text:
KAPU KIA SAMBANU
Amafwa Akweyi Bena?
Adieyi dikutubwilanga vava tufwanga?
Ekuma tufwilanga?
Ozaya e ludi mu kuma kia lufwa dia lufiaulwisu, ekuma?
TUKA kolo wantu beyuvulanga e yuvu yayi. Yamfunu kikilu kadi wantu muna nza yawonso bevavanga zaya e mvutu za yuvu yayi.
2 Muna kapu kivitidi, tulongokele e mpila lukulu lwa Yesu Kristu lwaziwila e nzil’a moyo a mvu ya mvu. Tulongokele mpe ungunza wa Nkand’a Nzambi uyikanga vo “o lufwa, ke lukala diaka ko.” (Lusengomono 21:4) Kansi, yeto awonso mufwa tuna. O Solomo wa ntinu a ngangu wavova vo: “Kadi wantu bazeye wo vo fwa befwa.” (Kimpovi 9:5) Mvu miayingi tuzolanga zinga. Ntangwa zakaka tuyuvulanga kana adieyi dikutubwila vava tufwa.
3 Tukendalalanga vava azolw’eto befwanga. Nanga tuyuvulanga: ‘Adieyi dikubabwilanga? Nga mpasi bemonanga? Nga bekutumonanga? Nga tulenda kubasadisa? Nga tukubamona diaka?’ Mabundu ma nza mevananga mvutu za mpila mu mpila mu yuvu yayi. Akaka belonganga vo wantu ambote ku’zulu bekwendanga, vo i wantu ambi kuna bilungi beyokelwanga. Mabundu makaka belonganga vo muna lufwa, wantu bewanananga ye akulu au. Mabundu makaka belonganga mpe vo amafwa ku fulu yakaka bekwenda wutukilanga diaka.
4 Mabundu mama mawonso diambu dimosi kaka belonganga. Bevovanga vo vena ye má kivaikanga muna nitu vava tufwanga. Amafwa mona bemonanga, yo wa yo yindula. Kansi, aweyi dilenda vangamena ediadi? E ntona ye ngindu zeto mu lusadisu lwa tomfo zisadilanga. Vava tufwanga, o tomfo tweto tuyambulanga o sala. Kana nkutu nki’esivi divangama, e ngindu ye ntona kazilendi sala ko kondwa kwa tomfo. Ke zisalanga ye moyo ko.
ADIEYI DIBWILANGA AMAFWA?
5 Edi dibwanga muna lufwa ke di’esivi ko kwa Yave wa Mvangi a tomfo. Ozeye e ludi mu kuma kia lufwa. Otoma songanga mpila bena amafwa muna Nkand’a Nzambi. Elongi diandi dia kiá i diadi: Vava muntu kefwanga, ke zinganga diaka ko. Lufwa i kondwa o moyo. Amafwa ke bemonanga ko ngatu wá yovo yindula. Ke vena má kivaikanga ko muna nitu vava tufwanga. Ke tuna ye moyo ko yovo mwanda ulembi fwa.*
6 Vava Solomo kayika vo wantu bazeye wo vo fwa befwa, wakudikila vo: “Kansi afwa ke bazeye diambu ko.” I bosi watoma sasila e diambu diadi vava kayika vo afwa ke balendi zola ngatu menga muntu ko, ‘kadi ke vena salu ko yovo lukanu, yovo zayi yovo ngangu muna ziami bekwendanga.’ (Kimpovi 9:5, 6, 10) Diau adimosi mpe Nkunga 146:4, oyikanga vo muntu avo ofwidi, “muna lumbu kiakina o makani mandi mavididi.” Yeto awonso fwa emvimba tufwanga, ke tuna ye má ko kivaikanga mu nitu vava tufwanga. O moyo eto una nze nlaku a tiya. Avo uzimini ke ukwendanga konso fulu ko. Vana vau uvilanga emvimba.
O YESU ADIEYI KAVOVA MU KUMA KIA LUFWA
7 Yesu Kristu wavova diambu disonganga una bena amafwa. Wavova dio mu kuma kia Lazaro wa nkundi andi ona wafwa. Yesu wavovesa alongoki andi vo: “O nkundi eto Lazaro owondokele yo tulu.” Alongoki babanzanga vo o Lazaro tulu kalele, kansi sikama ke sikama. Ediadi ke diau ko kabavovesa. O Yesu wabavovesa vo: “O Lazaro wafwa kwandi.” (Yoane 11:11-14) O Yesu watezanesa lufwa yo tulu. O Lazaro kayenda kun’ezulu ko ngatu ku bilungi bia tiya. Kamonana ye mbasi ko ngatu vo akulu andi. Lazaro kawutuluka diaka mu muntu akaka ko. Wavunda muna lufwa, wakala nze muntu olele tulu twawosola. Vena mpe ye tini yakaka ya Nkand’a Nzambi itezanesanga lufwa yo tulu. Muna bong’e nona, vava Setefano kavondwa mu matadi, Nkand’a Nzambi uyikanga vo “olele tulu.” (Mavangu 8:1) Diau adimosi mpe, Paulu wa ntumwa wasoneka mu kuma kia wantu akaka a tandu kiandi vo “balele kala” muna lufwa.—1 Korinto 15:6.
8 Nga diadi i kani dia Nzambi vo wantu bafwanga? Ve! Yave wavanga wantu kimana bazinga yakwele mvu ova ntoto. Nze una twalongoka kuna lubantiku lwa nkanda wau, o Nzambi wasia yakala yo nkento antete muna paradiso. Wabavana mavimpi malunga. Yave wete kaka kabazolelanga. Nga vena yo se ozolanga vo wan’andi banuna yo fwa? Ve. Yave ozolanga vo wan’andi bazinga ye kiese ova ntoto. Nkand’a Nzambi uyikanga mu kuma kia wantu vo: ‘[Yave] osidi e zingu kia kwele mvu muna ntima miau.’ (Kimpovi 3:11) Nzambi watuvanga y’ekani dia zinga yakwele mvu. Wakubika nzila kelungisila ekani diadi.
EKUMA WANTU BEFWILANGA
9 Ekuma wantu befwilanga? Muna solola e mvutu za kiuvu kiaki, yambula twalongoka dina diabwa ova ntoto vava yakala yo nkento antete bazingilanga vo. Nkand’a Nzambi usonganga vo: ‘O Yave wa Nzambi omenese muna ntoto konso nti una vo wete muna meso, ye wambote muna dia.’ (Etuku 2:9) Kansi, nkanikinu mosi kaka kabavana. O Yave wavovesa Adami: ‘Konso nti wina muna mpatu, dia kwaku; vo i nti a zayila wete yo bi, kudie wo ko: kadi muna lumbu odia wo, fw’ofwa.’ (Etuku 2:16, 17) E nkanikinu wau ke wakala mpasi ko muna lemvokela wo. Mwakala ye nti miayingi mina bafwan’o dia Adami yo Eva. E nkanikinu wau wabavana elau diambote mu vutulanga matondo kwa Nzambi ona wabavana elekwa yawonso kumosi ye zingu kialunga. Kele vo balemvokela nkanikinu wau, badi songa mpe vo bazitisanga e wisa ki’Es’au ezulu yo tonda luludiku lwandi.
10 Diankenda kikilu vo, o yakala yo nkento antete bakolamena Yave. Satana wasadila nioka mu yuvula Eva: “I kieleka kina vo, o Nzambi, nana kavova, ke nudie nti miawonso mia mpatu ko e?” Eva wavutula vo: “E bundu ya nti mia mpatu tudia kweto: kansi e bundu kia nti wina vana kati kwa mpatu, i Nzambi wau, ke nudie kio ko, ngatu viakana kio, ke nwafwa.”—Etuku 3:1-3.
11 O Satana wavova vo: ‘Ke nufwa kweno ko: kadi o Nzambi ozeye wo vo, e lumbu nudia kio, o meso meno metemoka, nukala nze Nzambi, nuzaya wete yo bi.’ (Etuku 3:4, 5) Satana wazola vo Eva kakwikila vo o dia bundu kiakanikinwa nluta kikuntwasila. Muna mvovo mia Satana, Eva wakala ye nswa wakuyisolela edi diambote y’edi diambi ye wafwana vanga konso dina kazola. Satana wavova mpe vo Yave vuna kabavuna vava kavova vo fwa befwa avo badidi e bundu. Eva wa kwikila Satana. Wabonga e bundu yo dia kio. I bosi, ovene kio kwa nkaz’andi, oyandi mpe odidi kio. Ke bavanga wo mu kondwa zayi ko. Bazaya wo vo dina bavanga i diau kabakanikina Nzambi vo ke bavangi dio ko. Muna dia e bundu, ku lukanu bakolamena e nkanikinu a Nzambi. Baveza Es’au ezulu ye wisa kiandi. Ke bakala ye ndungidi ko muna veza Mvangi au.
12 Muna bong’e nona: Aweyi omona kele vo mwan’aku ona osansanga yo lunga-lunga ukolamene yo kukonda luzitu? Ediadi dikukendeleka kikilu. Se yindula nkenda kamona Yave vava Adami yo Eva bankolamena!
13 Yave kayambula ko Adami yo Eva bazinga yakwele mvu. Nze una kavova, bafwa, bavila emvimba. Ke bakituka wantu a mwanda ko yovo kwenda zingila ku fulu kiakaka. Ediadi dituzeye mu kuma kia dina Yave kavova kwa Adami vava kakolama: “Ovutuka muna ntoto, kadi mûna wabongwa: kadi u ntoto wina, mu ntoto ovutuka.” (Etuku 3:19) O Yave mu mbundukutu a ntoto kavangila Adami. (Etuku 2:7) Vava kavangilu ko, Adami kakala vo ko. Ikuma, vava Yave kavova vo Adami ovutuka muna ntoto, edi kazola vova vo Adami ke kala vo diaka ko. Adami okituka nze ntoto una kavangilwa.
14 Adami yo Eva nga badi zinga yamu unu, kansi bafwa kadi basumuka vava bakolamena Nzambi. Tufwanga kadi Adami wasambukisa esumu ye lufwa kwa mbongo andi yawonso. (Roma 5:12) Esumu diadi dina nze kimbevo kia ngutukila ke kilendi vengwa kwa muntu ko. O lufwa i sibu ki’esumu. O lufwa ntantu eto ke nkundi ko. (1 Korinto 15:26) Tufwete vutulanga matondo wau vo Yave wakubika lukulu muna kutukula kwa ntantu ndioyo.
O ZAYA LUDI MU KUMA KIA LUFWA NLUTA DITWASANGA
15 Elongi dia Nkand’a Nzambi mu kuma kia lufwa dia lufiaulwisu. Nze una tulongokele, amafwa ke bemonanga mpasi ko. Ke vena ye kuma kia mwena mafwa wonga ko, kadi ke balendi kutumwesa mpasi ko. Ke bevwanga lusadisu lweto mfunu ko ngatu vo yau batusadisa. Ka tulendi vovana yau ko, oyau mpe ke balendi vovana yeto ko. Mfumu zayingi za mabundu belonganga vo balenda sadisa amafwa. Awana bekubakwikilanga bekubavananga e nzimbu mu sadisa yitu yau. Ozaya e ludi mu kuma kia lufwa dikututanina twalembi vunwa kw’awana belonganga malongi mama maluvunu.
16 Nga mabundu mawonso mekwikilanga dina kelonganga Nkand’a Nzambu mu kuma kia lufwa? Mabundu mayingi ke mekwikilanga dio ko. Ekuma? Ekuma kadi malongi mau kwa Satana metukanga. Satana osadilanga mabundu maluvunu mu kwikidisa wantu vo nitu kaka ifwanga, kansi o moyo mu nza ya kimwanda ukwenda zingilanga. Lwalu i luvunu ke sadilanga Satana mu vengomona wantu muna nzil’a Yave wa Nzambi. Mu nkia mpila?
17 Nze una tutekele longoka, mabundu makaka melonganga vo muntu ambi avo ofwidi, mpasi kemweswanga kuna bilungi yakwele mvu. Elongi diadi zitu wa Nzambi dikululanga. O Yave, Nzambi a zola, kalendi mwesa wantu e mpasi za mpila yayi ko. (1 Yoane 4:8) Aweyi olenda badikila muntu otumbanga mwan’andi wa nkolami muna kuntula moko vana tiya? Nga olenda zitisa muntu ndioyo? Nga ovava toma kunzaya? Ve! Dialudi, okumbadikila vo nkwa nsoki. Ozevo, Satana ozolele twakwikila vo Yave wantu kebangikanga kuna bilungi yakwele mvu.
18 Satana osadilanga mabundu makaka muna longa vo kuna nim’a lufwa o wantu mianda bekitukanga emi tufwete zitisa yo sambila. Mun’owu w’elongi diadi, mianda mia mafwa milenda kituka se akundi yovo atantu. Ndonga bekwikilanga luvunu lwalu. Bemwenanga mafwa wonga yo kubasambila. Kansi, Nkand’a Nzambi ulonganga vo amafwa tulu balele. Ikuma vo tufwete sambila kaka Yave wa Mvangi eto.—Lusengomono 4:11.
19 Ozaya e ludi mu kuma kia lufwa dikutanina mu luvunu lwa mabundu. Dikusadisa mpe mu bakula malongi makaka ma Nkand’a Nzambi. Kasikil’owu, ozaya vo wantu ke bezinganga mu nza ya kimwanda ko kuna nim’a lufwa dilenda kuvana e vuvu kia moyo a mvu ya mvu muna paradiso ova ntoto.
20 Kuna nz’ankulu, Yobi wa muntu ansongi wayuvula: ‘O muntu ovo ofwidi, ng’ozinga diaka?’ (Yobi 14:14) O muntu olele muna lufwa, nga olenda vutuka diaka ozinga? E mvutu za Nkand’a Nzambi mu kiuvu kiaki za lufiaulwisu kikilu, nze una tulongoka mu kapu kilanda.
OMA KELONGANGA NKAND’A NZAMBI
- Amafwa ke balendi mona ko, ngatu wa yovo yindula.—Kimpovi 9:5.
- Amafwa tulu balele; ke bemonanga mpasi ko.—Yoane 11:11.
- Tufwanga mu kuma ki’esumu dia Adami.—Roma 5:12.
* Tala mpila misasilwanga e mvovo “moyo” ye “mwanda” muna Nkudika.
Yuvu ya Longokela
1-3. O wantu nkia yuvu beyuvulanga mu kuma kia lufwa? Nkia mvutu zivananga mabundu mayingi?
4. Nkia diambu dimosi belonganga mabundu mawonso mu kuma kia lufwa?
5, 6. O Nkand’a Nzambi adieyi kelonganga mu kuma kia mafwa?
7. Yesu nki katezanesa lufwa?
8. Aweyi tuzayidi wo vo ke kani dia Nzambi ko vo wantu bafwanga?
9. O Yave nkia nkanikinu kavana kwa Adami? Ekuma e nkanikinu wau ke wakadila wampasi ko muna lemvokela wo?
10, 11. (a) O yakala yo nkento antete aweyi bakolamena Nzambi? (b) O kolama kwa Adami yo Eva aweyi kwakadila s’esumu diampwena?
12. Nkia nona kilenda kutusadisa mu bakula una kamona Yave vava Adami yo Eva bankolamena?
13. Adieyi kavova o Yave dibwila Adami muna lufwa? Aweyi disongele?
14. Ekuma tufwilanga?
15. Ekuma dinina dia lufiaulwisu dia zaya e ludi mu kuma kia lufwa?
16. E malongi ma mabundu mayingi kwa nani metukanga? Mu nkia mpila?
17. Elongi dia bilungi bia tiya twakwele mvu aweyi dikulwilanga o zitu wa Yave?
18. Nkia luvunu lwa mabundu lufilanga wantu mu sambila mafwa?
19. Nki’elongi diakaka dia Nkand’a Nzambi tubakula avo tuzeye e ludi mu kuma kia lufwa?
20. Nkia kiuvu kivaninwa mvutu muna kapu kilanda?


c: text/html

text:
Disolo:Bakôngo
Matondo kibeni[soba | edit source]
Nzolele vutula matondo ku muntu yu bakidi ngindu mukusonika mambu mama matadidi besi Kongo. Tadila fulu bi bina Bakongo mu Afilika, bufwene mu songa vo Bakongo bena mpe ku Liberia (Congos), landila mvutuka ku Afilika ya Bakongo bakatuka ku Amelika, nsi ya kiwaayi. Ye bosi tadila lutuku lwawu, Bakongo batuka mu nsi ya Kama evo Egypte. Ntete, ngatu bavwanda mu nsi ya Zimba-bwe (Kemi). Bu bayisa ba Shona, Bakongo bayenda ku nlambu masa ma Mbu wa Kongo (Océan Atlantique). Ngogo mi KONGO ye KAMA i mwia mina. Mia miole mi songidila vo NDOMBE. Ndinga kikongo itukidi kibeni mu ndinga ya Kama. Bakongo ye besi Afilika bankaka, tuka kiawu Kama. Ku bakulu yenge ye nzola! Lusala lu ne Nkuka Luka--82.88.213.182 20:50, 30 ngonda ya tatu 2007 (UTC)
- Mbote na nge, Nkuka Luka! Kana nge lenda kutuba Kikongo ya leta, nge mosi lenda kusonika mambu yai na mukanda "Bakongo". Mingogo yina mono me sonikaka na mukanda yai, yau kele kaka yantiku samu na basoniki ya nkaka - bonso nge!
- Wikipedia kele "projet d'encyclopédie librement distribuable que chacun peut améliorer".
- - Neruda 13:01, 2 ngonda ya iya 2007 (UTC) -
- Kikongo ki leta kibeni, ngeye Mfumu Neruda, mono muntu kizeyi kio ko! Nsidi kivuvu vo muntu wu nkaka wu zeye mambu ma nsonekene mu kinzonzi kiki ye wu zeyi mpe kikongo ki leta sa kasekola mo mu lukaya. "Kongo tadi, ka dibudika". Lusala lu ne Nkuka Luka--82.88.213.182 22:01, 11 ngonda ya iya 2007 (UTC)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pascal Lisuba
Pascal Lisuba (me butama 15.11.1931) kele mupolitiki ya Repubilika ya Kongo. Yandi vanda muyadi ya Kongo tuka 31.8.1992 ti 15.10.1997.
Yandi me butama na Tsingidi, Niari, na kanda banzabi. Yandi me longuka na Lycée Félix Faure na Nisa (1948-1952), École Supérieure d'Agriculture na Tunis, pe Université de Paris (1958-1961).
Ntangu Deni Sasu-Ngeso me pesa dimokalasi na Kongo na 1991, Lisuba me vutuka kuna. Na kupona ya ntuadisi ya nsi ya 1992 yandi me baka 36% ya bavote na mbala ya ntete. Na mbala ya zole yandi me luta Bernard Kolela na 61% ya bavote. Kolela me kuma muene ya Brazzaville.
Kansi na 1993 lunuanu me bantika na Kongo, ntangu balandi ya Sasu-Ngeso me funda Lisuba samu na kupona ya imbi. Ngabu na OUA me sadisila Kongo na ngemba, kansi lunuanu landaka. Sasu-Ngeso me vutukila kintinu, ntangu banuani ya yandi ye banuani ya Ngola me nunga banuani ya Lisuba ya Nibolek na Brazzaville. Vita vuandaka 1997-1999. Na manima Lisuba me tinina Kongo.
Bubu yai Lisuba ke zingaka na London.


text:
KAPU KIA KUMI YE ZOLE
Zingila una Uyangidikanga Nzambi
Aweyi olenda kadila nkundi a Nzambi?
Aweyi unina muna mpaka kafila Satana mu kuma kia Kimfumu kia Yave?
Nkia fu yikendelekanga Yave?
Aweyi olenda zingila mu mpila iyangidikanga Nzambi?
NKIA muntu olenda sola kakala se nkundi aku? Nanga ovava ndiona una ye ngindu, luzolo ye nsatu zifwananene ye zaku. Muntu una ye fu yambote nze unsongi ye nkenda wadi sola se nkundi aku.
2 Muna lusansu lwawonso, Nzambi osolanga wantu akaka mu kala se akundi andi. Kasikil’owu, Yave wayikila Abarayama vo nkundi andi. (Yesaya 41:8; Yakobo 2:23) Nzambi wayikila Davidi vo ‘muntu ona ntim’ame uzolele’ kadi i mpila muntu ona Yave kezolanga. (Mavangu 13:22) Yave wavova mu kuma kia Daniele wa ngunza vo “otomene zolwa.”—Daniele 9:23.
3 Ekuma Yave kayikila Abarayama, Davidi ye Daniele vo akundi andi? Wavovesa Abarayama vo: “Owididi ndingame.” (Etuku 22:18) Yave ofinamanga awana bevanganga mana kelombanga kwa yau kuna lemvo wawonso. Wavovesa Aneyisaele vo: “Nuwa nding’ame, omono nkala Nzambi eno, oyeno nukala nkangu ame.” (Yeremiya 7:23) Kele vo olemvokele Yave, ngeye mpe olenda kala nkundi andi.
YAVE OKUMIKANGA AKUNDI ANDI
4 Badika e nluta mitwasanga kikundi yo Nzambi. Nkand’a Nzambi uvovanga vo Yave ovavang’elau dia ‘songa nkum’andi mu kuma ki’awana bena yo ntim’asikila oku kena.’ (2 Tusansu 16:9) O Yave nkia mpila kesadilanga nkum’andi muna wete diaku? E mpila yakaka kevangilanga wo yina muna Nkunga 32:8, muna tutanganga vo: “[Mono Yave] ikulonga yo kusonga nzil’okwenda: Ikulongesela, yo kusia meso.”
5 Ekwe mvovo mia lukasakeso misonganga una Yave ketaninanga wantu! Okuvana luludiku ovwidi o mfunu yo kutanina vava olombanga lo. Nzambi ozolele kusadisa mu zizidila mpasi ye ntonta zaku. (Nkunga 55:22) Avo osadila Yave ye ntima wawonso, olenda kala ye vuvu nze ntozi a nkunga wavova vo: “Nsidi Yave ova ngina ntangwa zawonso: Wau vo oku koko kwame kwalunene i kena, kinikunwa ko.” (Nkunga 16:8; 63:8) Elo, Yave olenda kusadisa mu zingila mu mpila ikunyangidikanga. Kansi, nze una ozeye, o mbeni a Nzambi olenda kusima mu vanga wo.
MPAKA ZAFILA SATANA
6 E Kapu kia 11 kia nkanda wau kisonganga e mpila Nkadi Ampemba wa Satana kafidisila luyalu lwa Nzambi e mpaka. Satana wavuna vo Yave kasonga unsongi ko muna lembi yambula Adami yo Eva bayisolela edi dia wete yo bi. Adami yo Eva vava basumuka yo yantika wuta wana, yo yantika wokela ova ntoto, Satana wakatikisa kwikizi kia wantu awonso. “O wantu ke besadilanga Nzambi mu zola ko,” ukavova o Satana. “Umpana o nswa, omono ivengomona awonso, ke vekala oyu osadila Nzambi ko.” Mana mabwila Yobi mesonganga vo i una kayindulang’o Satana. Nani i Yobi? Aweyi kakadila muna mpaka zafila Satana?
7 Se vioka mvu 3.600 tuka Yobi kakadila va nza. Muntu ambote kakala, i kuma Yave kavovela vo: ‘Kevena mosi ofwananene yandi ko ova nza, nkwa ziku yo unsongi, wa mumpumina Nzambi, kavengomokanga muna bi.’ (Yobi 1:8) Yobi wayangidikanga Nzambi.
8 Satana wakatikisa luzolo lwa Yobi lwa sadila Nzambi. Nkadi Ampemba wavovesa Yave vo: ‘Oyandi ye nzo andi ye lekwa yawonso kena yau, kuzietese yo lumbu ko e? Osambwidi salu kia moko mandi, o vwa kwandi kuwokele muna nsi. Lambula kaka o koko, waviakana yawonso kena yau, ozevo okuyambula vana ndose aku.’—Yobi 1:10, 11.
9 Satana wavova vo Yobi mu kuma kia mavwa kasadilanga Nzambi. Nkadi Ampemba wavova mpe vo kele vo Yobi otontelo, oyambula sadila Nzambi. O Yave aweyi kavanina mpaka za Satana e mvutu? Wau vo Satana wafidisa kwikizi kia Yobi e mpaka, Yave wayambula vo kantonta. I wau wadi monekena kana vo Yobi wazolanga Nzambi yovo ve.
YOBI WATONTWA
10 Ke kolo ko Satana watonta Yobi mu mpila zayingi. E twelezi ya Yobi yayiwa, yakaka ya vondwa ye selo yandi yakaka mpe. Ediadi diatwasa mpasi. Wana kumi a Yobi bafwa muna tembwa. Kanele vo mambu mama mampasi manlwakila, “Yobi kasumukini ko, ngatu yikila Nzambi o uzowa.”—Yobi 1:22.
11 O Satana kayambula kuntonta ko. Nanga edi kayindula, wau vo Yobi ozizididi muna vidisa mavwa, ye lufwa lwa selo ye wan’andi, obembola Nzambi kele vo oyelele. Yave wayambula vo Satana kaviakana Yobi yo kunyelesa kimbevo kia mpasi. Kana una vo i wau, o Yobi kavidisa lukwikilu lwandi muna Nzambi ko. Wavova ye ziku kiawonso vo: “Yavana mfwa kikatula ziku kiame oku ngina ko.”—Yobi 27:5.
12 Yobi kazaya wo ko vo Satana wamvanganga e mpasi. Wau vo kazaya diambu ko muna mpaka zafila Satana mu kuma kia kimfumu kia Yave, Yobi wabanzanga vo e mpasi zandi kwa Nzambi zatuka. (Yobi 6:4; 16:11-14) Kana una vo i wau, wakwamanana ye kwikizi muna Yave. E kwikizi kia Yobi kiasonga vo e mvovo mia Satana mia sia vo mun’eloko kasadilanga Nzambi, mia luvunu.
13 O lukwikilu lwa Yobi lwavana e nzila kwa Yave mu vana e mvutu muna mpaka za luvezo lwa Satana. Yobi nkundi a Yave kikilu kakala. Nzambi wansambula mu kuma kia lukwikilu lwandi.—Yobi 42:12-17.
AWEYI UNINA MU DIAMBU DIADI
14 Satana kakatikisa kaka kwikizi kia Yobi ko. Ongeye mpe una muna diambu diadi. O Yave muna Ngana 27:11, ovovanga vo: “Lungalala, e mwan’ame, wamwesa ntim’ame e kiese, Yavana mvutu kwa ndion’okunsemba.” E mvovo miami miasonama se vioka mvu miayingi tuka lufwa lwa Yobi, misonganga vo Satana okwamanananga semba Nzambi yo funda selo Yandi. Vava tuzingilanga mu mpila iyangidikanga Yave, tusadisanga kimana kavana e mvutu muna luvunu lwa Satana yo yangidika ntim’andi. Adieyi oyindulanga mu kuma kiaki? Kanele vo luviluku divavanga muna zingu kiaku, nga ke diakiese ko mu vana e mvutu muna luvunu lwa Nkadi Ampemba?
15 Tala edi Satana kavova: “Yawonso kena yau o muntu i kevanina muna moyo andi.” (Yobi 2:4) Satana vava kavova vo “o muntu,” watoma dio songa vo kakatikisa kaka kwikizi kia Yobi ko kansi kia wantu awonso. Ediadi i diambu diamfunu kikilu, kadi Satana wakatikisa lukwikilu lwaku muna Nzambi. O Nkadi Ampemba ozolanga vo wakolama Nzambi yo bembola nzil’ansongi muna ntangw’ampasi. Aweyi kalenda wo vangila?
16 Nze una uyikilu muna Kapu kia 10, Satana mpila zayingi kesadilanga mu vava vengomona wantu kwa Nzambi. Kuna diak’e sambu, o Satana “nga nkosi ankwinti ovemanga, kend’avavi ona kevempola.” (1 Petelo 5:8) Muna kuma kiaki, mwand’ambi a Satana ulenda moneka vava akundi, yitu yovo akaka bemenganga e ngolo zaku za longoka Nkand’a Nzambi yo vanga mana olongokanga.* (Yoane 15:19, 20) Kuna diak’e sambu, Satana ‘okukitulanga se mbasi a ntemo.’ (2 Korinto 11:14) Nkadi Ampemba olenda sadila ngangu zambi muna kubendomona yo kuvukumuna wayambula e mpila zingu kiyangidikanga Nzambi. Olenda sadila mpe lukendalalu lwa ntima kimana wa yindula vo kwafwana ko mu yangidika Nzambi. (Ngana 24:10) Wau vo Satana una nze “nkosi ankwinti” yovo “mbasi a ntemo” e mpaka zandi zakinu. Edi kevovanga kele vo ongeye obwididi mpasi, oyambula sadila Nzambi. Nkia mpila olenda vanina e mvutu muna mpaka zandi yo songa kwikizi kiaku kwa Nzambi nze Yobi?
LEMVOKELA NKANIKINU MIA YAVE
17 Lenda vana e mvutu za mpaka za Satana muna zingilanga mu mpila iyangidikanga Nzambi. Ediadi aweyi divavanga? Nkand’a Nzambi ovovanga vo: “Zolanga Yave wa Nzambi aku yamuna nsi a ntim’aku yawonso yo muna fulumwinu kiaku kiawonso, yo mun’efuka diaku diawonso.” (Nsiku 6:5) Ekolo zola kwaku kwa Nzambi kuwokelanga, okala ye luzolo lwa vanga mana kevavanga Nzambi kwa ngeye. Yoane wa ntumwa wasoneka vo: “I yau yiyi e nzol’a Nzambi, tulunda nkanikinu miandi.” Kele vo ozolele Yave yo ntim’aku wawonso, omona dio vo “e nkanikinu miandi ke miampasi ko.”—1 Yoane 5:3.
18 E nkanikinu mia Yave amieyi? E miaka nkanikinu mivavanga vo twavenga eyaka fu. Kasikil’owu, tala babu kina yo ntu a diambu, “Venga Mana Kemenganga Yave.” Omona e fu itumbwanga muna Nkand’a Nzambi. Diantete, omona e fu ibadikilwanga vo ke yambi kwandi ko. Kansi vava otanga e sono ya Nkand’a Nzambi iyikilu, obakula o mfunu a nsiku mia Yave. Nanga dilenda kala diampasi mu soba e fu yaku. Kansi, o zingila muna mpila iyangidikanga Nzambi kiese kiayingi ditwasanga. (Yesaya 48:17, 18) Ediadi ke diampasi ko kwa ngeye. Aweyi tuzayidi wo?
MENGA MAMBU KEMENGANGA YAVE
- Vonda.—Luvaiku 20:13; 21:22, 23.
- Zumba.—Fuka 20:10, 13, 15, 16; Roma 1:24, 26, 27, 32; 1 Korinto 6:9, 10.
- Mpandu.—Nsiku 18:9-13; 1 Korinto 10:21, 22; Ngalatia 5:20.
- Sambu ya teke.—1 Korinto 10:14.
- Kolwa malavu.—1 Korinto 5:11.
- Wivi.—Fuka 6:2, 4; Efeso 4:28.
- Luvunu.—Ngana 6:16, 19; Kolosai 3:9; Lusengomono 22:15.
- Eloko.—1 Korinto 5:11.
- Umpumbulu.—Nkunga 11:5; Ngana 22:24, 25; Malaki 2:16; Ngalatia 5:20.
- Mpova za safu.—Fuka 19:16; Efeso 5:4; Kolosai 3:8.
- Sadila menga mu mpila yambi.—Etuku 9:4; Mavangu 15:20, 28, 29.
- Lembi dikila esi nzo.—1 Timoteo 5:8.
- Nwana vita yovo kuyisia mu mambu ma tuyalu twa nza yayi.—Yesaya 2:4; Yoane 6:15; 17:16.
- Nua fomo yovo diamba.—Maku 15:23; 2 Korinto 7:1.
19 Yave ke lombanga dina katulendi vanga ko. (Nsiku 30:11-14) Otomene zaya e ngolo ye tezo kieto ke mu yeto kibeni ko. (Nkunga 103:14) Vana ntandu, Yave olenda kutuvana e ngolo muna kunlemvokela. Paulu wa ntumwa wasoneka vo: “O Nzambi i nkwa kwikizi, ona kekunuyambula nwatontwa ntontwa iviokele ina nulenda ko; kumosi ye ntontwa, oteta nzila kimana nwalenda yo zizidila.” (1 Korinto 10:13) Muna kusadisa wazizila, Yave olenda kuvana “ulolo wa nkuma.” (2 Korinto 4:7) Una kamana sunda ulolo wa ntonta, Paulu wavova vo: “Nlenda vanga mawonso muna ndion’okunkùmikanga.”—Filipi 4:13.
KALA YE FU IYANGIDIKANGA NZAMBI
20 Kieleka, mayingi mevavwanga muna yangidika Yave ke venga kaka mana kemenganga ko. Ofwete zolanga mpe mana kezolanga. (Roma 12:9) Nga kuvavanga akundi ko muna awana bena ye ngindu, luzolo ye nsatu zifwananene ye zaku? I wau mpe kevavanga o Yave. Ozevo, zolanga mana kezolanga Yave. O maka mambu kezolanga o Yave masonama muna Nkunga 15:1-5. Uyikanga awana keyikilanga Nzambi vo akundi andi. Akundi a Yave besonganga ‘mbongo a mwanda’ iyikwanga muna Nkand’a Nzambi, nze ‘zola, kiese, luvuvamu, nlandu a lutantu, walakazi, unsongi, kwikizi, lembama, volo.’—Ngalatia 5:22, 23.
21 O tanga yo longoka Nkand’a Nzambi ntangwa zawonso dikusadisa mu songa fu kezolanga Yave. Longoka mana kevavanga Nzambi mekusadisa mu sia e ngindu zaku e ngwizani ye nyindu a Nzambi. (Yesaya 30:20, 21) Ekolo nungununanga o zola kwaku muna Yave, o luzolo lwaku lwa zingila una uyangidikanga Nzambi luwokela.
22 Ngolo zivavwanga muna zingila mu mpila iyangidikanga Yave. O Nkand’a Nzambi utezanisanga o soba mpila zingu kiaku ye katula kiwuntu kiankulu yo vwata kiwuntu kiampa. (Kolosai 3:9, 10) Ntozi a nkunga wasoneka mu kuma kia nsiku mia Yave vo: ‘Muna lunda mio i mwina nsendo ayingi.’ (Nkunga 19:11) Ngeye mpe omona wo vo o zingila mu mpila iyangidikanga Nzambi nsendo itwasanga. Muna vanga wo, ovana e mvutu za mpaka kafila Satana yo yangidika ntim’a Yave.
OMA KELONGANGA NKAND’A NZAMBI
- Olenda kituka se nkundi a Nzambi muna kunlemvokela.—Yakobo 2:23.
- Satana okatikisanga lukwikilu lwa wantu.—Yobi 1:8, 10, 11; 2:4; Ngana 27:11.
- Tufwete venga mavangu mekendelekanga Nzambi.—1 Korinto 6:9, 10.
- Tulenda yangidika Yave muna menganga mana kemenganga yo zola mana kezolanga.—Roma 12:9.
* Ediadi ke disonganga ko vo awana bekusianga kitantu mu wisa kia Satana bena. Kansi o Satana i nzambi a tandu kiaki, e nza yawonso mu wisa kiandi ina. (2 Korinto 4:4; 1 Yoane 5:19) Muna kuma kiaki konso ndiona ozolanga kal’e ngwizani yo luzolo lwa Nzambi olenda siwa kitantu.
Yuvu ya Longokela
1, 2. Yika wantu ana Yave keyikilanga vo akundi andi.
3. Ekuma Yave kasolela wantu akaka bakala se akundi andi?
4, 5. O Yave aweyi kesongelanga nkum’andi muna wete dia nkangu andi?
6. O Satana nkia mpaka kafila mu kuma kia wantu?
7, 8. (a) Adieyi diaswaswanesa Yobi yo wantu a tandu kiandi? (b) O Satana aweyi kafidisila kwikizi kia Yobi e mpaka?
9. O Yave adieyi kavanga muna mpaka zafila Satana? Ekuma?
10. Nkia ntonta zabwila Yobi? Adieyi kavanga?
11. (a) O Satana nkia mfundu wazole kafunda Yobi? O Yave adieyi kavanga? (b) O Yobi adieyi kavanga muna yela kwandi kwampasi?
12. O Yobi aweyi kavanina e mvutu muna mpaka za Nkadi Ampemba?
13. Adieyi diabwila Yobi mu kuma kia lukwikilu lwandi muna Nzambi?
14, 15. Ekuma tulenda vovela vo Satana kakatikisa kaka kwikizi kia Yobi ko, kansi kia wantu awonso?
16. (a) O Satana nkia mpila kevavilanga vengomona wantu kwa Nzambi? (b) Nkadi Ampemba aweyi kesadilanga mpila zazi muna vava kuvengomona?
17. Ekuma tufwete lemvokela nkanikinu mia Yave?
18, 19. (a) E nkanikinu mia Yave amieyi? (Tala e babu.) (b) Aweyi tuzayidi wo vo Yave kekutulombanga mana ketulendi vanga ko?
20. Nkia fu iyangidikanga Nzambi tufwete songa? Ekuma inina ya mfunu?
21. Adieyi dilenda kusadisa mu kala ye fu iyangidikanga Nzambi?
22. Kele vo ozingidi muna mpila iyangidikanga Nzambi adieyi olungisa?


text:
NKUDIKA
Nani i Mikaele wa Mbasi Ambuta?
E MBASI ndiona oyikilwanga vo Mikaele kasonama fulu yayingi ko mu Nkand’a Nzambi. Kansi, vava keyikwanga diambu kevanganga. Daniele wasoneka muna nkand’andi vo Mikaele wanwana e vita ye mbasi zambi; muna nkanda Yuda oyikwanga vo wazekana yo Satana; muna Lusengomono vo wanwana e vita ye Nkadi Ampemba ye nkwiya miandi. Muna nwanina Kimfumu kia Yave yo nwana y’atantu a Nzambi, Mikaele ozinganga e ngwizani ye nsas’a nkumbu andi—“Nani Wafwanana yo Nzambi?” Kansi nani i Mikaele?
Ezak’e ntangwa wantu bezayakananga mu nkumbu zole yovo zitatu. Kasikil’owu, Yakobo wayikilwanga mpe vo Isaele, Petelo wa ntumwa wayikilwanga vo Simone. (Etuku 49:1, 2; Matai 10:2) Diau adimosi mpe, Nkand’a Nzambi usonganga vo Mikaele i nkumbu yakaka ya Yesu Kristu una kayizidi ko ova ntoto ye wau kavutuka kun’ezulu. Yambula twafimpa e sono ya Nkand’a Nzambi yikutusadisa mu zaya diambu diadi.
Mbasi Ambuta. Nkand’a Nzambi usonganga vo Mikaele i “mbasi ambuta.” (Yuda 9) E mvovo wau usonganga vo yandi i “mfumu ambasi.” Yandi i mbasi osundidi. O Nkand’a Nzambi mbasi mosi kaka keyikanga vo “mbasi ambuta” ke zayingi ko. Elo, o Yesu wafwana kikilu yikilwa vo mbasi ambuta. Muna 1 Tesalonika 4:16 tutanganga mu kuma kia Yesu Kristu vo: “O Mfumu yandi kibeni, i kulumuka tuka kun’ezulu, ye boko, ye nding’a mbasi ambuta.” Tala, nding’a Yesu iyikilu nze nding’a mbasi ambuta. Ozevo, e sono kiaki kisonganga vo Yesu i Mikaele wa mbasi ambuta.
Mfumu a Makesa. Muna Nkand’a Nzambi tutanganga vo “o Mikaele ye mbasi zandi bele nwana ye ngobodi;…ye mbasi zandi.” (Lusengomono 12:7) Mikaele i Mfumu a makesa ma mbasi za kwikizi. Lusengomono oyikilanga mpe Yesu vo Mfumu a makesa ma mbasi za kwikizi. (Lusengomono 19:14-16) Paulu wa ntumwa wanyikila mpe vo “Mfumu Yesu” ye ‘mbasi zandi za nkuma.’ (2 Tesalonika 1:7; Matai 16:27; 24:31; 1 Petelo 3:22) Ozevo Nkand’a Nzambi uyikanga vo Mikaele una ye “mbasi zandi,” Yesu ye “mbasi zandi.” (Matai 13:41) Wau vo o Nkand’a Nzambi ke uyikanga ko vo vena ye buka yole ya mbasi kun’ezulu, ediadi disongele vo Mikaele i Yesu Kristu muna kimfumu ki’ezulu.*
* Olenda tanga nsangu zakaka zisonganga vo Mikaele i nkumbu yakaka ya Mwan’a Nzambi muna nkanda Estudo Perspicaz das Escrituras volume 2 lukaya lwa 828-829, wavaikiswa kwa Mbangi za Yave.


text:
Luzayisu ya yinza muvimba ya baluve ya muntu
Dyambu ya ntete
Nakutalaka ti kutambula ngenda ya binama nyonso ya dikanda na ya baluve ya bawu a kudedakana mpe yina balenda kuyimina bawu ve ke lufulu ya kimpwanza, ya budedede mpe ya ngemba na kati ya yinza muvimba.
Nakutalaka ti bunzimbu mpe mvwezolo baluve ya muntu metumia kusala mavanga ya bunyama, yina ke dasukisaka bantu mpe na kutalaka dyaka ti nkwizulu ya yinza, sika bantu kevwandaka na kimpwanza ya kuzonza mpe ya kukwikila, sika bantu kekuluka na boma mpe na bumputu ya kulutila zababakana mutindu dikani mosi yanene ya muntu.
Nakutalaka ti ya ke mfumu samu ti baluve ya muntu fwana kukengidilwa na luyalu yina kezitisaka misiku samu na kusala ti muntu fwana kutombuka ve ntangu nyonso na luyalu yina kezitisaka ve misiku.
Nakutalaka ti ya ke mfumu na kukindisa nkudusulu ya kinkundi kati ya bayinsi.
Nakutalaka ti na kati ya Mukanda ya Misiku, makamba ya Bayinsi ya Yinza zabisaka dyaka kiminu ya bawu na baluve ya mfumu ya muntu, na ngenda mpe buzitu ya muntu na budedede va baluve ya babakala na ua bakento, dyaka mpe yayi mebaka lukanu ya kuzangula, ya babakala na ya bakento, dyaka mpe makamba yai mebaka lukanu nya kuzangula mabuta mpe kukotisa luzingu ya kulutila mbote na kati ya kimpwanza mosi ya nene.
Nakutalaka ti bayinsi-binama kwizaka kubaka lukanu samu na kunwanina kisika mosi na kimvuka ya Bayinsi ya Yinza nzitusulu, na bantu nyonso ya yizo, ya baluve ya muntu mpe ya bimvuka ya mfumu.
Nakutalaka ti kuvwanda na ngwilu na ngwilu na mutindu mosi na yina metadila baluve mpe bimpwanza yayi ke mfumu samu na kunungisa lakanu yayi.
Lukutakanu ya Nene
ke na kuzabisa
Luzayisu yayi ya baluve ya muntu na yinza Mutindu dikani ya kintwadi yina fwana kulandama na makamda nyonso mpe na bayinsi nonso samu ti bantu nyonso mpe binama nyonso ya dibundu mabuta, kana babambukila moyo ntangu ni ntangu Luzayisu yayi, basadila ngolo, na nzila ya ndongokolo mpe ngyundululu, na kusadila ti balue mpe bimpwanza yayi kuzituswa dyaka mpe samu na kusyamisa fyoti-fyoti ntambulu mpe nsalulu ya baluve yina na bantu nyonso kati ya bawa mosi bantu ya Bayinsi-Binama kimvuka mpe kati ya bantu babwala, yina ke na lutumu ya bayinsi yina....
Kibuku yantete
Bantu nyonso, na mbutukulu kevwandaka na kimpwanza ya bawu, ngenda mpe baluve ya mutindu mosi. Mayela na mbanzulu je na bawu, ni yawu yina bafwana kusalasana na bumpangi.
Kibuku ya 2
Muntu muntu lenda kusadila baluve nyonso mpe bimpwanza nyonso. Luzayisu yayi ke na kuzabikisa, nkondwa luswaswani ata mosi, mingi na yina metadila mukanda ya nzutu, kibakala to kikento, bandinga, mabundu ya Nzambi, mabanza ya politiki o mabanza yankak metadila yinsi to mabuta, kimvwama mbutukulu to nkadulu yankaka.
Dyaka, diswaswani ata mosi lenda ve kuvwanda na kitezo ya politiki ya lufundusu to ya yinza muvimba yina ke na kusadilwa na yinsi to bwala yina muntu katukakan, ata yinsi yina to bwala yina vwanda na kimpwanza, ata ya vwanda na lutumu ya yinsi yankaka, ata ya zwaka dipanda to vwanda kaka na mwa-ndambu ya kimpwanza.
Kibuku ya 3
Konso muntu ke na luve ya kuzinga, ya kuvwanda na kimpwanza mpe ya kuvwanda na kizunu ya bumumtu ya yandi.
Kibuku ya 4
Ata muntu ve lenda kuvwanda na bundongo to na bungamba; bundongo mpe mumbungu ya dandongo ya mutindu ni mutindu mekanikunwa.
Kibuku ya 5
Ata muntu mosi ve lenda kunyekulwa, kana ve kusafulwa to kubakama mutindu kibulu yina kekatula yandi buzitu na nzutu.
Kibuku ya 6
Muntu muntu ke na baluve kisika ni kisika yandi kele.
Kibuku ya 7
Bantu nyonso ke muntindu mosi na ntadisi ya musiku, mpe musiku fwana kukengidila bawa kaka mutindu mosi nkondwa diswaswani kati na bawu. Bantu nyonso fwana kukengidilwa mutindu mosi samu na kubedisa konso kingambula, yina lenda kuzitisa ve Luzayisu yayi, mpe samu kukabikisa dibanza nyonso kelanda yayi ya kugambula bampangi.
Kibuku ya 8
Konso muntu ke na luve ya kufunda mavanga yina ke na kuzitisa ve baluve ya yandi ya mfumu, yina ke na kupesa yandi musiku ya ngui, na lufundusu ya yinsi ya yandi yina mefwanana na kutala mambu ya mutindu yayi.
Kibuku ya 9
Ata muntu mosi ve lenda, mpamba-mpamba, kukangama kukota boloko to kukimisisa na yinsi ya nzenza.
Kibuku ya 10
Konso muntu na tangu ya lufundusu, ke na luve na budedede nyonso na kuzabikisa mabanza ya yandi na mutindu mefwanakana ntwala ya bantu nyonso ntete lufundusu yayi pesa, na kimpwanza nyonso, nzengolo to ya baluve ya yandi mpe bambindumunu, to butsyeleka mpe luvunu ya mambu yina bamefundila yandi.
Kibuku ya 11
- Konso muntu mefundamana dyambu yandi mesala ke na maboko mpembe ti ntangu bakefundisa yandi. Na lufundusu yayi, kesalamaka na meso ya bantu nyonso, yandi ke na yinswa ya kubokila nzonsi.
-
Ata muntu mosi ve lenda kuzwa kitumbu ya mambu yandi mesala, kana na ntangu yayi salamaka, vwandaka ntete ve mbeba na kulandaka musiku ya yinsi to ya yinza. Dyaka, ata kitumbu mosi yaneve lenda kubakama ve ya kulutila yina bakamaka na ntangu yina dyambu salamaka.
Kibuku ya 12
Ata muntu ve lenda kukota mpamba-mpamba na mambu metadila luzingu, dikanda, yinzo mpe mikanda ya ngana, dyaka mpe kusafula yandi. Muntu nyonso ke na luve ya kukengidilwa na musiku na dyambu yayi ya bukota-kota mpe nsafula.
Kibuku ya 13
- Konso muntu ke luve kuzyeta kisika yandi mezola mpe luve ya kusola na kimpwanza nyonso kisika ya kuzinga na kati ya yinsi.
- Konso muntu ke na luve ya kubika yinsi ni yinsi, ata ya yandi mosi, samu na kukwenda na yinsi yankaka. Yandi ke na kimpwanza ya kuvutukila yinsi ya yandi.
Kibuku ya 14
- Na ntwala ya bankwamusu, konso muntu ke na luve ya kusosa mpe kuzwa kisika ya kubumba nzutu ya yandi na bayinsi yankaka.
- Luve yayi lenda kupesama ve na kilombi yina mefundama na dyambu mosi ya nene to samu na nsalulu ya mambu ke na kudelakana ve na musiku ya kimvuka ya Bayinsi ya Yinza.
Kibuku ya 15
- Konso muntu ke na luve ya bumwisi-nsi.
- Ata muntu mosi ve lenda kukatula yandi bumwisi-si mpamba-mpamba mpe kuyimina yandi na kusoba yawu samu na kukuma muntu ya yinsi yankaka.
Kibuku ya 16
- Kento mpe bakala kana bamelugisa yimene bamvula mefwanan samu na kukwelana, bake na luve ya kukwelana mpe kuyidika dikanda ya bawu kutala ve mukanda ya nzutu ya bawu, bumwisi-si to mabundu ya bawu ya Nzambi. Baka na baluve ya mutindu mosi na yina metala makwela kefwaka.
- Makwela lenda kusalama kaka kana kento na bakala bawu mosi mendima na ntima mosi.
- Dikanda ke lufulu ya dibundu ya mabuta mpe yafwana kukengidilwa na dibundu ya mabuta ya luyalu.
Kibuku ya 17
- Konso mutu ata yandi vwanda yandi mosi to yandi vwanda na kimvuka, ke na luve ya mvwilu.
- Balenda va kuyimina mpe kubotula mvwilu na muntu mpamba-mpamba.
Kibuku ya 18
Konso muntu ke na luve ya mayindu, ya lukwikulu mpe ya lusambulu. Yandi ke na kimpwanza ya kusoba dibundu na Nzambi to lukwikulu; mpe dyaka yandi lenda na kimpwanza nyonso yandi mosi to kintwadi na bampangi na yandi ata na meso ya bantu nyonso to na kisweki,na nzila ya ndongosolo, ya bansalulu, ya bisambu mpe nsalulu ya mona ya dibundu.
Kibuku ya 19
Konso muntu ke na luve ya kimpwanza ya mabanza mpe ya kinzonzi ni yawu yina yandi lenda ve kutala boma samu na mabanza ya yandi, dyaka mpe na kusosa kuzwa mpe kumwangisa nsangu ya mabanza ya yandi kisika ni kisika na mutindu yina yandizola nsangu ya yawu.
Kibuku ya 20
- Konso muntu ke na luve ya kuzwa kisika na lukatakanu mpe na kimvuka ya kuzuna.
- Ata muntu mosi lenda ve kundima kuvwanda kinama ya kimvuka ni kimvuka.
Kibuku ya 21
- Konso muntu ke na luve ya kutula maboko na twalusulu ya bisalu ya luyalu ya yinsi ya yandi mosi kana ve na kinima ya bimonikisi yina yandi solaka na kkimpwanza nyonso.
- Konso muntu ke na luve mutindu bampangi nyonso ya kusala bisalu ya luyalu ya yinsi ya yandi.
- Luzolo ya dikamba ke lufulu ya ngolo ya lutumu ya luyalu, luzolo yayi fwana kumonika na bavoti yakedika, yina fwana kusalama ntangu na ntangu, na bantu nyonso ya yinsi mpe na kinsweki to na mutindu yankaka ya nsalulu mefanakana, yina lenda sala ti luvoti salama na kimpwanza nyonso.
Kibuku ya 22
Konso, yina ke kinama ya dibundu ya mabuta, ke na luve ya kuzwa lusalusu ya bayinzo-basadisi mabuta; lusalusu yayi fwana kuyukutisa bansatu ya baluve ya yandi ya kimvwama, ya mabuta mpe ye lusansu yina melunga samu na ngenda ya yandi mpe nkudusulu ya kimuntu ya yandi, yina lenda kusalama na lusalusu ya bangolo ya yinsi mpe na nsalasnani ya bayinsi nyonso ya yinza, na kutalalaka ntomosono mpe bimvwana ya konso yinsi.
Kibubu ya 23
- Konso muntu ke na luve ya kusala, yandi ke na kimpwanza ya kusola kisalu yina yandi zola, na bankadulu ya kufwanakana mpe ya mbote samu na kisalu. Yandi mpe fwana kukengidilwa samu ti yandi kukota ve na busomele.
- Na kisalu ya mutindu mosi, bantu nyonso nkondwa diswaswanu fwana kuzwa difuta ya mutindu mosi.
- Muntu ni muntu kesalaka fwana kuzwa difuta yina mefwanakana, yina kesala ti yandi na dikanda na yandi bakuzwa luzingu yina medalakana na ngenda ya muntu. Ntangu yankaka luyalu fwana kubwela lusalusu ya lukengolo mabuta.
- Konso muntu ke na luve ya kuyidika kintwadi na bantu yankaka, bimvuka ya bisadi mpe kukota na bimvuka ya bisadi samu na kunwanina bandandu ya yandi.
Kibuku ya 24
Konso muntu ke na luve ya kuvundisa nzutu mpe kukiyangidika, mingi kisalu fwana kuzingila na bangunga kulutila ve, mpe bilumbu ya mvwandulu fwana kufutwa.
Kibuku ya 25
- Konso muntu fwana kuzinga mutindu mefwanakana, yina kepesa na yandi mpe na dikanda ya yandi mavimpi ya mbote, mawete vula-vula na dyambu ya madya, muvwatu, yinzo, mbukusulu na lupitalu mpe lusalusu ya kulunga kepesamaka na bayinzo ya luyalu yina kesadisaka mabuta. Luyalu fwana kusadisa konso muntu yina kesalaka ve, mbevo, muntu yakumanisa bangolo, mufwidi, kiboba to ntangu yankaka kana kimvwama ya yandi yayi mewombila na mambu yandi zolaka ve.
- Luyalu fwana kusadisa mama mpe mwana ya yandi. Bana nyonso ke na luve ya kuzwa lusalusu ya mutindu mosi, yina kekatukaka na bayinzo bisadi-mabuta, ata babutuka na bibuti ya kukwelana na komanda to ve.
Kibuku ya 26
- Konso muntu ke na luve ya kulonguka. Ndongokolo fwana kuvwanda ya mfutwa ve, vula-vula na lukolo ya mbatukulu mpe kolezi. Konso mwana fwana kusala lukolo ya mbatukulu. Ndongokolo ya tekiniki mpe ya bisalu fwana kuvwanda bisika nyonso; ndongokolo na lukolo ya nene ke na bantu nyonso nakutalaka lenda ya bawu.
- Ndongokolo fwana kulanda ndubukulu ya muntu mpe nkobosolo ya nzitsulu ya baluve ya muntu mpe bimpwanza ya mfumu. Ya fwana kupesa nzila na ngwilu, nzitusulu mpangi mpe kinkundi kati ya bayinsi nyonso mpe makanda nyonso ya bantu to mabundu ya Nzambi, kuzimbana ve nzangululu ya bisalu ya Kimvuka ya Bayinsi ya Yinza sa nkebolo kizunu.
- Bibuti ke bantu yantete na kuvwanda na luve ya kusola mutindu ya malonga yina fwana kupesama na bana ya bawu.
Kibuku ya 27
- Konso muntu ke na luve ya kuzangula lusansu ya kifumba yandi mevwilva, kusadila weto mpe kudyatikisa manunga ya luzabu.
- Bandanda ya kimpeve mpe ya bima ya muntu, yina mekatuka kuzwa na manima ya kisalu ya luzabu to weto fwana kukengidilwa.
Kibuku ya 28
Konso muntu fwana kusalati, ata ya vwanda na kitini ya mabuta to na kitini ya yinza muvimba, baluve mpe kimpwanza yina metangama na luzayisu yayi kusalama na mutindu mefwanakama.
Kibuku ya 29
- Konso muntu ke na bambindumunu na ntadisi ya kifumba yandi mevwilwa, sika nkudusulu ya kimuntu ya yandi lenda kusalama na kimpwanza nyonso.
- Konso muntu fwana kusadila baluve ya yandi mpe bimpwanza ya yandi na bitezo ya musiku samu na kutambula mpe kusitisa baluve mpe bimpwanza ya bangana mpe dyaka samu kuzitisa luyalu mpe mawete na bantu nyonso na kati ya dibundu ya bumbongi ya mabuta.
- Baluve mpe bimpwanza yayi lenda kusalama ata ve kana yawu kedyatila ve kintwadi na makani ya Kimvuka ya Bayisi ya Yinza.
Kibuku ya 30
Ata musiku mosi ya luzayisu yayi lenda kubangulwa bonso luve ni luve ya kusala kisalu ti dyambu lenda kunata mbebosolo ya baluve mpe ya bimpwanza yina metangama na mukanda yayi, yayi metadila muvimba, kimvuka to muntu.


text:
Nga Zolele Zaya e Ludi?
E ludi mu nkia diambu? Ludi mu kuma kia yuvu yamfunu beyuvulanga o wantu. Nanga wayuvula kala e yuvu eyi:
- Nga Nzambi okutuvwanga kieleka o mfunu?
- Nga vita ye mpasi zisinga fokoka?
- Adieyi dikutubwilanga vava tufwanga?
- Nga vena ye vuvu mu kuma kia amafwa?
- Aweyi ndenda lombela e sambu kilenda wakana kwa Nzambi?
- Aweyi ndenda vwila e zingu kiakiese?
Akweyi lenda vavila e mvutu za yuvu yayi? Avo wele muna malundilu ma nkanda yovo mu nzo zitekelwanga nkanda, lenda wana ulolo wa nkanda miyikanga vo milenda vana mvutu za yuvu yayi. Kansi, nkumbu miayingi nkanda miami ke mikalanga ngwizani ko. Miakaka mvu miakete mikalanga o mfunu, i bosi ke mikalanga diaka mfunu ko, sobwa mivavanga.
Kansi, vena ye nkanda uvananga mvutu zasikila za yuvu yayi. Wau i nkanda uvovanga e ludi. Muna sambu kiandi kwa Nzambi, Yesu Kristu wavova vo: “E diambu diaku i ludi.” (Yoane 17:17) E Diambu diadi i Nkand’a Nzambi. Muna makaya melanda osinga zaya e mvutu zakia za Nkand’a Nzambi za yuvu ina otangidi kuna lubantiku.
Nga Nzambi Okutuvwanga Kieleka o Mfunu?
KUMA TUYUVULWILANGA KIUVU KIAKI: Mu nza yazala ye nsoki ye kondwa unsongi tuzingilanga. Mabundu mayingi melonganga vo mu luzolo lwa Nzambi tumwenanga e mpasi.
EDI KELONGANGA NKAND’A NZAMBI: Nzambi kalendi twasa mpasi ko. Muna Yobi 34:10 tutanganga vo: “Ke difwene kwa Nzambi ko, kavanga umpumbulu; yo Mpungu-ngolo kavanga vilwa!” Ekani dia Nzambi mu kuma kia wantu dia zola kikilu. Ikuma Yesu katulongela twasambanga: “E S’eto koko’zulu, Yambula…E kintinu kiaku kiza. O luzolo luaku luavangam’ova nza nze koko’zulu.” (Matai 6:9, 10) Wau vo Nzambi mfunu kekutuvwanga, ovanganga wawonso mu lungisa ekani diandi.—Yoane 3:16.
Tala mpe Etuku 1:26-28; Yakobo 1:13; ye 1 Petelo 5:6, 7.
Nga Vita ye Mpasi Zisinga Suka?
KUMA TUYUVULWILANGA KIUVU KIAKI: E vita zakinu vonda ulolo wa wantu. Yeto awonso tumonanga mfwilu mia mpasi za wantu.
EDI KELONGANGA NKAND’A NZAMBI: Nzambi wavova vo vekala ye ntangwa kesikidisa luvuvamu mu nza yawonso. Muna Kintinu kiandi ki’ezulu, wantu “ke belongwa diaka nwana ko.” Kansi, “e nsosolo miau, nsengo befula mio.” (Yesaya 2:4) Nzambi osukisa mpasi yo vilwa wawonso. Nkand’a Nzambi usianga nsilu vo: “[Nzambi] okunguna mansanga mawonso muna meso mau; o lufwa, ke lukala diaka ko; musungula kala diaka dilu, yovo kazu, ngatu mpasi: oma mantete [mpasi zawonso yo vilwa tumonanga o unu] maviokele.”—Lusengomono 21:3, 4.
Tala mpe Nkunga 37:10, 11; 46:9; ye Mika 4:1-4.
Adieyi Dikutubwilanga Vava Tufwanga?
KUMA TUYUVULWILANGA KIUVU KIAKI: Mabundu mayingi ma nza melonganga vo, vena ye má kisalanga yo moyo muna nitu vava tufwanga. Akaka belonganga vo amafwa balenda mwesa ana bena moyo e mpasi, akaka vo Nzambi wantu ambi keyokanga kuna bilungi biakwele mvu.
EDI KELONGANGA NKAND’A NZAMBI: Muna lufwa muntu ovilanga emvimba. Muna Kimpovi 9:5 tutanganga vo: “Afwa ke bazeye diambu ko.” Wau vo afwa ke bazeye diambu ko, ke beyindulanga ko, ke balendi mwesa mpasi ko kw’awana bena moyo ngatu kubasadisa.m—Nkunga 146:3, 4.
Tala mpe Etuku 3:19; ye Kimpovi 9:6, 10.
Nga Vena ye Vuvu mu Kuma kia Amafwa?
KUMA TUYUVULWILANGA KIUVU KIAKI: Zinga tuzolanga, kumosi y’awana tuzolanga. Ikuma tulakukilang’o moyo wa mona diaka azolw’eto afwa.
EDI KELONGANGA NKAND’A NZAMBI: Wantu ayingi afwa besinga fuluka. Yesu wasia nsilu vo, “awonso bena muna nkala…bevaika.” (Yoane 5:28, 29) Nze una kakana o Nzambi kuna lubantiku, awana befuluka bekala y’elau dia zinga muna paradiso ova ntoto. (Luka 23:43) Kuna sentu, akwikidi awonso bevwa moyo a mvu ya mvu yo vimpi walunga. Nkand’a Nzambi uvovanga vo: “Asongi bevwa nza, besikila vo yakwele mvu.”—Nkunga 37:29.
Tala mpe Yobi 14:14, 15; Luka 7:11-17; ye Mavangu 24:15.
Aweyi Ndenda Lombela e Sambu Kilenda Wakana kwa Nzambi?
KUMA TUYUVULWILANGA E KIUVU KIAKI: Wantu muna mabundu mawonso samba besambanga. Kansi, ndonga bevovanga vo e ndomba zau ke zivaninwanga mvutu ko.
EDI KELONGANGA NKAND’A NZAMBI: Yesu watulonga twavenga fu kia vovololanga diambu dimosi muna sambu yeto. Wavova vo: “Ovo se nusamba, ke nuvovolola ko.” (Matai 6:7) Avo tuzolele vo Nzambi kawá e sambu yeto, tufwete samba muna mpila ina ketondanga. Muna vanga wo, tufwete zaya luzolo lwa Nzambi yo zingila ngwizani ye sambu yeto. Muna nkand’antete a Yoane 5:14 tutanganga vo: “Konso una tulombela muna luzolo luandi, [Nzambi] wa kekutuwá.”
Tala mpe Nkunga 65:2; Yoane 14:6, 14; ye 1 Yoane 3:22.
Aweyi Ndenda Vwila e Zingu Kiakiese?
KUMA TUYUVULWILANGA E KIUVU KIAKI: Ndonga bekwikilanga vo e nzimbu, etunda yovo vienga kwa nitu kulenda kubatwasila e kiese. Muna kuma kiaki, bekuyivananga emvimba mu vava mambu mama, kansi ke belendanga solola kiese ko.
EDI KELONGANGA NKAND’A NZAMBI: Yesu wayika nsabi muna kala ye kiese vava kavova vo: “Akwa nsambu awana bazeye nsatu zau za mwanda.” (Matai 5:3, NW) Muna kala ye kiese kiakieleka tufwete lungisa nsatu zeto ezi zisundidi o mfunu—nsatu za zaya e ludi mu kuma kia Nzambi y’ekani diandi mu kuma kia wantu. E ludi kiaki mu Nkand’a Nzambi kina. O zaya e ludi kiaki dilenda kutusadisa mu bakula edi dina o mfunu y’edi ke dina mfunu ko. Avo tuyambula vo e ludi kia Nkand’a Nzambi kiafila mavangu meto ye nzengo tubakanga, tukala ye zingu kiakiese.—Luka 11:28.
Tala mpe Ngana 3:5, 6, 13-18; ye 1 Timoteo 6:9, 10.
Lwalu i lufimpu lwankufi lwa mvutu za Nkand’a Nzambi za yuvu sambanu tuyikidi kuna lubantiku. Nga zolele zaya diaka e mvutu za yuvu yakaka? Avo umosi muna awana “bazeye nsatu zau za mwanda,” ka lukatikisu ko, ovanga wo. Lenda yuvula yuvu yakaka nze eyi: ‘Avo Nzambi mfunu kieleka kekutuvwanga, ekuma kayambulwila umpumbulu ye mpasi zakalanga yamu wau? Aweyi ndenda tomesena zingu kia esi nzo ame?’ Nkand’a Nzambi uvananga e mvutu zasikila za yuvu yayi ye yakaka mpe.
Kansi, ndonga bekalanga ye lukatikisu lwa fimpa Nkand’a Nzambi mu vava mvutu za yuvu yau. Bebadikilanga wo nze mfinda yanene ye wampasi mu bakula. Nga lusadisu ovavanga mu solola e mvutu za yuvu muna Nkand’a Nzambi? E Mbangi za Yave bavwidi sadilwa yole ilenda kusadisa.
Kiantete, O Nkand’a Nzambi Adieyi Kieleka Kelonganga? wakubikwa mu sadisa wantu bafimpa mvutu za kiá za Nkand’a Nzambi za yuvu yayi yamfunu. Kiazole, elongi dia ngovo dia Nkand’a Nzambi. Avo zolele tambula elongi dia ngovo dia Nkand’a Nzambi muna konso lumingu mu miniti miakete, Mbangi mosi a Yave muna aya bena lukufi ye nzo aku lenda kwiza kuna nzo aku yovo va fulu kiakaka mu longoka yaku Nkand’a Nzambi. Ndonga ya wantu mu nza yawonso bebakanga nluta mia nkubika yayi. Ndonga mu yau bevovanga ye kiese kiawonso vo: “Nsolwele e ludi!”
Lwalu i lusalu lusundidi ntalu tulenda solola. E ludi kia Nkand’a Nzambi kilenda kutuvevola muna uzowa wa lembi zaya e ludi kia mambu mesianga mavwanga ye wonga. Kikutuvana mpe e vuvu ye kiese ye luzolo lwa zinga. Yesu wavova vo: “Nuzay’e ludi, e ludi kikunuvevola.”—Yoane 8:32, NW.


text:
Kizûnga Nzâdi
Nzâdi (kimputulukesi: Zaire) kele kizûnga mosi ya bizûnga 18 ya Ngola. Mbânza Kôngo kele mbânza ya kimfumu ya bulamatadi ya kizûnga yayi. Mbânza Soyo kele mbânza ya kimfumu ya lusansu. Bambânza ya nkaka kele Nzeto na simu ya mubu, Noki na ndilu ya Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi na pene-pene ya Matadi, na Tomboko na kati ya kizûnga yayi.
Bandâmbu[soba | edit source]
Kizûnga Nzâdi ke natana minisipio (kimputulukesi: municipios) tânu:
Bisalu ya Nzâdi[soba | edit source]
- kutobola petolo (mafuta ya yinsi)
- kuloba bambizi
- kubundula mandioko, mananasi, kafé, makâzu, lôso ná banguba


text:
Kisilamu (kilabu: الإسلام; al-islaam) kele lukwikilu ya nene mingi. Ngogo ya mukwikili ya kisilamu kele musilamu (kilabu: مسلم; muslim) to muzuluma (kifalanse: musulman).
Kisilamu me butuka na Arabia na mvu-nkama ya nsambwadi, nga basilamu ya kisina vanda balabu ye badawi. Bubu yayi basilamu mingi kele bankaka na balabu: baswahili, bangwana, bahausa, baturki, bafarsi, bapaki, badjawa ye bantu ya nkaka.
Muhamadi vanda ngunza ya kisilamu. Nzambi me tubaka na yandi ye yandi me tubaka na bantu. Nlandi mosi me sonika ngogo ya Muhamad na Korani, muntu kele mukanda ya santu ya kisilamu.
Balukwikilu ya kisina ya kisilamu kele:


text:
APPENDICE
Kilumbu ya Kusambisa Kele Inki?
NGE keyindulaka nde Kilumbu ya Kusambisa tavanda nki mutindu? Bantu mingi keyindulaka nde bamilio ya bantu taluta mosi-mosi na ntwala ya kiti ya kimfumu ya Nzambi. Kuna, Nzambi tasambisa konso muntu. Bankaka tabaka luzingu na paladisu ya zulu, mpi bankaka dyaka tabaka ndola ya kunyokwama ya mvula na mvula. Kansi, Biblia kemonisaka nsungi yai ya ntangu na mutindu mosi ya kuswaswana kibeni. Ndinga ya Nzambi kemonisaka yo nde yo tavanda ntangu ya kivuvu mpi ya kuvutula mambu na ndonga, kansi ve bonso ntangu mosi ya boma.
Na Kusonga 20:11, 12, beto ketanga mutindu ntumwa Yoane ketendula Kilumbu ya Kusambisa: “Mono monaka kiti ya nene ya kimfumu; yo vandaka ya mpembe. Muntu mosi me vanda na kiti yina. Ntoto ti zulu tinaka yandi, ebuna bo monaka yo diaka ve. Na nima, mono monaka bantu ya kufwa, bambuta ti baleki, bo me telama na ntwala ya kiti yina. Bantu ya nkaka kangulaka [barulo, NW], ebuna bo kangulaka [rulo] yankaka diaka, yo vandaka [rulo] ya moyo. Nzambi sambisaka bantu ya kufwa, konso muntu na mambu yina ya yandi salaka, mutindu bo sonikaka na [barulo] yina.” Nani kele Zuzi ya bo ketubila awa?
Yehowa Nzambi kele Zuzi ya kuluta nene ya bantu. Kansi, yandi mepesaka muntu yankaka kisalu ya kusambisa. Na kutadila Bisalu 17:3, ntumwa Polo kutubaka nde Nzambi “me tulaka kilumbu ya yandi ta songa muntu yina ya yandi solaka na kusambisa bantu yonso kele awa na nsi-ntoto na nzila ya kieleka.” Zuzi yai ya yandi meponaka kele Yezu Kristu yina mefutumukaka. (Yoane 5:22) Ebuna, Kilumbu ya Kusambisa tayantika nki ntangu? Yo tazinga bamvula ikwa?
Mukanda ya Kusonga kemonisa nde Kilumbu ya Kusambisa keyantika na nima ya mvita ya Armagedoni, ntangu bo tafwa ngidika ya Satana yina kele na ntoto.* (Kusonga 16:14, 16; 19:19-20:3) Na nima ya Armagedoni, bo tatula Satana ti bademo na yandi na boloko na dibulu mosi ya nda sambu na nsungi ya bamvula funda. Na ntangu yina, bantu 144000 yina takwenda na zulu tavanda bazuzi mpi tayala “[bonso bantotila, NW] na kimvuka ti Kristo bamvula mile mosi.” (Kusonga 14:1-3; 20:1-4; Roma 8:17) Kilumbu ya Kusambisa kele ve dyambu mosi ya nswalu-nswalu yina tazinga kaka bangunga 24. Yo tazinga bamvula funda.
Na nsungi yina ya bamvula funda, Yezu Kristu “ta sambisa bantu ya moyo ti bantu ya kufwa.” (2 Timoteo 4:1) “Bantu ya moyo” tavanda “kibuka ya nene” (NW) yina taguluka na Armagedoni. (Kusonga 7:9-17) Ntumwa Yoane kumonaka dyaka “bantu ya kufwa…me telama na ntwala ya kiti” ya kusambisa. Mutindu Yezu kusilaka, “bantu yonso yina me fwaka kele na maziamu, bo ta wa ndinga na yandi; ebuna bo ta basika na maziamu” na nzila ya lufutumuku. (Yoane 5:28, 29; Bisalu 24:15) Kansi, bo tasambisa bantu yonso na kutadila nki mambu?
Na kutadila mbona-meso ya ntumwa Yoane, bo “kangulaka barulo,” mpi “Nzambi sambisaka bantu ya kufwa, konso muntu na mambu yina ya yandi salaka, mutindu bo sonikaka na barulo yina.” Keti mambu ya kele na barulo yai kele mambu yina bantu kusalaka na ntwala ya kufwa? Ve, bo tasambisa ve bantu na kutadila mambu yina bo salaka na ntwala ya kufwa. Inki mutindu beto mezaba yo? Biblia ketuba nde: “Kana muntu me fwa imene, yandi kele diaka mpika ya masumu ve.” (Roma 6:7) Yo yina, bantu yina tafutumuka tavutuka na luzingu kukonda masumu. Barulo fwete monisa mambu yankaka yina Nzambi talomba nde bantu kulungisa. Sambu na kuzinga kimakulu, yo talomba nde bantu yonso, bayina taguluka na Armagedoni ti bayina tafutumuka, kulemfuka na bansiku ya Nzambi, mpi na konso mambu ya mpa yina Yehowa tazabisa na nsungi ya bamvula funda. Yo yina, bo tasambisa bantu na kutadila mambu yina bo tasala na nsungi ya Kilumbu ya Kusambisa.
Kilumbu ya Kusambisa tapesa bamiliare ya bantu dibaku na bo ya ntete ya kulonguka mambu ya metala luzolo ya Nzambi mpi ya kulanda yo. Yo ketendula nde kisalu ya nene ya kulonga tasalama na ntoto ya mvimba. Ya kyeleka, “bantu yina kezingaka na ntoto yina kebutaka talonguka lunungu.” (Yezaya 26:9, NW) Kansi, bantu yonso ve tazola kulanda luzolo ya Nzambi. Yezaya 26:10 ketuba nde: “Ata nge me wila bantu ya mbi mawa, kansi bo ta bakisa ve nde nge me sala bo mbote sambu na kulonga bo. Ata [na nsi ya masonga bo tasala kaka mbi, bo tamona ve bunene ya Yehowa, NW].” Bo tafwa bantu yai ya mbi kimakulu na nsungi ya Kilumbu ya Kusambisa.—Yezaya 65:20.
Na nsuka ya Kilumbu ya Kusambisa, bantu yina taguluka “tavutuka na luzingu” (NW) bonso bantu ya kukuka mpenza. (Kusonga 20:5) Yo yina, na nsungi ya Kilumbu ya Kusambisa bantu tavutuka ya kukuka mutindu bo vandaka na luyantiku. (1 Korinto 15:24-28) Na nima, kumekama ya nsuka tasalama. Bo tabasisa Satana na boloko mpi bo tapesa yandi nzila ya kumeka kukusa bantu sambu na mbala ya nsuka. (Kusonga 20:3, 7-10) Lusilu yai ya Biblia talungana na mutindu ya kukuka na bantu yina tabuya na kulanda yandi: “Bantu ya mbote ta zinga na ngemba na ntoto yina ya Mfumu Nzambi tubaka na kupesa bo; yo ta vanda ya bo tii kuna.” (Nkunga 37:29) Ee, Kilumbu ya Kusambisa tavanda mpenza lusakumunu sambu na bantu yonso ya kwikama!
* Sambu na yina metala Armagedoni, beto kelomba nge na kutala Étude perspicace des Écritures, Volime 1, balutiti 1073-4, mpi Volime 2, balutiti 63-4, mpi kapu ya 20 ya mukanda Sambila Nzambi Mosi Kaka ya Kyeleka, yina Bambangi ya Yehowa mebasisaka.


text:
Mboma
Mboma to Boma kele mbânza mosi ya Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi. Yawu vwandaka mbânza-kimfumu ya Kôngo ya Belezi tuka 1886 tî 1929.
Mboma kele na dibungu na nzadi Kôngo mpe nzila ya lukalu na Tshela. Yawu ke natisaka bayinti, mankondo, kawukawu, muamba na bîma ya diba.
Kinkulu[soba | edit source]
Mboma kele zandu ya nkulu mingi. Ntete bawu sonikaka na mâmbu na yawu na bamvula nkama ya 17.
Na kisina Mboma vwandaka mbânza ya bamboma. Ntinu ya bamboma, Mani Mboma, pesaka mbôngo na ntotila ya Kôngo, kasi mpila ya nkaka yandi vwandaka ntinu ya kimpwanza. Laszló Magyar me tela nsangu yayi, ntângu yandi vwandaka na Mboma na mvula 1848.
1886 Mboma me kitula mbânza ya kimfumu ya zôle ya Kôngo ya Belezi na nima ya Vivi, yina kele bwala ya fyoti na pène-pène ya Matadi.
Bubu yayi Mboma kele mbânza ya baluvila mîngi. Luvila ya kuluta nene kele bayombe.
Bêsi[soba | edit source]
- Komine ya Kabondo: 61.456
- Komine ya Kalamu: 90.376
- Komine ya Nzadi: 21.690
- Territoire ya Mwanda: 187.982


text:
APPENDICE
Sambu na Nki Bakristu ya Kyeleka Kesadilaka Ve Kulunsi na Lusambu na Bo
BANTU mingi kezolaka mpi kezitisaka kulunsi. Ansiklopedi mosi (The Encyclopædia Britannica) kebingaka kulunsi “kidimbu ya mfunu mingi ya dibundu ya Bukristu.” Ata mpidina, Bakristu ya kyeleka kesadilaka ve kulunsi na lusambu na bo. Sambu na inki?
Kikuma mosi ya mfunu kele nde Yezu Kristu kufwaka ve na zulu ya kulunsi. Ngogo ya Kigreki ya bo kebalulaka mbala mingi nde “kulunsi” kele stau·ros′. Yo ketendulaka ntetentete “dikunzi mosi ya kusungika to nti.” The Companion Bible ketuba nde: “[Stau·ros′] ketendulaka ve ata fyoti bitini zole ya nti ya bo mevukisa na konso mutindu yina…Ata kima mosi ve na Kigreki yina bo sadilaka sambu na kusonika [Kuwakana ya Mpa] lenda pusa bantu na kuyindula na bitini zole ya nti.”
Na bisika mingi, bansoniki ya Biblia kesadilaka ngogo yankaka sambu na kumonisa kima yina bo fwilaka Yezu. Yo kele ngogo ya Kigreki xy′lon. (Bisalu 5:30; 10:39; 13:29; Galatia 3:13; 1 Piere 2:24) Ngogo yai ketendula kaka “kitini ya nti” to “poto, to nti.”
Mukanda mosi (Das Kreuz und die Kreuzigung), ya Hermann Fulda, ketuba mutindu yai sambu na kutendula sambu na nki mbala mingi bo vandaka kusadila nti sambu na kufwa bantu: “Banti kuvandaka ve na bisika yonso ya bo vandaka kupona sambu na kufwa bantu na meso ya bantu yonso. Yo yina bo vandaka kutula dikunzi mosi na ntoto. Bo vandaka kutula bantu yina vandaka kufwa nsiku na zulu na yo, maboko na zulu, mpi mbala mingi bo vandaka kukanga makulu na bo bansinga to kubula yo bansonso.”
Kansi, nzikisa ya kendimisa mingi kibeni kekatuka na Ndinga ya Nzambi. Ntumwa Polo ketuba nde: “Ntangu Bansiku singaka Kristo sambu na beto, yandi katulaka beto na kimpika ya kusinga yina ya Bansiku ke singaka beto bantu. Sambu Mukanda ya Nzambi ke tuba nde: ‘Konso muntu yina ya bo ke tula na [zulu ya nti, NW] sambu yandi fwa, Nzambi me singaka yandi.’” (Galatia 3:13) Awa Polo kuvutukilaka Kulonga 21:22, 23, yina ketubila pwelele nti, kansi kulunsi ve. Sambu mutindu yina ya kufwa muntu vandaka “kusinga” yandi, yo mefwana ve nde Bakristu kutula kifwanisu ya Kristu na zulu ya nti na banzo na bo.
Ata kima mosi ve kemonisa nde na bamvula 300 ya ntete na nima ya lufwa ya Kristu, bantu yina vandaka kudibinga Bakristu kusadilaka kulunsi na lusambu na bo. Kansi, na mvu-nkama ya iya, Ntotila Constantin, yina vandaka mumpani, kuyambaka Bukristu ya luvunu mpi yandi kumisaka kulunsi kidimbu na yo. Ata mabanza ya Constantin kuvandaka nki mutindu, kulunsi kuvandaka ve ata ti kuwakana mosi ti Yezu. Yo ke pwelele nde kulunsi kukatukaka na mimpani. Ansiklopedi mosi (New Catholic Encyclopedia) kendima nde: “Beto kekuta kulunsi na kinkulu ya bantu yina kuzingaka na ntwala ya ntangu ya Bukristu mpi na bantu yina kuvandaka ve Bakristu.” Mikanda yankaka ya bantu kendimaka kewakanisaka mpi kulunsi ti lusambu ya bima yina kele na lugangu mpi bankinsi ya mimpani ya kuvukisa nitu.
Kansi, sambu na nki bo vandaka kusadila mingi kidimbu yai ya mimpani? Yo fwete vanda sambu na kusadisa mimpani na kundima “Bukristu” kukonda mpasi. Ata mpidina, Biblia kebuyisaka na pwelele yonso kudipesa na konso kidimbu yina ya mimpani. (2 Korinto 6:14-18) Masonuku kebuyisaka mpi mitindu yonso ya lusambu ya biteki. (Kubasika 20:4, 5; 1 Korinto 10:14) Yo yina, ti bikuma ya mbote kibeni, Bakristu ya kyeleka kesadilaka ve kulunsi na lusambu na bo.*
* Sambu na kuzaba mambu mingi ya metala kulunsi, tala balutiti 77-81 ya mukanda Comment raisonner à partir des Écritures, yina Bambangi ya Yehowa mebasisaka.


text:
KAPU KIA TANU
Lukulu i Lukau Lwampwena lwa Nzambi
Nki i lukulu?
Aweyi luakubikilwa?
Nkia nsasa luna kwa ngeye?
Aweyi olenda vutulwila matondo muna lukulu?
NKIA lukau lwamfunu watambula kala? Ke ntalu ko yikitulanga lukau se lwamfunu. O mfunu a lukau ke utezelwanga mu nzimbu ko. O lukau avo lutwasidi e kiese yo lungisa nsatu zaku, lwamfunu kikilu kwa ngeye.
2 Muna tukau twawonso olenda tambula, lumosi kaka lusundidi: I lukau luna kavana Nzambi kwa wantu. O Yave tukau twayingi kekutuvananga, kansi e kimenga kia lukulu muna Mwan’andi Yesu Kristu i lukau lusundidi. (Mat. 20:28) Nze una tulongoka mu kapu kiaki, lukulu i lukau lusundidi mfunu olenda tambula, kadi lulenda kutwasila nsambu zayingi yo lungisa e nsatu zaku zawonso. Lukulu i ziku kisonganga e zola kwa Yave kwa ngeye.
NKI I LUKULU?
3 Lukulu i nzila kaziula Yave mu vuluza wantu mun’esumu ye lufwa. (Efeso 1:7) Muna bakula nsasa longi diadi dia Nkand’a Nzambi, tufwete zaya dina diabwa muna mpatu Edene. Avo tubakwidi kina kavidisa Adami vava kasumuka, i bosi tulenda bakula ekuma lukulu lunina se lukau lwamfunu kwa yeto.
4 O Yave vava kavanga Adami, moyo a muntu alunga i lukau lwantalu kamvana. Yindula e mpila lwakala kwa Adami. Wau vo wavangwa ye nitu alunga, kafwana yela ko, ngatu nuna yovo fwa. Wau vo muntu alunga, ngwizani ambote kakala yau yo Yave. O Nkand’a Nzambi uyikanga vo Adami “mwan’a Nzambi” kakala. (Luka 3:38) Adami wakala ye ngwizani ambote yo Yave wa Nzambi, nze una o se kezolelanga mwan’andi. Yave wamokenanga yo Adami, wamvana salu kia kiese yo kunzayisa edi diavavwanga kwa yandi.—Etuku 1:28-30; 2:16, 17.
5 Adami mu ‘fwaniswa kia Nzambi’ kavangilwa. (Etuku 1:27) Ediadi ke disongele ko vo Adami wafwanana kakala yo Nzambi mu kinitu. Nze una twalongoka mu Kapu kia 1 kia nkanda wau, Yave i mwanda ulembi monekanga. (Yoane 4:24) Muna kuma kiaki, Yave kena ye nitu a kinsuni ye menga ko. Wau vo Adami mu fwaniswa kia Nzambi kavangilwa disongele vo wakala ye fu ya Nzambi, nze i zola, ngangu, ndungidi ye nkuma. Adami fwaniswa ki’Es’andi kakala mu mpila yakaka. Wakala yo nswa wa kuyisolela. Muna kuma kiaki, Adami kakala ko nze masini mesalanga kaka mu mpila makubikilwa. Wafwana baka nzengo za yandi kibeni yo zaya wete yo bi. Kele vo kalemvokela Nzambi wadi zinga yakwele mvu muna Paradiso ova ntoto.
6 Ozevo, vava Adami kakolamena Nzambi yo tumbwa e tumbu kia lufwa, mfwilu anene kabaka. Muna kuma ki’esumu diandi, wavidisa e nsambu za moyo alunga. (Etuku 3:17-19) Diankenda vo, Adami kavidisa kaka moyo andi ko, kansi ye wa mbongo andi yawonso. Muna Nkand’a Nzambi tutanganga vo: “Muna muntu mosi [Adami] i mwakotel’esumu muna nza, o lufwa mpe mun’esumu; i ngyandangiana luayandangian’o lufwa muna wantu awonso, wau yawonso basumuka.” (Roma 5:12) Elo, yeto awonso twasambukila esumu dia Adami. Muna kuma kiaki, Nkand’a Nzambi uyikanga vo Adami ‘wakiteka’ kumosi ye mbongo andi muna ubundu w’esumu ye lufwa. (Roma 7:14) Adami yo Eva ke bakala diaka ye vuvu ko kadi mu lukanu bakolamena Nzambi. Adieyi tuvova mu kuma kia mbongo au kumosi yo yeto?
7 Yave ovuluza wantu muna lukulu. Nki i lukulu? Lukulu nsasa zole luna. Diantete, lukulu i ntalu ifutwanga mu kula yovo sumbulula lekwa. Dilenda tezaniswa ye ntalu ifutwanga mu kula mbakami a vita. Diazole, lukulu i ntalu ifutwanga mu fukila yovo sumbulula lekwa. Diafwanana ye lekwa kivewanga mu fukila mfwilu kabakidi o muntu. Muna bonga nona, avo muntu ofwasidi lekwa kia ngani, kafwete futa lekwa kina betela ye kina kafwasidi.
8 Nki kiafwana futwa mu katula mfwilu miawonso katutwasila Adami yo kutukula muna ubundu w’esumu ye lufwa? Yambula twabadika mpila lukulu kakubika Yave yo zaya o mfunu luna kwa ngeye.
O YAVE AWEYI KAKUBIKILA LUKULU?
9 Wau vo moyo alunga wavidiswa, muntu walembi lunga kalendi wo kula ko. (Nkunga 49:7, 8) Moyo a muntu alunga wafwanana ye una wavila wavavwanga. Ediadi dina ngwizani ye nkanikinu a ndungidi una muna Nkand’a Nzambi uyikanga vo: “moyo mu moyo.” (Nsiku 19:21) Ozevo, nki kiafwana futwa muna kula moyo alunga kavidisa Adami? Moyo akaka walunga wavavwanga.—1 Timoteo 2:6.
10 O Yave aweyi kakubikila lukulu? Watuma mosi muna wan’andi a mwanda ova ntoto. Kansi Yave katuma konso mwana ko. Watuma ona kaluta zola, Mwan’andi amosi. (1 Yoane 4:9, 10) Muna luzolo lwawonso, Mwana ndioyo wasisa e fulu kiandi kun’ezulu. (Filipi 2:7) Nze una twalongokele muna kapu kiavioka kia nkanda wau, muna mpila y’esivi Yave wafila moyo a Mwan’andi muna vumu kia Maria. Muna lusadisu lwa mwand’avelela a Nzambi, Yesu wawutuka se muntu alunga. Muna kuma kiaki, kakala mu tumbu ki’esumu ko.—Luka 1:35.
11 O muntu mosi aweyi kalenda kudila wantu ayingi? Aweyi esumu diasambukila kwa wantu awonso? Sungamena dio vo vava Adami kasumuka, wavidisa moyo a muntu alunga. Kafwana diaka wuta wan’alunga ko. Wasambukisa esumu yo lufwa kwa wan’andi awonso. Yesu oyikilwanga muna Nkand’a Nzambi vo “Adami ambaninu,” muntu alunga kakala, wakondw’esumu. (1 Korinto 15:45) Yesu wavinga vana fulu kia Adami muna kutuvuluza. Muna lemvokela Nzambi yo vana moyo andi alunga, Yesu wafuta ntalu mun’esumu dia Adami. Muna mpila yayi, Yesu watwasa e vuvu kwa mbongo a Adami.—Roma 5:19; 1 Korinto 15:21, 22.
12 Nkand’a Nzambi usonganga mpasi kazizidila Yesu vitila lufwa lwandi. Wawandwa yo komwa vana nti ampasi. (Tala Yoane 19:1, 16-18, 30; ye Nkudika. Ekuma o Yesu kamwena mpasi zayingi? Muna kapu kia nsuka kia nkanda wau tulongoka edi kavova Satana vo ke vena muntu ko ova nza olenda zindalala muna Yave muna ntonta. Muna zizidila mpasi zazi ye kwikizi kiawonso, Yesu wavana mvutu zasikila mu mvovo mia Satana. Yesu wasonga vo muntu alunga ovwidi nswa wa kuyisolela, olenda kala ye kwikizi muna Nzambi muna ntonta za Nkadi Ampemba. Yave watoma yangalala kikilu muna kwikizi kia Mwan’andi anzolwa.—Ngana 27:11.
13 O lukulu aweyi lwafutilwa? Kina kia 14 kia ngonde a Nisani ya esi Yuda ya mvu a 33 wa tandu kieto, Yave wayambula vo Mwan’andi wa kondw’esumu kavondwa. Yesu wavana “kiamakulu” o moyo andi alunga se kimenga. (Ayibere 10:10) Muna lumbu kietatu, Yave wamfula yo kumvana moyo wa kimwanda. Kun’ezulu, o Yesu wasunzula kwa Nzambi e ntalu a moyo andi alunga se kimenga muna kula mbongo ya Adami. (Ayibere 9:24) Yave watambula kimenga kia Yesu kiavuwanga mfunu muna kula wantu muna ubundu w’esumu ye lufwa.—Roma 3:23, 24.
LUKULU NKIA NSASA LUNA KWA NGEYE?
14 Kanele vo tu asumuki, tulenda bak’e nluta mia lukulu. Yambula twabadika nluta tubaka owau ye kuna sentu muna lukau lwalu lwampwena lwa Nzambi.
15Luloloko lwa masumu. Muna kuma kia usumuki, mpasi dikalanga mu vanga edi diambote. Yeto awonso tusumukanga muna mvovo yo mu mavangu. Kansi tulenda ‘lolokwa masumu meto’ muna kimenga kia Yesu. (Kolosai 1:13, 14) Muna lolokwa tufwete viluka o ntima. Kuna vumi wawonso tufwete lomba ndoloki kwa Yave muna kimenga kia Mwan’andi.—1 Yoane 1:8, 9.
16Ntona zavelela vana ndose a Nzambi. E ntona zambi zilenda kutufila mu dimbul’e vuvu yo kuyibadikila vo twakondwa mfunu. Kanele vo tu asumuki, o Yave muna kimenga ololokanga masumu meto yo kutusadisa twansambila ye ntona zavelela. (Ayibere 9:13, 14) Ediadi dikutusadisanga mu kala yo unkabu wavovana yo Yave. Mu kuma kiaki, tulenda kumfinama muna sambu. (Ayibere 4:14-16) O kala ye ntona zavelela disadisanga mu kala yo luvuvamu lwa ntima, kiese ye luzitu ditwasanga kwa muntu.
17Vuvu kia moyo a mvu ya mvu muna paradiso ova ntoto. Muna Roma 6:23 tutanganga vo: “E mfutu esumu fwa.” I bosi kikudikilanga: “vo i lukau luangovo lua Nzambi, moyo a mvu ya mvu muna Kristu Yesu wa Mfumu eto.” Muna Kapu kia 3 kia nkanda wau, twalongokele e nsambu zikala muna Paradiso ova ntoto. (Lusengomono 21:3, 4) Tuvwa e nsambu zazi zawonso kumosi ye moyo a mvu ya mvu, kadi Yesu wafwa mu kuma kieto. Muna vwa nsambu zazi, tufwete vutulanga matondo mu kuma kia lukulu.
AWEYI OLENDA SONGELA LUYANGALALU LUAKU MUNA LUKULU?
18 Ekuma tufwete vutulwilanga matondo kwa Yave mu kuma kia lukulu? O muntu muna vana lukau luantalu, ngolo, nzimbu, ntangwa ye makaka kefwasanga. Vava tubakulanga vo lukau lolo i ziku kia nzola kekutuzolanga ona utuvene lo, matondo tukumvutulanga. Lukulu i lukau lusundidi, kadi ke diakala diambu diakete ko kwa Nzambi muna kutuvana lo. Muna Yoane 3:16, tutanganga vo: “Kadi muna nzola kazolele nza o Nzambi i kavanin’o Mwan’andi amosi.” Lukulu i ziku kiampwena kisonganga e nzola kekutuzolang’o Yave. I ziku kia nzol’a Yesu mpe muna vana moyo andi muna wete dieto. (Yoane 15:13) Muna kuma kiaki, tufwete kwikila vo o lukulu i ziku kia nzol’a Yave yo Mwan’andi kwa konso muntu mu yeto.—Ngalatia 2:20.
19 Aweyi olenda songela luyangalalu luaku muna lukau lwa lukulu kavana Nzambi? Ediantete, Sia e ngolo za longoka mayingi mu kuma kia Yave ona watuvana lukulu. (Yoane 17:3) Elongi dia Nkand’a Nzambi muna sadila nkanda wau dikusadisa mu vwa o zayi wa Yave. Vava o nungunuka muna zayi wa Yave, o zola kwaku muna yandi kuwokela. I bosi, o zola kwaku kukufila mu vanga luzolo lwandi.—1 Yoane 5:3.
20Kala ye lukwikilu muna kimenga kia lukulu lwa Yesu. Yesu wavova vo: “On’okwikilanga muna Mwana, una yo moyo a mvu ya mvu.” (Yoane 3:36) Aweyi tulenda songela vo tukwikilanga muna Yesu? O lukwikilu lwalu ke lusongelwanga kaka mu mvovo ko. Muna Yakobo 2: 26 tutanganga vo: “O lukwikilu luakondwa mavangu, luafwa.” Elo, lukwikilu lwakieleka mu “mavangu” meto lusongelwanga. Tanginina Yesu i mpila ambote tulenda songela vo tukwikilanga muna yandi ke mu mvovo kaka ko, kansi muna mavangu meto mpe.—Yoane 13:15.
21Lungananga kuna Elambu dia Nlekelo a Mfumu. Kina kia 14 kia ngonde a Nisani a mvu 33 wa tandu kieto, Yesu wayantika elambu diamfunu diyikilwanga muna Nkand’a Nzambi vo “Nlekelo a Mfumu.” (1 Korinto 11:20; Matai 26:26-28) Elambu diadi diyikilwanga mpe vo Luyindulu lwa Lufwa lwa Kristu. Yesu wasikidisa elambu diadi mu sadisa alongoki andi kumosi ye Akristu awonso mu sungamena vo muna lufwa lwandi, wavana moyo andi se lukulu. Muna kuma kia luyindulu lwalu, Yesu wakanikina vo: “I wau wuwu nuvanga muna luyindulu luame.” (Luka 22:19) Luyindulu lwa Lufwa lwa Kristu lukutusungamesanga o zola basonga Yave yo Yesu mu kuma kia lukulu. Tulenda songa luyangalalu lweto muna lukulu muna lungananga konso mvu kuna Luyindulu lwa Lufwa lwa Kristu.*
22 O lukulu katukubikila Yave i lukau lusundidi o mfunu. (2 Korinto 9:14, 15) O lukau lwalu lwa ntalu lutwasa mpe nsendo kw’awana bafwa. Tulongoka e diambu diadi muna kapu kia 6 ye 7.
OMA KELONGANGA NKAND’A NZAMBI
- Lukulu i nzila kaziula Yave mu vuluza wantu mun’esumu ye lufwa.—Efeso 1:7.
- O Yave wakubika lukulu muna fila Mwan’andi amosi ova ntoto muna kutufwila.—1 Yoane 4:9, 10.
- Muna lukulu, tulolokwanga masumu, tuvwanga ntona zavelela ye vuvu kia moyo a mvu ya mvu.—1 Yoane 1:8, 9.
- Muna songa vo tuvutulanga matondo muna lukulu tufwete longoka mayingi mu kuma kia Yave, kala ye lukwikilu muna kimenga kia lukulu lwa Yesu ye lungananga kuna Nlekelo a Mfumu.—Yoane 3:16.
* Muna zaya mambu makaka mu kuma kia Nlekelo a Mfumu, tala Nkudika.
Yuvu ya Longokela
1, 2. (a) Nki kikitulanga lukau se lwamfunu kwa ngeye? (b) Ekuma dilenda yikilwa vo lukulu i lukau lusundidi mfunu olenda tambula?
3. Nki i lukulu? Adieyi tufwete bakula ntete muna zaya mfunu a lukulu?
4. O moyo alunga wa Adami adieyi wasonganga?
5. E mvovo a Nkand’a Nzambi, wasia vo Adami mu ‘fwaniswa kia Nzambi’ kavangilwa, adieyi usonganga?
6. Vava Adami kakolamena Nzambi, nki kavidisa? Nki diatwasa kwa mbongo andi?
7, 8. O lukulu nkia nsasa zole luna?
9. Nkia mpila lukulu lwavavwanga?
10. O Yave aweyi kakubikila lukulu?
11. Aweyi muntu mosi kafwanina kula wantu ayingi?
12. E mpasi kamona Yesu adieyi zasonga?
13. O lukulu aweyi lwa futilwa?
14, 15. Aweyi tufwete vanga muna ‘lolokwa masumu meto’?
16. Adieyi dikutusadisa muna sambila Nzambi ye ntona zavelela? E ntona zazi nkia mfunu zina?
17. Wau vo Yesu wafwa mu kuma kieto nkia nsambu tuvwa?
18. Ekuma tufwete vutulwilanga matondo kwa Yave mu kuma kia lukulu?
19, 20. Nkia mpila tulenda songela vo tuvutulanga matondo muna lukau lwa lukulu kavan’o Nzambi?
21, 22. (a) Ekuma tufwete lunganenanga kuna elambu dia Nlekelo a Mfumu konso mvu? (b) Adieyi tulongoka muna kapu kia 6 ye 7?


text:
Kibinda
Mboti kudi baboso ba beki bu kutangila mambu ma sonama mu kinvuka ki Wikipedia. Basi Kabinda badi bakongo, bosso kuandi buididi basi Kongo di Kishasha, basi Kongo di Brazzaville, vo basi Gabon. Mu ki khulu kitu tuidi kuitu zi khomba y zi khoma. Nge kumona mutu nvasa, muna kasi ko muisi tsi. Ma Kongo mamamuadi ay basi Kabinda bantalana bazabini kwau. Mu ntoto kabinda muidi basundi, bayombe, balingi, bavili, bakotchi, bakuakongo ai bawoyo. Mua nkulo utukamba ti ndiata yaku ku n'buminaga va kikoda. Diau tu kambasananga. Nditi kulubikila mua bisvu, bisuela luzabu lu bayombe.
Tu teka matu tu teka ndimbidica:
- N'zenza widi diela, nleko u kukambusu.
- Ki tambudulu ki mbungu, ki vutudulu ki mbungu.
- Tukula tu mbusa, phindisini.
- Ukanda nvula, fubila y thinu.
- Kubedi mboti, kuvutukanga mboti.
Ndi m'buela kukindiza mboti ziama kudi ba kongo boso.


text:
Mutindu Nge Lenda Lungisa Bampusa ya Minunu
“Bana ya fioti, beto fwete zola kaka ve na bangogo mpi ti ludimi, kansi na bisalu mpi na kieleka.”—1 YOA. 3:18.
1, 2. (a) Inki bampasi mabuta mingi ke kutanaka ti yo, mpi nki bangiufula ke basika? (b) Inki mutindu bibuti mpi bana lenda nunga bansoba yina kinunu ke nataka?
YO KE PESAKA mpasi na ntima ntangu nge ke wa nde bibuti na nge yina vandaka ngolo mpi kusala mambu bo mosi, kele diaka ve ti makuki ya kusala yo. Mbala ya nkaka, tata to mama bwaka mpi mukwa ya mukongo me bukana, to yandi me bela ntu, to munganga me mona nde yandi kele ti maladi mosi ya ngolo. Na ndambu ya nkaka, yo lenda vanda mpasi sambu nde minunu kundima bansoba to mambu ya nkaka yina lenda kanga bo nzila ya kulungisa bo mosi bampusa na bo. (Yobi 14:1) Inki beto lenda sala? Inki mutindu beto lenda sadisa bo?
2 Disolo mosi yina ke tubila mutindu ya kusansa minunu ke tuba nde: “Ata yo kele mpasi na kusolula mambu ya me tala kinunu, mabuta yina ke tubilaka na ntwala mutindu ya kusadisa minunu ke vandaka ti makuki ya kununga bampasi yonso yina lenda basika.” Kusolula mutindu yina lenda basisa mbutu ya mbote kana beto ke ndima nde, kana muntu me kuma mununu mambu ya mpasi ke kondaka ve. Yo yina, beto fwete kudibongisa mpi kubaka badesizio na ntwala. Beto tadila ntangu yai mutindu mabuta lenda kudibongisa na ntwala sambu na kununga bampasi ya nkaka.
KUDIBONGISA SAMBU NA “BILUMBU YA MPASI”
3. Inki mambu bantu ya dibuta lenda sala ntangu bibuti yina me kuma minunu kele na mfunu ya lusadisu ya mingi? (Tala kifwanisu yina kele na luyantiku ya disolo.)
3 Kele ti ntangu yina minunu ke vandaka diaka ve ti makuki ya kulungisa bo mosi bampusa na bo; na ntangu yina bo ke vandaka na mfunu ya lusadisu. (Tanga Longi 12:1-7.) Kana bibuti lenda diaka ve kulungisa bo mosi bampusa na bo, bo ti bana na bo fwete solula sambu na kuzaba lusadisu yina me fwana mpi mutindu ya kulungisa yo. Yo ta vanda mbote nde dibuta ya mvimba kuvukana sambu na kuwakana, kutadila bampusa ya bibuti na bo mpi mutindu bo ta lungisa yo. Konso muntu, mingi-mingi bibuti fwete monisa pwelele mawi na bo mpi kutubila mambu na mutindu yina me fwana. Bo lenda solula sambu na kuzaba kana bibuti ta vanda na mfunu ya lusadisu ya nkaka sambu bo bikala na nzo na bo mosi kukonda kigonsa. * To bo lenda solula na mutindu konso muntu na dibuta lenda sala bikesa sambu na kulungisa mukumba yina. (Bing. 24:6) Mu mbandu, bankaka lenda vanda ti makuki ya kusadisaka bibuti konso kilumbu mpi bankaka lenda pesaka lusadisu ya mbongo. Bantu yonso fwete zaba nde konso muntu kele ti mukumba, kansi bantangu ya nkaka mukumba yina lenda soba mpi bo fwete solula na mutindu bankaka lenda sala yo.
4. Na wapi bantu ya dibuta lenda sosa lusadisu?
4 Ntangu nge me yantika kusadisa kibuti na nge yina me kuma mununu, baka ntangu ya kuzaba yandi mbote-mbote. Kana yandi ke bela maladi yina ke bebisaka mavimpi malembe-malembe, sosa kuzaba mambu yina ta salama na nima. (Bing. 1:5) Kwenda kukutana ti bangidika ya leta yina ke pesaka lusadisu na minunu. Sosa kuzaba kimvuka yina kele na bwala na beno, yina lenda sadisa nge na kulungisa mbote mukumba yina. Kuyindula mambu yai ya mpasi, lenda sala nde nge kuma mawa-mawa, kuniokwama na mabanza, to kuwa mpasi na ntima. Zabisa diambu yina na nduku mosi ya ntima. Kuluta yonso, kangudila Yehowa ntima na nge. Yandi lenda pesa nge ngemba ya mabanza yina nge kele na yo mfunu sambu na kununga mpasi yina.—Nk. 55:23; Bing. 24:10; Bafi. 4:6, 7.
5. Sambu na nki yo kele mfunu na kusosa kuzaba na ntwala mutindu ya kusadisa bibuti yina me kuma minunu?
5 Minunu ya nkaka mpi mabuta na bo ke sosaka kuzaba na ntwala mutindu ya kusadisa kibuti yina me kuma mununu—mu mbandu, kukwenda kuzinga ti mwana na yandi ya bakala to ya nkento, kuzinga na banzo ya minunu, to kusadila bangidika ya nkaka yina kele na bwala na beno. Bo ke monaka na ntwala ‘mambu ya mpasi mpi ya mawa’ yina lenda basika mpi bo ke kudibongisaka sambu na yo. (Nk. 90:10) Mabuta mingi ke wakanaka ve na ntwala na mutindu bo ta sala mambu mpi, kana diambu ya mpasi me basika bo ke bakaka badesizio ya nswalu-nswalu. Muntu mosi ya mayele tubaka nde: “Yai kele ve ntangu ya mbote sambu na kubaka desizio ya mutindu yina.” Ntangu mambu ke salama nswalu-nswalu mutindu yina, bantu ya dibuta lenda wa makasi mpi yo lenda basisa mavwanga. Kansi, kudibongisa na ntwala mpi na ntangu ya nda lenda vanda pete sambu na kununga bansoba yina lenda basika na nima.—Bing. 20:18.
6 Nge lenda mona nde yo kele mpasi sambu na kusolula ti bibuti na nge na yina me tala kusala bansoba na nzo na bo to kulomba bo na kukatuka na nzo yina. Kansi, bantu mingi me monisaka nde kusolula mambu yina me natilaka bo mambote mingi na nima. Sambu na nki? Sambu yo me sadisaka bo na kusolula mbote, mpi kubaka bangidika na ntwala nde mambu ya mpasi kubasika. Bo me monaka nde kupesana mabanza na ntwala, na zola mpi na mawete yonso me sadisaka bo na kubaka badesizio kukonda mpasi. Ata kana minunu ke zola kubikala na nzo na bo mpi kulungisa bo mosi bampusa na bo ntangu bo kele ti makuki ya kusala yo, mambote ke monanaka mingi kana bo solula ti bana na bo sambu na lusadisu yina bo ta vanda ti yo mfunu kana diambu mosi me basika.
7, 8. Yo ta vanda mbote nde mabuta kutubila nki mambu, mpi sambu na nki?
7 Bibuti, ntangu beno ke solula, beno zabisa dibuta na beno mambu yina beno ke zolaka mpi mbongo yina beno ta vanda na yo mfunu. Yo ta sadisa bo na kubaka badesizio ya me fwana ntangu beno ta vanda ve ti makuki ya kusala yo. Ntembe kele ve nde, bo ta vanda na kiese ya kuzitisa bangindu na beno mpi kusala yonso yina bo lenda sala sambu beno vanda na kimpwanza. (Baef. 6:2-4) Mu mbandu, keti nge ke zola nde mwana na nge mosi kubingisa nge na kukwenda kuzinga ti dibuta na yandi to nge kele na mfunu ya diambu ya nkaka? Vanda ti bukati-kati mpi zaba nde, bantu yonso ve ke tadilaka mambu mutindu nge ke tadila yo mpi yo ke bakaka ntangu sambu nde konso muntu, yo vanda nge to bana na nge, na kusoba mabanza na yandi.
8 Beto yonso fwete zaba nde, beto lenda fiotuna mambu ya mpasi kana beto ke baka bangidika na ntwala mpi ke solula mbote. (Bing. 15:22) Yo ke tadila kusolula mambu ya me tala lusansu mpi mambu yina nge ke zolaka. Mambu yina kele na Mukanda Yina Kele ti Balukanu ya Muntu na Yina Me Tala Mambu ya Lusansu (mandat en matière de santé) yina Bambangi ya Yehowa ke sadilaka, kele ti mambu yina beno fwete tubila na masolo yina. Konso muntu fwete zaba lusansu yina yandi lenda baka mpi yandi kele ti nswa ya kundima to ya kubuya yo. Karte Pas de sang ke monisaka balukanu ya muntu na diambu yai. Kutula zina ya muntu yina nge ke tudilaka ntima na mukanda yina (kisika nsiku ke ndimaka ngidika yina) lenda sadisa yandi na kubaka badesizio ya mbote na ntangu yina me fwana. Yo ta vanda mbote nde minunu, bantu yina kele ti mukumba ya kusadisa bo, mpi bantu yina bo me pona na kumonisa balukanu na bo na mambu ya lusansu, kuvanda ti mikanda yina mpi kusadila yo ntangu bo kele na mfunu na yo. Bantu ya nkaka me tulaka mikanda yai kisika mosi ti testama na bo mpi mikanda ya nkaka ya mfunu mingi mu mbandu ya asiranse, ya mambu ya mbongo, ya kukwenda na mambu ya leta mpi buna na buna.
MUTINDU YA KUSALA MAMBU NTANGU BANSOBA ME BASIKA
9, 10. Inki ntangu bibuti yina me kuma minunu lenda vanda na mfunu ya lusadisu ya mingi?
9 Mbala mingi, dibuta ya mvimba ke zolaka nde minunu kulanda kulungisa bo mosi bampusa na bo ntangu bo kele ti makuki ya kusala yo. Bo lenda vanda ti makuki ya kulamba, kuyobisa bilele, kutula bunkete na nzo, kunwa nkisi mpi kusolula mbote kukonda mpasi. Na kusalaka mpidina, bo ke ndimisaka bana na bo nde, bo fwete kudikotisa ve na mambu yonso ya luzingu na bo. Kansi na nima ya mwa ntangu, kana bibuti yina me kuma minunu kibeni, ziku ntangu bo kele diaka ve ti makuki ya kukwenda kusumba bima, to kuyindula mbote, yo lenda lomba nde bana kusadisa bo.
10 Kinunu lenda sala nde mununu kukuma kuyindula diaka ve mbote, kudiyangisa na mabanza, kuvidisa makuki ya kuwa, ya kumona mbote, mpi ya kuyibuka mambu. Kana mambu ya mutindu yai me kumina mununu, minganga lenda pesa lusansu ya mbote. Kana mosi ya mambu yai me yantika, beno sosa lusadisu ya munganga kukonda kusukinina. Bana lenda baka bangidika sambu na diambu yai. Bantangu ya nkaka, bo lenda yantika kusala mambu ya nkaka yina bibuti na bo vandaka kusala bo mosi. Sambu na kutomisa lusadisu yina bibuti lenda baka, bana lenda yantika kutuba sambu na mambote na bo, kusadisa bo na kusonika mpi kutanga mikanda, kufidisa bo na bisika yina bo ke kwenda, mpi buna na buna.—Bing. 3:27.
11. Inki beno lenda sala sambu na kufiotuna bampasi yina kinunu ke nataka?
11 Kana bampasi ya bibuti ke mana ve, mbala ya nkaka beno lenda sala bansoba na lusansu yina bo ke baka to kisika yina bo ke zinga. Ntangu beno ke sala bansoba ya fioti-fioti, yo ta vanda mpasi ve sambu na kuyidika mambu. Kana nge ke zingaka ntama ti bibuti na nge, keti nge lenda lomba mpangi-Mukristu mosi to muntu mosi yina kele pene-pene ti bo na kukwendaka kutala bo mbala na mbala mpi kuzabisa mosi na beno mutindu bo kele? Keti bo kele na mfunu ya lusadisu kaka na yina me tala kulamba, kuyobisa bilele mpi kutula bunkete na nzo? Keti kusala mwa bansoba na nzo ta sadisa bo mpi ta tanina bo na kutambula, kuyobila, mpi na mambu ya nkaka? Mbala ya nkaka, diambu yina minunu kele na yo mfunu sambu na kulungisa bo mosi bampusa na bo kele kaka, kuvanda ti muntu mosi yina ta sadisaka bo. Kansi, kana bo mosi ta kuka ve kuditanina, yo ta lomba nde muntu mosi kuzinga ti bo sambu na kusadisa bo. Yo vanda nki lukanu beto ta baka, beno sosa kuzaba bimvuka yina kele na bwala na beno ya lenda sadisa bo. *—Tanga Bingana 21:5.
MUTINDU BANKAKA ME NUNGAKA MPASI YINA
12, 13. Inki mutindu bana yina ke zingaka ntama ti bibuti na bo yina me kuma minunu ke landaka kukumisa bo mpi kusadisa bo?
12 Bana yina ke zolaka bibuti na bo ke sepelaka nde bo vanda na luzingu ya mbote. Kuzaba nde, bibuti na bo ke bakaka lusadisu ya mbote ke pesaka bo ngemba ya mabanza. Kansi sambu na mikumba ya nkaka yina bo kele ti yo, bana mingi yina me kuma bambuta ke zingaka ve kisika mosi ti bibuti na bo. Yo yina, bana ya nkaka ke kwendaka kutala bibuti na bo mpi kusadisa bo na mambu yina bo kele na yo mfunu, mu mbandu bisalu ya nkaka ya nzo yina bibuti ke kuka diaka ve kusala. Kubinga bibuti mbala na mbala na telefone, ata nkutu konso kilumbu kana mpila kele, kusonikila bo mikanda, to ba message na Internet ke monisaka bo nde, bana na bo ke zolaka bo mingi.—Bing. 23:24, 25.
13 Ata nge ke zingaka ntama to ve ti bibuti na nge, nge fwete sosa kuzaba lusadisu yina bo kele na yo mfunu konso kilumbu. Kana nge ke zingaka ntama ti bibuti na nge yina kele Bambangi ya Yehowa, nge lenda solula ti bankuluntu ya dibundu na bo na kuzabisa nge mabanza na bo. Mpi kuvila ve kusambaka sambu na yo. (Tanga Bingana 11:14.) Ata bibuti na nge kele ve Bambangi ya Yehowa, nge fwete “kumisa tata na nge ti mama na nge.” (Kub. 20:12; Bing. 23:22) Na kutuba mansonga, mabuta yonso ve ta baka badesizio ya mutindu mosi. Bana ya nkaka ke bakaka bangidika sambu nde kibuti na bo yina me kuma mununu kuzinga kumosi ti bo to pene-pene ti bo. Kansi, yo ke vandaka ve ntangu yonso pete na kusala mpidina. Bibuti ya nkaka ke zolaka ve kuzinga kisika mosi ti bana na bo yina me kuma bambuta mpi mabuta na bo sambu bo ke zolaka kimpwanza mpi ke zolaka ve kuvanda kizitu sambu na bana na bo. Bankaka lenda vanda ti mbongo mpi lenda sepela na kubikala na nzo na bo mosi mpi kulungisa bampusa na bo.—Lo. 7:12.
14. Bana yina kele ti mukumba ya kutanina bibuti na bo lenda kutana ti nki bampasi?
14 Na mabuta mingi, mukumba ya nene ya kutanina kibuti ke vandaka na mapeka ya mwana yina ke zingaka pene-pene ti bibuti yina. Kansi, bana yina ke taninaka bibuti na bo yina me kuma minunu fwete monisa bukati-kati na yina me tala bampusa ya bibuti na bo mpi ya mabuta na bo. Muntu yonso ke vandaka ti bandilu na kikesa yina yandi lenda monisa mpi na ntangu yina yandi lenda pesa. Mpi luzingu ya muntu yina ke taninaka mununu lenda soba mpi yo lenda lomba nde beno tadila diaka bangidika yina beno bakaka. Keti, muntu mosi ya dibuta kele ti mukumba mingi? Keti bana ya nkaka lenda sala mambu ya nkaka na kisika na yandi, mu mbandu kutanina kibuti na bangunga ya nkaka?
15. Inki dibuta lenda sala sambu nde mwana yina ke taninaka kibuti kulemba ve?
15 Kana ntangu yonso kibuti mosi kele na mfunu ya lusadisu, yo lenda lembisa mwana yina ke taninaka yandi. (Lo. 4:6) Bana yina ke zolaka bibuti na bo ke salaka yonso yina bo lenda sala sambu na kusadisa bo, kansi kulomba-lomba bo na kulungisa ntangu yonso bampusa ya bibuti lenda lembisa bo. Kana bana yina ke tanina kibuti me kutana ti diambu yai, bo fwete tadila mambu na mutindu ya mbote mpi kusosa lusadisu. Yo lenda lomba nde beto sadisaka bana yina na nsungi ya mwa ntangu sambu bo nata ve nswalu-nswalu kibuti na nzo ya minunu.
16, 17. Inki bampasi bana lenda kutana ti yo ntangu bo ke sadisa bibuti na bo yina me kuma minunu, mpi nki mutindu bo lenda nunga yo? (Tala mpi lupangu “Mono Ke Sepelaka na Kutanina Bibuti na Beto.”)
16 Yo ke pesaka mpasi na kumona mutindu kinunu ke niokula bibuti na beto yina beto ke zolaka mingi. Na ntangu yina, bana yina ke taninaka bibuti na bo ke waka mawa, susi, makasi, ata nkutu kiseku. Bantangu ya nkaka, kibuti yina me kuma mununu lenda tubila beto mambu ya mbi to kukonda kumonisa ntonda. Kana yo salama, kuwa ve makasi nswalu. Munganga mosi ya maladi ya ntu ke tuba nde: “Mutindu ya kuluta mbote ya kusala na ntwala ya konso diambu yina, mingi-mingi yina me pesa nge mpasi ngolo na ntima, kele ya kundima diambu yina. Kudipesa foti ve sambu nge ke wa mutindu yina.” Zabisa nkwelani na nge, muntu ya nkaka ya dibuta to nduku mosi ya ntima mutindu nge ke kudiwa. Kusolula mutindu yina lenda sadisa nge na kubakisa nde mambu lenda soba.
17 Yo lenda kuma ti ntangu yina dibuta kele diaka ve ti makuki ya kulanda kulungisa bampusa ya kibuti yina me kuma minunu. Yo lenda lomba nde, beno nata yandi na nzo ya minunu. Mbala mingi, mpangi-nkento mosi vandaka kukwenda kutala mama na yandi na nzo ya minunu konso kilumbu. Yandi ke tuba sambu na dibuta na yandi nde: “Beto vandaka ve ti makuki ya kutanina mama banda suka tii nkokila mutindu yandi vandaka kuzola. Kundima kunata yandi na nzo ya minunu vandaka ve desizio mosi ya pete. Na kutuba masonga, yo pesaka mpasi mingi na ntima. Kansi, yo vandaka lukanu ya kuluta mbote sambu na yandi na nsungi ya bangonda ya nsuka ya luzingu na yandi, mpi yandi ndimaka yo.”
18. Inki kivuvu bana yina ke tanina bibuti na bo yina me kuma minunu lenda vanda ti yo?
18 Mukumba ya kutanina bibuti na nge yina me kuma minunu lenda vanda mpasi mpi yo lenda yangisa nge na mabanza. Kele ve ti mitindu ya sikisiki na yina me tala kulungisa bampusa ya minunu. Kansi, kudibongisa mbote-mbote na ntwala, kusolula mbote mpi kisambu ya masonga lenda sadisa beno na kulungisa mukumba na beno ya kupesa bibuti na beno lukumu. Kana beno sala mpidina, beno ta vanda na kiese na kuzaba nde bo ke baka lusadisu mpi lutaninu ya mbote yina bo kele na yo mfunu. (Tanga 1 Bakorinto 13:4-8.) Diambu ya kuluta mfunu, beno lenda vanda ti kivuvu nde beno ta vanda na ngemba ya mabanza yina Yehowa ke pesaka bantu yina ke kumisaka bibuti na bo.—Bafi. 4:7.
^ par. 3 Binkulu ya insi lenda vanda ti bupusi na mutindu bibuti mpi bana lenda sala mambu. Na bisika ya nkaka, yo kele mbi ve mpi nkutu bantu mingi ke sepelaka nde bibuti, bana, bantekolo kuzinga kisika mosi to kukwenda kutalana konso ntangu.
^ par. 11 Kana kibuti na nge ke landa kuzinga na nzo, zikisa nde bantu ya ntima mbote yina ke sadisaka bo kele ti bansabi yina ta sadisa bo na kukangula nzo mbala mosi kana diambu mosi ya kintulumukina me basika.


text:
NZOZULU YA NKENGI APRILI 2014
Keti Nge Fwete Samba?
Kana Nzambi ke zabaka dezia bampusa na beto, keti yo kele kibeni mfunu na kusamba? Biblia ke pesa mvutu na ngiufula yai.
Sambu na Nki Bantu Ke Sambaka?
Bantu mingi yina ke kwikilaka ve na Nzambi ke sambaka. Sambu na Nki?
Keti Nge Fwete Samba?
Nzambi lenda pesa mvutu na bisambu kukonda kusala bimangu.
Bo Sadilaka Biblia Sambu na Kupesa Mvutu na Konso Ngiufula!
Isolina Lamela yina vandaka masere ya Katolika, mpi muntu ya kimvuka ya Bakoministe lembaka nitu sambu na mambu yai zole. Na nima, yandi kutanaka ti Bambangi ya Yehowa mpi bo sadisaka yandi na kuzaba lukanu ya kieleka ya luzingu na nsadisa ya Biblia.
Nge Lenda Nunga Mpukumuna!
Bandongisila tatu lenda sadisa nge na kubaka lukanu ya ngolo.
Keti Nge Zabaka Yo?
Inki bigonsa vandaka kukumina mpika yina vandaka kutina na Roma ya ntama? Sambu na nki mukubu ya mbwaki-bule ya Tire vandaka ntalu mingi na nsi-ntoto?
Keti Thomas Emlyn
—Vwezaka to Nwaninaka Kieleka?
Bansosa yina yandi salaka na Biblia salaka nde yandi wakana diaka ve ti Nzo-Nzambi mpi ti tribinale ya Irlande.
Bamvutu na Bangiufula ya Biblia
Yezu ke sala mambu sambu na kutula ngemba na ntoto.


text:
KAPU KIAZOLE
Nkand’a Nzambi—Nkanda Watuka kwa Nzambi
O Nkand’a Nzambi aweyi waswaswanena ye nkanda miakaka?
O Nkand’a Nzambi aweyi ulenda kusadisila mu zizidila e mpasi?
Ekuma olenda bundila e vuvu muna ungunza wa Nkand’a Nzambi?
NGA olenda sungamena e lumbu watambula lukau lwambote kwa nkundi aku anzodi? Nanga lwatoma kuyangidika. O lukau lwaluna diambu diamfunu lwasonga mu kuma kia ndiona wavana lo. Lwasonga vo ovwanga kikundi kieno mfunu. Ka lukatikisu ko vo wakumvutula matondo muna lukau lwambote kavana.
2 O Nkand’a Nzambi i lukau lwamfunu lwatuka kwa Nzambi. Tufwete vutulanga matondo mu lukau lwalu. O nkanda wau ukutuzayisanga mambu katulendi solola mu nkanda miakaka ko. Ukutuzayisanga mpila yavangilwa ezulu, ntoto, yakala ye nkento antete. O Nkand’a Nzambi uvwidi nkanikinu miamfunu mikutusadisanga mu nwana ye mpasi za zingu. Usasilanga mpe mpila Nzambi kelungisila ekani diandi yo twasa e zingu kiambote ova ntoto. Nkand’a Nzambi i lukau lusundidi o wete.
3 Nkand’a Nzambi i lukau lwamfunu mpe kadi lusonganga diambu mu kuma kia Yave wa Nzambi ona Wavana lo. Ekiaki i ziku kisonganga vo ozolele twatoma kunzaya. Vana ntandu, Nkand’a Nzambi ulenda kusadisa mu finama Yave.
4 Avo una yo Nkand’a Nzambi, kubanzi ko vo ngeye kaka una wau. Nkand’a Nzambi wamvimba yovo ndambu mu tezo kia 2.300 za ndinga se una. Omu nza yawonso wantu akete kaka bakondelo Nkand’a Nzambi. Konso lumingu mafunda ye mafunda ma Nkand’a Nzambi mikaywanga. Ulolo wa Nkand’a Nzambi unietekwanga. Dialudi, ke vena nkanda wakaka ko ulenda tezaneswa yo Nkand’a Nzambi.
5 Vana ntantu, Nkand’a Nzambi “wavumunwinwa kwa Nzambi.” (2 Timoteo 3:16) Mu nkia mpila? O Nkand’a Nzambi uvutulanga vo: “O wantu bavovela muna Nzambi, e mpoveswa bavoveswa kwa mwand’avelela.” (2 Petelo 1:21) Muna bonga e nona: Avo mfumu a salu osonekese nkanda kwa nsoneki andi. E mambu mena muna nkanda wau, ma mfumu a salu. O nkanda ke wa nsoneki ko kansi wa mfumu andi. Diau adimosi mpe, mambu masonama mu Nkand’a Nzambi ke m’awana basoneka mo ko. Muna kuma kiaki, Nkand’a Nzambi i “diambu dia Nzambi” kikilu.—1 Tesalonika 2:13.
NGWIZANI YE ZIKU
6 O Nkand’a Nzambi wasonekwa mu kolo kia 1.600 za mvu. Asoneki a Nkand’a Nzambi mu tandu ya swaswana bazingilanga. Salu yampila mu mpila basalanga. Akaka avati a nsengo bakala, abaki a mbizi za maza, avungudi a mameme, angunza, afundisi ye atinu. Nsoneki a nsangu zambote za Luka dotolo kakala. Kanele vo asoneki a Nkand’a Nzambi wantu a mpila mu mpila bakala, ngwizani una tuka lubantiku yakuna nsuka.*
7 O nkand’antete muna Nkand’a Nzambi usonganga una e mpasi zayantikila. O nkand’a nsuka usonganga vo kuna sentu e nza yawonso yikituka se paradiso. E nkanda miawonso mina mu Nkand’a Nzambi lusansu lwa mafunda ma mvu miyikanga. Uyikanga mpe mpila ekani dia Nzambi dilunganena. E ngwizani a Nkand’a Nzambi y’esivi kikilu. I ziku kisonganga vo kwa Nzambi watuka.
8 O Nkand’a Nzambi wa ludi muna mambu ma ngangu za nza. Uyikanga nkutu mambu ke mazayakananga kwa wantu ko vava masonekwa. Muna bonga e nona, muna nkand’a Fuka Aneyisaele bavewa nsiku mu kuma kia velela yo vaula muntu wayelanga kimbevo kisambukilanga. Kansi e zula yakaka ke bazayanga mambu mama ko. Vava wantu babanzanga vo ntoto walelama wakala, Nkand’a Nzambi wayikila wo vo wavindumuka. (Yesaya 40:22) O Nkand’a Nzambi usonganga ye ziku kiawonso vo nza ‘yamanikwa muna nkatu.’ (Yobi 26:7) Dialudi vo Nkand’a Nzambi ke nkanda wa ngangu za nza ko. Kansi wa ludi vava uyikanga mambu ma ngangu za nza. Ediadi disonganga vo kwa Nzambi kieleka watuka.
9 Nkand’a Nzambi waludi mpe muna mambu ma lusansu ye wafwana bundw’e vuvu. Lusansu lwandi lwasikididi. Ke uyikanga kaka nkumbu za wantu ko kansi yo tuvila twau.# Nswaswani y’asoneki a tusansu twa nza ana beswekanga mbi a zula yau, asoneki a Nkand’a Nzambi akwa ziku kana nkutu mu yika masumu ma yau kibeni ye ma zula kiau. Muna bong’e nona, Mose muna nkanda Ntalu, wasoneka masumu ma yandi kibeni ye mpila katumbilwa. (Ntalu 20:2-12) E ziku kia mpila yayi ke kimonekanga ko muna nkanda miakaka. Mu Nkand’a Nzambi kaka kina kadi i nkanda watuka kwa Nzambi.
NKAND’A NGANGU
10 Wau vo Nkand’a Nzambi wavumunwinwa kwa Nzambi, ‘wamfunu muna longa, muna tumba, muna singika.’ (2 Timoteo 3:16) Kieleka, o Nkand’a Nzambi i nkand’a ngangu. Uyikanga mawonso ma zingu kia wantu. Ediadi ke diasivi ko, kadi o Yave Ovwidi wo i Mvangi. Otoma bakulanga ngindu ye makani meto ke mu yeto kibeni ko. Vana ntandu, o Yave ozeye dina tuvwidi o mfunu mu kala ye kiese. Ozeye mpe e nzila tufwete venga.
11 Badika elongi dia Yesu vana Mongo muna Matai kapu kia 5 yaku 7. Mun’elongi diadi, Yesu mambu mayingi kavova, mpila ya kadila ye kiese, mpila ya singikila ntantani, mpila ya sambila ye mpil’ambote yabadikila mavwa. Elongi dia Yesu mfunu kikilu dina o unu nze una diakala vava kavova dio.
12 Vena mpe ye malongi makaka ma mpila yakadila ye yitu, fu ya salu ye ngwizani ye akaka. E nsiku mia Nkand’a Nzambi mfunu mina kwa wantu awonso ye nsendo mitwasanga. O Yesaya wa ngunza oyikilanga ngangu za Nkand’a Nzambi mu mvovo emi: “Omono i Yave wa Nzambi aku, on’okulong’oma ma mfunu.”—Yesaya 48:17.
NKANDA WA UNGUNZA
13 Muna Nkand’a Nzambi muna ye ulolo wa ungunza. Ungunza wayingi wa Nkand’a Nzambi walungana kala. Tala nona kimosi. Muna Yesaya wa ngunza, ona wazinganga muna tandu kia 8 vitila tandu kieto, o Yave wavova vo e mbanza Babele yifwaswa. (Yesaya 13:19; 14:22, 23) Watoma sasila mpila yifwasilwa. Makesa m’atantu mayumisa maza ma nkoko a Babele yo kota muna mbanza lembi nwana. Ke diadi kaka ko. Ungunza wa Yesaya wayika nkutu nkumbu a Kurese wa ntinu ona ofwasa Babele.—Yesaya 44:27-45:2.
14 Vioka 200 za mvu, e mbanza Babele yazungwa kwa makesa kina kia 5 kia ngonde ya Oktoba a mvu 539 vitila tandu kia Kristu. Nani wakala mfumu a makesa momo? Kurese wa ntinu Aparasi. E ndungan’a ungunza wau yatoma kubikwa. Nze una diasakulwa, nga makesa ma Kurese babwisa kieleka Babele lembi nwana?
15 Muna fuku wauna esi Babele mu nkinzi ampwena bakala. Muna kuma kia yaka yampwena yazieta mbanza, babanzanga vo lutaninu bakala lwau. Kansi, Kurese wavengomona maza ma nkoko muna mbanza. Vana vau vava maza mayuma, makesa mandi basauka yo lwaka muna yaka ya mbanza. Makesa ma Kurese aweyi bakotela muna Babele? Muna fuku wauna e mielo mia mbanza miaziuka miakala.
16 Muna kuma kia Babele diasakulwa vo: “Muna ke mukunda wantu ko, ovo mukalwa mbandu ke mbandu: ovo Nlaba kakuma mo saba kiandi, ngatu avungudi babubika mo o makambi mau.” (Yesaya 13:20) Ungunza wau ke wasakula kaka o bwa kwa mbanza ko. Usonganga mpe vo Babele yikituka se mfuta yakwele mvu. Olenda mona e ziku kia ndungan’a ungunza wau. E mbanza Babele o unu ke yizingilanga diaka wantu ko. E fulu yakala tezo kia 80 lwa kilometa kina kuna sude ya mbanza Bagdá, kuna nsi ya Iraque. E kiaki i ziku kisonganga e ndungan’a mvovo mia Yave muna Yesaya: “Komba nkomba yo muna sesa kia lufwasu.”—Yesaya 14:22, 23.%
17 O zaya vo Nkand’a Nzambi i nkand’a ungunza wafwana bundw’e vuvu dikumikanga lukwikilu lweto, nga ke wau ko? Kieleka, wau vo Yave wa Nzambi wa lungisa nsilu miandi, tuna ye vuvu vo olungisa nsilu andi wa kitula ntoto se paradiso. (Ntalu 23:19) Idianu vo, tuna ye “vuvu kia moyo a mvu ya mvu, una kasia nsilu o Nzambi, ona kalendi vuna ko, e tandu ya mvu ya mvu nsukinina.”—Tito 1:2.^
“E DIAMBU DIA NZAMBI DIAMOYO”
18 Muna mana tulongokele mu kapu kiaki, tumwene vo Nkand’a Nzambi i nkanda ulembi tezaniswa. E ngwizani a sono yandi, ziku kia tusansu, ngangu ye ungunza wandi usonganga kikilu o mfunu wa Nkand’a Nzambi. Kansi vena mpe ye kuma kiakaka. Paulu wa ntumwa wasoneka vo: ‘E diambu dia Nzambi diamoyo ye nkuma, dilutidi mpe o twa kwa nsosolo miawonso mia meno mole, dikotanga kana i mpambaninu a moyo yo mwanda, yo mayikilu mpe, yo nluku, dizeye mpambula za mbalu yo makani ma ntima.’—Ayibere 4:12.
19 O tanganga Nkand’a Nzambi dilenda soba e zingu kieto. Dilenda kutusadisa mu kuyifimpa. Tulenda vova vo Nzambi tuzolanga, kansi e mpila tubadikilanga malongi ma Nkand’a Nzambi ilenda songa makani ma ntima mieto.
20 O Nkand’a Nzambi i nkanda watuka kwa Nzambi. Muna kuma kiaki, tufwete wo tanganga ye longoka wo. Songa vo oyangalelanga lukau lwalu lwa Nzambi muna longoka wo una ufwene. Ediadi dikusadisa mu toma zaya ekani dia Nzambi mu kuma kia wantu. E kapu kilanda kisasila ekani diadi ye mpila dilunganena.
OMA KELONGANGA NKAND’A NZAMBI
- O Nkand’a Nzambi wavumunwinwa kwa Nzambi, wa ziku, wafwana bundw’e vuvu.—2 Timoteo 3:16.
- Malongi ma Nkand’a Nzambi mamfunu muna mawonso ma zingu kieto.—Yesaya 48:17.
- E nsilu mia Nkand’a Nzambi milungana.—Ntalu 23:19.
* Akaka bevovanga vo tini yakaka ya Nkand’a Nzambi ke ina ngwizani ko. Kansi diadi ke dia ludi ko. Tala kapu kia 7 kia nkanda A Bíblia—Palavra de Deus ou de Homens? wavaikiswa kwa Mbangi za Yave.
# Muna bong’e nona, tala luvila kawutukila Yesu muna Luka 3:23-38.
% Muna zaya diaka mambu makaka ma ungunza wa Nkand’a Nzambi, tala e finkanda Um Livro Para Todas as Pessoas muna lukaya lwa 27-29, wavaikiswa kwa Mbangi za Yave.
^ O lufwasu lwa Babele nona kimosi kia ndungan’a ungunza wa Nkand’a Nzambi. Vena mpe ye nona yakaka nze i lufwasu lwa Turo ye Nineve. (Yezekele 26:1-5; Sefaniya 2:13-15) Daniele wa ngunza wasakula mpe yimfumu yangolo ya nz’amvimba iyala kunim’a lufwasu lwa Babele nze kimfumu kia Madai-Parasi ye kia Ngerekia. (Daniele 8:5-7, 20-22) Tala Nkudika isasilanga ungunza wa Masia una wa lunganena muna Yesu Kristu.
Yuvu ya Longokela
1, 2. O Nkand’a Nzambi aweyi winina se lukau lwambote lwatuka kwa Nzambi?
3. O lukau lwa Nkand’a Nzambi adieyi lusonganga mu kuma kia Yave? Ekuma lwinina mfunu?
4. Adieyi disivikisi mu mpila iwokelelanga kayanesa o Nkand’a Nzambi?
5. O Nkand’a Nzambi aweyi “wavumunwinwa kwa Nzambi”?
6, 7. E ngwizani ina mu Nkand’a Nzambi y’esivi. Nki ekuma?
8. Yika e nona isonganga vo Nkand’a Nzambi waludi muna mambu ma ngangu za nza.
9. (a) O Nkand’a Nzambi aweyi unina wa ziku muna mambu ma tusansu? (b) E ziku ki’asoneki a Nkand’a Nzambi adieyi kisonganga mu kuma kia Nkand’a Nzambi?
10. Ekuma ke dinina diasivi ko vo Nkand’a Nzambi i nkand’a ngangu?
11, 12. (a) Nkia mambu kavova o Yesu muna Elongi diandi vana Mongo? (b) Nkia mambu makaka mamfunu meyikwanga mu Nkand’a Nzambi? E malongi mandi nkia kuma menena o mfunu?
13. O Yave nkia mambu kazayisa kwa Yesaya wa ngunza mu kuma kia Babele?
14, 15. Ungunza wa Yesaya mu kuma kia Babele aweyi wa lunganena?
16. (a) O Yesaya aweyi kavova mu kuma kia mbaninu a Babele? (b) Ungunza wa Yesaya mu kuma kia lufwasu lwa Babele aweyi wa lunganena?
17. E ndungan’a ungunza wa Nkand’a Nzambi aweyi ukumikinanga lukwikilu lweto?
18. Nkia mvovo mia nkuma kasoneka Paulu wa ntumwa mu kuma kia “Diambu dia Nzambi”?
19, 20. (a) O Nkand’a Nzambi aweyi ulenda kusadisila mu kuyifimpa ngeye kibeni? (b) Aweyi olenda songela luyangalalu muna lukau lwalu lwamfunu lwa Nzambi?