text:
KAMAANJA KURACIA 2
Mũrata Wakwa Mũthomi Mũgĩ,
Tũratiganĩrĩire nawe o ũndũ marũa ma ithe wa Kamaanja matumũrwo na mathomwo, moigaga atĩa? Moigagaga atĩrĩ…….
‘Nĩ mĩrongo ĩtatũ.’ Njuguna agĩcokia.
‘Ya mbũri kana ya mbia?’
‘Ya mbia.’
‘Icio nĩ igĩkinyĩte mbũri ikũmi?’ Akĩrora Mwangi akĩmwĩra, ‘Wa Mong’o, ngwĩrire ndĩ Mũgĩkũyũ na itakũmĩire ndihotaga kwaria. Coka mondo-ĩ, ũkũmĩrie-ĩ, nguhe ũhoro. Ithuĩ twĩ haraihu na ũkabi kũrĩa ciĩ raithi, gũkũ rĩu ũtarĩ na inya ndũngiona ona mũndutha kana mũgoco.’
Mwangi akĩrora Mũnga nake Munga akĩrora Kaguucia, Kaguucia agĩcoka mũhuko akĩruta mbahaca akĩnengera Mũnga, Mũnga akĩnengera Mwangi, Mwangi akinengereria Gĩkunda akĩmwĩra, ‘Ta amũkĩra ici tondũ niĩ ngĩũka nĩngwĩthaĩte na ngoiga ndĩ mwĩtĩkĩri o ũrĩa ndĩrĩrwo nĩngũthikĩrĩria.’
Gikunda akĩamũkĩra mbahaca ĩyo, akĩnengera Njuguna akĩhingũra agĩtara, akĩnengera Kamau nake agĩtara makĩhehanĩrĩra ta maiguithania. Gikunda akĩmooria, ‘Macio moiga atĩa?’
‘Ni ikũmi.’
‘Rĩa mbia kana rĩa mbũri?’
‘Rĩa mbia na rĩahingithia rĩa mbũri.’
‘Iĩ nĩũkũigua mũndũ ũyũ nĩtamũyaine nĩ arakuogokerera arĩ gũtua mbũri nĩ ngiri inya.’ Gikunda akĩĩra Mwangi.
‘Iĩ noguo mũrata ngitĩra na ũthiganĩre ndikaringwo thikĩrĩrio.’ Mwangi akiuga arorete Njũgũna.
Gikunda agĩcokerera ndeto cia rũracio akĩĩra Mwangi, ‘Rĩu tondũ ũrĩ kũhanda ithĩgĩ, na mĩhang’o yaku nota yakwa, ndikwenda ngwĩre atĩ ũthiĩ ũgoka nguunĩre mĩtĩ, tũkũrutanĩria mũigua na mahira. Mwana arĩ ruo no hiti itoĩ ũguo. Ngwĩhoka wĩna mũndũ ũkũmenya kwandĩka nĩgetha ndũkanoigage ndiakwĩrire. Ta nengereria mũthuri ũyũ iratathi rĩrĩ andĩkĩrwo maũndũ maya.’ Gĩkunda akĩĩra Kamau. Kamau akinengereria Mwangi maratathi maigana ũna nake Mwangi akĩĩra Kabaca andĩke maũndũ marĩa mabatiĩ kwandĩkwo kũringana na ũrĩa mĩario yatariĩ.
‘Indo ici nĩcio ngwenda irĩ cia ithe na cia nyina wa mwana:
Mbũri mĩrongo ĩtano. Ikũmi ciũke ci mee ikĩanagia na ciĩ na mbugi.
Ngoima ithano
Thenge hakure, ĩ nginya, ya kurĩo nĩ nyũmba, na ndĩrĩ guoko, na yumagario na harika.
Kĩrũhĩ na mbugi
Kiheembe kĩa ũũkĩ
Mũhuro wa igwa
Ndũndũ ithano cia mbakĩ thĩe na ĩkarurio
Murengeti na cuka
Kabuti ka mũthuri
Mwatũ wĩna hĩndĩgo na hengero ciaguo
Mengere na ndoho na tuba
Kahiũ ka raũ
Mũkwa wa ngũ wa rũũa rwa thiruai
Mbawa na nganangũ indumĩrĩre
Kondo ka nyeni
Ithanwa
Rũgito
Njahĩ hũũre ikũnia rĩmwe
Mwere na mukombi o irebe irebe
Maguta ma mbarĩki
Nyũngũ ya kũruga nyama
Urugi wa nyama
Rũrĩ nja
Ngũ ibuti rĩmwe
Marĩthũ ikũmi na merĩ ma kwĩhotorwo nĩ arugi
Tũtambaya twa thithino
Thota mathanduku ikũmi
Ucũrũ wa mũkiyo inya ithano na ciaũrũo
Ikombe iria one hũ ikũmi na igĩrĩ. Iria ciĩtagwo kahumbĩka ũthiũ.
Kameni
Kĩihũri
Kiuga
Gĩitĩrĩra
Gĩtarũrũ
Gĩkunda arĩĩkia gũtara indo icio akĩũria nyina wa Mugeeci kana nĩ harĩ kĩndũ hihi kĩariganĩra. ‘Iĩ,nyũngũ oragire akĩĩruta gũkima irio na ngĩmwĩra no ngamĩĩtia.’
‘Haya, nĩwakĩigua nyũngũ ya kũruga irio. Nĩyũkaga na mũiko?’ Ĩĩni kaĩ ĩngĩgĩũka ũtheri.’ Nyina wa Mũgeci agĩcokia. ‘Nĩũkĩmenye ũyũ ndũrakua agakũũragĩre nyũngũ, nĩathomete ũrugi wothe. Nyina wa Ngatia munene nĩ ũguo?’ Gikunda akĩũria.
‘Iĩ no makĩmenye cai wa gwĩtana ũhiki nĩ wao na irio iria ikarĩo mũthenya ũcio no ciao.’
Nyina wa Ngatia munene agĩcokia.
‘Icio nĩ mũkwenda ciandĩkwo haha?’ Gĩkunda akĩũria.
‘Iĩ nĩciandĩkwo.’
‘Cigwete.’
‘Macani, cukari, iria’.
‘Gweta ũkiugaga mũigana nĩguo tũthiĩ tũrĩkĩtie.
‘Macani mbagiti ĩgĩrĩ iria nene, iria ngereni ikũmi, cukari ikũnia, migate mirongo itano, na njemu na thiagĩ, na mũcere kiro mĩrongo ĩĩrĩ, na ngũ ibuti rĩmwe.’
‘Ngũ nĩtũgwĩtĩtie.’
‘Icio nĩ cikĩigane.’
‘Mũcere kiro mĩrongo ĩĩrĩ ndũngĩigana. Nĩmarehe gakũnia karĩa kanini wa Caina nĩguo mũthuure.’ Nyina wa Mũgeci akiongerera.
Gikunda akĩĩra Mwangi, ‘Ũũkire ngwĩre na nĩndakwĩra, rĩu ndĩgũkũgaragarĩria mbara wenda gutheca na njacu kana kibeco niĩ ndirĩ na kĩgacwa na ndinatigwo na henwa.’
‘Rĩu-rĩ, ũũge nĩũrĩ ũcokie. Na ũrĩ kũndagũrĩra o ngirĩrĩie. Mwanake ũyũ wakwa nĩ mwĩthĩ nĩ egũthũkũma. Indo irĩ moko. Na tondũ tũtirathogorana tuumanwo kaimana nĩ ndũgũ tũratũmarĩ, ta njira atĩrĩ, indo-inĩ ici wanjĩtia-rĩ, nĩharĩ kĩĩgirarĩ nĩgetha hingũrĩrwo?’
‘Iĩ nĩharĩ. Thenge ya kũrĩo nĩ nyũmba, mũrengeti na cuka na kabuti ka mũthuri. Icio no nginya itongorie tondũ ndũngĩguraria itamũkĩrĩtwo. Ningĩ ũngĩkĩguraria ũtarehete nyũngũ ya nyama-rĩ, ciakĩrugwo nakĩ.?’
Mwangi akĩrora Mũnga akĩrũgamaga akĩmwĩra ‘Iĩ mũrũ wa Kĩhanya ũkũnyonagĩrĩria kĩgunyĩ kĩa mũkĩma na tũtiĩyũwe riua na nĩguo rĩkĩarire. Ndũke wonie Kaguucia na nyina wa Kamaanja kaĩ ũndũ arĩ ũmwe.’
Tondũ ciunagwo rũkomo kĩmenyi akamenya ikiunwo na kĩrigwo akarigwo o ikĩaragio-rĩ, andu a ndundu ya ithe wa Kamaanja magĩũkĩrania na Mwangi makiuma nja. Macokanĩrĩire kĩruru-inĩ kĩa mũkĩma ũrĩa waarĩ o hau nja. Mwangi akĩmoria, ‘Murona ta kũrathiĩ atĩa?’
‘Tũtithiĩte ũũru ona akorwo mbũri no cia kĩgĩa goro.’ Ithe wa Kamaanja agĩcokia.
‘Rĩu tũkwenda tũkũnje mĩtĩ, na tũtigũthiĩ ta andũ mena guoya onao nĩmona tũtirĩ na itherũ. Twĩna kĩ?’
Mũnga agĩcokia, ‘Twĩna mĩrongo ĩĩrĩ haha.’
‘Tũcigayanie atĩa?’
‘Nguona twambe tũhũrane na kĩgirarĩ. Tũneane kabuti na murengeti na cuka. Na tondu tũtinaheo thogora, rekei tũiguithanĩrie thogora umwe marega nitũkũhĩga.’ Munga akiuga.
‘Tucihe thogora ũrĩkũ?’ Mwangi akĩmoria.
,Ngiri igĩrĩ ĩgĩrĩ., Kabaca akiuga
‘Haya tũthiĩre hau. Na kĩĩ kĩngĩ?’ Mwangi akĩmoria.
‘Thenge ya nyumba yatuĩka nĩ mee, ĩyo tũtigũũra ũmũthĩ.’ Ithe wa Kamaanja akiuga.
‘Nĩtũgũre indo ici cia atumia na ici ngiri ikũmi nacio ici ithathatu tũkũnje mĩtĩ nacio itarĩrwo mĩrongo-inĩ.’
‘Nengera nyina wa Kabaca icio ikũmi twatua kũneana ciume na gwake nawe Mwangi kua icio ingĩ nawe ũneane. Tũkwambĩrĩra na cia atumia, nĩngũgĩcorithia tuona kamwanya tũkahungurĩra ho.’ Mwangi akĩmera.
Nyina wa Kabaca aarĩ na nganja hanini na nĩkio augire, ‘Nĩtũkũmanengera marega makĩrege.’
‘Matingĩrega tondũ matigũtwĩrĩĩte thogora tuoraga na noguo gũthiaga. Na marega tũtiĩmakararia tondũ ũthoni ndũkararagio.
Hĩndĩ ĩyo makĩrĩ nja, nao ithe wa Mũgeci na andũ ake nao magĩcokanĩria makĩũrania o ciũria ta iria acio angĩ moragia.
‘Murona tũgĩthiĩ atĩa?’
‘Nĩtũrathiĩ wega, na ndinona ta mena ngucanio.’ Gikunda akiuga.
,Aya nĩ andũ ega na ngwĩciria onao nĩmona ti ta ũrĩa marerĩgagĩrĩra. Tũtikũmahũra tondũ ti uthoni tũratharia nĩ gwaka tũraka. Ningĩ ona indo ici ciothe icokaga kwao. Githĩ tocio tũkoya tũgũre gĩtanda na riiko tuumagarie Mugeci?’
‘Iĩni na tuongere ingĩ nyingĩ. Kaĩ rũracio atarĩ ũhoro wa gĩtĩo kaarĩ thogora. Nĩmokĩte.’
Magĩgĩcoka nyumba na o mũndu agĩcoka gĩtĩ-inĩ giake.
Gikunda akĩmoria, ‘Riua nĩrĩrurire nja?’
‘Nota themithũ kana mugaa, no mbura ĩrĩ hakuhĩ. Rĩu tũkĩaria cia mbura ndona ngwĩre atĩrĩ, mbura yoira-rĩ, nĩ tũkũhaanda tondũ nĩtũtemete ng’ũndũ na tũkoina kĩrĩti. Weru wothe no hĩĩra na mĩro na macembe ititĩĩraga kuo. Mũndũ ũyũ wakwa nĩ mwĩthĩ nĩegũthũkũma na nĩngũkũrehere indo icio wanjĩtia, ndĩ mũracia ũtatĩra, na indo ii moko. No rĩu tondũ heho ĩrĩ hakũhĩ gũka nĩngũkũne kabuti, na cuka na mũrengeti wigĩtĩre.’
Munga akĩruta ngiri igĩrĩ akĩnengera Mwangi nake akĩnengera Gĩkunda. Gĩkunda agĩcirora akĩĩra Mwangi o acinyitĩte na guoko, ‘Iĩ gaka nĩ ka mbura kana nĩ ka ũrugarĩ, gaka gatiakĩhũtha mũno? Ndikũrega tondũ ndigũkiugĩte nĩ ka mũthemba ũrĩkĩ, tondu ona ka ndagĩtarĩ no kabuti.’
‘Uyũ naguo nĩ mũrengeti na cuka.’ Mwangi akĩnengereria Gikunda ngiri ingi igĩrĩ. Gikunda agĩcirora agĩciribariba ta cianyitanĩte akiuga, ‘Ndĩrona o cuka mutheri haha kaĩ murengeti worĩra kũ? Tondũ nĩwe wetuĩra thogora reke tugere o hau ũyũ nĩ cuka rehe mũrengeti.’
Munga akĩruta ngĩiri ingĩ igĩrĩ akĩnengera Gikunda. Gikunda agĩcitambia o ta mũtugo kwĩ Njuguna.
‘Rĩu nao aa maitu ndikĩmatiga ũtheri. Haha ndĩna ngũ ngwenda ũnjigĩre ngĩũka ngakora cioma arugi matikanatogererwo.’ Akĩrora nyina wa Kabaca nake akĩruta ngiri imwe akĩneana. Gikunda akĩmwĩra, ‘Gacĩra karĩa wĩtemeire noko tũkũgera no ngiri igĩrĩ.’ Akĩongerera ĩngĩ makĩmenya cira wao nĩ wahotwo.
Magĩkĩneana mbeca iria matigĩtwo nacio irĩ cia mwena wa indo cia atumia igĩtarĩrwo indo ici; nyũngũ ya nyama, ũrugi wa nyama, mwere na mukombi, na nyũngũ ya irio ĩrĩa Mugeci oragĩĩte. Icio cia nyũngũ cianeirwo nyina wa Mugeci nake agĩciĩkĩra nyondoini na agĩtuĩra mata gĩthuri akĩrathima mwarĩ.
Mwangi agĩcokia ũhoro akĩĩra Gikunda, ‘Rĩu tondũ tũrĩ gũtuma ndũgũ na nĩndagĩkinyũkia ikinya rĩmwe reke ngũnje mĩtĩ muira ngacoka tondũ ngwĩrire ndĩ mũracia ũtatĩĩra. Nyita haha ndirihe.’ Akĩmũnengereria ngiri inya iria ciatigarĩte moko-inĩ.
Gĩkunda nĩakĩmathũrimire ndeto ikonainie na matanya na mibango ya ũhiki. Akĩmera matikone ta mahingĩrĩirio gũthiĩ na mbere na mibango yao, no maririkane atĩ gĩathĩ kĩrĩa mekũheyana nĩkĩo kĩhingo kĩa maũndũ mothe. Mũnga nĩkĩhoire marekwo mathiĩ, macokanie ndundu mũciĩ na nĩmegũtũmana mũthi ũrĩa magacoka. Gikunda niacokeirie andũ acio ngatho na akĩmera mathiĩ na matigaikare mũno matacokete. Nyina wa Ngatia munene agĩtongoria mahoya ma kũhinga na andũ makĩuma na nja. Makiuma makĩrika gũteretanga magĩcoka makĩhurunjũka o kaihũ na kwao. No Kamaanja agĩtigwo na thutha hanini nĩgetha arĩrie Mugeci. Makĩonana akĩĩra Mũgeci ‘ Ĩ mũndũ ndwakĩgĩa goro, ngiya mwatũ wa njũkĩ.’
Mũgeci agicokia, ‘Tiga ũguo reke ngwĩre…..’


c: text/html

text:
Cai wa Kuini: Gĩcunjĩ gĩa kana,
Tũratiganĩrĩire ngĩharĩrĩa ngeithi ciakwa mbere ya Wangũ wa Rũraya, nĩtũtwarane…
Nĩndakĩgĩire na mahinda ma gwĩthagathaga na ngathiaga gĩcicio-inĩ ngakĩĩmenyeria ũrĩa ngathiĩ kuga ndakinya. Wa mbere ndabangaga ũrĩa ngakĩgeithia nyina wa rũrĩrĩ na ngoiga ndambũrũkĩtie guoko ta ndĩramũgeithia, ‘Wĩ mwega nyina wa Charũthi?’ Ngacoka ngona ta ũguo atarĩ wega, ngacokacoka na thutha ngoka rĩngĩ gĩcicio-inĩ ngoiga o ndambũrũkĩtie guoko, ‘Wĩ mwega nyina wa rũrĩrĩ?’ Hĩndĩ ĩno no ndĩrainamĩrĩra hanini tarĩ kũmwĩnyihĩria. Ngĩona ũguo ti kũiganu na ngĩtua atĩ ngamũgeithia gĩ ceng’i ndĩmũũrie ‘Ĩĩ mathĩ!’ No Biribo we ngamũgeithia ndĩmwĩte bathĩ wa Chari tondũ nĩ kanda taniĩ. Kana ndĩkĩmwĩte mbũnda hatikĩrĩ ũndũ. Ngiuga hai! Ndahota kuonwo ta itarĩ na gĩtĩyo, kana ecirie ndamwĩta bunda, ngĩcoka mbara ngiyo, ngĩthugunda ngeithi cia mũthemba ũngĩ.
‘Mũgathe Ithabethi, nyina wa Charũthi na cũcũ wa Wiri, amũkĩra ngeithi nyingĩ cia gĩcĩcĩng’a na cia thayũ, na ũkĩne ici ithano tondũ cia mbũri nĩ hĩa.’ Hĩndĩ ĩno ndĩkĩmũne kĩhanya na ndĩmũgeithie cia thayũ nĩgetha one atĩ ndirĩ na ũũru. Ndĩkĩmũnengere matega makwa tũgĩcoke hihi tũgĩikare thĩ cai ũgĩũke tũgĩteretange o tũkĩnyuaga. No o ũrĩa gwatukaga na gũgakĩa, noguo mĩbango yakwa yabangagwo na ĩkabangũrwo. Ngĩona hihi mũtheya wa gũthiĩ wahota gũkinya itarĩ ndarĩkia kwĩharĩria. Ngĩtua ciar gũtirĩ ũkĩaga ta ũngĩ na gũtirĩ hĩndĩ ya gwĩthamba ĩ heho. Ngathiĩ hana uguo o nganda ĩkoima.
Nĩndagĩthire na marua makwa kinya kwĩ mũnene wakwa wĩrainĩ na ngĩmwĩra no nginyagia njoe rũtha rwa thikũ igĩrĩ nĩgetha hote kwĩharĩria na gũthiĩ kũnyuanĩra cai na Wangũ. Gĩtonga gĩakwa kuona marua moimĩte kwa Wangũ, gĩkĩrũgama na igũrũ ta arĩ Wangũ wĩ mbere yake akĩnjĩra, ‘Niĩ kuma rĩrĩa ndaciariwo, na ndirĩ wa ira, ndirĩ ndetwo ona gũthiĩ kũhũra hĩ rĩrĩa Wangũ arahĩtũka. Na wee, njũka, ũgetwo mũkanyuanĩre cai na kuini witũ. Ĩĩ ndũkĩrĩ mũnyaka! Ũrathurirwo atĩa?’
Ngĩmenya nĩ ngwĩyambĩra gĩtonga gĩkĩ ota ũrĩa kĩĩnyambagĩra tene. “Wee ndĩraririkanirie kuini ũrĩa twacemanĩtie rĩrĩa erĩga gũcera bũrũri witũ na aratũmana njĩtwo.”
“Ũrenda kũnjĩra atĩ nĩmũcemanĩtie nake?”
“Ona ti rĩmwe.”
“Ngai, na ndũrĩ wanjĩra, nĩ ũmũgeithĩtie na guoko?’
“Hakuhĩ cia kĩmumunyo”
Gĩtonga gĩakwa kĩonaga na kanua ta mũtwe mũrige.
“Niĩ ingĩmũgeithia ũguo ndingĩthambia guoko thikũ ithatu.”
Gĩtonga gĩakwa gĩkĩndora na tha gĩkĩnjũria, “Reke ngwĩhoe ũndũ ũmwe, wathiĩ ũkanjũkĩra na mbica yake ĩna thaĩri yake. Ndirĩ kĩndũ kĩngĩ ingĩrira no ĩyo tu.”
“Rũtha ruo nĩnguona?”
“Ona wenda kiumia kĩgima thiĩ, bata no ũke na mbica ĩyo ndakũria.”
Ngiuma wabici ya gĩtonga gĩakwa ngĩthekaga na kamwena nĩ ũguo ndakĩigananirie. Ngĩthiĩ kũrĩkĩrĩria mĩbango ya gũthiĩ cai….
Thoma rũciũ ngũhe ndeto, kuona ũrirũ ti gũkũra kĩhĩĩ kĩonire ũrirũ mbere ya ithe.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kamaanja Kũruta Kĩama 2
Mũthomi mũgĩ mũrata wakwa, tũratigĩrĩire o ũndũ mbũri ciathĩnjwo na ciarutwo rũũa irĩ cia kĩama. Thoma ũigue ũrĩa gwathire…
Nĩhaakĩrĩ na andũ angĩ erĩ, a riika na Kamaanja marutanagĩra mbũri nake. Acio marutaga o mbũri ya hako, mbũri ya hako nĩyo ya mbere mũndũ arutaga kĩama-inĩ. Rĩngĩ mwana nĩ arutagĩrwo ĩno nĩ ithe kũringana na ũtonga wa ithe. No Kamaanja arĩkagia ciake cierĩ mũthenya ũcio tondũ oigaga atĩ gũtirĩ hĩndĩ ya gwĩthamba ĩ heho. Ithe wa Ndathi nĩ agĩtongoririe ũthĩnji wa mbũri wega.
Mbũri ciarutwo rũũa na ngaĩ, nĩcioirwo rĩũa tondũ ciarĩ noru mũno. Igĩkĩrutwo nyama cia nda, mahu, ngerima, mara, mĩtura na wei igĩteithũranwo. Amiria makĩarũkana nacio makĩmiria mara na magĩita tatha, mahu magĩteithũranwo na ngerima, gakuo kaingĩ kana gatathira. Mbũri ĩkĩrutwo rũcuthĩ, makekengeto, ciĩga, gĩthũri, honge, moko ona magũrũ. Mathagiro na mĩtwe ĩgĩkĩrũo riiko ĩkĩrigwo, mahũngũ magĩkũũrũo na maitho magĩkonorũo. Ngingo ĩgĩthoorwo nyama cia ndũndĩro igĩtukanio na ngarango iria ciagathĩmĩtwo. Mwaki ũgĩakio kĩruru-inĩ kĩa mũtĩ na ndara igĩakwo na njoho njigũ cia mĩthandũkũ, na ihanya cia mĩkĩma, nyama ikĩigĩrĩrwo riiko. Ciakĩgarũragwo na njobe nĩ ũrĩa mwaki wathegeete wega na nyama igatandaiywo ndara-inĩ wega hatarĩ ĩgũtunya ĩrĩa ĩngĩ mwaki.
O nyama ikĩhĩhagio, Kamaanja na arĩa marutaga kĩama nĩmetirwo ndundu nĩ athuri maigana ũna na makĩheyangwo ndeto ikonainie na kĩama, irĩ cia mataaro na mũthiĩre wa mũthuri wa kĩama. Magĩtaarwo ũhoro wa maringa tondũ no nginyagia ũringithie mũndũ rũũa na ũngĩ rũcuthĩ nĩgetha matuĩkage aira aku atĩ nĩwarutire kĩama. Kũngĩkagĩa na ngarari atĩ kana hihi ndũrutĩte kĩama, mũndũ oigaga ũrĩa aringithanirie na acio waringithirie makaruta ũira atĩ wĩ wa kĩama. Mũndũ ũtarĩ wa kĩama ndangĩringithio tondũ onacio ihĩĩ itikĩnyuaga muma na mbũri itihĩthagio ũtarĩ. Kamaanja nĩ akiunire tũmĩtĩ twake na rũũa akĩringithia Ngabu wa Mũthee ũrĩa wamũtirĩte naruo rũcuthĩ akĩringithia Kĩmani wa Kaigu wa itũra rĩake. Nakĩo kĩama gĩothe gĩgĩcokia hamwe, ‘Irorũma nyambo.’ Nao acio makĩneo o mũndũ nyama ya iringa rĩake.
Ndũng’u wa Ndathi nĩ agĩtarĩirie wega mũthiĩre wa kĩama. Nyama ikĩgaywo kũringana na ũrĩa andũ maikarĩte. Gũtirĩ wokĩte ũtacamire na angĩ makĩrĩa na makĩĩhaka. No mambũra nĩ njũno ti kũrĩa na gũikia matatha. Nĩmagathĩrĩirie acio marutire kiama nĩ kũrehe mbũri noru na makĩmaamũkĩra ndundu-inĩ yao.
Mũndũ ekũgũrana, agĩa na mũciĩ, arigithatha, na aruta kĩama nĩ agĩaga na gĩtĩo itũra-inĩ angĩkorũo mĩthiĩre yake nĩ mĩkinyanĩru. We Kamaanja ndarĩ na ũcuke maũndũ-inĩ macio nanĩ aheyagwo gĩtĩyo tondũ wa gũikara ena mĩthiĩre ya kũmũtĩithia ona gũtĩithia nyũmba yao na riika rĩake. Ũririkane atĩ nyũmba na riika itiumagwo.


text:
Thomas Edison
Thomas Edison
Mundu wa bururi wa US. Mũthungudi wa indo nyingi. ni Mũthungudi wa Ngirobu ya thitima ya mbere ya mũũkano.
Ũthungundi wake ni watumire agiye ngumo muno. umuthi atuaria a ũthungundi nginya nimatumarigira ritwa ria Edison taitoini ya artiko ciao. Ngerekena ni artiko itagwo "Kwĩruta gũtuwĩka Edison?".
Edison ni athungunda na njira ya kugeria guthunda indo nyingi ikuhaniririe[1] na niwe ithe wa uthungundi wa gukorwo na ricirie na guthunda ukihitagia maingi utegutigithiria. Edison niari na wendo na pacioni ya wira wake athungundaga atekurora riua kana nirithuire, kana kwina matũ ma kuhahura iguta.
Kũgwete
1. Kwĩruta gũtuwĩka Edison? Ũria ũmenyeri wa mundu mwene ũcenjagia ũhoteki wa ũgunduri mũtũrakania, Kĩũgano kĩa ndigir ya mũgo - Druid DIME 2010


text:
kAMAANJA WIRA-INI 3
Mũrata Wakwa Mũthomi Mũũgĩ,
Tũratiganĩrĩire nawe hĩndĩ ĩrĩa Kamaanja na Mwangi mararagia ndeto ikonainie na wĩra ũrĩa Kamaanja eetagĩrwo. Acio eerĩ, maarĩ arata akinyanĩru na nĩkĩo mahoyanaga kĩrĩra na magatiiranĩrĩra ota ũrĩa arata akindĩru magĩrĩirwo nĩ gwĩkaga. Kamaanja nĩ etĩkanĩtie na ciugo cia Thimo 17:17 atĩ ‘Mũrata wa mũndũ amwendaga o hingo ciothe; aciaragwo atuĩke mũrũ wa nyina hingo ya mĩnyamaro.’ Nĩkĩo Mwangi o nake akĩheire mũratawe mawoni make makonainie na mamburuka,…..
‘Hi acio memenyerere mahota gũgũtiga kĩhaaro wĩ ng’ũũrũ. No nĩmarĩ ũcori mũno rĩngĩ ũtarĩ wa biu.’
‘Bata nĩ mũndũ kũmenya kĩrĩa aragĩra. Ũngĩreka mũndũ agũcoragĩre na ndũramenya ũrĩa kũrathiĩ nĩguo ũngĩũrĩra. Gwakinya nĩ ũcori niĩ nĩtũtwarane nake nĩgetha mwaro ũkĩgũa ngamenya. Nĩgũtwarana nake tarĩ biũ. Kũrĩa aingĩra ngaingĩrania nake, etio gĩkĩ ngamenya. Katarĩ kũmwĩgwatĩrĩra ta kĩeha kĩ mũgũmo-inĩ.’
‘Wee tiga, mburũka itiendaga ũmenye raini ciao. Yugaga o mũcemanie mũkawa-inĩ, ũkagũra kĩa mwaki kana mũcuba na ndĩngĩenda ũmenye ĩthiaga nakũ. Ona no yaragie na thimũ na mũndũ wĩ kona ĩrĩa ĩngĩ na ĩkwĩrage atĩ ĩraceka na gĩtonga kĩrĩ o Gĩthumo.’
‘Yo biacara ndĩkĩhũragwo mĩtĩ igũrũ-ĩ, no niĩ ndikwendio ta karati ka buraĩ ũba.’
Mwangi akĩrora Kamaanja ta mũndũ weciragia maũndũ maingĩ. Acũũranagia ũhoro wa mũrata-we atĩ kuma hĩndĩ ĩrĩa akinyire kwa Wangũ ndaikarire ona hanini atonete wĩra. Na rĩu nĩwe ũcio warorete kuohithanĩrio maratathi. Andũ aingĩ nĩmagiagwo mũno nĩ gũkorwo matarĩ na maratathi ma wĩra. Akĩona atĩ ti itherũ Kamaanja aarĩ mũndũ wa mĩnyaka. ‘Wee mũndũ ũyũ wĩ mũnyaka ta thegi, o harĩa wathiĩ ũtũnganaga ona mawega.’
Kamaanja akĩmũcokeria, ‘Reke ngwĩre atĩ mũnyaka ndũthukagĩrwo mwano. Niĩ ngwĩraga ndongoragio nĩ mũtharaba na ũcio ndũhootagwo nĩ mĩgarũ na mĩũkũ. Roho Mũtheru angĩkũhĩmbĩria ndũgatũngana na nyoni njũru.’
‘Roho Mũtheru aikũrũkaga ta ndutura, no heho ya gũkũ ndĩngĩreka ona ndutura yũmbũke tiga Roho Mũtheru.’
‘Ta tiga itherũ na ũhoro wa Ngai. Kũu heho-inĩ nĩkuo roho arutagĩra wĩra ũrĩa mũnene. Remwo nĩ wĩtĩkie Ngai ũtigane na thĩna. Wee ũmũthĩ nĩ ũrathiĩ thimbũ?’
‘Nĩkuo ndorete. Hena caiti ĩngĩ ĩroimĩrire na ndĩroria ndutage mathaa twendi boo wikendi ciothe. Ndaingĩra rĩu ngoimĩra mandĩ rũcinĩ.’
‘Macio nĩ mathaa maingĩ.’
‘Koruo nĩmarĩhaga wega mũndũ no oimĩre. No rĩu hatirĩ kĩndũ gĩ kĩene. No nĩgũgĩkĩrĩte gũikara mũciĩ. Ndĩkwendeire kũgĩa na mathaa ma gũthoma. Waingĩra ũhũre raũndi ĩmwe nĩ ũguo. Hĩndĩ ĩyo ĩngĩ no gũkorirwo na ĩndo irarehwo na ti kaingĩ wikendi.’
‘Ĩ mũgeka kĩgeranio rĩ?’
‘Ndĩna igĩrĩ irokanĩra hamwe mũico wa machi, njoke thiĩ burakitĩko mieri ĩĩrĩ ndatobora no ndiburoma ngacurũria. Thutha ũcio nĩ kuoya kuoya mawĩra nĩmo marĩnjaragia.’
‘Githĩ tikĩo ndĩrakwĩra atĩ wĩra ũyũ ndahota kũwĩtĩkĩra. Reke ngwĩre ngĩũka nyuma na nganja nyingĩ, no ndĩ mbathi-inĩ ndoka ngĩĩcũranagia na kwĩyũria kana ngũthiĩ na woni wa andũ, njage wĩra na matindeithie, kana thiĩ na woni wakwa ndute wĩra kũringana na wendi wakwa, na ndĩteithie.’ Kamaanja nĩarorire Mwangi na akĩona nĩ acoketwo nĩ thayũ hanini na akanyihia kĩmako kĩrĩa kĩamũtũngĩte rĩa mbere aigua ndeto ĩyo na akĩmũũria, ‘Rĩu we mũrata wakwa-rĩ, ũkuona atĩa ndeto-inĩ ĩyo? Ũngĩũrio ũhe ũtaaro wahe ũrĩkũ?’
Hihi Mwangi egũtaara mũratwe atĩa igũrũ rĩa ndeto ya kũruta wĩra mocarĩ??
Thoma rũciũ rũngĩ. ……


text:
KĨHĨĨ GĨA KAMBĨ
Rĩu ta kĩreke ngũhe ndeto ya kĩhĩĩ kĩngĩ kĩĩrĩgĩte kuonio kanyoni ke na mĩwani. Uga ĩtha,
Kĩhĩĩ kĩmwe gĩa kũrĩa kambĩ ya kwa Mũkoma nĩkĩerirĩirie kũrĩa nyama ya hĩhio. Nĩkĩahĩtukagĩra kũu matuka-inĩ na mbucĩrĩ-inĩ na gĩkaringwo nĩ mũcingũ wa nyama ikĩhĩhio. Rĩngĩ nĩgĩethithagia o ro ũguo mbucĩrĩ-inĩ kĩrore kana kwĩ mũndũ ũngĩgĩkua tha. Rĩmwe na rĩmwe kũrĩ arũme makĩheyaga ihĩndĩ gĩthũgũne kana o kanyama. No mwene mbucĩrĩ nĩ athũire kuona kĩhĩĩ kĩu hau wĩra-inĩ hake. Arĩithanagia nakĩo ta rwĩgĩ rũkĩrĩithania na gacui.
Mũthenya ũyũ kĩhĩĩ gĩkĩ nĩkiahungurĩire mbucĩrĩ-inĩ na gĩgĩthiĩ na thutha harĩa nyama ciahĩhagĩrio. Mũhĩhia wa nyama akoretwo athiĩ kũnengereria agũri nyama yao. Nake mwene mbucĩrĩ arĩ o haria mbere akĩenderia angĩ. Rĩrĩa kĩhĩĩ kĩu gĩaikirie maitho riiko, na gĩkĩona gũtarĩ mũndũ, nacio nyama ciahĩte wega biu, gĩkĩguthũka ota rũheni, gĩkĩhuria o ĩrĩa yarĩ hakũhi. Yakĩrĩ hiũ na nĩyaitaga maguta. Kĩhĩĩ gĩgĩikia maitho mwena na mwena na gĩkĩaga kĩndũ kĩngĩoha nyama ĩyo nakĩo. Ningĩ gĩakĩrĩ na haraka gũtigokwo. Na tondũ mũthweri oigire hakiri nĩta njuĩrĩ, o mũndũ ena ciake-rĩ, hakiri ciake ikĩmũteithia mũno. Akĩona ũndũ ũrĩa angĩka no arutire ngũbia , ĩrĩa ekĩraga ya mauthi, aigĩrĩre nyama mũtwe na akunĩkĩrie na ngũbia aũmagare. Noguo agĩkire na akiuma nja na ihenya atanakorererwo. No tondũ mũndũ ũkũra ndatũngaga wa ndũgũ, magĩtũnganire na mwene mbucĩrĩ, akĩmũria, ‘Wee Mũbi uma kũ tondũ wathithina ũũ?’ No kĩhĩĩ ti thithino, nĩ maguta ma nyama manyũrũrũkagĩra gũkũ makai-inĩ na ngingo-inĩ ta thithino. Kĩhĩĩ kĩainainagia mũtwe mwena na mwena ta mũkũi wa rwĩmbo, gĩgakonora maitho nĩ ũrĩa kĩahĩte.
Mwene mbucĩrĩ aroranga akĩona kĩhĩĩ gĩgĩtoga mũtwe agĩkĩra, ‘Kaĩ umbĩkĩtwo makara mũtwe gũkũ ũratoga ta mwaki wa ngũ njigũ, kana nĩ bangi ĩrĩa mũnyuaga gũkũ wekĩra mũtwe ũtahoretie. Ta ruta ngũbia ĩyo narua!’ Hĩndĩ ĩyo kĩhĩĩ kĩaiguaga ta mũtwe ũngĩatũka nĩ ũrĩa kĩahĩte. Na tondũ mwene mbucĩrĩ anyitĩte gathanwa ga gwatũra nyama na guoko, kĩhĩĩ gĩkĩmenya nĩgatoga. Gĩkĩaũra ngũbia, nyama ĩkĩgũa thĩ. Mwene mbucĩrĩ agĩthukia gathanwa, nakĩo kĩhĩĩ gĩkĩgwa thĩ gĩgĩturia ndu gĩkiuga, ‘Ndagũthaitha ndũkangere ngero, ma ya Ngai ĩno nĩ thungura tũkũhĩhagia na haha ngurumo ndinaruta riiko rĩaku.’
‘Nonga ndoiga atĩ waruta riiko rĩakwa, nĩta kuma rĩ thungura ciagĩire na mbaru ta cia mbũri?’ Mwene mbucĩrĩ akĩũria. Agĩĩta mũhĩhia wa nyama akĩmũria kana kwĩna kĩndũ kĩũrĩte riiko. Akĩmwira hena nyama ya mbaru atarona na ekũmĩtigĩte riiko. Amĩona akĩrora kĩhĩĩ kĩu agĩkĩrekia iteke akĩũria, ‘Kaĩ gĩkĩ gĩthiaga ta rũheni, ndacendũka o ndagĩka ĩmwe na kĩahuria?’ Agĩthiĩ kũgũtha rĩngĩ akĩnyitwo. Mwene mbucĩrĩ akiũga tiga kũhũra, ta aya nĩnjũĩ ndawa yao reke thondeke.
Kĩhĩĩ gĩkĩrwo kĩrute indo iria ciothe ciarĩ mĩhuko. Gĩakĩrĩ na indo mĩthemba mĩthemba ta tũcunjĩ twa thĩgara, mĩthogoto, mandathi, marĩthiti matarĩ kĩene na kĩarĩ na mbia kahĩri. Ciatarwo igĩũka magana merĩ me mbia. Gĩagĩtarĩirwo thogora wa nyama ĩyo, gĩgĩcoka gĩgĩthimĩrwo ĩngĩ ya mũigana wa mbeca iria ciatigarire gĩkĩĩrwo kĩrĩe na gĩatigia nĩ gĩgũtwarwo borithi. Wakĩrĩ ũhoro mũnene kĩhĩĩ kĩrĩte nyama kiro ithatũ na thubu mĩkebe itatũ kĩongereirwo na gĩkiuga gĩtinahũna. Gĩkĩũrio, ‘Ũkuga ndũnahũna gũkũ nĩ kwa nyũkwa ũihũrĩrwo? Na githĩ ndikuona ta wĩna hinya wa kũrĩmia! Umagara wĩtue mũndũ ti kũrũraga kambĩ ta njangiri.’ Gĩkĩĩrwo kuonwo kambĩ rĩngĩ nĩ kanyanga..Ndacoka nĩndĩrĩkwĩra ũrĩa gĩtũire.


text:
GARISSA SOLAR PLANT
Tabarira ya kiganda gia Solar kia muigana wa ciringi birioni ikumi na ithatu turuma ithano mwena wa Garissa,gicigoini kia Raya Sankuri sub-county-ini ya, Balambala niitanytwo kuriika gugikinya mwerini wa kenda mwakaini uyu.
Akiaria hindi ya iceera kigandaini kiu,murugamiriri wa mubango wa gutaambia thitima matuuraini Peter Mbugua augite tabarira iyo niikwongerera megawatt mirongo itano na inya cia hinya wa thitima.
Tabarira iyo niyo nene makiria gicigoini kia East and Central Africa na iratabanio mugundaini wa acre mirongo inana.
Mbugua augite tabarira iyo niikuhe thitima makiria ya micii ngiri Magana meeri.


text:
Gĩkũyũ Kĩa Mũgĩkũyũ nĩ rũrenda rwa gũkũria rũthiomi rwa gĩkũyũ na njĩra ya ng'ano, marebeta, nyĩmbo ona mataaro na rũthiomi rwitũ. Andũ arĩa mataaragia rũthiomi rwa gĩgĩkũyũ matingĩhota kũrũkũria ona kana kũrũtũũria. Tũtingĩtũũria gĩkũyũ na njĩra ya kwandĩka na gĩthũngũ kana gĩthweri ona kana gĩcaina. No tũkũririe na njĩra ya kwandĩka na gĩkũyũ kĩo kĩene. Ũyũ nĩ mũgambo mũnyinyi werũ-inĩ ũcio. Una iru twaranirie.
Wednesday, December 23, 2009
Ndũmĩrĩri ya thigũkũũ:
Mũthomi mũgĩ mũrata wakwa,
Ihinda-inĩ rĩrĩ rĩa gũkũngũĩra gũciarwo kwa Mũhonokia-rĩ, ndagũtũmĩra ngeithi cia wendo ona thayũ. Ndakũrongoreria mahinda mega ma gĩkeno na thayũ wa Kiricitũ. Mũkĩrĩa na mũkĩnyua mũririkane atĩ ũcio waciarirwo mũthenya ũyũ ndaarĩ ona ha gũikara kana ũrĩrĩ angĩakomirio. Kĩhũgũre wone kana hihi nĩkũrĩ wa itũũra rĩaku ũngĩrathima na kamũtu kana tũmaguta nĩgetha onake akene tawe. Nĩtũrĩe na tũnyue na tũrũhie, no ngoro ciitũ itigaikare irĩ hũtu. Gĩai na thigũkũũ njega na mũthiĩ na mbere gũthoma tondũ mũgĩ nĩ mũtaare. Ngai njega.
Tũratiganĩrĩire ngĩharĩrĩa ngeithi ciakwa mbere ya Wangũ wa Rũraya, nĩtũtwarane…
Nĩndakĩgĩire na mahinda ma gwĩthagathaga na ngathiaga gĩcicio-inĩ ngakĩĩmenyeria ũrĩa ngathiĩ kuga ndakinya. Wa mbere ndabangaga ũrĩa ngakĩgeithia nyina wa rũrĩrĩ na ngoiga ndambũrũkĩtie guoko ta ndĩramũgeithia, ‘Wĩ mwega nyina wa Charũthi?’ Ngacoka ngona ta ũguo atarĩ wega, ngacokacoka na thutha ngoka rĩngĩ gĩcicio-inĩ ngoiga o ndambũrũkĩtie guoko, ‘Wĩ mwega nyina wa rũrĩrĩ?’ Hĩndĩ ĩno no ndĩrainamĩrĩra hanini tarĩ kũmwĩnyihĩria. Ngĩona ũguo ti kũiganu na ngĩtua atĩ ngamũgeithia gĩ ceng’indĩmũũrie ‘Ĩĩ mathĩ!’ No Biribo we ngamũgeithia ndĩmwĩte bathĩ wa Chari tondũ nĩ kanda taniĩ. Kana ndĩkĩmwĩte mbũnda hatikĩrĩ ũndũ. Ngiuga hai! Ndahota kuonwo ta itarĩ na gĩtĩyo, kana ecirie ndamwĩta bunda,ngĩcoka mbara ngiyo, ngĩthugunda ngeithi cia mũthemba ũngĩ.
‘Mũgathe Ithabethi, nyina wa Charũthi na cũcũ wa Wiri, amũkĩra ngeithi nyingĩ cia gĩcĩcĩng’ana cia thayũ, na ũkĩne ici ithano tondũ cia mbũri nĩ hĩa.’ Hĩndĩ ĩno ndĩkĩmũne kĩhanya na ndĩmũgeithie cia thayũ nĩgetha one atĩ ndirĩ na ũũru. Ndĩkĩmũnengere matega makwa tũgĩcoke hihi tũgĩikare thĩ cai ũgĩũke tũgĩteretange o tũkĩnyuaga. No o ũrĩa gwatukaga na gũgakĩa, noguo mĩbango yakwa yabangagwo na ĩkabangũrwo. Ngĩona hihi mũtheya wa gũthiĩ wahota gũkinya itarĩ ndarĩkia kwĩharĩria. Ngĩtua ciar gũtirĩ ũkĩaga ta ũngĩ na gũtirĩ hĩndĩ ya gwĩthamba ĩ heho. Ngathiĩ hana uguo o nganda ĩkoima.
Nĩndagĩthire na marua makwa kinya kwĩ mũnene wakwa wĩrainĩ na ngĩmwĩra no nginyagia njoe rũtha rwa thikũ igĩrĩ nĩgetha hote kwĩharĩria na gũthiĩ kũnyuanĩra cai na Wangũ. Gĩtonga gĩakwa kuona marua moimĩte kwa Wangũ, gĩkĩrũgama na igũrũ ta arĩ Wangũ wĩ mbere yake akĩnjĩra, ‘Niĩ kuma rĩrĩa ndaciariwo, na ndirĩ wa ira, ndirĩ ndetwo ona gũthiĩ kũhũra hĩ rĩrĩa Wangũ arahĩtũka. Na wee, njũka, ũgetwo mũkanyuanĩre cai na kuini witũ. Ĩĩ ndũkĩrĩ mũnyaka! Ũrathurirwo atĩa?’
Mũrata wakwa, tũratiganĩrĩire ngĩthumbũka kũmenya ũhoro wa thuuti ya rũcinĩ, nĩtũgĩtwarane…..
Mwaki ũhoyagwo kũrĩa wakanĩte, nĩndagĩthire kũhoya kĩrĩra gĩa thuuti ya rũcinĩ, na ngĩkĩrwo no ta iria ngoragwo nacio no nĩ igĩthiaga kwa ndũbi. No nĩhongagĩrĩrwo gakuo ka ngoro, kahanaine na igoti ka ibungo ithathatũ. Ningĩ no ngiya ũgacuria kĩrengeri kamũhukoinĩ gĩgakĩranĩria gatagatĩ kuma mũhuko ũyũ kinya ũrĩa ũngĩ. Na wakorwo ũtacuhĩtie nda, ũkehũnĩrĩria gata gakoimĩra hanini. Ndiakĩrĩire marĩgu nĩndagĩthambĩrie nguo o wega. Ngĩgĩcagũra tai ya wanga, cati njeru cua ta iria, mũbuto ũgĩkĩrwo mũkũnjo ũngĩatemire ngi. Kĩratu ndahurire thikũ ithatũ, ya kana ngĩyona nakĩo kĩhana gĩcicio. Hĩndĩ ĩno ndakinyaga magego na mũhu, mũthĩ ũyũ ũngĩ ngakinya na mũthĩga, ngongerera ndawa ya matukainĩ, ngagagia iria rĩa mwĩtha, ndatheka ũguo ũkona magego mahenia ta mũthanga wa werũ. Ndingĩarĩire mboco ndikaimbe nda na hihi ngathurĩria nyũmba ya mũthamaki.
Mĩbango-inĩ ĩyo yothe nĩndaririkanire atĩ kwa mũthamaki gũtithiagwo moko matheri. Ngĩrika gwĩcũrania nĩ gatũũ ingĩgĩtwarĩra Ithabethi. O kĩrĩa ndeciria ngona ndangĩkorwo atarĩ na ta kĩo kana hihi kĩega gũkĩra. No ngĩririkana atĩ gwa kũheo ti kũingĩ na kanua kega gakĩrĩte kũhe. Ngĩkiuga kĩrĩa ngamũtegera nĩ tũmacani na tũcahĩ, nake hihi ahota gũgagĩthukĩra o gatũĩ kũringana na ũtana wake. Nĩndakĩmũgũrĩire tũmacani twa kiro ng’ima kuma gĩthĩinĩ gĩa Kambaa na tũcahĩ kiro igĩrĩ ngĩtũmana Ikamba, tondũ kĩmera kĩarĩ kĩega kuo. Ngĩoha tũburungo twĩrĩ na ngĩoha na karatathi kagemu wega, ngĩcoka ngĩcikia mũhuko-inĩ wakwa wa thabarĩ na matega ma Wangũ. Nĩndacokire ngĩongerera mbica ya mũgũnda wa macani, na atui a macani mainamĩrĩire na ikabũ cia macani ciĩ ng’ong’o, ngiuga ĩyo nĩ ya kũhe ithe wa Charũthi, mũthuri ti Biribo, twakĩrĩkia kũnyua cai.
Nĩndakĩgĩire na mahinda ma gwĩthagathaga na ngathiaga gĩcicio-inĩ ngakĩmenyeria ũrĩa ngathiĩ kuga ndakinya. Ngoiga……


text:
MŨTHENYA WA ITHINGA
Rĩu tondũ wee ũrakorire nyũmba cia mahiga-rĩ kana hihi ũrakĩona ya mbaũ na hau ũkĩhĩtũka-rĩ, nonga ũũĩ atĩ nyũmba cia tene itiarĩ ona thingo cia ndaka tiga mĩhĩrĩgo. Reke ngwĩre manyinyi makoniĩ ithinga rĩa nyũma. O ro rĩu ica ikuhĩ nyũmba nyingĩ irarĩ cia ndoro. Ona rĩu ũngĩthiĩ mĩena ĩmwe nĩ ũgũcikora. Hihi ithingagwo atĩa? Ndaka, kana ndoro, yũmbagwo atĩa na ndĩgwe ĩ rũthingo-inĩ? Tega matũ twaranĩrie tondũ mũgĩ nĩ mũtaare.
Nyũmba yarĩkia gwakwo ithinga nĩ rĩararagĩrio. (Nindĩkwĩra ũhoro wa mwako reke twambe tũthinge).
Mwene mwako agathiũrũrũka itũũra agĩtũmanaga wĩra. Anake nĩo matũmagwo wĩra wa gũthinga nao airĩtu na atumia magatũmwo wĩra wa gũtaha maĩ ma ithinga. Mũtumia mwene ithinga nĩ atũmaga arata na atũmia a itũũra makamũteithia kũrugĩra wĩra tondũ naguo wĩra no nda.
Kwaroka gũkĩa atumia nĩ marokaga rũũĩ tene na makambatia maĩ na mĩtũngi, kana inya, magĩitagĩrĩra mabuba-inĩ marĩa mahoetwo itũra-inĩ. Arĩa matangiahotire gũtinda mũthenya wothe ithingainĩ, nĩ ũndũ wa mĩhang’o kana mabata mangĩ, kaingĩ nĩo marokaga tene na rĩkiuga rĩhiũhie ciande magakorwo matahĩte maaĩ mĩtũngi ĩigana ũna na magakĩyohora magathiĩ mabata mangĩ. Atahi a maaĩ nĩmomanagĩrĩria magĩthiĩ, magagĩikũrũka magĩthekaga na makambata o hamwe. Hĩndĩ ĩyo nĩguo igũta ciamenyekaga nacio inyarati igakĩgĩa igweta nĩ kwambatia mĩtũngi mĩingĩ. Rĩngĩ atũmia arĩa marĩ hinya nĩmakuaga mĩtũngi ĩrĩa mĩnene na makongerera kangĩ kanini igũrũ tarĩ njoherera kana magakuwa na moko makambata. Acio nĩmaheyagwo gĩtĩo mũno na makanyakwo nĩ kũgĩa hinya na kwaga kwĩnona. Igũta nacio nĩciakĩmenagĩrĩrio na igathahĩrĩrio mũno. No tondũ hĩndĩ ya ithinga yarĩ na maũndũ maingĩ, makĩria harĩ anake na airĩtu, andũ othe nĩmerutanagĩria nĩgetha o mũndũ eyũmbanĩre na wĩra wake.
Tĩri wacimbagwo na thururu, ũgacimbwo ta buti ĩmwe kinya igĩrĩ kũrika, maĩ magaitĩrĩrwo kuo na ũkaringio ũtukane gĩcorocoro. Andũ magakĩrũga kuo nĩgeha maũkimanie ũiguane. Wahana ta ũgũtondora ũkongererwo tĩri ũngĩ, woma ũkongererwo maĩ. Nĩgetha ndoro ĩkimĩke na ĩiguane hatarĩ gũte maĩ, nĩho anake makĩyumagĩria na makarũgarũga na hinya magakiya ndoro na nguthi makĩonanagia hinya wao. Nĩkĩo nĩhakĩgĩyaga karwĩmbo ta gaka nĩgetha makarũga na ikinya rĩmwe:
Kĩbutu! Tu! Kĩbutu! Tu!
Haa! Njamba nĩ ĩno;
Kĩbutu! Tu! Kĩbutu! Tu!
Haa! Njamba nĩ ĩno.
Njaamba ĩgakĩinĩrwo ũguo nayo ĩgakĩrũga ndakainĩ ĩgacoira ĩgĩkinyaga na hinya ĩgakiya ndaka kinya ĩkaiguana. Yahana ta ĩkũnoga ĩngĩ ĩkaruga kuo nayo igakũĩrwo rwa kĩbutu nayo ĩgacoira. Rĩngĩ njamba igĩrĩ nĩciaingĩranagia ndakainĩ na igacindana o ũrĩhuma mbere. Nao aya angĩ magagĩkũyaga rũĩmbo nacio njamba igakĩhumania o kinya ũmwe arĩhuma oimĩre. Rĩrĩa hena airĩtu a marika mao anake nĩmarũgaga na hinya nĩgetha meyũmbanĩre harĩ airĩtu acio. Nao airĩtu tondũ matikiyaga ndaka, magakĩmaroraga na kamwena o makĩonoragia maĩ marĩa matahĩte. Nacio njamba no thithino iraita na igakiya ndoro kinya ĩkaiguana. O hau noho amwe mombanagĩra tondũ nakĩo kĩũmbani gĩkĩũmbanaga ona gĩkĩmĩa.
Ta amba ũikĩrie na ũmerie naniĩ ndĩtue ma ndarũa nĩtũkwaranĩria rũciũ rũngĩ


text:
Itĩkia kana ũrege. Gĩcunjĩ gĩa kerĩ
Mũrata wakwa mũthomi mũgĩ, nĩtũrakĩonaniire kũrĩa bũrũri wa ũhĩndĩ twakiuma kĩharo kĩa ndege. Nitwagĩthĩrĩrĩkire tũrorete na ĩtura thĩiniĩ…….
Hatikĩrĩ ũndũ nĩndagĩkinyire mũkawainĩ na ngĩkĩonio harĩa ingĩigĩrĩra rwaru. Mũkawa wakĩrĩ wa kĩrathi kĩa mũhuko wakwa. Ndakĩhingũrĩra nyamũ ĩno ĩgwĩtwo tii bii yakĩaragia o kĩhĩndĩ, wahihinya na gũkũ ĩroiga o nama cite, nama cite, wahihinya na gũkũ kũngĩ ikoiga kemuchi mbai, kemuchi mbai, ngĩkĩuria nĩ nduu ici ndĩrerwo ndĩcite nama? Ningĩ-rĩ, kĩmũchi na nĩ irio cia Njabani na Korea-rĩ ndeto ĩyo atĩa? Ngĩĩrwo nama cite na kemuchi nĩ kuuga “wĩ mwega” na thiomi cia kĩhĩndĩ. Ngikĩiganĩra na ngĩrika kwaria kĩhĩndĩ.
Nĩndakĩnyitirwo nĩ bata, na ti wa gwa cibũ, nĩ bata ũcio ũngĩ, na ngĩgĩũkĩra ngĩgĩthiĩ kanyũmba ka meciria, nĩko kĩoro, gĩkĩrĩ o ro kũu rumu. Ndagĩikangia maitho ngĩaga karatathi ga kĩoro, ngĩthĩũrũrũkia maitho na ndione ona kagathĩti ona ga taiba. Ngĩkoroga thimũ harĩ kĩamũkĩro kĩa ageni, ngiuga ndanahĩrwo na karatathi ga kĩoro tondu ndakĩrĩ mũhĩke. Mũndũ ũcio akĩnjĩra atĩ nĩ egũtũmana.
Kahinda gatarĩ cĩhĩ mũrango ũkĩringaringwo. Hagĩũka kamũndũ kaiganaga rũkonda. Ĩĩ, rũkonda na hihi gacekehe hanini. Niĩ ndikĩrĩ mũtungu ũguo ona gũtuĩka ndikĩagĩte nyama, no mũndũ ũcio mũbuto wake, nĩ angĩatumiirwo na kũgũrũ kũmwe kwa mũbuto wakwa na ũmwaramĩre. Njohero yake yaiganaga ya thigiriri kana ya kĩgi.
Ngĩkĩmwĩra njetereire karatathi ga kĩoro. Akĩnengera kamũkebe okĩte nako. Ngĩmwĩra ndiarĩ na thĩna wa mũkebe, akinjĩra kau nĩko kaarĩ ithenya rĩa karatathi. Ngĩmwĩra tũtirĩ hamwe athererie ndeto. Aakĩnjĩrire atĩ kamũkebe nĩ ga gũtaha maĩ wakĩrĩkia gwĩteithia ũgagĩthambia nahau itekũgweta. Ngĩmwĩra ũũ, “Ndagũthaitha ona kaba ũndĩhie ngũtũme ũthiũrũrũke gũkũ guothe kinya wone handũ hendagio karatathi ũngũrĩre tondũ niĩ ndĩmenyerete ndeto ĩyo na ndiĩharĩirie kũmĩambĩrĩria.” Akĩhana ta egũthekerera. Ngĩmwĩra nĩngwenda kuonana na menenja wa mũkawa. Ngĩkĩheo thimu yake ngĩmũkorogera ngĩmwĩra akorwo gũtingĩoneka karatathi ga kĩoro, atume mũndũ anguĩre mĩrigo thame mũkawa ũcio. Nĩ makĩhang’ire ngiya karatathi gakĩoneka. No kaĩ hĩndĩ ĩyo bata ũtagĩthirĩte ndaigua atĩ nĩ kamukebe handũ ha karatathi! Nĩguo ndakĩmenyire atĩ andũ arĩa ndonete kĩroko mena tũmĩkebe twarĩ twa ndeto ĩyo.
Gũthiĩ nĩ kuona.
Itĩkia kana ũrege.


text:
KĨHOOTO wa MWARIAMA
Mũndũ ũmwe nĩ agũire irima rĩarĩ iriku kũndũ gwakoretwo andũ mathama na magatiga marima ma cioro na maĩ matarĩ mathike. Na rĩrĩa akayaga e kũu irima thĩiniĩ, hagĩũĩkĩra anake a itũũra rĩu mena airĩtu magĩthiĩ rwĩmbo. Rĩrĩa maiguire mũkayo makiuga nĩ ngoma cia arĩa manathikwo kũu iretana, magĩtema rĩa kamũtĩ morĩte, magĩikũrũkĩrĩra na makĩambatĩrĩra makĩbuĩria. Hagĩũkĩra mũndũ wetagwo Kĩhooto wa Mwariama, wathiaga thoko Marobo, ena mũithikiri akuĩte matharũ na karati ga kwendia. Akĩigua mũndũ ũgwĩtana na iyũ. Agĩtiirania mũithikiri wake mũtĩ-inĩ warĩ hau hakuhĩ na agĩthiĩ gwĩtĩka mũndũ ũcio wakayaga. Na rĩrĩa acũthĩrĩirie irima thĩiniĩ akĩona mũndũ ũcio wagwĩte akĩmũũria, ‘Wĩ mũgũthe?’
‘Aca no kũharario ndaharario na ndaigua kũgũrũ gũkũ kwa ũrĩo ta gwekindĩra.’
‘Hĩ ũkĩrĩ na mũnyaka,’ Kĩhooto akĩmwĩra, ‘gũkũ gũtiendaga mũndũ gũthiĩ arorete igũrũ ta hũngũ, no nginyagia ũkarora wega harĩa ũrakinya. Nguona wee ta wĩ mũndũ mwĩthĩ kũngĩra, ndwagĩrĩirwo nĩ gũthiĩ ũkĩgũaga marima ta thwara, wee ndũrĩ njege kana ngari ũikare irima.’
Mũndũ ũcio warĩ irima akĩrika kũmũcokeria akiuga, ‘Kaĩ ũũĩ nĩ kwenda ngwendaga..’ Kĩhooto akĩmũtua mĩario akĩmwĩra,‘ Atĩ kaĩ ũũĩ nai nai! Ũkũgũaga nĩ kũnyiha kana nĩ maitho ũkũrĩte, ũcoke ũtinde ũgĩkaya ũtere andũ a bata mathaa mao atĩ makũrute. Kaĩ ũtararĩ mũcemanio-inĩ wa cibũ ũigue ũrĩa aroigire atĩ andũ memenyerere kũgera maganjo-inĩ nĩ ũndũ wa marima. Na arongerera atĩ no nginyagia andũ mathike marima macio. Rĩu wee ũrenda gũthikwo wĩ muoyo?’
Mũndũ ũcio warĩ irima akĩaga wa gũcokia tondũ nĩonaga atĩ mũndũ ũcio ndamũteithagia na mĩario yake.
‘Rĩu niĩ nĩngũgũteithia na mataaro,’ Kĩhooto akĩrika kũmwĩra, ‘rĩrĩa ũkũgera marimainĩ ta maya. Wona handũ hena nyeki nduru, hau hetheme tondũ nĩho he irima. Ningĩ mũndũ nĩathiaga na mũtĩ agathecatheca mbere yake, na mũtĩ ũcio wahota kũmuonia harĩa he irima. Na mũndũ ndageraga kũndũ ta gũkũ ũtukũ kwĩna nduma. No ũgũkĩgeraga nyeki-inĩ ũtigĩte barabara nĩkĩ?’
‘Nĩ gacaũ ngũhĩtaga, gatũhĩra gũkũ marima-inĩ ndakĩgũa o ndĩgateng’eretie.’
‘Ndũgũkĩona gacaũ nĩ ta ke na hakiri gũgũkĩra, nonga mũkĩrĩ nako kũu irima thĩiniĩ?’
‘Aca.’
‘Rĩu wee na gacaũ nũũ wagĩrĩirwo nĩ gũkorwo e irima thĩiniĩ?’
‘Hatirĩ.’
‘Ĩĩni! No rĩu wee nĩwe wĩ irima. Nĩngwenda woima ũũke ũngore na nĩngũkuongerera mataaro mangĩ nĩgetha ũmenye gũthiaga ũteekũgwa marima-inĩ. Ona ta reke ndore kana ndĩna maratathi marĩa mararutĩtwo nĩ cibũ, igũrũ rĩa marima ta maya, wahota gũthomanga wa mũira uumĩte kũu na ũteithĩke.’
Kĩhooto agĩcoka na mũithikiri-inĩ wake, akĩhingũra mondo yacurĩtio mũringoti-inĩ na akĩrika kũrora maratathi marĩ ho. O hĩndĩ ĩyo hagĩũka atumia eerĩ mena ciondo na mĩkwa magĩthiĩ mũgũnda na mainĩke na ngũ. Magĩkora Kĩhooto na makĩmũgeithia.
‘Wa Kĩhooto wĩmwega?’
‘Ndĩmwega ngarĩkia na ingĩagĩra kũrĩ ũguo ndatwarwo thoko.Inyuĩ mũrĩ ega?’
‘Tũrĩ ega ngoro ona mĩĩrĩ. Nĩkĩĩ warũgama njĩra-inĩ kaĩ wathũkĩrwo nĩ mũithikiri.’
‘Ndĩrarora iratathi rĩrĩa rĩrarutĩtwo nĩ cibũ igũrũ rĩa marima maya me gũkũ maganjo-inĩ ndeithie mwanake wĩ haha narĩo.’
Atumia acio magĩikia maitho mwena na mwena na matione mũndũ ũngĩ makĩũria, ‘Eha?’ ‘Agũĩte harĩa irima-inĩ, itoĩ kana egũthiaga ahingĩte maitho na nĩ mũthenya, riũa rĩarĩte barigici.’
‘Hĩ! Nagithĩ ti wambe ũmũrute ũcoke ũmũhe maratathi athome. Agĩthoma e irima ateithĩka nakĩ? Uuui! wa Kĩhooto, ndũtuonie na kũrĩa arĩ!’
Kihooto agĩkĩmonia harĩa irima rĩarĩ. Atumia acio magĩkundĩkania mĩkwa yao magĩikiria mũndũ ũcio warĩ irima mũthia ũmwe, ũrĩa ũngĩ makĩenda kuoherera mũtĩini no ũgĩkuhĩha. Makĩra Kihooto ohore mũkanda ũrĩa wohete karati mũithikiri-inĩ makundĩkanĩrĩrie na mĩkwa iyo. Kĩhooto akĩhana ta ekũrehe thieya mũtũmia ũmwe akĩmũikia kamũhwa akĩmwĩra. ‘Ĩĩ kaĩ wĩ mũndũrũme wa ndũũ ũrona atũmia magĩtangĩka haha nawe no kũng’ethia ũng’ethetie ta iria ciarĩ gwa Thiaka. Kaĩ wathiĩte ma ithinga kana ndũrĩ wathiĩ?’
Kĩhooto akĩribariba akĩohora karati, magĩkundĩkanĩrĩria mũkanda na mĩkwa, makĩoherera mũtĩ-inĩ. Makĩra mũndũ ũcio warĩ irima aharũkie mũkwa njegeke cierĩ na akundĩke. Makĩmwĩra ekinyĩre na kũgũrũ kũrĩa gũtatubĩte nao makĩmũgucie.
Kĩhooto akĩmera, ‘Mwagĩrĩirwo nĩ ũmwe agucie nake ũrĩa ũngĩ agagithiũrũrũkagia mũtĩ-inĩ mũkwa wathira ngoro.’
‘Nawe wĩkage atĩa? Nĩ ũtuĩkire nyabara.’
‘Ee, ke njuge twĩ hamwe.’ Agĩcokia aconokete na akĩnyita mũkwa magucie.
Nĩmakĩgucirie kinya mũndũ ũcio warĩ irima akiuma. Rĩrĩa aumire agĩkoma na nda hau mwena-inĩ wa irima ahũmũke. Atiira maitho na akĩrũgama Kihooto akĩmaka matũngania maitho. ‘Wanjũkĩ, nĩwe?’
‘Ĩĩ, nĩniĩ baba.’
Wanjũkĩ aarĩ mũriũ wa Kĩhooto. Athiagĩte mbere nĩgetha akanyite kĩwanja thoko-inĩ. Akĩona mũtũmia mũkũrũ agĩthĩnio nĩ gacaũ akĩmũteithĩrĩria gũkahĩta. Maatigana agĩtuĩkanĩria hau maganjo-inĩ ahonokie mathaa macio morire akĩhĩta gacaũ, agĩkĩgwa irima.
Hũra mbica ĩyo na ũthambie.


text:
Kameme FmKameme Fm News
Igoti guteyaniria uhotani wa mumbunge wa Embakasi East Babu Owino
Ambunge makiria nomarathii nambere kuurrwo ni iturwa ciao cia umbunge thutha wa uhotani wao guteyanirio ni igoti.
Mumbunge wa Embakasi East Babu Owino niaikirio nja ni igoti inene thutha wa mucirithania Joseph Sergon kuuga Owino niagagirie maabitha a kamiti ya ithurano na mihaka IEBC, noguo githurano kiu gitiari kia uuma na waragania.
Owino ningi niathirwo arihe muigana wa ciringi milioni ithano ta ngarama ya ciira ucio. Akiaria thutha wa itua riu Owino niaugire arahurwo giuteti ni thirikari akiuga niegucokia ciira ucio riko.
Uria ungi urirwo ni giturwa giake kia umbunge ni mumbunge wa Wajir West Ahmed Kolosh na riu gukinyithia ambunge mugwanja aria moritwo ni iturwa ciao.


text:
Mũrata wakwa mũthomi mũgĩ,
Hihi no ũririkane rũgano rũrũ rwa hiti.
Tene tene mũno no ti tene nĩ hĩndĩ ĩrĩa bunda ciarĩ na hĩa nĩ kwarĩ na hiti inya cia mũthemba ũrĩa wĩtagwo kiuga mbu. Igĩcangacanga nĩũndũ wa ũrĩa ciahũtĩte niciakorire handũ hathĩnjĩirwo mbũri na hagatigwo mathagiro mana.
Irĩa yarĩ mbere ĩkĩmaguthũkĩra ĩkiuga, ‘Niĩ nĩniĩ ndona na nĩniĩ ngũgaya’. Hiti icio ingĩ igĩkiuga no wega kĩgae. Hiti ĩyo yoneete ĩkĩrika kũgaya.
Ikĩoya ithagiro rĩmwe ĩkiuga, ‘Rĩrĩ nĩ rĩakwa rĩa kuona.’ Ikĩrĩa rĩu.
Ikĩoya rĩa keerĩ ĩkiuga, ‘Rĩrĩ nĩ rĩakwa rĩa kũheo.’ Ikĩrĩa rĩu.
Ikĩoya rĩa gatatũ ĩkiuga, ‘Rĩrĩ nĩ rĩakwa rĩa mũgai.’ Ikĩrĩa ona rĩo.
Ikĩoya rĩa mũico ĩkiuga, ‘Rĩrĩ nĩ riitũ tũtharane, na nĩndathara.’ Ikĩhuria na ĩkĩrĩa.
Hiti icio ingĩ cioimanirie na gũcũna thakame ĩrĩa yaitĩkĩte kũu nyeki inĩ nayo hiti kiuga mbu ĩgĩkorwo ĩhũũnĩte mũno.
Rũgano rwakwa rwathirĩra hau.


text:
Terebiceni
Terebiceni ni mūtambo ūtūmīkaga harī gūtūma ndūmīrīri cia mbica irathiī. Mītambo īno yambirie gūtūmīka mīaka-inī ya 1920s, no nīyaikarangire kahinda ītambītie kwendio kūrī ahūthīri. Thutha wa mbara ya kerī nene ya thī( World War II), kūrī mūtambo waumire ūrīa wahūthīkire mūno mabūrūri-inī ma Unite States na Britain. Mīaka-inī ya 1950s terebiceni nīyo yarī mūtambo ūrīa wahūthīkaga mūno gūkinyīra mūingī. Terebiceni cia marangi maingi ciambirie gutumika miaka-ini ya 1960s gitagati-ini. Thiku ici nowirorere mbica cioyetwo mbere niundu nikuri na indo cia kuiga mbica icio ta DVD, flash drives, CD na video recorders. Riu kwina njira njeru ya gukinyirio maundu kuri mutambo wa terebiceni kugerera digital transmission.
Riu kuri mwaka wa 2017 nowirorere thiteceni nyingi muno uri guku bururi-ini. Kwina thiteceni cia maundu matiganite ta mohoro, mathako, uthuthuria, mahunjio, biashara ona iria cia maundu ma gukenia. Thiteceni irĩa nyingĩ ni cia andũ kĩũmbe. Cia mathako ni thiteceni ta Select Sport, Blitz, Select Sport 2, SS9 East,SuperSport 9 na Kwese Free Sport. Cia mohoro ni ta BBC Worrld News na KTN News TV. Ni kuri cia mahunjio ta Family TV, Hope TV, Sayare TV na Aviation TV. Thiteceni nyingi cia guku bururi-ini cinyitaniirie maundu maya hamwe. Thiteceni ici ni ta K24 TV, KU TV, KBC1, NTV, Meru TV, Heritage TV, Njata TV, KTS TV, KTN, Inooro TV, Gikuyu TV, Citizen TV, Baite TV, Kameme TV na Y-254. Thiteceni ici ĩtangathaga na thiomi cia Gĩthũngũ (English), Gĩthwaeri (Kiswahili), rũthiomi rwa imwana nĩrũo Theng'i (Sheng) na thiomi ingi cia andu ngurani ngurani. Ruriri rwa gikuyu nirurathimiirwo gukorwo na thiteceni karundo ikimemerekia na ruthiomi rwao. Thiteceni ici ni ta Njata TV, Inooro TV, Gikuyu TV na Kameme TV. Thiteceni ici niihotithitie mundu o wothe wa ruriri gukorwo agikinyirwo ni maundu ona atekumenya wega thiomi ingi.
Nie ndandika ni Kamara Ka-Wanjiru na njokerie ngatho Daniel Kinuthia wa Njau(innkeeper) ni kwambiriria kwandika uhoro wa terebiceni na ruthiomi ruru twendete. Mundu ungikorwo na undu wa kwongerera haha ndakaigwe e muhingiririe.
GŨTHOMITHIA CIANA MITUGO MIEGA TEREBICENI
Mũndũ o wothe nĩ akenagio nĩ mwana wĩna mĩtugo mĩega. Ũũ nĩgũkorwo atĩ ciana ina mĩtugo mĩega nĩ huthu gũikaranĩa nacio na ciana ici iheaga mũndũ gĩtĩyo kĩrĩa kĩmwagĩrĩire. Mwana wĩna mĩtugo mĩega nĩ ũhũthũ kũmũtaara na kũmũcokia njĩra ĩrĩa yagĩrĩire ũkĩringithania na mwana wĩna mĩtugo mĩũru. Kuma hĩndĩ ya tene Mũgĩkũyũ nĩ arĩ na njĩra irĩa athomithagia mwana gũkorwo ena mĩtugo mĩega hĩndĩ ciothe. Njĩra ĩmwe ĩrĩa yahũthĩragwo nĩ andũ agima kũrũta ciana ũria ciagĩrĩirwo nĩ gũkũra itariĩ yakoragwo ĩ kũmaganĩra ng’ano. Ng’ano ciaganagwo hĩndĩ ya hwainĩ rĩrĩa andũ maranyihia hwai. Andũ agima nĩo maikaragia ciana thĩ makamahe kĩrĩra makĩhũthira ng’ano. Ng’ano ici maita maingi cianetwo “ng’ano cia marimũ’ tondu maita maingi ciana nĩcietĩkagia andũ aria akũrũ kũmakiria na matingĩamenyire atĩ ng’ano icio ti ũhoro wa ma.
Ng’ano ciahũthĩkaga kũruta ciana gũkorwo me andũ mena mĩthiĩre ĩtarĩ na ũcuke. Rũgano rwa ũrĩa warũbũkũ ahenagia nyamũ ingĩ nĩguo eteithie we rwaheagwo ciana kũmonia atĩ ũngĩtuĩka hingo ciothe andũ nĩmekĩraga nganja maũndũ-inĩ maria wihokeirwo kana harĩa ũratuĩka nĩ ũhutanĩtie naho nĩkuonania atĩ ciĩko ciaku nĩ cia ũcuke. Ng’ano-inĩ nĩkuo gwakoragwo na motarii maũrĩa mũndũ agĩrĩirwo nĩgũikarania na aria angĩ. Nokuo mũndũ arutagwo mĩtugo ĩrĩa ĩtĩkĩrĩkĩte rũrĩrĩ-inĩ. Mũgĩkũyũ nĩekĩrĩiere mũno maũndũ ma ũndũire wake ta wathĩki, ũnyitnĩri, ũrũmwe na wohanĩri. Maũndũ maya mothe mathomithanagio kũhĩtũkĩra ng’ano na kĩrĩra kĩa rũrĩrĩ.
Ng’ano nocio ciatũmĩkaga gũthomithia ciana ũgi wa mũtũrĩre na mĩtugo ĩrĩa ĩkenagia andũ. Maũndũ ta kũgĩa na ũcamba, kũmenyerera igweta, gũthikĩrĩria na gwĩkĩrĩra motaaro ma arĩa anene gũgũkĩra nĩ mamwe ma maũgi macio. Ciana nĩ icanjamũkaga nĩ ng’ano icio na ikaigwa irĩ njega mũno. Mĩtũrĩre ĩrĩa yaikaragwo nĩ arĩa marerirwo na ng’ano icio nĩyonanagia atĩ ti itherũ ng’ano nĩciarĩ na ũhoti wa gũthomithia andũ mĩtugo yakwendeka na yagwĩtĩkĩrĩka nĩ rũrĩrĩ.
Mahinda magĩthiĩte macenjetiena o kinya mĩikarĩre mĩciĩ-inĩ ĩkagarũrũka. Ciana nyingĩ irĩ macukuru-inĩ igĩthoma nao aciari marĩ mawĩrainĩ magĩcaria ũboco wa kũrera na gũthomithia ciana. Mahinda magagĩkundera marĩa aciari na ciana monanaga na kũhota kwaranĩria. Ciana cia thikũ ici maita maingĩ irekora igĩcaria kĩrĩra kuuma ihumo ingĩ ta thimũ, arata aa marika mao ona karabiceni-inĩ. Nao andũ arĩa mena iheo mwanya mwanya ta arĩa mathondekaga gatuni magekĩra kio na makerutanĩria guthondeka mĩthako ĩra ingikenĩa ciana. Tutuni twa Disney films nĩ tumwe twa tũtunĩ tũrĩa tũĩkaine mũno na tũria tuonanagio mũno karabicenĩ-inĩ. Gatuni gaka ka Disney gakoragwo karongoreirie guthomithia ciana maũndũ maingĩ ta mĩtugo mĩega, gũikarania na andu na tũtuni tũngĩ tuthomithagia ciana maũndũ marĩa marahanĩka thĩ. Thinema-ici nĩcio ituĩkĩte cia kũgucĩrĩria ciana mũno tondũ ithondeketwo ci cĩa kũgucĩrĩria ciana.
O ũrĩa mahinda marathiĩ na ũtaramu ũgathie ũkĩambatagĩra noguo kambuni irĩa irenda gũkorwo ikĩoa ikinya rĩa gũthomothia ciana maũndũ matiganĩte irathiĩ igĩũkaga na njĩra njerũ cia gũkinyanĩria kĩoneki kĩu. Andũ a marika ma nahau kabere magakĩũria ciuria kumana na motaaro na maũgĩ marĩa marakĩrutanwo thaa ici. No nao athomi makoiga atĩ o ihinda na maũndũ marĩo na atĩ kũringana na harĩa thĩ ĩkinyĩte ng’ano citingĩhota kũrũta ciana citũ mĩtugo mĩega. Nĩũndũ ũcio kambuni ta Disney nĩ igũthie na mbere gũkorwo ikĩnyita itemi inene mũno hari ũreri wa ciana cia mahinda maya tũrĩ.[1]
Televisheni guthamira Digital (Digital Migration)
Undu uria warehire mogaruruku maingi muno Kenya, ni mibango ya thirikari ya kwira TV ciother ithamire digital. Ona thutha wa mibango ino kuragwanwo nayo ni ene TV thirikari niyathire na mbere kuhinga miambo ya analogue. Hindi iyo nirio TV iria nene chiaregire kumemerekia ihinda ria thiku karundo makiregana na mibango iyo. Ona thengi ya kumenererio thirikari niyaregire gucoka thutha. Uthami uyu niwarehire mogaruruko maingi muno, na terebeni ikiongereka.
Mwakaini wa ngiri igiri na ikumi na mugwamja


text:
President Kenyatta kuneana ritwa ria mucirithania Paul Kihara Kariuki kuri mbunge ahitukio ta munene wa watho bururi-ini
Mutongoria wa bururi Uhuru Kenyatta ni atumite ritwa ria mucirithania Paul Kihara Kariuki kuri mbunge akienda ahitukio ta munene wa watho bururi-ini. Oho President ni aneyanite ritwa ria murugamiriri munini wa ruhonge rwa NIS Noordin Mohamed Haji, akiendekithia onake amurwo ta mutongoria wa thitango cia muingi bururi-ini. Kariuki aroya ithenya ria Prof. Githu Muigai nake ...
The post President Kenyatta kuneana ritwa ria mucirithania Paul Kihara Kariuki kuri mbunge ahitukio ta munene wa watho bururi-ini appeared first on Mediamax Network Limited....
Published By: k24tv. - Tuesday, 13 March
- Older News
- UASU kwendekithia guthundurwo kamiti ya kwandika arutani a university k24tv. (2 days ago) - Iri ta njira ya kunina migomo ya mahinda kwa mahinda iria igumagira university cia muingi, kiama kia arutani a university UASU nikiendekithitie guthondekwo gwa kamiti ya kwandika arutani a university...
- Ruto kwenda mbunge ya senate ithondeke watho wa gucuua thiiri gatigati ka thirikari cia Kaunti nathirikari nene k24tv. (3 days ago) - Munini wa rais William Ruto arienda mbunge ya Senete  ithondeka watho buria bukarita njira ya mwanya ya gucwiira ntaira nkucanio cia kiwatho gatigati ka thirikari cia Kaunti, ngwataniro mwanya mwanya...
- Rais Uhuru gutongoria mbunge ya Senate na ya abunge kuthiria nkucanio gatigati kao k24tv. (3 days ago) - Rais Uhuru Kenyatta agatongeria gikaro kia utongeria bwa Masenator na abunge gucwiira ntaira nkucanio iria cithiri igikujiirwa gatigati ka mbunge iji cio ijiri. Bubu ni nyuma ya nkucanio kumiira ciegie...


text:
|
|37 Views
Arimi kaunti-ini ya Naikuru nimathingatitwo mahimbirie urimi wa maguna kana Avocado amu wina umithio munene. Ritana riri rirutitwo ni anyiti itemi ngurani ruhonge-ini rwa...
Read more
|
|34 Views
Thirikari ni iraniire ni iguthii nambere na kunyihia ngarama ya kurima mbembe itemi-ini ria kugacirithia magetha ma mbembe guuku bururi-ini. Minister wa urimi Willy Bett...
Read more
|
|62 Views
Kamiti ya kuramata maahinya niyo ERC niyaaniriire kwongererwo kwa thogora wa maguta ma petrol, diesel na maguta ma tawa. Thogora mweru wa litre imwe ya Petrol, wongererwo...
Read more
|
|38 Views
Onjoria aria makoragwo magiteithiriria gukinyaniria motungata ma Safaricom kuri muingi nimamenereirie ngwataniro ya NASA ni kuuria akenya maregane na motungata ma kambuni...
Read more
|
|14 Views
Kambuni ya ukuui wa ndege ya Kenya Airways niihetwo rutha kuumbuka nginya bururi-ini wa America, ukuui-ini wa mirigo na athii. Ikinya riu riukite o riri kambuni iy...
Read more
|
|1067 Views
Kambuni ya guthondeka njohi ya East Africa Breweries kana EABL niyandikithitie nyongerera ya bata ya gicunji kia igiri hari igana thutha wa kwandikithia baita ya muigana...
Read more
|
|946 Views
Njira ya naihenya hari marori na reli ya kiiriu niirerigirirwo gucenjia uthio wa gucukiro kia meli Mombasa thutha bururi guthia nambere kurehe uthii wa nambere mwena ucio...
Read more
|
|1241 Views
Bill Gates (US): co-founder of Microsoft 2.Amancio Ortega (Spain): founder of Zara owner Inditex 3.Warren Buffett (US): largest shareholder in Berkshire Hath...
Read more


text:
Usain Bolt
Usain St. Leo Bolt (aciarĩtwo mweri 21, mweri wa August mwaka wa 1986) ni muteng'eri wa mahenya makuhĩ wa kuuma bururi wa Jamaica. Bolt nĩwe muhotani wa mahenya ma mita 100, mita 200 na mita 100 relay mathako-inĩ ma Olympics na ma IAAF World Athletics Championships. Ahootanire ihenya rĩrĩ rĩa relay hamwe na ateng'eri angĩ a Jamaica (Steve Mullings, Michael Frater na Asafa Powell). Niwe muteng'eri urĩa unyitĩrĩire rekondi cia mahenya ma mita 100 na 200, na ihinda rĩa sekondi 9.58 (mita 100) na sekondi 19.19 (mita 200). Aigire rekondi ici mahenya-ini ma IAAF World Athletics Championships mucii-ini munene wa Berlin, bururi-inĩ wa Germany, mweri uyu. Nowe unyitĩrĩire rekondi cia Olympics cia mahenya ma mita 100 (sekondi 9.69) na mita 200 (sekondi 19.30), iria aigire mathako-inĩ ma Summer Olympics mweri wa August mwaka wa 2008, muciĩ-inĩ munene wa Beijing, bururi-inĩ wa China. Hamwe na ateng'eri angĩ a kwao (Nesta Carter, Michael Frater na Asafa Powell), nĩahootire ihenya ria mita 100 relay na akĩiga rekondi ya sekondi 37.10, mathako-inĩ o macio.
Usain Bolt nĩwe wa mbere kuhotana mahenya-inĩ ma mita 100 na 200 gĩikaro-inĩ kĩmwe kĩa Olympics kuuma mwaka wa 1984, rĩrĩa Carl Lewis wa Amerika atuĩkire mundu murume wa mbere kuhotana inĩ matatu gĩikaro-inĩ kimwe. Bolt nowe wa mbere kuiga rekondi cia mita 100 na 200 gĩikaro-inĩ kĩmwe kĩa Olympics, na wa mbere gucinyitĩrĩra hĩndĩ ĩmwe kuuma Don Quarrie, muteng'eri o ungĩ kuuma Jamaica, urĩa wacinyitĩrĩire mwaka-inĩ wa 1974. Nĩ-undu woguo, njorua ĩno ya mahenya makuhĩ ĩheetwo rĩtwa rĩa itheru "Lightning Bolt" (Ruheni) nĩ andu aingĩ.
Atanagĩa uhotani uyu na rekondi ici, Bolt nĩarĩkĩtie kuonania uhoti wake mahenya-inĩ na kugĩa thahabu ya mita 200 mathako-inĩ ma World Junior Championships mwaka-inĩ wa 2002, na rĩngĩ mwaka-inĩ wa 2003 mathako-inĩ o macio. Mwaka-inĩ wa 2004, hĩndĩ ya mathako ma CARIFTA bururĩ-inĩ wa Bermuda, Bolt nĩ atuĩkire muteng´eri wa mbere wa mĩaka mĩnini guteng´era ihenya ma mita 200 na ihinda rĩa thĩ ya sekondi 20. Ahootire rekondi ya Roy Martin na akĩiga yake ya sekondi 19.93. Kuuma hĩndĩ ĩo nĩ athiĩte na mbere gukorwo arĩ muteng'eri njorua. Mwaka wa 2007 nĩ atuĩkire wa kerĩ mahenya-inĩ ma mita 200 na 100 relay mathako-inĩ ma IAAF World Athletics Championships muciĩ-inĩ munene wa Osaka, bururi wa Japan.
Mwaka wa 2008, mweri 31 mweri wa May, nĩ rĩrĩo aigire rekondi yake ya mbere ya mita 100 na ihinda rĩa 9.72. Ahootire rekondi ya Asafa Powell, Mujamaica o take, ĩrĩa yarĩ ya sekondi 9.74. Rekondi ĩno nĩyo acokire kuhota hĩndĩ ya mathako ma Olympics ya 2008, na rĩngĩ mathako-inĩ ya World Championships mweri uyu. Ahootire rekondi ya mita 200 rita rĩa mbere mathako-inĩ ma Olympics kurĩa Beijing, rĩrĩa ahĩtukire rekondi ya muteng'eri Michael Johnson ya sekondi 19.32, ĩrĩa aigĩte mathako-inĩ ma Summer Olympics mwaka wa 1996. Rekondi ĩno amĩhootire mathako-inĩ ma Berlin mweri uyu.


text:
NJAMBA
KWA NJAMBA
Ici ndeto irĩ kũrega mĩtheko
Njamba na njamba arũme kwa arũme
Monane na ti na maitho nĩ nyunjurĩ kwa nyunjurĩ
Ta nga na njamba ta ũrĩa mĩũmbĩre ĩrũgamĩtie
Rĩu njamba irĩ gũtuĩka nga itare mĩitĩrĩro
Na iria ingĩ cierigithia ciona thutha wa arũme
Ta wĩ na ũrugarĩ kũrĩ nga na nduoyagwo ruoya.
Gĩkĩ nĩ kĩng’ũki ũyũ nĩ mũgiro ũyũ nĩ thahu
Nĩwetherwo horohio, nĩ ũtahĩkio wariga ũriganĩrwo
Andũ aitũ nĩtũgũthira twate ũmũndũ witũ
Twahĩmbĩria waganu mwerũ ta ũrĩa waninire Sodomu
Atĩ ndĩraiguire mũkiuga nĩmweyumĩria
Mũracomokire kuma marimai-nĩ ma njege kana ma ngari
Kana hihi nĩ ma huko mũrehithĩte
Mũrakiuga mũcomoke tondũ hihi itatĩ irĩ gũthira
Cũthiai mwena na mwena mũcoke mũcibĩke ona kũu
mumĩte
Atĩ riu mũkuga nĩ njamba kwa njamba
Ta kuma-rĩ ndegwa igĩrĩ irĩ ciaciarana
Kana mĩgoma ĩrĩ ĩgĩciarana hatarĩ njamba
Ningĩ-rĩ, njamba igĩrĩ-rĩ ciĩguthaga atĩa
Kana no kwĩyananga na kwanangana cio nyene
Atĩ muroiga ngire icio nĩ ihoto ciao
Ĩnacio ihoto
cia arĩa mareganaga na mĩtugo ĩyo atĩa?
Arĩa moigaga atĩ ũndũire witũ ndũngĩenyenyio
Na makaregana na ciĩko cia ũnyamũ ta iria irekwo
Cia arũme kũhambata arũme na atũmia kũhambata
atumia.
Rũru rũtarĩ njaũ rũtitheremaga
Njamba ndĩngĩciara ĩtarĩ na nga
Rĩu tondũ mũrĩ gũciamũrania-rĩ
Njaũ igakiuma kũ itheremie rũru?
Kana irĩciaraga na mũtwe ta kĩhĩa.
Ici nĩiregete mĩtheko una iru twaranĩrie
Mũgĩ nĩ mũtaare wanaruona anarũmenya
Njamba kwa njamba nota thenge hakũre
No ĩyo nĩ murũ tondũ nĩkĩrĩ nyama ona igathima
Ĩndĩ njamba kwa njamba-rĩ , githĩ to ta ihĩndu
Rĩruraga na rĩtirĩ nginya mũramba ũngĩtemerwo
ngombe.
Ũyũ ti mũrimu na ti mũrigo no nĩ ũriru ũkĩrĩte
mũrimũ
Ũy ũ nĩ ng’ũki
ũrũgĩte thahu
Wetherwo kĩhumo nĩguo kĩhonia kĩoneke
Ĩthuire mwanĩrĩri ke ngoro gatiĩyumbũraga
Wathiurũ na wathiũrũra wethe wathiomo
Agũthiomere rũrũ rũkwenda kũbacĩrĩrwo
Rũtikabacane na rũbacie rũu rũngĩ
Wathiomo, wathiritũ na wakinĩ nĩtwaranĩrie.
Nganga Wairia


text:
Andu aitu, muthomi mugi murata wakwa, matuku ni nguririri na nomagithiangite tutaaraniirie nawe. No ndukamake tondu muinuki gwake ndatukagiriwo nikio ndi o njira ngiuka. Ninjukiite ii nonjukite.
GĨKŨYŨ KĨA MŨGĨKŨYŨ
Gĩkũyũ Kĩa Mũgĩkũyũ nĩ rũrenda rwa gũkũria rũthiomi rwa gĩkũyũ na njĩra ya ng'ano, marebeta, nyĩmbo ona mataaro na rũthiomi rwitũ. Andũ arĩa mataaragia rũthiomi rwa gĩgĩkũyũ matingĩhota kũrũkũria ona kana kũrũtũũria. Tũtingĩtũũria gĩkũyũ na njĩra ya kwandĩka na gĩthũngũ kana gĩthweri ona kana gĩcaina. No tũkũririe na njĩra ya kwandĩka na gĩkũyũ kĩo kĩene. Ũyũ nĩ mũgambo mũnyinyi werũ-inĩ ũcio. Una iru twaranirie.


text:
Untitled
Untitled
-
kimenyi
-
muthuri mugikuyu
-
KAMENYERERI
Guku kari Swindon kuria andu marakombanira thendi cia muhothi na matirihaga.Uuuuuuuuiiii,gwitongia na mbeca cia kanitha............icio ni pepo mbaya na ni twacikumithia na twacihura mbaara,cirohuka na cirothii irimaiini ria nduma riria ritari gituri!kuona uriru ti gukura oya njugwa kuhe uhoro mugikuyu ariagwo no mugikuyu mwaka wa 2010 he andu metuite athamaki no undu ni undu tha ici maracaria hekaru nya kuhoera tondu ni maremanuo thoni nyingi taki ithui twamaheire maitho muhothi wothe ni maganyana magikombanagira no mumenye rucamiu rwa mwene nyaga ruiho ni tukaria ringi nimuinyui na gatura kanyu
-
- Joined: April 13th, 2012, 7:35 pm
Miicii(thieves) ino!!! biashara cia NGUNGO,hatiri hindi igachagira.Kama watesa wengine kifedha ili ufaidike wewe mwenyewe hiyo haiwezekani, mungu yumo! Kusema ukweli CIA HARAMU CIYERAGA nginya iria uthiginiire!kuona uriru ti gukura oya njugwa kuhe uhoro mugikuyu ariagwo no mugikuyu mwaka wa 2010 he andu metuite athamaki no undu ni undu tha ici maracaria hekaru nya kuhoera tondu ni maremanuo thoni nyingi taki ithui twamaheire maitho muhothi wothe ni maganyana magikombanagira no mumenye rucamiu rwa mwene nyaga ruiho ni tukaria ringi nimuinyui na gatura kanyu


text:
Cai gwa Kuini wa Rũraya : Gĩcunjĩ gĩa kerĩ
Mũthomi mũgĩ mũrata wakwa, tũratiganĩrĩire ndategerwo marua kuma gwa kuini, anjĩtĩte tũkanyuanĩre cai nake gwake mũciĩ, ta gĩthiĩ na mbere gũtega matũ ũigue….
Marua mo makiumĩte mũciĩ kwa Wangũ na magagĩtegwo kũrĩ niĩ. Ona nĩmaarĩ na mbica ya mũciĩ mũnene wa Wangũ na ngĩtĩkia atĩ marĩ ma biũ. Ngĩrika gwĩcũrania gĩtũmi kĩa ngorwo kuini no anjĩte tũkanyuanĩre cai nake. Hihi nũ ũramwĩrire atĩ mũthenya ũcio anjĩtĩte nĩguo wakwa wa gũciarwo? Kaĩ hihi oĩ rĩrĩa ndaciarirwo? To gũkorwo nĩ oĩ rĩrĩa andũ othe arĩa mamwĩtaga kuini rĩrĩa maciarirwo? Ngĩng’otha no ngĩririkana atĩ kĩhindainĩ kĩrĩa ndaciarirwo nĩguo acerete bũrũriinĩ witũ na kwahoteka akorwo anjũĩ.
Ngĩcoka ngĩgĩa na meciria mekũnjĩra atĩ no gũkorwo nĩ tondũ njĩtagwo ta mũriũ Charũthi. Ũcio tondũ nĩ ngarana-rĩ, hihi nĩkĩo egũkĩndirikana. Ningĩ meciria mangĩ makĩnjũka ma kũnjĩra atĩ no gũkorwo arenda kũhoya kĩrĩra tondũ wa ũrĩa ciana ciake ciothe ciateire atumia amenye kĩhonia kĩha. No ningĩ ngiuga aca tondũ acio nĩ ngeretha na ithũĩ twĩ Agĩkũyũ, twahota kwaga kũiguithania mĩario ingĩmwĩra etĩkĩre mahikie atumia aingĩ ta athuri a tene a gĩkũyũ.
Thutha wa kũhorania macio mothe ngĩririkana atĩ kwa Wangũ gũtithiyagwo nĩ andũ matarĩ a bata. Ngĩkiuga ndĩ wa bata mũno nĩ gwĩtĩrwo cai nĩ kuini. Ngĩtua cira atĩ nĩngathiĩ tũkanyuanĩre kĩa mwaki nake. Kĩeha kĩarĩ ndagekĩrĩre cukari riko tondũ ndĩ wa ndubia.
Nĩndakĩambĩrĩirie gwĩthagathaga nĩgetha mũthenya ũcio ũgĩkĩa ngorwo ndĩ tayarĩ. No o ũrĩa ndathiaga ngĩharagĩria, na mũthanya ũgĩkuhagĩrĩria noguo ciũria ciaingĩhaga, na mathĩna makongerereka. Kĩuria kĩnene kĩarĩ rĩrĩ, thuuti ya rũcinĩ ĩhana atĩa? Ĩtiganĩte atĩa na thuti iria ingĩ? Ta ya hwaĩ-inĩ, na ya thaa mũgwanja, na ya ũtukũ? Nĩndakĩrĩ na thuuti no ndioĩ kana nĩ ya rũcinĩ kana hwaĩnĩ kana mĩaraho. Niĩ no thuuti ndagũrĩte yakenia maitho. Ningĩ ndirĩ hũthĩra ya kũgũra nguo na mathaa.
Akorwo ũhana ta niĩ no wĩhumbe nguo ciaku na ũgarũrĩre ũtegũtinda ũgĩte mathaa. Ndũkĩambe wĩkĩre ga gũtubĩra kĩroko, ĩ tondũ gũtubĩra nĩ karaĩ-inĩ, ndũkĩrĩ nũi, ĩyo nĩ ĩmwe. Gĩkĩre ya thĩiniĩ, ĩ kawocimani na bethiti, icio tocio cia toro, (kana rĩngĩ ũgagĩkoma ndĩthĩ), icio nĩ igĩrĩ. Ĩkĩra mũbuto na cati wohe rũrigi ngingo na kagoti umagare, icio nĩ ithatũ. Nyita kabuti ka mbura na ngũbia, githĩ ndwagĩkomania nguo cia heho, una njara inya. Rĩara githĩ ti waũre imwe. Rĩu takĩnjĩre atĩrĩ, Wangũ atũmanĩte atĩ ngehumba thuuti ya ruciini-rĩ, githĩ ti gũkĩhĩtĩria!
Mwaki ũhoyagwo kũrĩa wakanĩte, nĩndagĩthire kũhoya kĩrĩra gĩa thuuti ya rũcinĩ………...
Hihi ndonire atĩa? Thoma rũciũ rũngĩ.


text:
Object oriented Design
Ũkũruri wegemere Kĩndu
Hinda ya mĩhango ya gũkũrura thithitemu ūkũri wegemeire Kindũ ni ũtũmagirwo. Mũthondere ũyo wa sofutiwea ũkoragwo wĩna mũrũgamire wa kĩ firosofĩ atĩ thĩĩ ĩthondeketwo nĩ indo, na andũ meciragia magiritumira maritwa ma indo, na kwogwo njĩra ya gũthondeka sofutiwea ĩratumĩra indo no ĩkorwo ĩ huthũ.
Mathugundo ma Ũkũruri ũyũ wa sofutiwea
ũgai
Thiritu
Kĩrathi
Kĩndu
Mĩhiano ya Ũkũruri ũyũ
Gwĩ thiomi nyingĩ itũmagĩra mũkũrurire ũyũ ta : UML (Ruthiomi Rumwe Ruhianania).


text:
Josto Kĩnoru wa Njacĩ.
Mũrata wakwa Mũthomi Mũgĩ, na haarĩa kabere nĩtwatiganĩrĩire Kamaanja agĩthiĩte kũracia ona akaguraria mbũri ciake. Nĩ akĩheirwo ũhiki na mũthenya wa ũhiki mũthuri ũmwe, akĩheyo kamweke ageithie andũ.
Josto Kĩnoru wa Njacĩ aarĩ gĩtang’a gĩa itũũra. Akĩrĩ mũndũ wa mwĩgatho na kwĩhuhĩra mĩrũri. Mũtingĩaririe nake na ndeting’urie na mĩario ona rĩngĩ kwĩyonania taarĩ we wiki wahotete kũgĩa na indo nyingĩ itũũra-inĩ. Nĩ eyambaga ota maburi na akenda andũ mamenye atĩ we ti ngĩa. Aakĩrĩ wakinĩwe wa ithe wa Mugeci na nĩakĩheirwo kamweke ageithie andũ matanaharagania.
Akĩrika kwaria akiuga, ‘Ee niĩ nĩniĩ njĩtagwo Josto Kĩnoru wa Njacĩ, na ndĩ mũndũ wa bata. Rũgongo rũrũ ti andũ aingĩ matanjũĩ na bũrũri-inĩ ti andũ aingĩ matateithĩkaga nĩ kĩyo gĩakwa. Mũndũ ũnyuaga kahũwa kahota gũkorwo koimĩte gĩthĩinĩ gĩakwa. Ũrĩa ũnyuaga macani nĩ ũhũthũ makorwo matuĩtwo gwakwa. Iria narĩo nĩmũkĩũĩ nĩniĩ ndũragia thothaitĩ. Ingĩtiga kũrĩithia ngũkũ ciana cia ũhĩndĩ Nyairobi na Thĩka itingĩona matumbĩ. Ningĩ atarii no matĩĩre nĩ ũndũ wa kwaga ngũkũ cia kũrĩa. Nĩ ũndũ ũcio ndĩkĩrĩ mũndũ wa bata mũno ona ĩtegũgĩtinda ngĩyaria.
‘Rĩu nĩndagĩkena nĩ kũheo kahinda gaka ndĩmũgeithie na ndĩkĩmwĩre tũmaũndũ tũnini tũkoniĩ itũũra rĩrĩ riitũ. Nĩmũkĩũĩ atĩ nĩngoragwo ngĩciria mũno ũhoro wa itũra rĩrĩ riitũ. Rĩu ũndũ ũrĩa ndĩronire ingĩteithia andũ naguo nĩ kuongerera mbathi nĩgetha andũ magakĩhota gũthiĩ wĩra na makainũka. Nĩndĩrakĩgũrire mbathi ĩgĩrĩ cia mũthemba wa icucu, na tondũ nĩiteng’raga mũno, tũrakĩongereire thogora o hanini. Rĩu ningĩ nĩmũkũmenya atĩ kwĩ hĩndĩ itararĩ gũkũ bũrũri-inĩ. Nitũrathiĩte na nyina wa Njacĩ kũũrĩa bũrũri wa Rũraya, nĩgetha akarorwo magego. Nĩ ararĩ na igego rĩramũtuuraga na rĩrarutwo na aragĩkĩrwo rĩngĩ. Na niĩ nĩndĩrakĩroragwo kĩara gĩkĩ kĩnene gĩa kũgũrũ, tondũ ndĩrakinyaga ngaigua thithi. Na kĩrakĩoneka atĩ nĩ rũara rũrakũrĩte na mwena na rũrakĩrengwo. Gũkĩrengwo rũara nĩ mũthũngũ, wĩ kwa mũthũngũ ndũkĩrĩ ũndũ mũhũthũ.
‘Rĩu ndĩkĩrĩ kũu nĩndĩragĩcemanirie na andũ aingĩ a itũũra rĩrĩ arĩa me kũu na marakĩhe ngeithi. Ciamũkĩrei nĩcianyu. Aingĩ nĩmakĩrutaga mawĩra ota marĩa mũrutaga gũkũ na makĩrĩ na kĩyo mũno. Nĩndĩronire angĩ, ona mataahotaga gwĩthamba wega me gũkũ, nĩma’kĩmenyanire na thabuni na magakĩrura wega mehaka tũmaguta twa kũu. Nĩndĩrakĩgũrire tũmaguta tũu na twĩ harĩa nduka-inĩ mũndũ no akĩgũre na erinde hunyũ ahanane na comba. Nĩndĩrahotire kũgũra cukari tani cigana ũna na wĩhakuhĩ gũkinya na meri. Nĩnjarĩtie na thirikari na ngetĩkĩrio ndehe ũmwe na gũkũ tondũ nĩmũĩ cukari wa mũrĩmo tiguo wa gũkũ. Ũcio nĩ mũtheru mũno na wĩ mũrĩo tiguo ũyũ wa na gũkũ karia-inĩ ka ihĩĩ. Nĩkĩo ndĩraugire no nginya itũũra rĩakwa rĩnyue ũcio mũtheru wa mũrĩmo. Nĩ ũkĩrĩ na goro hanini no nĩnjũĩ nĩmũkũũkenera wakinya. Nĩ mũnyaka mũnene itũũra riitũ gũkorwo na cũkari ta ũcio.
Ũndũ ũrĩa ũngĩ ndĩronire nĩ ũhoro wa kũrĩa irio njega. Nonginyagia andũ matige gũcoka kũrĩaga o ngima na matharũ nĩgetha mwĩrĩ ũgĩe na hinya. Mũndũ ndangĩhota gũtua kahuwa wega atambĩte kũrĩa. Nĩkĩo nĩtũragĩire na mũbango wa arĩa othe matuaga kahuwa na macani gwakwa makandĩkaga indo nduka-inĩ ya Nyina wa Njacĩ na magatinagio hingo ya kũrĩhwo o njumamothi. Mũndũ angĩkorwo ndarĩ na hinya wa kũgũra ngũkũ e wiki no magakĩgũranĩra na mũndũ ũngĩ na magagĩtinana o mũndũ wa nuthu wa nuthu.
Nĩtũkĩĩrutĩire gũteithia andũ o ũrĩa twahota nĩgetha nao meteithie. Rĩngĩ mwahota kuona indo ta ciĩ na goro ha nyina wa Njacĩ no nĩ tondũ nyingĩ ciumĩte mũrĩmo. Rĩu mũgĩtĩkĩre tũkũrie itũũra riitũ na rĩrĩa kwagĩa ũndũ ta ũyũ tugakĩnyitanĩra. Itanagĩikara thĩ nĩngwenda kũnengereria mwanake ũyũ mũhikania na mũhiki wake kamũthĩgi ga gwĩtirimia nako makĩrĩ rũgendoinĩ rwa gwaka mũciĩ wao. Nĩharĩ na ng’ombe ĩrĩa ĩtanatinda ĩkĩrehwo haha tondũ ĩkĩrĩ rũru na mũkĩiyĩre narua ĩtanaringĩrĩra mũno tondũ ĩngĩciarĩra gwakwa njaũ nĩ yakwa. Kuoguo mũhĩke magũrũ mũiyĩre. Ĩno nayo nĩ mbahaca na ĩna mũgĩko wa gwaka kiugũ. Nake nyina wa Njacĩ nĩ akĩmũkaribithia na metha ĩno na itĩ ciayo nĩgetha mũtigakĩigagĩrĩre thani maru-inĩ mũkĩrĩa. Rĩu ti rĩrĩa twaihũragĩrwo cihũri itarĩ njikarĩro itangĩerũgamirie metha igũrũ. Rĩu no mũhaka mũndũ agakĩrĩaga na thitarehe ta mũndũ wa bata ta niĩ. Kiamũkĩrei ici thima ndikũmenya mũgũciga kũ no ũcio nĩ ũhoro tũngĩgĩthondeka thuthainĩ. Nĩndacokia athanda kũrĩ ithe wa Mũgeci na mũtabania nĩkũnjĩtĩkĩria ngeithie andũ. Nĩ ngatho. Athanda.’
Thoma Thimo 25:14


text:
Injiniarini
Injiniarini
Contents
Matemo[edit | edit source]
Injiniarini ni mathomo makoragwo na maugi maingi ta ma erektroniki, thitima, mekaniko, mithaiga, waki, betoro na mangi maingi.
Injiniarini na maica ma Omũthenya[edit | edit source]
Omũthenya mũndũ ni atũmagira ĩndo ithondeketwo na ũgĩ wa Injiniarini. andu angi mokira nimaturagira gasi cũka kana thitovu kuruga ici ni itumagira ugi wa mekaniko na thayathi ya ũthagia. Maguta matawa na gasi ithondekagwo na ũgĩ wa injiniarini ya mĩthaiga. thitovu na gasi cũka ithodekagwo na ũgĩ wa na macini cia injiriani ya mekaniko.
Ūgĩ wa Injiniarini[edit | edit source]
Injiniarini itumagira ũgĩ na umenyo wa thayathi, ũcuumi, social ni getha gukurura na gwaka macini, thithitemu na material [[1]]. Injiniarini ithondekaga macini iria ari tekinoronji.Tekinoronjĩ ĩthondekagwo na ũgĩ wa thayathi [[2]]. Injiniarini ithondekaga macini cia kwendio na kũogwo ũgĩ wa ũcuumi ni wedekanaga ni getha guthondeka macini ikwendeka.
Stagi cia injiniarini cia kĩndu kĩa Tekinoronjĩ[edit | edit source]
Maũgĩ mothe ma injiriaini makoragwo makirumira stagi ici guthondeka kindu: ũthuthuria wa thithitemu, gũkurura thithitemu na gwaka kwa thithitemu.
Buremuwaki ya Injiarini[edit | edit source]
kwi buremuwaki cia ki thiori thondeka. Buremuwaki imwe ya muthemba banga thiori rainina kuma iria cia njumura ngiya ira iundu nyene[3].
Thiori njumura   thiori cia iundu nyene.
Thiori cia njumura nicio itumagigirwo gwaka thiori cia iundu nyene. Thiori ya njumura yeretha maundu maingi kwi thiori ya iundu nyene.
Haria Hagwete[edit | edit source]
1. Engineering http://en.bywiki.com/wiki/Engineering gūthomwo 31/5/2012
2. Thayathi na tekinonji http://ki.bywiki.com/wiki/Thayathi_na_teknoloji gūthomwo 25/5/2012
3. Jacobson na edersen, Injiniarini thayathi na kiihari 2003


text:
Njatukano thiini wa kamitii ya ithuurano na mihaka IEBC guku bururiini no ithiite nambere kwiyumiria thutha wa nyumba cia mohoro kwanirira ati muikariri giti wa kamitii ino Wafula Chebukati niarandikiire marua murugamiriri munene Ezra Chiloba akienda ataririe itumi 12 iria ciacungiriirie gukanjwo kwa githurano kihituku kia mutongoria wa bururi.
Matongoretio ni munini wa muikariri giti wa kamitii ino Consolata Nkatha, makomishiona atano nimaugite ati maamukirire marua maya kuhetukira ng’enda cia kiiriu ota akenya aria angi, na makongerera ati ndeto iria ikoretwo igikinyio ni cia muhuhu kuona ati nikuri mitaratara iria ibatie kurumirirwo hindi iria uhoro ta uyu urenda kwariririo.
Kuringana na makomishona aya, nimakoretwo magitabania micemanio maita maingi ino gutiri hingo mari meerwo magiie na agenda ya kwariria uhoro uria urandikitwo maruaini macio.
Ona kuri uguo, nimehotorete na anja iria megukorwo magicokia kungikinyanira ati muikariri giti wa kamitii ino niakumienda.
O maya magikikaga, athurimi a githurano matongoretio ni ngwataniro ya British High commissioner nimathing’iriirie mihang’o yothe ya kiuteti itikiire kuhe kamitii ya ithurano na mihaka mweke na metheme na miario iria ingituma kamitii ino yegemere mwahu umwe hindi ino mehaririria ma gucokera githurano mathiete nambere.


text:
Gavana wa Machakos Alfred Mutua niahimbiirie miario ya senata Johnstone Muthama uria uugite ati niehariirie kurutithania wera nake itina ria muico. Itina riake ria mbere waficiini, gavana Mutua niaacemanitie na uritu muingi kuma kuri senata uyu, kuingirirwo ni igoti na mirorongano ya kuhingithio tabarira cia uthii wa nambere iria thirikari ya kaunti ya Machakos igitongorio ni gavana uyu yaambikite. Akiariria ...Read More »
Mohoro
Mohamed Kuti kwihitithio.
Gavana wa muthia kwihitithio muthenya wa umuthi auma Mohamed Abdi Kuti wa kaunte ya Isiolo kiharoini kia Isiolo Stadium. Kuti arahotire giturwa giki erugamitie ta mundu kiumbe thutha wakuiyeheria kiama-ini kia Jubilee. Arahotire mung’ethaniri wake uria urari gavana wa mbere Godana Doyo wa kiama kia Party for Development and Reforms thutha wake kuamukira kura 22,669 mari na Abdi Ibrahim Issa ...Read More »
Kuruira iturwa cia iguru bunge-ini ya bururi
Uthuthuria bara nginya ni wa bikitwo county-ini ya Kajiado kugikuirwo speaker wa bunge ya Kajiado nia kuruhanitio na ungumania. Giturwa giki kia speaker wa bunge kirahitahitanirwo ni athuri kuona atumia mationanitie bata wa giturwa giki na matira kuruhania na kio. Uria wari speaker wa bunge ino ya Kajiado Johnson Osoi niaugite ati ndekuhuranira giturwa giki ringi. Daniel Kanchori, MCA wa ...Read More »
Itoi cia Alshaabab gutharikira Maleli.
Itoi cia gikundi kia alshabaab niitabanitie tharikiro gicagi-ini kia Maleli, mwena wa wiitu kaunti-ini ya Lamu iria itigite andu atatu makwite na angi kugurara uuru. Kuringana na komishina wa kaunte ino niwe Gilbert Kitiyi itharikira riri riambiriirie mathaa ma thaa thita na nuthu cia kiroko kia umuthi kuria itoi ici cirengiire arume atatu mitwe na ciatiga ciamudia mwaki na gucina ...Read More »
Uhuthiri wa minyore.
Muingi niurutite mawoni maguo iguru riigie thirikari kugerera ruhonge rwa kuramataa maria maturigiciirie na ruria rurugamiriirwo ni Judy Wakhungu, kunina uhuthiri wa maratathi ma minyore guku bururi-ini. Watho uyu uria urikitie kwandikithio ngathitiini ya thirikari, ubatie gukorwo ukiambiriria kurutithio wira kuma tariki 28 mweri uyu kuria aria matekuurumirira marigathikagwo faini ya shiringi million inya kana kioho kia miaka iri.Read More »
Mitino ya mwaki Laikipia na Kijabe
Andu anana nimakuiriire mitino-ini iiri ngurani ya mwaki na iria ihanikire utuku wa gukia umuthi.Kuma mwena wa matanya kaunte-ini ya Laikipia andu atandatu nio makuire thuta wa nyumba ciao kunyita mwaki,kuria nakuo mwena wa Kijabe ciana igiri ihiire nginyagia gukua thutha wa nyumba yao kuhia. Aria marathiririre mutinoi-ini wa mwaki ni ciana cia ukuru wa gatagati wa mwaka na miaka ...Read More »
Mutaratara wa kwihitithia magavana
Kuringana na kimenyithia kuma gatheti ya thirikari namba 6409,gavana aria marathuuriwo magiriirwo kwihitithio thutha wa thiku ikumi kuma kwaniriwo kwa maumirira ma uhotani wao. Gukiri uguo, mucirithani munene wa igoti ria High court Richard Mwongo augite kuhitukira irua ria kwamurwo ati acirithania nio mabatie kiwatho gutabania magongona ma gucenjania wathani wa kaunte kuma gavana wa tene nginya uria muthure,magongonaini maria ...Read More »
Uhuru Kenyatta kwanirirwo muhotani.
Mutongoria wa bururi Uhuru wa Kenyatta nianiriirwo kuhota githurano kia mwaka wa 2017 gia gutongoria bururi gwa itina ria keri igongonaini ritabaniririo Bomas kuria utari wa kura cia bururi uma. Akianirira maumirira, muikariri giti wa kamitii ya ithurano na mihaka (IEBC), Wafula Chebukati augite Kenyatta araheirwo kura 8,203,290 iria ikinyitie gichunji kia 54.27 hari igana gia kura ciiothe iria iratarirwo. ...Read More »
Arumiriri a Ole Lenku gukunguira guku nake gavana wao akirega maumirira KAJIADO
Arumiriri gavana mucagure Joseph Ole Lenku wa Kajiado kaunte nimarurumikirie ngemi na nguhio mabarabaraini ma kaunte ino magikenerere kuhota gwake kuria nake gavana uria uriho ihinda rir David Nkedianye areganite na maumirira macio akiuga matiri na uuma. Akiaria na andiki a mohoro,Nkedianye augite aguitikira maumirira ona maratathi make na kumathurima wega. Ole Lenku ahotire na kura 163,000 nake Nkedianye aamukira ...Read More »
Murata wa Uhuru kuhotwo gichigo bunge kia Thika ni muhuraniri giturwa ari mundu kiumbe
Murata wa hakuhi wa mutongoria wa bururi Uhuru wa Kenyatta na murumiriri munene wa kiama kia Jubilee Alice Ng’ang'a niahotetwo huruiirira giturwa kia ubunge githurano-ini githiru. Ahotetwa ni mungethaniri wake uria urerugamitie ta mundu kiumbe ona uuma wa ati kiambu ni muthingi wa kiama kia jubilee kiria amuritwo nakio. Alice Wambui Ng’ang'a ahotirwo kihitahitanoini kia ubunge ni mung`ethaniri wake wa ...Read More »


text:
Kameme FmKameme Fm News
Keriako Tobiko gwitetera mbere ya kamiti ya mbunge
Minister uria wamuritwo kuiyukia wabici ya maria maturigiciirie Keriako Tobiko, niaugite niehariirie kurutithania wira na thirikari cia kaunti, niguo kumenya uria giko gikweherio matauni-ini.
Akiaria hindi ya kugerekwo kabiru ni kamiti ya mbunge, Tobiko auga ni ekuruta wira na kiyo mworoto-ini wa gutigiriira bururi niwakinyaniria kioneki.
Agiitetera iguru rigie wuigiririki wake, niauga aria marauga ari na maroro magiriire kwiyumiria na kuhanda wuira ithenya-ini ria kuheana ndeto citari na uma.
Also read: Andu aria ihoto ciao cianagararwo miaka-ini ya hau kabere kuuria thikari irekererie kigina kiria kieraniirwo ni President Kenyatta


text:
BŨRŨRI ŨIGUANE
Andũ aitũ ndĩmũrige nĩ ndeto ĩno
Ta ndaũrĩra tondũ hihi wee wahota gũkorwo na ũmenyo kũngĩra
Na mwaki ũhoyagwo kũrĩa wakanĩire
Atĩrĩrĩ-i andũ aitũ, rĩrĩa andũ aitũ marang’eyagwo ta mbũri-rĩ
Rĩrĩa tũrathaithanaga tũkiugaga thayũ thayũ-rĩ
Rĩrĩa tũrakayaga ciana na atũmia macinĩirwo makanithainĩ-rĩ
Kaĩ hĩndĩ iyo gũtararĩ na wa kũhoreria!
Rĩrĩa tuoiga ciaigana nĩ ciaigana tũtikũhe hiti kerĩ-rĩ
Nĩguo thĩ yothe yaracũria maitho yaugĩrĩria?
Ithuĩ tũtirĩ andũ a mbaara, tũrĩ andũ a horoho mbaara gĩtahi
No tũtingĩtĩkĩra gũikio kaara ritho, tũgĩtuagĩrwo mata ta tũtarĩ kĩene
Gũtirĩ mũndũ ũnyarirĩtwo bũrũri-inĩ witũ ta mũgĩkũyũ
Tũkĩnyarirwo nĩ mũthũngũ tũgĩita thĩ
Jomo akiuna riitho tũgĩikĩria bũrũri ũgĩtherema
Tũkĩhũgũiyio nĩ mũrumbwa tũkĩrega tũgĩita thĩ
Rĩu tũrĩ kũmbanĩrwo nĩ aya a rũgũrũ na gĩthũ
Ta kĩnjĩrei atĩrĩ, tũrakua kĩ?
Kwĩgita ti guoya. No tũtikwenda haaro
Ũũru ndwendwo nĩgũka ũkaga. Tigai kũũcaria
Mwahota gwithiririma mũtino
Ngai ndangĩtuohera tũngĩita thakame ĩtarĩ na ũũru
No rumbwa, gĩthũ na nyang’ori ici ciĩrwo na kayũ
Nĩtwarega kũragĩrwo andũ aitũ tũhũ.
Rekei tũcoke mĩciĩ, tũrĩme kahwa na macani
Tũkame ngombe na tũhande mboga
Mahũũta no marĩũka gũthogora matũkore
Acio maraingatwo kwao-rĩ
Nĩtũkũmahe ũraro o wa kahinda kanini
Tũcoke tũmoimagarie tũmacokie kwao
Tũngĩgakora gwakĩtwo-rĩ
Tũkameka ota ũrĩa mũrũthi mũhũtu wĩkaga thwariga
Tĩri nĩ witũ, ithaka nĩ ciitũ na tũtikarekia.
Tũthaithe Mwene Nyaga atũhe thayũ
Bũrũri ũhorere, bũrũri ũiguane
Thaai, Thathaiya Ngai, Thaai.


text:
Ĩtĩkia kana ũrege
Mũrata wakwa mũthomi mũgĩ, nĩngwĩhoka atĩ ũkĩrĩ o mwega ngoro ona mwĩrĩ kuma rĩrĩa twĩrĩgĩte kwaranĩria.Ndĩkĩrĩ o ho thayũ na gũtikĩrĩ na ũũru rũgongo rwa gwitũ no hũho na thũmbĩ. Kĩrĩa twamũkĩria no thayũ.
Rĩu mũrata wakwa ta reke ngwĩre kaũndũ ndĩronire hĩndĩ njĩrĩga gũcera bũrũri wa Ũhĩndĩ. Nĩ ũkũririkana atĩ andũ acio nĩo marehetwo nĩ comba nĩ ũndũ wa kwenja reri ya kuuma gĩcuainĩ kinya karia-inĩ ka ihĩĩ na gũkĩra gũthiĩ bũrũri wa Ũganda. Makĩrĩkia kwenja reri magĩthing’ĩrĩria gũkũ bũrũri-inĩ na magĩkĩambĩrĩria tubiacara. Nĩndĩkĩrĩga gũceera kwao ndĩna mũrata wakwa kuo ndagĩthiĩte ũhiki wa mũriu.
Ndagĩthiĩte ndĩ nda ya karwĩgĩ. Rwĩgĩ rũakĩũmbũkire kuma kĩhaaro kĩa Njomo ciekĩrwo nyeni rũkĩũmba kĩharoinĩ kĩa Mumbai o ũndũ ruoro rwatema, akĩrĩ thutha wa Maara gũte nyina. Nĩndagĩtũnganire na mũrata wakwa na tũgĩkenanĩra. Tũgĩkĩhuria mũtokaa wake tũgĩthĩrĩrĩka tũrorete naya hũtĩrĩ kũrĩa ndakĩbangĩĩte gũikara. Na tondũ hihi wanona ahoi a Nyairobi ũkoiga nĩ aingĩ, ĩtĩkia kana ũrege arĩa ndonire hau kĩhaaroinĩ kia ndege mahanaga mũgagaca. Na ũririkane nĩ thaa cia kĩroko tene, acio nĩ a cĩbuti ya ũtukũ. Makĩhoyaga na kĩhĩndĩ makĩnjĩtaga baba baba na makanyonia na ciĩko atĩ nĩmekwenda gwĩkĩra kĩndũ nda. Rĩu tondũ ndikĩaragia kĩhĩndĩ, nao matiaragia gĩkũyũ, tũtiaiguithanagia mĩario. Manjarĩria kĩhĩndĩ naniĩ ngamarĩria gĩkũyũ ngamera atĩ mbia ciitũ nĩciahaatirwo nĩ magukawe moka kwenja reri. Na niĩ thahabu ona betha ndirĩ no mahoya ndĩna maingĩ. Na tondũ makĩhoyaga ngai iria ikuagwo na mũhuko ona hau tũkaga kũiguithania.
Nĩtwakĩyohorire kuma kũrĩ kĩhĩngĩca kĩa ahoi na tũgĩtherera tũrorete na itũra thĩniĩ. Nĩgũgĩthererukire rĩu na mũndũ nĩ egũkĩona itũũra rĩgĩũkĩra. Tũgĩthiĩte na njĩra, ngĩrika kuona andũ maarĩte mĩhari mũkĩra-inĩ wa njĩra. Othe marorete na bara na magagĩthũthũma maunĩte maru, na o mũndũ ena kamũkebe kana gakombe. Angĩ marakiinya magego o methũthũmĩte na mahetete nguo. Thutha wa kuona ndeto ĩyo handũ ha itĩna rĩraya ma, ngĩũria ndereba andũ acio mareka atĩa. Ni mahoya ĩ kana nĩkĩĩ maakĩara raini tene na mbaa ũguo mũtaroinĩ wa bara? Akĩnjĩra andũ acio nĩ gwĩteithia mareteithia. Ngĩmũria, ‘Ũrenda kũnjĩra atĩ andũ acio oothe tũhĩtũkĩte nĩkũmĩa maramĩa barabara-inĩ?’ Akĩnjĩra, ‘Ti bara nĩ mũtaro-inĩ na kuoira nĩmegũthererio’. Ngiuga, Mũkũũri! Na ti wa magego! Kaĩ nĩwatũrutire kũrayaĩ. Ona harĩa tũtarĩ cioro-rĩ mũndũ ndagĩthiaga na haũ kahinga-inĩ! No kaĩ ona kũhana ũguo, ndigana kuona atũmia kũu mũtaro-inĩ no arũme na ciana nĩo atheri.
Thoma rũciũ rũngĩ ngũhe maingĩ nyonete…. Ĩtĩkia kana ũrege…


text:
KAMAANJA KWA WANGU
Riu ta reke tugithii na mbere.....
Ni thutha wa matuku maingi kuhituka, na riu Kamaanja niakirikitie kuhikia Mugeeci.
Kamaanja nĩakiumagarire. Aumagaririo ngiya kĩharo kĩa ndege nĩ mũratawe Kabaca o hamwe na Mũgeci. Ni thutha wa gũikaranga matukũ maigana ũna na kuona atĩ gũtirĩ kĩngĩaringire kĩngi kiume mwaki. Kahuwa nĩgathũkĩĩte thoko nĩundũ thirikari yaingĩrĩire wĩra utarĩ wayo. Uici na ũhahami igĩtuika nicio ciatongoretie. Arĩmi a kahuwa magĩtigana nako, makĩrika kũhanda mboco cia mĩciiri na thara wa ng’ombe. Itũũra rĩkĩrika kũhũũta na anake aingĩ na airĩtu makĩrika gũcaria njĩra cia kuumagara. Arĩa maarĩ na mahinya nĩmathiire mabũrũri ma rũraya. O ũrĩa wakinya, agĩa na tũmĩri ageeta ũrĩa ũngĩ. Nĩkĩo Kamaanja akĩhaicire ndege arorete kwa Wangu, ta ũrĩa kwa ngeretha kwamenyerete gwĩtwo. Nĩmaarangĩtie na wakinĩwe Mwangi wa Bethi ũrĩa wathiĩte kabere na akamwĩra acarie njĩra aumagare. Na tondũ kagũrũ ke mũhu na ke ĩme itihanaine, Kamaanja nĩacokanĩrĩirie tubeca tũrĩa aarĩ natuo na thutha wa kũheo marũa wabicinĩ ya barothi wa ngeretha akĩhaica ndege. Kwarĩ mũthenya wa mwaka mwerũ, makĩrarĩte makĩrũgia mwaka na ndũrũhi nene na magĩtinda makĩrĩa nyama na gũikurũkia na kĩrĩa o mũndũ eyendagĩra. Ndege yakũũraga thaa inya cia ũtukũ.


text:
Kikuyu
Ngũgĩ wa Thiong’o
Tene mũno andũ maathiyaga na moko na magũrũ. No ti gũkuruma. Aca. Hĩndĩ ĩyo andũ nĩ makĩrĩtie ngarĩ kana thungura ihenya. Ciĩga ciothe cia mwĩrĩ nĩ ciendaine mũno, na kũrutithania wĩra wega. No moko na magũrũ, nĩ ciendaine mũno, tondũ cieyonaga ta ciarĩ cia mahatha. Marũngo ma cio mahanaine mũno kĩmũmbĩre. Kĩande na kĩnena; kĩgokora na iru; thũng’wa na nyunĩro ya guoko; rũhĩ na ikinya; marũngo macio meyonaga marĩ a mũciaro ũmwe: guoko o guoko kwarĩ na ciara ithano na ndwara ithano, o ta cia magũrũ. O na mwarĩre wa ciara nĩ wahanaine: Nyagĩtungu mwena ũmwe na Nyakanini mwenainĩ ũyũ ũngĩ. Hĩndĩ ĩyo, nyagĩtungu gĩa guoko gĩtietindĩtie, kĩahanaine na gĩa kũgũrũ, gũkuhanĩrĩria na ciara iria ingĩ.
Moko na magũrũ nĩ maateithanagia gũkuwa mwĩrĩ kũũtwara mũgũnda, ndũnyũ kana o iceera; kũwambatia na kũ-ũikũrũkia irĩmainĩ kana kũ-ũhaicia na kũũcurũria mĩtĩinĩ. O na maaĩinĩ maarutithanagia wĩra kũhotithia mwĩrĩ kũrera maaĩ igũrũ, gũthambĩra, kana kũhũũra kĩhindia. Ciekaga maũndũ mao na njĩra ya gũciirĩra na kũiguithanĩria. Magũrũ na moko meetanaga, mũihwa. Nĩ ho hoimire thimo: mũihwa ndaimagwo rũnyeni.
Ũiguano wa moko na magũrũ na mũkinyũkanĩrie wa mo ũgĩtũma ciĩga iria ingĩ inyitwo nĩ ũiru. Ningĩ itiakenagio nĩ kũgwatia moko na magũrũ ũhoti wa mũgambo kana wa kuona kana wa kũigua. Kaĩ arĩ cio, ndungata? Ũiru ũgacigiria cione atĩ moko na magũrũ nĩ mo maacitwaraga na gũciĩkĩra maũndũ marĩa cio itangĩahotire kwĩĩkĩra.
Rũrĩmĩ rũkĩhoya ũtaaro kuma gwĩ tombo na rũkĩambĩrĩria burani o hau, kwĩyugithia na wara: ĩ magũrũ na moko ĩ, nĩa makĩrĩtie arĩa angĩ hinya? O na akorwo mbere ĩyo ciĩga icio ingĩ itiatindagĩrĩra ndeto ikoniĩ maahinya ma cio, rĩu igĩkomba mũgambo kuma gwĩ kanua na ikĩanjia kwĩgana: Magũrũ makoiga nĩ mo makuwaga mwĩrĩ, namo moko makarega makoiga nĩ mo marutaga wĩra ũrĩa mũnene. Moko makegoca nĩ ũceke na ũraihu wa ciara cia mo, makanyũrũria ũtungu na ũkuhĩ wa ciara cia magũrũ, mgaciĩta: Wakuhĩ Kanoru. Na mo magũrũ nĩ ma? Makanyũrũria ũceke wa ciara cia moko, magaciĩta, Waceke Mahũthũ.
Inegene, ngarari na ngucanio igĩtũma wĩra wa mwĩrĩ ũhwererekere. Ciĩga ikĩhoya ũtaaro. Rũrĩmĩ rũkiuga wega nĩ atĩ moko na magũrũ mathimane hinya. Rĩu nĩ rĩĩciria rĩega, magĩtĩkania na rĩo. No nĩ magerania atĩa? Amwe makiuga marũndane. O kũgũrũ kũmwe na guoko kũmwe. Kaba ihenya, angĩ makiuga; aca, kaba kũmemania hiũ; kũrũgia tũmĩbira igũrũ; gũtha cethi kana ndama, no icio ciothe ikĩregwo tondũ atĩ gũciĩkithia ti ũhũthũ. Rũrĩmĩ rũkĩhoya ũtaaro gwĩ tombo na rĩgĩũka na rĩciria rĩngĩ. O ciĩga igũka na ithoga rĩa cio cikĩrie ciĩga iria ingĩ njata citharie. Moko na magũrũ magĩtĩkĩra. Makĩrwo o mwena ũraare ũgĩciragia ithoga rĩa gũtharithania njata.
Gĩcindano gĩekĩkĩire kĩharoinĩ mũtitũ, hakuhĩ na rũũĩ. Ciĩga ciothe igĩikara ciĩhũgĩte mwĩrĩ ndũkoimĩrĩrwo nĩ ũgwati rĩĩrĩ moko na magũrũ marang’eng’ana. Maitho magacũthĩrĩria kũraya na gũkuhĩ; matũ magaikara metegete kũigua kamũgambo ka ũgwati o na karĩ haraya atĩa; iniũrũ rĩkeheria kĩmira, getha rĩkanungĩra ũgwati ũrĩa ũtanoneka nĩ maitho kana kũiguwo nĩ matũ; naruo rũrĩmĩ rũgaikara rwĩharĩirie gũkaya, kuga mbu, kana kugĩrĩria.
Rũhuho rũgĩtambia ũhoro wa gĩcindano guothe mũtitũinĩ, rĩerainĩ, na maĩinĩ. Nyamũ cia magũrũ mana ikĩrũrũngana ho, nyingĩ cia cio inyitĩte mathangũ, kuonania iroka na thayũ. Yarĩ mbica ya magegania ya marangi ma nyamũ ciothe cia gĩthaka: ngarĩ, mũrũthi, njogu, ndũiga, ngamĩra, ng’ombe na mbogo cia hĩa nguhĩ na ndaihu; nguuũ; thiya cia mĩthemba yothe; mbũkũ, huko na ngaara. Nguuũ, ing’ang’i, thamaki mĩthemba, ciomĩrĩtie ciongo, igatigia mĩrĩ ĩno ĩngĩ maĩinĩ. Ciũmbe cia magũrũ merĩ ta nyaga, nganga, na nyarangi (ngũũgũ), cioyoyaga mathagu na igũrũ nĩ kĩinaino gĩa kwenda kũmenya nĩ a megũcinda. Nyoni na cio no cibicibi irĩ o hongeinĩ cia mĩtĩ. Ngiria nacio no kũina itegũtigĩthĩria. Mbũmbũĩ, mĩnyongoro ĩtarĩ magũrũ na ya magũrũ magana o na ya magũrũ makiri yakiritaga kũndũ guothe, thĩ na mĩtĩinĩ. Ciĩmbu no gũceema ikuhĩrĩrie harĩa mwago ũrĩ. Nũgũ na ngĩma itiakindagĩria hamwe, ciarũũgaga na gũcuha hwang’wainĩ. Njagathi ciathakanagia na ikahungura kũu guothe. Nayo mĩtĩ hamwe na mahuti yaikaraga ĩkĩhũgũkaga mwena na mwena, na rĩngĩ kũinaina.
Kanua gakĩhingũra mambura na rwĩmbo:
Tũreka ũũ tũkenete.
Tũreka ũũ tũkenete
Tũrĩ mbarĩ ya Mũmbĩre.
Magũrũ na Moko makĩĩhĩta atĩ nĩ mwegwĩtĩkania na itua rĩa eroreri, atĩ ũrĩa ũgũcindwo ndekũruta haaro, agome, kana ekage wĩra na thieya nĩ marakara.
Moko nĩmo mambire gũikia ithoga; makĩrekia karũtungu hau thĩ. Tharia njata, moko makĩra magũrũ. Ithoga, kana tharianjata, rĩarĩ atĩ magũrũ moye karũtungu kau na igũrũ, macoke makanyugute. Watho nĩ wetĩkĩririe atĩ magũrũ no macokanie ndundu o rĩrĩa mangĩenda, na mahũthĩre ciara ciamo, na njĩra o ĩrĩa mangĩona yagĩrĩire, kũmahotithia kuoya na kũnyuguta. Makĩgeria gũkagariũra, gũgatindĩka, gũkaringa ihati; no gũkoya na igũrũ, aca, matiahotire gũkoya. Moko mona ũguo no kwĩng’aũrĩra na mũgambo wa kũgwatio. Gũgĩtuĩka moko magerie.
Makĩamba kwĩyonania, nyama na ũceke, ta arĩ mwĩyonanio wa ũthaka wamarehete kĩhaaro. Magĩcoka makĩoya karũtungu, magĩkanyuguta haraihu mũtitũinĩ, nginya ciũmbe iria ingĩ igĩathamia tũnua nĩ kũgegio nĩ gĩĩko kĩu. Moona ũrĩa magegia eroreri, moko makĩanjia kũruta tũwĩra tũngĩ twa kuonania wara wa mo: magĩthuura tũhiga twa mũthanga kuma mbakũri ya mũceere;magĩtonyia uthi cindanoinĩ; magĩthondeke tũkaari twa kũgucia mũgogo; magĩcoka magĩtura matimũ na makĩmaikia kũnene, magũrũ monage ũguo ta arĩ iroto theri. Eroreri makĩhũra rũhĩ rũmata gũkenera mbarĩ ya moko, ũndũ warakaririe magũrũ mũno. No ningĩ o na meyonera magegania maya, magũrũ matiakuire ngoro. O na maikaire hau, ciara ndungu icorage tũthiũrũrĩ tĩĩriinĩ, magũrũ nĩ meeciragia cia ithoga rĩrĩa megũikĩria moko.
Mweke wa magũrũ gũikia ithoga ũgĩkinya. Tharia njata, makiuga. Riitũ ithoga rĩtirĩ na maingĩ. Magĩkĩeretha atĩ marenda moko makuwe mwĩrĩ wothe, maũthiũrũrũkie kĩhaaro. Moko magĩtumĩria mĩtheko: kawĩra kahũthũ ta kĩ? makiuga na mwĩtĩyo. Mbica ĩrĩa yonekire yarĩ ya magegania: mwĩrĩ kũinamana! Moko makahutia thĩ; maitho magakuhĩrĩria thĩ maingagĩrwo nĩ rũkũngũ, na hĩndĩ ĩno matirona hanene! Na mo maniũrũ magĩathimũra: hwaitiyu! Hĩndĩ ĩno namo magũrũ marerete rĩerainĩ! Nyayo juu, eroreri makĩanĩrĩra, makĩinaga:
Nyayo Nyayo juu
Hakuna matata
Nyayo fuata Nyayo
Turukeni angani
Maitho mothe ma eroreri maarorete he Moko tu. Kaĩ gũtirĩ ũtonagwo ĩ, amwe makiuga. Kahinda gatarĩ coho moko maya meegwĩkaga magegania, njorua cia mawara maingĩ! Na rĩu ũguo nĩ mararemwo nĩ gũkinyũkia makinya maigana ũna mategũkaya nĩ ruo! Moko matiahotire gũthiĩ hanene. Maakinyakinyũkia makĩigua maathirwo nĩ hinya. Makĩgũithia mwĩrĩ. Makĩamba kũhurũka. Magĩũkĩra rĩngĩ. Makĩgeria gũtaganũra twara atĩ nĩ guo tũhote gũkaba thĩ wega, no kĩrĩa gĩtungu no kĩo kĩahotire gũtaganũka. Magĩcoka makĩgeria kũrũga kĩmũthiũrũko ta kĩbara; no kũhingia ũguo no mũhaka magũrũ mahutie thĩ, gũgĩtuĩka nĩ moina watho wa gĩcindano tondũ ithoga rĩarĩ matwarithie mwĩrĩ marĩ oiki, magũrũ marĩ rĩerainĩ. Rĩu Magũrũ makĩanjia mĩtheko! Magĩkomba mũgambo mũtungu kuma gwĩ kanua getha matigithũrane mũthekere wamo na ũrĩa mũceke moko megũthekaga na guo hau kabere. Maigua mĩtheko ĩyo, moko makiuga no mũhaka magerie rĩngĩ rĩmwe. Wũi! O na matiahotire kuoya mwĩrĩ. Makiuganĩra o rĩmwe nĩ maaremwo. Magũrũ rĩu makĩona kamweke ga kwĩyonania na kwanĩrĩra wega na gũtangatha ũhoti wamo kĩmĩthiĩre: magathoitha, magacũacũa, magĩteng’era, makarũga ngĩrwa, na matingĩrekia kana kũgũithia mwĩrĩ. Namo magũrũ marĩa mangĩ ma eroreri mona ũguo, no kũgũthagũtha thĩ na ndiira, kuonania gĩkeno na kũnyita mbarĩ yao mbaru. Njĩka na njĩka ndĩrĩ marũrũ, makiuga, kũririkania moko atĩ o namo nĩ mahũũrire rũhĩ hau kabere rĩrĩa mbarĩ yao ĩkuonekaga ta ĩracinda.
Nĩ rĩo othe, o hamwe na eroreri, moonire o rĩmwe atĩ kĩara kĩrĩa gĩtungu kĩa moko gĩtiahotire gũcoka harĩ iria ingĩ kuma rĩrĩa ikũgeragia gũtaagana atĩ nĩ guo ciĩhande thĩ wega ititike mwĩrĩ. Ciĩga icio ingĩ nĩ ingĩathire na mbere na mĩtheko tiga cionire ũrirũ ũngĩ: atĩ ona kũhaana ũguo, kĩara kĩu gĩtungu nĩ kĩo rĩu kĩahotaga gũteithia ciara gũkambaca na kũrũmia. Kuogoma gũkongerera guoko hinya wa kũrũnga!
Ngarari cia gũtua nũũ wahoota ikĩanjia na igĩthiĩ na mbere ta thikũ ithano. O na ciageria atĩa itiahotaga gũtua tondũ o ciĩga ciarutire wega wĩra ũrĩa waciagĩrĩire no ciageria wĩra ũrĩa ũkĩrĩtie hinya na ũhoti wacio ikaremwo. Ciaikaranga, na cianoga nĩ hũhi na ngarari, cikĩambĩrĩria kwĩyũria na kũũrania: Mwĩrĩ nĩ kĩĩ? Na ikĩona o rĩmwe atĩ o ciothe hamwe nĩ cio mwĩrĩ. Gũtirĩ kĩngĩithĩria wĩra o na ũrĩkũ gĩ wiki. Wega wa kĩĩga kĩmmwe uumaga wegainĩ wa ciĩga ciothe.
No ningĩ nĩ ũndũ wa kũgiria ngarari itikanarũge rĩngĩ, gũgĩtuĩka mwĩrĩ ndũgũcoka gũthiĩ na magũrũ mana ũrĩthiyaga wĩhandĩte, moko igũrũ macuhĩĩte rĩera-inĩ, magũrũ makinyĩte thĩ na makinya. Mwĩrĩ nĩ wakenirio nĩ itua rĩu rĩa kwĩrũnga. No nĩ ũndũ wa kũririkania njiarwa hithitũrĩ ya guo na ya kũrĩa woimire, nĩ watuire ciana irĩambaga gũkuruma na magũrũ mana. Ciĩga igĩcoka ikĩgayana wĩra: magũrũ makuwage mwĩrĩ, no maakinya harĩa megũthiyaga, moko makoerera wĩra wothe ũkoniĩ kũnyita, gũtura, gwaka na kũmba. Moko maang’eng’ana na macigĩrĩria gũkũria na kũngania gĩa kũrĩa, magacoka makaingĩria irio kanua; magego magatanuka, kanua gagacimeria, ikagera mũmero nginya igakinya nda. Nda nayo ĩgacithĩya na gũcikamũra maguni mothe ĩgacoka ĩkamonoreria mĩkihainĩ, thakame ĩgakuwa maguni macio ĩkamakinyĩria ciĩga ciothe. Nda ĩgacoka ĩgaikia macungo marainĩ na mo mara makamoimia nja ya mwĩrĩ, magateyo gĩthaka kana makenjerwo irima magatukana na tĩĩri, makaũnoria, mĩmera nayo ĩkona gĩa kũrĩa, yaciara ĩgaciarĩra mwĩrĩ. Gĩthiũrũrĩ kĩa muoyo.
O na mathako magayaganirio. Kũina na mĩtheko igĩtigĩrwo kanua; ihenya na mũbira wa ndeke ikĩheyo magũrũ; nayo mĩbira ya moko ĩgĩtigĩrwo moko (tiga magũrũ nĩ maateithagia mĩkubakubanio). Gwakinya kwa macindano ma mahenya, nĩ magũrũ, no ningĩ ciĩga ciothe nĩ ciateithanagia. Kũgayana wĩra gũgĩtũma mwĩrĩ wa mũndũ ũtuĩke kĩmacini kĩ na hinya na wara gũkĩra nyamũ ciothe, harĩ ũingĩ na mũthemba wa indo.
O na kũhana ũguo, ciĩga ikĩmenya atĩ mũbango ũcio na mũikarĩre wa ciĩga – mwĩrĩ kwĩhanda na gũthiĩ ũrĩ mũrũngarũ handũ ha gũthiĩ na magũrũ mana – wahota kũrehe mathĩna mangĩ. Ũndũ wa kĩongo gũikarĩra ngingo na gũkoragwo kĩrĩ rĩerainĩ hingo ciothe wahota gũtũma kĩĩyone ta arĩ kĩo ndongoria na ciĩga ici ingĩ ndungata yakĩo. Kwoguo ciĩga igĩkindĩra wega atĩ kĩongo na kĩrĩa gĩothe gĩ thĩ yakĩo, nĩ ciganaine. No nĩ getha ciĩririkanagie atĩ ciothe nĩ cia mwĩrĩ ũmwe, igĩtua atĩ mwĩrĩ ũngĩtihio ha kana ha, ciĩga ciothe irĩnyitagwo nĩ ruo rũu; na gĩkeno o ta guo. Igĩcoka magĩkaania kanua mwĩtĩyo wa kuga, mwĩrĩ wakwa, guoko gwakwa, gakamenya atĩ gakiuga ũguo karoigĩra mwĩrĩ wothe. Ikĩina:
Gwitũ kwa mwĩrĩ
Gũtirĩ ndungata
Gwitũ kwa mwĩrĩ
Gũtirĩ ndungata
No ndungatano
Sisi kwa sisi
Gwitũ nĩ ndungatano
Sisi kwa sisi
Gwitũ nĩ ndungatano
Kanua mũgambo witũ
Nyita ngũnyite
Twĩyake mwĩrĩ mwega
Nyita ngũnyite
Twĩyake mwĩrĩ mwega
Ũthaka wĩ ũrũmweinĩ
Tũrĩ hamwe ithuothe
Twĩyake mwĩrĩ mwega
Tũrĩ hamwe ithuothe
Twayake mwĩrĩ mwega
Hinya wĩ ũrũmweinĩ
Korathi ĩyo ĩgĩtuĩka rwĩmbo rwa mwĩrĩ; na rwĩmbo rũu, rũrĩa rũinagwo o na rĩu, nĩ ruo ruonanagia ũtiganu wa andũ na nyamũ.
Nyamũ iria ingĩ nĩ ciareganire na mũthiĩre wa kwĩhanda ikiuga ũcong’i ũcio itihotana naguo. Na nyĩmbo. Atĩ kanua nĩ ga kũrĩa kĩrĩa kĩoneku ti ga kũina. Igĩthondeka kĩama kĩa ndũire, ikĩregana na moteti ma ituĩka na nyĩmbo.
Rĩrĩa andũ maarutithania wĩra ta ciĩga cia mwĩrĩ, nĩ maaramagia mĩoyo yao; no rĩrĩa moiga o mũndũ ahurie na hake, kana rĩngĩ amwe magetua nĩ o kĩongo na aya angĩ nĩo kĩanda kĩa ngingo, makahaana nyamũ, iria ciaregire ituĩka rĩa mũrũngarũ.
~
Read the English translation – The Upright Revolution: Or Why Humans Walk Upright by Ngugi wa Thiong’o
Ngũgĩ wa Thiong’o, Burobetha Mũtũgĩrie wa Kĩrĩra gĩa Kĩngeretha na gĩa Kũringithania, Yunibathĩtĩ ya Karĩbonia, Aibani, aciarirwo 1938, bamĩrĩinĩ nene ya arĩmi anyinyi. Athomeire Kamandũra, Manguũ, na Kĩnyogori, thukuru cia mũthingi; ningĩ thukuru ya kerĩ, Alliance, ciothe Kenya; Korenji ya Yunibathĩtĩ, Makerere, Kambara, Ũganda, ĩrĩa hĩndĩ ĩyo yarĩ rũhonge rwa Yunibathĩtĩ ya Randani, na Yunibathĩtĩ ya Leeds, Kwangeretha. Ngũgĩ nĩ mũtũgĩrie na PhD ikũmi cia gĩtĩyo nĩ Mayunibathĩtĩ kuma Ndenimaki; Njĩrĩmani; Kwangeretha; Niũzirandi, Amerika na Abirika. Nĩ memba wa Akademĩ ya Amerika ya Thanaa na Marũa; na memba wa Akademĩ ya Amerika ya Thanaa na Thayathi. Nĩ mũthomi-njorua wa maingĩ: mwandĩki wa ng’ano; ndungo; mathako; mwandĩkiri ngathĩti; mũharĩria; mũthomi na mwendi kũrũnga mĩthiĩre ya bũrũri. Imwe cia mbuku ciake nĩ Caitani Mũtharabainĩ: Matigari Ma Njirũngi; na Mũrogi wa Kagogo. Ciothe nĩ ndaũre na Kĩngeretha, na thiomi ingĩ nyingĩ


text:
KAMAANJA KURACIA 1
Mũrata wakwa Mũthomi Mũũgĩ,
Mwangi magĩteretanga ka-hwaĩ-inĩ mena Kamaanja nĩ amũririkanirie atĩ no atũire na thirĩ wa kũmũhe ndeto cia rũracio rwake. Kamaanja nĩ eraga Mwangi atĩ we aracĩtie na akarĩkia ta mũgĩkũyũ. Mwangi nĩ agĩikaraga o akĩmũthethũraga tondũ wee ndagũranĩte, no nĩ eharagĩria ndeto ĩyo. Kamaanja agakĩmũmĩrĩria na kũmwĩra ndakamake tondũ gakĩyoha nĩko koĩ ũrĩa karĩina.
‘Reke ngwĩre atĩ niĩ ndatwarirwo rĩa kamũtĩ’, Kamaanja akĩrika kwĩra Mwangi, ‘ta thikĩrĩria ngwĩre ũrĩa tuonire twarika kuunĩrwo mĩtĩ.’
Gĩkunda wa Ngatia aarĩ wakinĩwe wa ithe wa Mugeeci. Niwe mũthuuri ũrĩa orotete arĩrie athoni na amoinĩre mĩtĩ tondũ gũtirĩ wĩyenjaga igoti. Aakĩrĩ kĩng’ara tondũ ndagĩĩte kũgĩa na tũindo. Kahuwa agethaga na agethĩĩra. Thothaitĩinĩ ya iria nĩwe watwaraga rĩrĩa rĩingĩ. Nĩaarĩ na nyũmba ciigana ũna akomborithagia Nyairobi, Marobo ona Thika. Kanithainĩ aarĩ na gaturwa kuo na nĩahoyagwo kĩrĩra kaingĩ maũndũinĩ ma mũingĩ. Magĩikaranitie na nding’ũri iria ingĩ cia itũũra mĩario yao na mĩtheko yaarĩ ya gwiting’ũria na mwĩtuĩrio. Mũndũ ũtamũũĩ wega, angĩamũthikĩrĩirie akĩaria angĩugire nĩ mũndũ wa kũgathima kanua. Indĩ we ndaarĩ na ũũru kĩrĩa aarĩ mũno nĩ ngimĩi na kũnaga maũndũ na makĩria gũtongoria magongona kũringana na mũtugo wa ndũire.
Nĩkĩo rĩrĩa atuire kuunĩra ithe wa Kamaanja mĩtĩ aambĩte kũmũtwara ngĩrĩrĩba taarĩ kũmũtotia atanatuthũra.
‘Rĩu Wamong’o tondu ũrĩ gũũka na tiniĩ ngwĩtĩte nĩwe werehe-rĩ, na ũrĩ kũũnjĩra atĩ ũthũrimĩte o ĩrĩa yakwa ĩtarĩ thongo, nyoko ya mbarĩ ya Ngatia, kĩreke naniĩ ngĩkwĩre ũũ, uuge nĩurĩ ũcokie. Na tondũ ũrĩ kuuga, reke ngĩgũcokerie.’ Maikarĩte nyumba thĩiniĩ marĩ gĩkundi kĩnene na arĩa angĩ maikarĩte nja. Kamaanja maikaranĩtie na Kabaca hakuhĩ na mũrango ta meharagĩria kũũra ndeto ingĩhiũha.
‘Nĩndakena tondũ mwanake ũyũ waku ndanoka na ngungo. Akũnyita guoko mũthenya barigici akũringia Gĩthaanjĩ kinya o haha. Anake aingĩ a matukũ maya nĩ aici na ũngĩmeta ũguo makũgera ngero. No ũngĩmooria kana ũcio me nake nyumba nĩaracĩirie, aingĩ moigaga nĩtũiguithanĩirie. Noguo nĩmakĩiguithanĩirie, no nyina na ithe meha ndundu-inĩ ĩyo? Wahota kũnyita mbũri yakwa rũũru-inĩ, ũthiĩ ũhingĩre gĩcegũ gwaku na ugage atĩ nĩkũhithia ndakũhithirie? Kaĩ ũcio atarĩ ũici. Nĩkĩo nĩndagĩcokia ngatho nĩ inyuĩ gũgĩũka na gũkĩigua bata wanyu.’ Ithe wa Kamaanja na andũ a ndundu yake makĩinamia mĩtwe gwĩtĩkania na ndeto ĩyo na angĩ magĩcokia na mĩhehũ ‘Iĩ noguo.’
Gĩkunda agĩthiĩ na mbere na mĩario yake, ‘Ithuĩ tũrĩ Agĩkũyũ na tũrĩ Akristiano. Gũkũũrwo kuuma mehia-inĩ, ta ũrĩa tũkũũrĩtwo, ti gũkũũrwo kuuma gũtiga gũtuĩka mũgĩkũyũ, no nĩ gũkũũrwo kuuma gutuĩka mũgĩkũyũ mwĩhia. Nĩnyendaga kuuga ũguo kaingĩ nĩgetha arĩa mahĩngĩcagwo nĩ ndeto mamenye atĩ wĩtia wa rũracio ndũrĩ handũ ũhĩngĩcanĩte na ũkristiano. Hakĩrĩ ũguo, ithuĩ mbarĩ ya Ngatia nĩtuunaga mĩtĩ na tũkaamũkĩra rũracio. Angĩgĩkorwo ũgũũkĩte ũkiugaga atĩ gũkũ nĩ gwa caimani wa kanitha gũtiĩtagio rũracio, nĩũgwĩkonota.’ Andu arĩa maarĩ kuo maigua mĩario ĩyo makĩhũmũka tondũ matiamenyete wega njĩra ĩrĩa ndeto icio ingĩagerire. Arĩa maikarĩte metegete matũ magĩthigĩria itĩ meterere maigue na kũrĩa Gĩkunda egũcorithia mũhari.
‘Nĩndaigua ũrĩa woiga, no ndinanyita ũrĩa ũrenda. Ta njĩra atĩrĩ, ũrenda atĩa?’
Mwangi wa Gĩtũra, tondũ nĩwe watongoretie ndundu ya ithe wa Kamaanja, agĩcokia ũhoro akĩmwĩra, ‘Nĩndakena nĩ kwamũkĩrwo, ona ũguo ũgũthathaũra ndeto ikoniĩ rũrĩrĩ na mĩthiĩre iitũ. Maũndũ marĩa mũthũngũ ataamenyaga na marĩa mataringaine na mĩtugo yake ametire ma gĩcenji na akĩmatua mehia. Nĩkĩo nĩngũnyitanĩra nawe atĩ nĩ harĩ bata gũtũũria mĩtugo iitũ ta Agĩkũyũ na kũrũngaria maũndũ marĩa matharirio nĩ ageni nĩ ũndũ wa kũrigwo kwao.
‘Rĩu hakĩrĩ ũguo, niĩ ndoka tondũ nĩthũrimĩte kamwatĩ ka rũũru rwaku ngĩenda goke gathathaũre rũũru rwakwa. Na tondũ ĩgĩtunywo mwana ĩikagĩrio mũngu na ũngĩhuria kori nyina ĩtigagwo o ĩkĩania-rĩ, ndĩkĩrĩ na mũngũ, na ndĩna mĩkengeria na mĩrĩyo ya gũkiria rwanio.’ Akĩhũgũrĩra Mũnga wa Kĩhanya, ũrĩa mathuurĩte atuĩke mũkuui wa mondo, akĩmwĩra, ‘Ta rehe mũngũ ũcio.’ Mũnga agĩcoka mũhuko akĩruta mbahaca akĩnengereria Mwangi. Mwangi akĩnengereria Gĩkunda akĩmĩamũkĩra, akĩmĩrora akĩuria Mwangi ‘Ũkwenda thomere haha kana ngathomere mbere?’
Mwangi agĩcokia, ‘Ndithũire mũnyoni ta mũnyanĩrĩri, thomera haha.’
Gĩkunda akĩnengereria Njuguna wa Njung’e, akĩmwĩra athome marua macio. Njũgũna akĩhingũra mbahaca ĩyo, akĩruta gĩkũnja kĩa mbia ciohetwo na kamũgucũki akĩrika gũtara ainamĩrĩire. Arĩkia gũtara akĩnengera Kamau wa Ngatia ũrĩa maikaranĩtie, nake agĩtara, makĩhehanĩrĩra ta maiguithania. Gĩkunda akĩmooria, ‘Marũa maroiga atĩa?’
Thoma rũciũ rũngĩ ngũhe ndeto…………………….


text:
Thayu, Thayu, na Thayu
Rĩu ta kĩnjĩrei atĩrĩrĩ, tũroranagia kĩĩ
Arĩa moiré hiũ na mathanwa macuce arĩa angĩ ta mĩtĩ
Arĩa moiré icinga mamũndie mĩciĩ yene taarĩ hĩĩra
Arĩa mahĩrĩire manyũmba thĩiniĩ na makanithainĩ-rĩ
Arĩa makuire nangĩ matoĩyo mathire nakũrĩ-rĩ
Makuire kĩ! Morĩire kĩ! Matereirwo kĩ!
Bũrũri ti wa rũrĩrĩ rũmwe, kĩhooto ti kĩa mwena ũmwe
Tondũ marĩ kũgayana igwĩmarĩ, githĩ tiniĩ ndoimbuthũrĩre
Githĩ njũgũma yakwa ndĩamiunire kũgũrũ
Onaniĩ githĩ tondaugĩrĩirie, na nĩkĩ ona ithagiro ndinaheo
Mũrĩmi tiwe mũrĩi, no wega nĩndagĩkonota
No rĩrĩ ndikĩneo kĩmamo gĩakwa, ndigĩcokerio gĩtara ndere tũcui tũngĩ
Gĩtara kĩa ndutura nĩkĩhang’ũranie nĩ ngoru
Kĩmamo kĩa mbũkũ gĩkometwo nĩ njũi
Kiugũ gĩa tũgondu kĩratũhwo nĩ twana twa ngatia
Haha harĩ ũgwati, haha nĩhoimbĩke kĩihũ
Nĩciingatwo ene imamo macoke, kũrĩa kũirigũre kũirigwo
Atongoria eheriai wara na njemo cia mũcukani
Tigai gũkundia kĩrĩndĩ thiki na mũthothi wa ũũkĩ
Thĩna tĩ ndama mũcũgie aingatwo naguo
Tigai maheni, bũrũri wa Kenya nĩ wa mũkenya
Waremwo nĩ kũhunjia thayũ gwaku tũgũtũme Kamĩtĩ
Ona kuo nĩtũkwenda thayũ.
Kenya nĩ ya mũkenya nĩtũtigithio
Kaĩ tũgũtwarwo kũ. Kũu matemenganire andũ aitũ nĩ macoke
Rũrĩ kuma njora rũticokaga ũtheri.
Thirikari ĩgitĩre andũ othe, atongoria nĩmanyite ndeto ĩyo mbaru
Andũ nĩmoime hema-inĩ, nĩmacoke mĩciĩ-inĩ
Ongererai ciĩko, eheriai mĩario mĩingĩ gũtirĩ ũthoni tũroraga.Ngai njega.


text:
MAWIRA MEKUO!
Umuthi uyu ungithii Nairobi makiria mathaa ma muthenya, wonaga andu ngurani a miaka nguraani mari mihang’ oini na biacaraini ciao. Titamarugamaga..guthii..guthii..othe agima na mena mawathe!Magicaria muturire mwega na njira ya kumatha.
Wauma hau ambata gicagi, mbere nene Kambi (mburoti) nyingi cia icagi ukoraga nyumba ciakitwo na igekirwo itingi cia mahiga, ndionete nyumba ingi igiakwo uguo thiku ici.itingi ici nicio andu marugamaga metiranitie. By the way mundu aiguaga wega muno etiranitie,niwakimenya he keruru.
Ti hau ndi, no ndirauga atiriri,itingiini ici niho andu mathiaga munge’tho,riu ukoraga andu othe mahurite seti meroreire kambi, ndiragweta matura maingi biu maria tuonaga Diocese ini itu ya Murang’a na kundu kungi kuingi.
Ti uru kuhuruka no niuru kuhurukaga o muthenya makiria akorwo wi mundu munini.Ndirikanaga ndarikia cukuru form four nindeciririe ngahure seti kambi ini ya gwitu na ndathii,o mbere nene ndambaga guthii haria hahuragwo iratu tondu no hendag…


text:
Kameme FmKameme Fm News
Murutani wa dini ya giithiramu gukinyio igoti-ini na ihitia ria kunyita kiahinya mwana wa miaka 15
Murutani wa githomo gia kidini ya giithiramu niakinyirio igoti-ini ria Naikuru na mahitia ma kunyita kiahinya mwana wa miaka 15 mwena wa Nairobi.
Sheikh Mustafa Murtadha mbere wa mucirithania Joe Omido, athitangirwo ati mweri-ini wa mugwanja mwaka-ini wa 2012 mucii-ini gwake Westlands Nairobi, nianyitire mwana ucio kiahinya thitango iria areganire nayo.
Oho ni athitangirwo kuumana na kunyita ciiga cia thiri cia mwana ucio mugaru na watho.
Mwena wa thitango ni utariirie ati mwikuirwo arari riuriro-ini na araikirio ngono mwena wa Mombasa ee thabari-ini ya guthii bururi wa Lebanon. Nimongereire ati Sheikh uria ni raiya wa bururi wa Lebanon, athire riurino-ini thutha wa murunawe guikio ngono na thitango ya kuiya ciana na kubundithia ciana maundu ma urathoni no thutha-ini akirekererio niundu wa igoti kwaga wiira muiganu.
Mwana ucio anyitirwo kiahinya thutha wa kuhenio ahoe aciari ake rutha kuona ati endaga kumurihira mathomo make kuria aciari metikirire. Igoti nirimuheire bodi ya ngiri magana manana kana mbeca baribari ngiri magana matatu.
Oho mwikuirwo nioririo gutiga passport yake igoti-ini kuria ciira ucio ugathikiririo tareki 28 mweri-ini wa gatano.