono mpi na kusoba luzingu na mono. Mono butukaka na dibuta mosi ya ke salaka bilanga mpi mono salaka kaka bamvula tanu na nzo-nkanda. Kansi Yehowa me sadisaka mono na kukuma nkuluntu mpi kulonga bakieleka ya mfunu na bantu yina me longukaka mingi. Ya kieleka, Yehowa ke salaka mambu ya kuyituka. Mambu ya mono me kutanaka ti yo na luzingu ke pusaka mono na kulonga bantu mambu ya Yehowa, Nzambi yina “lenda sala mambu yonso.”—Mat. 19:26.
^ par. 21 Yina Bambangi ya Yehowa me basisaka kansi ntangu yai bo ke basisaka yo diaka ve.


text: 26 Ntangu yai nzala vandaka na insi yina, katula nzala ya ntete yina basikaka na bilumbu ya Abrahami,+ yo yina Izaki kwendaka na Abimeleki ntotila ya bantu ya Filistia, na Gerare.2 Ebuna Yehowa monanaka na yandi mpi tubaka nde: “Kukulumuka ve na Ezipte. Zinga na insi yina mono ta songa nge.3 Zinga bonso munzenza na insi yai,+ mpi mono ta landa kuvanda ti nge mpi kusakumuna nge sambu mono ta pesa nge ti bana* na nge bansi yai yonso,+ mpi mono ta lungisa ndefi yina mono diaka na ntwala ya Abrahami+ tata na nge:4 ‘Mono ta kumisa bana* na nge mingi bonso bambwetete ya zulu;+ mpi mono ta pesa bana* na nge bansi yai yonso;+ mpi na nzila ya bana* na nge makanda yonso ya ntoto ta kudibakila lusakumunu,’+5 sambu Abrahami waka ndinga na mono mpi landaka kuzitisa mambu ya mono ke lombaka, bantuma na mono, bansiku na mono ya kusonika, mpi bansiku na mono.”+6 Yo yina Izaki landaka kuzinga na Gerare.+7 Ntangu bantu ya kisika yina vandaka kuyula-yula yandi sambu na nkento na yandi, yandi vandaka kutuba nde: “Yandi kele mpangi na mono.”+ Yandi vandaka kuwa boma ya kutuba nde, “Yandi kele nkento na mono,” sambu yandi tubaka nde, “Bantu ya kisika yai lenda fwa mono sambu na Rebeka,” sambu yandi vandaka kitoko mingi.+8 Na nima ya mwa ntangu, Abimeleki ntotila ya bantu ya Filistia vandaka kutala na nela, mpi yandi monaka Izaki ke monisa zola* na Rebeka nkento na yandi.+9 Na mbala mosi Abimeleki bingaka Izaki mpi tubaka nde: “Yandi kele kibeni nkento na nge! Sambu na nki nge tubaka nde, ‘Yandi kele mpangi na mono’?” Ebuna Izaki tubilaka yandi nde: “Mono tubaka yo sambu mono waka boma nde bo ta fwa mono sambu na yandi.”+10 Kansi Abimeleki tubaka diaka nde: “Inki nge me sala beto?+ Muntu mosi na kati ya bantu lendaka kulala ti nkento na nge kukonda mpasi, mpi nge zolaka kunatila beto makambu!”+11 Ebuna Abimeleki songaka bantu yonso nde: “Konso muntu yina ta simba muntu yai ti nkento na yandi, bo ta fwa yandi kibeni!”12 Izaki yantikaka kukuna bankeni na insi yina, mpi na mvula yina yandi katulaka mbala 100 bima yina yandi kunaka, sambu Yehowa vandaka kusakumuna yandi.+13 Yandi kumaka mvwama, mpi yandi landaka kutoma tii kuna yandi kumaka mvwama ya nene.14 Yandi kumaka ti mameme mpi bangombe mingi mpi bansadi mingi,+ ebuna bantu ya Filistia yantikaka kuwila yandi kimpala.15 Na nima bantu ya Filistia bakaka ntoto mpi fikaka mabulu yonso ya masa yina bansadi ya tata na yandi timunaka na bilumbu ya Abrahami.+16 Na nima, Abimeleki tubilaka Izaki nde: “Katuka na ntoto na beto, sambu nge me kuma ngolo mingi kuluta beto.”17 Yo yina, Izaki katukaka kuna, salaka camp na yandi na muwanda ya Gerare,+ mpi yantikaka kuzinga kuna.18 Ebuna Izaki timunaka diaka mabulu ya masa yina bo timunaka na bilumbu ya Abrahami tata na yandi kansi yina bantu ya Filistia fikaka na nima ya lufwa ya Abrahami,+ mpi yandi bingaka yo na bazina yina tata na yandi pesaka yo.+19 Ntangu bansadi ya Izaki vandaka kutimuna na muwanda yina, bo monaka dibulu mosi ya masa ya kitoko.20 Ebuna bangungudi ya Gerare yantikaka kuswana ti bangungudi ya Izaki nde: “Masa yai kele ya beto!” Yo yina yandi pesaka dibulu yina zina Eseki,* sambu bo swanaka ti yandi.21 Bo yantikaka kutimuna dibulu ya nkaka, mpi bo yantikaka kuswana diaka sambu na yo. Yo yina yandi pesaka yo zina Sitna.*22 Na nima, yandi katukaka pana mpi timunaka dibulu ya nkaka ya masa, kansi bo swanaka ve sambu na yo. Yo yina yandi pesaka yo zina Rehoboti* mpi tubaka nde: “Yo kele sambu Yehowa me pesa beto kisika ya nene ntangu yai mpi yandi me sala nde beto buta mingi na insi yai.”+23 Na nima yandi katukaka pana mpi tombukaka na Bere-sheba.+24 Yehowa basikilaka yandi na mpimpa yina mpi tubaka nde: “Mono kele Nzambi ya tata na nge Abrahami.+ Kuwa boma ve,+ sambu mono kele ti nge, mpi mono ta sakumuna nge mpi ta kumisa bana* na nge mingi sambu na Abrahami nsadi na mono.”+25 Yo yina, yandi tungaka mesa-kimenga kuna mpi bingaka zina ya Yehowa.+ Ebuna Izaki tedimisaka tenta na yandi kuna,+ mpi bansadi na yandi timunaka dibulu ya masa na kisika yina.26 Na nima, Abimeleki katukaka na Gerare ti Ahuzati ndongisi na yandi mpi Pikole mfumu ya basoda na yandi,+ mpi bo kwisaka kisika Izaki vandaka.27 Izaki tubilaka bo nde: “Sambu na nki beno me kwisa awa na mono, sambu beno mengaka mono mpi beno kulaka mono na ntoto na beno?”28 Ebuna bo tubaka nde: “Beto me mona pwelele nde Yehowa kele ti nge.+ Yo yina beto tubaka nde, ‘Pardo, bika nde ndefi ya kuwakana kuvanda na kati na beto ti nge, mpi bika beto sala kuwakana ti nge+29 nde nge ta sala beto ve ata kima mosi ya mbi, kaka mutindu beto salaka nge mbi ve, sambu beto sadilaka nge kaka mambu ya mbote na mutindu beto pesaka nge nzila ya kukwenda na ngemba. Ntangu yai nge kele muntu yina Yehowa me sakumuna.’”30 Ebuna yandi sadilaka bo nkinsi, bo diaka mpi bo nwaka.31 Bo telamaka na suka-suka mpi bo zenganaka kieleka.+ Na nima Izaki pesaka bo nzila ya kukwenda, mpi bo katukaka na kisika na yandi na ngemba.32 Na kilumbu yina, bansadi ya Izaki kwisaka mpi zabisaka yandi diambu ya dibulu ya masa yina bo timunaka,+ bo tubilaka yandi nde: “Beto me mona masa!”33 Yandi pesaka yo zina Shiba. Yo yina zina ya mbanza yina kele Bere-sheba+ tii bubu yai.34 Ntangu Ezau vandaka ti bamvula 40, yandi kwelaka Yehuditi mwana ya Beeri muntu ya Heti, yandi kwelaka mpi Basemati mwana ya Eloni muntu ya Heti.+35 Bo pesaka Izaki ti Rebeka+ mpasi mingi.*


text: 16 Na mvula ya 17 ya Peka mwana ya Remalia, Ahazi+ mwana ya Yotami ntotila ya Yuda kumaka ntotila.2 Ahazi vandaka ti bamvula 20 ntangu yandi kumaka ntotila, mpi yandi yalaka bamvula 16 na Yeruzalemi. Yandi salaka ve mambu ya mbote na meso ya Yehowa Nzambi na yandi mutindu nkaka na yandi Davidi salaka.+3 Kansi, yandi tambulaka na nzila ya bantotila ya Izraele,+ yandi yokaka* nkutu mwana na yandi na tiya,+ na kulanda mambu ya mbi ya makanda+ yina Yehowa kulaka na ntwala ya bantu ya Izraele.4 Yandi landaka mpi kupesa bimenga ti midinga ya kimenga na bisika ya kunanguka,+ na bangumba ya fioti, mpi na nsi ya konso nti yina kele ti matiti mingi.+5 Na ntangu yina, Resini ntotila ya Siria ti Peka mwana ya Remalia ntotila ya Izraele kwisaka kutombuka sambu na kunwanisa Yeruzalemi.+ Bo ziungaka Ahazi, kansi bo monaka ve mpila ya kubotula mbanza.6 Na ntangu yina, Resini ntotila ya Siria vutulaka Elati+ na Edomi, na nima yandi kulaka Bayuda* na Elati. Ebuna bantu ya Edomi kotaka na Elati, mpi bo ke zingaka kuna tii bubu yai.7 Yo yina Ahazi tindaka binati-nsangu na Tiglati-pilesere+ ntotila ya Asiria, mpi tubaka nde: “Mono kele nsadi na nge mpi mwana na nge. Kwisa kugulusa mono na maboko ya ntotila ya Siria mpi na maboko ya ntotila ya Izraele, bayina ke nwanisa mono.”8 Na nima Ahazi bakaka arza ti wolo yina vandaka na nzo ya Yehowa mpi na bisika ya kubumba bimvwama ya nzo ya ntotila, mpi yandi tindilaka ntotila ya Asiria avoka.+9 Ntotila ya Asiria ndimaka diambu yina yandi lombaka, ebuna yandi kwendaka na Damasi, yandi botulaka yo, mpi yandi nataka bantu na yo na kimpika na Kire,+ ebuna yandi fwaka Resini.+10 Na nima ntotila Ahazi kwendaka kukutana ti Tiglati-pilesere ntotila ya Asiria na Damasi. Ntangu yandi monaka mesa-kimenga yina vandaka na Damasi, ntotila Ahazi tindilaka nganga-nzambi Uriya pula ya mesa-kimenga yina, yandi monisaka mutindu yo kele mpi mutindu bo salaka yo.+11 Nganga-nzambi Uriya+ tungaka mesa-kimenga+ na kulanda bantuma yonso yina ntotila Ahazi tindaka ntangu yandi vandaka na Damasi. Nganga-nzambi Uriya manisaka kutunga yo na ntwala nde ntotila Ahazi kukatuka na Damasi mpi kuvutuka.12 Ntangu ntotila katukaka na Damasi mpi vutukaka mpi monaka mesa-kimenga yina, yandi pusanaka pene-pene ya mesa-kimenga mpi pesaka makabu na zulu na yo.+13 Yandi landaka kuyoka makabu na yandi ya kuyoka mpi makabu na yandi ya mbuma na zulu ya mesa-kimenga yina; yandi tiamunaka mpi makabu na yandi ya malafu mpi mwangaka menga ya bimenga na yandi ya kinduku na zulu na yo.14 Na nima yandi katulaka mesa-kimenga ya kwivre+ yina vandaka na ntwala ya Yehowa na kisika na yo na ntwala ya nzo, na kati-kati ya mesa-kimenga na yandi mosi ti nzo ya Yehowa, ebuna yandi tulaka yo na ndambu ya nordi ya mesa-kimenga na yandi.15 Ntotila Ahazi songaka nganga-nzambi Uriya+ nde: “Yoka dikabu ya kuyoka ya suka na zulu ya mesa-kimenga ya nene sambu yo basisa midinga,+ mpi dikabu ya mbuma ya nkokila,+ dikabu ya kuyoka ya ntotila, mpi dikabu na yandi ya mbuma, mpi makabu ya kuyoka, makabu ya mbuma, mpi makabu ya malafu ya bantu yonso. Nge fwete mwanga mpi na zulu na yo menga yonso ya makabu ya kuyoka ti menga yonso ya bimenga ya nkaka. Sambu na mesa-kimenga ya kwivre, bika mono yindula nki mono ta sala ti yo.”16 Nganga-nzambi Uriya salaka mambu yonso yina ntotila Ahazi songaka yandi.+17 Diaka, ntotila Ahazi zenga-zengaka bapano na balweka ya bapusu-pusu+ mpi katulaka malonga ya nene yina vandaka na zulu na yo;+ yandi katulaka Nzadi-Mungwa na zulu ya bangombe ya kwivre+ yina vandaka kusimba yo mpi yandi tulaka yo na zulu ya pavema ya matadi.+18 Ebuna kisika ya kufika, yina bo vandaka kusadila na Kisabatu, mpi yina bo tungaka na kati ya nzo, mpi kisika ya kukotila ya ntotila, yandi katulaka yo na nzo ya Yehowa; yandi salaka mutindu yina sambu na ntotila ya Asiria.19 Sambu na mambu ya nkaka ya Ahazi salaka, mambu yina yandi salaka, keti bo me sonikaka yo ve na mukanda ya bansangu ya bantotila ya Yuda?+20 Ebuna Ahazi lalaka sambu na kupema ti ba-nkaka na yandi mpi bo zikaka yandi ti ba-nkaka na yandi na Mbanza ya Davidi; ebuna mwana na yandi Ezekiasi*+ kumaka ntotila na kisika na yandi.


text:
KAPU 20
Kisalu ya Kusadisa Bantu
MAMBU YINA KAPU KE TUBILA
Zola ya Bukristu ke monanaka na bisalu na ntangu ya mpasi
1, 2. (a) Bakristu ya Yudea kutanaka ti nki mpasi ya ngolo? (b) Inki diambu ya zola bo sadilaka Bakristu ya Yudea?
BETO kele pene-pene ya mvu 46 ya ntangu na beto, mpi Yudea kele na nsungi ya nzala ya ngolo. Balongoki ya Kristu, bayina kele Bayuda ya ke zingaka na mbanza yai, kele ve ti mbongo ya kusumba ndambu ya bambuma yina bo kele na yo mfunu sambu ntalu me mata mingi kibeni. Bo ke na nzala, mpi yo ke monana pwelele na luse na bo. Kansi, bo ta mona ntama mingi ve mutindu diboko ya Yehowa ta tanina bo, mpi yo me taninaka ntete ve ata longoki mosi ya Kristu mutindu yai. Inki ke zola kusalama?
2 Sambu na mpasi yina kuminaka Bakristu ya Bayuda na Yeruzalemi mpi na Yudea, Bakristu ya Bayuda mpi ya Makanda na Antioshe, na Siria, vukisaka mbongo sambu na bampangi na bo. Na nima, bo ponaka bampangi-babakala zole yina bo vandaka kutudila ntima, Barnabasi ti Saule, sambu na kupesa bankuluntu ya mabundu ya Yeruzalemi maboko. (Tanga Bisalu 11:27-30; 12:25.) Diambu yai ya ke monisa zola yina bampangi ya Antioshe salaka simbaka kibeni ntima ya bampangi ya Yudea yina vandaka ti mfunu ya lusadisu!
3. (a) Inki mutindu bansadi ya Nzambi ya bilumbu na beto ke landaka mbandu ya Bakristu ya Antioshe? Pesa mbandu. (Tala lupangu “ Kisalu ya Nene ya Kusadisa Bantu ya Beto Salaka na Mbala ya Ntete.”) (b) Inki bangiufula beto ta tadila na kapu yai?
3 Diambu yina salamaka na mvu-nkama ya ntete na ntwala ya ntangu na beto, kele mbandu ya ntete ya bo me sonikaka ya ke monisa Bakristu ya kitini mosi ya ntoto ke sadisa Bakristu ya kitini ya nkaka ya ntoto. Bubu yai, beto ke landaka mbandu ya bampangi na beto ya Antioshe. Kana beto wa nde bampangi na beto Bakristu ya kitini mosi ya ntoto ke kutana ti bampasi, beto ke sadisaka bo. * Beto tadila bangiufula tatu sambu na kubakisa mutindu kisalu na beto ya kusadisa bantu ke wakana ti bisalu na beto ya nkaka: Sambu na nki beto ke monaka nde kisalu ya kusadisa bantu kele kisalu ya Nzambi? Inki kele lukanu ya kisalu na beto ya kusadisa bantu? Inki mambote beto ke bakaka na kisalu ya kusadisa bantu?
Sambu na Nki Kisalu ya Kusadisa Bantu Kele “Kisalu ya Santu”?
4. Inki Polo songaka Bakristu ya Korinto sambu na kisalu ya kusamuna?
4 Na mukanda na yandi ya zole na Bakorinto, Polo tendulaka nde kisalu ya Bakristu kele ti bitini zole. Ata Polo sonikilaka Bakristu yina bo me tulaka mafuta, bubu yai mambu yina yandi tubaka ke tadila mpi “mameme ya nkaka” ya Kristu. (Yoa. 10:16) Kitini mosi ya kisalu na beto kele “kisalu ya kuwakanisa bantu ti [Nzambi],” disongidila, kisalu na beto ya kusamuna mpi ya kulonga. (2 Bak. 5:18-20; 1 Tim. 2:3-6) Kitini ya nkaka kele kisalu yina beto ke salaka sambu na mambote ya bampangi na beto Bakristu. Polo vandaka kutubila mingi-mingi “kisalu ya kusadisa” bantu. (2 Bak. 8:4) Na bangogo “kisalu ya kuwakanisa bantu ti [Nzambi]” mpi “kisalu ya kusadisa” bantu, ngogo ya bo me balula “kisalu” me katuka na ngogo ya Kigreki di·a·ko·niʹa. Sambu na nki yo kele mfunu?
5. Sambu na nki yo vandaka mfunu nde Polo kutuba nde kusadisa bantu kele kisalu?
5 Kana Polo sadilaka ngogo ya Kigreki ya mutindu mosi sambu na kutubila bisalu yai yonso zole, yandi vandaka kumonisa nde kisalu ya kusadisa bantu kele kiteso mosi ti bisalu ya nkaka yina beto ke salaka na dibundu ya Bukristu. Yandi tubaka na ntwala nde: “Bisalu ya kusadisa bankaka kele ya mutindu na mutindu, kansi Mfumu kele kaka mosi; mpi bisalu kele ya mutindu na mutindu, . . . Kansi kaka mpeve yina mosi ke salaka [yo].” (1 Bak. 12:4-6, 11) Ya kieleka, Polo monisaka nde bisalu yina ke salamaka na dibundu ke wakana ti “kisalu ya santu.” * (Bar. 12:1, 6-8) Yo yina, Polo monaka nde yo kele mbote nde yandi sadila ntangu na yandi sambu na “kusadila basantu.”—Bar. 15:25, 26.
6. (a) Mutindu Polo tendulaka yo, sambu na nki kisalu ya kusadisa bantu kele kitini ya lusambu na beto? (b) Tendula mutindu kisalu na beto ya kusadisa bantu ke salamaka na ntoto ya mvimba bubu yai. (Tala lupangu “ Kana Kisumbula Me Salama,” na lutiti 214.)
6 Polo sadisaka bampangi ya Korinto na kubakisa nde kisalu ya kusadisa bantu kele kitini mosi ya kisalu mpi ya lusambu na bo. Yandi ke yindula mutindu yai: Bakristu yina ke sadisaka bampangi ya nkaka ke salaka yo sambu bo ke “lemfukaka na nsangu ya mbote ya me tala Kristu.” (2 Bak. 9:13) Yo yina, Bakristu ke sadisaka Bakristu ya nkaka sambu bo ke vandaka ti nzala ya kusadila malongi ya Kristu. Polo tubaka nde bisalu ya ntima ya mbote yina bo ke salaka sambu na mambote ya bampangi na bo ke monisaka “ntima ya mbote ya kukonda ndilu [ya] Nzambi.” (2 Bak. 9:14; 1 Pie. 4:10) Yo yina, Nzozulu ya Nkengi ya Desembri 1, 1975 tubilaka kisalu ya kusadisa bampangi na beto yina kele ti mfunu ya lusadisu; yo tubaka nde: “Beto fwete ndima nde Yehowa Nzambi ti Mwana na yandi Yezu Kristu ke monaka mfunu ya kisalu yai.” Ya kieleka, kisalu ya kusadisa bantu kele mutindu mosi ya mfunu ya kisalu ya santu.—Bar. 12:1, 7; 2 Bak. 8:7; Baeb. 13:16.
Beto Ke Vandaka ti Balukanu ya Mbote Ntangu Beto Ke Sadisaka Bantu
7, 8. Lukanu na beto ya ntete ke vandaka nki ntangu beto ke sadisaka bantu? Tendula.
7 Inki kele balukanu ya kisalu na beto ya kusadisa bantu? Polo yulaka ngiufula yai na mukanda na yandi ya zole yina yandi sonikilaka bampangi ya Korinto. (Tanga 2 Bakorinto 9:11-15.) Na baverse yai, Polo ke tubila balukanu tatu ya kuluta mfunu yina beto ke lungisaka ntangu beto ke salaka kisalu sambu na mambote ya bantu mingi, disongidila, kisalu ya kusadisa bantu. Beto tadila yo mosi mosi.
8 Ya ntete, kisalu na beto ya kusadisa bantu ke pesaka Yehowa lukumu. Keti nge me mona mbala ikwa na baverse tanu yina kele awa na zulu Polo ke benda dikebi ya bampangi na yandi na Yehowa Nzambi? Ntumwa ke yibusa bo na “kupesa matondo na Nzambi” mpi “bantu mingi kupesa matondo na Nzambi.” (Baverse 11, 12) Yandi ke tubila mutindu kikesa yina beto ke salaka sambu na kusadisa bantu ke pusaka Bakristu na kupesa “Nzambi nkembo” mpi na kukumisa “ntima ya mbote ya kukonda ndilu [ya] Nzambi.” (Baverse 13, 14) Mpi Polo ke manisa disolo na yandi ya ke tubila kisalu ya kusadisa bantu na bangogo yai: “Beto pesa matondo na Nzambi.”—Verse 15; 1 Pie. 4:11.
9. Inki mutindu kisalu ya kusadisa bantu lenda soba mutindu bantu ke tadilaka Bambangi ya Yehowa? Pesa mbandu.
9 Na mbandu ya Polo, sambu na bansadi ya Nzambi bubu yai, kisalu ya kusadisa bantu kele dibaku ya kupesa Yehowa nkembo mpi ya kutomisa malongi na yandi. (1 Bak. 10:31; Tito 2:10) Ya kieleka, kisalu ya kusadisa bantu ke katulaka mbala mingi bangindu ya mbi yina bantu ya nkaka ke vandaka na yo sambu na Yehowa mpi Bambangi na yandi. Mu mbandu: Nkento mosi ya ke zingaka na mbanza mosi kisika mupepe ya ngolo bulaka sonikaka na kielo na yandi nde: “Bambangi ya Yehowa Ve, Me Buya.” Ebuna, kilumbu mosi yandi monaka bampangi yina ke salaka kisalu ya kusadisa bantu ke yidika nzo mosi na simu ya nzo na yandi. Yandi monaka kinduku ya bampangi yina vandaka kusala kisalu mpi na nima yandi sosaka kuzaba kana bo vandaka banani. Ntangu bo songaka yandi nde bansadi yina ya luzolo ya mbote kele Bambangi ya Yehowa, yandi yitukaka mpi tubaka nde: “Mono ke vandaka ti bangindu ya mbi sambu na beno.” Yo butaka inki mbuma? Yandi katulaka bisono yina yandi sonikaka na kielo na yandi.
10, 11. (a) Inki bambandu ke monisa nde beto ke lungisa lukanu ya zole ya kisalu na beto ya kusadisa bantu? (b) Inki kamukanda ke sadisaka bampangi yina ke salaka kisalu ya kusadisa bantu? (Tala lupangu “ Kisadilu ya Nkaka Sambu na Bampangi Yina Ke Salaka Kisalu ya Kusadisa Bantu.”)
10 Ya zole, beto ‘ke lungisaka mbote bampusa’ ya bampangi na beto Bakristu. (2 Bak. 9:12a) Beto ke vandaka na kiese ya kulungisa bampusa ya bampangi na beto mpi ya kulembika bampasi na bo. Sambu na nki? Sambu na dibundu ya Bukristu, beto kele “nitu mosi,” mpi “kana kitini mosi ke mona mpasi, bitini yonso ya nkaka ke monaka mpasi ti yo.” (1 Bak. 12:20, 26) Yo yina, zola ya kimpangi mpi mawa ke pusaka bampangi mingi bubu yai na kuyambula bisalu na bo kukonda kusukinina, kubaka bisadilu na bo, mpi kukwenda na bisika yina mpasi me bwila bampangi na bo Bakristu sambu na kusadisa bo. (Yak. 2:15, 16) Mu mbandu, ntangu mupepe ya ngolo bulaka na Japon na 2011, filiale ya États-Unis tindaka mukanda na bampangi ya Bakomite ya Kutunga Banzo, ya États-Unis, sambu na kuzaba kana kele ti bampangi ya me fwana yina lenda kwenda kutunga Banzo ya Kimfumu na Japon. Inki bo salaka? Bamposo fioti na nima, bampangi ya luzolo ya mbote kiteso ya 600 pesaka bazina; bo ndimaka mpi na kusala nzietelo na Japon na mbongo na bo mosi. Filiale ya États-Unis tubaka nde, “bampangi mingi kibeni ndimaka kukwenda.” Ntangu mpangi-bakala mosi ya Japon yulaka mpangi mosi yina katukaka na insi ya nzenza sambu na nki yandi kwisaka kusadisa bo, mpangi yai vutulaka nde: “Bampangi na beto ya Japon kele kitini ya ‘nitu na beto.’ Beto ke wa mpasi mutindu bo ke niokwama.” Sambu na zola na bo ya kuditambika, bampangi yina ke kwendaka kusadisa Bakristu ya nkaka, ke tulaka bantangu ya nkaka luzingu na bo na kigonsa sambu na bampangi na bo. *—1 Yoa. 3:16.
11 Bantu yina mpi kele ve Bambangi ya Yehowa ke monisaka ntonda sambu na kisalu yai ya kusadisa bantu. Mu mbandu na nima ya mupepe ya ngolo yina bulaka mbanza ya Arkansas, na États-Unis, na 2013, zulunalu mosi tubilaka mambu yina Bambangi ya luzolo ya mbote salaka kukonda kusukinina; yo tubaka nde: “Bambangi ya Yehowa me yidikaka mambu mbote kibeni na mpila nde kana mpasi me bwila bampangi na bo, Bambangi ya luzolo ya mbote kusadisa bo.” Ya kieleka, mutindu ntumwa Polo tubaka, beto ke ‘lungisaka mbote’ bampusa ya bampangi na beto.
12-14. (a) Sambu na nki kulungisa lukanu ya tatu ya kisalu na beto ya kusadisa bantu kele mfunu mingi kibeni? (b) Inki mambu bampangi tubaka, ya ke monisa mfunu ya kulanda na kusala bisalu ya kimpeve?
12 Ya tatu, beto ke sadisaka bampangi yina kele na mpasi na kuvutukila bikalulu na bo ya mbote ya kimpeve. Sambu na nki yo kele mfunu? Polo ke tuba nde lusadisu yina bampangi ke bakaka ke pusaka bo na “kupesa matondo na Nzambi.” (2 Bak. 9:12b) Mutindu ya kuluta mbote yina bampangi ya ke mona mpasi lenda monisa ntonda na bo na Yehowa kele kuvutukila bikalulu na bo ya mbote ya kimpeve kukonda kusukinina. (Bafi. 1:10) Nzozulu ya Nkengi ya 1945 tubaka nde: “Polo ndimaka . . . nde bo vukisa makabu sambu yo vandaka kusadisa . . . Bakristu yina vandaka na mpusa ya bima ya kinsuni na kusala kisalu ya kuta kimbangi ya Yehowa na kimpwanza mpi na kikesa yonso.” Beto kele mpi ti lukanu ya mutindu mosi bubu yai. Ntangu bampangi na beto ke vutukilaka kisalu ya kusamuna, bo ke kudipesaka kikesa mpi ke pesaka bantu ya nkaka yina ke mona mpasi kikesa.—Tanga 2 Bakorinto 1:3, 4.
13 Ntangu bampangi ya nkaka bakaka lusadisu yina bo vandaka na yo mfunu, bo vutukilaka kisalu ya kusamuna, mpi bo bakaka kikesa ntangu bo salaka yo. Mpangi mosi ya bakala tubaka nde: “Kukwenda na kisalu ya kusamuna vandaka lusakumunu sambu na dibuta na beto. Yo sadisaka beto na kuvila fioti basusi na beto ntangu beto vandaka kupesa bankaka kikesa.” Mpangi-nkento mosi tubaka nde: “Kudipesa na mambu ya kimpeve sadisaka mono na kuvila mambu ya mbi yina vandaka kusalama na nziunga na mono. Yo sadisaka mono na kuvanda na lutaninu.” Mpangi-nkento ya nkaka tubaka nde: “Yo vandaka mpasi sambu beto twadisa mambu, kansi kisalu ya kusamuna pesaka dibuta na mono lutwadisu. Kuzabisa bantu ya nkaka kivuvu ya nsi-ntoto ya mpa kumisaka lukwikilu na beto ngolo kibeni mpi ndimisaka beto nde bima yonso ta kuma ya mpa.”
14 Kukwenda na balukutakanu kele kisalu ya nkaka ya kimpeve yina bampangi na beto ya me bwila bampasi fwete vutukila kukonda kusukinina. Beto tadila mambu yina kuminaka mpangi-nkento Kiyoko, yina zolaka kulungisa bamvula 60. Na nima ya mupepe ya ngolo, yandi vidisaka bima yonso yina yandi vandaka na yo; yandi bikalaka kaka ti bilele mpi mapapa yina yandi lwataka; yandi vandaka kuzaba mpi ve inki mutindu yandi ta zinga. Ebuna, nkuluntu mosi songaka yandi nde bo ta sala lukutakanu na bo ya Bukristu, yina bo vandaka kusala mbala na mbala, na kaminio na yandi. Mpangi Kiyoko ke tuba nde: “Beto vandaka bantu iya na kaminio: nkuluntu mosi ti nkento na yandi, mpangi-nkento ya nkaka, mpi mono. Lukutakanu vandaka pete, kansi kima ya kuyituka, mono vilaka nde mupepe ya ngolo katukaka kubula. Mono waka ngemba na mabanza. Lukutakanu yina monisaka mono nde balukutakanu ya Bukristu ke pesaka beto ngolo.” Mpangi-nkento ya nkaka ke tuba mutindu yai sambu na balukutakanu yina yandi kwendaka na nima ya mpasi mosi yina bwilaka bo: “Yo sadisaka mono na kukanga-ntima!”—Bar. 1:11, 12; 12:12.
Kisalu ya Kusadisa Bantu Ke Nataka Mambote Yina Ke Zingaka Mingi
15, 16. (a) Inki mambote Bakristu ya Korinto mpi ya bisika ya nkaka bakaka ntangu bo salaka kisalu ya kusadisa bantu? (b) Inki mambote beto ke bakaka mpi bubu yai na kisalu ya kusadisa bantu?
15 Ntangu Polo tubilaka kisalu ya kusadisa bantu, yandi tendudilaka mpi Bakristu ya Korinto mambote yina bo ti Bakristu ya nkaka zolaka kubaka na kisalu yai. Yandi tubaka nde: “Ti badodokilu sambu na beno, bo [Bakristu ya Bayuda yina vandaka kuzinga na Yeruzalemi yina bakaka lusadisu] ke monisila beno zola sambu na ntima ya mbote ya kukonda ndilu yina Nzambi me monisilaka beno.” (2 Bak. 9:14) Ya kieleka, kikalulu ya kukaba ya Bakristu ya Korinto zolaka kupusa Bakristu ya Bayuda na kusamba sambu na bampangi na bo yina vandaka kuzinga na Korinto, ti bampangi na bo ya Makanda; yo zolaka mpi kukumisa ngolo zola na bo sambu na bampangi yina sadisaka bo.
16 Sambu na kusadila bangogo ya Polo ya me tala mambote ya kisalu ya kusadisa bantu na bilumbu na beto, Nzozulu ya Nkengi ya Desembri 1, 1945, tubaka nde: “Kana kimvuka mosi ya bansadi yina me kudipesaka na Nzambi kupesa makabu sambu na kulungisa bampusa ya bampangi na bo ya nkaka, yo ke kumisaka bangwisana na bo ngolo!” Bubu yai, bampangi yina ke salaka kisalu ya kusadisa bantu ke monaka kibeni diambu yai. Nkuluntu mosi yina kwendaka kusadisa bampangi yina masa kotilaka bo na nzo, tubaka nde: “Kusala kisalu ya kusadisa bampangi me kumisaka ntangu yai bangwisana na mono ti bo ngolo kibeni.” Mpangi-nkento mosi ke monisa ntonda mutindu bo sadisaka yandi; yandi ke tuba nde: “Kimpangi na beto kele kima mosi ya mbalu yina beto ta vanda ti yo na Paladisu awa na ntoto.”—Tanga Bingana 17:17.
17. (a) Inki mutindu mambu yina kele na Yezaya 41:13 ke tadila kisalu ya kusadisa bantu? (b) Pesa mwa bambandu ya ke monisa mutindu kisalu ya kusadisa bantu ke pesaka Yehowa lukumu mpi ke kumisaka bumosi na beto ngolo? (Tala lupangu “ Bampangi ya Luzolo ya Mbote ya Ntoto ya Mvimba.”)
17 Kana bampangi yina ke salaka kisalu ya kusadisa bantu me kuma kisika mpasi me bwa, bampangi na beto yina me bwila mpasi ke monaka na mutindu ya kuyituka kieleka ya lusilu yai ya Nzambi: “Mono Mfumu Nzambi, mono kele Nzambi na nge; mono muntu ke pesa nge ngolo, mono muntu ke tubila nge nde: ‘Kuwa boma ve, mono ke sadisa nge!’” (Yez. 41:13) Na nima ya kuguluka na mpasi mosi yina bwilaka bo, mpangi-nkento mosi tubaka nde: “Kana mu tala mambu yina mpasi nataka, kivuvu vandaka diaka ve; kansi Yehowa pesaka mono ngolo. Mono ke zaba ve nki mu lenda tuba sambu na lusadisu yina bampangi pesaka mono.” Na nima ya kukutana ti mambu ya mpasi na mbanza na bo, bankuluntu zole sonikaka na zina ya mabundu na bo nde: “Kunikana ya ntoto nataka mpasi ya ngolo kibeni, kansi Yehowa sadisaka beto na nzila ya bampangi. Beto ke tangaka mambu ya me tala kisalu ya kusadisa bantu; kansi ntangu yai beto me mona yo beto mosi.”
Keti Nge mpi Lenda Sala Yo?
18. Inki nge lenda sala kana nge ke zola kusala kisalu ya kusadisa bantu? (Tala lupangu “ Yo Vandaka na Bupusi ya Ngolo na Luzingu na Yandi.”)
18 Keti nge mpi ta zola kuwa kiese yina kisalu ya kusadisa bantu ke pesaka? Kana mpidina, kuvila ve nde bo ke ponaka mbala mingi bampangi yina ke salaka kisalu ya kusadisa bantu na kati ya bampangi yina ke salaka kisalu ya kutunga Banzo ya Kimfumu. Songa bankuluntu ya dibundu na nge nde nge ke zola kufulusa formilere. Nkuluntu mosi ya me salaka bamvula mingi na kisalu ya kusadisa bantu ke tuba nde: “Na ntwala ya kukwenda na kisika yina mpasi me bwa vingila nde Komite ya Ke Pesaka Lusadisu na Bantu Yina Me Bwila Mpasi kubingisa nge.” Kana nge sala mutindu yina, kisalu na beto ya kusadisa bantu ta salama na ndonga.
19. Inki mutindu bampangi yina ke salaka kisalu ya kusadisa bantu ke monisaka mpenza nde beto kele balongoki ya Kristu?
19 Ya kieleka, kisalu ya kusadisa bantu kele mutindu mosi ya kuluta mbote ya kulemfuka na ntuma ya Kristu ya ‘kuzolana beto na beto.’ Ntangu beto ke zolana mutindu yai, beto ke monisaka nde beto kele kibeni balongoki ya Kristu. (Yoa. 13:34, 35) Beto kele na kiese mingi kibeni bubu yai na kuvanda ti bampangi mingi ya luzolo ya mbote, yina ke pesaka Yehowa nkembo ntangu bo ke sadisaka bampangi yina ke pesaka maboko na kwikama yonso na Kimfumu ya Nzambi!
^ par. 3 Kapu yai ke tubila kisalu ya kusadisa bantu yina beto me salaka sambu na mambote ya bampangi na beto Bakristu. Kansi, na bisika mingi, bantu yina kele ve Bambangi ke bakaka mpi mambote ya kisalu yai.—Bag. 6:10.
^ par. 5 Polo sadilaka ntalu bumbidi (pluriel) ya ngogo di·aʹko·nos (nsadi) sambu na kutubila “nsadi ya kisalu.”—1 Tim. 3:12.
^ par. 10 Tala disolo “De l’aide pour la famille de nos frères en Bosnie,” na Nzozulu ya Nkengi ya Novembri 1, 1994, balutiti 23-27.


text: 26 “Nsuka-nsuka ntangu nge ta kota na insi yina Yehowa Nzambi na nge ke pesa nge bonso dikabu mpi nge ta baka yo mpi ta zinga kuna,2 nge fwete baka ndambu ya bambuma ya ntete na kati ya bima* yonso ya ntoto, yina nge ta katula na insi na nge yina Yehowa Nzambi na nge ke pesa nge, mpi kutula yo na kitunga mosi mpi kukwenda na kisika yina Yehowa Nzambi na nge ta pona sambu zina na yandi kuvanda.+3 Nge fwete kwenda na nganga-nzambi yina ta vanda ke sala na bilumbu yina mpi kutubila yandi nde, ‘Bubu yai mono ke zabisa Yehowa Nzambi na nge nde mono me kota na insi yina Yehowa diaka ndefi na ba-nkaka na beto na kupesa beto.’+4 Ebuna nganga-nzambi ta baka kitunga yina na diboko na nge mpi ta tula yo na ntwala ya mesa-kimenga ya Yehowa Nzambi na nge.5 Ebuna nge fwete tuba na ntwala ya Yehowa Nzambi na nge nde, ‘Tata na mono vandaka muntu ya Arami+ yina vandaka kuyungana-yungana,* yandi kulumukaka na Ezipte+ mpi zingaka kuna bonso munzenza, ti bantu fioti ya nzo na yandi.+ Kansi kuna, yandi kumaka dikanda mosi ya nene, ya ngolo mpi ya bantu mingi.+6 Ebuna bantu ya Ezipte niokulaka beto, monisaka beto mpasi mpi kotisaka beto na kimpika ya ngolo.+7 Yo yina beto yantikaka kudidila Yehowa, Nzambi ya ba-nkaka na beto, ebuna Yehowa waka ndinga na beto mpi monaka bampasi na beto, basusi na beto, mpi kuniokwama na beto.+8 Nsuka-nsuka Yehowa basisaka beto na Ezipte ti diboko ya ngolo mpi ya kutandula,+ ti mambu ya ke pesa boma, ti bidimbu mpi bimangu.+9 Ebuna yandi nataka beto na kisika yai mpi pesaka beto insi yai, insi yina miliki* ti bwiki kele mingi.+10 Ntangu yai mono me nata bambuma ya ntete na kati ya bima ya ntoto yina Yehowa me pesaka mono.’+“Nge fwete tula yo na ntwala ya Yehowa Nzambi na nge mpi kufukama na ntwala ya Yehowa Nzambi na nge.11 Ebuna nge ta vanda na kiese sambu na mambu yonso ya mbote yina Yehowa Nzambi na nge me pesa nge ti bantu ya nzo na nge, nge ti Mulevi ti munzenza yina ke zinga na kati na beno.+12 “Ntangu nge ta manisa kubaka+ ndambu mosi na kati ya bandambu kumi ya bima na nge yonso ya bilanga na mvula ya tatu, mvula ya dikumi, nge ta pesa yo na Mulevi, na munzenza, na mwana ya me konda tata,* mpi na mufwidi ya nkento, bo ta dia na kati ya bambanza* na nge tii kuna bo ta fuluka.+13 Na nima nge ta tuba na ntwala ya Yehowa Nzambi na nge nde, ‘Mono me katula kitini ya santu na nzo na mono mpi mono me pesa yo na Mulevi, na munzenza, na mwana ya me konda tata, mpi na mufwidi ya nkento,+ kaka mutindu nge songaka mono. Mono me fwa ve bansiku na nge mpi mono me mona yo ve mpamba.14 Mono diaka yo ve ntangu mono vandaka na mafwa, mono katulaka ve ata ndambu ntangu mono vandaka mvindu, mpi mono pesaka yo ve sambu na muntu ya kufwa. Mono lemfukilaka ndinga ya Yehowa Nzambi na mono mpi mono salaka mambu yonso yina nge songaka mono.15 Ntangu yai, katuka kisika ya santu yina nge ke zingaka, na zulu, tala na ntoto mpi sakumuna bantu na nge Izraele mpi insi yina nge me pesaka beto,+ kaka mutindu nge zengaka kieleka na ba-nkaka na beto,+ insi yina miliki* ti bwiki kele mingi.’+16 “Bubu yai Yehowa Nzambi na nge ke songa nge na kuzitisa bansiku yai mpi bankanu yai. Nge fwete zitisa yo mpi kulanda yo na ntima na nge+ ya mvimba mpi na moyo* na nge ya mvimba.17 Bubu yai Yehowa me tubila nge nde yandi ta kuma Nzambi na nge kana nge tambula na banzila na yandi, nge zitisa bansiku na yandi,+ bantuma na yandi,+ ti bankanu na yandi,+ mpi kana nge wa ndinga na yandi.18 Mpi bubu yai nge me tubila Yehowa nde nge ta kuma muntu na yandi, kima na yandi ya mfunu mingi,*+ kaka mutindu yandi silaka nge, nde nge ta zitisa bansiku na yandi yonso,19 mpi nde yandi ta tula nge na zulu ya makanda yonso ya nkaka yina yandi salaka,+ yandi ta pesa nge lukumu, ta sala nde nge zabana, mpi ta pesa nge nkembo kana nge ke monisa nde nge kele muntu ya santu sambu na Yehowa Nzambi na nge,+ kaka mutindu yandi silaka.”


text:
Bibuti—Beno Longa Bana na Beno Yantika Bumwana
BIBLIA ke tuba nde: ‘Bana kele makabu ya ke katukaka na Yehowa, bo kele mambote ya yandi ke pesaka bantu.’ (Nk. 127:3) Yo yina, ntangu mwana ke butukaka yo ke vandaka ntangu ya kiese sambu na bibuti ya Bakristu.
Kubutuka ya mwana kele diambu ya kiese kansi yo ke nataka mpi mikumba ya nene. Sambu mwana kuyela mpi kukuma mbuta yina kele ti mavimpi ya mbote, yandi kele na mfunu ya madia ya mbote konso kilumbu. Sambu mwana kuvanda na bangwisana ya ngolo ti Yehowa, yandi kele na mfunu ya madia ya kimpeve mpi lutwadisu ya bibuti yina ke sala bikesa sambu na kukotisa minsiku ya Nzambi na ntima na yandi. (Bing. 1:8) Inki ntangu bo fwete yantika kulonga yandi, mpi inki mambu bo fwete longa yandi?
BIBUTI KELE NA MFUNU YA LUSADISU YA NZAMBI
Biblia ke tela beto disolo ya Manoa, muntu ya dikanda ya Dani, yina vandaka kuzinga na mbanza Sora na Izraele. Wanzio ya Yehowa zabisaka nkento ya Manoa yina vandaka mukobo nde, yandi ta buta mwana-bakala. (Baz. 13:2, 3) Ntembe kele ve nde, Manoa mpi nkento na yandi sepelaka mingi na nsangu yina. Ata mpidina, bo kudiyangisaka mpi mingi. Yo yina, Manoa sambaka nde: ‘Pardo Yehowa, tindila beto diaka muntu ya Nzambi ya kieleka yina nge tindaka. Yandi fweti longa beto mambu ya beto fwete sala sambu na mwana yina ta butuka.’ (Baz. 13:8) Manoa ti nkento na yandi vandaka kudiyangisa na mutindu bo lendaka kusala yonso sambu na kusansa mwana na bo. Ntembe kele ve nde, bo longaka mwana na bo, Samsoni, bansiku ya Nzambi mpi yo ke monana nde bikesa na bo nungaka. Biblia ke tuba nde: ‘Na nima, mpeve ya Yehowa kulumukaka na zulu ya Samsoni.’ Mpidina, Samsoni salaka mambu mingi ya ngolo na nsungi yina yandi vandaka zuzi na Izraele.—Baz. 13:25; 14:5, 6; 15:14, 15.
Inki ntangu bibuti fwete yantika kulonga mwana? Enise, mama ya Timoteo mpi nkaka na yandi Loisi, longaka yandi ‘masonama ya santu yantika bumwana.’ (2 Tim. 1:5; 3:15) Ya kieleka, bo yantikaka kulonga Timoteo malongi ya Masonuku tuka bumwana kibeni.
Yo kele mayele nde Bibuti ya Bakristu kusamba sambu na kulomba lusadisu ya Nzambi mpi kuyidika mambu na ntwala, na mpila nde bo lenda longa mwana na bo “yantika bumwana.” Bingana 21:5 ke tuba nde: ‘Kana nge yindula mbote-mbote mambu yina nge ke zola sala, yo ta bonga.’ Na ntwala ya kubutuka ya mwana, ntembe kele ve nde bibuti fwete kudibongisa mbote-mbote. Nkutu, bo lenda sala lisiti ya mambu yina bo ta vanda na yo mfunu sambu na bebe. Yo kele mpi mfunu nde bibuti kuyidika na ntwala mambu ya kimpeve yina ta vanda mfunu sambu na yandi. Lukanu na bo fwete vanda ya kuyantika kulonga yandi na luyantiku kibeni ya luzingu na yandi.
Mukanda mosi yina ke tendulaka mutindu bana ke yelaka tii na kukuma bambuta ke tuba nde, bangonda ya ntete na nima ya kubutuka ya mwana ke vandaka ntangu yina misisa ya butomfu na yandi ke yelaka nswalu kibeni. Yo yina, yo kele mfunu nde bibuti kusadila ntangu yai sambu na kuyantika kukotisa na kati ya mabanza ya mwana na bo bangindu mpi minsiku ya kimpeve!
Mama mosi ya kele mupasudi-nzila ya ntangu yonso tubaka sambu na mwana na yandi ya nkento nde: “Mono yantikaka kunata yandi na kisalu ya kusamuna tuka yandi vandaka ti ngonda mosi mpamba. Ata yandi lendaka ve kubakisa mambu yina vandaka kusalama, mono ke kwikila nde kubasika ti yandi na kisalu ya kusamuna natilaka yandi mambote. Ntangu yandi lungisaka bamvula zole, yandi vandaka kupesa batrakiti ti kivuvu yonso na bantu yina beto vandaka kukutana ti bo na kisalu ya bilanga.”
Kulonga mwana yantika bumwana ke nataka mambote. Kansi, bibuti ke zaba nde yo ke vandaka ve pete na kulonga bo mambu ya kimpeve.
“BENO SADILA NTANGU NA BENO MBOTE”
Sambu bana-fioti ke vandaka mubulu mpi ke kukaka ve kutula dikebi ya mingi na diambu mosi, yo lenda vanda mpasi sambu nde bibuti kulonga bo. Dikebi ya mwana ke sukininaka ve na kukwenda na kima ya nkaka. Nkutu, bo ke vandaka ti mpusa ya kuzaba mambu ya mpa mpi yina kele na nziunga na bo. Bibuti lenda sala inki sambu na kusadisa bana na kutula dikebi na mambu yina bo ke zola kulonga bo?
Beto tadila mambu yina Moize tubaka. Kulonga 6:6, 7 ke tuba nde: ‘Mambu yai ya mono ke pesa nge ntuma bubu yai fwete vanda na ntima na nge; mpi nge fwete kotisa yo na mwana na nge mpi kutubila yandi yo ntangu nge kele na nzila to na nzo, ntangu nge ta lala mpi ntangu nge ta telama na mpongi.’ Ngogo ‘kukotisa’ ke pesa dibanza ya kuvutukila mbala na mbala diambu yina bo ke longa mwana. Mwana-fioti kele bonso kamwa-nti yina bo fwete losilaka mwa-masa mbala na mbala. Sambu kuvutukila diambu mosi mbala na mbala ke sadisaka bambuta na kuvila ve mambu ya mfunu, ntembe kele ve nde yo ta sadisa bana!
Kulonga bana kieleka ya Nzambi ke lombaka nde bibuti kulutisa ntangu ti bo. Na nsi-ntoto ya bubu yai yina bibuti ke vandaka ti mambu mingi ya kusala, yo lenda vanda mpasi na kubumba ntangu ya kulutisa ti bana. Kansi, ntumwa Polo siamisaka beto na ‘kusadila ntangu mbote kibeni,’ sambu na mambu ya mfunu ya Bukristu. (Baef. 5:15, 16) Inki mutindu bibuti lenda sala yo? Kusadila ntangu na bukati-kati sambu na kulonga mwana, kulungisa mikumba ya dibundu, mpi kusala kisalu ya kinsuni vandaka mpasi sambu na kibuti mosi yina kele nkuluntu mpi nkento na yandi ke vandaka ti mambu mingi ya kusala sambu yandi kele mupasudi-nzila ya ntangu yonso. Inki mutindu bo lendaka kuzwa ntangu ya kulonga mwana na bo ya nkento? Tata ke tuba nde: “Konso suka na ntwala nde mono kwenda na kisalu, mono ti nkento na mono ke tangilaka yandi Mukanda ya Bankenda ya Biblia to kamukanda Beto Fimpa Masonuku Konso Kilumbu. Na nkokila, beto ke tangilaka yandi yo na ntwala nde yandi kwenda kulala, mpi ntangu beto ke kwendaka kusamuna, beto ke nataka yandi. Beto ke zola ve kubebisa dibaku yai ya kulonga yandi na bamvula ya ntete ya luzingu na yandi.”
“BANA KELE BONSO BATOLOTOLO”
Ntembe kele ve nde, beto ke zola nde bana na beto kuyela mpi kukuma bambuta ya mayele. Kansi, kikuma ya ntete-ntete yina beto ke longaka bo kele sambu na kusadisa bo na kulonguka kuzola Nzambi na ntima na bo.—Mar. 12:28-30.
Nkunga 127:4 ke tuba nde: ‘Bana ya babakala ya muntu ke buta na kileki, kele bonso batolotolo na diboko ya muntu ya ngolo.’ Yo yina, bana kele bonso batolotolo yina beno fwete losa mbote-mbote sambu yo kuma kisika yina beno me kana. Muzombi ke vandaka ti tolotolo sambu na ntangu fioti kaka mpi kana yandi me losa yo, yandi ke vandaka diaka ve ti makuki ya kuvutula yo na buta na yandi. Mutindu mosi, bibuti ke vandaka ti “batolotolo”—bana na bo—kaka na nsungi mosi ya fioti na ntwala nde bo kuma bambuta. Yo yina, bo fwete sadila ntangu yina sambu na kukotisa minsiku ya Nzambi na mabanza mpi na ntima ya bana na bo.
Ntumwa Yoane sonikaka sambu na bana na yandi ya kimpeve nde: “Kikuma ya kuluta nene ya mono kele na yo ya kupesa ntonda, yo yai: nde mono wa nde bana na mono ke landa kutambula na kieleka.” (3 Yoa. 4) Bibuti ya Bakristu lenda monisa mpi ntonda ya mutindu mosi ntangu bo ke mona bana na bo “ke landa kutambula na kieleka.”


text:
DILONGI YA 6
Keti Kivuvu Kele Sambu na Bafwa?
1. Inki kele nsangu ya mbote sambu na bafwa?
Ntangu Yezu kumaka na Betania penepene na Yeruzalemi, nduku na yandi Lazare kufwaka tuka bilumbu iya. Yezu kukwendaka na mazyamu ti Marta mpi Maria, bampangi ya muntu yina kufwaka. Na nima ya ntangu fyoti, bantu mingi kwisaka pana. Keti nge lenda yindula kyese yina Marta mpi Maria kuwaka, ntangu Yezu futumunaka Lazare?
Marta zabaka dezia nsangu ya mbote na yina metala bafwa. Yandi zabaka nde Yehowa tafutumuna bafwa sambu bo zinga dyaka na ntoto.
2. Inki kele nkadilu ya bafwa?
Bantu mesalamaka na putulu. (Kuyantika 2:7; 3:19) Beto kele ve bigangwa ya kimpeve yina kezingaka na nitu ya kinsuni. Beto kele bigangwa ya kinsuni, yo yina ata kitini mosi ve ya nitu na beto kezingaka na nima ya lufwa. Ntangu beto kefwaka, butomfu mpi mabanza na beto kefwaka. Yo yina, Lazare kutubaka ve ata kima mosi sambu na mambu yina yandi monaka ntangu yandi fwaka sambu bafwa kezabaka ve ata kima mosi.
Keti Nzambi kenyokulaka bantu na tiya na nima ya lufwa? Sambu Biblia kemonisa nde bafwa kezabaka ata kima mosi, dilongi ya bilungi ya tiya kele mpenza dilongi ya luvunu yina kekusilaka Nzambi makambu. Dibanza ya kunyokula bantu na tiya kevwenzaka Nzambi.
3. Keti beto lenda solula ti bafwa?
Bafwa lenda tuba ve mpi kuwa ve. (Nkunga 115:17) Kansi, bawanzyo yankaka kele ya mbi, mpi bo lenda solula ti bantu mpi kukusa nde bo kele bantu yina mefwaka. (2 Piere 2:4) Yehowa kebuyisa kusolula ti bafwa.
4. Banani tafutumuka?
Bamilio ya bantu yina mefwaka, ya kele na mazyamu tavutuka na luzingu na ntoto. Ata bantu yankaka yina kuzabaka ve Nzambi mpi kusalaka mambu ya mbi, tafutumuka.
Bantu yina tafutumuka tavanda ti makuki ya kulonguka kyeleka ya metala Nzambi mpi kumonisa lukwikilu na bo na Yezu na kulemfukilaka yandi. (Kusonga 20:11-13) Bantu yina tafutumuka, mpi tasala mambu ya mbote tazinga kimakulu na ntoto.
5. Lufutumuku kelonga beto nki na yina metala Yehowa?
Nzambi pesaka beto kivuvu ya lufutumuku na mutindu yandi tindaka Mwana na yandi na kufwa sambu na beto. Yo yina, lufutumuku kele nzikisa ya kemonisa beto zola mpi mambote ya Yehowa. Ntangu bafwa tafutumuka, nani nge tazola mpenza kumona?


text: 13 Na mvula ya 23 ya Yehoashi+ mwana ya Ahazia+ ntotila ya Yuda, Yehoahazi mwana ya Yehu+ kumaka ntotila ya Izraele na Samaria, mpi yandi yalaka bamvula 17.2 Yandi landaka kusala mambu ya mbi na meso ya Yehowa, mpi yandi landaka kusala disumu yina Yeroboami mwana ya Nebati pusaka Izraele na kusala.+ Yandi yambulaka yo ve.3 Yo yina Yehowa wilaka Izraele+ makasi+ ya ngolo, mpi yandi pesaka bo na maboko ya Azaele+ ntotila ya Siria mpi na maboko ya Bene-adadi+ mwana ya Azaele na bilumbu yina yonso.4 Na nima, Yehoahazi bondilaka* Yehowa sambu yandi ndima yandi, mpi Yehowa wilaka yandi, sambu yandi monaka mutindu ntotila ya Siria vandaka kuniokula Izraele.+5 Yo yina Yehowa pesaka Izraele ngulusi+ sambu na kukatula bo na kiyeka ya Siria, ebuna bantu ya Izraele kumaka kuzinga diaka na banzo na bo bonso na ntangu ya ntama.*6 (Kansi, bo yambulaka ve disumu ya nzo ya Yeroboami yina yandi pusaka Izraele na kusala.+ Bo landaka kusala disumu yai,* mpi nti ya santu*+ vandaka kaka ya kutelama na Samaria.)7 Yehoahazi bikalaka kaka ti basoda yai: bantu 50 yina ke tambusaka bampunda, bapusu-pusu 10, mpi basoda 10 000 ya ke tambulaka na makulu, sambu ntotila ya Siria fwaka bo,+ yandi niata-niataka bo bonso mfututu na ntangu ya kututa bambuma sambu na kukatula yo bampusu.+8 Sambu na mambu ya nkaka ya Yehoahazi salaka, yonso yina yandi salaka mpi ngolo na yandi, keti bo me sonikaka yo ve na mukanda ya bansangu ya bantotila ya Izraele?9 Ebuna Yehoahazi lalaka sambu na kupema ti ba-nkaka na yandi, mpi bo zikaka yandi na Samaria;+ ebuna mwana na yandi Yehoashi kumaka ntotila na kisika na yandi.10 Na mvula ya 37 ya Yehoashi ntotila ya Yuda, Yehoashi+ mwana ya Yehoahazi kumaka ntotila ya Izraele na Samaria, mpi yandi yalaka bamvula 16.11 Yandi landaka kusala mambu ya mbi na meso ya Yehowa, mpi yandi yambulaka ve masumu yonso yina Yeroboami mwana ya Nebati bendaka Izraele na kusala.+ Yandi landaka kusala* masumu yai.12 Sambu na mambu ya nkaka ya Yehoashi salaka, yonso yina yandi salaka, ngolo na yandi, mpi mutindu yandi nwanaka ti Amasia ntotila ya Yuda,+ keti bo me sonikaka yo ve na mukanda ya bansangu ya bantotila ya Izraele?13 Ebuna Yehoashi lalaka sambu na kupema ti ba-nkaka na yandi, mpi Yeroboami*+ vandaka na kiti na yandi ya kimfumu. Ebuna bo zikaka Yehoashi na Samaria ti bantotila ya Izraele.+14 Ntangu Elisha+ belaka maladi yina nsuka-nsuka fwaka yandi, Yehoashi ntotila ya Izraele kwisaka kisika yandi vandaka mpi didilaka yandi nde: “Tata na mono, tata na mono! Pusu-pusu ya Izraele mpi bantu na yandi ya ke tambusaka bampunda!”+15 Ebuna Elisha tubilaka yandi nde: “Baka munduki ya tolo-tolo ti batolo-tolo.” Ebuna yandi bakaka munduki ya tolo-tolo ti batolo-tolo.16 Na nima yandi tubilaka ntotila ya Izraele nde: “Tula diboko na nge na munduki ya tolo-tolo.” Yandi tulaka diboko na yandi na munduki yina, na nima Elisha tulaka maboko na yandi na zulu ya maboko ya ntotila.17 Ebuna yandi tubaka nde: “Kangula nela na ndambu ya esti.” Yandi kangulaka yo. Elisha tubaka nde: “Losa tolo-tolo!” Ebuna yandi losaka yo. Ntangu yai, yandi tubaka nde: “Tolo-tolo ya kununga* ya Yehowa, tolo-tolo ya kununga Siria! Nge ta fwa* Siria na Afeki+ tii kuna nge ta manisa bo.”18 Yandi tubaka diaka nde: “Baka batolo-tolo,” mpi yandi bakaka yo. Na nima yandi tubilaka ntotila ya Izraele nde: “Bula na ntoto.” Yandi bulaka na ntoto mbala tatu mpi yandi yambulaka.19 Ebuna muntu ya Nzambi ya kieleka wilaka yandi makasi mpi tubaka nde: “Yo lombaka nde nge bula ntoto mbala tanu to sambanu! Ebuna nge zolaka kubedisa Siria tii kuna nge ta manisa bo, kansi ntangu yai nge ta bedisa Siria kaka mbala tatu.”+20 Na nima, Elisha fwaka mpi bo zikaka yandi. Kuvandaka ti bimvuka+ ya miyibi ya bantu ya Moabi yina vandaka kukwisa kukota na insi na luyantiku ya mvula.*21 Ntangu bantu ya nkaka vandaka kuzika muntu mosi, bo monaka kimvuka ya miyibi, yo yina bo losaka muntu yina nswalu na kisika yina bo zikaka Elisha ebuna bo tinaka. Ntangu nitu ya muntu yina simbaka mikwa ya Elisha, yandi vutukaka na luzingu+ mpi yandi telamaka.22 Azaele+ ntotila ya Siria niokulaka Izraele+ bilumbu yonso ya Yehoahazi.23 Kansi, Yehowa monisilaka bo ntima ya mbote mpi mawa na kiteso ya mingi,+ mpi yandi kudibanzaka sambu na bo sambu na kuwakana yina yandi salaka ti Abrahami,+ Izaki,+ mpi Yakobi.+ Yandi zolaka ve kufwa bo, mpi yandi me katulaka bo ve na ntwala na yandi tii bubu yai.24 Ntangu Azaele ntotila ya Siria fwaka, mwana na yandi Bene-adadi kumaka ntotila na kisika na yandi.25 Ebuna Yehoashi mwana ya Yehoahazi bakaka diaka na maboko ya Bene-adadi mwana ya Azaele bambanza yina yandi botulaka tata na yandi Yehoahazi na bitumba. Yehoashi bedisaka*+ yandi mbala tatu mpi yandi bakaka diaka bambanza ya Izraele.