text:
Rom 2
Wɛ tɔgɩ cɩga mʋ DƖ maa di nabiinǝ sarɩya
1Nmʋ wʋlʋ na co n donnǝ tɩn, kʋ yɩ nmʋ tɩtɩ mʋ n coǝ, bɛŋwaanɩ nmʋ tɩtɩ dɩ kɩ wo-lwaanʋ tɩm kʋntʋ doŋ mʋ. Kʋntʋ tɩn, n bá wanɩ n na bʋra Wɛ tee nɩ. 2Dɩ́ nan ye nɩ Wɛ wʋ́ di nɔɔna balʋ na kɩ wo-lwaanʋ tɩm kʋntʋ doŋ tɩn taanɩ dɩ cɩga mʋ. 3Nmʋ wʋlʋ na co n donnǝ kikiǝ yɩ nmʋ tɩtɩ dɩ kɩ-ya mʋ tɩn, kʋntʋ nmʋ bʋŋɩ nɩ nń wanɩ n lu Wɛ sarɩya yam wʋnɩ mʋ na? 4Wɛ nan tiini DƖ jɩgɩ nɔɔna ŋwaŋa dɩ ban-pʋnʋ dɩ wʋ-zuru. Nmʋ nan paɩ wǝǝnu tɩm kʋntʋ yɩ kafɛ mʋ na? Ta n ye nɩ, Wɛ na jɩgɩ nmʋ ŋwaŋa tɩn, kʋ yɩ sɩ kʋ pa nmʋ wanɩ n lǝni n wʋ mʋ n yagɩ kǝm-balwaarʋ.
5Nmʋ nan tiini n kʋ n bɩcarɩ mʋ yɩ n vɩn sɩ n lǝni n wʋ. Kʋntʋ mʋ wʋ́ pa n cam dɩm tiini dɩ puli dɛ dɩm Wɛ na wʋ́ ba DƖ brɩ DƖ ban-zɔŋɔ kʋm yɩ DƖ daarɩ DƖ di nabiinǝ sarɩya dɩ cɩga tɩn. 6Wɛ laan wʋ́ pa nɔɔnʋ maama na o nyɩm sɩ kʋ maŋɩ dɩ o tɩtʋŋa yam na yɩ te tɩn. 7Nɔɔna badaara yǝni ba vɔ ba wʋrʋ mʋ yɩ ba kɩ wo-laarʋ, sɩ kʋ pa ba na paarɩ dɩ zulǝ dɩ ŋwɩa kalʋ na ba cɔgɩ tɩn Wɛ tee nɩ. Wɛ nan wʋ́ pa bantʋ ŋwɩa kalʋ na ba ti tɩn. 8Nɔɔna badaara nan wʋra ba na lagɩ bam tɩtɩ yɩranɩ zǝnǝ mʋ. Ba maa vɩn Wɛ cɩga kam, yɩ ba daarɩ ba tɔgɩ wo-balwaarʋ kǝnǝ. Wɛ cam dɩm dɩ DƖ ban-zɔŋɔ kʋm nan wʋ́ ba bantʋ baŋa. 9Nabiinǝ balʋ maama na kɩ wo-balwaarʋ tɩn wʋ́ na yaara dɩ cam, kʋ na puli dɩ Zwifǝ bam, sɩ kʋ vu kʋ yi dwi-gɛ tiinǝ dɩ. 10Kʋ daarɩ, balʋ maama na kɩ kǝm-laarʋ tɩn, Wɛ wʋ́ pa-ba paarɩ dɩ zulǝ dɩ ywǝǝni, kʋ na puli dɩ Zwifǝ bam sɩ kʋ vu kʋ yi dwi-gɛ tiinǝ dɩ. 11Bɛŋwaanɩ Wɛ tɔgɩ cɩga mʋ dɩ DƖ na kɩ nɔɔna maama te tɩn, sɩ DƖ ba kuri-ba daanɩ.
12Balʋ na kɩ lwarɩm yɩ ba yǝri Wɛ cullu tɩlʋ DƖ na kɩ Moyisijɩŋa nɩ tɩn, baá cɔgɩ mʋ yɩ kʋ daɩ DƖ cullu tɩm ŋwaanɩ. Kʋ daarɩ, balʋ na ye Wɛ cullu tɩm na kɩ ba cɔgɩ, Wɛ wʋ́ tɔgɩ DƖ cullu tɩm kʋntʋ ŋwaanɩ mʋ DƖ ma di ba taanɩ. 13Bɛŋwaanɩ, kʋ daɩ nɔɔna balʋ na cǝgi Wɛ cullu tɩm tɩn mʋ wʋ́ na cɩga DƖ tee nɩ, kʋ yɩ balʋ na sɛ ba kɩ DƖ cullu tɩm na wɩ te tɩn mʋ wʋ́ na cɩga DƖ tee nɩ. 14Dwi-gɛ tiinǝ bam nan yǝri Wɛ cullu tɩm sɩ ba taa tɔgɩ-tɩ. Ba tɩtɩ wʋbʋŋa nan na paɩ ba tɔgɩ cɩga kalʋ Wɛ cullu tɩm na brɩ tɩn, kʋ brɩ nɩ ba maŋɩ ba ye kʋlʋ na maŋɩ sɩ ba taa kɩ tɩn mʋ, yɩ Wɛ cullu tɩm ta tǝri ba tee nɩ. 15Ba tɩtʋŋa yam brɩ nɩ cɩga kalʋ Wɛ cullu tɩm na brɩ tɩn tigi ba bɩcara nɩ. Ba wʋbʋŋa na paɩ ba tɔgɩ cwǝŋǝ kalʋ tɩn dɩ brɩ nɩ kʋ yɩ cɩga mʋ, bɛŋwaanɩ ba wʋbʋŋa waɩ ya brɩ-ba nɩ ba kɩ ba cɔgɩ, naa ya brɩ-ba nɩ ba jɩgɩ cɩga. 16Kʋʋ́ ta yɩ kʋntʋ mʋ Wɛ sarɩya dɛ dɩm nɩ. Baŋa-Wɛ wʋ́ da Zezi Krisi ŋwaanɩ DƖ bʋrɩ nɔɔna maama wʋbʋŋa yalʋ na sǝgi tɩn, nɩ amʋ na brɩ Wɛ kwǝr-ywǝŋǝ kam te tɩn.
Wɔɔ mʋ yɩ Zwifu cɩga cɩga Wɛ yigǝ nɩ?
17Kʋ daarɩ nmʋ wʋlʋ na brɩ n tɩtɩ nɩ n yɩ Zwifu tɩn, nmʋ yǝni n dalɩ Wɛ cullu tɩm yɩra nɩ mʋ, yɩ n kɩ tɩɩra dɩ n Wɛ tɔga kam. 18Nmʋ maŋɩ n ye Wɛ wʋbʋŋa na lagɩ sɩ n kɩ kʋlʋ tɩn. Nmʋ na zaasɩ Wɛ cullu tɩm tɩn mʋ pɛ n lwarɩ woŋo kʋlʋ na yɩ cɩga tɩn. 19Nmʋ bʋŋɩ nɩ n jɩgɩ Wɛ pooni mʋ n paɩ balʋ ta na wʋ lim wʋnɩ tɩn, yɩ n nyɩ dɩ lilwe vaŋɩnʋ na lagɩ sɩ o pa nɔɔna tɔgɩ cwǝŋǝ te tɩn. 20Nmʋ maa n bʋŋɩ nɩ n jɩgɩ cwǝŋǝ sɩ n brɩ balʋ na ba jɩgɩ yǝno tɩn, sɩ n daarɩ n zaasɩ balʋ wʋbʋŋa ta na wʋ bɩgɩ tɩn. Wɛ cullu tɩm na brɩ-m cɩga dɩ yǝno maama tɩn mʋ paɩ n bʋŋɩ kʋntʋ. 21Nmʋ nan na yǝni n zaasɩ n donnǝ tɩn, bɛɛ mʋ kɩ yɩ n ba zaasɩ n tɩtɩ? Nmʋ yǝni n brɩ nɔɔna nɩ ba yɩ taa ŋɔna, yɩ nmʋ tɩtɩ ŋɔnɩ mʋ. 22N tɛ nɩ ba yɩ kɩ boorim, yɩ nmʋ tɩtɩ boori mʋ. Nmʋ culi jwǝnǝ, yɩ n laan daarɩ n di nyɔɔrɩ ya baŋa nɩ. 23Nmʋ jɩgɩ tɩɩra dɩ Wɛ na kɩ DƖ cullu tɩm n jɩŋa nɩ tɩn, yɩ n laan daarɩ n kɩ n cɔgɩ Wɛ yɩrɩ dɩ n na ba sɛ DƖ cullu tɩm na brɩ te tɩn. 24Kʋ pʋpʋnɩ Wɛ tɔnɔ kʋm wʋnɩ kʋ wɩ: «Kʋ yɩ abam Zwifǝ bam kikiǝ ŋwaanɩ mʋ paɩ dwi-gɛ tiinǝ ŋɔɔnɩ ba cɔgɩ Wɛ yɩrɩ.»
25Abam yǝni á goni á bǝkǝri sɩ kʋ brɩ nɩ á yɩ Wɛ nɔɔna mʋ. Á nan na kwaanɩ á sɛ Wɛ cullu tɩm, á bǝkǝrigonim dɩm jɩgɩ kuri. Kʋ daarɩ, á na cɔgɩ Wɛ cullu tɩm, á bǝkǝri sɩm gwǝŋǝ yɩ kafɛ mʋ. 26Dwi-gɛ tiinǝ nan ba goni ba bǝkǝri. Ba wʋ nɔɔnʋ dɩdʋa nan na tɔgɩ cɩga kalʋ Wɛ cullu tɩm na brɩ tɩn, kʋntʋ tu nyɩ dɩ wʋlʋ na goni sɩ kʋ brɩ nɩ o yɩ Wɛ nɔɔnʋ tɩn mʋ. 27Dwi-gɛ tiinǝ wʋ́ brɩ nɩ abam Zwifǝ bam ba jɩgɩ bʋra. Bɛŋwaanɩ á jɩgɩ Wɛ cullu tɔnɔ kʋm á jɩŋa nɩ, yɩ á goni á bǝkǝri. Nan dɩ kʋ dɩ, á ta yǝni á cɔgɩ Wɛ cullu tɩm mʋ. Bantʋ nan ba goni ba bǝkǝri, yɩ ba nan tɔgɩ Wɛ cullu tɩm.
28Kʋ daɩ wʋlʋ na brɩ o tɩtɩ nɩ o yɩ Zwifu tɩn mʋ sɩɩnɩ o yɩ Zwifu cɩga cɩga Wɛ yigǝ nɩ. Kʋ nan ta daɩ nɩ wʋlʋ na goni tɩn mʋ sɩɩnɩ o yɩ Wɛ nɔɔnʋ. 29Wɛ yigǝ nɩ, Zwifu cɩga cɩga yɩ wʋlʋ Wɛ na lǝni o bɩcarɩ tɩn mʋ. Wʋlʋ bɩcarɩ na fɔgɩ dɩ kwɛ tɩn mʋ nyɩ dɩ o goni mʋ cɩga cɩga. Wɛ cullu tɔnɔ kʋm bá wanɩ kʋ kwɛ nɔɔnʋ bɩcarɩ, kʋ nan yɩ Wɛ Jorokʋm mʋ waɩ kʋ kwɛ nɔɔnʋ bɩcarɩ. Nɔɔnʋ wʋntʋ doŋ naɩ zulǝ Wɛ tee nɩ mʋ, sɩ kʋ daɩ nabiinǝ tee nɩ.


c: text/html

text:
Socrate
Socrate kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Krɛsɩ yɔ ɖɩ-tɛtʋ taa pɩɣa yaa Krɛsɩ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-tɛtʋ taa tʋ yaa ɛyʋ. Ɛkɛ abalʋ sɔsɔ nɔɔyʋ kɛ Krɛsɩ ɛjaɖɛ taa peeɖe. Palʋla ɖajaa ɛnʋ kɛ paa pɩɩla ɛzɩma yɔ, pɩnaɣ 470 n̄ɩŋga taa yaa pɩnaɣ 469 n̄ɩŋga taa kɛ mbʋ yɔ. Patatɩlɩ ɛ-fenaɣ yaa e-efemiye yaa ɛ-kɩyakʋ kʋlʋlʋʋ yaa ŋgʋ kɩ-taa palʋla-ɩ yɔ.
Ɛlɛ pɩnaɣ ŋga ka-taa ɛsɩba yɔ, ŋgaa lɛ pɩnaɣ -399 n̄ɩŋga. Ɛ-pɩcatʋ taa ɛɛkɛ pɩɣa ŋga kɛwɛ ndɩkʋ kpem nɛ piya lɛɣsɩ yɔ. Halɩ nɛ ɛkɔŋ nɛ ɛpaɣlʋ mbʋ yɔ, ɛlakasɩ taa wɛ ɛzɩ kpaaŋ wɛnɛyɩ tʋ yɔ. Paa lee ɛwɛ ɛlɩmaɣza wɛ cukaŋ lim lim. Ɖajaa sɔsɔ Platon kɛ filozofii tʋmɩyɛ kpɛlɛkʋʋ laɖʋ sɔsɔ nɔɔyʋ kɛ Atɛɛnɩ ɛjaɖɛ tɛtʋ taa peeɖe. Filozofii tʋ kɛ lɔnzɩnɖɛ tʋ sɔsɔ weyi ɛ-tʋmyɔɔɩyɛ kɛlɛ size, ɛn̄ɩnɩ ɛyʋ yɔɔ lɩmaɣza yaa ɛyʋ yɔɔ lɔnzɩnɖɛ kpɛlɛkʋʋ yɔ. Ɖajaa sɔsɔ Platon kɛ filozɔɔfʋ tʋmɩyɛ kpɛlɛkʋʋ laɖʋ siŋŋ tʋ nɔɔyʋ.
Ɛkɛ filozofii tʋ kɩbɩnʋ nɔɔyʋ, pʋtɔbʋʋ size eleɖa siŋŋ kɛ filozofii tʋmɩyɛ labʋ kpɛlɛkʋ nɩmɔʋ taa. Ɛkɛ ɛyʋ lɩmaɣza tɩŋgɛ payɩ kpɛlɛkɩyʋ. Pʋtɔbʋʋ size ɛyʋtʋ tɔbʋʋ tɩlɩʋ. Ɖajaa Platon kɛ Atɛɛnɩ ɛjaɖɛ abalʋ filozɔɔfʋ weyi samaɣ yaa ɛyaa kpaɣ size paa pɩɩla ɛzɩma yɔ, ɛkɛ filozofii lɔnzɩnɖɛ hɔɔlʋʋ taa lɩzɩyʋ kɔɔnɔɔ tʋ.
Pɔtɔŋgɩ size ɛkɛ weyi ɛlɩza ɛyʋ loŋ tʋ maɣzɩm tɛ filozofii yɔ. Payaɣ ɛlɩzɩtʋ ndʋ nɛ Fransɩ kʋnʋŋ taa size "philosophie morale". Socrate sukili piya lɛ ɖajaa sɔsɔ Platon, nɛ ɖajaa sɔsɔ Xénophon. Pa-naalɛ pɔɖɔka pawɩlɩyʋ ɖajaa Socrate lɛɣtʋ nɛ ɛ-tʋma wena eyeba nɛ ɛɖɛ ɛsɩ yɔ kpam.
Ɖajaa filozɔɔfʋ sɔsɔ Maxime de Tyr, heyaɣ samaɣ size ɖajaa Socrate ɛnɛ, ɛsɩkaɣ lɛ ɛkawɛna pɩnzɩ hiŋ lʋbɛ. Socrate tama paa wiɖi kɛ takayaɣ nakɛyɛ taa nɛ ɛna. Pɩtɛ ɖɔɖɔ lɛ, ɛtama e-wezuu saɣʋʋ yaa ɛlɩmaɣza ɖoli size pakalɩ nɛ patɩlɩ. Yee samaɣ yaa sakɩyɛ ɛtɩla-ɩ kɔ yɔ, pɩlɩna ɖajaa sɔsɔ filozɔɔfʋ Aristote wɩlɩtʋ yɔɔ.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Frédéric Chopin
Frédéric François Chopin kɛna soo luɖu nɛ wendu luɖu sɔsɔ nɔɔyʋ. Ɛkɛ ɖɔɖɔ piyano maɖʋ sɔsɔ siŋŋ. Ɛ-piyaanoo mabʋ wɛ camɩyɛ kpem welesuu taa. E-liɖe lɩna Fransɩ nɛ Pɔlɔɔñɩ pa-ajɛɛ taa.
Palʋla-ɩ pɩnaɣ 1810ñɩŋga taa Żelazowa Wola tɛtʋ taa Pɔlɔɔn̄ɩ ɛjaɖɛ taa. Ɛsɩba pɩnaɣ 1849 ñɩŋga taa Fransɩ tɛtʋ sɔsɔtʋ taa. Fransɩ tɛtʋ sɔsɔtʋ lɛ Paarii tɛtʋ. Ɛlɛ, Lorraine tɛtʋ taa ɖeyi ɖeyi palʋla-ɩ..
Ɛtɛma ɛ-tɛ soo mabɩtʋ tʋmɩyɛ kpɛlɛkʋʋ Farsoovii tɛtʋ taa.
Ɛ-cɔʋ taa kpɛɛ kɛ ɛkata ɛ-taabalʋ yaa ɛgbaadʋ George Sand, nɛ ɛlɛ wɛɛ ɛ-cɔlɔ pɩnzɩ nakʋ (9). Abalʋ ɛnɛ yɔ, ɛnʋ kaakɛna soo lɩzɩyʋ nɛ wendu teu sɔsɔ siŋŋ nɔɔyʋ kɛ minziiki hɔɔlʋʋ taa ɛjaɖɛ maɣzɩm kɛzɩyɛ lɩmaɣzɩyɛ wɛɛ taa.
Frédéric Chopin kɛna ɖɔɖɔ piyaanoo maɖʋ sɔsɔ nɔɔyʋ siŋŋ weyi sakɩyɛ tɩlɛyɩ yɔ. Kpaɖʋʋ hiu nɛ nakʋ taa mbʋ yɔ lɛ, ɛnʋ kaakɛnɛ piyanoo maɖʋ kɔɔnɔɔ tʋ. Ɛ-tɛ minziiki cɩmʋʋ ŋgʋ, pɔɖɔna kɩ-mabʋ halɩ nɛ sɔnɔ. Pɩkɛna tam wonuu nakʋyʋ, E-piyaanoo mabʋ nɩʋ wɛ camɩyɛ siŋŋ. Minziiki ŋgʋ kɩ-hɩɖɛ wɛ minziikiwaa tɛlɛnzɩ sɔsɔsɩ yɔɔ.


text:
Isaac Newton
Palʊla Isaac Newton kɛ kɔlaɣ fenaɣ nanza wiye pɩnaɣ 1643 nɛ ɛsɩ pɩnaɣ 1727. Nabɛyɛ tɔŋ se ɛsɩba lakɩŋ fenaɣ 31 pɩnaɣ 1727 yaa kɛ-tɛ kɩyakɩn nɛɛlɛ, lalaa se saŋayɩŋ fenaɣ 25 pɩnaɣ 1642. Ɛkɛ britannique tʊ nɛ ɛkɛ ɖɔɖɔ philosophe mathématiki tʊ, physiki tʊ, alchimiste, astronome nɛ Anglisɩ théolozɩ tʊ. Sciences taa lɛ, pɩnaɣ-ɩ sɩŋŋŋ mbʊ pʊyɔɔ yɔ, ɛnʊ ɛnana mbʊ payaɣ se mécanique classique yɔ, gravitation universelle. Pɩwayɩ lɛ, ɛna Gottfried Wilhelm Leibniz palɩza akɔnta ŋgʊ payaɣ se calcul infinitésimal yɔ. Ɛnʊ ɛnana ɖɔɖɔ se mʊndʊsʊʊ naaʊ mbʊ yɔ, kɛwɛ ndɩ ndɩ; ɛnʊ lubina télescope de Newton ɖɔɖɔ.
Mekaniki taa ɖɔɖɔ lɛ, ɛna se mbʊ mbʊ pɩcɩɩdɩɣ yɔ, pɩwɛna paɣtʊ natutozo. Ndʊ payaɣ sɔnɔ se mécanique newtonienne. Pasɩma-ɩ ɖɔɖɔ nɛ mbʊ payaɣ se théorème du binôme nɛ méthode de Newton.
Newton wɩlaa se tɔmnasɩ tɛtʊ yɔɔ mbʊb mbʊ piciidiɣ yɔ yaa ɛsɔtaa mbʊ pɩwɛɛ yɔ, pɩɖɔŋ paɣtʊ natutozo ndʊ tɩ-yɔɔ. Ɛtɩŋgɩna Kepler tɛ paɣtʊ yɔɔ nɛ ɛɖʊ paɣtʊ ndʊ payaɣ se loi universelle de la gravitation yɔ.
Ɛma takayaɣ nakɛyɛ kpem pɩnaɣ 1686 nɛ sciences tʊma taa lɛ, pɩfɛyɩ yɔɔdɩɣ nɛ ɛyaa-kɛ se Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica . Ɛma ɛsɔ yɔɔ tɔm sakɩyɛ nɛ alchimie taa ɖɔɖɔ ɛwɛna ɛnɔɔ. Ka-taa kɛ ɛyɔɔdaa se keteŋga yɔɔ ɖoŋ nɩɩyɛ wɛɛ nɛ ɛkpɛnda niitozo nɛ ɛ-yɔɔ kɛ pɩtɩŋga pɩpɩzɩɣ nɛ pɩcɩɩdɩɣ.
Isaac Newton kʊkʊyɩmɩŋ[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]
Alɩwaatʊ ndʊ palʊla Isaac Newton yɔ, Aŋglɩtɛɛrɩ taatɩ paɣzɩda gregori fensi takayaɣ kalʊ pʊ-yɔɔ kɛ paɖʊ-ɩ se ɛsɩba Saŋgayɩŋ Fenaɣ 25 pɩnaɣ 1642 kɛ Woolsthorpe tɛtʊ taa, pɩñɔtɩna Grantham, kɛ Lincolnshire Aŋglɩtɛɛrɩ ɛjaɖɛ taa). Ɛñɩma kɛ haɖaa. Ɛ-caa sɩba pɩla fenasɩ nɛ naatozo nɛ pʊcɔ palʊlɩ-ɩ nɛ pɩlaba pɩnz naatozo ɖeyi ɖeyi lɛ, e-ɖoo Hannah Ayscough, ɖɛɛ nɛ ɛmalɩ na nɔɔyʊ. Pɩlaba mbʊ lɛ, powona-ɩ na-ɩ nɛ ɛwɛɛ e-egbele tɛ. Ɛtɔɔ kʊñɔŋ kpem kɛ ɛ-pɩcatʊ taa kamaɣ fɛyɩ. Powona-ɩ sukuli pɩnzɩ kagbanzɩ taa kɛ sukuli cikpelu ŋgʊ payaɣ se Skillington yɔ kɩ-taa nɛ pɩnzɩ 12 taa lɛ powona-ɩ Grantham tɛ kolɛzɩ taa.
Pɩnzɩ naanza wayɩ kɛ e-ɖoo yayɩ-ɩ nɛ ewolo ɛcaɣ Woolsthorpe nɛ ɛpaɣzɩ ɛ-hayɩm yɔɔ cɔnaʊ. E-ɖoo ɛnʊ ɛcɔnaa se ɛ-pɩɣa ŋga kɛwɛ ɖoŋ kɛ kpɛdɛ tʊmɩyɛ taa nɛ pɩkɩlɩ kpɩna ɖɩyʊʊ lɛ, ɛpɩsɩna-ɩ sukuli taa se ɛtasɩ-kʊ labʊ pazɩ nɛ pɩwɛ ɛzɩma yɔ, wiɖii ɛɛsʊ sukuli kɩtɛzʊʊ ŋgʊ payaɣ se sukuli kɩtɛzʋʋ yɔ kɩ-taa. Isaac Newton wɛna pɩnzɩ hiu nɛ lʊbɛ lɛ, ɛ-laŋgɩyɛ pazɩ ɖɩsʊʊ halʊ-pɩɣa nakɛyɛ ŋga payaɣ se Storey; ɛlɛ petekizina-ɩ nɛpaha-ɩ nɔɔ se ɛpɩzɩɣ nɛ ɛɖanɩ-kɛ nɛ ɛtɛma e-sukuli lɛ, ɛkpa-ke halʊ. Ɛ-ɖaŋ ɛnʊ ɛla kpɛɖɛŋ kpɛɖɛŋ nɛ ɛtawalɩ-ɩ nɛ Isaac Newton ɛnʊ, ɛcaɣ ɛɖandʊ e-wezu caaʊ tɩŋga.


text:
Pɔlɔnɩyɔm
Pɔlɔnɩyɔm kɛ kpɛlɩ kpɛlɛkʊʊ tɛ pʊtʊ weyi ɛ-ñʊʊ mayaɣ kɔyɔ 84 nɛ ɛ-yʊsaɣ ñɩŋa yɔ Po. Pɩkɛ ñɩɣyʊʊ ŋgʊ kɩwɛ kʊñɔŋ yɔ nɛ ɛwɛna cɛnzɩ tɔʊʊ tɛ ɖoŋ. Yeke koŋ agbele Po wɛna kɛɛkɛɛ ɛzɩ palʊlʊ-ɩ yɔ, ɛwɛ cazʊʊ cazʊʊ ʊranɩyɔm ñɩɣlɩm tɛtʊ taa (ɛkɛ pʊtʊ weyi pɔyɔkʊʊ radɔŋ pɩtɩŋna cɛnzɩ tɔʊʊ yɔ lɛ paan-ɩ yɔ nɛ ɛnʊ tɩna pɩjɛɖɛ kʊdɔmɩŋ).
Pɩkɛ kajalaɣ pʊtʊ weyi Pierre nɛ Marie Sklodowska-Curie panaa pɩnaɣ 1898 taa yɔ, pɩkɛ alɩwaatʊ ndʊ palakaɣ ñɩnɩɣ tʊmɩyɛ pechblende cɛnzɩ tɔʊʊ yɔɔ kɛ tomnasi ɖɔnɛ nɛ kpɛlɩ kpɛlɛkʊʊ maalika sukuli taa (sɔnɔ ŋgʊ payaɣ se ESPCI Paarii tɛtʊ taa). Pʊwayɩ fayɩ yɔ pana radɩyɔm. Tɔmpiye pɔlɔnɩyɔm, palɩzɩ-ɖɩ mbʊ se paɖʊ hɩɖɛ Pɔɔlɔñɩ ɛyaa Marie Curie, ɖooo lɛ pɩɩkɛ Maria Sklodowska.
Pɔlɔnɩyɔm 210 tɛ cɛnzɩ tɔʊʊ wɛ ɖoŋ piŋ yebina nɛ ɛwɛɛ soŋgaɣ siŋ. Mbʊ tɩna nɛ Etaazuunii ɛjaɖɛ taa Argonne National Laboratory tɔŋ se soŋgaɣ ŋga kɩwɛʊ fʊwa ŋga ka-taa nɛ pɔlɔnɩyɔm 210 kɩɖam ŋñɩɩɩ pɩzɩɣ pɩcɛzɩ 500 °C. Pɔtɔŋ se ɛyaa 1% Etaazuunii ɛjaɖɛ taa wɛna pɩjɛɖɛ kʊɖɔŋ lɛ pɩtɩŋna Pɔlɔnɩyɔm 210 yɔɔ kɛnɛ pɩlɩna sɩgaa ñɔyaa yɔɔ.
Pɔkɔma pana pɔlɔnɩyɔm sɩgaa ñɔsɩ taa pɩnzɩ 1960 paɣzɩtʊ wɛɛ taa lɛ, mba polukaɣ sɩgaa ŋgʊ nɛ pʊɖɔʊʊ Amerika taa yɔ pazɩ lɩmaɣza labʊ mbʊ ɛzɩ pala nɛ papasɩ pʊtʊ ɛnʊ, puwokina nɛ Philip Morris yɔɔ kiŋ pɩkɔɔ pɩtalɩ halɩ papɩzɩ patʊlɩ kajalaɣ wiluu nɛ takʊʊ tʊmɩyɛ ndɩ ɖɩpɩzɩ ɖɩmaɣzɩ ɛzɩma pakpaɣna nɛ pamaɣzɩ camɩyɛ mbʊ pɩpɩzɩ pɩwazɩ yɔ.


text:
Kapitaalism
Kapitaalism kɛ tɔsʋʋ nɛ samaɣ kpɛndʋʋ nɛ politiki pɛ-lɛɣtʋ natʋyʋ. Kapitaalism sɔɔlaa se paa weyi lɛ, ɛtɩɣyɩ n̄ɩm mbʋ ɛlaba nɛ e-nesi nɛ ehiɣ yɔ. Kapitaalism wɛna tɔbɩŋ lɛɛŋ ndɩ ndɩ pɩtɩŋna alɩwaatʋ natʋyʋ nɛ hɔɔlɩŋ nɩɩyɛ pɔ-yɔɔ. Pɩlɩɣna ɖɔɖɔ ɛzɩma mbʋ ɛyʋ maɣzɩɣ politiki tɔm taa yɔ nɛ Kapitaalism wɛɣna tɔbʋ nakʋyʋ. Ɛlɛ, ɖooo kiɖe tɛɛ lɛ, payaɣ mbʋ se Kapitaalism yɔ, pɩkɛ kɛzɛɣ n̄ɩnʋʋ, pɩkɛ liidiye sakɩyɛ n̄ɩnʋʋ. Pʋ-yɔɔ weyi payaɣ se Karl Marx yɔ, ɛtɔma se Kapitaalism kɛ mbʋ piyeki nɛ ɛyʋ lɛlʋ nuutuu yaa ɛnazɩɣ ɛyʋ lɛlʋ ɛ-tʋmɩyɛ taa se ɛpɩzɩ ekuu n̄ɩm nɛ pɩkɩlɛ lɛlaa yɔ. Ɖajaa weyi payaɣ se Max Weber yɔ, ɛlɛ tɔŋ se Kapitaalism lɩnɩ kajalaɣ ɛyaa mba palaba lɩmaɣzɛ se palakɩ tʋma sɔsɔna naayɛ yɔ pɔ-cɔlɔ.


text:
Matiyu 25
Bukwa fugǝ mɩmaŋa
1«Kantʋ maŋa kam nɩ Wɛ paarɩ dɩm wʋ́ ta nyɩ dɩ bukwa fugǝ na zaŋɩ ba vu sɩ ba jeeri kan-bar-dʋʋrʋ te tɩn. Ba ma kwe ba min-zwǝǝnu ba ja wǝli da ba vu. 2Bukwa bam banu maa yɩ jwǝǝru, yɩ banu bam yɩ swan tiinǝ. 3Balʋ na ba jɩgɩ swan tɩn ma wʋ kɩ nugǝ ba wǝli da, sɩ ba taa kɩ ba min-zwǝǝnu tɩm nɩ. 4Kʋ daarɩ swan tiinǝ bam ma kɩ nugǝ wǝǝnu wʋnɩ ba ziǝ. 5Kan-barʋ wʋm na tiini o daanɩ yɩ o ba tui tɩn, kʋ ma pa ba maama tigi ba dɔa.
6Tɩga na tu ka kwɩɩrɩ tɩn, nɔɔna maa tɔɔlɩ ba wɩ: ‹Kan-barʋ wʋm maa bɩɩna! Zaŋɩ-na á nuŋi á jeer-o.›
7Bukwa bam ma zaŋɩ ba tarɩgɩ ba min-zwǝǝnu tɩm. 8Bukwa balʋ na ba jɩgɩ swan tɩn min-zwǝǝnu tɩm maa lagɩ tɩ dwe. Ba ma ta dɩ ba donnǝ swan tiinǝ bam sɩ ba kɩ nugǝ ba pa-ba, sɩ ba min-zwǝǝnu tɩm lagɩ tɩ dwe. 9Swan tiinǝ bam ma lǝri ba wɩ: ‹Aye, nugǝ kam ba daga sɩ ka yi dɩbam maama. Kʋntʋ ŋwaanɩ, abam dɩ ve balʋ na jɩgɩ nugǝ ba yǝgi tɩn te á yǝgi.›
10Ba laan ma kɛ sɩ ba yǝgi. Ba na kɛ ba daarɩ tɩn, mʋ kan-barʋ wʋm yiǝ. Badaara bam na maŋɩ ba ti ba yigǝ tɩn, ba ma tɔgɩ dɩ kan-barʋ wʋm ba vu ba zʋ kadiri dim sɔŋɔ kʋm. Ba ma pɩ mancoŋo kʋm ni. 11Kʋ na kɩ fɩnfɩɩn tɩn, mʋ bukwa banu balʋ na ba jɩgɩ swan tɩn laan tuǝ, yɩ ba bǝŋi kan-barʋ wʋm ba wɩ: ‹Dɩ́ yuutu, dɩ́ yuutu, pʋrɩ sɩ dɩ́ zʋ!› 12O ma lǝri-ba o wɩ: ‹A lagɩ a ta cɩga mʋ dɩ abam sɩ, a yǝri abam.›
13Kʋntʋ ŋwaanɩ á maŋɩ sɩ á taá cʋ á tɩtɩ, bɛŋwaanɩ á yǝri dɛ dɩlʋ naa maŋa kalʋ amʋ Nabiin-bu wʋm na wʋ́ joori a ba tɩn.»
Tɩntʋŋna batɔ mɩmaŋa
(Luki 19:11-27)
14«Wɛ paarɩ dɩm daa ta nyɩ dɩ sɔŋɔ tu wʋdoŋ na lagɩ o nuŋi o vu cwǝŋǝ. O ma bǝŋi o tɩntʋŋna, yɩ o kwe o wǝǝnu o pa-ba sɩ ba taa niǝ. 15O ma cɛ sǝbu-dala mʋrr-tɩnu (5.000) o pa ba dɩdʋa, yɩ o daarɩ o pa dɩdʋa sǝbu-dala mʋrr-tɩle (2.000). O ma pa dɩdʋa kam dɩ sǝbu-dala mʋrʋ dɩdʋa (1.000). O nan pɛ-ba sǝbu kʋm, sɩ kʋ maŋɩ ba dɩdʋa dɩdʋa dam na maɩ te tɩn mʋ. O laan ma daarɩ o viiri. 16Tɩntʋŋnʋ wʋlʋ na joŋi sǝbu-dala mʋrr-tɩnu tɩm tɩn ma kɩ lɩla o kwe sǝbu kʋm o ma kɩ pipiu, yɩ o na sǝbu-dala mʋrr-tɩnu nyɔɔrɩ o wǝli da. 17Sǝbu-dala mʋrr-tɩle tu wʋm dɩ ma na sǝbu-dala mʋrr-tɩle nyɔɔrɩ o wǝli da. 18Kʋ daarɩ sǝbu-dala mʋrʋ dɩdʋa kam tu wʋm ma kwe sǝbu kʋlʋ o tu wʋm na pɛ-o tɩn o kʋ goŋo o suli da.
19Kʋ na daanɩ tɩn, sɔŋɔ tu wʋm laan ma joori. O ma bǝŋi o tɩntʋŋna bam sɩ ba ba ba jeeli o sǝbu kʋm ba nii. 20Sǝbu-dala mʋrr-tɩnu tɩm tu wʋm ma ja sǝbu-dala mʋrr-tɩnu nyɔɔrɩ dɩlʋ o na nɛ tɩn o wǝli da o vu o pa-o. O ma ta dɩ o tu wʋm o wɩ: ‹Amʋ yuutu, nii. Nmʋ ya n pɛ-nɩ sǝbu-dala mʋrr-tɩnu mʋ, yɩ a laan kɩ pipiu a na sǝbu-dala mʋrr-tɩnu nyɔɔrɩ a wǝli da.› 21O tu wʋm ma lǝr-o o wɩ: ‹Nmʋ kɩ cɩga, n jɩgɩ yawala, n yɩ tɩntʋŋ-ŋʋm. Nmʋ sɩɩnɩ n kɩ cɩga dɩ n na nii kʋlʋ fɩnfɩɩn a na kɩ n jɩŋa nɩ tɩn baŋa nɩ. Kʋntʋ, a laan wʋ́ pa n ta n nii a wǝǝnu zanzan baŋa nɩ. Nan ba sɩ dɩ́ kɩ wʋpolo daanɩ.›
22Sǝbu-dala mʋrr-tɩle tu wʋm dɩ ma vu o te, yɩ o ta dɩd-o o wɩ: ‹A yuutu, nmʋ ya n pɛ-nɩ sǝbu-dala mʋrr-tɩle mʋ, yɩ a laan kɩ pipiu a na sǝbu-dala mʋrr-tɩle a wǝli da.› 23O tu wʋm ma lǝr-o o wɩ: ‹Nmʋ kɩ cɩga, n jɩgɩ yawala, n yɩ tɩntʋŋ-ŋʋm. Nmʋ sɩɩnɩ n kɩ cɩga dɩ n na nii kʋlʋ fɩnfɩɩn a na kɩ n jɩŋa nɩ tɩn baŋa nɩ. Kʋntʋ, a laan wʋ́ pa n ta n nii a wǝǝnu zanzan baŋa nɩ. Nan ba sɩ dɩ́ kɩ wʋpolo daanɩ.›
24Sǝbu-dala mʋrʋ dɩdʋa kam tu wʋm laan ma vu o ta dɩ o tu wʋm o wɩ: ‹Amʋ yuutu, a ye nɩ nmʋ laŋa dana. N yǝni n zagɩ mɩna yalʋ n tɩtɩ na wʋ dugi tɩn, yɩ n daarɩ n joŋi nyɔɔrɩ dɩlʋ na daɩ nmʋ tɩtʋŋa nyɩm tɩn. 25Kʋntʋ ŋwaanɩ a kwarɩ fʋʋnɩ dɩ nmʋ, yɩ a kwe nmʋ sǝbu kʋm a vu a suli tɩga nɩ. Nan joori n joŋi n sǝbu kʋm.›
26O tu wʋm ma ta dɩd-o o wɩ: ‹Nmʋ yɩ tɩntʋŋ-balɔrɔ mʋ, yɩ n jɩgɩ yawɔrɔ zanzan. Nmʋ na ye nɩ amʋ laŋa dana, yɩ a yǝni a zagɩ mɩna yalʋ a tɩtɩ na wʋ dugi tɩn, yɩ a lagɩ nyɔɔrɩ dɩlʋ na daɩ a tɩtʋŋa nyɩm tɩn, 27kʋ ya maŋɩ sɩ nmʋ kwe a sǝbu kʋm n tiŋi bankɩ nɩ. Nmʋ ya na kɩ kʋntʋ, a ya wʋ́ ba a joŋi-kʋ dɩ nyɔɔrɩ. 28Kʋntʋ tɩn, joŋi-na sǝbu-dala mʋrʋ dɩdʋa kam o tee nɩ á pa wʋlʋ na jɩgɩ sǝbu-dala mʋrr-fugǝ kam tɩn. 29Bɛŋwaanɩ, nɔɔnʋ na maŋɩ o jɩgɩ woŋo, o ta wʋ́ joŋi kʋdoŋ o wǝli da sɩ kʋ tiini kʋ taa daga. Nɔɔnʋ wʋlʋ nan na maŋɩ o ba jɩgɩ kʋlʋkʋlʋ tɩn laan wʋ́ ba o ga kʋlʋ fɩnfɩɩn o ya na jɩgɩ tɩn dɩ mʋ. 30Kʋ nan na yɩ tɩntʋŋ-kayaa kantʋ, ja-o-na á nuŋi á dɩ á yagɩ lim jǝgǝ nɩ, mɛ yaara na tiini ya wʋra yɩ nɔɔna keerǝ yɩ ba dʋnɩ ba nwa tɩn.› »
Nabiin-bu wʋm na wʋ́ ba o di paarɩ yɩ o pɔɔrɩ nɔɔna daanɩ te tɩn
31«Nabiin-bu wʋm nan na joori o ba dɩ o paarɩ-zulǝ yam, yɩ Wɛ malɛsɩ sɩm maama tɔgɩ sɩ wʋ o tee nɩ, o laan wʋ́ ba o jǝni o paarɩ jangɔŋɔ kʋm baŋa nɩ. 32Lʋgʋ baŋa dwi tiinǝ maama wʋ́ ba ba la daanɩ o yigǝ nɩ. O laan wʋ́ pɔɔrɩ-ba kuni bɩle, nɩ nayɩrʋ na pɔɔrɩ o peeni dɩ o bʋnɩ daanɩ te tɩn. 33Oó pɔɔrɩ peeni sɩm o pa sɩ taa wʋ o jazɩm nɩ, yɩ o daarɩ o yagɩ bʋnɩ dɩm o jagwiǝ nɩ. 34Nabiin-bu wʋm na yɩ pɛ kʋntʋ tɩn, o laan wʋ́ ta dɩ balʋ na wʋ o jazɩm nɩ tɩn o wɩ: ‹Abam balʋ a Ko Wɛ na kɩ lanyɩranɩ tɩn, á ba-na á tɔgɩ á di paarɩ dɩlʋ DƖ na maŋɩ DƖ tiŋi DƖ pa abam, kʋ na sɩŋɩ lʋgʋ pulim nɩ tɩn. 35Bɛŋwaanɩ, kana dɛɛn jaanɩ amʋ, yɩ á pa-nɩ wʋdiu yɩ a di. Na-nyɔm dɛɛn jaanɩ-nɩ, yɩ á pa-nɩ na yɩ a nyɔ. A dɛɛn tu abam sam, yɩ á kɩ-nɩ voro lanyɩranɩ. 36A dɛɛn ba jɩgɩ gɔrɔ sɩ a zʋ, yɩ á pa-nɩ gɔrɔ. A dɛɛn ba jɩgɩ yazurǝ, yɩ á ba á nii-nɩ. Ba dɛɛn kɩ-nɩ pɩɩna digǝ nɩ, yɩ á ba á nii-nɩ.›
37Wɛ nɔn-ŋʋna bam laan wʋ́ zaŋɩ ba bwe-o ba nii: ‹Dɩ́ Yuutu, maŋa kɔɔ mʋ dɩbam nɛ kana jɩgɩ nmʋ yɩ dɩ́ pa-m wʋdiu yɩ n di, naa na-nyɔm jɩgɩ-m yɩ dɩ́ pa-m na yɩ n nyɔ? 38Maŋa kɔɔ mʋ nmʋ tu dɩbam sam yɩ dɩ́ kɩ nmʋ voro, naa maŋa kɔɔ mʋ n ba jɩgɩ gɔrɔ yɩ dɩ́ pa-m gɔrɔ, 39naa maŋa kɔɔ mʋ nmʋ ba jɩgɩ yazurǝ naa n wʋ pɩɩna digǝ nɩ yɩ dɩ́ ba dɩ́ nii-m?›
40Pɛ wʋm laan wʋ́ lǝri o ta dɩ ba o wɩ: ‹A lagɩ a ta cɩga mʋ dɩ abam sɩ, abam nan na kɩ kʋntʋ doŋ á ma á wǝli a nɔɔna bam tɩn, kʋ na maŋɩ kʋ yɩ wʋlʋ na tiini o muri ba maama wʋnɩ tɩn dɩ, kʋ yɩ amʋ mʋ á kɩ kʋntʋ.›
41O laan ma wʋ́ daarɩ o ta dɩ balʋ na wʋ o jagwiǝ nɩ tɩn o wɩ: ‹Á ve daa a tee nɩ, sɩ abam mʋ yɩ balʋ Wɛ sɔɔla na wʋ á yuu nɩ tɩn. Kɛ-na á vu á zʋ mini dɩlʋ na ba dwe tɩn wʋ, Wɛ na maŋɩ DƖ tiŋi sɩ DƖ pa sʋtaanɩ dɩ dɩ malɛsɩ sɩm tɩn. 42Bɛŋwaanɩ, kana dɛɛn jaanɩ amʋ, yɩ á wʋ pɛ-nɩ wʋdiu sɩ a di. Na-nyɔm dɩ ma ja-nɩ, yɩ á wʋ pɛ-nɩ na sɩ a nyɔ. 43A dɛɛn tu abam sam, yɩ á wʋ kɩ-nɩ voro. A dɛɛn ba jɩgɩ gɔrɔ, yɩ á wʋ pɛ-nɩ gɔrɔ sɩ a zʋ. A dɛɛn ba jɩgɩ yazurǝ, yɩ ba ta kwǝri ba kɩ-nɩ pɩɩna digǝ nɩ, yɩ á wʋ tu sɩ á nii-nɩ.›
44Ba ma wʋ́ lǝri ba bwe-o ba wɩ: ‹Dɩ́ Yuutu, maŋa kɔɔ mʋ dɩbam kɩ nmʋ kʋntʋ? Maŋa kɔɔ mʋ dɩ́ nɛ kana dɩ na-nyɔm na jɩgɩ nmʋ, naa n na yɩ vǝru, naa n ba jɩgɩ gɔrɔ, naa n ba jɩgɩ yazurǝ, naa ba kɩ-m pɩɩna digǝ nɩ, yɩ dɩbam wʋ zǝni-m?› 45O ma wʋ́ ta dɩ ba o wɩ: ‹A lagɩ a ta cɩga mʋ dɩ abam sɩ, abam na vɩn sɩ á wǝli amʋ nɔɔna bam tɩn, kʋ na maŋɩ kʋ yɩ wʋlʋ na tiini o muri ba maama wʋnɩ tɩn dɩ, kʋ yɩ amʋ mʋ á vɩn sɩ á wǝli.›
46Bantʋ laan wʋ́ kɛ ba vu cam dɩlʋ na bá fɔgɩ dɩ ti tɩn wʋnɩ. Kʋ daarɩ Wɛ nɔn-ŋʋna bam ma wʋ́ zʋ DƖ te ba na ŋwɩa kalʋ na ba ti tɩn.»


text:
Etɛŋ
Mbʊ payaɣ se etɛŋ yɔ, pɩkɛ kpɛlɩ kpɛlɛklʊʊ tɛ wonuu nakʊyʊ. Kɩ-pɩyʊ n̄ɩɩɩ mayaɣ kɛlɛ 50. Ki-kumoɖo yaa kɩ-mayaɣ ŋga pasɩŋna-kʊ yɔɔ lɛ Sn. Payaɣ kɩ-mayaɣ (Sn) ŋga pasɩŋna-kʊ mbʊ yɔ nɛ Latɛŋ kʊnʊŋ taa stannum. Payaɣ ñɩɣlɩm ñɩɣtʊ natʊyʊ se krɩstalozɛɛnɩ waa. Etɛŋ kɛ ñɩɣlɩm ñɩɣtʊ ndʊ tɩ-taa natʊyʊ. Etɛŋ kɛ ɖɔɖɔ ñɩɣlɩm ñɩɣtʊ ndʊ tɩ-taa fɛyɩ ñɩm sakɩyɛ yɔ. Etɛŋ yuŋ wɛ ndɩ ndɩ. Nakʊyʊ yuŋ kɛ 120, nakʊyʊ yuŋ ñɛkɛ 118 nɛ nakʊyʊ ɖɔɖɔ yuŋ ñɛkɛ 116.
Payaɣ ñɩɣlɩm tɛtʊ natʊyʊ se kasiteriti (cassitérite). Ñɩɣlɩm tɛtʊ ndʊʊ ponuutuu nɛ palakɩ etɛŋ. Etɛŋ ŋgʊ kɩwɛ ɛzɩ mbʊ payaɣ se okɩsiidi (oxyde) SnO2 yɔ. Ɖooo caanaʊ pasɩma etɛŋ. Ŋgʊʊ polukaɣna ñɩɣtʊ ndʊ tɩɩmʊʊ kalɩkɔdaɣ yɔ. Etɛŋ ɖɔɖɔ palakaɣna ñɩɣlɩm ñɩɣyʊʊ ŋgʊ payaɣ se pɩrɔɔzɩ yɔ. Halɩ nɛ sɔnɔ etɛŋ pɔɖɔɔna labɩnaʊ pɩrɔɔzɩ ñɩɣyʊʊ. Pesidiɣ etɛŋ nɛ ñɩɣlɩm ñɩɣtʊ lɛɛtʊ ɖɔɖɔ nɛ palakɩna tʊmɩyɛ.


text:
Abû Nuwâs
Abû Nuwâs paɖaɣna yaʋ size al-Ḥasan Ibn Hāni’ al-Ḥakamī. Ɛkɛ ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ size Arabɩ ɛjaɖɛ taa tʋ. Ɛkɛ abalʋ weyi ɛfɛyɩ felendu kpataa yɔ. Palʋla ɖajaa al-Ḥasan Ibn Hāni’ al-Ḥakamī ɛnʋ pɩnaɣ 747 n̄ɩŋga nɛ pɩnaɣ 762 n̄ɩŋga pɛ-hɛkʋ taa.
Palʋla-ɩ Ahvaz egeetiye taa. Ahvaz egeetiye kɛna Iranɩ ɛjaɖɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ natʋyʋ. Ɛkɛ n̄amtʋ pɩɣa ɛ-taabalaa nɛ samaɣ ŋga ɛwɛ ka-taa yɔ pɛ-sɩnda. Ɛ-pɩcatʋ taa ɛɛkɛ pɩɣa ŋga kɛwɛ lɛɣtʋ siŋŋ yɔ. Ɛsɩba, paa pɩɩla ɛzɩma yɔ, pɩnaɣ 815 n̄ɩŋga taa kɛnɛ.
Ɖajaa Abû Nuwâs sɩba Bagdad tɛtʋ taa. Bagdad tɛtʋ wɛ Irakɩ ɛjaɖɛ taa. Ɖajaa ɛnɛ, patatɩlɩ, kɩyakʋ nɛ fenaɣ ŋga ka-taa ɛsɩba yɔ. Ɛ-pɩcatʋ taa ɛɛkɛ pɩɣa ŋga kaawɛna sɔɔlɩm siŋŋ kɛ-ɛgbadɩna kpeekpe yɔɔ.
Ɖajaa Abû Nuwâs ɛnɛ, ɛkɛ koowa maɖʋ mɛnfɛyɩna ɖaʋʋ Arabɩ ɛjaɖɛ taa. Keɣsi mabʋ hɔɔlʋʋ taa sɔsɔ Abû Nuwâs hɩɖɛ sɛ siŋŋ kedeŋa kpeekpe. Ɛkɛ kpaɖɩŋ lutozo nɛ nakʋ taa tʋ. Ɛnʋ wakaɣna paa keveŋa ŋga ka-taa.
Ɖajaa Bashâr Ibn Burd kpɛlɛkɩna sɔsɔ Abû Nuwâs keɣsi mabʋ. Ɛlɛ yebina nɛ keɣsi mabʋ malɩnɩ-ɩ mbʋ pʋyɔɔ yɔ, ɛsazaɣ-ɩ paa ɛzɩm taa. Alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa lɛ, ɖajaa Bashâr Ibn Burd n̄ɩnaɣ size eyele caanaʋ keɣsi mabʋ.
Ɖajaa Abû Nuwâs makaɣ keɣsi nɛ ɛyɔɔdʋʋ hɔŋ taa sɔɔlɩm tɔm. Ɛyɔɔdaɣ e-keɣsi mabʋ taa ɖɔɖɔ tɛtʋ sɔsɔtʋ sɔsɔtʋ pɔ-tɔm Sɔsɔ Abû Nuwâs ɛnɛ, ɛ-caa payaɣ size Hani. Ɛ-caa ɛnʋ ɛkɛkɛ sɔɔja sɔsɔ Marwan II sɔɔjanaa kpaaŋ taa. Payaɣ keɣsi maɖʋ Abû ɖoo size Golban.


text:
Zoroastre
Zoroastre, Zarathushtra yaa Zarathoustra (persan kʊnʊŋ taa lɛ زرتشت ; avestique taa lɛ Zaraϑuštra ; krɛkɩ kʊnʊŋ taa lɛ, Zwpoάσtpnς, Kurde taa lɛ Zerdest) ɛyʊ ɛnʊ ɛɛkɛ nayʊ, ɛnʊ ɖʊna zoroaste waa tɔm kiɖe. Pɩcaɣ kaɖɛ piŋ alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa se patɩlɩ keeke ɛyʊ ɛ-pɩnzɩ tɔm nɛ a-alɩwaatʊ tɔm. Kɛlɛ pɔtɔŋ se pʊwɛ ɛzɩ palʊla-ɩ nɛ nɔɔnɔɔ Iran ɛjaɖɛ taa nɛ Hayi kiŋ yaa Wɩsɩ Ɖɩlɩyɛ taa kiŋ. Paɣtʊ nɔmɔʊ hɔlʊʊ taa lɛ, pɛkɛdɩɣ-ɖʊ ɛlaaba e-fezuu caɣʊʊ kpaɣ kpaɣɖʊ 7 nɛ kpaɣɖʊ 6 pʊcɔ palʊlɩ Yesuu Krɩstʊ kɛlɛ ñɩnɩtʊ kɩfatʊ kɔma lɛ, pɔtɔŋ sɔnɔ se hayi ɛyʊ ɛnʊ ɛlaba ɛ-tɛ fezuu caɣʊʊ kpaɣ kpaɣɖʊ 15 nɛ 11 pʊcɔ palʊlɩ Yesuu Krɩstʊ.
Pama hɩɖɛ zaraϑ-uštra nɛ tɔmpee naalɛ, bahuvrihi, avestique kʊnʊŋ taa pɩlɩna zarəta- pʊ-tɔbʊʊ se kɩbɩnʊ, ɛjam nɛ uštra pʊ-tɔbʊʊ se aɖaɖaa, nɛ pɩwɩlɩɣ se pɩkɛ pʊtʊ weyi ɛwɛna aɖaɖaa naa kɩbɩma yɔ, ɖɔɖɔ pɩwɩlɩɣ se pɩkɛ weyi ɛsaŋ Ɛsɔ piŋ yɔ. Aristote cɔlɔ ɛ-hama nɩnaʊ takayaɣ taa lɛ, ɛtɔŋ se Zwpoάσtpnv tɔmpiye tɔbʊʊ kɔyɔ se weyi ɛcɛla ɛ-tɩ tɩyɩnzɩ yɔ.
Kurde kɩfalʊ tɛ lɛ, Zoroastre hɩɖɛ wɛna wɛtʊ ndɩ ndɩ Zerdüşt yaa Zerdeşt. Pɩtɩŋna pʊ yɔɔ nɛ tɔbɩŋ lɛɛŋ nɩɣ wɛɛ. Zer (sʊtʊ lɩm caʊʊ kurde kʊnʊŋ taa) lɩna tɔmpiye zêr nɛ ɖɩ-tɔbʊʊ se sika, deşt tɔbʊʊ se kɛdɛŋga, kɛlɛ keekeke taa ɛlɩzɩ tɔmpiye dest tɔbʊʊ nɛ ɛtɔŋ se pɩkɛ nandaka. Zerdest tɔbʊʊ kɛlɛ se weyi ɛɖɔka e-nesi taa kɛ sika yɔ pɩlɩna hama laɣsɩ nzɩ ɛlakaɣ yɔ. Yaa nabʊyʊ taa lɛ Zerdest pɩzaɣ pɩkɛ se ɛyʊ weyi ɛwɛ sika kɛdɛŋga taa yɔ.
Zoroastre kaamʊ mʊntʊsʊʊ kɩlɩna Ahura Mazda ɛsɔ cɔlɔ, ɛlɛ ɛɛwɛna pɩnzɩ 30. Kɛlɛ ɛsɩɩ ɛsɔ sɛtʊ tɔm paɣtʊ naa nɛ eyele nɛ ɛ-halʊ pɩsɩ ɛ-laŋɩyɛ, ɛ nɛ e-piyaa nɛ ɛ-ɖɛtʊ Maidhyoimangha. Grɛsɩ ɛyaa pazɩ pɛcɛtɩ tɔm ɛ-yɔɔ piŋ kɔzɩ kɔzɩ ɛ-pɩjayʊ tɔm. Pline cɔlɔ lɛ, se pɩwɛ ɛzɩ kɩyakʊ ŋgʊ paalʊla Zoroastre yɔ ewoŋga nɛ ɛpaɣlɩ kɩsɩŋgɩlɩtʊ taa.


text:
Wiyaʊ
Kiɖe tɛ lɛ, Kabɩyɛ ñɩma tafɛyɩna kewiyaɣ, ɛlɛ kɛ-nɛyɔ paɖʊ-kɛ ajɛyɛ pajaɣmañʊŋ yɔ alɩwaatʊ taa. Pɩpɩsɩ sɔnzɩ nɛ ɖeɖe nɛ sɔnɔ lɛ, paɖooye lɛ wiyaʊ wɛ pa hɔlʊʊ ŋgʊ kɩ-taa agbelaa wena pasɩmayɛ yɔ a-taa. Samaɣ taa ɛyaa lɩzɩna pa-wiyaʊ ɛlɛ, komina taa caɣyaa wɛ nɛ pɔcɔŋna pʊɖɔnɛ taa.
Samaɣ taa pa ɛyʊ weyi pɩzɩʊ ɛkɛ wiyaʊ ɛlɛ ŋwɛɣna nangbaŋgʊ hɔm takayaɣ nɛ ŋwɛɣna cɩɖɩ cɩɖɩ wɛtʊ tʊnɛyɔ ɛ-wɛʊ lɔŋ nɛ ɛ-wɛ hɛɛɛ nɛ ɛ-wɛ suɖuu mbʊ pʊyɔ yɔ ɛ-wɛtʊ samaɣ kpaɣkʊ. Pʊyɔɔ lɛ, ɛɖanɛ ɛpɩzɩɣ ɛkɛ wiyaʊ mbʊ pʊyɔɔ yɔ pʊwɛ se ŋwɛna nɛ ndɩlɩ ɖɔkʊʊ hɔʊ nɛ pʊcɔ ndɔkɩ samaɣ. Pʊyɔɔ poduu eduuye se ɛyaadʊ payaɣ wiyaʊ. Pʊdɔbʊ se wiyaʊ ɛnʊyɔ ɛwɛna ɛyaa sakɩyɛ.
Sɔnɔ kɩyakɩŋ ɛnɛ ɛtaa yɔ halʊ ɖɔɖɔ pɩzɩʊ ɛkɛ wiyaʊ. Alɩwaatʊ ndʊ patʊʊzʊɖʊ tɔm takayaɣ kanɛyɔ ka-da yɔ, halʊ kɛna Piya kantɔŋ wiyaʊ. Ɛyeke ɛsɩmɩna nɛ ɛ-kandʊ sɔŋzɩ. Ɛ-hʊʊ ɛyaa hɛkʊ taa ñɩm nɛ efeletu tɔm. Wiyaʊ hɔŋ ɛyʊ naŋgbaŋgʊ ɖɔɖɔ ɛzɩ Togo ɛjaɖɛ paɣtʊ pɔzʊʊ yɔ. Ɛyeke koŋ ɛ-hana waɖɛ se pɛɖɛɛ kpɛzɩyɛ.
Wiyaʊ wɛna kɛsɛsɩ nasɩyɛ. Ɛwɛna waɖɛ se ɛcaɣ kewiyaɣ taa sɔsaa cɔlɔ kediisasi sɔsɔsɩ ɖɩlaɖɛ. Wiyaʊ pɩzɩʊ ɛyɔɔdʊʊ sɔsaa tɔm ɖʊhʊyɛ. Ɖooo taa lɛ ɛpɩzɩʊ ɛkpaɣ ɛyaa nɛ dɔŋ nɛ palakɩ tʊma ɖoŋ cɩna ɛ-hayim taa.
Wiyaʊ kewiyaɣ ɛtɛŋ ɛzɩ cɔjɔ ɛlɛ, yee natʊyʊ ɛkpaɖa ɛzɩ ɛ-sʊ kpaŋ yaa ɛ-yʊlʊma yaa ɛ-tɔm natʊyʊ ɛsʊ efeletʊ taa kɔyɔ pɩpɩzɩ piyele nɛ pamʊ kewiyaɣ ɛ-nesi tɛɛ. Ɛlɛ ɛmʊla yaa ɛ-mɩla kɔyɔ paapɩzɩ pɔ-hɔzɩ ɛ-tɛ kewiyaɣ toko.
Kabɩyɛ kantɔɔnaa awiya[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]
Kabɩyɛ kantɔɔnaa awiya hɩla nɛ pa-kaŋgalafunaa masɩ kɔyɔ :


text:
Isilandɩ
Isilandɩ kɛna tɛtʊ ndʊ lɩm cɔ-tʊ nɛ pɩta yɔ nɛ tɩwɛ Atilantiki teŋgu cɔlɔ. Tɛtʊ tɔnɛ tɩwɛ Growelandɩ nɛ Nɔɔrɩwɛzɩ ajɛya hɛkʊ taa. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩñɔtɩna Amerɩka keteŋa ɛlɛ ɖɩt-tɛ ɛsakuliye nɛ ɖɩ-caanɑaʊ tɔm ñɩɩzɩna Eerɔpʋ keteŋa taa tɔm.
Isilandɩ walanzɩ taa maɣna ɛzɩ 103 000 km2 nɛ ɖɩ-taa ɛyaa kpɛnda kutokiŋ 332 529 (2016). Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se Reyikiyaviki nɛ kʊnɔŋ ŋgʊ pakɩlɩɣ yɔɔdɩɣ nɛ pawɩlɩɣ ɖɔɖɔ komina tʊma taa yɔ ŋgʊ lɛ Isiladɛɛ. Pʊcɔ nɛ tɔsʊʊ nɛ ɛsɩnda wobu tɔm lakɩ yɛɖɛ yɛɖɛ pɩnaɣ 2008 lɛ, Isilandɩ kaakɛna kacalaɣ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-tɔsʊʊ kaakɩla ɖɛnaʊ ɛsɩndaa keteŋa kpeekp taa yɔ.
Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ keteŋa kpeekpe ajɛya kɩkpɛndʊ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ-ɖɩ se ONU yɔ ɖɩ-taa, Erɔpʊ Lɔŋ tasɩya ŋgbɛyɛ taa, OTAN ŋgbɛyɛ taa, AELE taa, OCBE nɛ EEE aŋgba taa ɖɔɖɔ. Kpaɣ pɩnaɣ 1996 pʊkɔɔ pɩsɩɩna 2016 mbʊ yɔ, sɔsɔ Ólafur Ragnar Grímsson kɛŋna Islandɩ ɛjaɖɛ ñʊʊdʊ.


text:
Bollywood
Bollwood (बॉलीवुड) kɛnɛ hɩɖɛ nɖɩ paha Ɛɛndɩ sinimaɣ tʊma sɔsɔna ɖɩɣa yɔ. Bombey tɛtʊ taa koŋ kɩwɛɛ nɛ peeɖe palaba kɛlɛm kɛlɛm naa nɛ hɛndɩ kʊnʊŋ taa. Tʊma sɔsɔna ɖɩɣa ŋga kɛkɛna sɩnɩma tʊma sɔsɔna ɖɩɣa kɛ Ɛndɩ ɛjɖɛ taa pɩtɩŋna kɛlɛm kɛlɛm naa mba palaba nɛ pɔɖɔɔ pɩŋ yɔ pʊyɔɔ. Kɛlɛm kɛlɛm naa mba pamɩzɩ yaa pɛyɛlɩ yaa pɔtɔyɩ Ɛndɩ ɛjaɖɛ taa nɛ halɩ pɩtalɩ ajɛyɛ kpeekpe taa, kɔzɩ kɔzɩ Azii nɛ Hadɛ Wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa, Afrika nɛ Hayi nɛ Moyen-Orient ɛjaɖɛ taa.
Bollywood kɛ Bombay nɛ Hollywood tɛ tobi yaa kɛlɛʊ yɔɔdaɣ. Ɛnglɩsɩ kʊnʊŋ taa lɛ, bollywood kɛ tiŋ ndɩ ndɩ sakɩyɛ hɩla ɛ-tɛ nɛ tɩŋ pee wena ayaɣ hɔɔlasɩ naalɛ kpa yɔ piliŋga taa. Wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ hɔɔlʊʊ taa ajɛyɛ tɛ Bollywood kɛ Ɛndɩ sinimaɣ tʊma. Pɩkɛ pɩyʊ mbʊ pɩwazaɣ kɔyɔ se pawɩlɩ ɖooo poliŋ taa kɛ kɛlɛm kɛlɛm yɔɔ hendu teyaa nɛ tɩ-payaa yɔ nɛ pɩkɛ tanaʊ miziiki.
Ɛndɩ ɛjaɖɛ taa lɛ, sɩnɩma kɩlɩ tʊma sɔsɔna tɩŋa payɩ, pɩkɛ ɛsakuliye pɩyʊ, fezuu caɣʊ kpɛlɛkɩtʊ nɛ Ɛndɩ ɛyaa tɛ fezuu labʊ taa pɩyʊ keem, pasɩma-kʊ nɛ kɩ-laɖaa sɔsaa (wabɩya kɩkpaɖa) nɛ kɩ-wazaɣ yaa kʊ-ɖoŋ weyi kɩwɩlɩ ajɛyɛ yɔ. Kɩwɛ ɛzɩ kelaa yɔɔ sɩnaʊ yɔ, mbʊ Shahrukh Khan tɔma se pɩfɛyɩ se pɔcɔɔna kɩwayɩ.
Mʊntʊsʊʊ ɖalaa ñɩma woŋna sɩnɩma tɔm Ɛndɩ ɛjaɖɛ taa. Pawɩlɩ pɛ-tɛ kajalaɣ kɛlɛm kɛlɛm Paarii tɛtʊ taa kɛ takayasɩ mayaa akɔma ɖɩɣa kuduyuu ŋgʊ kɩ-tɛ Ɛndɩ ɛyaa ñɔʊ kɔfɩ yɔ. Fenasi cabɩ wayɩ lɛ, pɛ-tɛ sɩnayʊ Maurice Sestier ñala kpaɣ hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʊ 7 pɩnaɣ 1896 kɛ Watson’s akɔma ɖɩɣa taa kɛ Bombay tɛtʊ Mʊntʊsʊʊ ɖalaa tʊma naayɛ a-taa kɔyɔ suluku talɩɣ La Ciotat suluku ɖɩsɩŋɩyɛ nɛ Lyon Mʊntʊsʊʊ tʊma sɔsɔna taa lɩɣ.


text:
Fɛrmɩyɔm
Fɛrmɩyɔm kɛ kpɛlɩ kpɛlɛkʊʊ tɛ pʊtʊ ɛ-ñʊʊ mayaɣ kɔyɔ 100 nɛ yʊsaɣ ñɩŋa yɔ Fm. Paya-ɩ hɩɖɛ nɖɩ se paɖʊ hɩɖɛ ɖa-caa Enrico Fermi, ɛlɛ ñaakɛ kpɛlɩ kpɛlɛkɩyʊ Itaalii ɛjaɖɛ taa. Ɛkɛ ñɩɣlɩm pʊtʊ kulubu weyi ɛtɔʊ cɛnzɩ sakɩyɛ yɔɔ, ɛ-tɛ nɛ akɩtɩnɩdɩ waa tɛ kiŋ. Palaba-ɩ alɩwaatʊ ndʊ panaza plʊtɔnɩyɔm nɛ nazɩyʊ sɩɣlɩyʊ fɛyɩ waa yɔ. Pʊtʊ ɛnʊ ŋñɩɩ yem papɩza palabɩ-ɩ. Piyebina nɛ patasɩmda ɛ-yɔɔ tɔm sakɩyɛ kpɛlɩ kpɛlɛkʊʊ nɔmɔʊ taa.
Albert Ghiorso ŋgbɛyɛ na fɛrmɩyɔm lɛ pɩɩkɛ pɩnaɣ 1952. Pawɩlɩɣ keelee 255Fm kɛ alɩwaatʊ ndʊ kajalaɣ hɩdrɔzɛnɩ hɔzʊʊ kɩmɩzɩɣ tɛ pʊtʊnaa mba papɩsa pɔtɔlʊʊ yɔ pa-taa. Paalaba agbele ɛnʊ lɛ paatamsa-ɩ nɛ ʊranɩyɔm 238 nɛ nazɩyʊ sɩɣlɩyʊ fɛyɩ waa 17.


text:
Caanaʋ tɔm
Caanaʋ tɔm kɛ mbʋ pɩɩlaba ɖooo ɖɔ-cɔzɔnaa cɔlɔ nɛ pama nɛ pasɩɩ yaa pɛkɛdɩɣ-tʋ yɔ. Yee ḿbʋ, tɔm ndʋ tɩɩlaba nɛ tɩɖɛɛ yɔ; ndʋʋ n̄ɩnɩyaa halaan̄ɩma nɛ abalaa n̄ɩma n̄ɩnaa, patazɩ tɩ-taa ɖeu nɛ pana se tɩlaba ḿbʋ toovenum nɛ pʋcɔ pama-tʋ yaa pɛkɛdɩɣ-tʋ. Caanaʋ tɔm ndʋ pama-tʋ nɛ pasɩɩ yaa pɛkɛdɩɣ-tʋ mbʋ yɔ, pɩtɛkɛ ɛyʋ maɣzɩna yem nɛ ɛma-tʋ, ɛlɛ, pɩkɛ tɔm ndʋ tɩlaba siŋŋ yɔ. Sɔsaa mba Ɛsɔ tɔzɩ-wɛ yɔ, ḿba kɛdɩɣna mbʋ pɩɩlaba caanaʋ taa yɔ nɛ n̄ɩnɩyaa maɣ nɛ pasɩɣ.
Pɩtɛkɛ mbʋ pɩɩlaba nɛ pɩɖɛɛ yɔ pɩ-yɔɔ lɩmaɣza ɖeke caanaʋ tɔm mayaa lakɩ, ɛlɛ, pasɩma ɛzɩma mbʋ pakpaɣna nɛ pama-tʋ yɔ. Lɛɣtʋ ndʋ caanaʋ tɔm mayaa tɩŋɩɣna tɩ-yɔɔ nɛ pama yɔ, tɩɖɛna ɛsɩndaa siŋŋ. Lɛɣtʋ ndʋʋ payaɣna anasaayɩ taa se "historiographie". Mbʋ payaɣ se "sciences auxiliaires" waa yɔ, ḿba sɩŋnana lɛɣtʋ ndʋ tɩ-yɔɔ caanaʋ tɔm mayaa tɩŋɩɣna nɛ pama-tʋ yɔ. Pɩtɩŋa payɩ pɩ-taa mbʋ yɔ, ɛyʋ n̄ɩnɩɣna nɛ ɛmaɣ caanaʋ tɔm ndʋ tɩlaba nɛ pɩɖɛɛ yɔ. Caanaʋ tɔm wɛ zazaɣ siŋŋ samaɣ hɛkʋ taa. Caanaʋ tɔm hʋʋ ɛyaa tɔm. Tɩ-yɔɔ pʋwɛɛ se ɛyʋ ɛtɩŋna nɛ ɛn̄ɔɔzɩ e-wezuu caɣʋ lɛɛlɛɛyɔ nɛ cee wayɩ n̄ɩŋgʋ.


text:
Fenezuyeelaa kɛna Amerika nɛ ɖooo hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ naɖiyɛ. Payaʊ se Fenezuyelaa yɔ, hɩɖɛ kɛ paɖʊ sɔdʊʊ sɔsɔʊ ŋgʊ payaɣ se Simón Bolívar yɔ, nɛ pɩlɩna ɛtʊmɩyɛ sɔsɔyɛ nɖɩyɛ yɔɔ.
Ɛjaɖɛ nɖɩ nɛ ɖɩ-hayi kiŋ lɛ, Antiiyi tɛ teŋgu wɛna nɛ ɖɩ-wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ, Kuyeenaa ñɛwɛna. Ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ se
Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa nɛ tɛtɛɛ ñɩm mbʊ payaɣ se karazim yɔ kamaɣ fɛyɩ nɛ pamaɣzɩ-pʊ yɔ pɩɖɛ ɛzɩ paariiliwaa 297 yɔ, mbʊ yebina nɛ Fenezuyeelaa kɛna kacalaɣ ɛjaɖɛ keteŋa kpeekpe taa ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩkɩlɩ wɛnaʊ karazɩm yɔ.
Fenezuyeelaa wɛ ŋgbɛyɛ nɖi payaɣ se ALBA yɔ ɖɩ-taa ɖooo saŋayɩŋ fenaɣ hiu nɛ naanza pɩnaɣ 2004 taa.


text:
Ñɩɣlɩm tɔʊʊ
N̄ɩɣlɩm tɔɔʋ (mine) N̄ɩɣlɩm ɖihuyiye kɛ nabɛyɛ yaa sakɩyɛ n̄ayaɣ size n̄ɣlɩm tɔɔʋ. N̄ɣlɩm tɔɔʋ yaa n̄ɣlɩm ɖihuyiye pɩzʋʋ pʋwɛɛna kutoliŋ yaa tɔbɩŋ ndɩ ndɩ. Mbʋ yɔ, panaɣ yaa pɔyɔɔdʋ n̄ɩɣlɩm mbʋ pʋtɔm kɛ tʋma ndɩ ndɩ taa. Tʋma ndɩ ndɩ ɖɩlaɖɛ taa lɛ, ɛzɩ payaɣʋ nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa size "industrie" yɔɔ lɛ, n̄ɩɣlɩm tɔɔʋ yaa n̄ɩɣlɩm ɖihuyiye kɛna lone yaa hɔɔlʋʋ ŋgʋ kɩ-taa pɛcɛsʋ pɔʋʋ wandamm nɛ pɩwalɩ tɛtʋ tɛɛ cʋlʋlʋ.
Pɩtɛ pɔʋʋ ŋgʋ kɩ-taa kɛ pohuyuu nɛ palɩzɩʋʋ n̄ɩɣlɩm tɛtʋ ɛzɩ payaɣʋ nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa size "minerai" yɔ tɛ wondunaa. N̄ɩɣlɩm tɛtʋ (minerai) wondunaa mba, mba ɛyaa yaa n̄ɩnɩyaa sakɩyɛ sɩma yaa tɩlaa nɛ payaɣ hɩla ndɩ ndɩ. N̄ɩɣlɩm tɛtʋ ndʋʋ yɔ : n̄ɩɣtʋ ñɩɣɖɛ, nɛ ñɩɣlɩm sika, nɛ kwivri, nɛ pɩtasɩna uraniyɔm. Pɔʋʋ ŋgʋ, papɩzʋʋ pohuyi kɩ-taa peɖe ɖɔɖɔ kɛ, mala yaa mamacɩɣɖɛ.
Mala yaa mamacɩɣɖɛ kɛ payana nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa size (charbon), nɛ n̄ɩɣlɩm wondu lɛɛkʋ ŋgʋ paya-kʋ size tiyama nɛ sakɩyɛ yaɣ-kʋ nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa size "diamant" yɔ, pɛkɛ ɖɔɖɔ n̄ɩɣlɩm tɛtʋ wondu wazaɣ n̄ɩndʋ. Ɖɔɖɔ lɛ, ɖɔm ɛzɩ payaʋ size "sel" nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa yɔ, kɛ ɖɔɖɔ n̄ɩɣlɩm tɛtʋ wonuu. N̄ɩɣlɩm tɔɔʋ yaa n̄ɩɣlɩm ɖihuyiye kɛna n̄ɩɣlɩm kpɛm yaa sakɩyɛ lone taa ɖenɖe pɩkɛ n̄ɩɣlɩm kan̄aɖa yaa n̄ɩɣlɩm wɛɖʋ yɔ.
Sɔɔjɛtʋ tʋmɩyɛ hɔɔlʋʋ taa lɛ, ŋnɩwa yaa pɔtɔma size "mine" nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa taa kɔyɔ, caŋgɩ ŋnɩ size pukutolu size, kɩmɛzʋʋ kuɖoɖou yaa malɩfa yaa hɔzʋʋ kɩmɩzʋʋ. Pepiŋ kɩmɩzɩŋ lɛɛŋ tɛtɛ nɛ lɛɛŋ lɛ, pɛpɛɖʋ ɛlɛ tɛtʋ yɔɔ yem. Ɛlɛ, ɖɩɖɔkɩ size kɩmɩzɩŋ ɛnʋ, lɔɔɖa ɛlɛdʋ kɔyɔ amɩzʋʋ kaahɛzaɣ. Kɩmɩzɩŋ lɛɛŋ lɛ, ɛlɛ n̄ɛwɛʋ lɩm tɛɛ nɛ panana-ɩ yaa ɛsɩʋna nɛ pana lɩm tɛɛ mɛlɛnaa sɔsaɣ you mba. Tɔm matʋ hɔɔlʋʋ taa lɛ, "mine" kɛ fransɩ kʋnʋŋ taa kɛnɛ tɔlɩm kɩmamanam mbʋ pɩlʋʋ takayɩ hayʋʋ yɔɔ yɔ.
Nakaŋ sɩm yaa yɔɔ tɔm tɩlʋʋ kpɛlɛkʋʋ hɔɔlʋʋ taa lɛ, payaɣna Fransɩɩ kʊnʊŋ taa "mine" pʋmʋna size ɛyʋ ɛnɩɩ mbʋ payaɣna fransɩ kʋnʋŋ taa size "mineuses" was pɔ-tɔm. Lɔŋ yaa lɛɣtʋ sɩɣzʋʋ nʋmɔʋ sɔsɔʋ taa kɛ matʋ sɔsɔtʋ hɔɔlʋʋ taa lɛ, patʋla sukuli naa sɔsaɣ sakɩyɛ kɛ fransɩ ɛjaɖɛ tɛtʋ taa nɛ palakɩ matʋ sukuli (écoles des mines).


text:
Firziinii kɛna
Tɛtʊ ndʊ tɩcɔ ɛjaɖɛ cikpeɖe ɖɩnɛ nɛ tɩta yɔ ndʊ yɔ: Wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ
Pamaza Firziinii ɛjaɖɛ cikpeɖe ɖɩnɛ ɖɩ-walanzɩ taa lɛ, panaa se ɖɩ-walanzɩ talɩ ɛzɩ 110 862 km2 nɛ ɖenɖe tɛtʊ ñabɩ wɛɛ yɔ, peeɖe pɩtalʊʊ ɛzɩ 102 642 km2 yɔ nɛ ɖenɖe lɩm ñɛwɛɛ yɔ, peeɖe ñɛwɛʊ ɛzɩ 8 220 km2 yɔ pʊtɔbʊʊ se pɩtalʊʊ ɛzɩ 7,41 yɔ kɛ mɩnɩʊ yɔɔ. Ɛjaɖ ɖɩnɛ ɖɩkɛŋna 45 ñɩnɖɛ ɛyaa ɖɔʊ taa kɛ Etazuunii ajɛya kɩkpɛndʊʊ kpeekpe taa.
Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ nɖɩ kɛŋna ɛjaɖɛ hiu ñɩnɖɛ nɖɩ ɖɩsʊ Etaazunii ajɛya kɩkpɛndʊɣ ŋgbɛyɛ taa yɔ. Ɛlɛ pɩɩkɛ mɩsɩkʊm fenaɣ kɩyakʊ ŋgʊ wiye pɩnaɣ 1788.
Pɩnaɣ
Payaɣ Firziinii ɛjaɖɛ cikpeɖe ɖɩnɛ ɖɩ-ñʊʊdʊ se Ralph Northam (D) piyele nɛ komina ñʊndinaa kɔyɔ: Mark Warner (D) nɛ Tim Kaine (D).
Firziinii taa tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se Richmond nɛ nɛ ndʊ tɩ-taa ɛyaa kɩla ɖɔʊ yɔ ndʊ lɛ Firziiniyabisii.
Kʊnʊŋ ŋgʊ pakɩlʊʊ yɔɔdʊʊ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-tɛ komina tʊma taa nɛ pawɩlʊʊ-kʊ sukulinaa taa ɖɔɖɔ yɔ, ŋgʊ lɛ yɔ


text:
Tii
Tii kɛ sɔzɩŋ sʊlʊm mbʊ palaba-pʊ nɛ tii tɩŋ hatʊ yɔ. Pɩkɛ cɔkɔyɛ ndɩ ɖɩ-hatʊ wɛ kpɩzɩŋ yɔ nɛ ɖɩlɩna Azii ɛjaɖɛ taa. Papɩzɩɣ pɔñɔɔ-kʊ nɛ miŋ yaa niikaɣ. Kɩ-taa wɛ epikalokatesiini nɛ kalatɩ nɛ tiiyaniini nɛ kɔfɩ nɛ tii tɛ nɩm. Pɔsɔɔlɩ-kʊ kɩ-leleŋ yɔ nɛ mbʊ kɩwɛ wazaɣ siŋ kɛ ɖoŋ hɔɔlʊʊ taa nɛ ɖɔɖɔ alaafɩya hɔɔlʊʊ taa kɔzɩ kɔzɩ tɩŋ hatʊ sɛmɩŋ tɛ tii.
Tii tɛ lɛ Yunnan pʊŋ taa ɖenɖe paasɩma-kʊ ɖooo canaʊ taa yɔ. Kɩyɛlɩ wɩsɩ ɖooo hayɩ kiŋ taa pʊcɔ kɩtalɩ Erɔpʊ ajɛyaa taa kpaɣɖʊ 16 alɩwaatʊ taa pɩtɩŋna Pɔrɩtɩkɛ taɖɩyɛ laɖaa yɔ. Britaniiki mba paazɩ-kʊ hayʊ Ɛɛndɩ ɛjaɖɛ taa kpaɣɖʊ 19 alɩwaatʊ taa ŋgʊ Fransɩɩ mba nɛ-paɣzɩɣ-kʊ hayʊ Indosiini ɛjaɖɛ nɛ Neeyerɩlandɛ waa nɛ-hayʊ-kʊ Indosiini ɛjaɖɛ taa.
Tii walɩɣ kedeŋga kpeekpe taa kpem nɛ kɩpɩsɩ sɔnɔɔ sʊlʊm mbʊ pakɩlɩɣ-pʊ paale kɛ lɩm wayɩ. Tii naa mba pɔɖɔɔ piŋ ɛjaɖɛ pɩlɩna tɛtʊ cɔlɔ nɛ kɩ-hayɩyaa cɔlɔ ɖɔɖɔ nɛ ɛzɩma pahayʊʊ-kʊ yɔ nɛ ɛzɩma pakpakʊʊ-kʊ hayɩm taa lɛ, pɔjɔŋna kʊ-yɔɔ yɔ. Nɛ pɩtɛ wɛtʊ ndʊ tɩyeba se ɖɩwɛna tii naa sakɩyɛ sɛmɩŋ ndɩ ndɩ taa. Kpɛdɩŋ pindim nɛ tɩŋ hatʊ sɛmɩŋ nɛ caʊʊ sɛmɩŋ nɛ kʊhʊlʊmɩŋ ŋgʊ wɛtʊ lɛɛtʊ yeki se patɩlɩ kɩ-leeleŋ nɛ kɩ-maɣmaɣ kɩwɛtʊ.
Tii ŋgʊ kɩ-tɛ tɩzʊʊ wɛna wɛtʊ ndɩ ndɩ ɖɔɖɔ. Nabʊyʊ taa paɖʊʊ naalɩm nɛ pesidi nɛ sikiri Kewiyaɣ Ɛjaɖɛ taa. Patɩzɩ pɩ-leɖi nɛ pozoki yɛɖɛ yɛɖɛ waa kɛ Moŋgolii ɛjaɖɛ taa. Magrɛbɩ ajɛyaa taa lɛ palakɩ-kʊ nɛ mantɩɩ (menthe) tɩŋ, mbʊ ɖɔɖɔ palakɩ-kʊ Afrika Wɩsɩ Ɖɩɖʊyɛ taa. Ɛɛndɩ ɛjaɖɛ taa lɛ, patɩzɩɣ nɛ paɖʊʊ yɛɖɛ yɛɖɛ waa nɛ naalɩm nɛ patɩzʊʊ-kʊ tii ñanzɩ cikpesi taa.
Tii tɩŋ (Camellia sinensis) kɛ cɔkɔyɛ ndɩ ɖɩlɩna Wɩsɩ Ɖɩlɩyɛ taa ɖooo hayi kiŋ taa yɔ kɛ tii tɩmʊʊ liɖe taa. Tii ŋgʊ lɛ, kɩwɛ tɔm nabutozo taa ɛjaɖɛ yɔɔ cɩna Camellia sinensis assamica (Asam) nɛ Camellia sinensis sinensis (Yunnan) nɛ Camellia sinensis cambodiensis. Ajɛya wena akɩlɩɣ-kʊ hayʊʊ yɔ a-na yɔ, Siini nɛ Ɛɛndɩ nɛ Sriilanka nɛ Fɩyɛtɩnaam nɛ Tayɩwanɩ nɛ Japɔŋ nɛ Nepaalɩ nɛ Tuurkii nɛ Keniya nɛ Tanzani. Ɖɩtɔɔzʊʊ se Sriilanka nɛ Tayɩwanɩ tii mbʊ yɔ pɛpɛɖɩɣ-kʊ nɛ canaʊ hɩla nɛ payaɣ se Ceylan et Formose.


text:
Andɛɛzɩ
Payaɣ pʊŋ caŋɖaʊ nakʊyʊ se Andɛɛzɩ. Ɛsɩpaañɔlɩ kʊnʊŋ taa lɛ, payaɣ se Cordillera de los Andes. Kedeŋa yɔɔ cɩnɛ pʊŋ canɖaŋ tɩŋa taa payɩ lɛ, Andɛɛzɩ pʊŋ caɖaʊ kɩlɩna ɖaɣlʊʊ. Pʊŋ canɖaʊ ŋgʊ kɩwɛ Amerika ɛjaɖɛ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ hɔɔlʊʊ taa. Andɛɛzɩ pʊŋ canɖaʊ ŋgʊ kɩkpaɣna Amerika ɛjaɖɛ nɛ ɖɩ-hayi kiŋ nɛ puwolo pɩtalɩ ɖɩ-hadɛ kiŋ hɔɔlʊʊ taa. Andɛɛzɩ pʊŋ canɖaʊ ɖaɣlakɩŋ kɛ kilomɛtanaa 7 100. Kɩ-walanzɩ ñatalɩ kilomɛtanaa 200 nɛ puwolo pɩtalɩ kilomɛtanaa 800 mbʊ yɔ. Andɛɛzɩ pʊŋ canɖaʊ kʊyaa pɩtalɩ ɛzɩ mɛtɛnaa 400 n ɛ puwolo pɩtalɩ mɛtɛnaa 6 962 mbʊ yɔ. Andɛɛzɩ pʊŋ canɖaʊ kpaɣnɩ pɩlaa kpaɣnɩ Fenezuyeelaa ɛjaɖɛ nɛ ɖɩ-hayi kiŋ nɛ kɩɖɛɛ kiwolo Kolombi ɛjaɖɛ taa nɛ kɩtɛzɩ tɛtʊ kejeɣa (Equateur). Kɩɖɛ mbʊ nɛ kiwolo kɩtɩŋ Peruu nɛ Poliivi nɛ Silii nɛ Arzantiini pɛ-ajɛya taa. Halɩ kɩɖɛ mbʊ nɛ kiwolo kɩtalɩ Amerika tɛtʊ ilemiye nɛ hadɛ kiŋ tɩnaɣ yɔɔ.
Kedeŋa kpeekpe yɔɔ cɩnɛ, Aazii tɛtʊ ilemiye wayɩ lɛ, Andɛɛzɩ pʊŋ canɖʊ kɩlɩna kʊyʊʊ. Andɛɛzɩ pʊŋ canɖaʊ ŋgʊ kɩ-taa lɛ, Akoŋgaka (Aconcagua) pʊʊ kɩlɩna kʊyʊʊ. Kɩ-kʊkʊyɩmɩŋ kɛ mɛtɛnaa 6 962. Akoŋgaka pʊʊ wɛ Arɩzantiini (Argentine) ɛjaɖɛ taa. Miŋ lɩnɩ tɛtɛɛ nɛ pɩlazɩ tɛtʊ nɛ tɩma pʊʊ sɔsɔʊ nakʊyʊ. Pʊʊ ŋgʊʊ payaɣ se Simboraazoo (Chimborazo) pʊʊ. Andɛɛzɩ pʊŋ canɖaʊ taa lɛ, Simboraazoo pʊʊ kɩlɩna posinaʊ tɛtʊ hɛkʊ. Pɩlɩna tɛtʊ kejeɣa cɔlɔ nɛ pʊʊ ŋgʊ kiposina tɛtʊ hɛkʊ mbʊ. Miŋ lɩnɩ tɛtɛɛ nɛ pɩlazɩ tɛtʊ nɛ tɩma pʊŋ weyi yɔ, ɛkʊyɩ pɩdɩɩfɛyɩ. Pʊŋ weyi payaɣ se Imaalayaa (Himalaya) yɔ ɛ-wayɩ lɛ, pʊŋ weyi tɛtɛɛ miŋ lazɩ tɛtʊ nɛ pɩma-ɩ yɔ, ɛnʊ kɩlɩna kʊyʊʊ tɛtʊ yɔɔ cɩnɛ. Ɛkʊyaa pɩtalɩ mɛtɛnaa 6 000. Nazɩkaa sɛŋgɛlɛtʊ ñakpazɩ ɖɔɖɔ pʊŋ nɩɩyɛ. Pʊŋ weyi Nazɩkaa sɛŋgɛlɩtʊ kpazaa yɔ, ɛ-taa kɔyɔ : Akoŋkaŋga (Aconcagua) nɛ Uwasɩkaranɩ (Huascaran). Akoŋkaŋga pʊʊ wɛ Arɩzantiini ɛjaɖɛ taa nɛ Uwasɩkaranɩ pʊʊ ñɛwɛɛ Peeruu ɛjaɖɛ taa.


text:
Etiiki (éthique)
Pʊwɛɛ se ɛyʊ ɛwɛɛna wɛtʊ kɩbantʊ. Pʊwɛ se ɛ-ɖɔnɛ ɛkɛdɩna ɛ-cɔlɔ ñɩma. Wɛtʊ kɩbandʊ ndʊ nɛ ɖɔnɛ kɩbanɖɛ nɖɩ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se etiiki (éthique). Tɔmbiye etiiki (éthique) lɩna krɛɛkɩ kʊnʊŋ taa. Krɛɛkɩ kʊnʊŋ taa lɛ, payaɣ se ethos, pʊ-tɔbʊʊ se sɔnzɩ. Etiiki kɛ lɛɣtʊ pɩlɩʊ ŋgʊ payaɣ se filozofii (philosophie yɔ pɩ-tɛ piliŋa nakɛyɛ. Mbʊ pʊwɛ camɩyɛ nɛ pɩkɛ wazaɣ pʊyʊ yɔ, pʊ-tɔm etiiki hʊʊ. Etiiki piliŋa yɔɔ ɛyʊ tɩŋɩɣna nɛ ɛɖʊʊ paɣtʊ ndʊ pʊwɛɛ se ɛyʊ ɛɖɔ tɩ-yɔɔ nɛ ñaɖʊʊ yaa you nakʊyʊ ɛtaawɛɛ ɛyaa hɛkʊ taa yɔ. Yee mbʊ paɣtʊ wɛ ndɩ nɛ lɛɣtʊ ñɩndʊ. Ɖajaanaa panɛ : Aristote nɛ Kant pɔtɔŋ se etiiki tʊmɩyɛ kɔyɔ se kʊɖʊ paɣtʊ ndʊ pʊwɛɛ se ɛyʊ ɛɖɔ tɩ-yɔɔ nɛ kedeŋa hɛɛ yɔ. Tobi taa lɛ, mbʊ pʊwɛ camɩyɛ nɛ pʊmʊna ɛyʊ yɔ mbʊʊ etiiki piliŋa ñɩnɩɣ. Paa ɛjaɖɛ nɖɩ nɛ ɖɩ-paɣtʊ nɛ ɖɩ-sɔnzɩ. Yee mbʊ etiiki piliŋa tɩŋɩɣna paa ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-paɣtʊ nɛ ɖɩ-sɔnzɩ yɔɔ nɛ ɖɩɖʊʊ ɖɩ-paɣtʊ ndʊ tɩ-yɔɔ pʊwɛɛ se paa ɛjaɖɛ nɖɩ lɛ, ɖɩ-taa ɛyaa ɛɖɔ tɩ-yɔɔ nɛ ɖiɣɖiɣ caɣʊ wɛɛ yɔ. Etiiki piliŋa ɖʊʊ paɣtʊ ndɩ ndɩ pɩlɩɩna alɩwaatʊ ndɩ ndɩ yɔɔ. Sɔnɔ alɩwaatʊ taa ɛyaa lakɩ mbʊ yɔ, yaa ɛyaa sɔɔlɩ mbʊ yɔ, pɩɩkɛɣ mbʊ ɖeyi ɖeyi cee alɩwaatʊ taa ɛyaa kaɣ labʊ yaa pakaɣ sɔɔlʊʊ. Etiiki nʊmɔʊ taa tɔlɩm nabʊyʊ tɛkɛ kɩkpɛdɩm, nabʊyʊ tɛkɛ kʊhʊlʊmɩm. Pʊ-tɔbʊʊ se paɣtʊ lɛɣzʊʊ paa alɩwaatʊ ndʊ. Pʊ-nʊmɔʊ taa ɖajaa John Rawls yɔɔdaa se pʊwɛɛ se etiiki paɣtʊ ɛmʊna paa ɛjaɖɛ nɖɩ lɛ, ɖɩ-paɣtʊ.


text:
Mesopotami
Mesopotami (Krɛkɩ tɛ lɛ, Meσoπotauίa / Mesopotamíos, ueσo / meso hɛkʊ nɛ πotauός / potamós lɩm pɔɔ matʊ taa lɛ, pɩkɛ ɛjaɖɛ ndɩ ɖɩwɛ pɔsɩ hɛkʊ taa yɔ nɛ Hɛkʊ taa Wɩsɩ Ɖɩlɩyɛ tɛ egeetiye naɖɩyɛ tɛ tɔm, egeetiye ndɩ ɖɩwɛ mʊzʊŋ sɔsɔŋ ɛjaɖɛ taa yɔ kɛ Tigre nɛ Euphrate pɛ-hɛkʊ taa yɔ. Ɛjaɖɛ ndɩ ɖɩ-hɔɔlʊʊ sɔsɔʊ kɛna nɔnɔ tɛ Irak.
Ɖɩkpaɣ ɛjaɖɛ mazɩtʊ hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ taa kɔyɔ ɛjaɖɛ ndɩ pɛtɛyɩ-ɖɩ hɔɔlɩŋ sɔsɔŋ nɩɩlɛ. Hɔɔlʊʊ lɛɛkʊ hayi yɔ kiŋ (hayi wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa kɛ Siiri nɛ nɔnɔ Irak nɛ hayi). Egeetiye lɛɛɖɛ kɛ pʊŋ kɩmaɣnɩŋ, weyi ɛ-taa tɛʊ nɩɣ nɛ pahayʊ yɔ nɛ hɔɔlʊʊ lɛɛkʊ nɛ hadɛ yɔɔ kiŋ ŋgʊ kɩ-taa wɩlɩŋ wɛ nɛ pɔhɔ lɩm nɛ pɩtalɩ peeɖe nɛ pahayɩna yɔ.
Mesopotami tɔmpiye tɛ nɩɣ paɣlʊʊ ɛzɩ alɩwaatʊ wɛʊ kpaɣɖʊ yɔɔ kpaɣɖʊ yɔɔ yɔ. Krɛkɩ cɔlɩɩ ŋgʊ tɛ nɩɣ nɛ Room ɛyaa tɛ nɩɣ taa lɛ, Mesopotami kɛ hayi yɔɔ kiŋ ɛjaɖɛ ndɩ payaɣ ɖɔɖɔ se Djézireh kɛ ɖooo arabɩ ɛyaa tɛ yoŋ alɩwaatʊ pɩnaɣ 637 kɛ Yeesu Krɩstʊ alɩwaatʊ wayi), ŋgʊ haɖɛ yɔɔ niikaɣ hɔɔlʊʊ kɛ payaɣ se Sawâd kɛ arabɩ tɔm takayaasɩ taa.
Sɔnɔ tɛ kpaɣɖʊ taa tɔm kɩbɩndʊʊ kɛdɩyaa nɛ canaʊ taa wonduu taa wiliyaa tisiɣ nɛ ɖama se Mesopotami ɛyaa tɩna matʊ kiɖe. Palakaɣna tʊmɩyɛ kpezelasɩ yɔɔ matʊ nzɩ sɩkɛ kɩwɩlɩsɩ nzɩ payaɣnɛ anasaayɩ taa se pictogramme waa nɛ ɖɛfɛyɛ ɖɛfɛyɛ yɔɔ lɛ, pʊkɔma ɛzɩ kpaɣɖʊ 4 ŋgʊ cɔlɔ mbʊ yɔ pʊcɔ palʊlʊʊ Y-C lɛ, ɛya mba papɩsɩ Suma ɛyaa nɛ Akkad ɛyaa mba palakaɣ tʊmɩyɛ mɛsaɣ tɛ wɩlɩɣ yɔ latɛŋ taa lɛ, cuneus pʊtɔbʊʊ se ɖɩcɔsɩyɛ.
Nɔnɔ avema a-nɛ a-taa yɔ palakɩ tʊmɩyɛ tɔmpiye Mesopotami nɛ pamazɩna ɖooo egeetiye kɩbɩndɛ ndɩ ɖɩ-tɛ kɩbɩnjaazɩ tɔm pɩlɩna ɛsakuliye tɛ ɛyaa mba pɛwɛ yaa pacaɣ peeɖe tɛtʊ taa yɔ pʊkɔɔ pɩtalɩ wayɩ wayɩ kpaɖɩŋ alɩwaatʊ pʊcɔ pɩtalɩ Krɩstʊ alɩwaatʊ yaa kpaɣɖʊ 7 ŋgʊ alɩwaatʊ kɔzɩ kɔzɩ pɩnaɣ 637 Yeesu Krɩstʊ alɩwaatʊ wayɩ kɛɛkɛ pɩkpɛndɩna malɩŋ ɛsɔ sɛtʊ tɛ yoŋ wabɩtʊ.


text:
Luki 8
Kaana badonnǝ na zǝni Zezi te tɩn
1Kʋntʋ kwaga nɩ, Zezi dɛɛn ma beeri o tʋlɩ tɩ-kamunnu dɩ tɩ-balwa bam maama, yɩ o tɔɔlɩ kwǝr-ywǝŋǝ kam o brɩ Wɛ na lagɩ DƖ di paarɩ tɩte nɔɔna tɩtarɩ nɩ tɩn. O karabiǝ fugǝ-bale bam dɩ dɛɛn maa tɔgɩ dɩd-o ba beerǝ. 2Kaana badonnǝ dɩ tɔgɩ ba wʋ o tee nɩ. Bantʋ yɩ balʋ ciciri dɩ yawɩɩrʋ dwi dwi dɛɛn na yaarɩ-ba yɩ Zezi pa ba na yazurǝ tɩn. Ba dɩdʋa yɩrɩ mʋ Mari wʋlʋ na nuŋi Magɩdala tɩn. Wʋntʋ mʋ Zezi ya zǝli ciciri sɩrpɛ yɩ sɩ nuŋi sɩ daar-o. 3Wʋdoŋ yɩrɩ mʋ Zannɩ. Wʋntʋ mʋ yɩ Zuuza wʋlʋ na nii Erɔdɩ sɔŋɔ baŋa nɩ tɩn kaanɩ. Wʋdoŋ dɩ yɩrɩ mʋ Suzaanɩ. Kaana zanzan dɩ tɔgɩ ba wʋra. Kaana bantʋ maama dɛɛn yǝni ba lɩ ba jɩjɩgɩrʋ ba ma zǝni Zezi dɩ o karabiǝ bam.
Nɔɔna na joŋi Wɛ taanɩ te tɩn
(Matiyu 13:1-23, Marɩkɩ 4:1-20)
4Nɔɔna zanzan dɛɛn nuŋi tɩɩnɩ tǝri tǝri ba ba Zezi te. Kɔ-fɔrɔ na gilim-o kʋntʋ tɩn, o laan ma maŋɩ mɩmaŋa o brɩ-ba o wɩ:
5«Valʋ dɛɛn mʋ wʋra. O ma zaŋɩ o vu o kara duum maŋa nɩ. O ma karɩ o dʋlɩ o wo-duuru tɩm kara kam wʋnɩ. Wo-duuru tɩdonnǝ ma tʋ cwǝŋǝ ni nɩ. Nɔɔna ma nɔna tɩ baŋa nɩ ba kɛa. Zunǝ ma na-tɩ ba twɛ ba di. 6Tɩdaara ma tʋ kandwa jǝgǝ nɩ. Tɩ ma nuŋi yɩ tɩ kwaarɩ tɩ tɩ lɩla, tɩga kam na ba zurǝ tɩn ŋwaanɩ. 7Tɩdaara ma tʋ sabarɩ jǝgǝ nɩ. Tɩ na puli tɩ zaŋɩ tɩn, sabarɩ sɩm ma tɔgɩ sɩ zaŋɩ sɩ li-tɩ sɩ gʋ. 8Kʋ daarɩ tɩdaara ma tʋ tɩ-ywǝŋǝ jǝgǝ nɩ. Tɩ ma nuŋi tɩ kɩ biǝ lanyɩranɩ nɩnɛɛnɩ biǝ bi bi te.»
Zezi na tagɩ kʋntʋ o ti tɩn, o laan ma ta dɩ kwǝr-dɩa o wɩ: «Abam nan fɔgɩ á cǝgi a taanɩ dɩm lanyɩranɩ.»
9Zezi karabiǝ bam laan ma bwe-o ba wɩ: «Mɩmaŋɩ dɩntʋ kuri mʋ bɛɛ?»
10O ma lǝri-ba o wɩ: «Wɛ paarɩ dɩm kuri ya sǝgi mʋ. Kʋ nan na yɩ abam, Wɛ maŋɩ DƖ pa á lwarɩ DƖ paarɩ dɩm kuri na yɩ te tɩn. Kʋ na yɩ nɔɔna badaara, a yǝni a maŋɩ mɩmaŋa mʋ a brɩ-ba, sɩ
‹ba na niǝ, sɩ ba yɩ taa naɩ,
ba na cǝgǝ, sɩ ba yɩ taa ni kʋ kuri.›
11Mɩmaŋɩ dɩm kuri mʋ tɩntʋ: Wo-duuru tɩm brɩ Wɛ taanɩ dɩm na yɩ te tɩn mʋ. 12Cwǝŋǝ kam wo-duuru tɩm na tʋ da tɩn maa maŋɩ nɔɔna balʋ na ni Wɛ taanɩ dɩm yɩ sʋtaanɩ laan ba dɩ lɩ-dɩ yɩ dɩ wʋ zʋ ba wʋbʋŋa tɩn mʋ. Dɩ kɩ kʋntʋ sɩ ba yɩ kɩ ba wʋ-dɩdʋa mʋ dɩ Wɛ, sɩ Wɛ yɩ vrɩ-ba lwarɩm wʋnɩ. 13Kandwa yam jǝgǝ kam maa maŋɩ balʋ na ni Wɛ taanɩ dɩm yɩ ba joŋi-dɩ dɩ wʋpolo tɩn mʋ. Taanɩ dɩm ma wʋ tiini dɩ zʋ ba wʋbʋŋa, yɩ kʋ na kɩ fɩnfɩɩn, ba daa ba sɛa. Cam maŋa na yiǝ, baá da kwe ba yagɩ mʋ. 14Sabarɩ sɩm jǝgǝ kam wo-duuru tɩm na tʋ da tɩn maa maŋɩ balʋ na ni Wɛ taanɩ dɩm yɩ ba zaŋɩ ba ta jɩgɩ liǝ dɩ ba ŋwɩa wǝǝnu, yɩ sǝbu-laga dɩ lʋgʋ baŋa ywǝǝni cɔgɩ ba wʋbʋŋa nɩ sabarɩ sɩm na ligi wo-duuru tɩm te tɩn. Bantʋ wʋbʋŋa daa bá bɩ dɩ Wɛ cwǝŋǝ kam tɔgɩm. 15Tɩ-ywǝŋǝ jǝgǝ kam wo-duuru tɩm na tʋ da tɩn maa maŋɩ balʋ na ni Wɛ taanɩ dɩm yɩ ba joŋi-dɩ lanyɩranɩ ba kɩ ba bɩcarɩ nɩ tɩn mʋ. Bantʋ mʋ jɩgɩ wʋbʋŋ-ŋʋna, yɩ ba vɔ ba wʋ dɩ Wɛ cwǝŋǝ kam tɔgɩm. Wɛ taanɩ dɩm ma ja kuri dɩ pa-ba nɩ wo-duuru tɩlʋ na kɩ biǝ zanzan tɩn.»
Kanɩa mɩmaŋa
(Marɩkɩ 4:21-25)
16Zezi daa ma ta o wɩ: «Nɔɔnʋ na jɩgɩ kanɩa, o bá sɛ sɩ o tarɩgɩ-ka o pu tɩtɔgɔ kuri nɩ, naa o zɩgɩ-ka gadogo kuri nɩ. Oó kwe-ka o palɩ wɛɛnɩ mʋ, sɩ ka taa jɩgɩ pooni ka paɩ balʋ na lagɩ ba zʋ digǝ kam wʋnɩ tɩn. 17Kʋlʋ maama zɩm na sǝgi nɔɔna tee nɩ tɩn wʋ́ ba kwɩn. Kʋlʋ maama na pugi tɩn wʋ́ ba kʋ puri mʋ, sɩ nɔɔna lwarɩ kʋ kuri na yɩ te.
18Kwaanɩ-na á pa á na ni kʋlʋ tɩn zʋ á wʋbʋŋa. Bɛŋwaanɩ, nɔɔnʋ wʋlʋ na maŋɩ o jɩgɩ woŋo tɩn, o ta wʋ́ joŋi kʋdoŋ o wǝli da, yɩ nɔɔnʋ wʋlʋ na maŋɩ o ba jɩgɩ tɩn wʋ́ ba ga kʋlʋ fɩnfɩɩn o na bʋŋɩ sɩ o jɩgɩ tɩn.»
Zezi nu dɩ Zezi nyaana na yɩ balʋ tɩn
(Matiyu 12:46-50, Marɩkɩ 3:31-35)
19Zezi nu dɩ o nyaana ma ba o te sɩ ba na-o. Ba ma warɩ ba yi o te, kɔgɔ kʋm na daga tɩn ŋwaanɩ. 20Nɔɔnʋ wʋdoŋ ma ta dɩ Zezi o wɩ: «N nu dɩ n nyaana mʋ tu ba zɩgɩ cicwǝŋǝ nɩ, yɩ ba lagɩ sɩ ba na-m.» 21O ma lǝri-ba o wɩ: «Balʋ maama na ni Wɛ taanɩ dɩm yɩ ba sɛ-dɩ tɩn mʋ yɩ a nu dɩ a nyaana.»
Zezi na jɩgɩ dam vu-fɔrɔ baŋa nɩ te tɩn
(Matiyu 8:23-27, Marɩkɩ 4:35-41)
22Dɛ dɩdwɩ Zezi dɩ o karabiǝ bam ma zʋ naboro. O ma ta dɩ ba o wɩ: «Pa-na dɩ́ bɛ nɩnɩʋ kʋm ni dɩdoŋ dɩm.» Ba ma sɩŋɩ ba yɛ ba maa kɛa. 23Ba na maa kɛ tɩn, Zezi ma tʋ dɔɔm nɩ. Vu-fɔrɔ ma da kʋ zaŋɩ nɩnɩʋ kʋm baŋa nɩ, kʋ magɩ boro kʋm kʋ pa kʋ wʋra kʋ miisǝ na bam kuri nɩ. Ba dɛɛn maa wʋ cam wʋnɩ ba lagɩ ba tɩ. 24Ba ma vu ba zaŋɩ Zezi dɔɔm nɩ, yɩ ba wɩ: «Dɩ́ Yuutu, zaŋɩ sɩ dɩ́ lagɩ dɩ́ li na dɩ́ tɩ.»
O laan ma zaŋɩ wɛɛnɩ. O ma bagɩ viu kʋm dɩ na bam sɩ tɩ yagɩ. Viu kʋm laan ma yagɩ, yɩ na bam dɩ maŋɩ da cɩmm. 25O ma bwe o karabiǝ bam o wɩ: «Bɛɛ mʋ yɩ á ba jɩgɩ wʋ-dɩdʋa dɩ amʋ?»
Fʋʋnɩ ma ja-ba, yɩ kʋ kɩ-ba yǝǝu. Ba ma bwe daanɩ ba wɩ: «Wʋntʋ yɩ wɔɔ mʋ, yɩ o ta wanɩ o bagɩ viu dɩdaanɩ na, yɩ tɩ sɛ o ni?»
Zezi na zǝli ciciri nɔɔnʋ yɩra nɩ te tɩn
(Matiyu 8:28-34, Marɩkɩ 5:1-20)
26Ba ma yɛ ba vu ba bɛ nɩnɩʋ kʋm. Ba ma yi Zeraaza tiinǝ na zʋʋrɩ mɛ tɩn. Nɩnɩʋ kʋm tigi je sɩm kʋntʋ dɩ Galile laŋa nɩ mʋ. 27Zezi ma nuŋi naboro kʋm wʋnɩ. Tɩʋ kʋm nɔɔnʋ dɩdʋa ma ba o jeer-o. Ciciri mʋ jɩg-o sɩ yaara. Kʋ tiini kʋ daanɩ o na wʋ zʋ kʋlʋkʋlʋ yɩ o ba zʋʋrɩ sɔŋɔ nɩ. O yǝni o tigi yibeelǝ je nɩ mʋ. 28O na nɛ Zezi tɩn, o ma sɩŋɩ o kaasɩ wɛwɛ. O ma vu o tʋ Zezi yigǝ nɩ, yɩ o kaasɩ dɩ kwǝr-dɩa o wɩ: «Zezi, Yuutu Baŋa-Wɛ Bu, nmʋ tu amʋ tee nɩ sɩ n kɩ bɛɛ mʋ? Popo, yɩ zaŋɩ n yaarɩ-nɩ.» 29O tagɩ kʋntʋ, bɛŋwaanɩ Zezi maŋɩ o pa cicirǝ kam ni sɩ ka nuŋi ka yagɩ nɔɔnʋ wʋm. Kʋ daanɩ cicirǝ kam na maŋɩ ka jɩg-o. Kʋntʋ mʋ paɩ ba yǝni ba kwe capʋnnʋ ba ma vɔ o jɩa dɩ o nɛ, sɩ ba taa yɩr-o. Ba na yǝni ba vɔ-o kʋntʋ, o yǝni o kɔ-tɩ mʋ. Cicirǝ kam laan ma zǝl-o ka pa o duri o vu kagʋa wʋ.
30Zezi laan ma bwe-o o wɩ: «N yɩrɩ mʋ bɛɛ?»
O ma lǝri o wɩ: «A yɩrɩ mʋ Kɔgɔ», bɛŋwaanɩ ciciri zanzan mʋ tɔg-o. 31Ciciri sɩm ma loori Zezi, sɩ o yɩ zǝli-sɩ o pa sɩ zʋ curu goŋ-luŋu kʋm wʋ.
32Tǝrǝ kɔgɔ zanzan dɛɛn ma wʋ je sɩm nɩ ba beeri piu yuu nɩ ba di. Ciciri sɩm ma loori Zezi, sɩ o pa-sɩ cwǝŋǝ sɩ sɩ vu sɩ zʋ tǝrǝ bam wʋ. O ma sɛ. 33Ciciri sɩm laan ma yagɩ nɔɔnʋ wʋm yɩra, yɩ sɩ vu sɩ zʋ tǝrǝ bam. Tǝrǝ bam maama ma duri ba tu ba tʋ nɩnɩʋ kʋm wʋnɩ ba li na ba tɩ.
34Nɔɔna balʋ ya na nii tǝrǝ bam baŋa nɩ tɩn na nɛ kʋntʋ tɩn, ba ma duri ba vu ba ta kʋlʋ na kɩ tɩn tɩʋ wʋnɩ dɩdaanɩ dɛ sɩm maama ba brɩ nɔɔna bam. 35Nɔɔna bam ma nuŋi ba vu sɩ ba nii kʋ na kɩ te tɩn. Ba ma vu ba yi Zezi te. Ba ma na nɔɔnʋ wʋlʋ cicirǝ kam na yag-o tɩn. O maa je Zezi tee nɩ dɩdaanɩ o swan joori ya ba, yɩ o zʋ gwaarʋ. Ba na nɛ-o kʋntʋ tɩn, fʋʋnɩ ma zʋ-ba. 36Balʋ yiǝ na nɛ kʋ maama tɩn ma ta ba brɩ nɔɔna bam kʋ na kɩ te yɩ ciciri sɩm nuŋi sɩ yagɩ nɔɔnʋ wʋm tɩn.
37Zeraaza tɩʋ kʋm dɩ kʋ nawurǝ yam maama nɔɔna bam ma loori Zezi sɩ o viiri, bɛŋwaanɩ fʋʋnɩ tiini dɩ jɩgɩ-ba. Zezi laan ma joori o vu o zʋ naboro kʋm sɩ o viiri.
38O na maa viiri tɩn, nɔɔnʋ wʋlʋ ciciri sɩm na yag-o tɩn ma loor-o sɩ o pa o da o vu. Zezi ma wʋ sɛ. 39O ma ta dɩ nɔɔnʋ wʋm o wɩ: «Joori n vu n sɔŋɔ tiinǝ te, sɩ n ta kʋlʋ Wɛ na kɩ DƖ pa nmʋ tɩn n brɩ-ba.»
Nɔɔnʋ wʋm ma vu o tʋlɩ tɩʋ kʋm maama wʋnɩ o tɔɔlɩ kʋlʋ maama Zezi na kɩ o pa-o tɩn.
Zezi na pɛ Zayirusi bukɔ dɩ kaanɩ wʋdoŋ na yazurǝ te tɩn
(Matiyu 9:18-26, Marɩkɩ 5:21-43)
40Zezi dɛɛn ma joori o bɛ nɩnɩʋ kʋm ni dɩdoŋ dɩm dɩdaanɩ kɔgɔ zanzan mʋ maŋɩ kʋ gilimi daanɩ kʋ cǝg-o. Ba na nɛ-o tɩn, ba ma jeer-o lanyɩranɩ. 41-42Nɔɔnʋ wʋdoŋ maa tɔgɩ o wʋra, o yɩrɩ mʋ Zayirusi. O yɩ Zwifǝ Wɛ-digǝ kam yigǝ tu. O ma vu Zezi te, o kuni doonǝ o yigǝ nɩ o loor-o o wɩ: «Popo, ba dɩbam sɔŋɔ n joŋi a bu n yagɩ, sɩ o wɔɛ o lagɩ o tɩ.» Mʋ o bu dɩdʋa yɩranɩ, o yɩ bɩsankana mʋ, o yi nɩ bɩna fugǝ-yale te. Zezi ma sɛ sɩ o vu.
O na maa kɛ tɩn, kɔgɔ kʋm tiini kʋ pɩɩn-o. 43Kaanɩ wʋdoŋ dɩ maa wʋra o na wɔɛ ka-wʋ taan bɩna fugǝ-yale. O ya kwe o jɩjɩgɩrʋ maama o pa liri tiinǝ sɩ ba soon-o, yɩ nɔɔnʋ dɩ dɩdʋa wʋ wanɩ o soon-o. 44O ma kɛ Zezi kwaga o vu o laarɩ o dwe o gɔrɔ kʋm ni. O na dwe-o kʋntʋ tɩn, jana bam ma kɔ bɩdwɩ baŋa nɩ.
45Zezi ma bwe o wɩ: «Wɔɔ mʋ dwe amʋ?» Ba maama ma fʋ ba wɩ, ba wʋ dwe-o. Pɩyɛɛrɩ dɩ balʋ na wʋ o tee nɩ tɩn ma ta ba wɩ: «Dɩ́ Yuutu, nmʋ wʋ nɛ nɔɔna bam na tiini ba daga yɩ ba pɩɩnɩ nmʋ te tɩn na?»
46Zezi ma lǝri o wɩ: «Kʋ yɩ nɔɔnʋ mʋ dwe-nɩ. Amʋ ye sɩ dam nuŋi a yɩra nɩ.» 47Kaanɩ wʋm ma lwarɩ sɩ o bá wanɩ o sǝgi dɩ kʋlʋ na kɩ tɩn. Fʋʋnɩ maa jɩg-o yɩ o yɩra saɩ. O ma vu o tʋ Zezi yigǝ nɩ. O ma ta dɩd-o kʋlʋ maama na pɛ o dwe-o kʋntʋ tɩn, dɩ o na nɛ yazurǝ bɩdwɩ baŋa nɩ te tɩn. Kɔgɔ kʋm maama ma ni o na tagɩ kʋlʋ tɩn. 48Zezi laan ma ta dɩd-o o wɩ: «A bukɔ, nmʋ na kɩ n wʋ-dɩdʋa dɩ amʋ te tɩn mʋ pɛ n na yazurǝ. Ve sɩ Wɛ wʋ́ wǝli-m.»
49Zezi ta na wʋra o ŋɔɔnɩ kʋntʋ tɩn, nɔɔnʋ wʋdoŋ ma nuŋi Zayirusi sɔŋɔ o ba o ta dɩd-o o wɩ: «N bukɔ wʋm tɩga. Daa yɩ ta n yaarɩ karanyɩna kam.» 50Zezi na ni kʋntʋ tɩn, o ma ta dɩ Zayirusi o wɩ: «Yɩ ta n fʋna. Za n weeni n kɩ n wʋ-dɩdʋa dɩ amʋ, sɩ oó na yazurǝ.»
51Ba ma vu ba yi sɔŋɔ kʋm. Zezi ma zʋ. O ma wʋ sɛ sɩ nɔɔna da-o ba zʋ, kʋ na daɩ Pɩyɛɛrɩ dɩ Zan dɩ Zakɩ, dɩ bu wʋm nu dɩ o ko yɩranɩ. 52Balʋ maama na maŋɩ ba wʋ sɔŋɔ kʋm wʋnɩ tɩn maa keerǝ ba coosǝ bɩsankana kam ŋwaanɩ. Zezi ma ta dɩ ba o wɩ: «Á yɩ taá keerǝ, sɩ o wʋ tɩgɩ, o dɔ mʋ.»
53O na tagɩ kʋntʋ tɩn, ba maama ma mwan-o, bɛŋwaanɩ ba ye nɩ bu wʋm sɩɩnɩ o tɩ mʋ. 54Zezi laan ma vu o ja bɩsankana kam jɩŋa, yɩ o ta dɩd-o o wɩ: «A bu, zaŋɩ wɛɛnɩ.» 55O na tagɩ kʋntʋ tɩn, o ŋwɩa ma joori. O ma zaŋɩ wɛɛnɩ bɩdwɩ baŋa nɩ. Zezi ma ta dɩ ba sɩ ba kɩ wʋdiu ba pa bu wʋm sɩ o di. 56Kʋ ma sʋ bu wʋm nu dɩ o ko lanyɩranɩ. Zezi ma kaanɩ-ba o wɩ, ba yɩ zaŋɩ ba ta ba brɩ nɔɔn-nɔɔnʋ woŋo kʋlʋ na kɩ tɩn.


text:
Asɛyʊʊ
Asɛyʋʋ (Catastrophe)
N̄ʋʋzɩkɩyɛ payaɣ ɖɔɖɔ size azɛyʋʋ. Tɔm piye azɛyʋʋ kɛna mbʋ pɩwɩlɩɣ kaŋŋ size azɛyʋʋ laba yaa n̄ʋʋzɩkɩyɛ naɖɩyɛ laba nɛ pʋyʋ wɛɛkɩ yɔ. Azɛyʋʋ yaa n̄ʋʋzɩkɩyɛ ɛlaba ca kɔyɔ, pʋyʋ kɩwɛɛkɩm lɩɣ. Azɛyʋʋ kɛna pʋyʋ kiɖi n̄ɩm lakasɩ kɩwɩzɩsɩ nasɩyɛ. Azɛyʋʋ tɛkɛ pʋyʋ yaa lakasɩ kɩbanzɩ. Azɛyʋʋ nakʋyʋ leɖiɣ, nakʋyʋ ñɛwɛɛ tobi.
Ñʋʋzɩkɩyɛ lakasɩ lɩɣna ɛyʋ lakasɩ cɔlɔ.
Azɛyʋʋ nakʋyʋ ɛlaba yɔ, wondu sakɩyɛ leki,Nabʋyʋ taa ɖɔɖɔ ɛyaa sakɩyɛ lesiɣ pe-weziŋ.
Azɛyʋʋ nakʋyʋ ɛlaba hɔɔlʋʋ nakʋyʋ taa kɔyɔ, putukuuna samaɣ pɩdɩɩfɛyɩ. Ɖooo lɛ, azɛyʋʋ nakʋyʋ ɛlaba hɔɔlʋʋ nakʋyʋ taa kɔyɔ, hɔɔlɩŋ lɛɛŋ taa samaɣ seɣ lɔŋ nɛ powolo pasɩna samaɣ ŋga azɛyʋʋ talɩ-kɛ yɔ. Azɛyʋʋ sɔsɔʋ nakʋyʋ ɛlaba hɔɔlʋʋ nakʋyʋ taa kɔyɔ, raadiyoonaa taa ɛyʋ nɩɣ-tʋ. Paɖʋ-tʋ ɖɔɖɔ ɛntɛɛrɩnɛtɩ yɔɔ. Pawɩlɩ ɖɔɖɔ azɛyʋʋ-kʋ televiziyɔɔnaa taa.
Azɛyʋʋ ɖɔɖɔ payaɣ se kɛkpɛdɛzaɣ sɔsaɣ. Haba yɔɔ azɛyʋʋ ndɩ ndɩ kɩlɩɣ labʋ pɩlɩɩna habɩyɛ yɔɔ ɖɔnɛ paɣtʋ kɩɩñamtʋ cɔlɔ.


text:
Luki 3:1-2
Zakari bu Zan na tɔɔlɩ Wɛ kwǝrǝ te tɩn
(Matiyu 3:1-12, Marɩkɩ 1:1-8, Zan 1:19-28)
1-2Kʋ dɛɛn na kɛ yɩ Tibɛɛrɩ yɩ lʋgʋ kʋm pa-farʋ kʋ maŋɩ dɩ bɩna fugǝ-yanu tɩn, mʋ Wɛ kwǝrǝ dɛɛn tu Zakari bu Zan te. Kantʋ maŋa kam nɩ Pɔnsɩ Pilatɩ mʋ yɩ Zude tɩɩnɩ dɩm gʋvɩrma tu. Erɔdɩ maa yɩ Galile tɩʋ kʋm yuutu, yɩ o zɩmbaarʋ Filipi dɩ yɩ Yituri dɩ Tɩrakoni tɩɩnɩ dɩm yuutu. Lizanɩa dɩ maa yɩ Abɩlɛnɩ tɩʋ yuutu. Kʋ daarɩ Annɩ dɩ Kayifu dɛɛn maa yɩ Wɛ kaanɩm yigǝ tiinǝ. Maŋa kam Wɛ kwǝrǝ kam na tu Zan te kʋntʋ tɩn, o wʋ kagʋa wʋnɩ mʋ. 3O ma zaŋɩ o tʋlɩ Zʋrdɛn bugǝ ni tɩɩnɩ dɩm maama nɩ, yɩ o tɔɔlɩ Wɛ kwǝrǝ kam o brɩ nɔɔna o wɩ, ba maŋɩ sɩ ba lǝni ba wʋrʋ ba yagɩ kǝm-balwaarʋ, sɩ ba daarɩ ba pa o miisi-ba na wʋnɩ, sɩ Wɛ laan wʋ́ yagɩ ba lwarɩm DƖ ma cɛ-ba.


text:
Zan 5
Zezi na pɛ kɔrɔ na yazurǝ siun dɛ nɩ te tɩn
1Kʋntʋ kwaga nɩ Zezi ma zaŋɩ o vu Zeruzalɛm, sɩ o tɔgɩ o di Zwifǝ bam candiǝ kadoŋ. 2Bugǝ kadoŋ mʋ wʋra, ka na batwarɩ dɩ tɩʋ kʋm ni dɩlʋ peeni na tɔgɩ da tɩn. Ka yɩrɩ dɩ Zwifǝ bam taanɩ mʋ yɩ Betizata. Ba dɛɛn te pwe sɩnu mʋ ka ni nɩ. 3Yawɩɩna zanzan dɛɛn yǝni ba tigi pwe sɩm kuri nɩ. Badaara yɩ lilwǝ dɩ gwanɩ dɩ kwaarʋ. [Ba tigi da ba cǝgǝ, sɩ Wɛ malɛka mʋ ba ka pɔgɩlɩ na bam. 4Ka na yǝni ka pɔgɩlɩ na bam kʋntʋ doŋ, yawɩɩnʋ wʋlʋ na wʋ́ loori yigǝ o tu na bam wʋnɩ tɩn wʋ́ na yazurǝ dɩ yawɩʋ kʋlʋ maama na jɩg-o tɩn.]
5Nɔɔnʋ wʋdoŋ dɛɛn ma wʋra, o na ba jɩgɩ yazurǝ kʋ yi nɩ bɩna fiintɔ nana (38) te. 6Zezi ma na o na tigi da tɩn, yɩ o lwarɩ nɩ o ya maŋɩ o ba jɩgɩ yazurǝ kʋ daanɩ. O ma ta dɩ nɔɔnʋ wʋm o wɩ: «Nmʋ lagɩ sɩ n na yazurǝ na?»
7Yawɩɩnʋ wʋm ma lǝr-o o wɩ: «A tu, bugǝ kam na bam na yǝni ba pɔgɩlɩ, a ba jɩgɩ nɔɔnʋ wʋlʋ na wʋ́ kwe-nɩ o ja tu na bam wʋnɩ tɩn. A na yǝni a kwaanɩ sɩ a tu, nɔɔnʋ mʋ wʋ́ tu o loori amʋ.»
8Zezi ma ta dɩd-o o wɩ: «Zaŋɩ wɛɛnɩ, sɩ n kwe n sara kam n ta n veǝ.» 9O na tagɩ kʋntʋ tɩn, nɔɔnʋ wʋm ma sɩɩnɩ o na yazurǝ bɩdwɩ baŋa nɩ, yɩ o zaŋɩ o kwe o sara kam o veǝ. Kʋ yɩ Zwifǝ bam siun dɛ nɩ mʋ kʋ kɩ kʋntʋ.
10Kʋntʋ ŋwaanɩ Zwifǝ yigǝ tiinǝ bam ma ta dɩ nɔɔnʋ wʋm ba wɩ: «Zɩm yɩ dɩbam siun dɛ mʋ. Kʋntʋ ŋwaanɩ kʋ culǝ sɩ n ta n ze n sara kam.»
11O ma lǝri-ba o wɩ: «Nɔɔnʋ wʋlʋ na pɛ amʋ na yazurǝ tɩn mʋ tagɩ o wɩ, a kwe a sara kam a taa veǝ.»
12Ba ma bwe-o ba wɩ: «Nɔɔnʋ wʋm kʋntʋ yɩ wɔɔ mʋ, yɩ o wɩ n kwe n sara kam n ta n veǝ?»
13O maa daa yǝri wʋlʋ na pɛ o na yazurǝ yam tɩn, bɛŋwaanɩ Zezi zʋ nɔn-kɔgɔ kʋm wʋ yɩ o daa wʋ nɛ-o.
14Kʋ na kɩ fɩɩn tɩn, Zezi ma vu o jeer-o Wɛ-di-kamunu kʋm wʋnɩ. O ma ta dɩd-o o wɩ: «Nii, nmʋ laan nɛ yazurǝ. Nan daa n yɩ kɩ lwarɩm, sɩ wo-lɔŋɔ kʋlʋ na dwe kʋntʋ tɩn daa yɩ kɩ-m.»
15Nɔɔnʋ wʋm laan ma vu o ta dɩ Zwifǝ yigǝ tiinǝ bam o wɩ: «Kʋ yɩ Zezi ya mʋ pɛ a na yazurǝ.»
Zezi na jɩgɩ dam te tɩn
16Zwifǝ yigǝ tiinǝ bam dɛɛn maa wʋra ba yaarɩ Zezi, dɩ o na pɛ yawɩɩnʋ wʋm na yazurǝ ba siun dɛ dɩm nɩ tɩn ŋwaanɩ. 17Zezi ma lǝri-ba o wɩ: «A Ko Wɛ yǝni DƖ kɩ kʋlʋ DƖ wʋbʋŋa na lagɩ tɩn mʋ maŋa maama. Amʋ dɩ nan kɩ kʋntʋ mʋ.»
18O na tagɩ kʋntʋ tɩn ŋwaanɩ mʋ pɛ Zwifǝ yigǝ tiinǝ bam laan tiini ba bʋŋɩ o gʋm. Kʋ nan daɩ nɩ ba na wɩ o cɔgɩ ba siun dɛ cullu tɩm tɩn má ŋwaanɩ, kʋ yɩ o na tagɩ o wɩ Wɛ yɩ o tɩtɩ Ko tɩn mʋ. O taanɩ dɩm kʋntʋ brɩ nɩ o dɩ Wɛ yɩ bɩdwɩ mʋ.
19Zezi ma ta dɩ ba o wɩ: «A lagɩ a ta cɩga mʋ dɩ abam sɩ, amʋ na yɩ Wɛ Bu wʋm tɩn, a bá wanɩ a kɩ kʋlʋkʋlʋ a tɩtɩ nɩ, kʋ na daɩ kʋlʋ a na nɛ a Ko Wɛ na kɩ tɩn. A Ko na kɩ kʋlʋ tɩn mʋ amʋ dɩ wʋ́ kɩ. 20Bɛŋwaanɩ Baŋa-Wɛ soe DƖ Bu wʋm yɩ DƖ maa brɩ-o kʋlʋ maama DƖ tɩtɩ na kɩ tɩn. DƖ nan wʋ́ brɩ-o wo-kamunnu tɩlʋ na dwe tɩntʋ tɩn sɩ o kɩ, yɩ kʋʋ́ sʋ abam. 21Kʋntʋ, Baŋa-Wɛ na bi nɔɔna DƖ pa ba yagɩ tʋʋnɩ yɩ DƖ pa-ba ŋwɩ-dʋŋa te tɩn, DƖ Bu wʋm dɩ wʋ́ pa balʋ o na lagɩ tɩn na ŋwɩ-dʋŋa. 22Kʋlʋ na wǝli da tɩn, Baŋa-Wɛ tɩtɩ bá di nɔɔn-nɔɔnʋ taanɩ. DƖ nan pɛ DƖ Bu wʋm ni sɩ o di nabiinǝ maama taanɩ. 23Kʋntʋ wʋ́ pa nɔɔna maama zuli Wɛ Bu wʋm, nɩ ba na zuli o Ko Wɛ te tɩn. Wʋlʋ maama na ba zuli Wɛ Bu wʋm tɩn, o ba zuli o Ko Wɛ dɩlʋ na tʋŋ-o tɩn dɩ mʋ.»
24Zezi daa ma ta o wɩ: «A lagɩ a ta cɩga mʋ dɩ abam sɩ, wʋlʋ maama na ni a taanɩ dɩm yɩ o daarɩ o kɩ o wʋ-dɩdʋa dɩ wʋlʋ na tʋŋɩ-nɩ tɩn, kʋntʋ tu jɩgɩ ŋwɩ-dʋŋa kalʋ na ba ti tɩn. Ba daa bá di o taanɩ. Kʋntʋ tu nuŋi tʋʋnɩ wʋnɩ mʋ, o zʋ ŋwɩa kalʋ na ba ti tɩn wʋnɩ. 25A lagɩ a ta cɩga dɩ abam sɩ, maŋa maa bɩɩna lele kʋntʋ, yɩ balʋ na ba jɩgɩ ŋwɩa Wɛ tee nɩ tɩn wʋ́ ni amʋ Wɛ Bu wʋm kwǝrǝ. Balʋ na sɛ-ka tɩn wʋ́ na Wɛ ŋwɩ-dʋŋa kam. 26Kʋntʋ, Wɛ na yɩ ŋwɩa tu tɩn, mʋ DƖ pɛ wʋlʋ na yɩ DƖ Bu wʋm tɩn dɩ ji ŋwɩa tu. 27DƖ ma kwǝri DƖ pa-o ni sɩ o di nabiinǝ taanɩ, o na yɩ Nabiin-bu wʋm tɩn ŋwaanɩ. 28Yɩ pa-na kʋ sʋ abam dɩ a na tagɩ woŋo kʋlʋ tɩn. Maŋa maa bɩɩna, yɩ balʋ maama na tɩgɩ tɩn wʋ́ ni amʋ kwǝrǝ, 29yɩ ba nuŋi ba yibeelǝ wʋnɩ. Balʋ maama na kɩ lanyɩranɩ tɩn wʋ́ bi ba taa ŋwɩ Wɛ tee nɩ. Kʋ daarɩ balʋ maama na kɩ wo-balwaarʋ tɩn wʋ́ bi, yɩ ba di ba taanɩ, yɩ ba na cam. 30A bá wanɩ a kɩ kʋlʋkʋlʋ amʋ tɩtɩ nɩ. Amʋ tɔgɩ a Ko ni mʋ a maa di nabiinǝ taanɩ. Kʋntʋ ŋwaanɩ amʋ sarɩya dim dɩm yɔɔrɩ dɩ yɩ cɩga mʋ, bɛŋwaanɩ amʋ ba kwaanɩ sɩ a kɩ kʋlʋ amʋ tɩtɩ na lagɩ tɩn, kʋ yɩ Wɛ na tʋŋɩ-nɩ sɩ a kɩ kʋlʋ DƖ na lagɩ tɩn mʋ.»
31Zezi ta ma ta dɩ Zwifǝ yigǝ tiinǝ bam o wɩ: «A tɩtɩ yɩranɩ mʋ ya na brɩ a cɩga kam, kʋ daɩ fɩfɩʋn sɩ á sɛ nɩ a taanɩ dɩm yɩ cɩga. 32Nɔɔnʋ wʋdoŋ nan mʋ zɩgɩ amʋ cɩga kam kwaga nɩ, kʋ yɩ amʋ Ko Wɛ mʋ, yɩ a ye nɩ wʋntʋ jɩgɩ cɩga dɩ o na tɛ amʋ taanɩ te tɩn. 33Abam ya tʋŋɩ nɔɔna Zan tee nɩ yɩ o ta amʋ cɩga o brɩ-ba. 34Kʋ na yɩ amʋ, a ya ba lagɩ sɩ nɔɔn-nɔɔnʋ pa amʋ cɩga kam maana. A nan tagɩ Zan taanɩ abam ŋwaanɩ mʋ, sɩ kʋ wanɩ kʋ wǝli abam sɩ á na vrɩm lwarɩm wʋnɩ. 35Zan dɛɛn nyɩ dɩ kanɩa mini na tiini dɩ jɩgɩ pooni te tɩn mʋ. Abam ma sɛ sɩ á tɔgɩ o taanɩ dɩm dɩ wʋpolo maŋa fɩnfɩɩn yɩranɩ, yɩ á laan kwe á yagɩ.
36A nan jɩgɩ maana yalʋ na daga ya dwe Zan na pɛ yalʋ tɩn. Tɩtʋŋa yam a Ko Wɛ na pɛ-nɩ sɩ a tʋŋɩ tɩn, yantʋ mʋ a jɩgɩ a tʋŋa, yɩ yantʋ mʋ pa-nɩ cɩga nɩ Wɛ mʋ sɩɩnɩ DƖ tʋŋɩ-nɩ. 37A Ko Wɛ dɩlʋ na tʋŋɩ-nɩ tɩn zɩgɩ a cɩga kam kwaga nɩ. Abam nan maŋɩ á wʋ cǝgi DƖ kwǝrǝ, naa á na DƖ na nyɩ te tɩn. 38Abam wʋ joŋi DƖ taanɩ dɩm á kɩ á wʋ nɩ. Á na wʋ sɛ wʋlʋ wʋm DƖ na tʋŋɩ tɩn mʋ brɩ kʋntʋ. 39Abam yǝni á kwaanɩ á zaasɩ Wɛ twaanʋ tɩm, bɛŋwaanɩ á bʋŋɩ nɩ tɩntʋ ŋwaanɩ mʋ á wʋ́ na ŋwɩa kalʋ na ba ti tɩn. Kʋ nan yɩ amʋ taanɩ mʋ twaanʋ tɩm kʋntʋ tɛa. 40Abam nan ta ba sɛ sɩ á ba amʋ te, sɩ kʋ pa á na ŋwɩ-dʋŋa kalʋ na ba ti tɩn.
41A nan ba bʋŋɩ sɩ nabiinǝ ta pa amʋ zulǝ. 42Kʋ na yɩ abam, amʋ ye á wʋrʋ. A ye nɩ Wɛ sono tǝri á bɩcara nɩ. 43Amʋ nan jaanɩ a Ko yɩrɩ mʋ a ba, yɩ abam vɩn sɩ á jeeri-nɩ. Nɔɔnʋ wʋlʋ nan na jaanɩ o tɩtɩ yɩrɩ o ba, á wʋ́ jeeri kʋntʋ tu. 44Abam nan lagɩ sɩ á taá joŋi zulǝ mʋ da-tee nɩ, yɩ á ba lagɩ sɩ á kɩ kʋlʋ na wʋ́ pa á na zulǝ Wɛ dɩlʋ na ba jɩgɩ doŋ tɩn tee nɩ. Kʋntʋ mʋ á warɩ á kɩ á wʋ-dɩdʋa dɩ amʋ.
45Á yɩ taá bʋŋɩ nɩ, amʋ mʋ wʋ́ vɩn abam bʋra a Ko Wɛ tee nɩ. Kʋ yɩ Moyisi wʋm abam ya na bʋŋɩ sɩ á wʋ́ na ŋwɩa Wɛ tee nɩ o ŋwaanɩ tɩn mʋ wʋ́ vɩn abam bʋra. 46Abam ya na sɩɩnɩ á sɛ Moyisi na tagɩ kʋlʋ tɩn, á ya wʋ́ sɛ amʋ dɩ, bɛŋwaanɩ wʋntʋ pʋpʋnɩ amʋ taanɩ mʋ. 47Abam nan maŋɩ á wʋ sɛ o na pʋpʋnɩ kʋlʋ tɩn. Kʋntʋ tɩn, á nan wʋ́ kɩ ta mʋ á sɛ amʋ na tagɩ kʋlʋ tɩn?»


text:
Tɩtʋŋa Tɔnɔ 2
Wɛ Joro kʋm na tu kʋ zǝni Zezi karabiǝ bam te tɩn
1Dɛ dɩm Zwifǝ bam na yǝni ba di ba candiǝ kalʋ yɩrɩ na yɩ Pantɩkoti tɩn ma ba ka yi. Zezi karabiǝ bam maama maa wʋ daanɩ jǝgǝ dɩdʋa. 2Sɔɔ ma da kʋ nuŋi wɛyuu nɩ nɩnɛɛnɩ vu-dɩʋ na fufugi te tɩn. Sɔŋɔ kʋm ba na je kʋ wʋnɩ tɩn maama ma su dɩ sɔɔ kʋm kʋntʋ. 3Ba ma na wǝǝnu nɩ min-vwɩ te, yɩ tɩ pwɛ pwɛ tɩ jǝni ba dɩdʋa dɩdʋa yuu nɩ. 4Wɛ Joro kʋm ma ba ba maama tee nɩ dɩ dam, yɩ ba sɩŋɩ sɩ ba taa ŋɔɔnɩ taana dwi dwi, nɩnɛɛnɩ Wɛ Joro kʋm na pɛ-ba dam sɩ ba ŋɔɔnɩ taanɩ dɩlʋ tɩn.
5Kantʋ maŋa kam nɩ, Zwifǝ zanzan dɛɛn mʋ tu ba wʋ tɩʋ kʋm nɩ. Ba maa yɩ balʋ na kwarɩ Wɛ lanyɩranɩ tɩn, yɩ ba nuŋi je maama mʋ lʋgʋ baŋa nɩ. 6Balʋ na wʋra tɩn dɛɛn ma ni sɔɔ kʋm na kɩ te tɩn, yɩ kɔgɔ zanzan laan ma ba kʋ la daanɩ jǝgǝ kam nɩ. Ba ma ni Zezi karabiǝ bam na zɩgɩ ba ŋɔɔnɩ taana dwi dwi. Kʋ ma sʋ-ba, bɛŋwaanɩ ba maama dɛɛn ni Zezi karabiǝ bam na ŋɔɔnɩ ba dɩdʋa dɩdʋa dwi taanɩ. 7Ba yɩra ma sɔɔrɩ yɩ kʋ kɩ-ba yǝǝu. Ba ma ta ba wɩ: «Nii, bantʋ maama yɩ Galile tiinǝ mʋ, yɩ ba zɩgɩ ba ŋɔɔnɩ taana yantʋ doŋ. 8Kʋ nan kɩ ta mʋ yɩ dɩbam maama ni ba na ŋɔɔnɩ dɩbam dɩdʋa dɩdʋa dwi taanɩ? 9Dɩbam nuŋi je dwi tǝri tǝri mʋ. Dɩbam badonnǝ nuŋi Parɩtɩ dɩ Meedi dɩ Elam, kʋ wǝli dɩ Mesopotami dɩ Zude dɩ Kapadɔsɩ, dɩdaanɩ Pɔn dɩ Azi tɩɩnɩ dɩm maama. 10Dɩ́ badonnǝ dɩ ma nuŋi Friizi dɩ Pamfili dɩ Ezipi dɩ Liibi tɩɩnɩ dɩlʋ na batwarɩ dɩ Sirɛɛnɩ tɩn. Dɩ́ badonnǝ maa nuŋi Rom. 11Dɩbam yɩ Zwifǝ mʋ, kʋ wǝli dɩ dwi-gɛ tiinǝ balʋ na tɔgɩ cullu tɩlʋ Wɛ na pɛ dɩbam Zwifǝ bam tɩn. Dɩbam badonnǝ maa nuŋi Krɛtɩ dɩ Arabi. Dɩ kʋntʋ dɩ, dɩbam maama nan ta ni ba na maɩ dɩbam dɩdʋa dɩdʋa dwi taanɩ ba ŋɔɔnɩ wo-kamunnu tɩlʋ Wɛ na kɩ tɩn.»
12Nɔɔna bam na yɩ yǝǝu yɩ ba wʋbʋŋa vugimi daanɩ kʋntʋ tɩn, ba maa bwe daanɩ ba wɩ: «Kǝm dɩntʋ kuri mʋ bɛɛ?» 13Ba badaara laan maa jɩgɩ Zezi tɩntʋŋna bam ba mwana, yɩ ba tɛ ba wɩ: «Nɔɔna bantʋ nyɔgɩ sana mʋ ba su.»
Pɩyɛɛrɩ na tɔɔlɩ Wɛ kwǝrǝ Pantɩkoti dɛ nɩ te tɩn
14Pɩyɛɛrɩ laan ma zaŋɩ wɛɛnɩ dɩdaanɩ o donnǝ fugǝ-dɩdʋa kam. O ma ŋɔɔnɩ dɩ kwǝr-dɩa o ta dɩ nɔn-kɔgɔ kʋm o wɩ: «A badonnǝ-ba, Zwifǝ-ba dɩ abam balʋ maama na zʋʋrɩ Zeruzalɛm nɩ tɩn, cǝgi-na sɩ a ta kǝm dɩntʋ kuri a brɩ abam. 15Abam na bʋŋɩ nɩ nɔɔna bantʋ nyɔgɩ sana mʋ ba su tɩn, kʋ nan daɩ kʋntʋ. Kʋ daa ta yɩ tɩtɩɩtɩ mʋ, wɩa ta wʋ bɩgɩ sɩ ba nyɔ sana. 16Kʋ nan yɩ kʋlʋ Wɛ nijoŋnu Zʋwɛlɩ dɛɛn na ŋɔɔnɩ kʋ taanɩ tɩn mʋ. 17O tagɩ sɩ Baŋa-Wɛ wɩ:
‹Lʋgʋ tiim maŋa na yiǝ,
amʋ wʋ́ pwǝri a Joro kʋm sɩ kʋ taa wʋ nabiinǝ maama tee nɩ.
Kʋntʋ nan wʋ́ pa abam biǝ dɩ á bukwa ŋɔɔnɩ amʋ yiyiu-ŋwɛ.
Aá pa abam nɔn-dʋnnʋ na vɩɩrɩm,
kʋ daarɩ sɩ á nankwɩn dwɛ dɩndwɩa.
18Kʋ yɩ cɩga sɩ da yam kʋntʋ nɩ,
kʋ na yɩ a tɩntʋŋ-baara dɩ kaana dɩ,
aá pwǝri a Joro kʋm a pa ba maama,
sɩ ba ŋɔɔnɩ amʋ yiyiu-ŋwɛ.
19A ta wʋ́ pa wo-kɩnkagɩla taa kɩ wɛyuu nɩ,
yɩ a daarɩ a kɩ wǝǝnu tɩlʋ na brɩ a dam tɩn tɩga baŋa nɩ.
Kantʋ maŋa kam nɩ jana wʋ́ ta wʋra dɩ mini dɩ nyʋa kalʋ na tiini ka zwǝrǝ tɩn.
20Wɩa kam wʋ́ ji lim, yɩ cana kam dɩ wʋ́ ji nasʋŋʋ nɩ jana te,
kʋ na wʋ́ loori sɩ amʋ Baŋa-Wɛ sarɩya dɛ kamunu kʋlʋ na jɩgɩ zulǝ ba dɩ yi tɩn.
21Dɛ dɩm kʋntʋ nɩ,
wʋlʋ maama na wʋ́ bǝŋi dɩ́ Yuutu yɩrɩ o ma loori zǝnǝ tɩn,
oó na vrɩm.›
22A badonnǝ Yisɩrayɛlɩ tiinǝ-ba, cǝgi-na a na lagɩ a ta kʋlʋ tɩn. A lagɩ a ta Zezi wʋlʋ na yɩ Nazarɛtɩ tu tɩn taanɩ mʋ a brɩ abam. Baŋa-Wɛ tagɩ wʋntʋ ŋwaanɩ mʋ DƖ kɩ wo-kamunnu dɩ wo-kɩnkagɩla dɩ wǝǝnu tɩlʋ na brɩ DƖ dam tɩn, sɩ kʋ brɩ abam nɩ o sɩɩnɩ o nuŋi wʋm Baŋa-Wɛ te mʋ. Abam tɩtɩ maŋɩ á ye kʋntʋ, bɛŋwaanɩ wǝǝnu tɩm kʋntʋ maŋɩ tɩ kɩ abam tɩtarɩ nɩ. 23Wɛ maŋɩ DƖ ye kʋ na wʋ́ ta yɩ te tɩn. DƖ dɛɛn ma lɩ wʋbʋŋa sɩ abam ja Zezi á kɩ nɔn-balwaarʋ jɩŋa nɩ, sɩ ba pa-o tʋʋn-dagara baŋa nɩ. Á kɩ kʋntʋ mʋ á ma á gʋ-o. 24Wɛ nan mʋ bi-o DƖ pa o yagɩ tʋʋnɩ. DƖ ma joŋ-o tʋʋnɩ yaara yam wʋnɩ DƖ yagɩ. Bɛŋwaanɩ tʋʋnɩ dɛɛn wʋ wanɩ dɩ cǝŋ-o dɩ yagɩ yibeeli dɩm wʋnɩ.
25Faŋa faŋa tɩn, Pɛ Davidi dɛɛn tagɩ wʋntʋ taanɩ o wɩ:
‹A naɩ a Yuutu Wɛ a yigǝ nɩ maŋa maama.
DƖ wʋ a jazɩm nɩ,
sɩ DƖ zǝni-nɩ sɩ a yɩ tʋ.
26Mʋ kʋ kuri a jɩgɩ wʋpolo lanyɩranɩ,
yɩ a ni-taanɩ dɩ jɩgɩ ywǝǝni.
Dɩ a yɩra bwǝni dɩm maama
a nan ta jɩgɩ tɩɩna nmʋ Wɛ tee nɩ.
27Bɛŋwaanɩ, a na tɩga,
nmʋ Baŋa-Wɛ bá yagɩ-nɩ sɩ a maŋɩ curu nɩ.
Nmʋ bá sɛ sɩ n tɩtɩ Wʋ-poŋo Tu wʋm yɩra pɔ.
28Nmʋ pɛ a lwarɩ cwe sɩlʋ na yɩ ŋwɩa cwe tɩn sɩ a taa tɔga.
Nmʋ wʋ́ pa a na ywǝǝni zanzan nmʋ tee nɩ.›
29A ko-biǝ-ba, mʋ kʋlʋ dɩbam nabaarʋ Davidi dɛɛn na tagɩ tɩn. A nan lagɩ a ŋɔɔnɩ wʋntʋ taanɩ mʋ jaja a brɩ abam nɩ o tɩga, yɩ ba kwe-o ba kɩ. O yibeeli ta wʋra dɩ zɩm maama. 30O dɛɛn nan yɩ Wɛ nijoŋnu mʋ, yɩ o guli Wɛ na goni ni DƖ pa-o DƖ wɩ, DƖ wʋ́ pa o dwi tiinǝ bam dɩdʋa zaŋɩ o di paarɩ o jǝŋǝ kam je nɩ. 31Davidi nan maŋɩ o da yigǝ o lwarɩ kʋlʋ Wɛ na wʋ́ kɩ tɩn. Kʋ yɩ Krisi wʋm Wɛ na tʋŋɩ tɩn tʋʋnɩ biim woŋo mʋ o tagɩ o wɩ: ‹Wɛ wʋ sɛ sɩ DƖ yag-o curu nɩ. O yɩra yam dɩ nan wʋ pɔgɩ.› 32Cɩga tɩn, Baŋa-Wɛ mʋ joori DƖ pa Zezi wʋlʋ a ya na tagɩ tɩn ŋwɩa, yɩ dɩbam maama yɩ maana tiinǝ dɩ́ brɩ nɔɔna cɩga kam kʋntʋ. 33Wɛ na bi-o tɩn, DƖ zǝŋ-o DƖ jǝni DƖ jazɩm nɩ. Zezi laan ma joŋi Wɛ Joro kʋm o Ko Wɛ tee nɩ, nɩ Wɛ na maŋɩ DƖ go ni sɩ DƖ wʋ́ pa-o te tɩn, yɩ o pwǝri-kʋ dɩbam baŋa nɩ. Mʋ kʋlʋ abam zɩm na naɩ yɩ á kwǝri á ni tɩn. 34Kʋ daɩ Davidi tɩtɩ mʋ diini Wɛ-sɔŋɔ. Wʋntʋ nan tagɩ o wɩ:
‹Yuutu Baŋa-Wɛ tagɩ dɩ a Yuutu DƖ wɩ:
Ba n jǝni a jazɩm nɩ,
35sɩ aá kɩ nmʋ dʋna maama n nɛ kuri nɩ, sɩ n nɔ-ba nɩ tɩga te.›
36Kʋntʋ tɩn, Yisɩrayɛlɩ dwi maama nan maŋɩ sɩ ba lwarɩ lanyɩranɩ nɩ, Zezi wʋlʋ abam na pagɩ tʋʋn-dagara baŋa nɩ á gʋ tɩn, kʋ yɩ wʋntʋ tɩtɩ nɔ́ɔ mʋ Wɛ laan pɛ sɩ o taa yɩ Krisi wʋm, yɩ o kwǝri o yɩ dɩbam Yuutu.»
37Nɔɔna bam na ni Pɩyɛɛrɩ na tagɩ kʋlʋ kʋntʋ tɩn, kʋ ma tiini kʋ cɔgɩ ba wʋrʋ zanzan. Ba ma bwe Pɩyɛɛrɩ dɩ Zezi tɩntʋŋna badonnǝ bam ba wɩ: «Dɩ́ ko-biǝ-ba, dɩ́ nan wʋ́ kɩ ta mʋ?»
38Pɩyɛɛrɩ ma lǝri-ba o wɩ: «Abam maama maŋɩ sɩ á lǝni á wʋrʋ á yagɩ kǝm-balwaarʋ tɩm, sɩ á daarɩ á pa ba miisi abam na wʋnɩ Zezi Krisi yɩrɩ ŋwaanɩ, sɩ Wɛ wʋ́ yagɩ á lwarɩm DƖ ma cɛ abam. Wɛ laan wʋ́ pa DƖ Joro kʋm taa wʋ abam tee nɩ. 39Mʋ Wɛ na goni ni sɩ DƖ kɩ te tɩn. DƖ goni ni dɩntʋ DƖ pa abam dɩ á biǝ, kʋ wǝli dɩ balʋ maama na baŋwɛ tɩn. Kʋ yɩ balʋ maama dɩbam Yuutu Baŋa-Wɛ na wʋ́ bǝŋi sɩ ba taa tɔg-o tɩn mʋ.»
40Pɩyɛɛrɩ ma joori o fɔgɩ o ma bɩtarɩ dwi dwi o brɩ-ba Wɛ cɩga kam, yɩ o kaanɩ-ba o wɩ: «Sɛ-na sɩ Baŋa-Wɛ vrɩ abam zɩm nɔn-balwaarʋ tɩm tɩtarɩ nɩ.» 41Nɔɔna bam zanzan ma sɛ o taanɩ dɩm, yɩ ba daarɩ ba pa ba miisi-ba na wʋnɩ Wɛ ŋwaanɩ. Dɛ dɩm kʋntʋ nɩ nɔɔna zanzan mʋ tu ba zʋ ba wǝli Zezi karabiǝ kɔgɔ kʋm wʋnɩ, ba yi nɩnɛɛnɩ nɔɔna mʋrr-tɩtɔ (3.000) te. 42Ba ma tiini ba kwaanɩ ba pa Zezi tɩntʋŋna bam brɩ-ba Wɛ cwǝŋǝ kam. Ba maama maa wǝli daanɩ dɩ ni dɩdʋa, yɩ ba kwǝri ba tɔgɩ daanɩ ba di wʋdiu nɩ Zezi dɛɛn na fɔgɩ dɩpɛ dɩm o pa o karabiǝ bam yɩ ba di te tɩn. Ba ma kwǝri ba tɔgɩ daanɩ ba warɩ Wɛ maŋa maama.
43Fʋʋnɩ ma zʋ nɔɔna bam maama, bɛŋwaanɩ Wɛ dɛɛn pɛ Zezi tɩntʋŋna bam kɩ wo-kɩnkagɩla dɩ wǝǝnu zanzan na brɩ Baŋa-Wɛ dam tɩn. 44Zezi karabiǝ bam maama dɛɛn yǝni ba wʋ jǝgǝ dɩdʋa mʋ, yɩ wǝǝnu tɩlʋ ba na jɩgɩ tɩn yɩ ba maama nyɩm. 45Ba maa yǝni ba kwe ba jɩjɩgɩrʋ dɩ ba zɩla ba yǝgǝ, yɩ ba maŋɩ tɩ sǝbu kʋm ba pa daanɩ, kʋ maŋɩ nɩ nɔɔnʋ maama na lagɩ zǝnǝ te tɩn. 46Dɛ maama ba yǝni ba la daanɩ Wɛ-di-kamunu kʋm wʋnɩ. Ba ma tɔgɩ daanɩ ba di wʋdiu da sam nɩ, kʋ nyɩ dɩ Zezi dɛɛn na fɔgɩ dɩpɛ o pa karabiǝ bam te tɩn. Ba maa maŋɩ ba wʋdiiru ba pa daanɩ, yɩ ba jɩgɩ wʋpolo lanyɩranɩ dɩdaanɩ wʋbʋŋ-dɩdwɩ. 47Ba maa zuli Wɛ maŋa maama, yɩ ba jɩgɩ zulǝ nɔɔna maama yibiyǝ nɩ. Dɛ maama dɩ́ Yuutu wʋm maa paɩ balʋ na nɛ vrɩm tɩn tui ba wǝli ba kɔgɔ kʋm wʋnɩ.


text:
Toovenum (réalité)
Mbʊ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «vérité» yɔ, mbʊʊ payaɣna kabɩyɛ kʊnʊŋ taa se toovenum. Mbʊ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «raison» yɔ, mbʊʊ payaɣna kabɩyɛ kʊnʊŋ taa se toovenum. Mbʊ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «réalité» yɔ, mbʊʊ payaɣna kabɩyɛ kʊnʊŋ taa se toovenum. Pʊ-tɔbʊʊ se yee pɔtɔma kabɩyɛ taa se toovenum, pɩpɩzɩɣ pɩkɛ mbʊ Fransɩɩ tʊ ñayaɣ se «vérité» yɔ, pɩpɩzɩ pɩkɛ mbʊ Fransɩɩ tʊ ñayaɣ se «raison» yɔ, pɩpɩzɩ ɖɔɖɔ pɩkɛ mbʊ Fransɩɩ tʊ yaɣ se «réalité» yɔ. Cɩnɛ lɛ, mbʊ Fransɩɩ tʊ yaɣ se «réalité» yɔ, pʊ-tɔm ɖɩyɔɔdʊʊ. Mbʊ Fransɩɩ tʊ yaɣ se «réalité» (toovenum) yɔ, pɩkɛ mbʊ pʊwɛ siŋŋ nɛ ɛyʊ naɣ-pʊ nɛ ɛ-ɛza pe yɔ. Ɖɩkpaɣ se nɔɔyʊ ma takayaɣ nakɛyɛ nɛ ka-taa lɛ, ɛyɔɔdɩ se Togo ɛjaɖɛ ñʊʊdʊ sɩba pɩnaɣ 2005 taa. Pɩkɛ toovenum. Pʊdʊ toɖozi kiɖozu nɛ ɛma-tʊ, pɩkɛ mbʊ siŋŋ. Ɖɩkpaɣ ɖɔɖɔ se nɔɔyʊ ñama takayaɣ nakɛyɛ nɛ ɛkɛdɩ kaka taa se Togo ɛjaɖɛ wɛna ageta sɔsɔna yaa hɔɔlɩŋ sɔsɔŋ kagnaanzɩ : Martime egeetiye nɛ Plateaux egeetiye nɛ hɛkʊ nɛ hɛkʊ (centrale) egeetiye nɛ Kayaɣ (Kara) egeetiye nɛ tuuye (savane) egeetiye. Tɔm ndʊ mayʊ ɛnʊ ɛkɛdɩ ɛ-takayaɣ taa yɔ, tɩkɛ ɖɔɖɔ toovenum, mbʊ pʊyɔɔ yɔ, ageeta ana ɖeyi ɖeyi awɛna Togo ɛjaɖɛ taa. Mbʊ ɛyʊ naɣna ɛ-ɛza pe siŋŋ se pʊwɛɛ, pɔtɔŋ se pɩkɛ toovenum. Tɔm ndʊ ɛyʊ na siŋŋ ɖɔɖɔ se tɩlaba yɔ, pɔtɔŋ se tɩkɛ toovenum tɔm, pɩtɛkɛ pɔpɔtɔ tɔm, pʊ-tɔbʊʊ se pɛtɛcɛtɩ.


text:
Sinimaɣ
Sinimaɣ waa payaɣ ɖɔɖɔ size kɩlɛmɩŋ kiciɣdiŋ. Kɩlɛmɩŋ kiciɣdiŋ ɛnɛ, ɛkɛ ɛsɩyɛ kpena waa tʋmɩyɛ laɣsɩ. Fransɩ kʋnʋŋ taa lɛ, ɛkɛ tʋmɩyɛ kɩpanɖɛ lʋbɛ n̄ɩnɖɛ «septième art». Tʋmɩyɛ lʋbɛ n̄ɩnɖɛ ɖɩnɛ, ɖɩ-hɩɖɛ lɩna tɩ kpɛnaʋ nʋmɔʋ taa.
Tɩ kpɛnaʋ tʋmɩyɛ nɖɩ-ɩ payaɣna Fransɩ kʋnʋŋ taa size "critique Ricciotto Canudo" kɛ pɩnzɩ 1020 n̄ɩnzɩ taa. Kɛlɛm kɛlɛm kɩlɛmɩŋ n̄ɩɣyʋʋ tʋmɩyɛ kɛlɛʋ kɛlɛ size, ɛhɛzɩ ɛsɩyɛ kpena yaa mɔŋgɔma cɔnaʋ se mɛkɛ aseɣɖe tʋ cee waa laŋga.
Sinimaɣ wɩlɩtʋ tʋnɛ, tɩwɛ ɖɔɖɔ ɛzɩ filim waa yaa. Pawɩlɩʋ kɛlɛm kɛlɛm kɩlɛmɩŋ ɛnɛ kɛ samaɣ kɛ takayaɣ kɩwalaɣ sɔsaɣ nakɛyɛ yɔ. Paalakɩ sinimaɣ ɛzɩ-ɩ pombo pamakɩ ɛ-yaa ɛsɩnda yɔ. Palakɩ sinimaɣ lɛ, ɛyʋ ɛpɩzɩʋ etukina kɩlaɖaa.
Sinimaɣ filim n̄ɩŋgʋ ŋgʋ, kɩbɩzɩʋ kɩkɛ, n̄ʋʋ taa tɔm lubutu yaa lɩmaɣza yaa maɣzɩm. Kɩbɩzɩʋ kɩkɛ ɖɔɖɔ aseɣɖe tʋmɩyɛ takayaɣ taa tɔm. Samaɣ ɛsɩnda kpaɣ kpaɣ sinimaɣ wɩlɩʋ kɛ ɛsɩyɛ kpena waa yaa mɔŋgɔma saawɩɖɛ tɩna wɛ ndɩ nɛ ŋgʋ pakaŋ takayaɣ nɛ palakɩ kɔ yɔ ɛzɩ-ɩ fɩlɩm paɖʋwa size ɛ-yaa ɛcɔna yɔ.
Takayaɣ filim tɩ-yɛ n̄ɩŋgʋ ŋgʋʋ lɛ, kɩwɛ camɩyɛ nɛ kɩtɛ kɩnaɣ ɖeu siŋŋ. Kɩ-tɛ camɩyɛ cɔnɔʋ taa lɩna wiŋ sɔsɔŋ n̄aŋ nɩyɛ yɔ. Miŋ ɛnʋ, ɛwɛ ampuli tɩyɛ, nɛ ɛhaɣ ɛsa nɛ takayaɣ kɩcɔnaɣ ŋga. Paɖʋʋ miŋ ɛnʋ lɛ, ɛtʋzɩna takayaɣ tʋɖʋɖʋ.
Takayaɣ ŋga kɛwɛ an̄ɩnʋʋ tɩyɛ, nɛ kanaɣ wayɩ nɛ taɣ. Sinimaɣ wɩlɩtʋ ndʋ, tɩlɩna ɖa-caanaa panɛ poɖoŋ taa : ɖajaa Émile Reynaud, nɛ ɖajaa Thomas Edison, nɛ pɩtasɩna ɖajaanaa mba payaɣ wɛ size frères Lumière waa yɔ yaa tobi yem size led.


text:
Tɔsʋʋ lɛɣtʋ
Papɩzɩɣ payaa tɔsʋʋ lɛɣtʋ yem tobi se tɔsʋʋ. Tɔsʋʋ lɛɣtʋ kɛ lɛɣtʋ piliŋa ŋga kañɩnɩɣ yaa kɛkpɛlɛkɩɣ nɛ katɩlɩɣ ɛzɩma tɔsʋʋ ɖɔŋ yɔ.
Ɖajaa John Maynard Keynes ñɩnɩ siŋŋ tɔsʋʋ lɛɣtʋ nʋmɔʋ taa nɛ ɛtɩlɩ se payaʋ se tɔsʋʋ yɔ, pʋwɛ tam naalɛ. Tɔsʋʋ cikpeluu wɛɛ nɛ tɔsʋʋ sɔsɔʋ ñɛwɛɛ. Tɔsʋʋ sɔsɔʋ kpɛlɛkɩɣ tɔsɩŋ sɔsɔŋ ɖɔnɛ.
Pʋ-tɔbʋʋ se kɩkpɛlɛkɩɣ ɛzɩma mbʋ liidiye sɔsɔna sʋʋ nɛ alɩɣ lɩʋ mbʋ yɔ. Kɩkpɛlɛkɩɣ ɖɔɖɔ ɛzɩma tɔsʋʋ sɔsɔʋ hukuu huuu mbʋ yɔ. Kɩkpɛlɛkɩɣ ɛzɩma ɛyaa ɖʋʋ pe-liidiya tɔsɩŋ koozasɩ ndɩ ndɩ taa yɔ.
Piyele tɔsɔɔ cikpeluu ñɛkpɛlɛkɩɣ ɛyaa wɛtʋ tɔsʋʋ lɛɣzʋʋ nʋmɔʋ taa. Pʋ-tɔbʋʋ se kɩkpɛlɛkɩɣ ɛzɩma mbʋ ɛyaa lakɩ yee tɔsʋʋ ɛkpɩlɣ kɩkpɩlʋ yɔ. Kɩkpɛlɛkɩɣ ɖɔɖɔ ɛzɩma palakɩ yee tɔsʋʋ ehukuu kuhuu kɔyɔ. Pʋ-tɔbʋʋ se kɩcɔŋna nɛ kɩnaɣ ɛzɩma mbʋ tadɩyɛ ɖɔŋ, yee ɛjaɖɛ tɔsʋʋ ɛkpɩlɩɣ kɩkpɩlʋʋ kɔyɔ.
Kɩcɔŋna ɖɔɖɔ nɛ kɩnaɣ ɛzɩma mbʋ tadɩyɛ ɖɔŋ, yee ɛjaɖɛ tɔsʋʋ ehukuu huuu yɔɔ kɔyɔ.
Lɛɣtʋ tɔsʋʋ nʋmɔʋ taa ɖɔɖɔ lɛ, mbʋ payaɣ se lɩmaɣzɩyɛ tɔsʋʋ yɔ, pʋwɛɛ nɛ mbʋ payaɣ se labʋ tɔsʋʋ yɔ, pʋbʋ ñɛwɛɛ ɖɔɖɔ. Lɩmaɣzɩyɛ tɔsʋʋ lakɩ lɩmaɣza kɩlabʋ ɛzɩma mbʋ papɩzɩɣ pâla nɛ tɔsʋʋ ɖɛɛna ɛsɩnda yɔ.
Kɩɩlakɩ tʋmɩyɛ naɖɩyɛ keekee se tɔsʋʋ ehuu yaa kɩɖɛɛna ɛsɩndaa, ɛlɛ, kɩlɩzɩɣ lɩmaɣza kɩbana wena a-yɔɔ patɩŋnaa tɔsʋʋ pɩzɩɣ kɩɖɛɛna ɛsɩndaa yɔ. Piyele labʋ tɔsʋʋ ñalakɩ pʋyʋ keekee se tɔsʋʋ ehuu.
Pʋ-tɔbʋʋ se labʋ tɔsʋʋ tʋlʋʋ tʋma ndɩ ndɩ nɛ ɛyaa lakɩ-yɛ nɛ liidiye sʋʋ ɛjaɖɛ taa. Kɩla tada ndɩ ndɩ. Kɩlakɩ tɔma sakɩyɛ wena akɔŋna liidiye ɛjaɖɛ taa yɔ pɩtɩŋna hɔɔlɩŋ tɩŋa yɔɔ. Pɩkɛ tɔnʋʋ taa alaafɩya nʋmɔʋ taa, yaa sukuli labʋ nʋmɔʋ taa Ɛlɛ, lɩmaɣza tɔsʋʋ lɛɣtʋ yɔɔ kɩtɩŋɩɣna nɛ kɩlakɩ kʋ-tʋma kpeekpe.


text:
1Pəlɛ pə waalɩ kɛ́ ma ná ɩsɔtaa tillu lɛlʋ na ɩ́ lɩɩna ɩsɔtaa na ɩ́ tiiki. Ɩ wɛna pəsʋɣʋ kɛ sɔsɔm kɛ́, na ɩ teu nawa ɩsɩɩ kɔkɔ na pə́ cɔɔ tɛtʋ təna. 2Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ yɔɣɔtəna nɔɣɔ sɔsaɣa sɩ: Ɩ tɩɩ hotaa, Papiloni sɔsɔ tɩɩ hotaa. Pənɛntɛ ɩ pəsa alɔɣaa təcaɣalɛ, na alɔɣaa nɔɣɔ na pa suka, na tɛtʋ sumasɩ nsi paa caa tɔ sɩ nɔɣɔ na sɩ suka təcaɣalɛ ntɛ́ təna. 3Pə taɣa pʋlʋ, ɩnɩ ɩ nyɔɔsəna piitimnaa təna yəlaa kɛ ɩ sʋlʋm, ɩ asilima sɔsɔɔna anɩ a sʋlʋm. Na ɩ kiŋ kɛ atɛ awulaa sɔsaa lakaɣa pa asilima kʋlapʋtʋ. Na atɛ paɣatəlaa pilina ɩ wontu kʋpantʋ nti tə fɛɩ nyəɣəsʋɣʋ tɔ. 4Ḿpʋ́ɣʋ́ ma nɩɩ pə yɔɣɔtəna ɩsɔtaa, ɩlɛ pə taɣa ɩsɔtaa tillu ɩnɩ ɩ nɔɣɔ. Pə tɔmaɣa sɩ: Ma yəlaa, ɩ́ se ɩ kiŋ, na pə taa kɔɔ na ɩ ɩsaɣatʋ taana-mɛ, na pə́ kɔɔ na pə́ naasəɣɩ na pə kpɛŋna-mɛ. 5Pə taɣa pʋlʋ tɔɔ, ɩ ɩsaɣatʋ kaawaɣa na pə́ kaləsəna ɩsɔtɔnʋɣʋ, Ɩsɔ tɔɔsa ɩ lakasɩ ɩsaɣasɩ tɔɔ. 6Ɩ́ lɛɛtɩ-ɩ mpi ɩ ka lapa-mɛ tɔ. Ɩ́ fɛlɩ-ɩ ɩsəna mpi ɩ ka lapa tɔɣɔ tɔm naalɛ. Ɩ́ suuli ɩ kɔpʋ kɛ sʋlʋm mpi pə kəla mpi ɩ puukaɣa-mɛ tɔɣɔ toŋ kɛ tɔm naalɛ. 7Ɩ́ tʋ-ɩ wahala na kʋnyɔŋ na pə́ tala ɩsɩɩ ɩ ka tʋɣʋ ɩ təɣɩ teeli na ɩ́ kaa wontu kʋpantʋ kɛ ɩsəna mpi tɔ. Ɩ yɔɣɔta ɩ taa sɩ: Ma caɣaa təka kɛ́ ɩsɩɩ wulaʋ, ma ta nyɩ leelutu, ma kaa nyɩ mpi pa yaa sɩ kʋnyɔŋ tɔ. 8Pə tɔɔ kɛ́ kʋnaasəm mpi pə sɩɩwa sɩ pɩɩ naasəna tɔ, kʋyakʋ kʋlʋmʋɣʋ kɛ pɩɩ tii pə tənaɣa ɩ tɔɔ təkpili. Mpəɣəlɛ kʋtɔməŋ na səm na nyɔɣɔsɩ. Kɔkɔ ká nyaɣa ɩ təna təluka. Pə taɣa pʋlʋ, Tacaa Ɩsɔ wei ɩ lakəna-ɩ tɔm tɔ ɩ wɛ toma kɛ́. 9Ɩ kiŋ kɛ atɛ awulaa sɔsaa lakaɣa pa asilima kʋlapʋtʋ na pá nɩɩkɩ ɩ leleŋ. Paa tɛ na pá ná kɔkɔ nyakɩ-ɩ na nyɔɔsɩ nsi sɩ kʋləɣɩ tɔ, ɩlɛ paa tʋlɩ nɔɔsɩ kɛ ɩ tɔɔ, na paa kpa pa laŋa na pá wii sɔsɔm. 10Paa hatələna-ɩ sɩ pə taa kɔɔ na pá ná ɩ wahala. Na paa tɔ sɩ: Waɩyo, waɩyo. Pʋwɛ, Papiloni ɩcatɛ sɔsɔɔlɛ na toŋ nyəntɛ tənɛ, kaləfu kʋlʋm taa kɛlɛ pə tɛma-ŋ nyá saləka tʋɣʋ na? 11Atɛ taatəlaa ná tʋla nɔɔsɩ kɛ tə tɔɔ tɔtɔ na pá kpa pa laŋa na pá wii sɔsɔm. Mpi tɔ, nɔɣɔlʋ ɩɩ tasəɣɩ pa taatəlɛ kɛ yapʋ. 12Paa wʋlanaa, paa nyəɣəlʋɣʋ kʋhʋlʋmʋɣʋ, paa liɣitee pɛɛ. Paa lɩɩtʋ, paa kpoŋkpontu toŋ nyəntʋ pɔɔŋ kʋpaŋ, paa tɔɔ wontu kʋpampantʋ kʋsɛɛmtʋ, paa nti tə sɛɛ teu təkeŋkeŋ tɔ, paa silikinaa, paa taasɩ nsi sɩ fɛɩ yem yem tɔ, paa tuu kela na taasɩ katɛ nyənsɩ, na nyəɣəlʋɣʋ kʋsɛɛmʋɣʋ na nyəɣəlʋɣʋ maɣamaɣa na pəlɛ nte pa yaa sɩ maapəlɩ tɔ. 13Paa afɛʋnaa, paa kʋkʋsʋm, paa tulaalʋ miili, paa tulaalʋ kʋfəɣətʋ, paa sʋlʋm, paa nim, paa mʋlʋm, paa tɔɣɔnaɣa pee, paa naaŋ, paa heeŋ, paa kpaɣanəŋ na kɛɛkɛnaa, paa yomaa na yəlaa weesiŋ maɣamaɣa. 14Taatəlaa mpɛ pa tɔma ɩcatɛ sɔsɔɔlɛ ńtɛ́ sɩ: Mpi pə təna n nyɩɩlaɣa tɔ pə saala yem. Nyá toŋ na nyá leleŋ təna tʋ-ŋ lʋm, n kaa tasa-wəɣɩ keesuɣu. 15Taatəlaa mpa pa taata ɩcatɛ sɔsɔɔlɛ taa na pá pili tɔ, paa tɛ na pá hatələna-tɛ sɩ pə taa kɔɔ na pá ná tə wahala. Paa tʋlɩ nɔɔsɩ na paa kpa pa laŋa na pá wii sɔsɔm. 16Paa tɔ sɩ: Waɩyo, ɩcatɛ sɔsɔɔlɛ tənɛ tə tɔm wɛ waɩyo. Ńtɛ́ tə suukaɣana kpoŋkpontu toŋ nyəntʋ pɔɔŋ kʋpaŋ na wontu kʋpantʋ nti tə sɛɛwa tɔ, na wontu nti tə sɛɛwa təkeŋkeŋ tɔ. Na ńtɛ́ tə tʋkaɣana wʋla na liɣitee pɛɛ na lɩɩtʋ pə tɩɩ fɛɩ. 17Na kaləfu kʋlʋm taa kɛlɛ tə apititu tɛma-tɛɣɛ lʋm tʋɣʋ. Kpɩɩləŋ taa sɔsaa sɔsaa na ɩ sʋʋlaa na ɩ saalaa, na pa təna mpa pa tɔkəna teŋku tɔ, pa səŋa pooluŋ taa, 18na pá ná tə kɔkɔ nyɔɔsɩ. Ɩlɛna pá makɩ kapusi na pá tɔ sɩ: Pa ta nata ɩcatɛ na tə tala ɩcatɛ sɔsɔɔlɛ tənɛ. 19Ḿpʋ́ɣʋ́ pa cosa tɛtʋ na pá pəlɩ pa nyɔɔŋ taa, na pá tʋlɩ nɔɔsɩ na pá kpa pa laŋa na pá wii sɔsɔm. Na pá makɩ kapusi sɩ: Waɩyo, ɩcatɛ sɔsɔɔlɛ tənɛ tə tɔm wɛ waɩyo. Pa təna mpa pa wɛna kpɩɩləŋ kɛ teŋku taa tɔ tə toŋ kɛ pa kʋlənaa. Kaləfu kʋlʋm taa kɛlɛ pə təna pə tɛma-tɛɣɛ lʋm tʋɣʋ. 20Tɔʋ, ɩsɔtɔnʋɣʋ nyá, pə wakəla-tɛ tɔ, paana-tɛ ɩlɛ. Ɩsɔ yəlaa mɛ, na tillaa na Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsəlaa, ɩ́ paana-tɛ. Pə taɣa pʋlʋ, ɩsaɣatʋ nti tɩɩ lapa-mɛ tɔɣɔ Ɩsɔ hʋʋna-tɛ. 21Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩsɔtaa tillu toŋ tʋ nɔɣɔlʋ kpaɣa pəlɛ sɔsɔɔlɛ, tə tɔɔʋ wɛ ɩsɩɩ namlɛ, na ɩ́ pɛtɩ teŋku taa. Ɩlɛna ɩ́ tɔŋ sɩ: Ɩsəntɔɣɔ paa pɛtɩ Papiloni ɩcatɛ sɔsɔɔlɛ kɛ tuu pə tɛɛ na pááná sɔsɔɔna, na pa kaa tasa-tɛɣɛ keesuɣu. 22Na pa kaa tasa nɩɩʋ kɛ Papiloni nyá nyá taa kɛ́ saŋkʋnaa na cəməŋ na həsɩ na akantɛɛ pə taŋ. Pa kaa tasa naʋ kɛ təmlɛ latʋ nɔɣɔlʋɣʋ təmlɛ natəlɩ tə taa. Na pa kaa tasa nɩɩʋ kɛ namlɛ kpálʋ́ɣʋ́. 23Fətəla kaa tasa mʋɣʋ kɛ nyá taa, pə́cɔ́ pa kaa tasa akpaɣalɛ ayɔɔla taŋ nɩɩʋ kɛ nyá taa. Nyá taa taatəlaa hətɛ ka yaana antulinya taa kɛ́ lɔŋ, na nyá puɣusa yəlaa təna na nyá topotopo təma pɛɛkʋɣʋ. 24Pa nawa Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsəlaa na Ɩsɔ yəlaa pa caləm, na pa təna mpa pa kʋ tɛtʋ tɔɔ tɔ pa caləm kɛ Papiloni taa tɔɣɔ pa tʋ-tɛɣɛ saləka.
Copyrighted Material
Learn More


text:
Radɩyɔm
Radɩyɔm kɛ kpɛlɩ kpɛlɛkʊʊ tɛ pʊtʊ weyi ɛ-ñʊʊ mayaɣ kɔyɔ 88 nɛ yʊsaɣ ñɩŋa yɔ Ra. Pʊtʊ ɛnʊ ɛhʊlʊmaa paɖa paɖa kɛlɛ peyeba-ɩ helim taa yem kɔyɔ epiyuu. Radɩyɔm kɛ ɖʊʊyʊ ñɩɣlɩm tɛtʊ pɩyʊ weyi ɛtɔɖɔɔ ʊranɩyɔm ñɩɣlɩm tɛtʊ taa yɔ. Pɛcɛsaɣ pechblende, ʊranɩyɔm ñɩɣlɩm tɛtʊ lɛ Marie Curie nɛ ɛ-walʊ pana-ɩ pɩnaɣ 1898. Poluba radɩyɔm hɩɖɛ pɩlɩna latɛŋ kʊnʊŋ yɔɔ mbʊ se radius (cɛŋga), ɖɔɖɔ kpaagbaa mbʊ tɔmʊʊ cɛnzɩ tɔʊʊ.
Pana radɩyɔm lɛ pɩtɩŋna Marie Sklodowska-Curie nɛ ɛ-walʊ Pierre Curie saŋayɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 21 pɩnaɣ 1898 pechblende ñɩɣlɩm tɛtʊ natʊyʊ taa. Alɩwaatʊ ndʊ pɛkpɛlɛkaɣ ñɩɣlɩm pʊtʊ ɛnʊ ɛ-tɔm yɔ Curie waa kaatɛma huyuu ʊranɩyɔm tɩŋa, se pɩsa nɛ pana se kagasaɣ ŋga kaawɛ kɔtɔwaɣ cɛnzɩ siŋ. Hasɩyaɖɛ fenaɣ pɩnaɣ 1898 wɛɛ taa, palɩzɩ pechblende taa pʊtʊ nɔyʊ ɛwɛ ɛzɩ pɩsɩmʊtɩ yɔ, pʊwɛɛ ɛzɩ ɛlɩna pɔlɔnɩyɔm taa kɛnɛ.
Curie waa susi pɛ-tɛ natʊ tɔm lɛɣtʊ tʊmɩyɛ yɔɔ kandɩyaa saŋayɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 26 pɩnaɣ 1898. Pʊtʊ ɛnʊ paya-ɩ radɩyɔm kpaɣ pɩnaɣ 1899 cɔlɔ mbʊ yɔ. pama tɔmpiye nɖɩ latɛŋ taa mbʊ radius pʊ-tɔbʊʊ cɛnzɩ tɔʊʊ tɛ.
Paahuyuu radɩyɔm pʊɖɔʊʊ ŋnɔɔ, kpaɣ ɛzɩ pɩnaɣ 1918, Etaazuunii ɛyaa lakaɣ kikpeekpe lɛ pɩɩkɛ 13,6 g. Pɩnaɣ 1954, radɩyɔm 2,3 kg yeke ɖeke kaawɛna kedeŋga kpeekpe taa, nɛ mayaɣ kɛtɛlɛɣzɩ pɩkɔɔ pɩtalɩna sɔnɔ. Ajɛyɛ wena akɩlɩɣ labʊ radɩyɔm yɔ ana yɔ Pɛlɩzɩkɩ, Kanadaa, Cɛɛkɩ ɛjaɖɛ, Silovakii, Kewiisi kpɛndʊʊ ɛjaɖɛ nɛ Ajɛyɛ kɩbɩna wena aawɛ Soviyetiki kɩkpɛndʊʊ taa yɔ.
Palaba tʊmɩyɛ nɛ radɩyɔm pɩkɔɔ pɩtalɩ pɩnzɩ 1950, pɩlɩna mʊntʊsʊʊ tɔʊʊ wɛtʊ yɔɔ, tɔlɩm mbʊ palakɩ-pʊ nɛ tʊmɩyɛ nɛ alɩwaatʊ heyuu ñɩɣyʊʊ taa, palaba-ɩ nɛ tʊmɩyɛ ɖɔɖɔ ɛsɔdaa lɔɔɖa tʊma ɖeɖe nɛ wondu ndʊ tɩwɛ wazaɣ ñʊʊ yabɩtʊ ɖeɖe yɔ. Radɩyɔm kajalaɣ kɩlanaʊ ŋgʊ pɛlɛɣ naʊ ŋgʊ lɛ ɖɔkɔtɔ sɔsɔ George F. Kunz tɛ ñɩŋʊ, weyi ɛta ɛ-tɛ mɔntrɩ radɩyɔm tɔlɩm se pɩsa nɛ ɛpɩzɩ ɛna-zɩ cɩkpɛndʊʊ taa, kɛlɛ ɛsɩɩ takayaɣ nakayɛ pɩlɩna pʊ-tʊmɩyɛ nɖɩ ɖɩyɔɔ salaŋ fenaɣ taa pɩnaɣ 1903.


text:
ƖSƆ KƲYƆƔƆTƲTƲ TƐLƎSƲLƲ
ƖSEKIYƐƐLƖ
TƆM TAKƎLAƔA
Kʋtʋlʋtʋ
Ɩsekiyɛɛlɩ tɑkǝlɑɣɑ tɑɑ ɩ cɑɑlǝɣǝnɑ kɑlǝnɑʋ kɛ Ɩsɛɣɛlɩ nyǝ́mɑ kɛ mpi pǝ tɔɔ pɑ pǝntǝnɑ Ɩsɔ tɔ. Pǝ wɑɑlɩ kɛ́ ɩ yɔɣɔtɑ piitimnɑɑ mpɑ pɑ tʋwɑ Ɩsɛɣɛlɩ nyǝ́mɑ kɛ kʋnyɔŋ tɔ pɑ hʋʋnɑʋ tɔm. Ɩlɛnɑ ɩ́ yɔɣɔtɩ Yosɑlɛm hotuɣu tɔm tɔtɔ. Nɑ ɩsǝnɑ Ɩsɔ kɑ mǝlǝnɑ Ɩsɛɣɛlɩ nyǝ́mɑ kɛ pɑ wule tɑɑ tɔ. Ɩlɛnɑ ɩ́ kɛɛsɩ ɩsǝnɑ Ɩsɔ tǝsɛɛlɛ kʋfɑtɛ kɑ wɛɛ tɔ.
Ɩsǝnɑ pɑ fɑɣɑ Ɩsekiyɛɛlɩ tɑkǝlɑɣɑ tɔ:
Ɩsɔ kɑlǝnɑʋ kɛ Ɩsɛɣɛlɩ nyǝ́mɑ, titite 1–24
Ɩsɔ hʋʋnɑʋ kɛ piitimnɑɑ lɛmpɩ, titite 25–32
Ɩsɛɣɛlɩ nyǝ́mɑ lɑŋhɛɛsǝlɛ tɔm, titite 33–39
Cele Ɩsɔ tǝsɛɛlɛ nte pǝ hʋlɑ Ɩsekiyɛɛlɩ tɔ, titite 40–48
1
Tɑcɑɑ lɩɩʋ kɛ Ɩsekiyɛɛlɩ tɔɔ
1-3
Pǝnɑɣɑ hiu nɑ nɑɑnʋwɑ*fɑ* nyǝŋkɑ ɩsɔtʋ liɣiti nyǝŋ kʋyɑkʋ kɑkpɑsɩ nyǝŋkʋ. Pusi pǝyɑlʋ Ɩsekiyɛɛlɩ mɑ́, mɑɑ wɛ Yutɑ nyǝ́mɑ mpɑ pɑ kuuwɑ tɔ, pɑ tɑɑ kɛ́ Kepɑɑ pɔɣɔ nɔɣɔ. Ḿpʋ́ɣʋ́ pǝ lɑpɑ-m ɩsɩɩ toosee tɑkɑ, nɑ mɑ́ nɑ́ isɔtɔnʋɣʋ tʋlɑɑ. Ɩsɛɣɛlɩ wulɑʋ Sowɑkɛŋ kuuu pǝnɑɣɑ kɑkpɑsɩ nyǝŋkɑ ntɛ́. Ɩsɔ yɔɣɔtǝnɑ-m Pɑpiloni nyǝ́mɑ tɛtʋ tɑɑ kɛ́ pɔɣɔ Kepɑɑ nɔɣɔ nɑ ɩ́ toŋ, tii mɑ tɔɔ. ɑ
kɔtʋɣʋ tǝmlɛ tɔ.
4 Mɑ nyǝnɑɣɑ mpʋ ɩlɛ mɑ nɑ́ heelim sɔsɔɔm nɑpǝlɩ pǝ lɩɩnɑ ilim ntɔɣɔŋ tɔɔ kɛlɛ. Ḿpʋ́ɣʋ́ pǝ kɔnɑ ɩsɔŋmʋntʋɣʋ kpɩɩsǝŋ nyǝŋkʋ nɑkʋlɩ. Nɑ kɔkɔ ŋmɛlǝsǝɣɩ nɑ pǝ́ cɔɔkɩ-kʋ. Kʋ hɛkʋ tɑɑ wɛ kɛ́ ɩsɩɩ nyǝɣǝlʋɣʋ kʋsɛɛmʋɣʋ ŋku pɑ sotɑɑ nɑ pɑ́ wɔ kɔkɔ tɑɑ tɔ. 5 Ɩlɛnɑ wontu nɑtǝlǝɣɩ liɣiti lɩɩnɑ ŋmʋntʋɣʋ ŋkʋ kʋ tɑɑ tǝnɑ, tǝ nǝɣǝsǝnɑ ɩsɩɩ yǝlɑɑ. 6 Pɑɑ ŋku kʋ ɩsɛntɑɑ wɛ tɔm liɣiti nɑ keŋ kɛ liɣiti. 7 Tǝ nɔɔhɛɛ kɑ siɣisɑɑ kɛ́, nɑ tǝ nɔntɑɑlǝŋ nǝɣǝsǝnɑ ɩsɩɩ nɑule. Nɑ ɑ́ teeki kɔkɔ ɩsɩɩ nyǝɣǝlʋɣʋ kʋsɛɛmʋɣʋ kʋsotuɣu. 8 Tǝ keŋ liɣiti ɩnɩ, pɑɑ ŋku kʋ tɛɛ nɑ yʋlʋ niŋ. Ɩlɛ tǝ niŋ ɩnɩ ɩ nyǝnǝɣɩ hɔɣɔlǝŋ liɣiti, ɩsɩɩ tǝ ɩsɛntɑɑ nɑ tǝ keŋ. 9 Tǝ kenɔɔsɩ kɑ yoosinɑ tǝmɑɣɑ. Ye tǝ tɔŋ tǝ siɣisɑɑ kɛ́ tǝcɑ, nɑkʋlɩ kɩɩ kɛɛsǝɣɩ. 10 Pɑɑ tǝ tɑɑ ŋku kɩɩ wɛnɑ ɩsɛntɑɑ kɛ tɔm liɣiti kɛ́. Yʋlʋ ɩsɛntɑɑ kɑ wɛɛ, nɑ tɔɣɔlɑɣɑ ɩsɛntɑɑ nɑ ntɔɣɔŋ tɔɔ, nɑ nɑʋ ɩsɛntɑɑ nɑ mpʋtʋ tɔɔ, nɑ pǝ́cɔ́ pǝ kɑɑsɩ hɛkǝlɛ ɩsɛntɑɑ. 11 Ɩsɔtɑɑ tɔɔ kɛ́ tǝ ɩsɛntɑɑnɑɑ nɑ tǝ keŋ kɑ fɑɣɑɑ. Ɩlɛnɑ keŋ nɑɑlɛ nɑ́ɑ́ tokiɣinɑ tǝmɑ, nɑ nɑɑlɛ nɑ́ɑ́ tɑkɑ-tɩ. 12 Pɑɑ ŋku kʋ tɔŋ kɛ́ nɑ kʋ siɣisɑɑ. Nɑ kʋ puki timpi feesuɣu tusiɣi-kʋ tɔ, kɩɩ hɛlǝɣɩ. 13 Wontu ntɩ tǝ wɛɛtʋ kɑ nǝɣǝsǝnɑ kɛ́ ɩsɩɩ kɔkɔ mɑmɑlɑ. Nɑ tǝ wɛɛ ɩsɩɩ kɑhulɑsɩ, nɑ kɔkɔ ŋkɛ kɑ cɔɔkɩ tǝ hɛkʋ tɑɑ. Tǝ nyɑɑlǝm tɔɔwɑ sɔsɔm kɛ́ nɑ tɛʋ ŋmɛlǝsʋɣʋ lɩɩkɩ pǝ tɑɑ. 14 Ɩlɛnɑ wontu ntɩ tǝ́ kpɑkǝɣɩ ɑsewɑ nɑ tǝ́ tɛɛkɩ nɑ tǝ́ kɔŋ, ɩsɩɩ cɑlɑnɑɑ tiikuɣu tɔ.
15 Mɑ tɔŋɑ nyǝnʋɣʋ kɛ wontu ntǝɣɩ mpʋ, ɩlɛ mɑ nɑwɑ pɑɑ wontuɣu ŋku kʋ cɔlɔɣɔlɛ pɔpɔtɛ kʋlʋmtǝlɛ nɑ ɑ tokinɑ ɑtɛ. 16 Pɔpɔlɛɛ ɑnɩ ɑ ŋmɑtʋ nɑ ɑ wɛɛtʋ teekɑɣɑ kɔkɔ kɛ́, ɩsɩɩ liɣitee pǝlɛ ɑtɔntɔɔtɛ nyǝntɛ. A kɑ wɛnɑ wɛɛtʋ kʋlʋmtʋ kɛ ɑ liɣiti kɛ́. Ɩlɛnɑ ɑ ŋmɑtʋ nɑ ɑ wɛɛtʋ cɑɣɑ ɩsɩɩ ɑ suu tǝmɑ tɑɑ. 17 Ye ɑ kʋlɑ tɔntɛ, ɑ kɔŋkɔmǝŋ liɣiti kɛ́ ɑ siɣisinɑɑ, ɑɑ kɛɛkɩ. 18 A kʋŋkʋlʋmǝŋ kɑ wɛ sɔɣɔntʋ, nɑ tʋlʋŋɑsɩ wɑɑsɑ ɑ tǝnɑ nɑ pǝ́ cɔɔ nɑ pǝ́ tɑ nɑ sɩ teeki kɔkɔ. 19 Ye wontu ntɩ tǝ tɔŋ, ɩlɛ pɔpɔlɛɛ nɑ́ɑ́ tǝŋǝɣɩ tǝ kɔŋkɔŋ tɑɑ. Ye tǝ kʋlǝɣɩ ɑtɛ ɩlɛ pɔpɔlɛɛ nɑ́ɑ́ kʋlɩ tɔtɔ. 20 Timpi feesuɣu tusɑɣɑɑ-tɩ tɔɣɔ tǝ pukɑɣɑ, nɑ pɔpɔlɛɛ kʋlǝɣɩ nɑ ɑ tǝŋǝɣɩ. Mpi tɔ, wontu lǝmɑɣɑsǝlɛ kɑ wɛ ɑ tɑɑ kɛ́. 21 Ye wontu ɩ tɔŋ, ɩlɛ pɔpɔlɛɛ tɔŋ. Ye tǝ sǝŋɑɑ, ɩlɛ ɑ sǝŋ. Ye tǝ kʋlǝɣɩ ɑtɛ, ɩlɛ ɑ kʋlɩ. Mpi tɔ, wontu lǝmɑɣɑsǝlɛ kɑ wɛ pɔpɔlɛɛ tɑɑ kɛ́.
22 Wontu ntɩ tǝ nyɔɔŋ tɔɔ kɑ lemɑɣɑ ɩsɩɩ tiŋ tɑkɑ kɛ ɩsɔtɑɑ, nɑ pǝ́ tee kɔkɔ. 23 Nɑ wontu ntɩ tǝ keŋ nɑɑlɛ nɑɑlɛ loosɑ tǝmɑ tɔɔ kɛ́ ɩsɔtɔnʋɣʋ ŋkʋ kʋ tɛɛ tǝnɑ. Ɩlɛnɑ tǝ keŋ nɑɑlɛ nɑɑlɛ lɛlʋ nɑ́ɑ́ tɑkɑ tǝ mɑɣɑmɑɣɑ tǝ tɔɔ. 24 Ye wontu ntɩ tǝ kʋlɑ tɔntɛ, mɑ nɩɩkɩ tǝ keŋ kɔkɔtɛ kɛ́, ɩsɩɩ lʋm sɔsɔɔm. Yɑɑ ɩsɩɩ Tomɑ tǝnɑ tʋ nɔɣɔ. Pǝ kɛ́ kɔkɔtɛ sɔsɔɔlɛ kɛ́ ɩsɩɩ yoolɑɑ nyǝntɛ. Wɑɑtʋ wei tǝ cɑɑkɩ sǝŋʋɣʋ, ɩlɛ tǝ kpili tǝ keŋ. 25 Ɩlɛnɑ kɔkɔtɛ lɩɩkǝnɑ tǝ nyɔɔŋ tɔɔ ɩsɔtɔnʋɣʋ ŋkʋ kʋ tɛɛ. 26 Ɩsɔtɔnʋɣʋ ŋku kɩɩ wɛ wontu ntɩ tǝ nyɔɔŋ tɔɔ kɛ mpʋ tɔ, kʋ tɔɔ kɑ wɛ pʋlʋpʋ ɩsɩɩ liɣitee pǝlɛ nte tǝ wɛ pooku tǝlɛ tɔ tǝ kumte. Ɩlɛnɑ pʋlʋpʋ lɩɩkǝnɑ kumte ntɛ tǝ tɔɔ nɑ pǝ nǝɣǝsǝnɑ ɩsɩɩ yʋlʋ ɩsɛntɑɑ. 27 Ḿpʋ́ɣʋ́ mɑ nɑwɑ sɩ yʋlʋ nǝɣǝsǝlɛ ńtɛ́ tǝ teekɑɣɑ kɔkɔ ɩsɩɩ nyǝɣǝlʋɣʋ kʋsɛɛmʋɣʋ ŋku pɑ sotɑɑ tɔ. Pǝ cɑɣɑ kɛ́ ɩsɩɩ kɔkɔ cɔɔnɑ-kʋ. Pǝ kpɑɣɑʋ ɩsɩɩ yʋlʋ nǝɣǝsǝlɛ ńtɛ́ tǝ tǝnɑɣɑ́ cɔlɔ, nɑ pǝ́ kpɑ nɑ pǝ́ tii tɔ. Mɑ nɑwɑ ɩsɩɩ kɔkɔ nyɑlǝmǝlɛ sɔsɔɔlɛ nɑ pǝ́ cɔɔnɑ-tɛ. 28 Nyɑɑlǝm sɔsɔɔm mpɩ pɩɩ wɛ teitei kɛ́ ɩsɩɩ tɛʋ nɩɩkʋɣʋ nɑ kɑɣɑlʋ kɑɣɑ tɔ. Pǝ kɛ́ Tɑcɑɑ teu nǝɣǝsǝlɛ kɛ́. Mɑ nɑ́ mpʋ ɩlɛnɑ mɑ́ hoti mɑ ɩsɛntɔɔ nɑ mɑ́ nɩɩ nɔɣɔlʋ yɔɣɔtǝɣǝnɑ-m.


text:
Eerɔpʋ tɛtʋ taa ɛyʋ waɖɛ yɔɔ kandɩyʋʋ ŋgbɛyɛ
Ɛyʋ waɖɛ yɔɔ kandɩyʋʋ wɛna ŋgbɛyɛ naɖɩyɛ Eerɔpʋ tɛtʋ taa. Potoboyi ŋgbɛyɛ nɖɩ ɖɩ-hɩɖɛ nɛ payaɣ-ɖɩ nɛ fransɩɩ kʋnʋŋ taa yem tobi se «CEDH». «CEDH» ŋgbɛyɛ kɛ kedeŋa kpeekpe tɔm hʋʋ ŋgbɛyɛ. Eerɔpʋ tɛtʋ taa kedizaɣ sɔsaɣ ŋga palaba-kɛ pɩnaɣ 1959 taa yɔ, keyebina nɛ CEDH ŋgbɛyɛ ñɔ. «CEDH» ŋgbɛyɛ tamaɣ kɔyɔ se kalʋ siŋŋ nɛ ajɛya wena Eerɔpʋ tɛtʋ kedizaɣ sɔsaɣ taɣna-yɛ yɔ, aɖɔ ɖeu ɛyʋ waɖɛ kandɩyʋʋ yɔɔ paɣtʋ yɔɔ. Ɛjaɖɛ nɖɩ Eerɔpʋ tɛtʋ taa kedizaɣ sɔsaɣ taɣna-ɖɩ yɔ, ɖɩpɩzɩɣ ɖɩyaa tɔm, alɩwaatʋ ndʋ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩnaɣ se ajɛya lɛɛna ɖɔŋ ɖɩ-ɛyaa waɖɛ yɔɔ yɔ. Yee pɩtɛkɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa ɛyaa tɩŋa waɖɛ yɔɔ ajɛya lɛɛna yaa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ fɛyɩɣ, nɛ ɛyʋ kʋɖʋm nɔɔyʋ naɣna se pɛfɛyɩɣ ɛ-waɖɛ yɔɔ kɔyɔ, ɛyʋ ɛnʋ, ɛpɩzɩɣ ɛyaa tɔm ɖɔɖɔ. Yee ɛyʋ ɛnʋ, ɛwɛ ŋgbɛyɛ naɖɩyɛ taa kɔyɔ, ɛ-ŋgbɛyɛ pɩzɩɣ ɖɩyaa tɔm nɛ ɛ-nɔɔ. Strasbourg tɛtʋ taa «CEDH» ŋgbɛyɛ tʋma ñʋʋ wɛɛ. Fransɩ ɛjaɖɛ taa Strasbourg tɛtʋ wɛɛ. Pɩnaɣ 1998 ñɩŋa taa pasɩ CEDH tʋma ñʋʋ tɛtʋ ndʋ tɩ-taa. Kuduyiŋ maʋ lɔŋsɩnɖʋ sɔsɔ, ɖajaa Richard Rogers mana kuduyu sɔsɔʋ ŋgʋ kɩ-tɛɛ palakɩ «CEDH» ŋgbɛyɛ tʋma yɔ.


text:
Ɖom
Ɖom, pɩkɛ pɩyʊ mbʊ pʊkɔŋa pɩ-tɩ yɔ nɛ pɩkɛ alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa ɛyʊ ɛɛtasɩɣ ɛ-lɩmaɣza naʊʊ yɔ (kɛlɛ pɔtɔtɔ se ɛɛnɩɣ) nɛ ɛjaɖɛ yɔɔ mbʊ pɩlakɩ yɔ, nɛ pɩkɛ alɩwaatʊ ndʊ ɛyʊ hola hɛzʊʊ ɖɔɖɔ pazɩ yɔ. Ɖom tɩtɩŋga wɛ ndɩ nɛ yee ɛyʊ ɛwɛ ɖɔkɔtɔ tɛ tʊmɩyɛ ɖɩlaɖɛ kuduyuu tɛɛ pɔsɔkɩ-ɩ ñɩmɩyɛ nɛ edou mbʊ yɔ, ɖom pʊpʊ lɛ paa ŋyaɣ ɛɛnɩɣ, ŋtukuna-ɩ pusuma, ɛɛyɔɔdʊʊ nɛ ɛɛcidiɣ.
Halaa nabayɛ ɛɛdou camɩyɛ alɩwaatʊ ndʊ pɛwɛʊ pa-fenasɩ taa yɔ (paaɖou kpem ɛzɩ abalaa yɔ) nɛ pa-taa peɖee lɛ pɩkɔzɩna halaa mba patasɩɣ fenaɣ labʊ yɔ, pʊ-tɔbʊʊ se pakpadɩyaa. Pɩwɛɛ mbʊ ɖɔɖɔ lɛ ɛyaa sʊtɩyaa yaa akpadɩyaa eedou pɩtalɩɣ evepiyaa.
Platon ñalɩzɩɣ tɔbʊʊ se kɛ fezuu lambu mʊyʊ. Ɖɔɖɔ ɛyʊ yɔɔ maɣzɩm tʊmɩyɛ tʊ Théophraste kaatɛma maʊʊ takayaɣ nakayɛ paya-kɛ se ɖom nɛ ɖoziye (krɛkɩ kɩbɩnʊʊ kʊnʊŋ taa lɛ Πepὶ ὕπvou kaὶ ἐvuπvίwv ɖooo kpaɣɖʊ 3 pʊcɔ palʊlɩ Yeesuu Krɩstʊ, keɣa maɖʊ ɛlɛ latɛŋ tʊ Virgile ɛ-takayaɣ Énéide kɛtɩna kajalaɣ nabʊyʊ, se patɩlɩ se ɖom wɛna hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ nɛ pɩɩwɛ ɖooo lɔŋ. Kɛlɛ pɔkɔɔ polu anasaayɩ ñɩyʊʊ nakʊyʊ kpaɣɖʊ 20 wɛɛ taa ŋgʊ yebina nɛ patɩlɩ ɖom wɛtʊ. Pɩkɔma pɩnaɣ 1937 lɛ hola tɛ maɣzɩm tʊmɩyɛ tʊ Alfred Lee Loomis ɖʊ tʊkaɣ hɔɔlɩŋ nɩnza weyi ɖom wɛna yɔ, ɛnʊ yɔ pɩtɩŋna anasaayɩ ñɩyʊ ŋgʊ kɩ-yɔɔ, A nɛ B pɩkɛ ɖomɖomuu nɛ C ñɛkɛ ɖom ŋñɩɩ nɛ D nɛ E kɔyɔ ɖom sɔsɔm.
Ñɩnɩyaa ñɔtɔŋ se pɩyʊ nɔɔyʊ fɛyɩ ɛjaɖɛ nɛ pɩ-ɛsɛ nɛ pʊtʊ ɛnʊ eeɖou kɛlɛ tɛtɛ kpɩna naayɛ ɛzɩ pɔɔ taa sumasi nɛ sumasi nzɩ sɩyɛlʊʊ kadatayaɣ yɔ tɛ lɛ pɩɩlakɩ mbʊ sɩ-sɩ eeɖou kpem. Ɛyaa nabayɛ pɛkɛ ñɩnɩyaa Californi sukuli kɩtɛzʊʊ taa kɛ Los Angeles pɔ-nɔɔ yɔɔ ɖɛyʊ kɔyɔwɩlɩyʊ sɔsɔ Jerry Siegel, ñapɩzɩ nɛ ɛna se fenaɣ ŋga nɛ pʊcɔ sumasi nzɩ sɩɖʊ lɛ, halɩ ñɩnzɩ eeɖou sakɩyɛ pa nɛ pe-piyaa mbʊ pʊyɔɔ yɔ pɩsaŋ nɛ panaɣ pɔ-tɔyaa nɛ peseɣu.


text:
Rɛnɩyɔm
Rɛnɩyɔm kɛ kpɛlɩ kpɛlɛkʊʊ tɛ pʊtʊ weyi ɛ-ñʊʊ mayaɣ kɔyɔ 75 nɛ yʊsaɣ ñɩŋa yɔ Re. Rɛnɩyɔm tomnaɣ yem kɛ ñɩɣlɩm pʊtʊ weyi ɛwɛ kpʊzɩyɛɛ liidiye tɩyɛ yɔ nɛ ɛlʊkɩna piŋ pʊʊzɩtʊ yaa ɛlʊkɩna piŋ kalɩkɔdaɣ nɛ ɛcaɣ sooci piŋ soŋgaɣa hɔɔlʊʊ taa. Kɩlɔrɩ siziŋ lɩm ɛɛkpaɣ-ɩ ɖɔɖɔ ɛzɩ sʊfʊrɩ siziŋ lɩm ɛɛlakɩ-ɩ pʊyʊ yɔ, ɛlɛ ɛyɔlʊʊ siziŋ ɖoŋ lɩm taa.
Paalakɩ rɛnɩyɔm nɛ tʊmɩyɛ pʊɖɔɔ piŋ mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɛtɔtɔyɩ nɛ ɛcaɣ liidiye piŋ (Pɩnaɣ 2013 alɩwaatʊ taa lɛ payakaɣ-ɩ liidiye 3200 $ kɛ kilo kʊyʊmʊʊ yɔɔ, nɛ palakaɣ-ɩ nɛ tʊmɩyɛ ɛsɔdaa lɔɔɖa ɖeɖe pɩɩkɛ lɛɛtʊ laɣsɩ. Pɩɖɩyɩ lɛ patɩɩ lɩzɩ-ɩ mɔlɩbdɛnɩ mʊzʊʊ taa kɛ ñɔsɩ tʊma sɔsɔna taa, peeɖe lɛ ɛkɛ mʊzʊʊ pʊtʊ cikpelu weyi ɛwɛ kpʊzɩyɛɛ yɔ kɛlɛ rɛnɩyɔm tapazɩ ɛɖɔɔ ñɩɣlɩm tɛtʊ naa lalaa taa, ɛwɛ cazʊ cazʊ.
Pʊtʊ 75 wɛʊ yɔ Dmiti Mendeleïev kaatɛma ɛ-tɔm yɔɔɖʊʊ ɖooo pɩnaɣ 1896 paazɩtʊ alɩwaatʊ taa nɛ ɛha-ɩ hɩɖɛ mbʊ se dvi-maŋkanɛzɩ (nɛ yʊsaɣ mayaɣ kɔyɔ Dm). Rɛnɩyɔm hɩɖɛ lɩna latɛŋ kʊnʊŋ taa Rhenus, pʊ-tɔbʊʊ se lɩm pɔɔ ŋga payaɣ-kɛ Rhin yɔ) kɛ mbʊ lɛ lʊlʊʊ taa pʊtʊ ɛɖɩɩyɛ ɛsɩnda tʊ weyi pana-ɩ pʊcɔ pana fransɩyɔm yɔ.
Pamaazɩ se Walter Noddack, Ida Tacke nɛ Otto Berg nana-ɩ Caama ɛjaɖɛ pɩnaɣ 1925, pɩkpɛndɩna masʊrɩyɔm lɩmaɣza kpaagbaa. Pana-ɩ platɩnɩ nɛ kɔlɔmbɩtɩ pa-ñɩɣlɩm tɛtʊ taa kɛnɛ. Pana-ɩ ɖɔɖɔ katɔlɩnɩtɩ taa pɩtɩŋna X weluu mʊntʊsʊʊ cɛnzɩ yɔɔ nɛ mɔlɩbdɛnɩtɩ taa. Pɩnaɣ 1928 taa lɛ pohuyi-ɩ 1,04 g pɩtɩŋna mɔlɩbdɛnɩ tɛ 660 kg yɔɔ.


text:
Mɩla
Mɩɖɛ kɛ tɩʊ ŋgʊ kɩwɛ ɛzɩ ñɩyʊʊ yɔ nɛ kɩlɩna tɩŋ weyi ɛwɛna pee yɔ ɛ-tɛ cejewiye taa. Ɖɩ-tɛ lɛ, Afrika taa nɛ pahayʊʊ-ɖɩ yɔ ɖɩ-pee nɛ ɖɩ-hatʊ pɔyɔ yɔ. Mɩɖɛ kɛ mʊlʊm pee tɩŋ taa kagbanzɩ ŋgʊ samɩɖɛ nɛ mɔʊ nɛ kpɔnɔ mʊlʊm camɖɩyɛ nɛ tɩŋ piye ndɩ pahayɩɣ-ɖɩ kpɩna ɖʊʊ nɛ anasayɩ sɔlʊm puu hɔɔlʊʊ taa yɔ ndɩ ɖɩyaɣ se ɔrɩgɩ.
Pɩkɛ tɩŋ ŋgʊ kɩ-ɖalakɩŋ makʊna mɛta kʊyʊmʊ yaa naatozo mbʊ yɔ nɛ kɩwɛ kulukulu kpaɣʊ yɔ ɛlɛ pɩ-ta sʊwa nɛ kɩyɔ wɛ hɛtʊ kpaɣʊ yɔ kpaɣʊ yɔ nɛ paa hayʊʊ tikuu cɩkpeluu ŋgʊ lɛ, kɩ-tɛ wɛ abalɩtʊ nɛ halɩtʊ kpakpa. Pakʊŋ mɩɖɛ pɩnaɣ taa paa ɛzɩmta nɛ ɖɩtɛ kʊmtʊ alɩwaatʊ taa lɛ ɖɩ-tɛ niika ɖɔɔ pazɩ nɛ pakʊŋ-ɖɩ pʊpɔzʊʊ se patɩŋ pelem-ɖɩ kpagbaa.
Mɩɖɛ tɩʊ ŋgʊ kɩ-ta wɛ lelemɩnaɣ nɛ durrhine ŋgʊ kʊ-kʊ nɛ kʊ-ɖoŋ pasɩ pazɩ pazɩ alɩwaatʊʊ ndʊ tɩŋ pɩɣ nɛ kʊɖʊ pee yɔ. Mbʊ yebina nɛ pɩkɩlɩ ɖeʊ se patɩzɩ nɛ pʊcɔ pɔtɔɔ. Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa lɛ, pahayɩɣ mɩla pɩtalɩ ɛkɩtarɩ waa 100000 pɩnaɣ 2012 taa pɩkɩlɩna haɖɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa kiŋ nɛ pehiɣ mbʊ ɛkɩtarɩ kʊyʊmʊ taa talɩ kɩnto waa 58.
Mɩla lɩnɛ Etiyoopii ɛjaɖɛ taa nɛ amɩzɩ Afrika ajɛyɛ kpeekpe taa. Pasɩma yɛ Roma ɛjaɖɛ taa Pline kɩpɩnʊʊ alɩwaatʊ taa. Xénophon kaakalɩnɩyɛ pɩnaɣ 401 pʊcɔ palʊlɩ Yeesʊ Chrɩtʊ Silisi fɛɛɩŋ taa nɛ Azii cɩkpelʊʊ taa nɛ nɔnɔɔ Turkii taa. Ɖeeɖe nɛ sɔnɔ yɔ pahayɩɣ-yɛ paa kedeŋga ŋga ka-ta. Pɩkɛ sʊŋga tɩŋ, nɛ ɖɔɖɔ ɛzɩ samɩla yɔ pewɩla nɛ pɔtɔzɩ ɖomasɩ ndɩ ndɩ pɩlɩna ajɛyɛ wɛtʊ cɔlɔ. Erɔpʊ taa lɛ, ahaɖaʊ wɛ keeke Mediteranee ajɛyɛ taa.
Mɩla kɛ tɔnaɣ ajɛyɛ sakɩyɛ taa Afrika taa nɛ Azii ajɛyaa taa. Pɔtɔkɩ a-tɛ pee ɖɔɖɔ ɛzɩ mɔʊ yɔ yaa panaŋgʊ mʊlʊm. Erɔpʊ ajɛyaa taa lɛ, palakɩ-yɛ pɩsɩkɩtɩ naa nɛ pɔtɔkɩ. Pɔtɔkɩ a-camɩyaa ɖɔɖɔ ɛzɩ pɔtɔkʊʊ fɩŋ fɩŋ naa yɔ. Popuu mɩla sʊlʊm kɔzɩ kɔzɩ Purkina Fasoo ɛjaɖɛ taa nɛ Siini ɛ jaɖɛ taa. Siini taa lɛ, mbʊ kɩlɩ nɛ ɖeʊ nɛ Pékin sɔsɔɔ er guo tou 二锅头酒 yaɣ se mɩla sʊlʊm kʊhʊlɩmʊm nɛ paɖʊ pɩta tilali kɩsɛmʊʊ caʊʊ. Dolo nɛ cakpalo sɔnzɩ sʊlʊm hayi kiŋ ajɛyɛ taa popuu-pʊ nɛ mɩla nɛ patɩzɩ-pʊ lɩm taa pɩpɩɩna tɛɛtʊ.


text:
Luki 23:50-51
Ba na kɩ Zezi bɔɔnɩ wʋnɩ te tɩn
(Matiyu 27:57-61, Marɩkɩ 15:42-47, Zan 19:38-42)
50-51Nɔɔnʋ wʋdoŋ dɛɛn mʋ wʋra, o yɩrɩ mʋ Zʋzɛfʋ. O nuŋi Zwifǝ tɩʋ kʋdoŋ mʋ, kʋ yɩrɩ mʋ Arimatɩ. O maa yɩ Zwifǝ bam nakwa kɔgɔ kʋm nɔɔnʋ dɩdʋa mʋ. O ma kwǝri o yɩ nɔn-ŋʋm, yɩ o tɔgɩ Wɛ dɩ cɩga. Ba kɔgɔ kʋm ya na kɩ ni daanɩ sɩ ba ja Zezi tɩn, o wʋ sɛ ba na bʋŋɩ sɩ ba kɩ-o kʋlʋ tɩn. O maa jɩgɩ tɩɩna sɩ Wɛ paarɩ dɩm wʋ́ ba nɔɔna tɩtarɩ nɩ. 52O ma zaŋɩ o vu Pilatɩ te, o loori cwǝŋǝ sɩ o vu parɩ Zezi yɩra yam o kɩ.


text:
Ɔsɩmɩyɔm
Ɔsɩmɩyɔm kɛ kpɛlɩ kpɛlɛkʊʊ tɛ pʊtʊ weyi ɛ-ñʊʊ mayaɣ kɔyɔ 76 nɛ yʊsaɣ ñɩŋa yɔ Os yɔ. E-tomnaɣ yem kɛ platɩnɩ ñɩɣlɩm yuŋ ñɩmbʊ, ɛsɛmɩŋ wɛ kpʊzɩyɛɛ nɛ ɛcaɣ ɖoŋ kɛlɛ ɛpɛlɩɣ. Ɛ-hɩɖɛ lɩna krɛkɩ kʊnʊŋ taa osme pʊ-tɔbʊʊ se sɔŋ. Pana ɔsɩmɩyɔm pɩnaɣ 1803 pɩtɩŋna Stmithson Tennant kɛ Londrɩ Aŋglɩtɛɛrɩ ɛjaɖɛ taa, ɛ nɛ ɩrɩtɩyɔm kɛ platɩnɩ lɩm taa. Fransɩɩ kpɛlɩ kpɛlɛkɩyaa Antoine-François Fourcroy nɛ Louis-Nicolas Vauquelin tɩlɩ-ɩ ɖɔɖɔ kɛ platɩnɩ caajasɩ taa nɛ paya-ɩ se ptène.
Papɩzɩɣ pepisi pʊtʊ pɩtɩŋna zɛnkɩ ñɩɣlɩm mʊlʊm yɔɔ, ɛlɛ patɩŋga mbʊ paɖʊʊ-wɛ aka pɔʊ nakʊyʊ taa, patɩzɩ pɩwasɩ kpem. Pɩkɛ tʊmɩyɛ nɖɩ Henri Sainte-Claire Deville nɛ Henri Debray laba takɩɣ nɛ wiluu tʊmɩyɛ ɖeɖe yɔ, ɛyaa mba patɩŋga mbʊ yɔ pɛkɛ kpɛlɩ kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ tɩnaa.
Ema ŋgʊ papɩsɩ-kʊ mʊlʊm yɔ, pʊwayɩ lɛ papɩyɩɣ kʊ-yɔɔ lelemiŋ, kɛlɛ paɖʊ canaɣa ŋga kɛwɛ nɔsɩ camɩyɛ lɩm eluluu yɔ taa, kɛlɛ paɖʊ amɔnɩyakɩ pɩ-taa, mbʊ pɩkɛ amɔnɩyakɩ tɩtɩŋga yɔ pʊsɔʊ canaɣa taa pɩwɛɛ ɛzɩ fefeku yɔ. Pʊsɔʊ halɩ pɩkɔɔ pɩwɩlɩ, paɖanɩɣ caajaasɩ nzɩ naʊ yee papɩyɩ lelemiŋ kɔyɔ, lɩm nabʊyʊ lɩɣ pɩwɛ caʊʊ nɛ pɩwɩlʊʊ platɩnɩ pʊtʊnaa lalaa pɩtɩŋna ɩrɩtɩyɔm yɔɔ nɛ lalaa rɔdɩyɔm nɛ rʊtɛnɩyɔm.


text:
Masacusɛtɩsɩ
Masacusɛtɩsɩ kɛna Etaazunii ɛjaɖɛ taa tɛtʊ cikpetʊ natʊyʊ. Nɛ Etazuunii ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa lɛ ajɛya cikpena naayɛ nɩɩnɩwa kpɛndɩna nɛ aɖʊ nɔɔ nɛ awɛɛ ɛjaɖɛ kʊɖʊmɖɩyɛ taa kpaɩ. Etaazunii tɔbʊʊ nɛ kabɩyɛ taa se ajɛya kɩkpɛndʊʊ. Tɛtʊ ndʊ tɩcɔ ɛjaɖɛ cikpeɖe ɖɩnɛ nɛ tɩta yɔ ndʊ yɔ: Wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ atlantikii kujomuu, wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa kiŋ lɛ Niwu Yorkɩ hadɛ kiŋ lɛ Kɔnɛtikuti yɔ tɩwɛna, piyele nɛ hayʊ kiŋ lɛ Niwu Hampsirii nɛ Fɛrmɔɔn.
Pamaza Masacusɛtɩsɩ ɛjaɖɛ cikpeɖe ɖɩnɛ ɖɩ-walanzɩ taa lɛ, panaa se ɖɩ-walanzɩ talɩ ɛzɩ 20 328 km2 nɛ ɖenɖe tɛtʊ ñabɩ wɛɛ yɔ, peeɖe pɩtalʊʊ ɛzɩ 7 332 km2 yɔ nɛ ɖenɖe lɩm ñɛwɛɛ yɔ, peeɖe ñɛwɛʊ ɛzɩ 7 032 km2 yɔ pʊtɔbʊʊ se pɩtalʊʊ ɛzɩ 25,70 yɔ kɛ mɩnɩʊ yɔɔ. Ɛjaɖ ɖɩnɛ ɖɩkɛŋna 45 ñɩnɖɛ ɛyaa ɖɔʊ taa kɛ Etazuunii ajɛya kɩkpɛndʊʊ kpeekpe taa.
Masaazuzɛtii taa tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se Boston nɛ tɩ-taa ɖɔɖɔ kɛ ɛyaa kɩla ɖɔʊ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ nɖɩ kɛŋna ɛjaɖɛ looɖo ñɩnɖɛ nɖɩ ɖɩsʊ Etaazunii ajɛya kɩkpɛndʊɣ ŋgbɛyɛ taa yɔ. Ɛlɛ pɩɩkɛ lɛlaɣ fenaɣ kɩyakʊ looɖo ŋgʊ wiye pɩnaɣ 1788.
Pɩnaɣ 2010 taa paakalɩ kɩgalʊʊ kɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa lɛ paana ɛyaa ɛzɩ 6 547 629 yɔ. Payaɣ Masaazuzɛtii ɛjaɖɛ cikpeɖe ɖɩnɛ ɖɩ-ñʊʊdʊ se Charlie Baker (R) piyele nɛ komina ñʊndinaa kɔyɔ: Elizabeth Warren (D) nɛ Ed Markey (D).
Kʊnʊŋ ŋgʊ pakɩlʊʊ yɔɔdʊʊ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-tɛ komina tʊma taa nɛ pawɩlʊʊ-kʊ sukulinaa taa ɖɔɖɔ yɔ, ŋgʊ lɛ yɔ aŋgilisi. Ɛlɛ siŋŋŋ taa lɛ, komina maɣmaɣ tatɩɩ hada nɔɔ camɩyɛ se Eŋgilisi kɛŋna kɩ-kʊnʊŋ.


text:
Rom 9
Wɛ na kuri balʋ sɩ ba taa yɩ DƖ nɔɔna tɩn
1Amʋ na yɩ Zezi Krisi nɔɔnʋ tɩn, a ŋɔɔnɩ cɩga mʋ sɩ kʋ daɩ vwan. Wɛ Jorokʋm na wʋ a bɩcarɩ nɩ tɩn mʋ paɩ a ye nɩ kʋ sɩɩnɩ kʋ yɩ cɩga mʋ, 2dɩ a na brɩ nɩ a wʋ tiini kʋ cɔgɩ yɩ a jɩgɩ liǝ maŋa maama amʋ tɩtɩ dwi tiinǝ bam ŋwaanɩ dɩ ba na wʋ sɛ Zezi Krisi tɩn. 3A ya wʋ́ ta lagɩ sɩ Wɛ cɔgɩ amʋ tɩtɩ DƖ daarɩ DƖ pɔɔrɩ-nɩ Zezi Krisi tee nɩ, dɩ kʋ na wʋ́ wanɩ kʋ pa a ko-biǝ Zwifǝ bam na vrɩm. 4Ba yɩ Yisɩrayɛlɩdwi tiinǝ mʋ. Kʋ yɩ bantʋ mʋ Wɛ dɛɛn pɛ ba ji DƖ biǝ, yɩ DƖ pa-ba DƖ paarɩ-zulǝ yam. DƖ ma go ni nɩ DƖ wʋ́ ta wʋra dɩ ba, yɩ DƖ daarɩ DƖ kɩ DƖ cullu tɩm ba jɩŋa nɩ. DƖ ma brɩ-ba ba na maŋɩ sɩ ba taa zuli-DƖ te tɩn. DƖ ma daarɩ DƖ go niǝ dɩ ba. 5Ba dwi dɩm kuri nuŋi dɩbam nabaarʋ Abrahamdwi dɩm wʋnɩ mʋ. Ba na lʋgɩ Zezi Krisi lʋgʋ baŋa nɩ tɩn, kʋ yɩ bantʋ dwi dɩm wʋnɩ mʋ ba lʋg-o. Wʋntʋ mʋ yɩ wǝǝnu maama Tu. O maa yɩ Wɛ yɩ o maŋɩ dɩ zulǝ sɩ kʋ taa ve maŋa kalʋ na ba ti tɩn. Amina.
6A nan ba lagɩ a ta nɩ Wɛ na goni DƖ ni sɩ DƖ kɩ kʋlʋ tɩn jigi kafɛ. Bɛŋwaanɩ kʋ daɩ nɩ Yisɩrayɛlɩ dwi tiinǝ bam maama mʋ sɩɩnɩ ba yɩ Yisɩrayɛlɩ tiinǝ cɩga cɩga Wɛ yigǝ nɩ. 7Abraham dwi tiinǝ bam maama nan daɩ o biǝ cɩga cɩga Wɛ yigǝ nɩ. Wɛ dɛɛn tagɩ dɩ Abraham DƖ wɩ: «Nmʋ bu Yizakɩ dwi dɩm yɩranɩ mʋ wʋ́ ta yɩ n dwi tiinǝ cɩga cɩga.» 8Kʋ brɩ nɩ Wɛ tee nɩ, kʋ daɩ biǝ balʋ maama Abraham na lʋgɩ tɩn mʋ yɩ Wɛ biǝ cɩga cɩga. Kʋ nan yɩ biǝ balʋ Wɛ na goni ni ba ŋwaanɩ tɩn mʋ sɩɩnɩ ba yɩ DƖ biǝ cɩga cɩga. 9Bɛŋwaanɩ Wɛ dɛɛn goni ni DƖ wɩ: «Maŋa kam kʋntʋ na joori ka yi, amʋ wʋ́ joori a ba dɩ Saralʋgɩ bǝkǝrǝ.»
10Kʋ dɛ kʋntʋ mʋ yɩ dɩbam nabaarʋ Yizakɩ kaanɩ Rabɛka dɛɛn ja pugǝ o lʋ yiywa bale. 11-12Maŋa kam Rabɛka ta na wʋ lʋgɩ o biǝ bale bam yɩ ba daa ta yǝri lanyɩranɩ naa balɔrɔ tɩn, Wɛ dɛɛn tagɩ dɩd-o DƖ wɩ: «Nakwɩ wʋm mʋ wʋ́ ta yɩ o nyaanɩ wʋm tɩntʋŋnʋ.» Kʋ kɩ kʋntʋ sɩ Wɛ na kuri-ba daanɩ te tɩn mʋ tɔgɩ DƖ na maŋɩ DƖ lɩ wʋbʋŋa te tɩn. Kʋ brɩ nɩ Wɛ kurim dɩm tɔgɩ DƖ na bǝŋi wʋlʋ sɩ o taa yɩ DƖ nɔɔnʋ tɩn mʋ, sɩ kʋ daɩ nɔɔnʋ wʋm tɩtʋŋa ŋwaanɩ, 13nɩ kʋ daa ta na pʋpʋnɩ Wɛ tɔnɔ kʋm wʋnɩ kʋ wɩ: «Amʋ soe Zakɔbɩ, yɩ a daarɩ a yagɩ Ezayu.»
14Dɩ́ nan wʋ́ ta nɩ bɛɛ mʋ? Dɩ́ bá wanɩ dɩ́ ta nɩ Wɛ ba jɩgɩ cɩga dɩ DƖ na kɩ te tɩn. 15Bɛŋwaanɩ Wɛ dɛɛn tagɩ dɩ Moyisi DƖ wɩ:
«Amʋ wʋ́ ja nɔɔnʋ wʋlʋ ŋwaŋa
a na lagɩ tɩn mʋ,
yɩ a daarɩ a duri nɔɔnʋ wʋlʋ yibwǝnǝ
a na lagɩ tɩn.»
16Kʋntʋ brɩ nɩ kʋ maama tɔgɩ Wɛ na jɩgɩ nɔɔna ŋwaŋa te tɩn mʋ, sɩ kʋ daɩ nabiinǝ wʋbʋŋa na lagɩ kʋlʋ tɩn naa ba tɩtʋŋa na yɩ te tɩn ŋwaanɩ. 17Kʋ pʋpʋnɩ Wɛ tɔnɔ kʋm wʋnɩ, nɩ Wɛ dɛɛn tagɩ dɩ Ezipipa-farʋ wʋm DƖ wɩ: «Amʋ pɛ n di paarɩ sɩ a wanɩ a tɔgɩ nmʋ ŋwaanɩ mʋ a brɩ nɔɔna amʋ dam dɩm na maɩ te tɩn, sɩ kʋ pa nɔɔna taa zǝŋi amʋ yɩrɩ dɩm lʋgʋ baŋa maama nɩ.» 18Kʋ brɩ nɩ Wɛ duri balʋ ŋwaŋa DƖ na lagɩ tɩn mʋ, yɩ DƖ daarɩ DƖ pa badonnǝ ta kʋ ba wʋrʋ nɩ DƖ na lagɩ te tɩn.
Wɛ jɩgɩ ni sɩ DƖ kɩ DƖ wʋbʋŋa na lagɩ te tɩn
19Abam wʋ dɩdʋa waɩ o bwe amʋ nɩ: «Kʋ na yɩ kʋntʋ, bɛɛ mʋ yɩ Wɛ nan brɩ nɩ nɔɔna kɩ ba cɔgɩ? Nɔɔn-nɔɔnʋ nan bá wanɩ o vɩn kʋlʋ Wɛ na lagɩ sɩ o kɩ tɩn.» 20Nabiinu yɩ wɔɔ mʋ sɩ o wanɩ o magɩ kantɔgɔ dɩ Wɛ? Kʋntʋ tɩn, kamɔgɔ wʋ́ wanɩ kʋ bwe kʋ mɔrʋ wʋm nɩ: «Bɛɛ mʋ yɩ n mɔ-nɩ tɩntʋ doŋ» na? 21Bɛŋwaanɩ kamɔ-mɔrʋ wʋm jɩgɩ cwǝŋǝ sɩ o kwe dɔgɔ o ma mɔ kamwarʋ tɩlʋ dwi maama o na lagɩ tɩn. O waɩ o cɛ dɔgɔ kʋm kʋntʋ o maa mɔɔnɩ kamɔgɔ sɩ kʋ taa yɩ lʋnnɩ nyɩm, yɩ o daarɩ o mɔɔnɩ kʋdoŋ sɩ kʋ taa yɩ tɩtʋŋa nyɩm.
22Kʋ nan yɩ kʋntʋ mʋ dɩ Wɛ. DƖ na lagɩ sɩ DƖ brɩ nɔɔna DƖ ban-zɔŋɔ kʋm dɩ DƖ dam dɩm na maɩ te tɩn, DƖ jɩgɩ cwǝŋǝ sɩ DƖ kɩ kʋntʋ. DƖ nan pɩɩnɩ DƖ banɩ mʋ dɩ balʋ na pɛ DƖ banɩ zaŋɩ yɩ ba maŋɩ dɩ cɔgɩm tɩn, 23sɩ DƖ daarɩ DƖ pa nɔɔna balʋ DƖ na jɩgɩ ba ŋwaŋa tɩn tɔgɩ ba na DƖ paarɩ dɩm na tiini dɩ jɩgɩ zulǝ te tɩn. Bantʋ mʋ yɩ balʋ DƖ na maŋɩ DƖ lɩ sɩ ba zʋ DƖ paarɩ zulǝ yam wʋnɩ tɩn. 24Kʋ nan yɩ dɩbam mʋ kʋntʋ. Wɛ mʋ kuri dɩbam nabiinǝ dwi maama wʋnɩ, yɩ kʋ daɩ Zwifǝ dwi dɩm yɩranɩ má wʋnɩ, 25nɩ kʋ na maŋɩ kʋ pʋpʋnɩ Oze tɔnɔ kʋm wʋnɩ te tɩn. Wɛ dɛɛn tagɩ DƖ wɩ:
«Nɔɔna balʋ ya na daɩ amʋ nɔɔna tɩn,
mʋ a laan wʋ́ bǝŋi-ba nɩ amʋ nɔɔna.
Dwi tiinǝ balʋ amʋ ya na ba soe tɩn,
mʋ a laan wʋ́ bǝŋi-ba nɩ amʋ nɔn-sonnu.»
26«Je sɩlʋ nɩ nɔ́ɔ Wɛ ya na tagɩ dɩ ba DƖ wɩ,
ba daɩ DƖ nɔɔna tɩn,
kʋ yɩ dáanɩ mʋ ba laan wʋ́ bǝŋi-ba nɩ
Ŋwɩa Tu Baŋa-Wɛ biǝ.»
27Ezayidɩ dɛɛn tagɩ Yisɩrayɛlɩtiinǝ bam taanɩ o wɩ:
«Yisɩrayɛlɩ tiinǝ bam na maŋɩ ba tiini ba daga
nɩ bugǝ ni kasʋllʋ na daga te tɩn,
ba fɩnfɩɩn yɩranɩ mʋ wʋ́ na vrɩm.
28Bɛŋwaanɩ Yuutu Baŋa-Wɛ bá daanɩ sɩ DƖ kɩ kʋlʋ maama DƖ na maŋɩ DƖ lɩ wʋbʋŋa sɩ DƖ kɩ tɩn lʋgʋ baŋa nɩ.»
29Kʋ ta yɩ nɩnɛɛnɩ Ezayi na maŋɩ o ta te o wɩ:
«Dam-fɔrɔ Tu Baŋa-Wɛ ya na wʋ daarɩ dɩbam biǝ badaara DƖ yagɩ,
sɩ kʋ pa dɩ́ dwi dɩm toŋi,
dɩ́ ya wʋ́ ti mʋ,
nɩ Sodɔmdɩ Gomɔɔrɩ tiinǝ bam dwi dɩm dɛɛn na ti te tɩn.»
30Dɩ́ nan wʋ́ ta nɩ bɛɛ mʋ? Dwi-gɛtiinǝ balʋ ya na ba kwaanɩ sɩ ba na cɩga Wɛ tee nɩ tɩn laan mʋ tu ba na cɩga Wɛ tee nɩ, ba na kɩ ba wʋ-dɩdʋa dɩ Wɛ tɩn ŋwaanɩ. 31Kʋ daarɩ, Yisɩrayɛlɩ tiinǝ bam na tiini ba kwaanɩ sɩ ba na cɩga Wɛ tee nɩ DƖ cullu tɩm tɔgɩm ŋwaanɩ tɩn, ba wʋ nɛ. 32Bɛɛ mʋ yɩ ba nan wʋ nɛ cɩga Wɛ tee nɩ? Bantʋ ya bʋŋɩ sɩ ba na cɩga ba kǝm-laarʋ tɩm ŋwaanɩ mʋ, yɩ kʋ daɩ nɩ ba kɩ ba wʋ-dɩdʋa dɩ Wɛ. Ba na vɩn sɩ ba sɛ Wɛ kʋntʋ tɩn, kʋ maa nyɩ dɩ ba magɩ ba naga mʋ dɩ kandwɛ dɩlʋ na paɩ nɔɔna tri ba tʋɩ tɩn, 33nɩ kʋ na maŋɩ kʋ pʋpʋnɩ Wɛ tɔnɔ kʋm wʋnɩ kʋ wɩ:
«Nii-na, amʋ Wɛ lagɩ a cwi kandwɛ mʋ Siyɔnnɩ.
Dɩ maa yɩ kandwɛ dɩlʋ nɔɔna na wʋ́ magɩ ba tɩtɩ dɩ dɩ ba tʋ tɩga nɩ tɩn.
Kʋ daarɩ nɔɔnʋ wʋlʋ na kɩ o wʋ-dɩdʋa dɩ wʋlʋ na yɩ kandwɛ dɩm kʋntʋ tɩn,
cavɩɩra bá fɔgɩ ya ja kʋntʋ tu.»