text:
Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi
Demokratik kongo cumhuriyeti
Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi to Kôngo Demokratiki to Kôngo-Kinsasa kele yinsi na Afelika ya Kati. Bayinsi ya pène-pène na yawu kele Repubilika ya Kôngo, Repubilika ya Afelika ya Kati, Sudan, Uganda, Rwanda, Burundi, Zambia ná Ngola. Kôngo-Kinsasa kele yinsi ya tatu na bunene ya Afelika.
Contents
Kinkulu[soba | edit source]
Tuka 2000 NK tî 500 BK bitembo ya babantu katuka londe sompaka na ndâmbu ya Kôngo ya ntângu yayi. Bantu ya kisina, bambekele, fwanaka sompa na dikabu ngele ya yinsi. Babantu yina kotisaka kisalu ya bilanga pe kisalu ya kibende tuka Afrika-Mputu.
Pène-pène na mvula 400 kimvuka mosi bandaka kukulisa na simu ya nzadi Lualaba. Nkûmbu ya kimvuka yayi vwandaka Upemba. Yawu kumaka Luba ya Ntotila na nima (pène-pène na 1585). Kimvuka ya mfunu ya nkaka vwandaka Kôngo ya Ntotila, yina butukaka pène-pène na mvula 1400 mpe zingaka tî 1885 na nsiku.
Luyalu ya Belezi (1908 – 1960)[soba | edit source]
Kôngo vwandaka koloni ya Belezi banda 1908 tî kuna 1960.
Vita ya yinsi (1960-1965)[soba | edit source]
Zaire (1971 – 1997)[soba | edit source]
Na nima ya mvula tânu ya vita mpe ya ngemba ve, Joseph-Désiré Mobutu, lieutenant général ya banwani, basisaka Kasa Vubu katuka kîti ya luyalu na ngolo na 1965. Mobutu nataka ngemba na yinsi, kasi luyalu na yandi vwezaka bansua ya muntu mpe salaka lukwikilu ya muntu samu na Mobutu kibeni.
Na bamvula kumi ya 1970 Mobutu salaka politiki ya kuzairisa (kifalanse: zaïrianisation). Na mvula 1971 yandi pesaka Kôngo zina ya yimpa, Zaire, yina kele mpila ya kupola ya mpovo ya kikôngo, Nzadi.
Transition (1996 – bubu)[soba | edit source]
Na mvula 2005 Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi me kuzwa misiku ya yinsi ya yimpa. Banda misiku yayi nzila me zibulama samu na kumanisa transition na nswalu nyonso na kubimisa nsiku ya maponama ke kwiza. Kimvuka ya kimpwanza ya kupona (Commission electorale independante) salaka maponama samu na ntwadisi ya yinsi ná luyalu ya yinsi na 30.7.2006. Joseph Kabila nungaka Jean-Pierre Bemba ná bakandida ya nkaka na maponama ya ntwadisi ya nsi.
Bêsi[soba | edit source]
Kibuka ya bantu ya nene kele:
- baluba 18 %
- bakôngo 16,1 %
- bankundu 13,5 %
- banyarwanda ná banyamulenge 10,3 %
- bazande 6,1%
- babangi ná bangala 5,8%
- bantu ya nkaka 30,2%
Bandînga[soba | edit source]
Ndînga ya kisalu ya Kôngo-Kinsasa yawu kele kifalanse. Bandînga ya bwala kele kikôngo, kiluba, kiswahili na lingala. Yinsi ke tembikisa bandînga yina nyonso na kuloza ata mosi ve. Bandînga ya nkaka ya yinsi yawu kele samu na lukumu ya yinsi ya Kongo yina luyalu ke kwiza kakila.
Lukwikilu[soba | edit source]
- bana ya Yesu ya katolika 70%
- bana ya Yesu ya misioni 20%
- bana ya Kimbangu 10%
- basilamu 10%
- lukwikilu ya bambuta 10%
Malongi ya ntoto[soba | edit source]
Nzadi Kôngo ná bana-nzadi ya yandi ke sabuka yinsi ya mvimpa. Nzadi Kôngo ke kabula Kôngo-Balazavile na Kôngo-Kinsasa. Nzadi Ubangi kele ndilu na Yinsi ya Afelika ya Kati. Uganda kele na simu ya Mazanga Mobutu na Rwitanzige. Rwanda kele na simu ya Kivu. Burundi na Tanzania kele na simu ya Tanganyika. Dizanga Mweru ye nzadi Luapula salama bonso ndilu na Zambia. Kwango na Kasâyi ke lânda ndilu ya Ngola.
Bizûnga[soba | edit source]
Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi kele na bizûnga makûmi zôle na tânu, na mbânza Kinsasa.
Politiki[soba | edit source]
Politiki ya Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi
Minsiku ya leta[soba | edit source]
Bantwadisi ya nsi[soba | edit source]
- 1960 - 1965 Joseph Kasa Vubu
- 1965 - 1997 Mobutu Sese Seko
- 1997 - 2001 Laurent Kabila
- 2001 - Joseph Kabila
Bantumwa ya ntete[soba | edit source]
- 1960 - 1960 Patrice Lumumba
- 1961 - 1961 Joseph Ileo
- 1961 - 1964 Cyrille Adoula
- 1964 - 1965 Moise Tshombe
- 1965 - 1965 Evariste Kimba
- 1965 - 1966 Léonard Mulamba
- 1966 - 1977 ?
- 1977 - 1979 Mpinga Kasenga
- 1979 - 1980 Bo-Boliko Lokonga Mihambo
- 1980 - 1981 Jean Nguza Karl-I-Bond
- 1981 - 1982 Joseph Untube N'singa Udjuu
- 1982 - 1986 Kengo Wa Dondo
- 1987 - 1988 Mabi Mulumba
- 1988 - 1988 Sambwa Pida Nbagui
- 1988 - 1990 Kengo wa Dondo
- 1990 - 1991 Lunda Bululu
- 1991 - 1991 Mulumba Lukoji
- 1991 - 1991 Étienne Tshisekedi
- 1991 - 1991 Bernardin Mungul Diaka
- 1991 - 1992 Jean Nguza Karl-I-Bond
- 1992 - 1993 Étienne Tshisekedi
- 1993 - 1994 Faustin Birindwa
- 1994 - 1997 Kengo Wa Dondo
- 1997 - 1997 Étienne Tshisekedi
- 1997 - 1997 Likulia Bolongo
- 2007 - ??? Antoine GIZENGA


c: text/html

text:
Repubilika ya Kôngo
Repubilika ya Kôngo to Kôngo-Balazavile kele yinsi na Afrika ya Kati. Bayinsi na pene-pene na yawu kele: Ngabu, Repubilika ya Afelika ya Kati, Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi mpe Kabinda (kizûnga ya Ngola).
Contents
Kinkulu[soba | edit source]
Bântu ya ntete na ndâmbu ya Repubilika ya Kôngo ya bubu yayi vwandaka babôngô. Na manima babantu kwizaka katuka node ná bawu bakaka bayinsi ya babôngô. Na bamvula nkama ya 14 bântu ya yinsi yayi tungaka bayinsi ya nene: Kongo ya Ntotila, Luangu mpe yinsi ya ntotila ya bateke.
Contact ya ntete na kati ya bântu ya Lwangu na bântu ya Mputu vwandaka na nsuka ya bamvula nkama ya 15, kuna bamputulukesi kwizaka na maswa na yinwa ya Nzadi Kôngo. Bamputu bandaka kusûmba bântu ya ndombi samu na bumpika na bakoloni ya bawu na Amerika. Ntângu mosi bantinu ya babwala ya simu kuzwaka mbôngo mîngi. Kasi kusûmba ya bampika manaka mpe bayinsi ya ntinu salamaka ya ngolo ve.
Na 1875 Pierre Savorgnan de Brazza salaka kiwisa na ntinu ya Lwangu ná mukoko ya Teke, yina pesilaka Falanse luyalu ya yinsi ya bawu.
Politiki[soba | edit source]
Repubilika ya Kongo vuandaka na kupona ya badepute ya kimvuka ya leta na 24.7.2007.
Bantwadisi ya yinsi[soba | edit source]
- Fulbert Yulu (1960-1963)
- Alphonse Masamba-Deba (1963-1968)
- Marien Nguabi (1968-1977)
- Joachim Yhombi-Opango (1977-1979)
- Deni Sasu-Ngeso (1979-1991)
- Andre Milongo (1991-1992)
- Pascal Lisuba (1992-1997)
- Deni Sasu-Ngeso (1997-)
Bântu[soba | edit source]
70% ya bântu ke vwanda na ndâmbu ya sudi ya yinsi: simu ya mubu, simu ya Nzâdi Kôngo, na pene-pene ya nzila ya lukalu (CFCO).
Bandînga[soba | edit source]
Tala bandînga ya Repubilika ya Kôngo.
Lukwikilu[soba | edit source]
Malongi ya yinsi[soba | edit source]
Bambanza[soba | edit source]
- Balazavile
- Ndindi (Pointe-Noire)
- Lubomo (Dolisie)
- Nkayi (Jacob)
Bizûnga[soba | edit source]
Repubilika ya Kôngo kele na bizûnga kûmi na zôle.
Culture[soba | edit source]
Muziki[soba | edit source]
Suku (kifalanse: soukous) kele mutîndu ya muziki yina Kôngo me pesila yinza.
Bimvuka ná bântu ya muziki ya lukumu ya Kôngo kele Bantous de la Capital ná Jahwise.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bumpika
Mpika kele muntu ya kukonda nswa ya muntu pe ya bansiku. Bantu ya nkaka ke zonza yandi bonso kima ya bau me sumba to me kanga.
Bampika ya bakongo[soba | edit source]
Bampika ya bakongo me kwendama na Karibe (Ayiti, Brazilia, Jamaika, Kuba pe Repubilika ya Dominika) pe na USA (bizunga ya Florida pe Georgia).
Kibuka ya nene ya bampika vandaka bakongo. Na mbandu, bampika ya Kuba vandaka:
- 400 000 babantu (nkutu bakongo pe bambundu)
- 275 000 bayoruba
- 240 000 baigbo, baibibio pe baidjo
- 200 000 baewe pe bafon
- 185 000 bantu ya nkaka
Bampika me nata ngindu ya bawu na kontina ya mpa. Bankumbu ya lukwikilu to kisambu ya bakongo kele kipalo to kimbisa na Kuba, kimbanda na Brazilia pe kumina na Jamaika.


c: application/xml

text:
Luzayisu ya yinza muvimba ya baluve ya muntu
Dyambu ya ntete
Nakutalaka ti kutambula ngenda ya binama nyonso ya dikanda na ya baluve ya bawu a kudedakana mpe yina balenda kuyimina bawu ve ke lufulu ya kimpwanza, ya budedede mpe ya ngemba na kati ya yinza muvimba.
Nakutalaka ti bunzimbu mpe mvwezolo baluve ya muntu metumia kusala mavanga ya bunyama, yina ke dasukisaka bantu mpe na kutalaka dyaka ti nkwizulu ya yinza, sika bantu kevwandaka na kimpwanza ya kuzonza mpe ya kukwikila, sika bantu kekuluka na boma mpe na bumputu ya kulutila zababakana mutindu dikani mosi yanene ya muntu.
Nakutalaka ti ya ke mfumu samu ti baluve ya muntu fwana kukengidilwa na luyalu yina kezitisaka misiku samu na kusala ti muntu fwana kutombuka ve ntangu nyonso na luyalu yina kezitisaka ve misiku.
Nakutalaka ti ya ke mfumu na kukindisa nkudusulu ya kinkundi kati ya bayinsi.
Nakutalaka ti na kati ya Mukanda ya Misiku, makamba ya Bayinsi ya Yinza zabisaka dyaka kiminu ya bawu na baluve ya mfumu ya muntu, na ngenda mpe buzitu ya muntu na budedede va baluve ya babakala na ua bakento, dyaka mpe yayi mebaka lukanu ya kuzangula, ya babakala na ya bakento, dyaka mpe makamba yai mebaka lukanu nya kuzangula mabuta mpe kukotisa luzingu ya kulutila mbote na kati ya kimpwanza mosi ya nene.
Nakutalaka ti bayinsi-binama kwizaka kubaka lukanu samu na kunwanina kisika mosi na kimvuka ya Bayinsi ya Yinza nzitusulu, na bantu nyonso ya yizo, ya baluve ya muntu mpe ya bimvuka ya mfumu.
Nakutalaka ti kuvwanda na ngwilu na ngwilu na mutindu mosi na yina metadila baluve mpe bimpwanza yayi ke mfumu samu na kunungisa lakanu yayi.
Lukutakanu ya Nene
ke na kuzabisa
Luzayisu yayi ya baluve ya muntu na yinza Mutindu dikani ya kintwadi yina fwana kulandama na makamda nyonso mpe na bayinsi nonso samu ti bantu nyonso mpe binama nyonso ya dibundu mabuta, kana babambukila moyo ntangu ni ntangu Luzayisu yayi, basadila ngolo, na nzila ya ndongokolo mpe ngyundululu, na kusadila ti balue mpe bimpwanza yayi kuzituswa dyaka mpe samu na kusyamisa fyoti-fyoti ntambulu mpe nsalulu ya baluve yina na bantu nyonso kati ya bawa mosi bantu ya Bayinsi-Binama kimvuka mpe kati ya bantu babwala, yina ke na lutumu ya bayinsi yina....
Kibuku yantete
Bantu nyonso, na mbutukulu kevwandaka na kimpwanza ya bawu, ngenda mpe baluve ya mutindu mosi. Mayela na mbanzulu je na bawu, ni yawu yina bafwana kusalasana na bumpangi.
Kibuku ya 2
Muntu muntu lenda kusadila baluve nyonso mpe bimpwanza nyonso. Luzayisu yayi ke na kuzabikisa, nkondwa luswaswani ata mosi, mingi na yina metadila mukanda ya nzutu, kibakala to kikento, bandinga, mabundu ya Nzambi, mabanza ya politiki o mabanza yankak metadila yinsi to mabuta, kimvwama mbutukulu to nkadulu yankaka.
Dyaka, diswaswani ata mosi lenda ve kuvwanda na kitezo ya politiki ya lufundusu to ya yinza muvimba yina ke na kusadilwa na yinsi to bwala yina muntu katukakan, ata yinsi yina to bwala yina vwanda na kimpwanza, ata ya vwanda na lutumu ya yinsi yankaka, ata ya zwaka dipanda to vwanda kaka na mwa-ndambu ya kimpwanza.
Kibuku ya 3
Konso muntu ke na luve ya kuzinga, ya kuvwanda na kimpwanza mpe ya kuvwanda na kizunu ya bumumtu ya yandi.
Kibuku ya 4
Ata muntu ve lenda kuvwanda na bundongo to na bungamba; bundongo mpe mumbungu ya dandongo ya mutindu ni mutindu mekanikunwa.
Kibuku ya 5
Ata muntu mosi ve lenda kunyekulwa, kana ve kusafulwa to kubakama mutindu kibulu yina kekatula yandi buzitu na nzutu.
Kibuku ya 6
Muntu muntu ke na baluve kisika ni kisika yandi kele.
Kibuku ya 7
Bantu nyonso ke muntindu mosi na ntadisi ya musiku, mpe musiku fwana kukengidila bawa kaka mutindu mosi nkondwa diswaswani kati na bawu. Bantu nyonso fwana kukengidilwa mutindu mosi samu na kubedisa konso kingambula, yina lenda kuzitisa ve Luzayisu yayi, mpe samu kukabikisa dibanza nyonso kelanda yayi ya kugambula bampangi.
Kibuku ya 8
Konso muntu ke na luve ya kufunda mavanga yina ke na kuzitisa ve baluve ya yandi ya mfumu, yina ke na kupesa yandi musiku ya ngui, na lufundusu ya yinsi ya yandi yina mefwanana na kutala mambu ya mutindu yayi.
Kibuku ya 9
Ata muntu mosi ve lenda, mpamba-mpamba, kukangama kukota boloko to kukimisisa na yinsi ya nzenza.
Kibuku ya 10
Konso muntu na tangu ya lufundusu, ke na luve na budedede nyonso na kuzabikisa mabanza ya yandi na mutindu mefwanakana ntwala ya bantu nyonso ntete lufundusu yayi pesa, na kimpwanza nyonso, nzengolo to ya baluve ya yandi mpe bambindumunu, to butsyeleka mpe luvunu ya mambu yina bamefundila yandi.
Kibuku ya 11
Konso muntu mefundamana dyambu yandi mesala ke na maboko mpembe ti ntangu bakefundisa yandi. Na lufundusu yayi, kesalamaka na meso ya bantu nyonso, yandi ke na yinswa ya kubokila nzonsi.
Ata muntu mosi ve lenda kuzwa kitumbu ya mambu yandi mesala, kana na ntangu yayi salamaka, vwandaka ntete ve mbeba na kulandaka musiku ya yinsi to ya yinza. Dyaka, ata kitumbu mosi yaneve lenda kubakama ve ya kulutila yina bakamaka na ntangu yina dyambu salamaka.
Kibuku ya 12
Ata muntu ve lenda kukota mpamba-mpamba na mambu metadila luzingu, dikanda, yinzo mpe mikanda ya ngana, dyaka mpe kusafula yandi. Muntu nyonso ke na luve ya kukengidilwa na musiku na dyambu yayi ya bukota-kota mpe nsafula.
Kibuku ya 13
Konso muntu ke luve kuzyeta kisika yandi mezola mpe luve ya kusola na kimpwanza nyonso kisika ya kuzinga na kati ya yinsi.
Konso muntu ke na luve ya kubika yinsi ni yinsi, ata ya yandi mosi, samu na kukwenda na yinsi yankaka. Yandi ke na kimpwanza ya kuvutukila yinsi ya yandi.
Kibuku ya 14
Na ntwala ya bankwamusu, konso muntu ke na luve ya kusosa mpe kuzwa kisika ya kubumba nzutu ya yandi na bayinsi yankaka.
Luve yayi lenda kupesama ve na kilombi yina mefundama na dyambu mosi ya nene to samu na nsalulu ya mambu ke na kudelakana ve na musiku ya kimvuka ya Bayinsi ya Yinza.
Kibuku ya 15
Konso muntu ke na luve ya bumwisi-nsi.
Ata muntu mosi ve lenda kukatula yandi bumwisi-si mpamba-mpamba mpe kuyimina yandi na kusoba yawu samu na kukuma muntu ya yinsi yankaka.
Kibuku ya 16
Kento mpe bakala kana bamelugisa yimene bamvula mefwanan samu na kukwelana, bake na luve ya kukwelana mpe kuyidika dikanda ya bawu kutala ve mukanda ya nzutu ya bawu, bumwisi-si to mabundu ya bawu ya Nzambi. Baka na baluve ya mutindu mosi na yina metala makwela kefwaka.
Makwela lenda kusalama kaka kana kento na bakala bawu mosi mendima na ntima mosi.
Dikanda ke lufulu ya dibundu ya mabuta mpe yafwana kukengidilwa na dibundu ya mabuta ya luyalu.
Kibuku ya 17
Konso mutu ata yandi vwanda yandi mosi to yandi vwanda na kimvuka, ke na luve ya mvwilu.
Balenda va kuyimina mpe kubotula mvwilu na muntu mpamba-mpamba.
Kibuku ya 18
Konso muntu ke na luve ya mayindu, ya lukwikulu mpe ya lusambulu. Yandi ke na kimpwanza ya kusoba dibundu na Nzambi to lukwikulu; mpe dyaka yandi lenda na kimpwanza nyonso yandi mosi to kintwadi na bampangi na yandi ata na meso ya bantu nyonso to na kisweki,na nzila ya ndongosolo, ya bansalulu, ya bisambu mpe nsalulu ya mona ya dibundu.
Kibuku ya 19
Konso muntu ke na luve ya kimpwanza ya mabanza mpe ya kinzonzi ni yawu yina yandi lenda ve kutala boma samu na mabanza ya yandi, dyaka mpe na kusosa kuzwa mpe kumwangisa nsangu ya mabanza ya yandi kisika ni kisika na mutindu yina yandizola nsangu ya yawu.
Kibuku ya 20
Konso muntu ke na luve ya kuzwa kisika na lukatakanu mpe na kimvuka ya kuzuna.
Ata muntu mosi lenda ve kundima kuvwanda kinama ya kimvuka ni kimvuka.
Kibuku ya 21
Konso muntu ke na luve ya kutula maboko na twalusulu ya bisalu ya luyalu ya yinsi ya yandi mosi kana ve na kinima ya bimonikisi yina yandi solaka na kkimpwanza nyonso.
Konso muntu ke na luve mutindu bampangi nyonso ya kusala bisalu ya luyalu ya yinsi ya yandi.
Luzolo ya dikamba ke lufulu ya ngolo ya lutumu ya luyalu, luzolo yayi fwana kumonika na bavoti yakedika, yina fwana kusalama ntangu na ntangu, na bantu nyonso ya yinsi mpe na kinsweki to na mutindu yankaka ya nsalulu mefanakana, yina lenda sala ti luvoti salama na kimpwanza nyonso.
Kibuku ya 22
Konso, yina ke kinama ya dibundu ya mabuta, ke na luve ya kuzwa lusalusu ya bayinzo-basadisi mabuta; lusalusu yayi fwana kuyukutisa bansatu ya baluve ya yandi ya kimvwama, ya mabuta mpe ye lusansu yina melunga samu na ngenda ya yandi mpe nkudusulu ya kimuntu ya yandi, yina lenda kusalama na lusalusu ya bangolo ya yinsi mpe na nsalasnani ya bayinsi nyonso ya yinza, na kutalalaka ntomosono mpe bimvwana ya konso yinsi.
Kibubu ya 23
Konso muntu ke na luve ya kusala, yandi ke na kimpwanza ya kusola kisalu yina yandi zola, na bankadulu ya kufwanakana mpe ya mbote samu na kisalu. Yandi mpe fwana kukengidilwa samu ti yandi kukota ve na busomele.
Na kisalu ya mutindu mosi, bantu nyonso nkondwa diswaswanu fwana kuzwa difuta ya mutindu mosi.
Muntu ni muntu kesalaka fwana kuzwa difuta yina mefwanakana, yina kesala ti yandi na dikanda na yandi bakuzwa luzingu yina medalakana na ngenda ya muntu. Ntangu yankaka luyalu fwana kubwela lusalusu ya lukengolo mabuta.
Konso muntu ke na luve ya kuyidika kintwadi na bantu yankaka, bimvuka ya bisadi mpe kukota na bimvuka ya bisadi samu na kunwanina bandandu ya yandi.
Kibuku ya 24
Konso muntu ke na luve ya kuvundisa nzutu mpe kukiyangidika, mingi kisalu fwana kuzingila na bangunga kulutila ve, mpe bilumbu ya mvwandulu fwana kufutwa.
Kibuku ya 25
Konso muntu fwana kuzinga mutindu mefwanakana, yina kepesa na yandi mpe na dikanda ya yandi mavimpi ya mbote, mawete vula-vula na dyambu ya madya, muvwatu, yinzo, mbukusulu na lupitalu mpe lusalusu ya kulunga kepesamaka na bayinzo ya luyalu yina kesadisaka mabuta. Luyalu fwana kusadisa konso muntu yina kesalaka ve, mbevo, muntu yakumanisa bangolo, mufwidi, kiboba to ntangu yankaka kana kimvwama ya yandi yayi mewombila na mambu yandi zolaka ve.
Luyalu fwana kusadisa mama mpe mwana ya yandi. Bana nyonso ke na luve ya kuzwa lusalusu ya mutindu mosi, yina kekatukaka na bayinzo bisadi-mabuta, ata babutuka na bibuti ya kukwelana na komanda to ve.
Kibuku ya 26
Konso muntu ke na luve ya kulonguka. Ndongokolo fwana kuvwanda ya mfutwa ve, vula-vula na lukolo ya mbatukulu mpe kolezi. Konso mwana fwana kusala lukolo ya mbatukulu. Ndongokolo ya tekiniki mpe ya bisalu fwana kuvwanda bisika nyonso; ndongokolo na lukolo ya nene ke na bantu nyonso nakutalaka lenda ya bawu.
Ndongokolo fwana kulanda ndubukulu ya muntu mpe nkobosolo ya nzitsulu ya baluve ya muntu mpe bimpwanza ya mfumu. Ya fwana kupesa nzila na ngwilu, nzitusulu mpangi mpe kinkundi kati ya bayinsi nyonso mpe makanda nyonso ya bantu to mabundu ya Nzambi, kuzimbana ve nzangululu ya bisalu ya Kimvuka ya Bayinsi ya Yinza sa nkebolo kizunu.
Bibuti ke bantu yantete na kuvwanda na luve ya kusola mutindu ya malonga yina fwana kupesama na bana ya bawu.
Kibuku ya 27
Konso muntu ke na luve ya kuzangula lusansu ya kifumba yandi mevwilva, kusadila weto mpe kudyatikisa manunga ya luzabu.
Bandanda ya kimpeve mpe ya bima ya muntu, yina mekatuka kuzwa na manima ya kisalu ya luzabu to weto fwana kukengidilwa.
Kibuku ya 28
Konso muntu fwana kusalati, ata ya vwanda na kitini ya mabuta to na kitini ya yinza muvimba, baluve mpe kimpwanza yina metangama na luzayisu yayi kusalama na mutindu mefwanakama.
Kibuku ya 29
Konso muntu ke na bambindumunu na ntadisi ya kifumba yandi mevwilwa, sika nkudusulu ya kimuntu ya yandi lenda kusalama na kimpwanza nyonso.
Konso muntu fwana kusadila baluve ya yandi mpe bimpwanza ya yandi na bitezo ya musiku samu na kutambula mpe kusitisa baluve mpe bimpwanza ya bangana mpe dyaka samu kuzitisa luyalu mpe mawete na bantu nyonso na kati ya dibundu ya bumbongi ya mabuta.
Baluve mpe bimpwanza yayi lenda kusalama ata ve kana yawu kedyatila ve kintwadi na makani ya Kimvuka ya Bayisi ya Yinza.
Kibuku ya 30
Ata musiku mosi ya luzayisu yayi lenda kubangulwa bonso luve ni luve ya kusala kisalu ti dyambu lenda kunata mbebosolo ya baluve mpe ya bimpwanza yina metangama na mukanda yayi, yayi metadila muvimba, kimvuka to muntu.


text:
Joseph Kabila
Joseph Kabila Kabange kele ntwadisi ya yinsi ya Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi.
Yandi butamaka na Mpiki na kizûnga Kivu ya Sudi 4.6.1971. Mâma na yandi, Sifa Mahanya, vwandaka nkênto ya ntete ya tâta ya yandi, Laurent Kabila, muntu kele ya baluba. Joseph kele na dipasa ya nkênto, Jeanette, na lêki ya bakala, Dieudonné.
Yandi longukaka na lukolo ya Falanse ya Daressalam na Tanzania. Mvu 1992 yandi fulaka kulonguka na Univelesite ya Makerere na Kampala na Uganda.
Nkênto ya yandi kele Olive Lembe di-Sita, muntu kele ya bayombe.


text:
Mbânza Kôngo
Mbânza Kôngo kele mbânza-kimfumu ya kizûnga Nzâdi ya Ngola na mbânza ya tatu na bunene ya Ngola ya node. Yawu ke tulama na zulu ya môngo km 300 na sudi ya nzâdi Kôngo.
Nzila tuka Mbânza Kôngo tî Wizi (Uíge) kele km 314 mpe tî Lwanda (mbânza-kimfumu ya Ngola) km 481.
Kinkulu[soba | edit source]
Mbânza Kôngo vwandaka mbânza-kimfumu ya Kôngo ya Ntotila. Ntângu yayi Basansala kele dikânda ya kisina ya Mbânza Kôngo. Nkûmbu ya koloni ya mbânza yayi vwandaka San Salvador.
Yinti ya nene mîngi ke mena na kati ya Mbânza Kôngo. Nkûmbu ya yawu kele Yinti ya Mênga. Bantu zonzaka ti kana muntu kuvwanda na kivudi ya yinti yayi, yawu kubasisa mênga.
Kuna Mbânza Kôngo tungama yinzo Nzâmbi ya ntete ya Dibundu ya santu Katolika.


text:
Ndindi
Ndindi to Pwente-Nwale (to Pointe-Noire, nkûmbu ya kifalanse) kele mbânza ya kimfumu ya Repubilika ya Kôngo. Yawu kele dibungu ya nene mpe mbânza-kimfumu ya lusansu ya Repubilika ya Kôngo.
Nkûmbu ya kisina ya kimputulukesi ya kisika ya Pwente-Nwale vwandaka Ponta Negra. Bubu yayi bâwu ke bokila yawu Ponton la Belle (bwala ya kitoko). Ndindi vwandaka nkûmbu ya mwa bwala ya bavili, yina me kuma mbânza ya nene na manima ya kukolonisa.
Ndindi ke vwanda km 150 na node ya yinwa ya nzadi Kôngo.
Kilimá[soba | edit source]
Kilimá ya Ndindi kele kilimá ya nséké. Kilimá kele ya tîya na bilumbu (katuka 21,4° na ngônda sambwadi tî 26,8° na ngônda ya tatu). Kilimá kele madidi ve na bampimpa (22° tî 26°).
Kinkulu[soba | edit source]
Kilumbu ya 13, ngônda ya 7, mvula ya 1914, lukanu ya Pierre Savorgnan de Brazza ti ku-relier mubu Atlantique ná dizanga ya Malebo, yawu me salama ya lukanu ya Assemblee ya Falanse, yina me autorisa kutunga nzila ya lukalu Kôngo-Mubu (kifalanse: Chemin de Fer Congo-Océan, CFCO).
Na mvula ya 1921 kisalu ya kutunga nzila ya lukalu bàndaka. Kifulu ya Pwente-Nwale vwandaka baze ya simu ya kisalu yayi. Bawu bàndaka mpe kutunga dibungu.
Na mvula ya 1922 bula matadi me sala Pwente-Nwale terminus ya nzila ya lukalu yangó, ná yawu me sala mbânza ya Pwente-Nwale na mbàla mosi.
Bantu[soba | edit source]
Pwente-Nwale kele mbânza nene, kasi Balazavile kele nene mîngi. Bantu ya mbuta kele bavili, bayombe na bakôngo ya nkaka. Kituba kele ndînga ya kuluta mfunu ya Pwente-Nwale.
Kukula ya kiteso ya bantu ya Pwente-Nwale:
- 1928: 3000
- 1973: 153 000
- 1980: 195 000
- 1984: 294 200
- 1996: 455 100
- 2001: 726 000
- 2007: 715 334[1]
Bandâmbu ya mbânza[soba | edit source]
Ndâmbu ya yimpa


text:
Bundu ya Kongo
Bundu ya Kongo go Bundu dia Kongo kele kimvuka ya politiki ya bakongo, yina ke salaka na Kongo ya Kati. Yau zola nde Kongo ya Kati ke kitula nsi ya kimpuanza tuka Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi. Yau ke zola kuganga diaka Kongo ya Ntotila, yina me yalumuka bandambu ya Ngola, RKD, Kabinda, Repubilika ya Kongo ye Ngabu. Mfumu ya Bundu ya Kongo kele Ne Muanda Nsemi.
Balandi ya Bundu ya Kongo me tula ngolo na bantinu ya ntama Mobutu Sese Seko na Laurent-Désiré Kabila.
Na 22.7.2002 balandi ya Bundu ya Kongo me sala manifestation. Bapolisi me bula bau ye me kufua bantu 14. Bantu ya leta me funda mfumu ya Bundu ya Kongo, Muanda Nsemi, sambu na manifestation.
Na balunuanu ya balandi ya Bundu ya Kongo ye basoda na 31.1.-1.2.2007 bantu 16 (soda mosi ye balandi 15) me kufua na Matadi na kartie ya Buima, bantu 37 (balandi 29) na Muanda, bantu 26 na Mboma ye bantu 8 na Songololo. Yau vanda lunuanu luta nene ya Bundu ya Kongo.


text:
Kôngo ya Kati
Kongo ya Kati kele kizunga ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi. Yandi kele kizunga mosi na simu ya kalunga. Mbanza-mfumu ya Kongo ya Kati kele Matadi. Bambanza ya nene ya nkaka kele Mboma, Muanda, Banana, Mbanza-Ngungu na Vivi.
Dikanda luta nene ya kizunga yai kele bakongo.
Contents
Kinkulu[soba | edit source]
- 1933: kabu ya kizunga Léopoldville
- 1962: Kongo ya Kati
- 1966: kizunga Kinsasa me kabula na Kongo ya Kati
- 1971: Zaire ya Mitiu (Bas-Zaire)
- 1997: Kongo ya Mitiu (Bas-Congo)
- 2005: Kongo ya Kati


text:
Tanzania
Tanzania kele leta ya Afelika ya Lunene. Bansi ya pembeni kele Kenya ye Uganda na node, Rwanda, Burundi ye Kongo-Kinsasa na lumonsi, Zambia, Malawi ye Mozambike na sudi. Dodoma kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Tanzania.
Dilongi ya nsi[soba | edit source]
Ndambu ya node kele na bamongo mingi. Mazanga Ukerewe ye Tanganyika ke vwanda na node ye lumonso. Tanzania ya kati kele nseke. Mukidi ya kalunga kele ya tiya, ya madidi. Bisanga ya nene Unguja, Pembe ye Mafia ke vwanda pene-pene na mukidi.


text:
Kibaha
Kibaha kele lukwikilu me salama ya Baha'u'llah. Malongi ya lukwikilu ya kibaha ke relesa bumosi tatu: bumosi ya nzambi, bumosi ya lukwikilu ye bumosi ya buntu.
Baha'u'llah me simba nde mono kele ngunza ya nsuka na ndingie ya bangunza (Zaratustra, Krisna, Mose, Buda, Yesu ye Muhammad).
Kisambu ya fioti ya Kibaha[soba | edit source]
- Munu ikele mbangi, e Nzambi ya munu, na larambi nde: nge gangaka munu, samu na kuzaba nge na kupesa nge lukumu, sesepi yayi, munu ke ndima bufioti ya munu ye bunene ya nge, bunsukami ya munu ye bumvuama na nge. Na ntuala ya nge, Nzambi ya nkaka ikele ve, ya ke gulusaka na bigonsa, yina ya ke zingaka na ngolo ya yandi mosi messi.


text:
Ngola
Ngola kele yinsi mosi ya Afelika ya Sudi. Bayinsi ya pene-pene kele Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi, Zambia na Namibia. Kizûnga ya Kabinda kele na ndilu na Repubilika ya Kôngo. Lwanda kele mbânza-kimfumu ya Ngola.
Kinkulu[soba | edit source]
Bayinsi ya ntotila ke tulama na sika ya Ngola na ntwala. Bawu vwandaka Kakongo ná Kabinda, Kôngo ya Ntotila na node, Ndongo mpe Matamba na katikati mpe Benguela na sudi.
Ngola vwandaka koloni ya Portugal.
Bizûnga[soba | edit source]
- Bengo
- Bengela
- Biye
- Kabinda
- Kuando Kubango
- Kuanza Node
- Kuanza Sudi
- Kunene
- Wambu
- Wila
- Luanda
- Lunda Node
- Lunda Sudi
- Malanzi
- Musiku
- Namibe
- Wizi
- Nzâdi
Bântu[soba | edit source]
Kimputulukesi kele ndînga ya kisalu. Bandînga ya bwala kele kisikôngo, kimbundu, ovimbundu, kitshokwe, kimbunda na kikwanyama.


text:
Kisilamu
Kisilamu (kilabu: الإسلام; al-islaam) kele lukwikilu ya nene mingi. Ngogo ya mukwikili ya kisilamu kele musilamu (kilabu: مسلم; muslim) to muzuluma (kifalanse: musulman).
Kisilamu me butuka na Arabia na mvu-nkama ya nsambwadi, nga basilamu ya kisina vanda balabu ye badawi. Bubu yayi basilamu mingi kele bankaka na balabu: baswahili, bangwana, bahausa, baturki, bafarsi, bapaki, badjawa ye bantu ya nkaka.
Muhamadi vanda ngunza ya kisilamu. Nzambi me tubaka na yandi ye yandi me tubaka na bantu. Nlandi mosi me sonika ngogo ya Muhamad na Korani, muntu kele mukanda ya santu ya kisilamu.
Balukwikilu ya kisina ya kisilamu kele:


text:
Patua
Patua kele mpila ya ndinga, yina muntu mosi to bantu mingi ke tubaka. Bapatua kabama na bapatua ya buala, bapatua ya kalasi na bapatua ya kimuntu.
Ngogo patua kuenda na patois, yina kele ngogo ya kifalanse.
Ndinga na patua[soba | edit source]
Mbala mingi ndilu na kati ya ndinga na patua kele ya politika.
- dipanda ya politika
- ndinga yango kele mpila mosi ve na bandinga ya nkaka
- ntalu ya batubi
- ntalu ya mikanda na babuku
Max Weinreich me tuba nde "Ndinga kele patua yina kele na binuani na bamasua ya vita".


text:
Mposo
Mposo kele ndonga ya bilumbu. Mposo kele mpe zina ya kilumbu ya sambanu ya mposo ya mindele.
Mposo ya mindele[soba | edit source]
Mposo ya mindele kele na bilumbu sambuadi.
Ngonda mosi kele na bamposo 4 ya mindele.
Kisina ya bazina ya bilumbu[soba | edit source]
Bazina ya bilumbu ya 1-5 kele zina ya lutangu (mosi, zole, tatu, iya ná tanu).
Zina ya Sabala ke katuka na kimputulukesi sábado ná zina ya Lumingu ke katuka na kimputulukesi domingo.
Mposo ya bakongo[soba | edit source]
Mposo ya bakongo kele na bilumbu iya. Bazina ya bilumbu kele mosi ve na bandinga ya bakongo.
Ngonda mosi kele na bamposo 7 ya bakongo.


text:
Henrique Nzita Tiago
Henrique Nzita Tiago (me butama 14.7. 1927) kele ntwadisi ya FLEC mpe Repubilika ya Kabinda, yina kele yinsi ya kimpwanza. Henrique Nzita Tiago kele mfumu ya kinkulu mpe mwela ya nene ya Repubilika ya Kabinda, yandi vakulamaka samu na kimpwanza ya Kabinda. Bâna na yandi kele Antoine Nzita, Emmanuel Nzita mpe Jean-Claude Nzita. Emmanuel Nzita vwandaka sodá ya ngolo ya FLEC, mpe Jean-Claude Nzita mwana ya yandi kele na ku mobilisa bantu nyonso ya Kabinda samu na kimpwanza.
Membro da Regência de Cabinda


text:
Ngabu
Repubilika ya Ngabu kele leta na Afelika ya Kati. Bansi ya pembeni kele Repubilika ya Kongo, Kamerun mpe Ginea ya Ekwatelo. Libreville kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Ngabu.
Bantu[soba | edit source]
Bangabu yonso fyoti kele babantu. Bavili (muntu kele kanda mosi ya bakongo) ke vuanda na kizunga ya Nyanga, na sudi ya Ngabu.
Bizunga[soba | edit source]
- Estuaire (Libreville)
- Haut-Ogowe (Masuku)
- Moyen-Ogowe (Lambarene)
- Ngunye (Mwila)
- Nyanga (Tshibanga)
- Ogowe-Ivindo (Makoku)
- Ogowe-Lolo (Kulamutu)
- Ogowe ya Kalunga (Port-Gentil)
- Woleu-Ntem (Oyem)


text:
Pascal Lisuba
Pascal Lisuba (me butama 15.11.1931) kele mupolitiki ya Repubilika ya Kongo. Yandi vanda muyadi ya Kongo tuka 31.8.1992 ti 15.10.1997.
Yandi me butama na Tsingidi, Niari, na kanda banzabi. Yandi me longuka na Lycée Félix Faure na Nisa (1948-1952), École Supérieure d'Agriculture na Tunis, pe Université de Paris (1958-1961).
Ntangu Deni Sasu-Ngeso me pesa dimokalasi na Kongo na 1991, Lisuba me vutuka kuna. Na kupona ya ntuadisi ya nsi ya 1992 yandi me baka 36% ya bavote na mbala ya ntete. Na mbala ya zole yandi me luta Bernard Kolela na 61% ya bavote. Kolela me kuma muene ya Brazzaville.
Kansi na 1993 lunuanu me bantika na Kongo, ntangu balandi ya Sasu-Ngeso me funda Lisuba samu na kupona ya imbi. Ngabu na OUA me sadisila Kongo na ngemba, kansi lunuanu landaka. Sasu-Ngeso me vutukila kintinu, ntangu banuani ya yandi ye banuani ya Ngola me nunga banuani ya Lisuba ya Nibolek na Brazzaville. Vita vuandaka 1997-1999. Na manima Lisuba me tinina Kongo.
Bubu yai Lisuba ke zingaka na London.


text:
Nsi ya Luangu
Nsi ya Luangu vuanda kintinu na mpanzi ya Ngabu, Repubilika ya Kongo na Kabinda. Yau me zingaka katuka bamvula nkama ya 15 tuka bamvula nkama ya 19. Na ntangu ya bunene ya yau, na bamvula nkama ya 17, yau me yalumuka katuka buala ya Mayumba ti nzadi Lueme. Mbanza ya kimfumu ya yau vuanda Luangu. Bantu luta nene ya nsi ya Luangu vuanda bavili.
Bandambu[soba | edit source]
Luangu vuanda na bandambu nsambuadi. Yau vanda:
- Kikanu (Tsikanu)
- Kikuni (Tsikuni)
- Kilunge (Tsilunge)
- Kuangu
- Luanzili (Loandjili)
- Mpili
- Yombi
Maluangu[soba | edit source]
Maluangu vuanda zina ya ntinu ya nsi ya Luangu. Maluangu vuandaka:
- bamvula nkama ya 17
- Maluangu Nzimbi (1600)
- Maluangu Tati (1630)
- Maluangu Mue Puati (1660)
- Nguli Nkama Luembe (1680)
- Nganga Mvumba Niambi (1700)
- bamvula nkama ya 18
- bamvula nkama ya 19
- bamvula nkama ya 20


text:
Matadi
Matadi kele mbânza-kimfumu ya kizûnga Kôngo ya Kati na Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi.
Bântu[soba | edit source]
Matadi kele na bântu mîngi. 92% ya bankwa Matadi kele bêsi ya Kôngo-Kinsasa. 8% kele bêsi ya bayinsi ya nkaka.
Bamboma kele bântu ya kisina ya Matadi. Makânda ya nkaka ya Matadi kele bayombe, manianga, bandibu, bantandu na bankaka. Bântu nyonso ke tubaka Kikôngo, ndînga ya yinsi yina butamaka na Matadi.
Bandâmbu[soba | edit source]
Matadi ke natanaka bakomina tatu: Matadi, Mvuzi na Nzanza.
Kinkita[soba | edit source]
Matadi kele na dibûngu na simu ya nzâdi Kôngo mpe nzila ya lukalu tî Kinsasa.


text:
NDUENGISI KWEDI MASSODI MATCHI KABINDAJuly 14, 2011
Tona mutchilumbu tchichi, muzaba ke bakabingola na bakabaswihili badi mukusalanga na seguranca yi MPLA para muku manisa masodi ma FLEC na mitwadisi mi si Kabinda.
Fumu ya yitwadisanga massodi na seguranca na SIRKA yi si Kabinda Ministro da defesa Gabriel Bongo Homem matuba bavengui. Investigacao mu SIRKA ba mueni ke MPLA kindimini mu kuvonda masodi mitu ma FLEC pe mukati investigacao beni, bamueni ke masodi mitu badi kukalanga mu nsi ya kinzeza beni diawu nandi ka matuba ke. Kutona Ku Congo Brazavil ate Congo DRC Kutuna mukilumbo kiki nandi mengi ku bekuwa ke disodi di FLEC ou disodi di Comando negro nkalanga koko diambu di kudimina Risk yi lifua ou kekangamanga mu mioko mia minvondi mi MPLA.
Tona bubu kamatubeso ke nzola nbongo yeka beni ,mukati FLEC diao kuvukubuka kweka kuwombo vutukanu mu minsitu mieto kebefo tussakambo bidia mayaka, madezo, malolo, zingazi, zimbala, manha, zipinda zitchiefo, sigar, tomato, mafuta makanzi, saka, makamba, malavu ma maba madi, muminlangu mitu zifu zidi momo zingola, zipudi, na zimbizi zinkaka beno muzemi ziao, munsitu bibulo nzambi otuvana bia nzingumba, zitzezi, zi nzau, zingolo zinsitu na zibuala bika kuzimbikano ke zinuni zikaka zambim otuvana zia para kudia, pe nabibulo bibuala buka zingobi, zikombo, zingolo.
Diao kamatuba mesmo mukusumbisa bedi kubaka nzibongo bikano kuvukubuka ti mudidi kuvuka kuidi BIBANDI kano mbamumana nzimbongo zizio bakabaswahil na babikongo badi mukunbulanga mu mioko mi bibulungu zitu veka mes kilumbu kiki MPLA maleka mintambo massaba ke matu bitu madidi nzimbongo zi zimenga ma batu makabinda.
Mayaya bano kintuadi ki kunuanisa MPLA boso tuvuka kumbo mueka simbano me ti, zifles vangano zimbedi, mamaya mata ma muala bible yi tukamba para nzabi ka kukeba teti ikeba zieveka kuedi mbeni, ke betu zi Senadore na Zi Ministro zi Nkota Likanda tuedi ku negosa na nzinsi zu kaka para kunuanisa MPLA me beno sadilano biobio yimamukanba ke tangu isiko tchinanu nzambim okamba bana ba Isayel ke nuanano beno kabo mukuka mutchivika tchi mbeni nandi kasi ntomba meno mubasefisa vakati tchiowa ntangu muntabula zi orde zikuvika mufueni kusadila mao mes yalakpla yino matondo.
Posted by Cabinda Nation.


text:
Bakôngo
Bakôngo kele bântu mosi ya babantu ya Afelika ya Kati. Bawu ke zingaka na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi, Repubilika ya Kongo, Ngabu na Ngola. Bawu ke tubaka bandînga mîngi ya baluvila, kasi bântu mîngi zaba kutuba mpe kituba Kôngo.
Bântu[soba | edit source]
Bakôngo ke minga zingaka na Ngola ya Londe (na bizunga ya Kabinda, Nzadi, Wizi, Benguela, Kwanza ya Node, Malanje na Lunda ya Node), Kongo-Kinsasa (na bizunga ya Kongo ya Kati, Kinsasa, Kwango na Kwilu) na Kongo-Braza (na bizunga ya Kuilu, Niari, Lekumu, Buenza, Pool ná Brazzaville). Yinsi ya bakôngo ke luta km² 250 000, yina kele nene mpila mosi na luyalumunu ya Ngabu.
Ntalu ya bântu[soba | edit source]
- Repubilika ya Kôngo: 1 600 000 to 52% ya bântu
- Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi: 7 400 000 to 12% ya bântu
- Kabinda: 300 000 to 99% ya bântu
- Ngola: 2 000 000 to 13% ya bântu
- Liberia: 70 000 to 2,5% ya bântu
- bakongo ya Karibe (Brezil, Ayiti, Kuba, ...)
- Na kimvuka: ~ 11 000 000
Bambanza ya nene ya bakôngo kele: Brazzaville, Ndindi, Lubomo, Matadi, Mboma, Muanda, Mbanza Ngungu, Mbanza Kongo, Soyo, Nzeto na Wizi.
Baluvila ya bakongo[soba | edit source]
Bakongo ke kabukaka na baluvila mingi.
Baluvila ya Ngabu kele balumbu, bapunu, basira na bavili.
Baluvila ya Repubilika ya Kongo kele babembe, badondo, bakamba, bakunyi, balari, balumbu, basundi = bakongo ya Boko, bavili to baluangu na bayombe.
Baluvila ya Kabinda kele bakakongo, bavili, bawoyo na bayombe.
Baluvila ya Repubilika envia mas dinero no kerer trabajo nosotro ya Kongo ya Dimokalasi kele basundi = bamanianga, bamboma, bandibu, bantandu = bampangu, basolongo, bawoyo na bayombe.
Baluvila ya Ngola kele bambata, bankanu, bapombo, basansala, basolongo, basoso, basuku, bayaka na bazombo.
Bantu zaba ve baluvila ya bakongo ya Liberia, samu na bau kele bana ya bampika, yina vutukaka tuka Amerika.
Kinkulu[soba | edit source]
Bakongo kuendaka na nsi ya bubu na bau na bamvula nkama ya 12 tuka nsi ya londe-lunene. Na bamvula nkama ya 13 bau salaka nsi ya ntotila ya nene ya ntete, yina vuandaka Kongo ya Ntotila. Nimi ya Lukeni vuandaka ntotila ya ntete ya Kongo. Yandi nungaka nsi na ngele ya nzadi Kongo. Kuna yandi tungaka Mbanza Kongo, mbanza ya kimfumu ya ntete.
Ngindu ya bambuta[soba | edit source]
Mposo ya bakongo kele na bilumbu iya. Bazina ya bilumbu kele mosi ve na kati ya baluvila.
Kilumbu ya tatu kele ya santu. Kuna bau ke sala ve.


text:
Tony Mambo
March 25, 2009 8:36 AM
Bana Muanda na Etats Unies, Bana Muanda diiiiiiii
Khumbu na munu Tony, Munu vuandaka yundikila na cote ya cimetier no far from Terrain ya Balle diii.Mume kumaka Vuanda na Boston, na Buala ya jonie Walker. ya ke vuanda kiese na kusolula na Muana nioso ya Muanda na Etats-unies.Koso mutu lenda tuba ki Congo, ya Banka, bana Razi, Bana kake, bana Moto, indepandama bana GESCOM, na Moyo, Couvant de soeur,Bana ITECOM , na Mbu,munu zimbala ve bana Baki , na NsiaFumu,pe Banana, Muanda village. Benga Munu na konso Portable na munu, Beto kesolula.
Tony: 781 568 9976
857 251 7878 Kicongo na kisolongo, kiwoyo,kiyombe ,lenda vuanda avantage. ba pureDepuis 1989.


text:
Yesu
Yesu (katuka -5 tî 33) vwandaka mulongi na ngunza ya bayuda.
Yesu kele muntu ya mfunu na lukwikilu mîngi. Na kimâni, kisilamu ye kibaha yandi kele ngunza mosi. Na kiyesu yandi kele Yesu Klisto: masiya na nzâmbi na nitu ya muntu.
Nkûmbu[soba | edit source]
Nkûmbu ya Yesu vwandaka Yeshua (ישוע) na kiarame. Yawu vwandaka mpila ya nkufi ya kihebru Yehoshua (יהושע). Na kihelada (yina vwandaka ndînga ya masono ya Ngwisani ya Yimpa), nkûmbu ya Yesu vwandaka Iesous (Inσouς), mpe na kilatini Iesus.
Yesu na Bansângu ya Mbote[soba | edit source]
Mbutukilu[soba | edit source]
Na bansângu ya Mbote ni Mariya vwandaka mâma ya Yesu. Nsângu ya Mbote ya Make ke na kutuba ve nkûmbu ya tâta ya yandi. Bansângu ya Mbote ya Matayi, Luke na Za ke na zabisa ti Yosefi kele tâta ya Yesu. Kasi Bansângu ya Mbote ya Matayi na Luke ke na kutuba ti Mariya vwandaka mwénsé, mpe yandi me kuma na kivumu na lulêndo ya Mpêve ya Lôngo.
Yesu butukaka na Betelemi, bwala ya fyoti na kizûnga ya Yudea, ntângu Erode vwandaka ntinu.


text:
Sida
Sida kele maladi, yina bebisa kiyeka ya nitu ya kunwana maladi ya nkaka. Zina «sida» kwiza tuka kifwalansa «syndrome de l'immunodéficience acquise».
Maladi ya sida kele mingi na ntoto muvimba. Na Afrika, yau mene mwangana ya kuluta bansi ya nkaka. Yau kele mawa mingi, mpamba ve, maladi yina me mwangana mingi kibeni na bampangi na beto ya bankento mpe batoko, samu na bikalulu mingi ya mbote ve bonso:
- kusala bizumba na nkoso muntu, ata nge zaba yandi mbote mbote ve
- kuzanga masonga na makwela
- mpasi ya luzingu
- kukonda kuzaba inki yai maladi ya sida mpe mutindu ya kuditanina na yau
- ndongisila ya imbi ya banduku ya nkaka.
Bikalulu yai kele kumwangisa sida mingi na Afrika.
Bakala fwete lwata kapoti na ntangu ya kuleka na nkento, samu na bau ke tina sida.


text:
Kinsasa
Kinsasa (zina ya ntama vwandaka Léopoldville) kele mbanza ya kimfumu na mbanza luta nene ya Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi. Yau kele mpe kizunga. Yau kele mbanza ya zole na bunene na kati ya bansi ya kifalanse, na nima ya Paris.
Ndambu ya nene ya Kinsasa kele nseke na mfinda. Komina ya Maluku na lunene yau ke yalumuka na zulu ya 79% ya yinsi ya Kinsasa. Nkati ya mbanza, Gombe, kele na banzo-zulu mingi, yina luta meta 50 na nda, na mbandu Building Gécamines, Building Sozacom, Immeuble CICC, na Building RTNC.
Contents
Bantu[soba | edit source]
Bantu ya kisina ya ndambu ya Kinsasa vwandaka bateke na bahumbu.
Ndinga luta mfunu ya Kinsasa kele Lingala, kansi bankwa Kinsasa ke tuba mpe bandinga ya nkaka: Kifalanse, Kikongo, Kiswahili na Tshiluba. Na bandambu ya nkaka (na mbandu: Ngaba, Masina, Bumbu, Kimbanseke na bakabu ya Ndjili) bantu ke tuba kikongo.
Bandambu[soba | edit source]
Kinsasa kele na bakomina 24.


text:
Mboma
Mboma to Boma kele mbânza mosi ya Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi. Yawu vwandaka mbânza-kimfumu ya Kôngo ya Belezi tuka 1886 tî 1929.
Mboma kele na dibungu na nzadi Kôngo mpe nzila ya lukalu na Tshela. Yawu ke natisaka bayinti, mankondo, kawukawu, muamba na bîma ya diba.
Kinkulu[soba | edit source]
Mboma kele zandu ya nkulu mingi. Ntete bawu sonikaka na mâmbu na yawu na bamvula nkama ya 17.
Na kisina Mboma vwandaka mbânza ya bamboma. Ntinu ya bamboma, Mani Mboma, pesaka mbôngo na ntotila ya Kôngo, kasi mpila ya nkaka yandi vwandaka ntinu ya kimpwanza. Laszló Magyar me tela nsangu yayi, ntângu yandi vwandaka na Mboma na mvula 1848.
1886 Mboma me kitula mbânza ya kimfumu ya zôle ya Kôngo ya Belezi na nima ya Vivi, yina kele bwala ya fyoti na pène-pène ya Matadi.
Bubu yayi Mboma kele mbânza ya baluvila mîngi. Luvila ya kuluta nene kele bayombe.
Bêsi[soba | edit source]
- Komine ya Kabondo: 61.456
- Komine ya Kalamu: 90.376
- Komine ya Nzadi: 21.690
- Territoire ya Mwanda: 187.982


text:
Kizûnga Nzâdi
Nzâdi (kimputulukesi: Zaire) kele kizûnga mosi ya bizûnga 18 ya Ngola. Mbânza Kôngo kele mbânza ya kimfumu ya bulamatadi ya kizûnga yayi. Mbânza Soyo kele mbânza ya kimfumu ya lusansu. Bambânza ya nkaka kele Nzeto na simu ya mubu, Noki na ndilu ya Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi na pene-pene ya Matadi, na Tomboko na kati ya kizûnga yayi.
Bandâmbu[soba | edit source]
Kizûnga Nzâdi ke natana minisipio (kimputulukesi: municipios) tânu:
Bisalu ya Nzâdi[soba | edit source]
- kutobola petolo (mafuta ya yinsi)
- kuloba bambizi
- kubundula mandioko, mananasi, kafé, makâzu, lôso ná banguba


text:
Balazavile
Balazavile (Brazzaville) to Ntambo to Mavula (nkûmbu na kilâdi) kele mbânza-kimfumu ya Repubilika ya Kôngo.
Contents
Kinkulu[soba | edit source]
Pierre Savorgnan de Brazza tungaka Balazavile na 1880 na ndâmbu ya bwala, yina bakôngo bingaka Ntambo to Kintambo na bateke bingaka Ntamo. Nga ti nkûmbu ya kisina ya Balazavile vwandaka Ntambo to Ntamo, kasi Pierre Savorgnan de Brazza me botikaka yawu na nkûmbu ya yandi mosi. Mfumu ya yinsi, mukoko ya bateke, sonikaka nkûmbu ya yandi na lusilu, yina pesaka bayinsi ya bateke na Falanse. Bafalanse tungaka mbânza na manima ya mvula 4 samu na kunwana Léopoldville (bubu yayi Kinsasa), mbânza ya Belzike na ngambu ya nzadi Kôngo.
Bandâmbu[soba | edit source]
Balazavile kele na bandâmbu 9:
Bântu[soba | edit source]
Bântu mîngi ke zingilaka Balazavile, bonso bakamba, bakunyi, balâdi, bambosi, bateke ná bamindele ya bayinsi mîngi. Balâdi kele dikânda ya kuluta nene ya Balazavile.
Bântu ya Balazavile ke tubaka bandînga mîngi. Bandînga ya kuluta nene kele kilâdi, kituba, lingala ná kifalanse. Kituba ke tubamaka na ndâmbu ya sude ná lingala na ndâmbu ya node ya mbânza. Kilâdi ke tubamaka na Makelekele, Poto-Poto ná Mungali, kasi balâdi mîngi ke tubaka mpe kituba to lingala.


text:
Commentaires sur KONGO DIETO 3282 : MFUMU MUANDA NSEMI WETI LUENGISA MAKESA MA BUNDU DIA KONGO MU NSAMU WA MANDALALA
yenge mfumu ! mfumu mu tandu kiaki ki tuena nzolele vo beto kuaku ku nzinzi tua kala ki taudi mu zi noba evo mpe adresse émail kadi nsikudukusu za beto kuaku nzolele vo ya ku vana adresse émail ya mono kidivo tangu zazo tua kala mu muningu wu mosi ki fuani kuaku beto nsangu zena yeto za ki sombe kansi mono tomene zaya dio vo ki muangisi sangu i wu mosi kuandi ngeye mfumu ntumua mase buna mfumu tambula adresse émail yami kidivo beto mpe kuaku tua kala mu ningu wu mosi (ngomambebolo@gmail.com) mfumu mono ntomene ku zaya tambula bi yenge bia bingi ye nkangu'aku mu zikua dia mandinina kongo ye mpe ki zimbakane yaya lemba ko sala mu yenge mono mpangi'aku mbuta ngoma mbebolo zikua dia nzinzi mongo nkamba ingeta
Nouveau commentaire


text:
Repubilika ya Kôngo
Repubilika ya Kôngo to Kôngo-Balazavile kele yinsi na Afrika ya Kati. Bayinsi na pene-pene na yawu kele: Ngabu, Repubilika ya Afelika ya Kati, Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi mpe Kabinda (kizûnga ya Ngola).
Contents
Kinkulu[soba | edit source]
Bântu ya ntete na ndâmbu ya Repubilika ya Kôngo ya bubu yayi vwandaka babôngô. Na manima babantu kwizaka katuka node ná bawu bakaka bayinsi ya babôngô. Na bamvula nkama ya 14 bântu ya yinsi yayi tungaka bayinsi ya nene: Kongo ya Ntotila, Luangu mpe yinsi ya ntotila ya bateke.
Contact ya ntete na kati ya bântu ya Lwangu na bântu ya Mputu vwandaka na nsuka ya bamvula nkama ya 15, kuna bamputulukesi kwizaka na maswa na yinwa ya Nzadi Kôngo. Bamputu bandaka kusûmba bântu ya ndombi samu na bumpika na bakoloni ya bawu na Amerika. Ntângu mosi bantinu ya babwala ya simu kuzwaka mbôngo mîngi. Kasi kusûmba ya bampika manaka mpe bayinsi ya ntinu salamaka ya ngolo ve.
Na 1875 Pierre Savorgnan de Brazza salaka kiwisa na ntinu ya Lwangu ná mukoko ya Teke, yina pesilaka Falanse luyalu ya yinsi ya bawu.
Politiki[soba | edit source]
Repubilika ya Kongo vuandaka na kupona ya badepute ya kimvuka ya leta na 24.7.2007.
Bantwadisi ya yinsi[soba | edit source]
- Fulbert Yulu (1960-1963)
- Alphonse Masamba-Deba (1963-1968)
- Marien Nguabi (1968-1977)
- Joachim Yhombi-Opango (1977-1979)
- Deni Sasu-Ngeso (1979-1991)
- Andre Milongo (1991-1992)
- Pascal Lisuba (1992-1997)
- Deni Sasu-Ngeso (1997-)
Bântu[soba | edit source]
70% ya bântu ke vwanda na ndâmbu ya sudi ya yinsi: simu ya mubu, simu ya Nzâdi Kôngo, na pene-pene ya nzila ya lukalu (CFCO).
Bandînga[soba | edit source]
Tala bandînga ya Repubilika ya Kôngo.
Lukwikilu[soba | edit source]
Malongi ya yinsi[soba | edit source]
Bambanza[soba | edit source]
- Balazavile
- Ndindi (Pointe-Noire)
- Lubomo (Dolisie)
- Nkayi (Jacob)
Bizûnga[soba | edit source]
Repubilika ya Kôngo kele na bizûnga kûmi na zôle.
Culture[soba | edit source]
Muziki[soba | edit source]
Suku (kifalanse: soukous) kele mutîndu ya muziki yina Kôngo me pesila yinza.
Bimvuka ná bântu ya muziki ya lukumu ya Kôngo kele Bantous de la Capital ná Jahwise.
Lien externe[soba | edit source]


text:
TATA NZAMBI i Mfumu yimosi kaka yena mu mazulu. Mu kinzungidila kiandi muena Bisimbi nsambodia, i Bilandi nsambodia bia TATA NZAMBI'A MPUNGU mu nzil'a ndungusulu a salu kiandi ku Zulu ye va Ntoto.
Mu nitu a muntu, meso, matu, meno, ntima, toso, ye mindia biena biela bia nitu yimosi, kansi biela biabi biabionsono ka bisalanga kisalu kimosi nkutu ko.
Kisala kia matu ka i kia meso ko. Ntima ye toso ka basalanga kisalu kimosi ko. Meno ye kisalu kiau, meso mpe kisalu kiau kiankaka.
I bumosi mpe mu Bisimbi nsambodia bia... [Lire la suite]


text:
Popularne rymy do
zycie
mnie
czas
jest
ciebie
dzień
zawsze
wszystko
świecie
życia
świat
wiele
siebie
się
oczy
razem
inie
będzie
serce
serca
słowa
domu
Tobie
urodziny
miłości
marzenia
świata
lat
miłość
głowie
Rymy do fiszlaka
amalaka, Anielaka, Antolaka, Balaka, bielaka, Bielaka, Brdulaka, Bulaka, bydlaka, Cebulaka, ceglaka, cherlaka, Chmielaka, chuderlaka, Chylaka, cielaka, cieplaka, Cieplaka, Cieślaka, Cybulaka, Czaplaka, czernidlaka, Czulaka, Danielaka, Diablaka, Drumlaka, Dulaka, Durlaka, durszlaka, Dylaka, Dzięcielaka, dziuplaka, Filaka, flaka, Flaka, Frejlaka, Gawlaka, Golaka, Gorzelaka, Gralaka, gruczolaka, Grzelaka, gumilaka, Hawrylaka, Helaka, Holaka, hulaka, iglaka, Kalaka, Karolaka, Kielaka, kilaka, kiszlaka, klaka, kopulaka, Kościelaka, koślaka, Kowalaka, Koźlaka, koźlaka, krąglaka, kropidlaka, Królaka, Kudlaka, Kulaka, kulaka, Laka, laka, Lalaka, lilaka, Malaka, maślaka, Maślaka, Matlaka, Melaka, Michalaka, międlaka, Molaka, muallaka, Mulaka, Musielaka, Muszalaka, Mydlaka, nadziąślaka, niemowlaka, niepylaka, Nieśpielaka, Noculaka, odpylaka, okrąglaka, Olaka, opuchlaka, opylaka, Orszulaka, Otulaka, Pacholaka, Palaka, Pawlaka, perlaka, pędzlaka, Pielaka, pigalaka, pikolaka, pilaka, pisklaka, Plaka, Podolaka, Polaka, polaka, Pollaka, portulaka, poszlaka, powiślaka, przedszkolaka, Przybylaka, Pytlaka, Radlaka, Sadlaka, Salaka, salaka, Samulaka, Sedlaka, Semplaka, Setlaka, Siadlaka, Siedlaka, skrzydlaka, smolaka, Smolaka, Sobolaka, Solaka, spaślaka, spurchlaka, stalaka, szapoklaka, szklaka, szkolaka, szlaka, Szubelaka, Szumilaka, tarlaka, Tekielaka, temblaka, Terelaka, tilaka, Tolaka, Tomalaka, umarlaka, warchlaka, widlaka, Wiertelaka, winkielaka, wioślaka, wiślaka, Wlaźlaka, wolaka, Wolaka, wróblaka, wszechpolaka, wszelaka, Wyciślaka, wyoblaka, Wyroślaka, wyzwalaka, wyżlaka, Zawiślaka, zdechlaka, Zdobylaka, zeschlaka, zgnilaka, Zielaka, zmarzlaka, zroślaka, Zwolaka, żigolaka, żygolaka, żylaka
amalaka Anielaka Antolaka Balaka bielaka Bielaka Brdulaka Bulaka bydlaka Cebulaka ceglaka cherlaka Chmielaka chuderlaka Chylaka cielaka cieplaka Cieplaka Cieślaka Cybulaka Czaplaka czernidlaka Czulaka Danielaka Diablaka Drumlaka Dulaka Durlaka durszlaka Dylaka Dzięcielaka dziuplaka Filaka flaka Flaka Frejlaka Gawlaka Golaka Gorzelaka Gralaka gruczolaka Grzelaka gumilaka Hawrylaka Helaka Holaka hulaka iglaka Kalaka Karolaka Kielaka kilaka kiszlaka klaka kopulaka Kościelaka koślaka Kowalaka Koźlaka koźlaka krąglaka kropidlaka Królaka Kudlaka Kulaka kulaka Laka laka Lalaka lilaka Malaka maślaka Maślaka Matlaka Melaka Michalaka międlaka Molaka muallaka Mulaka Musielaka Muszalaka Mydlaka nadziąślaka niemowlaka niepylaka Nieśpielaka Noculaka odpylaka
okrąglaka Olaka opuchlaka opylaka Orszulaka Otulaka Pacholaka Palaka Pawlaka perlaka pędzlaka Pielaka pigalaka pikolaka pilaka pisklaka Plaka Podolaka Polaka polaka Pollaka portulaka poszlaka powiślaka przedszkolaka Przybylaka Pytlaka Radlaka Sadlaka Salaka salaka Samulaka Sedlaka Semplaka Setlaka Siadlaka Siedlaka skrzydlaka smolaka Smolaka Sobolaka Solaka spaślaka spurchlaka stalaka szapoklaka szklaka szkolaka szlaka Szubelaka Szumilaka tarlaka Tekielaka temblaka Terelaka tilaka Tolaka Tomalaka umarlaka warchlaka widlaka Wiertelaka winkielaka wioślaka wiślaka Wlaźlaka wolaka Wolaka wróblaka wszechpolaka wszelaka Wyciślaka wyoblaka Wyroślaka wyzwalaka wyżlaka Zawiślaka zdechlaka Zdobylaka zeschlaka zgnilaka Zielaka zmarzlaka zroślaka Zwolaka żigolaka żygolaka żylaka
amalaka, Anielaka, Antolaka, Balaka, bielaka, Bielaka, Brdulaka, Bulaka, bydlaka, Cebulaka, ceglaka, cherlaka, Chmielaka, chuderlaka, Chylaka, cielaka, cieplaka, Cieplaka, Cieślaka, Cybulaka, Czaplaka, czernidlaka, Czulaka, Danielaka, Diablaka, Drumlaka, Dulaka, Durlaka, durszlaka, Dylaka, Dzięcielaka, dziuplaka, Filaka, flaka, Flaka, Frejlaka, Gawlaka, Golaka, Gorzelaka, Gralaka, gruczolaka, Grzelaka, gumilaka, Hawrylaka, Helaka, Holaka, hulaka, iglaka, Kalaka, Karolaka, Kielaka, kilaka, kiszlaka, klaka, kopulaka, Kościelaka, koślaka, Kowalaka, Koźlaka, koźlaka, krąglaka, kropidlaka, Królaka, Kudlaka, Kulaka, kulaka, Laka, laka, Lalaka, lilaka, Malaka, maślaka, Maślaka, Matlaka, Melaka, Michalaka, międlaka, Molaka, muallaka, Mulaka, Musielaka, Muszalaka, Mydlaka, nadziąślaka, niemowlaka, niepylaka, Nieśpielaka, Noculaka, odpylaka, okrąglaka, Olaka, opuchlaka, opylaka, Orszulaka, Otulaka, Pacholaka, Palaka, Pawlaka, perlaka, pędzlaka, Pielaka, pigalaka, pikolaka, pilaka, pisklaka, Plaka, Podolaka, Polaka, polaka, Pollaka, portulaka, poszlaka, powiślaka, przedszkolaka, Przybylaka, Pytlaka, Radlaka, Sadlaka, Salaka, salaka, Samulaka, Sedlaka, Semplaka, Setlaka, Siadlaka, Siedlaka, skrzydlaka, smolaka, Smolaka, Sobolaka, Solaka, spaślaka, spurchlaka, stalaka, szapoklaka, szklaka, szkolaka, szlaka, Szubelaka, Szumilaka, tarlaka, Tekielaka, temblaka, Terelaka, tilaka, Tolaka, Tomalaka, umarlaka, warchlaka, widlaka, Wiertelaka, winkielaka, wioślaka, wiślaka, Wlaźlaka, wolaka, Wolaka, wróblaka, wszechpolaka, wszelaka, Wyciślaka, wyoblaka, Wyroślaka, wyzwalaka, wyżlaka, Zawiślaka, zdechlaka, Zdobylaka, zeschlaka, zgnilaka, Zielaka, zmarzlaka, zroślaka, Zwolaka, żigolaka, żygolaka, żylaka


text:
Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi
Demokratik kongo cumhuriyeti
Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi to Kôngo Demokratiki to Kôngo-Kinsasa kele yinsi na Afelika ya Kati. Bayinsi ya pène-pène na yawu kele Repubilika ya Kôngo, Repubilika ya Afelika ya Kati, Sudan, Uganda, Rwanda, Burundi, Zambia ná Ngola. Kôngo-Kinsasa kele yinsi ya tatu na bunene ya Afelika.
Contents
Kinkulu[soba | edit source]
Tuka 2000 NK tî 500 BK bitembo ya babantu katuka londe sompaka na ndâmbu ya Kôngo ya ntângu yayi. Bantu ya kisina, bambekele, fwanaka sompa na dikabu ngele ya yinsi. Babantu yina kotisaka kisalu ya bilanga pe kisalu ya kibende tuka Afrika-Mputu.
Pène-pène na mvula 400 kimvuka mosi bandaka kukulisa na simu ya nzadi Lualaba. Nkûmbu ya kimvuka yayi vwandaka Upemba. Yawu kumaka Luba ya Ntotila na nima (pène-pène na 1585). Kimvuka ya mfunu ya nkaka vwandaka Kôngo ya Ntotila, yina butukaka pène-pène na mvula 1400 mpe zingaka tî 1885 na nsiku.
Luyalu ya Belezi (1908 – 1960)[soba | edit source]
Kôngo vwandaka koloni ya Belezi banda 1908 tî kuna 1960.
Vita ya yinsi (1960-1965)[soba | edit source]
Zaire (1971 – 1997)[soba | edit source]
Na nima ya mvula tânu ya vita mpe ya ngemba ve, Joseph-Désiré Mobutu, lieutenant général ya banwani, basisaka Kasa Vubu katuka kîti ya luyalu na ngolo na 1965. Mobutu nataka ngemba na yinsi, kasi luyalu na yandi vwezaka bansua ya muntu mpe salaka lukwikilu ya muntu samu na Mobutu kibeni.
Na bamvula kumi ya 1970 Mobutu salaka politiki ya kuzairisa (kifalanse: zaïrianisation). Na mvula 1971 yandi pesaka Kôngo zina ya yimpa, Zaire, yina kele mpila ya kupola ya mpovo ya kikôngo, Nzadi.
Transition (1996 – bubu)[soba | edit source]
Na mvula 2005 Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi me kuzwa misiku ya yinsi ya yimpa. Banda misiku yayi nzila me zibulama samu na kumanisa transition na nswalu nyonso na kubimisa nsiku ya maponama ke kwiza. Kimvuka ya kimpwanza ya kupona (Commission electorale independante) salaka maponama samu na ntwadisi ya yinsi ná luyalu ya yinsi na 30.7.2006. Joseph Kabila nungaka Jean-Pierre Bemba ná bakandida ya nkaka na maponama ya ntwadisi ya nsi.
Bêsi[soba | edit source]
Kibuka ya bantu ya nene kele:
- baluba 18 %
- bakôngo 16,1 %
- bankundu 13,5 %
- banyarwanda ná banyamulenge 10,3 %
- bazande 6,1%
- babangi ná bangala 5,8%
- bantu ya nkaka 30,2%
Bandînga[soba | edit source]
Ndînga ya kisalu ya Kôngo-Kinsasa yawu kele kifalanse. Bandînga ya bwala kele kikôngo, kiluba, kiswahili na lingala. Yinsi ke tembikisa bandînga yina nyonso na kuloza ata mosi ve. Bandînga ya nkaka ya yinsi yawu kele samu na lukumu ya yinsi ya Kongo yina luyalu ke kwiza kakila.
Lukwikilu[soba | edit source]
- bana ya Yesu ya katolika 70%
- bana ya Yesu ya misioni 20%
- bana ya Kimbangu 10%
- basilamu 10%
- lukwikilu ya bambuta 10%
Malongi ya ntoto[soba | edit source]
Nzadi Kôngo ná bana-nzadi ya yandi ke sabuka yinsi ya mvimpa. Nzadi Kôngo ke kabula Kôngo-Balazavile na Kôngo-Kinsasa. Nzadi Ubangi kele ndilu na Yinsi ya Afelika ya Kati. Uganda kele na simu ya Mazanga Mobutu na Rwitanzige. Rwanda kele na simu ya Kivu. Burundi na Tanzania kele na simu ya Tanganyika. Dizanga Mweru ye nzadi Luapula salama bonso ndilu na Zambia. Kwango na Kasâyi ke lânda ndilu ya Ngola.
Bizûnga[soba | edit source]
Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi kele na bizûnga makûmi zôle na tânu, na mbânza Kinsasa.
Politiki[soba | edit source]
Politiki ya Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi
Minsiku ya leta[soba | edit source]
Bantwadisi ya nsi[soba | edit source]
- 1960 - 1965 Joseph Kasa Vubu
- 1965 - 1997 Mobutu Sese Seko
- 1997 - 2001 Laurent Kabila
- 2001 - Joseph Kabila
Bantumwa ya ntete[soba | edit source]
- 1960 - 1960 Patrice Lumumba
- 1961 - 1961 Joseph Ileo
- 1961 - 1964 Cyrille Adoula
- 1964 - 1965 Moise Tshombe
- 1965 - 1965 Evariste Kimba
- 1965 - 1966 Léonard Mulamba
- 1966 - 1977 ?
- 1977 - 1979 Mpinga Kasenga
- 1979 - 1980 Bo-Boliko Lokonga Mihambo
- 1980 - 1981 Jean Nguza Karl-I-Bond
- 1981 - 1982 Joseph Untube N'singa Udjuu
- 1982 - 1986 Kengo Wa Dondo
- 1987 - 1988 Mabi Mulumba
- 1988 - 1988 Sambwa Pida Nbagui
- 1988 - 1990 Kengo wa Dondo
- 1990 - 1991 Lunda Bululu
- 1991 - 1991 Mulumba Lukoji
- 1991 - 1991 Étienne Tshisekedi
- 1991 - 1991 Bernardin Mungul Diaka
- 1991 - 1992 Jean Nguza Karl-I-Bond
- 1992 - 1993 Étienne Tshisekedi
- 1993 - 1994 Faustin Birindwa
- 1994 - 1997 Kengo Wa Dondo
- 1997 - 1997 Étienne Tshisekedi
- 1997 - 1997 Likulia Bolongo
- 2007 - ??? Antoine GIZENGA
Bima ya kikalulu[soba | edit source]


text:
Joseph Kabila
Joseph Kabila Kabange kele ntwadisi ya yinsi ya Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi.
Yandi butamaka na Mpiki na kizûnga Kivu ya Sudi 4.6.1971. Mâma na yandi, Sifa Mahanya, vwandaka nkênto ya ntete ya tâta ya yandi, Laurent Kabila, muntu kele ya baluba. Joseph kele na dipasa ya nkênto, Jeanette, na lêki ya bakala, Dieudonné.
Yandi longukaka na lukolo ya Falanse ya Daressalam na Tanzania. Mvu 1992 yandi fulaka kulonguka na Univelesite ya Makerere na Kampala na Uganda.
Nkênto ya yandi kele Olive Lembe di-Sita, muntu kele ya bayombe.


text:
Mbânza Kôngo
Mbânza Kôngo kele mbânza-kimfumu ya kizûnga Nzâdi ya Ngola na mbânza ya tatu na bunene ya Ngola ya node. Yawu ke tulama na zulu ya môngo km 300 na sudi ya nzâdi Kôngo.
Nzila tuka Mbânza Kôngo tî Wizi (Uíge) kele km 314 mpe tî Lwanda (mbânza-kimfumu ya Ngola) km 481.
Kinkulu[soba | edit source]
Mbânza Kôngo vwandaka mbânza-kimfumu ya Kôngo ya Ntotila. Ntângu yayi Basansala kele dikânda ya kisina ya Mbânza Kôngo. Nkûmbu ya koloni ya mbânza yayi vwandaka San Salvador.
Yinti ya nene mîngi ke mena na kati ya Mbânza Kôngo. Nkûmbu ya yawu kele Yinti ya Mênga. Bantu zonzaka ti kana muntu kuvwanda na kivudi ya yinti yayi, yawu kubasisa mênga.
Kuna Mbânza Kôngo tungama yinzo Nzâmbi ya ntete ya Dibundu ya santu Katolika.


text:
Ukamba wa mabulu ye mankelele
A amizade do lobo
Conto Kikongo
Mucaba, Província de UígeAngola
Contador
Joaquim Nsunda
Nível
primário
Mbulu ye Nkelele bazinganga kwawu kyambote. Kunsuka, ngundi a mbulu wayela. Wawu kayela bayenda kwa nganga. Nganga wavova kwa mbulu vo:
E`nlongo milenda sasula ongudi aku nsala za Nkelele.
Mbulu wabokela nkundi andi:
— Enkundia ame ongudi ame oyelele.
Owawu ongeye olenda kala ye nsala za Nkelele watukuna ensala zaku wampanazo. Nkelele wavanga ezolela ya `nkundi andi, watukuna ensala zandi wavanazo kwa Mbulu. Bayenda kwa nganga. Ongudi a Mbulu wasasuka, wawu kasasuka, bazinga, bazinga, bazinga. Kuna nsuka ongudi ya Nkelele wayela. Bayenda dyaka kwa nganga. Wawu bayenda kwa nganga, wubalombele o`nkanda a Mbulu. Mbuta Mbulu, ngudi ame oyelele. Aweyi tuvanga wawu e? Ngyele kwa nganga yandi wundombele o`nkanda aku mpasi vo ongudi ame kasasuka. Ombulu kazola ko. Wavavuka fyoti vandambu ye wavova: “vutukila dyaka” onganga olombele vo ongeye ofwete kunsadisa nga wuna yasadisila mu kumvana o`nkanda aku. Omono, ongudi ame wayela kena, wawuna yavanga muna nsala zame wuna mpe ovanga muna `nkanda aku mu sadisa ongwame. Wawu kawawowo, ombulu ovavukidi vana fulu kyokyo yo vova vo:
— kifwa, kifwa, kifwa ekikundi kyaki (2 bis)
Onkelele wavova dyaka: “mono yakusadisa muna ntangwa yayina. Yadi kala ye nsala zame, yavanazo mu sadisa ongudi aku, wawu ongudi ame oyelele, kuzolele kunsadisa ko! Ekuma?
— kifwa, kifwa, kifwa ekyaki ekikundi (2 bis)
Wawu wamanina ekikundi kya Mbulu yo Nkelele aya bakala yo zola kwayingi.
Longi:
Ozola yovo ekikundi kyasikila kina kizingilanga. Vo kikundi kekina kyasikila ko yo lembi kala ye ngwizani endambu ye ndambu, kifwete manina owu wamanina ekikundi kya Mbulu yo Nkelele.


text:
Finále VGS6. února 2009 v 21:08 | Izzie | VGS
Anketa
Kdo vyhraje VGS?
Komentáře
Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda Lenda


text:
Mposo
Mposo kele ndonga ya bilumbu. Mposo kele mpe zina ya kilumbu ya sambanu ya mposo ya mindele.
Mposo ya mindele[soba | edit source]
Mposo ya mindele kele na bilumbu sambuadi.
Ngonda mosi kele na bamposo 4 ya mindele.
Kisina ya bazina ya bilumbu[soba | edit source]
Bazina ya bilumbu ya 1-5 kele zina ya lutangu (mosi, zole, tatu, iya ná tanu).
Zina ya Sabala ke katuka na kimputulukesi sábado ná zina ya Lumingu ke katuka na kimputulukesi domingo.
Mposo ya bakongo[soba | edit source]
Mposo ya bakongo kele na bilumbu iya. Bazina ya bilumbu kele mosi ve na bandinga ya bakongo.
Ngonda mosi kele na bamposo 7 ya bakongo.


text:
Popularne rymy do
zycie
mnie
czas
jest
ciebie
dzień
zawsze
wszystko
świecie
życia
świat
wiele
siebie
się
oczy
razem
inie
będzie
serce
serca
słowa
domu
Tobie
urodziny
miłości
marzenia
świata
lat
miłość
głowie
Rymy do Roszaka
abaka, ajmaka, alpaka, Bajaka, baka, Baka, Balaka, bałaka, Banaka, Baraka, Basaka, bidaka, Bijaka, bijaka, Bobaka, bobaka, Boraka, bosaka, Bosaka, braka, Bubaka, Bujaka, bujaka, Bulaka, Buraka, buraka, Busaka, Cabaka, cepaka, Cezaka, Ciaka, Cisaka, cisaka, cofaka, Cudaka, cudaka, Czaka, czaka, Czpaka, Dajaka, Dhaka, diaka, draka, Dulaka, Dułaka, Duraka, Dydaka, Dyjaka, Dylaka, Dynaka, Dziaka, Eaka, Ewaka, Feaka, Fedaka, Fibaka, Fijaka, Filaka, Flaka, flaka, fraka, freaka, Fujaka, gdaka, Golaka, Góraka, haka, Haka, hamaka, Hanaka, Hataka, Helaka, Holaka, hopaka, Horaka, Hudaka, hulaka, Husaka, iglaka, imaka, Isaka, Itaka, Izaaka, Izaka, Jacaka, Jaka, jaka, jasaka, jebaka, Jedaka, Jenaka, Jeżaka, jeżaka, Jonaka, junaka, Juraka, Kabaka, Kajaka, kajaka, Kalaka, Kanaka, kanaka, Kapaka, karaka, kasaka, Kasaka, Kijaka, kilaka, Kimaka, Kiwaka, klaka, kloaka, Kłaka, kłaka, Kmaka, Kobaka, Kodaka, kodaka, Kojaka, Kołaka, Kosaka, kozaka, Kozaka, Kraka, krzaka, Krzaka, Kubaka, Kulaka, kulaka, Kułaka, kułaka, kumaka, kuraka, kusaka, Kusaka, Kuzaka, Kwaka, laka, Laka, Lalaka, Lasaka, Lepaka, lewaka, leżaka, lilaka, limaka, Lisaka, Lizaka, lizaka, Lubaka, Lusaka, luzaka, łapaka, Łasaka, łepaka, łojaka, Łupaka, Łyjaka, Łysaka, Maaka, macaka, majaka, Majaka, Maka, maka, makaka, Malaka, Mamaka, maraka, mazaka, Melaka, Meraka, Miłaka, Mizaka, młaka, Mojaka, Molaka, Mosaka, Motaka, motaka, mszaka, Mulaka, muraka, musaka, muzaka, myjaka, namaka, nataka, nijaka, Nijaka, Novaka, Nowaka, odmaka, Olaka, Ołdaka, Onaka, Osaka, Osiaka, owaka, oznaka, ósmaka, Pacaka, paka, Palaka, Pęcaka, pętaka, pijaka, pilaka, pisaka, Pitaka, Plaka, Pniaka, pniaka, Polaka, polaka, Pomaka, psiaka, Ptaka, ptaka, Pużaka, Pyraka, raka, Raka, Rapaka, Redaka, rębaka, Robaka, robaka, rodaka, Rodaka, Rojaka, Różaka, Rudaka, rumaka, Ruraka, Rusaka, Rybaka, rybaka, Rycaka, rysaka, Sabaka, Saka, saka, Salaka, salaka, sałaka, Sanaka, Sasaka, seraka, siaka, sitaka, Siwaka, siwaka, sobaka, Sojaka, Solaka, Spaka, sraka, ssaka, Sudaka, suhaka, Sujaka, sumaka, suwaka, Synaka, sysaka, szlaka, szpaka, Szpaka, tabaka, Tabaka, taka, tasaka, tępaka, tilaka, tniaka, Tolaka, Tomaka, Traka, traka, triaka, tumaka, turaka, Tutaka, umiaka, ustaka, uszaka, Wawaka, Wiaka, Witaka, Wojaka, wojaka, Wolaka, wolaka, wozaka, wraka, wymaka, wyraka, zamaka, zębaka, Zimaka, zupaka, Żaka, żaka, żylaka
abaka ajmaka alpaka Bajaka baka Baka Balaka bałaka Banaka Baraka Basaka bidaka Bijaka bijaka Bobaka bobaka Boraka bosaka Bosaka braka Bubaka Bujaka bujaka Bulaka Buraka buraka Busaka Cabaka cepaka Cezaka Ciaka Cisaka cisaka cofaka Cudaka cudaka Czaka czaka Czpaka Dajaka Dhaka diaka draka Dulaka Dułaka Duraka Dydaka Dyjaka Dylaka Dynaka Dziaka Eaka Ewaka Feaka Fedaka Fibaka Fijaka Filaka Flaka flaka fraka freaka Fujaka gdaka Golaka Góraka haka Haka hamaka Hanaka Hataka Helaka Holaka hopaka Horaka Hudaka hulaka Husaka iglaka imaka Isaka Itaka Izaaka Izaka Jacaka Jaka jaka jasaka jebaka Jedaka Jenaka Jeżaka jeżaka Jonaka junaka Juraka Kabaka Kajaka kajaka Kalaka Kanaka kanaka Kapaka karaka kasaka Kasaka Kijaka kilaka Kimaka Kiwaka klaka kloaka Kłaka kłaka Kmaka Kobaka Kodaka kodaka Kojaka Kołaka Kosaka kozaka Kozaka Kraka krzaka Krzaka Kubaka Kulaka kulaka Kułaka kułaka kumaka kuraka kusaka Kusaka Kuzaka Kwaka laka Laka Lalaka Lasaka Lepaka lewaka leżaka lilaka limaka Lisaka Lizaka lizaka Lubaka Lusaka luzaka łapaka
Łasaka łepaka łojaka Łupaka Łyjaka Łysaka Maaka macaka majaka Majaka Maka maka makaka Malaka Mamaka maraka mazaka Melaka Meraka Miłaka Mizaka młaka Mojaka Molaka Mosaka Motaka motaka mszaka Mulaka muraka musaka muzaka myjaka namaka nataka nijaka Nijaka Novaka Nowaka odmaka Olaka Ołdaka Onaka Osaka Osiaka owaka oznaka ósmaka Pacaka paka Palaka Pęcaka pętaka pijaka pilaka pisaka Pitaka Plaka Pniaka pniaka Polaka polaka Pomaka psiaka Ptaka ptaka Pużaka Pyraka raka Raka Rapaka Redaka rębaka Robaka robaka rodaka Rodaka Rojaka Różaka Rudaka rumaka Ruraka Rusaka Rybaka rybaka Rycaka rysaka Sabaka Saka saka Salaka salaka sałaka Sanaka Sasaka seraka siaka sitaka Siwaka siwaka sobaka Sojaka Solaka Spaka sraka ssaka Sudaka suhaka Sujaka sumaka suwaka Synaka sysaka szlaka szpaka Szpaka tabaka Tabaka taka tasaka tępaka tilaka tniaka Tolaka Tomaka Traka traka triaka tumaka turaka Tutaka umiaka ustaka uszaka Wawaka Wiaka Witaka Wojaka wojaka Wolaka wolaka wozaka wraka wymaka wyraka zamaka zębaka Zimaka zupaka Żaka żaka żylaka
abaka, ajmaka, alpaka, Bajaka, baka, Baka, Balaka, bałaka, Banaka, Baraka, Basaka, bidaka, Bijaka, bijaka, Bobaka, bobaka, Boraka, bosaka, Bosaka, braka, Bubaka, Bujaka, bujaka, Bulaka, Buraka, buraka, Busaka, Cabaka, cepaka, Cezaka, Ciaka, Cisaka, cisaka, cofaka, Cudaka, cudaka, Czaka, czaka, Czpaka, Dajaka, Dhaka, diaka, draka, Dulaka, Dułaka, Duraka, Dydaka, Dyjaka, Dylaka, Dynaka, Dziaka, Eaka, Ewaka, Feaka, Fedaka, Fibaka, Fijaka, Filaka, Flaka, flaka, fraka, freaka, Fujaka, gdaka, Golaka, Góraka, haka, Haka, hamaka, Hanaka, Hataka, Helaka, Holaka, hopaka, Horaka, Hudaka, hulaka, Husaka, iglaka, imaka, Isaka, Itaka, Izaaka, Izaka, Jacaka, Jaka, jaka, jasaka, jebaka, Jedaka, Jenaka, Jeżaka, jeżaka, Jonaka, junaka, Juraka, Kabaka, Kajaka, kajaka, Kalaka, Kanaka, kanaka, Kapaka, karaka, kasaka, Kasaka, Kijaka, kilaka, Kimaka, Kiwaka, klaka, kloaka, Kłaka, kłaka, Kmaka, Kobaka, Kodaka, kodaka, Kojaka, Kołaka, Kosaka, kozaka, Kozaka, Kraka, krzaka, Krzaka, Kubaka, Kulaka, kulaka, Kułaka, kułaka, kumaka, kuraka, kusaka, Kusaka, Kuzaka, Kwaka, laka, Laka, Lalaka, Lasaka, Lepaka, lewaka, leżaka, lilaka, limaka, Lisaka, Lizaka, lizaka, Lubaka, Lusaka, luzaka, łapaka, Łasaka, łepaka, łojaka, Łupaka, Łyjaka, Łysaka, Maaka, macaka, majaka, Majaka, Maka, maka, makaka, Malaka, Mamaka, maraka, mazaka, Melaka, Meraka, Miłaka, Mizaka, młaka, Mojaka, Molaka, Mosaka, Motaka, motaka, mszaka, Mulaka, muraka, musaka, muzaka, myjaka, namaka, nataka, nijaka, Nijaka, Novaka, Nowaka, odmaka, Olaka, Ołdaka, Onaka, Osaka, Osiaka, owaka, oznaka, ósmaka, Pacaka, paka, Palaka, Pęcaka, pętaka, pijaka, pilaka, pisaka, Pitaka, Plaka, Pniaka, pniaka, Polaka, polaka, Pomaka, psiaka, Ptaka, ptaka, Pużaka, Pyraka, raka, Raka, Rapaka, Redaka, rębaka, Robaka, robaka, rodaka, Rodaka, Rojaka, Różaka, Rudaka, rumaka, Ruraka, Rusaka, Rybaka, rybaka, Rycaka, rysaka, Sabaka, Saka, saka, Salaka, salaka, sałaka, Sanaka, Sasaka, seraka, siaka, sitaka, Siwaka, siwaka, sobaka, Sojaka, Solaka, Spaka, sraka, ssaka, Sudaka, suhaka, Sujaka, sumaka, suwaka, Synaka, sysaka, szlaka, szpaka, Szpaka, tabaka, Tabaka, taka, tasaka, tępaka, tilaka, tniaka, Tolaka, Tomaka, Traka, traka, triaka, tumaka, turaka, Tutaka, umiaka, ustaka, uszaka, Wawaka, Wiaka, Witaka, Wojaka, wojaka, Wolaka, wolaka, wozaka, wraka, wymaka, wyraka, zamaka, zębaka, Zimaka, zupaka, Żaka, żaka, żylaka


text:
Bakôngo
Bakôngo kele bântu mosi ya babantu ya Afelika ya Kati. Bawu ke zingaka na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi, Repubilika ya Kongo, Ngabu na Ngola. Bawu ke tubaka bandînga mîngi ya baluvila, kasi bântu mîngi zaba kutuba mpe kituba Kôngo.
Bântu[soba | edit source]
Bakôngo ke minga zingaka na Ngola ya Londe (na bizunga ya Kabinda, Nzadi, Wizi, Benguela, Kwanza ya Node, Malanje na Lunda ya Node), Kongo-Kinsasa (na bizunga ya Kongo ya Kati, Kinsasa, Kwango na Kwilu) na Kongo-Braza (na bizunga ya Kuilu, Niari, Lekumu, Buenza, Pool ná Brazzaville). Yinsi ya bakôngo ke luta km² 250 000, yina kele nene mpila mosi na luyalumunu ya Ngabu.
Ntalu ya bântu[soba | edit source]
- Repubilika ya Kôngo: 1 600 000 to 52% ya bântu
- Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi: 7 400 000 to 12% ya bântu
- Kabinda: 300 000 to 99% ya bântu
- Ngola: 2 000 000 to 13% ya bântu
- Liberia: 70 000 to 2,5% ya bântu
- bakongo ya Karibe (Brezil, Ayiti, Kuba, ...)
- Na kimvuka: ~ 11 000 000
Bambanza ya nene ya bakôngo kele: Brazzaville, Ndindi, Lubomo, Matadi, Mboma, Muanda, Mbanza Ngungu, Mbanza Kongo, Soyo, Nzeto na Wizi.
Baluvila ya bakongo[soba | edit source]
Bakongo ke kabukaka na baluvila mingi.
Baluvila ya Ngabu kele balumbu, bapunu, basira na bavili.
Baluvila ya Repubilika ya Kongo kele babembe, badondo, bakamba, bakunyi, balari, balumbu, basundi = bakongo ya Boko, bavili to baluangu na bayombe.
Baluvila ya Kabinda kele bakakongo, bavili, bawoyo na bayombe.
Baluvila ya Repubilika envia mas dinero no kerer trabajo nosotro ya Kongo ya Dimokalasi kele basundi = bamanianga, bamboma, bandibu, bantandu = bampangu, basolongo, bawoyo na bayombe.
Baluvila ya Ngola kele bambata, bankanu, bapombo, basansala, basolongo, basoso, basuku, bayaka na bazombo.
Bantu zaba ve baluvila ya bakongo ya Liberia, samu na bau kele bana ya bampika, yina vutukaka tuka Amerika.
Kinkulu[soba | edit source]
Bakongo kuendaka na nsi ya bubu na bau na bamvula nkama ya 12 tuka nsi ya londe-lunene. Na bamvula nkama ya 13 bau salaka nsi ya ntotila ya nene ya ntete, yina vuandaka Kongo ya Ntotila. Nimi ya Lukeni vuandaka ntotila ya ntete ya Kongo. Yandi nungaka nsi na ngele ya nzadi Kongo. Kuna yandi tungaka Mbanza Kongo, mbanza ya kimfumu ya ntete.
Ngindu ya bambuta[soba | edit source]
Mposo ya bakongo kele na bilumbu iya. Bazina ya bilumbu kele mosi ve na kati ya baluvila.
Kilumbu ya tatu kele ya santu. Kuna bau ke sala ve.


text:
Ndindi
Ndindi to Pwente-Nwale (to Pointe-Noire, nkûmbu ya kifalanse) kele mbânza ya kimfumu ya Repubilika ya Kôngo. Yawu kele dibungu ya nene mpe mbânza-kimfumu ya lusansu ya Repubilika ya Kôngo.
Nkûmbu ya kisina ya kimputulukesi ya kisika ya Pwente-Nwale vwandaka Ponta Negra. Bubu yayi bâwu ke bokila yawu Ponton la Belle (bwala ya kitoko). Ndindi vwandaka nkûmbu ya mwa bwala ya bavili, yina me kuma mbânza ya nene na manima ya kukolonisa.
Ndindi ke vwanda km 150 na node ya yinwa ya nzadi Kôngo.
Kilimá[soba | edit source]
Kilimá ya Ndindi kele kilimá ya nséké. Kilimá kele ya tîya na bilumbu (katuka 21,4° na ngônda sambwadi tî 26,8° na ngônda ya tatu). Kilimá kele madidi ve na bampimpa (22° tî 26°).
Kinkulu[soba | edit source]
Kilumbu ya 13, ngônda ya 7, mvula ya 1914, lukanu ya Pierre Savorgnan de Brazza ti ku-relier mubu Atlantique ná dizanga ya Malebo, yawu me salama ya lukanu ya Assemblee ya Falanse, yina me autorisa kutunga nzila ya lukalu Kôngo-Mubu (kifalanse: Chemin de Fer Congo-Océan, CFCO).
Na mvula ya 1921 kisalu ya kutunga nzila ya lukalu bàndaka. Kifulu ya Pwente-Nwale vwandaka baze ya simu ya kisalu yayi. Bawu bàndaka mpe kutunga dibungu.
Na mvula ya 1922 bula matadi me sala Pwente-Nwale terminus ya nzila ya lukalu yangó, ná yawu me sala mbânza ya Pwente-Nwale na mbàla mosi.
Bantu[soba | edit source]
Pwente-Nwale kele mbânza nene, kasi Balazavile kele nene mîngi. Bantu ya mbuta kele bavili, bayombe na bakôngo ya nkaka. Kituba kele ndînga ya kuluta mfunu ya Pwente-Nwale.
Kukula ya kiteso ya bantu ya Pwente-Nwale:
- 1928: 3000
- 1973: 153 000
- 1980: 195 000
- 1984: 294 200
- 1996: 455 100
- 2001: 726 000
- 2007: 715 334[1]
Bandâmbu ya mbânza[soba | edit source]
Ndâmbu ya yimpa
Références[soba | edit source]
Bizizi[soba | edit source]


text:
Pascal Lisuba
Pascal Lisuba (me butama 15.11.1931) kele mupolitiki ya Repubilika ya Kongo. Yandi vanda muyadi ya Kongo tuka 31.8.1992 ti 15.10.1997.
Yandi me butama na Tsingidi, Niari, na kanda banzabi. Yandi me longuka na Lycée Félix Faure na Nisa (1948-1952), École Supérieure d'Agriculture na Tunis, pe Université de Paris (1958-1961).
Ntangu Deni Sasu-Ngeso me pesa dimokalasi na Kongo na 1991, Lisuba me vutuka kuna. Na kupona ya ntuadisi ya nsi ya 1992 yandi me baka 36% ya bavote na mbala ya ntete. Na mbala ya zole yandi me luta Bernard Kolela na 61% ya bavote. Kolela me kuma muene ya Brazzaville.
Kansi na 1993 lunuanu me bantika na Kongo, ntangu balandi ya Sasu-Ngeso me funda Lisuba samu na kupona ya imbi. Ngabu na OUA me sadisila Kongo na ngemba, kansi lunuanu landaka. Sasu-Ngeso me vutukila kintinu, ntangu banuani ya yandi ye banuani ya Ngola me nunga banuani ya Lisuba ya Nibolek na Brazzaville. Vita vuandaka 1997-1999. Na manima Lisuba me tinina Kongo.
Bubu yai Lisuba ke zingaka na London.


text:
Tanzania
Tanzania kele leta ya Afelika ya Lunene. Bansi ya pembeni kele Kenya ye Uganda na node, Rwanda, Burundi ye Kongo-Kinsasa na lumonsi, Zambia, Malawi ye Mozambike na sudi. Dodoma kele mbanza-kimfumu ya yinsi ya Tanzania.
Dilongi ya nsi[soba | edit source]
Ndambu ya node kele na bamongo mingi. Mazanga Ukerewe ye Tanganyika ke vwanda na node ye lumonso. Tanzania ya kati kele nseke. Mukidi ya kalunga kele ya tiya, ya madidi. Bisanga ya nene Unguja, Pembe ye Mafia ke vwanda pene-pene na mukidi.


text:
Nsi ya Luangu
Nsi ya Luangu vuanda kintinu na mpanzi ya Ngabu, Repubilika ya Kongo na Kabinda. Yau me zingaka katuka bamvula nkama ya 15 tuka bamvula nkama ya 19. Na ntangu ya bunene ya yau, na bamvula nkama ya 17, yau me yalumuka katuka buala ya Mayumba ti nzadi Lueme. Mbanza ya kimfumu ya yau vuanda Luangu. Bantu luta nene ya nsi ya Luangu vuanda bavili.
Bandambu[soba | edit source]
Luangu vuanda na bandambu nsambuadi. Yau vanda:
- Kikanu (Tsikanu)
- Kikuni (Tsikuni)
- Kilunge (Tsilunge)
- Kuangu
- Luanzili (Loandjili)
- Mpili
- Yombi
Maluangu[soba | edit source]
Maluangu vuanda zina ya ntinu ya nsi ya Luangu. Maluangu vuandaka:
- bamvula nkama ya 17
- Maluangu Nzimbi (1600)
- Maluangu Tati (1630)
- Maluangu Mue Puati (1660)
- Nguli Nkama Luembe (1680)
- Nganga Mvumba Niambi (1700)
- bamvula nkama ya 18
- bamvula nkama ya 19
- bamvula nkama ya 20


text:
KINGANA KYA NKONGO A NZAU
Ngwâl'ezi! Zîza!
kingana kya nkongo a nzau.
Vakala mu vata dimosi, tâta Ndyôyo, wakala nkongo wakatula-katula. Mpakasa, nsîzi, nkayi, mwânga-mwânga. Kumeki n’kutu ko mu kisonga, wâna ngudi ândi kafwete guta wan'kaka. Va luta lumbu yanda, m'vengele wizi kota. Kânsi kuna mfînda, malênge, mankondo ye yâzi ya ngazi, savo, dilu. Bulu kya nsisi kya mpila yoyo, nani kwâni lênda kyo kula evo...Taanga mu la kwa n'samu.
Savu kya Mvîndu a Mwân'a n'swa
Ngwâl'êzi! Zîza!
Vakala mu vata dya tâta kingândi, tâta nki kabakânga ye mâma ni lênda. Mu lumbu yîna, nsatu isakidi. Vo ka nsaki ko, ndûnda. Vo ka ndûnda ko, madêzo. Ye madêzo nkutu mayantikidi manisa. Tâta dyodyo ye ngudi yoyo bakala ye mwân'âwu. N'kênto têle kwa n'kaz'ândi: "E s'ândi a bâna, o! lumbu yawônso nsaki ye nsaki. Nge mpe dingalêle kwâku.Ku mavya, nsaki se ivwa kwa nkayi. Madyôko meti toma sakanenwa kwa nsîzi, ngeye lêka ye lêka. Mwâna se kavwa bwâk'e nsuki, kadi e dya kwa mbote nkatu. Nikuzuk'e! Vwandalala fwa kwa taya!. Lumbu kya lânda, mu n'syûka na mya, tânzi va kôko, tâta kumbalele kuna mfînda. Nti a ngyikila n'tâmbu uzengolo, n'singa misôsolo, kulu itomene vangululwa. maza matyamwînu vâna. Mu n'syûka mya lânda, nkayi wizi kisonga vo yândi kwâni weti kwiza bula bâle muna vya.
Muna nkôkela, tâta sidi sîsa bya wônso bifwanukîni mu gyikil'e n'tâmbu. Ta kwa nzaki, n'tâmbu itintamene.
Tâta wele lêka kwâni. Muna menemene, n'tâmbu
wakubuka; nkayi wakwêtama. Nkayi ikokwêlo, koko dya nkayi! kipôyi kivangamene, te ye kuna vata, vana mwêlo a nzo i yila! Nkayi tanunu n'kânda, malônga, kadi mu ntângu yîna, vata dya wo bafwete dya, yantikila kwa mfumu a vata. Kônso nzo ye fipidi fyândi.Malônga mazyêtele, nzo muna nzo. Mâma ni Lênda, ka nânga n'kutu ku mavya ko. Nsakula madyôko yâ kasidi zatuna. Kinsevelela mu n'nwa, ngyambila kuna maza, zitomene. Mvyôzi kaka ye n'kûnga mu n'nwa. Nzûngu ye malônga matomene sukulwa. Ngyanza mpe wâna itomene gyuma. Mwîni a mbângala!
I tu! tu ! tu!... sûpu dya n'kululwa n'tima, kadi kolo kabayel'êti ku mavya ko, mfundi a n'syûka wâna ivîdîngi; yandwâkila mpe isîdîngi kuna sânza, mûntu kun'didila nsatu nkatu. Bu kavwândila nzûngu, se we nsûnga. Ka za "kîbe mazi " ko. Kânsi keti dizudi, keti kupidi ye yîma yan'kaka ya nsûnga. Nzûngu vana tiya kya bokota. N'suni utomene vya. Luku mpe lo lwa mpêmbe, wâna lweti futumuka ye kwenda mwângi e nsângu. A nkazi ngyumbula mpe ka alêle ko; kwiza bônga byô bazolele mu kwenda kubika wîki mu vîngila ngyizulu a bâna...
Ntângu ifwêne, mbila itêlo kwa mwâna, lônga edi ye mfûndi a tiya ye fi ndûngu fya nkaba. Mwâna bukadya, kadya, kadya, ku nsuka kalêndele dyâka telama ko. Vumu kidibalêle ne kya mwâna nuni. Mafuta mele bongwa muna n'tûtu, i vînza vumu kya mwâna kadi lêka n'kutu kalêndele ko dyâka ko. Nkya ntângu yoyo, nânga wôla ya nâna ya mpîmpa. Ku nima tulu twa mwâna twîzidi. Se tadi: mu katikati kwa mpîmpa, mwâna sikamêse ngudi ândi kenda kum'fila ku mbazi kadi vumu kibulunguti. Ngudi sikamese yakala dyândi. Ye mabibi ma mwîni, se kakilêndele ko. Zâyisi nkaz'ândi ka nata mwâna ku mbazi. Tala kaka, nsûngi a tombe! Nkento yândi vo, mbote ka kônkama kwândi vana kônko kya nzo. Se vo ka dyâmbu ko. Mwâna wêle vana kônko, sondamene, byô kazola vayikisa bivayikidi. Bele lêka kwâu. Ka kolo kya nda ko. Se dyâka vumu kinikukini. Wâu yândi vo ngyênda ku mbazi? Finzo mpe kwa nda. Yândi vo: wâu kina vo mvîndu ina vovo ya mwâna, mono mpe i vovo kaka i tûla yâme. Sondamene; i vumu kasukwîdi.
Mu n'syûka, ngudi bukazola katula doti dya mwâna, kenda gwâna kukwa di yilalêle vana kasîsa fi mvîndu fya mwâna. Pamukini, vutukidi manima, nsatu n'kutu katîna. I toko dyândi katêle mbila:
- tata na bâna e !
- Ka nki kwândi uta vwadingisa tulu twa ântu alêle kwâu?
N'kênto yândi vo: - sivi ngitwa mona: wîza!
- E nki?
- Mpîmpa mwâna bukamene kisadisa, fi mvîndu fya fyôti. Wâu se tadi, se kukwa!
Kuna mfulu, muna suku kakala yândi vo:
- o o mama na bâna, ku zê wo ko vo mvîndu a mwâna n'swa, mu mpîmpa funa ifunânga e ?
Lôngi: Yêno aki mâma ye yêno aki tâta, kalulûndîngi mvîndu ko. Ebôsi fu bya mbi tutêzânga byo katula malembemalembe, kimâna ka bi funi ko o!
Lusâla kya mbote.
Abbé Zéphyrin NSIMBA
Votre e-mail : mpalazephyrin@gmail.com
Ngwâl'êzi! Zîza! Vakala mu vata dimosi neengwa Nsusu, ntângu bu yafwâna, kasîdi dyâka n'swêswe ko. Yantikidi kêkela. Matoko vo ntângu mpe yifwêne kwa bêto. Lôngo lusalamene. Ka kolo kya nda ko, na nsusu kwiza vâtila se mu nzo kaka. Yândi tâta Lumîngu wam'vwa bakîsi vo, ndôndo kasîdi dyâka wasikila ko. Bila kya mbote kitomene tûngwa. Lumbu keti i kwa kaka yalânda, na nsusu, n'kûnga utokele, a makoko wa mpe batâmbwîdi. Na nsusu se kakuma ngudi: dyâki dya ntete edi!. Bu kina vo dya kwâni kwa mbote, kadi kakôndolôngo kya ndya ko! kimfi kya toma fuluka kaka. Lumbu nâna, mâki nâna. Bu katala mave mândi, yikidi dyâka dimosi. Vwa difwêne. Yantikidi lalamana mâki mândi. Keti lumîngu kaka bu lwa vyôka, na nsusu, kîna lumbu, nsatu im'bakidi. Ye ntulu mpe se mpasi. Nga kafwete baka fi mupepe fya ku mbazi. Yândi ôna wele pepomoka. Ka va luta ntângu ya nda ko, mbuta mûntu na mboma yândi ôku vo, ngyênda zyêtila fyôti ku vata dya tâta Lumîngu. I muna mpaka mwa kala lalamana na nsusu mâki mândi, i dyu. Yândi kamini mâki, kânsi fitiya fîna fya sîsa na nsusu, yândi mpe m'funu kavwîdi fyo. I vana bila kele fyononoka; vwidi kizînga vana mâki mangani. Se yândi mfumu! Nêngwa Nsusu yândi vo bîka ngyênda vutuki ku nsîsidîngi mâki. Kênda gwâna, mboma yilalelênge vana bila, mêso kaka kalengomonânga. Na Nsusu nki n'kutu ka fwete sala, kima kya mina kaka!!! I timuka katimukini te e e ye kuna kwa nkazi ne Mbwa. Yândi vo: e ngwa nkazi, mono se ifwîlwa. U tusîdi, Mboma vana mâki kundalelênge. Na Mbwa vo: dya dike, se ngyênda kaka se ya n'tatika, kolo n'kutu kin'tatikidi ko se ya bôkela mpângi zâme. Kyô tuyântika kum'wûkila, se kênda kwâni. Nsusu yândi vo: nkatu, ka ngeye ko. Kadi Mboma ka fwe, mâki ka mawudika. Wele kwa nkazi ne Ngo. Sôngele n'samu. Ebôsi yuvwîidi kwa yândi kesa keti bwe kena sîla. Na Ngo yândi vo kîma ityâzuna, yândi Mboma ntângu kwa kena nwâna kwa mono. Nsusu vo: tâta mwâna yakala, sâla kadi, kyô lugyântika nwâna, mâki mâme se mapasuka. Tufyawukidi mu luzolo lwa mbote kânsi sâla. Kadi Mboma ka fwe, mâki ka mawudika. Na nsusu ye mansanga muna mêso, kimbye ye Nzâmba. Nzâmba yâni vo: e busi, ka nki kwâni? Nsusu kya zîngula n'samu. Na Nzâmba yândi vo: dya dike, fimboma izînga mu n'dyângu ye ilôza kuna, nkya mpasi uta dyo mwêna e? Na Nsusu yândi vo : e tâta, wênda kya mbote. - E kuma? Na Nsusu vo: kyô luyântika panga, wâna nki kisâla vana bila, kadi Mboma ka fwe, mâki ka mawudika. Bu kazyêta, wêle kwa mfumu ândi. Mfumu bu kamona kaka na Nsusu ye ngyiza kakala kwîzilânga, n'swâlu muna nzo. I n'kele ka nângwini. Na nsusu yândi vo: dodokolo dyâku, wâna n'kutu mbote yândi Mboma kênda vwândila kwâni mâki, kadi kyô kun'sika, Mboma kafwete kaka punga, wâna mâki mamo, se yabakila mo m'fwîlu. Na Nsusu kinkenda kisakidi. Ka mwêne dyâka u kasîla ko. Wâ kina vo va fwîlânga mûntu ka va kôndwânga nduna lênda kun'sadisa ko, na Nsongonya ye makesa mândi, i vayi! E kânsi? Nsusu um'vwezele. Aki na Ngo, na Nzâmba, na Nkosi ye mûntu n'kutu, kaalêndele ko, nge kwâni filusongonya, ana n'kutu luna mafûnda keti kwa, nki lulênda sala e? Na Nsongonya vo: ngeye tala kaka. Nsusu yândi vo : um um !!! Untel'êti keti bwe wena dyâtisila n'samu. Na Nsongonya vo: se twênda yelomoka, kazâya n'kutu ko vo bântu beta ko kwîza. Kyô tulwâka, n'nwa kaka ivâna kwa makesa mâme. Se twayântika kun'tatika, tuka kuna n'kila te momo nitu yawônso, se wam'mona bwe kena kwêndela mu malêmbe mamo ye sîsa mâki mâku. Nsusu yândi vo: e lama! I bûna mpe bwalutila n'samu. Mboma wêle, mâki masîdi. Na Nsusu wêle vutukila bila kyândi.
Va n'toto tuvwênde, n'sosi mya mâmbu ka akôndolo ko. Kânsi, vo natînu n'samu, zâya kesa ye vênga. Nga vo nkatu, se wavita ku nsi a n'ti, evo fwasikisa byan'kaka bina bilutidi n'kutu m'funu, mu ntângu zan'kaka. Lusâla mu ngemba!
Abbé Zéphyrin NSIMBA
Savu: Ve va fwiidiidi e nsi?
Ngwâl'êzi! Zîza!
Vakala lumbu kimosi, muna nkôkela, se têle kwa n’kênto ândi vo: tala, kota muna mpaka…Taanga»»»
Ngwâl'êzi! Zîza!
Vakala lumbu kimosi, kuna vata dya matutu, mbila iwâkane. Dilu kiwâkane dyâka. Kadi ka lumbu ya nda ko, kuna nzo ya tâta Koko, ngudi sîdi sisa âna ansyôna. Wûnu, kuna nzo ya tâta Ngola, nkya nkômbo? i yâ yoyo! Ka lumbu ya nda ko, mbila, ntala, manyôngo.
Ngônge ibudidi, mfumu a vata bôkelese n’kângu ândi awônso. Alêke, mbuta, ndûmba, matoko, bôba ye nunu akutakêne. Mfumu bakidi m’vovo: -Yêno awônso luzêye nkya mpasi tuta mona.
Mu nzo ya Tâta Lulwênga mu vwîdi nguba, tini ya minsambu, sungula ntini za mbizi, zatoma yumiswa, kulêndi sa lutila va mbela ko ovo kusosele nzila mu kota ko. Kânsi se tadi, mwisi kiyêto kwândi, kadi yândi mpe mâlu maya...Taanga mamalaanda.
Va kala se ye mwâna. Se katânga kwâni ko. Kânsi mwâna watoma tânga. Lumbu kimosi, mpaka zi bwîdi va kati kwa se ye mwâna mu zâya keti nani sûndidi ngângu. Mwâna yândi oku vo: nge tâta kwakota kwâku kalasi ko. Mono ntênge kwa yîngi. Ku lêndi sa kunduta mu ngângu ko. Awîzane yau wôle vo aswâmana. Se têle kwa mwâna vo, se viti kwâku mu swâma. Ka lumbu ya nda ko,mwâna swême. Dyûkidi mu titi kya nguba. Nguba idôdelo kwa nsusu. Nsusu ibakamene kwa mfwênge. Mfwênge bakilu kwa mbwa. Ka ntama nda ko, mbwa fitameno kwa mboma.
Se wa têmbênge nkaku zândi. Mboma keti maza kazola nwa i muna nkaku a s'ândi e ! Wo!
Se wele kokola nkaku nkaku ândi. Mwêne mo mboma. Yâ kavôndele. Bâsidi yo. Mwene mbwa. Ka zîka yo ko, ya kabâsidi. Mbuta mfwênge vayikidi. Yâni kabêse, nsusu yândi vo mono mpe endu. Bu kasâsa e nsusu, vana kimfi nguba, una katêta kaka e nguba, Mwâna endu. (tusîla ntete vovo e!)
Abbé Zéphyrin NSIMBA
E-mail : mpalazephyrin@gmail.com
Wûnu, tulânda ndâmbu a n’zôle ya Savu kya « Toko dya nsômpa ».
Mbuta dodokêle n’lêke ândi. Fukamene kimâna kam'vutula kwa sâla bibuti byândi ye mpângi zan'kaka.Yândi n’lêke vo: mbe mono lusakanenânga, ka lukunzolânga n’kutu ko, wunu se m'funu ngina! A a ngôngo âme!
Kânsi ku nima mwêne vo mbut'ândi tomene tânda. Mansanga n’kutu ka mavayikânga dyâka ko, kadi dila kwa saka. N’lêke fwîdîdi mbut'ândi kyâdi. Um'vêne mankondo, dîdi. I yândi kabakidi. Muna ngângu zândi, um'vayikîsi. Badyête, badyête...
Kwa sâla matebo, kûma kukyêle. Bele sosa mfumu a vata. Ka mûntu ko. Bayuvwîdi bakênto bândi. Yêno ludingalele kaka vovo, yakala dyêno a ndwêyi? Yâu vo / - mpîmpa kavayikidîngi ku mbazi, ti ye wu tusîdi, kinu ka vutuka ko. Nânga ku kokola n’tâmbu kêle!
Ban'sosele, ka ... ko. Bêle kwa kala yândi mbizi. Ka lekwa ko. Bêle vana n’kôndo, i nsûnga za mpâmba kaka. Batêzele lânda, bêle n'kutu têe ye kuna fula vata? Bamwêne vo ka m'funu dyâka ko, i ntumbu vutuka.
Nkênge ye n’lêke ândi bakumini kuna vata. Yâu kya mona kwâu besi vata, kânsi ka mûntu ko uta kubamona. Mwâna ndûmba wônga um’bakidi. Nki a m'funu kwândi kezi vutukila vo yâu kêzîdi ka beti kum'mona ko. Kânsi n’lêke, muna ngângu zândi, i yâu ka mwangumwîni maza, yâu awo: e Nkênge, e yâya, e e e! An’kaka kya dila kadi Nkênge kumini bônso ntûmbu; kitoko kya wônso kimêne, kivwîdi suluka. Nkênge, mêso se mu nsi kaka? Nani dyâka ka lênda tal'e?
Se bôkêle mwân'ândi? Bêle y'ândi tê ye kuna nzo.
Kwa sâla matebo, mfumu wizi vutuki. Ban'yuvwîsi. - Kansi tâta kwe kwândi tûkîdi, kadi tala mâmbu masidi bwa kuku. Yândi vo: mawônso luta vova, mpâmba, ka mono ko. Kizê dyâmbu dimosi ko. I mbakisa babakisa vo, bezi sakananwa koko kati dya vata dyâu.
Yândi wateka kwîza baka Nkênge, yândi vo mbote yavutuka koko yatûka. Kânsi kazâya ko vo nkutu a zowa nkûmbu mosi kaka batûlânga yo kôko. Tê ye kuna vata dya Nkênge.Wêle gyuvula keti Nkênge kaban'zê ko. Ka mûntu ko walênda kum'vâna mvutu za sikila. Wêle kiyodi, tê ye kuna vata dyâu.
I dîna vo wîdi kaka na lû, nge vo kyâzi! Nkatu!
Mu nsôlolo a n’kênto evo yakala, teka sâmbila. Lômba kwa Mfumu kakusônga nani kakusôlela. Ku kadi ye n’tim'a tiya tiya ko. Byawônso bilezimânga ka wôlo ko!
Abbé Zéphyrin NSIMBA.
Bampângi, unu savu kya Toko dya nsômpa tuna kyâu.
Ngwâl'êzi! Zîza!
Vakala n’kênto mosi watoma wûmbwa kwa Mfumu. Ntângu bu yafwâna kafwete kwêlwa, matoko kwîza ye kwîza. An'kaka kwa se dya mwâna, ye ankazi akotele mu n'samu. Kânsi kwîza kwa ndûmba yoyo, matoko mawonso vwa mo vweza. Lumbu ilutidi.
Wêle ku zându, wele ko solola toko dimosi, fwete kaka mpe kun'ketokela vo um’mwêne. N’tim'a ndûmba ena pwa! Yândi vo e ntângu ifwêne, mono mbakidi toko. Toko mpe kuna kakala, bu kamona ndûmba, n'tima ufwîdi. I kwa ndûmba kêle vo:"E mwâna ndûmba, wakwêlwa wun'e?" Yândi vo :"nkatu kwândi".
Ta kwa nzaki, nête n'samu kwa s'ândi. "E tâta mono mbwêne toko dinzolele; yândi mpe ukunkwêla". Se sivikidi. “Yâni toko dyâku kwêyi ken'e”? Yândi vo: “Kuna zându tukutâne yândi”. Lumîngu lwalânda i nata kan'nata kwa s'ândi.
O o nsusu mosi kaka ikôkolânga vana vat'e! Alêke abeki salu! I kyo, kyo kitawâkana kuna kânda dya yâu akôkolânga. Sûpu ditomene lâmbwa, dya nkululwa n'tima. Ndu lembi zolânga matoko ma esi nsi kwêlele! Adîdi anwîni.
Ku nima yândi toko vo: "Mono vânda mana. Lulômba bina luzolele, n’kênto âme
ituta kwênda yâni”. Nkazi ye se alômbele bina bolômba. Mu ntângu a lôndoka, n’lêke yâni vo : "Nge yâya, mono ingita kwênda yêno"; mbuta yândi vo: ”kinya,nge mûntu mvîndu una, bôsi wiza kumbwês'e nsoni”!
Bu balwâka va vata dya ntete, mbuta mosi vayikidi:"E tâta, wâu se luta, mpu âme sidi devânga sîsa". Mpu isîdi. Balutidi, va vata dya n'zôle, kinkutu kisîdi, landakana, m’bati usîdi, e e! Nsampatu zikôlolo. Bu bakwênda, bakwênda, kûlu, kôko, n’nwa... “Kânsi e yakala dyâme, nga nkya mâmbu kwâni? Bima byawônso bina mu nitu mu sâla kaka bina"! – “Ku moni wônga ko; twênda kaka”. Nitu yawônso mu sâla yina; n’kênto yândi oku vo:"E n’kaz'âme nki ukwenda sîla wowo?" -"K'uyuvula dyâka ko. Twênda kaka". Ku nsuka bele wâna mbânza yayalumuka bêni. I makuluzu kaka kwenda moni mavwa sumama. "Kânsi e n'kaz'âme kadi kwe utakutunat'e? kadi ku zyâmi se tuna? - S'ena pii! Vana kati kwa Zûmbu va kala n'kôndo mosi. Mwâ kayatidi mbata.
Nkôndo upasukidi va kati. Bakidi n’lêke, yândi kadyûkisi mûna, e bôsi yan'kaka mbata na tye! N’kôndo ukangamene. Bele gwâna mwêlo wan’nene, wayalangana, toko kya konkotela. Nsabi zizi kitwâsi. Mwêlo uzibukidi. Bu bakota, se vata dya matebo. Mwâna n’kênto ukisubîdi. Nsuki za n'tu zitelamene, mâlu mazelokele. I yândi babwîdidi, ban’nete kuna kônko. Muna
mpîmpa, n’kînzi wa ngolo, kadi abakidi mbizi. Kânsi bukina vo ma kamona mêle mêngi, muna nzila, vwidi vwa kolomoka. Idîna ban’lundidi fyôti kimâna kavutudila.
Ngoma iditidi. Mfumu etwa vîngila;
N’lêke wîzidi kwa mbuta. Kadi wakala ye ngângu zâni. "E yâya, mwêne matebo makukwêlele. Bu lutêlwa mâmbu, yêno vo me zoba kwâni, nkya ngângu zina yâni”?
Sumikini n’ti va n’toto. Manikini mo ngûnga. Yândi vo:”Lutala kaka, se ikwênda kuna vata din'e ye se yakala kaka kwâku. Yêno lutala kaka ngûnga”.
I n’kûnga ka bôngele: (yani ndûmba, nkûmbu âni Nkênge): “E Nkênge kitukidi se nkômbo. E n’ti a malolo Wakitukidi se mbizi". Vata dya m'vîmba mêso muna ngûnga. Ka bazayi dyâka vo kûma kukyêle evo kuyididi. N’lêke wêle ti i kuna vata. Nete mankondo. Natini mo mpângi âni. Yândi vo:"Mwêne ma wayizi sosi...
Vayikidi. I vana mwêlo. Lômbele nsabi. Kotele, bamwêne vo mfumu âwu wîzidi.
Muna mpîmpa yîna basôngele ma mo kwa mfumu. Yândi vo: "Ka vena dyâmbu ko". Kiti kya mfumu kyele bongwa. Kizi tûlwa. Ntozi ayandwîdi vata. N’kûnga mitokele. Ku nima kônso ye kangala dyâni:ngingo! Mûntu ye vana nzo andi.
Yândi n’lêke wakituka se mfumu, bu kalwâka vana mwêlo ândi, tubidi kangala, kotele mu tutu kya nkalu. Ye kônso vana ikwenda talamana awônso na byu ku tulu. Vata dya wônso dimene lêka. Muna mpîmpa mfumu vayikidi tee vana vakala mpângi ândi. Yândi vo:"Mwêne matoko lukwenda zodîngi! I momo mpe usâla. (Se twalânda savu kyêto mbazi).
Abbé Zéphyrin NSIMBA.
Waau tukotele mu ndaambu yan'zoole ya savu kya Mwaana wafila mpaka ye s’aandi.
Ngwâl'êzi! Zîza!
Ka va luta lumbu ya nda ko, se têle kwa mwân'ândi vo "Twênda kwêto mu nkônda". Ka bakilwâkila kwa nda ko, n’kele uwâkane, vana fulu mpakasa lambalêle. Mwâna kyêse kim'bakidi; tûka keti lumbu kwa, nsaki ye nsaki kaka. Tâta vôndele. Kânsi wêyi balênda yo natina kuna vat'e? Se, kwa mwâna vo: nda têla bântu bêza, twa nata mbizi kuna vata. Ye kyêse kya kyo, m'vyôzi muna n’nwa, mwâna muna nzila vata. Se tadi bu kalwâka kuna vata, s'ândi mu dilwa kena. Bôkêle bântu, twênda tâta mpakasa kavôndele. Ântu asivikidi dyo. Kânsi ngeye kwe tûkîdi e? S'âku tûka mazôno kafwîdi, nge vo: twênda nata mpakasa! Nge ndoki una !
Mwâna yembalêle, wele vutuka kwa kala se. Vana ntându a mpakasa, s'ândi wavwânda. Se, vo: E bântu wele lânda a bêyi?
Yândi vo: E tâta, nge utwa dilwa kuna vata, kadi tûka mazôno wafwîdi.
Se, vo: Wênda n'swâlu wenda lânda wântu. Mwâna kubukidi. Kenda gwâna s'ândi mu bûndwa kena. Bâwu vo: Yani nge, ndoki a mpila yoyo, kwe kaka ukwêndâng'e? S'âku wafwa, ngeye mâmbu ma mpakasa kaka lakamene, kadi wâna mu mpakasa wayele kum'vâna e ?
Mwâna mansanga mabetomokene, kyâdi kim'bakidi; wele vutuka kwa kala se. S'ândi vana ntandu a mpakasa wavwânda. Un’têlele vo: n'swâlu nda vutuka wîza twa nata mbizi kuna vata. Yembele yembele, we kiyodi te kuna vata. Se i luzîku lwa tâta. Mwâna tomene taanda kibêni, wele vutuka kwa sâla se. Se mwênene mwân'ândi kyâdi, kinkenda kim’bakidi. Un’têlele vo wenda vutuki. Bu kalwâka, kana nîngu wampâmba nkatu; ântu muna yisalu yâu. Ngônge yivovele. Ântu atôtane. Mpakasa itombokele. Ta kingana bângula kingana: matu kana kudidi ka malêndi sa luta n'tu ko. Kana we tângila evo longoka, tâta tufwete kun'zitisa. Dyâu dimosi ye Tâta Nzâmbi. Kana we twêndela keti ku ngônda, Nzâmbi i yândi tuuku dya byabyo. Tukikulula ye tun'lemvokela.
Abbé Zéphyrin NSIMBA
(mpalazephyrin@gmail.com)
2.1 N'tima muuntu ke nkutu ko, ngaatu nkwa yo tuula kooko.
2.2 Mbwa mvwiidi, kileendi yo tolokela kuulu ko.
2.3 Mbizi kayangulwaanga va mooko ko.
2.4. Dya kwa mfiku kyaandi yandula.
2.5. Kweela waaku, bunzadi ka loongo ko.
2.6. Nsusu aame kayibukutwa visi ko, nga ya ngiy'e?
ALUFWABE YA KIKOONGO
Mu ndiinga Kikoongo muna bisono makumoole ye tatu (23). Bisono byobyo eebi :
A B C D E F G H I K L M N O P R S T U Vv W Y Z
Ntaangilu a bisono bya alufwabe ya Kikoongo:
A a:
B bé:
C tsé:
D dé:
E é:
F fé:
G ghé:
H ha:
I i:
K ké:
L lé:
M mé:
N né:
O o:
P pé:
R ré:/lé:
S sé:
T té:
U u:
V vé:
v vè:
W wé:
Y yé:
Z zè:
1.1. Vana kati kwa bisono kuumi ye zoole, venina makaanda moole: dyantete i kaanda dya zivokaadi, dyan’zoole i kaanda dya makoonsoni.
1.2. Mavokaadi menina mataanu: a, e, i, o, u. Koonso kwa vokaadi ituumbulwaanga mu mpovilu. Ovo vokaadi dibundakeeso ye vokaadi dyan’kaka, ntaangilu aandi isobaanga. Tala keti nki a mpova zivaangama ovo vokaadi zibundakeso zole-zole:
1.2.1. a, e, i, o, u
1.2.2. e, a, i, o, u
1.2.3. i, a, e, o, u
1.2.4. o, a, e, i, u
1.2.5. u, a, e, i, o
1.2.1.1. aa ea ia oa ua
1.2.1.2. ae ee ie oe ue
1.2.1.3. ai ei ii oi ui
1.2.1.4. ao eo io oo uo
1.2.1.5. au eu iu ou uu
1.2.2. Kaanda dya Makoonsoni
1.2.2.1. Makoonsoni menina kuumi ye naana: B, C, D, F, G, H, K, L, M, N, P, R, S, T, V, W, Y, Z.
BABA, CEMA, DILA, FILA, GOLA, HELA, KEBA, LAMA, MANA, NITU, PEPA, LARI, SEVA, TALA, VOVA, WA, YIBA, ZOLA.
2. KIVIINGA-NKUUMBU (Pronoms personnels)
3. MPOVA (Verbes)
Mpova evo mpovelo zina za mpila mu mpila mu soonga nkadilu evo nsadilu ya m’vwe-dyaambu. Koonso ntaangu, mpova zoole zitoma sadilwaanga i zaazi vo: Kala ye Vwa.
3.1. Mpova ya Kala 3.2. Mpova ya Vwa
Mbaandu:
Ikala mu nzo, ukala ngaangula, bakala bakilisito
Mvwiidi se ye ngudi, vwiidi mazaaya, bavwiidi n’toto.
LUSAALA KYAMBOTE.
Bampaangi ban'zolwa,
Yeenge ye zola. Kapu kya KINKULU KYA NSI i fulu tuleenda longela e ndiinga eeto ya Kikoongo, ndiinga ya m'funu beeni yatusiisila Bakulu beeto. Ndiinga i kiima kya m'funu mu luziingu lwa koonso muuntu. Kadi koondwa kwa ndiinga, Kimuuntu kyeeto, Kinkulu kyeeto ye Bisalu byeeto kabileendi zaayakana ko.
Bampaangi, tuloombele kya koonso muuntu zolele longa, longuka, tomisa evo mpe toombola ndiinga Kikoongo, ndiinga ya mpweena va kati kwa ndiinga zavaanga Taata Nzaambi, katusonikina va lukaya lwaalu. Kaansi engwe, waau kina vo e Kinkulu tuzolele vovila i Kinkulu kya nsi eeto a Koongo, mawoonsono mpe matuna sonika mu kapu kyaaki mafwete vovulwa ye sonikinwa kaka muna ndiinga eeto, i sya vo: KIKOONGO.
Koonso mpaangi unina ye ngiindu mu tomisa bimoko bya KINKULU KYA NSI, katusonga byo. Mu ngiindu zeeto, kapu kyokyo kileenda kala ye tukaya boonso etu: 1. Taanga ye sonika; 2. Bingana; 3. Ngwaala ezi; 4. Bisavu ye n'keenda; 5. Byuuvu ye mvutu ye b.b.
Kwa beno bawoonso, yeenge, zola ye ngwiizani muna Bukoongo.


text:
Bundu ya Kongo
Bundu ya Kongo go Bundu dia Kongo kele kimvuka ya politiki ya bakongo, yina ke salaka na Kongo ya Kati. Yau zola nde Kongo ya Kati ke kitula nsi ya kimpuanza tuka Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi. Yau ke zola kuganga diaka Kongo ya Ntotila, yina me yalumuka bandambu ya Ngola, RKD, Kabinda, Repubilika ya Kongo ye Ngabu. Mfumu ya Bundu ya Kongo kele Ne Muanda Nsemi.
Balandi ya Bundu ya Kongo me tula ngolo na bantinu ya ntama Mobutu Sese Seko na Laurent-Désiré Kabila.
Na 22.7.2002 balandi ya Bundu ya Kongo me sala manifestation. Bapolisi me bula bau ye me kufua bantu 14. Bantu ya leta me funda mfumu ya Bundu ya Kongo, Muanda Nsemi, sambu na manifestation.
Na balunuanu ya balandi ya Bundu ya Kongo ye basoda na 31.1.-1.2.2007 bantu 16 (soda mosi ye balandi 15) me kufua na Matadi na kartie ya Buima, bantu 37 (balandi 29) na Muanda, bantu 26 na Mboma ye bantu 8 na Songololo. Yau vanda lunuanu luta nene ya Bundu ya Kongo.


text:
Ngola
Ngola kele yinsi mosi ya Afelika ya Sudi. Bayinsi ya pene-pene kele Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi, Zambia na Namibia. Kizûnga ya Kabinda kele na ndilu na Repubilika ya Kôngo. Lwanda kele mbânza-kimfumu ya Ngola.
Kinkulu[soba | edit source]
Bayinsi ya ntotila ke tulama na sika ya Ngola na ntwala. Bawu vwandaka Kakongo ná Kabinda, Kôngo ya Ntotila na node, Ndongo mpe Matamba na katikati mpe Benguela na sudi.
Ngola vwandaka koloni ya Portugal.
Bizûnga[soba | edit source]
- Bengo
- Bengela
- Biye
- Kabinda
- Kuando Kubango
- Kuanza Node
- Kuanza Sudi
- Kunene
- Wambu
- Wila
- Luanda
- Lunda Node
- Lunda Sudi
- Malanzi
- Musiku
- Namibe
- Wizi
- Nzâdi
Bântu[soba | edit source]
Kimputulukesi kele ndînga ya kisalu. Bandînga ya bwala kele kisikôngo, kimbundu, ovimbundu, kitshokwe, kimbunda na kikwanyama.