text:
Kuduyuu tɛɛ minziiki
Kuduyuu tɛɛ minziiki tʊmɩyɛ, pɩkɛ hendu teuu tʊmɩyɛ nɖɩ ɖɩkɛ hikasi wondu pɩyʊ, ɖasɩ, kuwiviri yaa mabʊ kɛlɛ paa hɔɔlʊʊ ŋgʊ lɛ nɛ kʊ-tʊmɩyɛ tʊ. Nabʊyʊ taa tiluu nabʊyʊ ɛkpɛndɩ nabʊlɛ taa yaa nabutozo taa pɩcɛlɩna hikasi cɔlɔ kɔyɔ pɔtɔŋ se pɩkɛ kuduyuu tɛɛ soo, pɩcɛzɩ pʊyɔɔ kɔyɔ pɛtɛzɩɣ yɔɔdʊʊ yem soo.
Ɛyaa naalɛ, naatozo, nananza, kagbanzɩ, loɖo, lʊbɛ, lutozo, nakʊ nɛ hiu tʊmɩyɛ laɣsɩ kaapɔza pʊ-tʊmɩyɛ tɩnaa cɔɔlɩyɛ paɣtʊ, tiluu, mabɩtʊ pɩlɩna soo wondu cɔlɔ, kɛlɛ ɛyaa ŋñɩɩ pɩzɩna tʊmɩyɛ nɖɩ pɛ-tɛ alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa.
Tɔmpiye kuduyuu tɛɛ soo lɩ kpaɣ baroki alɩwaatʊ taa, pɩkɛ tɩ-teyaa paɣtʊ se petee-tʊ pa-taa pa-taa yeke.


c: text/html

text:
Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ taa kujomiŋ
Afrika wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɩŋgamɩŋ kɛna kujomiŋ sɔsɔŋ weyi ɛhɛ Afrika hɛkʊ nɛ hɛkʊ taa nɛ ɛpɩlɩ ɖama pɩlaɣɣ nɛ pɩtalɩ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa yɔ. Afrika wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa kujomiŋ ɛnɛ ɛkpaɣna ɛzɩ tɛtʊ hɛkʊ nɛ hɛkʊ taa kejeɣa 5° hayʊ kiŋ yɔ nɛ pɩtalɩ ɛzɩ 15° hadɛ kiŋ yɔ.
Afrika wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa kujomiŋ taa sɔsɔŋ kɔyɔ: Fikitoriya Kujomuu, kujomuu kʊnɛ, ŋgʊ lɛ naalɛ ñɩŋgʊ kedeŋa kpeekpe taa lɩŋgamɩŋ weyi ɛkɩlɩ walanzɩ yɔ; Tanganika kujomuu, kʊkʊ lɛ keteŋa kpeekpe taa naalɛ ñɩŋgʊ ɖɔɖɔ kujomiŋ weyi ɛlɛ kɩlɩ liŋguu yɔ. Afrika wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa kujomiŋ ɛnɛ ɛfɛyɩ kpayɩ kpayɩ mbʊ pʊyɔɔ yɔ Fikitoriya Kujomuu, Albert nɛ Edouard kujomiŋ ɖeke kpeŋna nɛ ɛfalɩɣ Niili Pɔɔ kʊlʊmaɣ taa. Pɛtɛkpɛndɩna Rukwa kujomuu nɛ Moero ñɩŋ.
Afrika wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɩŋgamɩŋ nɛ ɛ-tɛ kilomɛtanaa nabʊlɛ taa kɔ yɔ:
- Fikitoriya Kujomuu (68 100 km², 82 m)
- Tanganyika Kujomuu (32 900 km², 1 433 m)
- Malawi Kujomuu (30 900 km², 706 m)
- Turkana Kujomuu (6 405 km², 109 m)
- Rucha Kujomuu (5 760 km²)
- Albert Kujomuu (5 270 km², 51 m)
- Moero Kujomuu(5 120 km², 27 m)
- Kivu Kujomuu(2 700 km², 485 m)
- Édouard Kujomuu (2 150 km², 117 m)
- Kyoga Kujomuu (1 720 km², 5,7 m)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Masɩ kpeekpe pɩlɩtʊ (alphabet)
Masɩ kpeekpe pɩlɩtʋ (alphabet) kɛ sakɩyɛ yaɣ ɖɔɖɔ size masɩ kpeekpee cɛŋga yaa pɩlʋʋ. Masɩ kpeekpe pɩlɩtʋ kɛna masɩ yaa kumola kpɛm n̄ɩna wena a-tʋmɩyɛ kɛlɛ kɛlɛʋ size amaazɩ wɩlʋʋ pazɩ yaa camɩyɛ kam nɛ patɩlɩ nɔɔ salaɣ kʋnʋŋ yaa kʋnʋŋ nakʋyʋ n̄ɩnʋ wiluu. Nɔɔ salaɣ yaa pɩyʋ wiluu tʋmɩyɛ nɖɩ, nɖɩɩ payaɣna fransɩ kʋnʋŋ taa size "phonèmes d' une langue".
Paa kumoɖe yaa mayaɣ nga lɛ, yaa ɛzɩ payaʋ nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa size "graphèmes" yɔ, kɛna ɖɔɖɔ kɛ takayaɣ kɩmama ɛzɩ payaʋ nɛ fransɩɩ kʋnʋŋ taa size "lettre" yɔ.
Paa alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa lɛ, pʋwɛ size ɖɩtɩlɩ size, paa mayaɣ kɩmama ŋga lɛ, kakpakʋʋ nɔɔ wiluu tɛ kʋnʋŋ nakʋyʋ. Masɩ nasɩyɛ cabɩ n̄ɛwɛ ɖɔɖɔ lɛ, sɩbɩzʋʋ sɩmʋ mbʋ payaɣna fransɩ kʋnʋŋ taa size "diacritiques" yɔ pɩtɛ kʋɖʋm yaa pɩtɛ sakɩyɛ kɛ mbɩ yɔ.
Paa kʋnʋŋ ŋgʋ lɛ, kɩtɛ nɔɔ wiluu yaa nɔɔ tiluu wɛna masɩ nzɩ yɔɔdʋʋ yaa kalɩʋ taa lɛ, sɩgbaɣ ɖama yɔ. Ɖagba ɛzɩ fransɩ kʋnʋŋ tɛ masɩ kɛ mbɩ yɔ koyɔ, ɖɩnaɣ size masɩ nasɩyɛ matʋ wɛ ndɩ ndɩ ɛlɛ sɩgalʋʋ taa lɛ pʋwɛna nɩʋ kʋɖʋmɩŋ. Pʋtɔbʋʋ size sitiluu nɛ siwiluu wɛ kʋɖʋm kpeɖem. Masɩ nzɩ pakalʋʋ sɩ nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa lɛ sɩwɛna wilitu nɛ tilitu kʋɖʋmɩŋ yɔ, sɩ-taa nasɩyɛ hɩla kɔ yɔ : s, c, ç, ss, sc, t yaa x, nɛ z.
Ɖɔɖɔ lɛ, masɩ kpeekpee pɩlɩtʋ pɩzʋʋ pɩwalɩ yaa pɩtalɩ palakʋ nɛ pʋwɛʋna tilitu ndɩ ndɩ yɔ. Payaɣ-wɛ nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa size "digrammes yaa ɛzɩ lettres supplémentaires". Fransɩ kʋnʋŋ masɩ wɛna matʋ kʋyʋmtʋ tɛ agbela wa kɛʋʋ nzɩ sɩtɛkɛ tam kʋyʋmɩŋ tiliu yaa wiliu yɔ. Ŋdʋ paya nɛ pamana nɛ fransɩ kʋnʋŋ taa size "homographes non homophones". Peɖe pɛcɛla matʋ tʋnɛɛ yɔ size nɛ fransɩ matʋ taa size «Le vent est à l’est» size ɛyaa yaa kalɩyaa ɛnɩna pukutoluu yaa pʋtɔbʋʋ.


text:
Angkor
Kewiisi ndɩ ndɩ nasɩyɛ kpɛndɩna nɛ payaɣ sɩ-kpɛndʋʋ mbʋ se Aŋkor kewiyaɣ. Aŋkor kewiyaɣ tɛtʋ sʋsɔtʋ payaɣ se Khmer.
Aŋkor tɛtʋ wɛ Siem Reap tɛtʋ hɔɔlʋʋ taa nɛ hayi kiŋ. Kedeŋa kpeekpe ɛzakuliye nɛ ñɩnʋʋ tʋmɩyɛ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se UNESCO yɔ, ɖɩ-tʋma ñʋʋ wɛ Aŋkor tɛtʋ taa. Kpaɣ pɩnaɣ 1992 nɛ pɩkɔɔ pɩsɩɩna sɔnɔ yɔ, Aŋkor tɛtʋ taa peeɖe ɖɔɖɔ Ajɛya kpeejkpe kpɛndʋʋ ŋgbɛyɛ tɔsʋʋ tʋma ñʋʋ wɛɛ.
Aŋkor tɛtʋ pɩsɩ kedeŋa kpeekpe ɛsɩyɛ egbena ɖiwoɖe. Paa pɩnaɣ ŋga ɛyaa tuutuma wokina ɛsɩyɛ egbena Aŋkor tɛtʋ taa. Powokuuna ɛsɛyɛ egbena yɔ, pɩkɛ ñɩm sɔsɔm siŋŋ Aŋkor tɛtʋ.
Kpaɖʋʋ nakʋ (9) ñɩŋʋ taa pesiɣ Aŋkor tɛtʋ maʋ kpooluu.


text:
Albert Einstein
Palʋla Albert Einstein lakɩŋ fenaɣ kɩyakʋ 14 n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1879 taa Ulm, Wurtemberg tɛtʋ taa Caama ɛjaɖɛ taa. Ɛsɩba ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʋ 18 n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1955 taa Princeton tɛtʋ taa, Etaazuunii ɛjaɖɛ taa. Einstein laba mbʋ payaɣ se "Fiisiki" yɔ nɛ ɛtazɩ kɩ-taa kpayɩ kpayɩ.
Ɛkɛ Caama tʋ nɛ Apatriidi tʋ pɩnaɣ 1896 taa. Pʋwayɩ lɛ, ɛla Suwisi ɛjaɖɛ takayaɣ nɛ pɩha-ɩ waɖɛ se ɛkɛ Suwiisi tʋ, pɩnaɣ 1901 taa. Pʋbʋ wayɩ lɛ, ɛla ɖɔɖɔ Helivetiki nɛ Amerika pa-ajɛya takayaɣ nɛ pɩha-ɩ ɖɔɖɔ waɖɛ se ɛkɛ a-n̄ɩnʋ, pɩnaɣ 1940 taa.


text:
Tibɛtii
Tibɛtii kɛna Aazii taa egeetiye naɖɩyɛ nɛ ɖɩ-taa pʊŋ kɩlɩna wɛʊ. Tɛtʊ tʊnɛ tɩwɛ pʊʊ ŋgʊ payaɣ-kʊ se Iimalaya yɔ kɩ-tɛ hayʊ kiŋ. Tɩ-ɛyaa maɣmaɣ wayɩ lɛ, mba payaɣ-wɛ se Monba yɔ pɛwɛ peeɖe pɩna Kiyaŋ nɛ Lobasɩ mba pɛwɛ ɖɔɖɔ peeɖe. Ɛyaa mba payaɣ-wɛ se Hansɩ nɛ Huwisi yɔ pɛwɛ peeɖe tɛtʊ taa siŋŋŋ.
Keteŋa kpeekpe taa Tibɛtii kɛŋna pʊʊ tɛndɛyɛm ŋgʊ kɩkɩla kʊyʊʊ yɔ nɛ kʊyɔɔ ɖɔɖɔ kɛ ɛyaa kɩla wɛʊ. Kʊ-kʊkʊyɩmɩŋ taa maɣna mɛtanaa 4 900. Tibbɛtii kɛna egeetiye nɖɩ ɖɩ-taa nɛ ageeta cikpena naatozo yɔ. Ageeta anaa yɔ: Ucaŋ, Amdo nɛ Kam. Tibɛtii walanzɩ taa wɛ ndɩ ndɩ mbʊ pʊyɔɔ yɔ yee pakpaɣ egeetiye nɖɩ payawaɣ-ɖɩ se Tibɛtɩi kɩpɩnɩʊ yaa Tibɛtii sɔsɔʊ kɔyɔ, pɩmaɣna ɛzɩ 2 500 000 km2 yɔ ɛlɛ yee pɩkɛ Tibɛtii kʊnɛ kɔyɔ, kʊkʊ walanzɩ taa ñɛwɛʊ ɛzɩ 1 221 600 km2 yɔ.
Tibɛtii egeetiye taa ɛsɔ sɛtʊ ndʊ pɛsɛʊ yɔ ndʊ lɛ Pudiyizimɩ nɛ Bön. Peeɖe ɖɔɖɔ malɩŋ nɛ kristʊ mba pɛwɛɛ ɖɔɖɔ.


text:
Tominiika ɛjaɖɛ
Tominiika ɛjaɖɛ kɛna ajɛya wena payaɣ-yɛ se Antiiyinaa sɔsaa yɔ yaa Karayibi yɔ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ nɛ ɖɩ-hayʊ kiŋ lɛ, Atɩlantiki teŋgu kɩwɛna piyele nɛ hadɛ kiŋ lɛ Karayibi teŋgu wɛna. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa nɛ pʊŋ sakɩyɛ. Pʊŋ ɩnʊ ɩ-taa kɔyɔ: hayi kiŋ lɛ, pʊŋ canɖaŋ nɩyɩ wɛna nɛ ɩ-kʊyɩmɩŋ taa talʊʊ ɛzɩ mɛtanaa 1 249 yɔ.
Pʊŋ ɩnɛ ɩtɩŋgʊʊna Puyɛrto Plataa nɛ Santiyaago. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-hɛkʊ taa lɛ, pʊŋ canɖaŋ weyi ɩwɛ peeɖe yɔ ɩ-taa kɔyɔ: Pikoo Duwartɩ (mɛtanaa 3 098), Lomaa La Pelonaaucila (mɛtanaa 3 029), Lomaa de la Viyudaa (mɛtanaa 2 802) nɛ Yakɩ (mɛtanaa 2 760). Hadɛ kiŋ lɛ, pʊŋ weyi payaɣ ɛlɛ se La siyeraa de pahoruco yɔ ɛwɛna nɛ ɛlɛ kʊkʊyɩmɩŋ taa maɣna ɛzɩ mɛtanaa.
Pamaza Tajikistanii ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖi-walanzɩ lɛ, panaa se ɖɩ-walanzɩ talɩ 48 442 km2. Pɩnaɣ 2017 taa pakalɩ kɩgalʊʊ kɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa lɛ pana ɛyaa ɛzɩ 10 734 247 yɔ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa yee pakalɩɣ ɛyaa km2 taa kɔyɔ, panaɣ-wɛ ɛzɩ 221,6 yɔ. Payaɣ Tominiika ɛjaɖɛ ñʊʊdʊ se Danilo Medina nɛ ɛ-tɛɛ ñɩnʊ yɔ Margarita Cedeño de Fernández. Kʊnʊŋ ŋgʊ pakɩlʊʊ yɔɔdʊʊ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-tɛ komina tʊma taa nɛ pawɩlʊʊ-kʊ sukulinaa taa yɔ, ŋgʊ lɛ Ɛsɩpaañɔɔlɩ.
Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖi-taa tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se Sɛŋ Domiŋgɩ nɛ yee ɛyʊ ɛsɔɔlaa se ɛyaa nɔɔyʊ kɛ kaŋgalafu yɔɔ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa kɔyɔ, pɩkɛna-ɩ kɩjɛyʊʊ se ɛma +1 809, 1 829 yaa 1 849 ɛ-tɛ kaŋgalafu kpata yɔɔ pʊcɔ ŋɛ ɛɛma pɩtɛ ɛyʊʊ kaŋgalafu nimaɣ mayaɣ.


text:
Azwanɩ Tɔʋʋ
Azɩwanɩ Tɔʋʋ kɛna lɩm tɛ nazɩyʋʋ tɔʋʋ. Pɩnaɣ 1970 ñɩŋa taa pɛtɛma tɔɔʋ ŋgʋ kɩ-maʋ. Pɔɔ ŋga, ka-ɖɩlɩyɛ maɣzɩtʋ kasɩna mɛtɛ waa kudokiŋ lʋbɛ mbʋ yɔ yee papaɣzɩna Azɩwanɩ tɔtʋ kɩpɩndʋ kɛnɛ yɔ. Nɛ pɩkpaʋ nɛ tɛtʋ sʋsɔtʋ taa yɔ, pɩpɩzɩɣ pɩtalɩ ɛzɩ mɛtɛ waa kudokiŋ hiu kɛ mbʋ yɔ kɛ Egipiti ɛjaɖɛ niili pɔɔ hɔɔlʋʋ taa.
Azɩwanɩ pɔɔ wɛ wazaɣ siŋŋ kedeŋa yɔɔ cɩnɛ. Kɛkɛna ñɩm sɔsɔm pɩdɩɩfɛyɩ ɛjaɖɛ nɖɩ kɛwɛ ɖɩ-taa yɔ ɖɩ-taa samaɣ. Pɔɔ ŋga ka-taa lɩm pɩzɩɣ pɩtalɩ ɛzɩ ɛbgɔŋ kudokiŋ 169 mɛtɛ waa kudokiŋ naadozo mbʋ yɔ.
Pʋcɔ nɛ pama Azwanɩ tɔtʋ tʋnɛ lɛ, Niili Pɔɔ kawadaɣ soŋaɣ alɩwaatʋ kpeekpe taa kɛ fɛɛŋ weyi ɛwɛ mʋzʋŋ yɔ ɛ-taa. Nɛ lɩm kawadaɣ ŋga kalɩna Afriki nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʋʋ taa kiŋ. Lɩm kawadaɣ kanɛ yɔ, kɔkɔŋkaɣna mbʋ pɩhaɣ tɛtʋ mʋzʋŋ siŋŋ yɔ. Nɛ lɩm kawadaɣ kanɛ yɔ, kɛkpɛndɩɣna n̄ɩɣlɩm tɛtʋ sakɩyɛ nɛ kɛɖɛɣna.
Pɩtɩŋɛ payɩ mbʋ yɔ, pɩhaɣ Niili fɛɛʋ tɛtʋ mʋzʋŋ pɩdɩɩfɛyɩɛ. Mʋzʋŋ ɛnɛ eyekina nɛ haɖaʋ tʋmɩyɛ wokina ɛsɩndaa niili hɔɔlʋʋ taa. Ɛlɛ fɛɛʋ kʋnɛ pʋwɛɛ se pefeŋ camɩyɛ kʋ-mʋzʋŋ ɛnʋ ɛ-yɔɔ camɩyɛ nɛ pʋcɔ pɩsatʋ haɖaʋ tʋmɩyɛ ɖɔ camɩyɛ nɛ pɩɖɛɛna ɛsɩndaa.


text:
Wasɩŋtɔŋ kɛna
Pɩtɔpɔzɩ se piyiidi ɛyʊ, yee ɛnɩɣ payaɣ se Wasɩŋtɔŋ kɔyɔ. Mbʊ pʊyɔɔ yɔ, Wasɩŋtɔŋnɩwaa wɛ nabʊlɛ taa: kacalaɣ ñɩŋgʊ lɛ kʊkʊ wɛ Etazuunii nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa nɛ ŋgʊ lɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa tɛtʊ sɔsɔtʊ; piyele naalɛ ñɩŋgʊ lɛ, ŋgʊ pɔyɔɔdʊ kʊ-tɔm yɔ nɛ kʊnɛ kɩwɛna Etazuunii nɛ kɩwɩsɩ ɖɩɖʊyɛ nɛ nɛ hayʊ kiŋ.
Ɛlɛ tɛtʊ tʊnɛ tɩnatʊlɛ mbʊyʊ yɔ Amerika ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ weyi payawaɣ-ɩ se George Washington yɔ, ɛ-hɩɖɛ pɛcɛla tɛtʊ ndʊ tɩtɩŋa. Sɔdʊ kɔnɛ,
Tɛtʊ tʊnɛ tɩ-walanzɩ landammm ta wɛ ɛzɩ kilomɛttanaa 184 824.
Pɩnaɣ kʊɖʊmaɣ ŋga ka-taa pakalɩ piya mba palʊlaa lɛ, pɛkpɛnda 12,9 kɛ ɛyaa mɩnɩʊ yɔɔ pa-taa lɛ oiya ɛzɩ 4,5 sɩkɩ; nɛ ɛyaa mba pazɩba yɔ papa kpɛnda ɛyaa 7,2kɛ ɛyaa mɩnɩʊ yɔɔ. Kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdʊ tɛtʊ tʊnɛ tɩ-tɛ komina tʊma taa nɛ pawɩlʊ-kʊ sukulinaa taa yɔ, ŋgʊ lɛ aŋgilisi.


text:
1Ye mpʋ ɩlɛ ɩ́ niina ɩsɛ kɛ sɔɔlʋɣʋ tɔm. Ɩ́ nyɩɩlɩ teu sɩ pʋlʋ lapʋ ɩ́ saa-mɛɣɛ Ɩsɔ mpaaʋ taa tɔtɔ, ɩlɛ pə́ kələna Ɩsɔ kʋheelitu kpaalʋɣʋ. 2Wei ɩ yɔɣɔtəɣɩ tɔmnaa mpa nɔɣɔlʋ ɩɩ nɩɩkɩ tɔ pə taɣa yəlaa kɛ ɩ yɔɣɔtəɣəna, ama Ɩsɔ kɛ́. Pə taɣa pʋlʋ, ɩ́ na ɩ yɔɣɔtʋɣʋ na ɩ tɛm nɔɣɔlʋ ɩɩ nɩɩ ɩ tɔm tɔ se. Tampana nna a ka pama tɔ anəɣɩ ɩ kuliɣina Ɩsɔ Feesuɣu toŋ. 3Ama wei ɩ kpaaləɣɩ Ɩsɔ kʋheelitu tɔ ɩ lakɩ kɛ́ na yəlaa nyɔɔkɩ toŋ kɛ Ɩsɔsɛɛlɛ mpaaʋ taa. Ɩ kpaasəɣɩ pa apalʋtʋ na ɩ́ hɛɛsəɣɩ pa laŋa kɛ́. 4Ama wei ɩ́lɛ́ ɩ yɔɣɔtəɣɩ tɔmnaa mpa nɔɣɔlʋ ɩɩ nɩɩkɩ tɔ ɩ təɣɩ ɩ sɔɔsəɣɩ toŋ, na wei ɩ́lɛ́ ɩ kpaaləɣɩ Ɩsɔ kʋheelitu tɔ Yesu sɛɛlaa kpekəle tənaɣa ɩ sɔɔsəɣɩ toŋ. 5Ma sɔɔla teu sɩ mə təna ɩ́ yɔɣɔtəɣɩ tɔmnaa mpa nɔɣɔlʋ ɩɩ nɩɩkɩ tɔ. Ama ma kəla nyɩɩlʋɣʋ kɛ teu sɩ Ɩsɔ kʋheelitu kpaalʋɣʋ ɩ́ saa-mɛ. Pɔpɔtʋ fɛɩ, wei ɩ kpaaləɣɩ Ɩsɔ kʋheelitu tɔ ɩ waasəɣɩ na pə́ kəlɩ wei ɩ yɔɣɔtəɣɩ tɔmnaa mpa nɔɣɔlʋ ɩɩ nɩɩkɩ tɔ. Ama ye nɔɣɔlʋ wɛɛ na ɩ́ ká pəsɩ na ɩ́ tɛləsɩ na Yesu sɛɛlaa sɔɔsɩ toŋ pə paasi. 6Ma taapalaa ma pɔɔsəɣɩ-mɛ sɩ ye ma kɔma mə tɛ na má yɔɣɔtəɣəna-mɛɣɛ tɔmnaa mpa nɔɣɔlʋ ɩɩ nɩɩkɩ tɔ nti tə taa kɛlɛ ma waasa-mɛ ɩlɛ? Ma ta waasɩ-mɛɣɛ natəlɩ tə taa kɛ́ paa pəcɔ pəcɔ. Ama ye ma kɔma na má heela-mɛɣɛ tɔm kʋŋmɛsətʋ natəlɩ, yaa nyəm tɔm natəlɩ, yaa Ɩsɔ kʋheelitu natəlɩ, yaa sɛɣɛsʋɣʋ, ɩlɛ teu ntɛ́. 7Tə́ kɛɛsəna paalɛ wontu na tə́ ná. Ye pa hʋləɣɩ həlaɣa yaa pa makɩ saŋkʋ, na pə hʋlʋɣʋ na pə mapʋ ta təŋ, ɩsənaɣa paa cɛkəna sɩ tənɛɣɛ həlaɣa hʋllʋ hʋləɣɩ na saŋkʋ matʋ makɩ? 8Tutuɣu hʋllʋ ɩ́ ta yaɣa apalʋ tutuɣu, ɩsənaɣa yʋlʋ ká nyəna sɩ ɩ taɣanəɣɩ ɩ təɣɩ yoou tɔɔ? 9Mpʋ tɔtɔɣɔ pə wɛɛ, ɩsənaɣa yʋlʋ ká pəsɩ na ɩ́ cɛkəna tɔm nti lɛlʋ yɔɣɔtəɣɩ tɔ, ye tɔm nti nɔɣɔlʋ ɩɩ nɩɩkɩ tɔɣɔ ɩ yɔɣɔtəɣəna ɩ tɔm ntɩ? Ye mpʋ yɔɣɔtʋlʋ lɔɔ ɩ tɔm kɛ yem kɛ́. 10Antulinya taa cənɛ nsəma tɔɔwaɣa, na a taa kʋlʋmtəlɛ fɛɩ nte tə ta kɛ tɔm tɔ. 11Paa na mpʋ ye wei ɩ yɔɣɔtəɣəna-m na maa nɩɩkɩ ɩ tɔm, tə nyənəɣɩ təma na ɩsɛ kɛ́. 12Mpʋ tɔ ɩsɩɩ ɩ́ sɔpʋ nyʋɣʋ sɩ Ɩsɔ Feesuɣu ɩ́ yele na pʋlʋ lapʋ saa-mɛ tɔ, ɩ́ pɛɛkəɣɩ sɩ pə saa-mɛɣɛ teu. Ama pə́ kələna mpi pɩɩ sɔɔsɩ Yesu sɛɛlaa kɛ toŋ tɔ. 13Pə tɔɔ kɛ́ wei ɩ yɔɣɔtəɣɩ tɔmnaa mpa nɔɣɔlʋ ɩɩ nɩɩkɩ tɔ, pʋntʋ ɩ́ sələmɩ Ɩsɔ na ɩ́ hiki tɔm ntɩ tə tɛləsʋɣʋ nyəm tɔtɔ. 14Pə taɣa pʋlʋ, ye ma sələməɣəna tɔmnaa mpa nɔɣɔlʋ ɩɩ nɩɩkɩ tɔ, ma taa kɛ́ pə sələməɣɩ yem na ma ləmaɣasəlɛ náá caɣa kpɛtɛ. 15Ye mpʋ ɩsənaɣa maa la? Maa sələmɩ hatuu ma taa kɛ́, na má sələməna ma ləmaɣasəlɛ tɔtɔ. Ye yontu ma yoo ma taa, na má yoona ma ləmaɣasəlɛ tɔtɔ. 16Ḿpʋ́ɣʋ́ pə wɛɛ mɛɛ, ye hatuu nyá taa tike kɛ n sɛɛ Ɩsɔ kɛ́ ɩ́ na təmlɛ, ɩsənaɣa wei ɩ wɛ samaa taa kɛ́ yem na ɩ́ tá cɛkəna tɔ ɩ ká nyəna timpi ɩ́lɛ́ ɩ ká tɔ sɩ: Ami, tɔɣɔ nyá sɛɛtʋ tənɛ tə taa? Ɩ kaa pəsɩ na ɩ́ nyɩ nti n yɔɣɔtəɣɩ tɔ. 17Paa na nyá Ɩsɔ sɛɛʋ sɩ ɩ́ na təmlɛ tewa teu tɔ, lɛlʋ ná ta waa pʋlʋɣʋ pə taa. 18Ma sama Ɩsɔ, mpi tɔ ma yɔɣɔtəɣɩ tɔmnaa mpa nɔɣɔlʋ ɩɩ nɩɩkɩ tɔ na pə kəlɩ mə təna təpaɩ. 19Ama ɩsɩɩ Yesu sɛɛlaa sɛɛkʋɣʋ təcəɣəcəɣɩ tɔ pə kəla-m teu sɩ má yɔɣɔtɩ tɔm pee kakpasɩ tike nti paa nɩɩ teu na pə kuliɣi lɛlaa ɩsɛ tɔ, na mpi maa hutiɣi tɔməŋ tɔməŋ na tɔmnaa mpa nɔɣɔlʋ ɩɩ nɩɩkɩ tɔ pa taa tɔ. 20Ma taapalaa, ye ɩ́ hʋʋkɩ hʋwɛɛ, ɩ́ yele pəcɛ nyəna. Ama ye ɩsaɣatʋ tɔm taa ɩlɛ, ɩ́ lakɩ ɩsɩɩ piya nsi sɩ ta nyɩ ɩsaɣatʋ lapʋ tɔ. Ama ɩ́ wɛɛna sɔsɔhʋwɛɛ kɛ mə hʋwɛɛ taa. 21Ɩsɔ Tɔm taa pa ŋmaawa sɩ: Tacaa tɔma sɩ maa yɔɣɔtəna piitim pənɛɣɛ. Maa yele na yəlaa kpaɩ nyə́ma yɔɣɔtəna-wɛ na pɛlɛ pa tɛ taa. Kpaɩ nyə́ma ká yɔɣɔtəna-wɛ. Paa na mpʋ tɔ ma yəlaa kaa nɩɩna-m. 22Pə tɔɔ kɛ́ tɔmnaa mpa nɔɣɔlʋ ɩɩ nɩɩkɩ tɔ pa yɔɣɔtʋɣʋ saakʋɣʋ yʋlʋ na ɩ́ yɔɣɔtəɣɩ tɔ, ɩ yɔɣɔtəɣɩ kɛ́ sɩ pə hʋ́lɩ́ mpa pa ta kɛ Ɩsɔ sɛɛlaa tɔɣɔ pʋlʋɣʋ. Ama mpa pa kɛ́ Ɩsɔ sɛɛlaa tɔ pɩɩ hʋ́lə́ɣɩ́ pɛlɛɣɛ mpʋ. Na Ɩsɔ kʋheelitu kpaalʋɣʋ saaʋ ná hʋ́lə́ɣɩ́ Ɩsɔ sɛɛlaa kiŋ kɛ pʋlʋɣʋ. Ama mpa pa ta kɛ Ɩsɔ sɛɛlaa tɔ pɩɩ hʋ́lə́ɣɩ́ pɛlɛɣɛ mpʋ. 23Ye Yesu sɛɛlaa kpekəle təna ɩ́ kotaa na pá təna pá sʋʋ tɔmnaa mpa nɔɣɔlʋ ɩɩ nɩɩkɩ tɔɣɔ yɔɣɔtʋɣʋ, na mpa pa ta cɛkəna yaa mpa pa ta kɛ Ɩsɔ sɛɛlaa tɔ pá maɣana-mɛ, pa kaa yaa-mɛɣɛ kpaŋtʋnaa? 24Ama ye Ɩsɔ kʋheelitu kɛ mə təna ɩ́ kpaaləɣɩ, na wei ɩ taa kɛ́ Ɩsɔ sɛɛlʋ yaa yʋlʋ wei ɩ ta cɛkəna pʋlʋ tɔ ɩ́ sʋʋ, tə təna nti ɩ nɩɩkɩ mpʋ tɔ tɩɩ yele na pə́ kuli ɩ waalɩ na ɩ́ ná sɩ ɩsaɣatʋ kɛ ɩ lakɩ. 25Na pɩɩ kuli ɩ taa hʋwɛɛ tɔɔ təkelekele na ɩ́ həntɩ Ɩsɔ tɛɛ na ɩ́ sɛɛ-ɩ na ɩ́ tɔŋ sɩ tampana Ɩsɔ wɛ panɛ pa hɛkʋ. 26Pənɛntɛ ma taapalaa suweɣe tɩɩ yɔtɔtɩ na tə́ sɩɩ yee? Ɩ́ kotiɣi Ɩsɔ sɛɛʋ tɔ, nɔɣɔlʋ ná wɛna yontu, nɔɣɔlʋ ɩlɛɣɛ sɛɣɛsʋɣʋ, nɔɣɔlʋ ɩlɛɣɛ tɔm kʋŋmɛsətʋ natəlɩ nɔɣɔlʋ ɩlɛɣɛ tɔmnaa mpa nɔɣɔlʋ ɩɩ nɩɩkɩ tɔ tə yɔɣɔtʋɣʋ, na nɔɣɔlʋ ɩlɛɣɛ tə tɛləsʋɣʋ nyəm. Tɔʋ pə tənaɣa mpʋ pə wɛɛ kɛ́ sɩ pə́ səna Yesu sɛɛlaa kpekəle na tə́ polo lɔlɔ. 27Ye pa yɔɣɔtəɣəna tɔmnaa mpa nɔɣɔlʋ ɩɩ nɩɩkɩ tɔɣɔlɔ, yəlaa naalɛ yaa tooso ɩ́ yɔɣɔtəɣɩ na pá kaasəɣɩ təma, pa taa tɛɛ mpʋ. Na nɔɣɔlʋ náá tɛləsəɣɩ-tɩ. 28Ye nɔɣɔlʋ fɛɩ sɩ ɩ ká pəsɩ na ɩ́ tɛləsɩ pə hʋwɛɛ ɩlɛ yɔɣɔtəlaa mpɛ pa taa nɔɣɔlʋ ɩ́ taa yɔɣɔtəna nɔɣɔ sɔsɔɣa kɛ samaa taa. Ama ɩ́ yɔɣɔtəɣɩ ɩ taa na pə́ wɛɛ ɩ́ na Ɩsɔ pa naalɛ pa tɔm. 29Ye Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsəlaa ɩlɛ, yəlaa naalɛ yaa tooso ɩ́ yɔɣɔtəɣɩ na pə́ kaasa mpa, pɛlɛ pa maɣasəɣɩ teu kɛ nti yɔɣɔtəlaa yɔɣɔtəɣɩ tɔ na pá ná. 30Ama ye yʋlʋ nɔɣɔlʋ wɛ samaa taa təna na Ɩsɔ hʋla-ɩ tɔm kʋŋmɛsətʋ natəlɩ, wei ɩ ka yɔɣɔtaɣa tɔ ɩ́lɛ́ ɩ́ su na pə́cɔ́. 31Ɩ́ pəsəɣɩ na ɩ́ kpaalɩ Ɩsɔ kʋheelitu kɛ mə tənaɣa kʋlʋm kʋlʋm, ɩlɛna pə́ kuliɣi yəlaa ɩsɛ na pə́ ha-wɛɣɛ apalʋtʋ. 32Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsəlaa mpɛ, pá nyɩ pa tɩ kpaʋ kɛ pə taa. 33Mpi tɔ, hɛɛsʋɣʋ kɛ Ɩsɔ kɔŋna pə taɣa liɣituɣu. Yesu sɛɛlaa kpeka təna taa ḿpʋ́ɣʋ́ pə wɛɛ. 34Ye Yesu sɛɛlaa ɩ́ kotaa, alaa nɔɔsɩ taa ɩ́ taa lɩɩ fɛŋ. Pa fɛɩna mpaa sɩ pá yɔɣɔtəɣɩ. Kʋsəsɩɩtʋ yɔɣɔta mpʋ sɩ alaa ká pasa pa təɣɩ. 35Ama ye pa caa natələɣɩ pɔɔsʋɣʋ, pá kpema təyaɣa ɩlɛ paa pɔɔsɩ pa paalaa. Yesu sɛɛlaa ɩ́ kotaa, pə ta mʋna alaa ɩ́ yɔɣɔtɩ. 36Pə lapa mpʋ tɔ mə kiŋ kɛ Ɩsɔ Tɔm ka lɩɩnaa kɛ́ yee? Yaa mə tike ɩ́ nɩɩna-tɩ? 37Ye nɔɣɔlʋ hʋʋ sɩ ɩ kɛ Ɩsɔ kʋyɔɣɔtʋtʋ tɛləsʋlʋ, yaa ɩnəɣɩ Ɩsɔ mpaaʋ taa pʋlʋ lapʋ saawa, pʋntʋ ɩ́ nyɩ teu sɩ, nti ma ŋmaa-mɛ tɔ Tacaa kʋsəsɩɩtʋ kɛ́. 38Ama wei ɩ́ ta nyɩ mpʋ, pá taa nyənɩ-ɩ sɩ pʋlʋ. 39Pə tɔɔ ɩlɛ ma taapalaa ɩ́ ká nyɩɩləɣɩ Ɩsɔ kʋheelitu kpaalʋɣʋ kɛ́, ɩlɛ ɩ́ taa kisi tɔmnaa mpa nɔɣɔlʋ ɩɩ nɩɩkɩ tɔ pa yɔɣɔtʋɣʋ tɔtɔ. 40Pə təna mpi ɩ lakɩ tɔ ɩ́ la ɩsɩɩ pə nəɣəsənaa tɔ, ɩ́ taa la yem yem.
Copyrighted Material
Learn More


text:
Luki 12
Dɩ́ na wʋ́ ta jɩgɩ dɩ́ tɩtɩ te tɩn
(Matiyu 10:26-33, 12:32, 10:17-20)
1Maŋa kam kʋntʋ nɩ kɔ-fɔrɔ zanzan ya lagɩ daanɩ Zezi tee nɩ. Ba dɛɛn yi nɔɔna mʋrrʋ mʋrrʋ mʋ. Ba tiini ba pɩɩnɩ daanɩ yɩ ba nɔnɩ daanɩ. Zezi ma puli o ta dɩ o karabiǝ bam o wɩ: «Á fɔgɩ á cɩ á tɩtɩ, sɩ á yɩ pa Farizɩan tiinǝ bam dɩ abam ba dabɩlɩ dɩm, dɩ ba na yɩ pipiri-nyɩna yɩ ba sǝgi ba kɩ wo-balwaarʋ te tɩn. 2Kʋlʋ maama na sǝgi nɔɔna tee nɩ tɩn, kʋ jwa wʋ́ ba kʋ lwarɩ jaja. 3Kʋntʋ tɩn, abam na sǝgi á ta kʋlʋ maama tɩn wʋ́ nuŋi pooni mʋ sɩ nɔɔna maama ni. Abam na waasɩ woŋo kʋlʋ digǝ wʋnɩ tɩn, nɔɔna wʋ́ di nayuu ba tɔɔlɩ-kʋ.
4A cilonnǝ-ba, a lagɩ a ta abam sɩ á yɩ taá kwarɩ fʋʋnɩ dɩ balʋ na waɩ ba gʋɩ á yɩra yam yɩ ba daa warɩ ba kɩ abam kʋlʋkʋlʋ ba wǝli da tɩn. 5A nan wʋ́ brɩ abam á na maŋɩ sɩ á taá kwarɩ wʋlʋ tɩn. Á maŋɩ sɩ á taá kwarɩ Wɛ mʋ, bɛŋwaanɩ dɩntʋ jɩgɩ dam sɩ DƖ gʋ abam sɩ DƖ daarɩ DƖ dɩ abam min-tɩʋ nɩ. A lagɩ a ta abam sɩ dɩntʋ mʋ á maŋɩ sɩ á taá kwarɩ.
6Kʋ na yɩ kabǝmbǝli, ba yǝni ba yǝgi sɩntʋ mwalɩ mwalɩ mʋ. Wɛ nan ba swe sɩ dɩdʋa dɩdʋa ni nɩ. 7Wɛ maŋɩ DƖ ye abam yuuywe sɩm ni na maɩ te tɩn. Á yɩ taá kwarɩ fʋʋnɩ, sɩ abam dɩdʋa dɩdʋa jɩgɩ kuri á dwe kabǝmbǝli zanzan.
8A lagɩ a ta abam sɩ nɔɔnʋ wʋlʋ maama na zɩgɩ nabiinǝ yigǝ nɩ o brɩ jaja sɩ o yɩ a nɔɔnʋ tɩn, amʋ Nabiin-bu wʋm dɩ wʋ́ zɩgɩ kʋntʋ tu kwaga nɩ a brɩ nɩ o yɩ a nɔɔnʋ Wɛ malɛsɩ sɩm yigǝ nɩ. 9Kʋ daarɩ, wʋlʋ maama na vɩn amʋ nabiinǝ yigǝ nɩ tɩn, amʋ dɩ wʋ́ vɩn kʋntʋ tu Wɛ malɛsɩ sɩm yigǝ nɩ. 10Wʋlʋ maama na ŋɔɔnɩ wo-balwaarʋ o pa amʋ Nabiin-bu wʋm tɩn, Wɛ wʋ́ sɛ sɩ DƖ ma cɛ kʋntʋ tu. Wʋlʋ nan na ŋɔɔnɩ o twɩ Wɛ Joro kʋm tɩn, Wɛ bá sɛ sɩ DƖ ma cɛ-o.
11Nɔɔna wʋ́ ja abam ba vu ba saŋɩ Zwifǝ nakwa tee nɩ dɩ tɩʋ kʋm yigǝ tiinǝ tee nɩ dɩ dɩdɛɛra tee nɩ. Ba na kɩ abam kʋntʋ, sɩ á yɩ taá liǝ dɩ á na wʋ́ ŋɔɔnɩ kʋlʋ sɩ á ma vrɩ á tɩtɩ, naa á na wʋ́ tʋlɩ taanɩ dɩm te tɩn. 12Kantʋ maŋa kam nɩ Wɛ Joro kʋm wʋ́ pa á lwarɩ á na maŋɩ sɩ á ta kʋlʋ tɩn.»
Jɩjɩgɩrʋ na bá wanɩ tɩ pa ŋwɩa te tɩn taanɩ
13Nɔɔnʋ dɩdʋa mʋ tɔgɩ o wʋ kɔgɔ kʋm wʋnɩ, o ma ta dɩ Zezi o wɩ: «Karanyɩna, a loori-m sɩ n ta a zɩmbaarʋ wʋm, sɩ o kwe wǝǝnu tɩlʋ dɩbam ko na tɩgɩ o daarɩ tɩn o maŋɩ amʋ nyɩm o pa-nɩ.»
14Zezi ma lǝr-o o wɩ: «A ciloŋ. Wɔɔ mʋ tiŋi amʋ sɩ a di abam taanɩ naa sɩ a maŋɩ á jɩjɩgɩrʋ a pa abam?» 15O laan ma ta dɩ ba maama o wɩ: «Á taá yɩrɩ á tɩtɩ dɩ wo-swǝnǝ zanzan. Nɔɔnʋ jɩjɩgɩrʋ na daga te, tɩ bá wanɩ o ŋwɩa tɩ yɩrɩ, o na maŋɩ o yɩ nadum te dɩ.»
16Zezi laan ma maŋɩ mɩmaŋa o brɩ-ba o wɩ: «Nadum wʋdoŋ mʋ wʋra. O maa jɩgɩ karɩ sɩ na kɩ wʋdiiru zanzan sɩ pa-o. 17O ma bʋŋɩ o wɩ: A nan wʋ́ kɩ ta mʋ? Je daa tǝrǝ sɩ a kɩ a wʋdiiru tɩm maama da.»
18O laan ma bʋŋɩ o wɩ: «A na wʋ́ kɩ te tɩn, aá magɩ a tuli sɩm maama mʋ a dɩ tɩga nɩ, sɩ a daarɩ a lɔ tuli-zɛ, sɩ a wanɩ a pɛ a wo-vaalʋ tɩm dɩ a wǝǝnu tɩm maama a kɩ da.» 19A laan wʋ́ ta a wʋnɩ a wɩ: «A jɩgɩ wǝǝnu tɩlʋ maama a na lagɩ tɩn sɩ kʋ taa ve bɩna kɔgɔ kɔgɔ. Liǝ daa bá ja-nɩ. Aá ta kɩ a wʋbʋŋa na lagɩ te tɩn, a di yɩ a nyɔa yɩ a kɩ wʋpolo.» 20Wɛ ma ta dɩd-o DƖ wɩ: «Nmʋ yɩ joro mʋ. Tɩtɩɩ dɩntʋ wʋnɩ aá joŋi n ŋwɩa. Kʋntʋ tɩn, wɔɔ mʋ wʋ́ ta te wǝǝnu tɩlʋ maama n ya na jɩgɩ tɩn?» 21«Kʋ yɩ kʋntʋ doŋ mʋ dɩ wʋlʋ maama na tiŋi jɩjɩgɩrʋ zanzan o pa o tɩtɩ yɩ o ba jɩgɩ kʋlʋkʋlʋ Wɛ tee nɩ tɩn.»
Baŋa-Wɛ na nii dɩbam baŋa nɩ te tɩn
(Matiyu 6:19-21,25-34)
22Zezi ma ta dɩ o karabiǝ bam o wɩ: «Kʋntʋ ŋwaanɩ mʋ a lagɩ a ta abam sɩ á yɩ taá jɩgɩ liǝ dɩ lʋgʋ baŋa kʋlʋkʋlʋ, kʋ na yɩ á ni-wʋdiu, naa á na wʋ́ zʋ gwaarʋ tɩlʋ tɩn. 23Bɛŋwaanɩ á ŋwɩa garɩ wʋdiiru. Yɩra yalʋ Wɛ na pɛ abam tɩn dɩ maa garɩ gwaarʋ. 24Nan maanɩ-na á nii bacangaarʋ na yɩ te tɩn. Tɩ ba duǝ, yɩ tɩ ba zagɩ mɩna. Tɩ ba jɩgɩ tuli dɩ tikǝri sɩ tɩ kɩ wʋdiiru da. Kʋ nan yɩ Wɛ mʋ nii tɩ baŋa nɩ dɩ tɩ ni-wʋdiu. Abam nan tiini á jɩgɩ kuri á dwe zunǝ bam. 25Abam wʋlʋwʋlʋ bá wanɩ o toŋi o ŋwɩa dɩ fɩnfɩɩn dɩ, o na maŋɩ o li te dɩ. 26Á bá wanɩ kʋ fɩnfɩɩn dɩ á kɩ, bɛɛ nan mʋ yɩ á jɩgɩ liǝ dɩ wǝǝnu tɩlʋ maama na daarɩ tɩn? 27Maanɩ-na á nii ga-punnu tɩm lam na yɩ te tɩn. Tɩntʋ nan warɩ tɩ tʋŋɩ, yɩ tɩ warɩ gwaarʋ tɩ sɔ. Nan taá ye-na nɩ, tɩntʋ jɩgɩ lam tɩ dwe Pɛ Salɔmɔn dɛɛn na maŋɩ o zʋʋrɩ gwar-ŋʋnnʋ tɩlʋ tɩn. 28Kʋ nan na yɩ gaarʋ tɩm kʋntʋ, tɩntʋ ba jɩgɩ dɛ dɩ nɔɔna na zwɛ-tɩ. Dɩ kʋntʋ dɩ, Wɛ ta mʋ paɩ tɩ jɩgɩ lam kʋntʋ doŋ. Kʋntʋ ŋwaanɩ, kʋ na yɩ abam, Wɛ tiini DƖ nii abam baŋa nɩ. Bɛɛ mʋ yɩ á ba kɩ á wʋ-dɩdʋa dɩ Wɛ?
29Á yɩ taá jɩgɩ wʋbʋŋ-fara dɩ á na wʋ́ kɩ te sɩ á na wʋdiu á di tɩn. Á yɩ taá kɩ liǝ dɩ kʋntʋ woŋo. 30Lʋgʋ baŋa nɔɔna balʋ na yǝri Wɛ tɩn mʋ tiini ba bʋŋɩ wǝǝnu tɩm kʋntʋ maama wʋbʋŋa. Abam Ko Wɛ nan maŋɩ DƖ ye nɩ abam maŋɩ sɩ á taá jɩgɩ wǝǝnu tɩm kʋntʋ. 31Abam maŋɩ sɩ á pa á wʋbʋŋa taa tɔgɩ Wɛ paarɩ dɩm mʋ. Á na kɩ kʋntʋ, Wɛ laan wʋ́ wǝli abam woŋo kʋlʋ na daarɩ tɩn.
32A nɔɔna bam á na ba daga tɩn, yɩ pa-na fʋʋnɩ taa jɩgɩ abam. Abam Ko Wɛ wʋbʋŋa mʋ lagɩ sɩ DƖ pa abam tɔgɩ á di DƖ paarɩ dɩm. 33Kwe-na á jɩjɩgɩrʋ tɩm á yǝgi, sɩ á daarɩ á maŋɩ tɩ sǝbu kʋm á ma wǝli yinigǝ tiinǝ. Kʋntʋ mʋ á kwe á jɩjɩgɩrʋ á tiŋi Wɛ-sɔŋɔ nɩ, sǝbiǝ gan-lɔgɔdɩ na bá cɔgɩ mɛ tɩn. Á na tiŋi jɩjɩgɩrʋ Wɛ tee nɩ, tɩ daa bá je. Ŋwɩɩna daa bá wanɩ ba ŋɔ-tɩ, yɩ tʋa bá wanɩ ka mu-tɩ ka cɔgɩ. 34Bɛŋwaanɩ, abam jɩjɩgɩrʋ na tigi mɛ tɩn, á bɩcara dɩ tigi dáanɩ mʋ.»
Dɩ́ na wʋ́ ta jɩgɩ dɩ́ tɩtɩ te sɩ dɩ́ Yuutu joori o ba tɩn
(Matiyu 24:42-51, 10:34-36, 16:2-3, 5:25-26, Marɩkɩ 13:32-37)
35-36Zezi ta ma ta o wɩ: «Á taá fɔgɩ á cʋ á tɩtɩ, nɩ nɔɔna balʋ yuutu na nuŋi o vu sɩ o di kadiri candiǝ yɩ ba jɩgɩ tɩɩna sɩ o joori o ba tɩn. Ba ma fɔgɩ ba vɔ ba gwaarʋ dɩ vwɩ, yɩ ba tarɩgɩ ba min-zwǝǝnu ba zɩgɩ ba tee nɩ. Ba yuutu wʋm na tu o yi manco-pɩɩna o magɩ boro, ba laan wʋ́ wanɩ ba zaŋɩ lɩla ba pʋrɩ ba pa-o. 37Ba yuutu wʋm na joori o ba, yɩ tɩntʋŋna balʋ na zɩgɩ ba niǝ yɩ ba ba dɔ tɩn, kʋʋ́ ji wʋpolo dɩ ba. A lagɩ a ta cɩga mʋ dɩ abam sɩ, ba yuutu wʋm laan wʋ́ pa ba jǝni ba di wʋdiu. O ma wʋ́ vɔ o gɔrɔ dɩ vʋa, sɩ o kwe wʋdiu kʋm o vu o zɩgɩ sɩ ba di. 38O nan na joori o ba tɩtɩɩ kʋrʋ nɩ dɩ, yɩ o tɩntʋŋna bam ta na zɩgɩ ba niǝ yɩ ba ba dɔa, kʋʋ́ ji wʋpolo dɩ ba.
39Á taá ye sɩ, sɔŋɔ tu ya na lwarɩ maŋa kalʋ ŋwɩɩnʋ na lagɩ o ba tɩn, o ya bá pa ŋwɩɩnʋ wʋm na cwǝŋǝ o zʋ o ŋɔ. 40Kʋntʋ ŋwaanɩ abam maŋɩ sɩ á cɩ á tɩtɩ mʋ, sɩ amʋ Nabiin-bu wʋm lagɩ a ba maŋa kalʋ abam na ba tɩɩna nɩ aá ba tɩn mʋ.»
41Pɩyɛɛrɩ ma bwe Zezi o wɩ: «Dɩ́ Yuutu, nmʋ na maŋɩ mɩmaŋa yantʋ tɩn, kʋ yɩ dɩbam yɩranɩ ŋwaanɩ mʋ naa nɔɔna maama ŋwaanɩ mʋ?»
42Dɩ́ Yuutu Zezi ma lǝri o wɩ: «Wɔɔ mʋ yɩ tɩntʋŋ-ŋʋm wʋlʋ na jɩgɩ wʋbʋŋa tɩn? O nyɩ nɩnɛɛnɩ tɩntʋŋnʋ wʋlʋ o yuutu na yagɩ o tɩtʋŋa o pa-o yɩ o daarɩ o vu cwǝŋǝ tɩn. O yuutu wʋm ma lɩ-o sɩ o taa nii o donnǝ tɩntʋŋna bam baŋa nɩ, sɩ o daarɩ o taa pa-ba ba ni-wʋdiu dɛ maama. 43O sɔŋɔ tu wʋm na joori o ba, yɩ o na piini dɩ o kɩ kʋlʋ maama o na pɛ-o sɩ o kɩ tɩn, tɩntʋŋnʋ wʋm kʋntʋ laan wʋ́ na wʋpolo. 44A lagɩ a ta cɩga mʋ dɩ abam sɩ, o yuutu wʋm laan wʋ́ pa o taa nii o jɩjɩgɩrʋ maama baŋa nɩ mʋ.
45Tɩntʋŋnʋ wʋm nan na bʋŋɩ o wɩ, o yuutu wʋm daanɩ zanzan yɩ o ba tui, yɩ o na jɩgɩ o donnǝ tɩntʋŋ-baara dɩ tɩntʋŋ-kaana bam o maga, o di o gaala, yɩ o nyɔ sana o bugǝ, 46tɩntʋŋnʋ wʋm kʋntʋ yuutu wʋm laan wʋ́ joori o ba, dɛ dɩm tɩntʋŋnʋ wʋm na ba jɩgɩ tɩɩna dɩ maŋa kalʋ o na wʋ́ ba tɩn. O yuutu wʋm na tu o pɩɩr-o kʋntʋ, o laan wʋ́ pa o na cam, yɩ o daarɩ o pa o da dɩ balʋ na vɩn Wɛ cɩga kam tɩn o na yaara zanzan.
47Tɩntʋŋnʋ wʋlʋ maama na lwarɩ o yuutu wʋbʋŋa na lagɩ sɩ o kɩ kʋlʋ tɩn, yɩ o na wʋ sɛ sɩ o ja o tɩtɩ o kɩ-kʋ, kʋntʋ tu wʋ́ na magɩrʋ zanzan. 48Kʋ daarɩ, wʋlʋ na yǝri o yuutu na lagɩ sɩ o kɩ kʋlʋ tɩn, yɩ o na kɩ kʋlʋ na maŋɩ sɩ ba mag-o tɩn, kʋntʋ tu wʋ́ na magɩrʋ fɩnfɩɩn mʋ. Wʋlʋ maama ba na pɛ wǝǝnu zanzan tɩn, baá bwe-o wǝǝnu zanzan bwiǝ. Nɔɔnʋ wʋlʋ na joŋi wǝǝnu zanzan sɩ o taa nii-tɩ tɩn, Wɛ wʋ́ bwe-o wǝǝnu zanzan kʋ ja gaalɩ.»
49Zezi daa ta ma ta o wɩ: «Amʋ tu lʋgʋ baŋa sɩ a tarɩgɩ mini mʋ a ma zwɛ-kʋ. A nan ya lagɩ dɩ a wʋ maama sɩ mini dɩm na maŋɩ dɩ ya tarɩgɩ mʋ. 50Amʋ nan maŋɩ sɩ a zʋ yaara wʋ, nɩnɛɛnɩ a na wʋ́ miisi na wʋnɩ te tɩn mʋ. A nan wʋ wʋ-cɔgɔ wʋnɩ mʋ, sɩ kʋ taa ve maŋa kam kʋ na wʋ́ kɩ kʋ ti tɩn. 51Amʋ na tu lʋgʋ baŋa tɩn, á bʋŋɩ sɩ kʋ yɩ sɩ a pa nɔɔna fɔgɩ daanɩ mʋ na? Aye. A tu sɩ a pa nɔɔna pɔɔrɩ daanɩ mʋ. 52Kʋ na puli zɩm kʋ maa ve, sɔŋɔ dɩdʋa wʋnɩ nɔɔna banu na wʋra, baá pɔɔrɩ daanɩ batɔ dɩ bale. 53Ko dɩ o bu wʋ́ pɔɔrɩ daanɩ. Nu dɩ o bukɔ dɩ wʋ́ pɔɔrɩ daanɩ. Kaanɩ dɩ o barʋ nu dɩ wʋ́ pɔɔrɩ daanɩ.»
54Zezi laan ma ta dɩ nɔn-kɔgɔ kʋm o wɩ: «Á na nɛ kunkwǝǝnu na wʋra tɩ zaŋa mɛ seeni dʋa na zɩgɩ da ka nɩ tɩn, á yǝni á ta lɩla sɩ dʋa lagɩ ka nɩ, yɩ kaá sɩɩnɩ ka nɩ mʋ. 55Kʋ daarɩ gungun-kʋrrʋ viu na wʋra kʋ fulǝ, á yǝni á wɩ lʋn-wɩa maa bɩɩna, yɩ kʋʋ́ sɩɩnɩ kʋ kɩ kʋntʋ mʋ. 56Abam yɩ pipiri-nyɩna mʋ. Abam waɩ á nii wɛyuu dɩ tɩga baŋa á ma lwarɩ tɩga kam yibiyǝ na wʋ́ ta yɩ te tɩn. Bɛɛ nan mʋ yɩ á warɩ á lwarɩ wǝǝnu tɩlʋ na wʋra tɩ kɩ lele tɩn kuri?
57Bɛŋwaanɩ mʋ yɩ abam ba bʋŋa, sɩ á lwarɩ kʋlʋ na lana tɩn sɩ á taá kɩa? 58Kʋ nyɩ dɩ nɔɔnʋ na jaanɩ-m o vu o saŋɩ sarɩya jǝgǝ nɩ te tɩn. Abam ta na wʋ cwǝŋǝ nɩ á maa ve tɩn, sɩ n kwaanɩ n pa á fɔgɩ daanɩ. Kʋ na daɩ kʋntʋ, o laan wʋ́ ja nmʋ o kɩ sarɩya-diru wʋm jɩŋa nɩ. Wʋntʋ dɩ laan ma wʋ́ kɩ nmʋ o tɩntʋŋnʋ jɩŋa nɩ, sɩ o kɩ nmʋ pɩɩna digǝ nɩ. 59A lagɩ a ta nmʋ sɩ nń ta n wʋra taan. N na wʋ ŋwɩ jɩnɩ dɩm maama n ti, ba bá yagɩ-m.»


text:
Ñɩɣtʊ ñɩɣɖɛ
Ñɩɣtʊ ñɩɣɖɛ kɛ kpɛlɩ kpɛlɛkʊʊ tɛ wonuu nakʊyʊ. Kɩ-mayaɣ lɛ Fe. Kɩ-pʊyʊ ñɩɩɩ yusaɣ kɛlɛ mayaɣ 26. Ñɩɣlɩm nabʊyʊ wɛɛ nɛ payaɣ-pʊ nɛ Fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «métaux de transition». Ñɩɣlɩm ñɩɣɖɛ kɛ ñɩɣlɩm mbʊ pɩ-taa lɛɛbʊ. Ñɩɣlɩm ñɩɣɖɛ nɛ ñɩɣtʊ ndʊ payaɣ se ruteniyɔɔm nɛ osimiyɔɔm nɛ kobalɩtɩ nɛ nikɛɛlɩ (nickel) yɔ palɩ ɖama pɩdɩɩfɛyɩ. Ñɩɣlɩm ñɩɣɖɛ nɖɩ ɖɩ-mayaɣ kɛ 56 yɔ ɖɩkɩlɩna yuŋ ñɩɣlɩm ñɩɣtʊ lɛɛtʊ tɩŋɛ. Ñɩɣtʊ ndʊ payaɣ se silisiyɔɔm yɔ poyolosaa nɛ palabɩna ñɩɣlɩm ñɩɣɖɛ.
Payaɣ tɩnzɩ nasɩyɛ se tɩnzɩ kɩsɛmsɩ sɔsɔsɩ. Tɩnzɩ nzɩ sɩ-hɛkʊ taa lɛ, ñɩɣtʊ ñɩɣla kɩlɩna tɔyʊʊ. Ñɩɣtʊ ñɩɣla kɩlɩna tɔyʊʊ ɖɔɖɔ tɩŋgbɛzɩyaa taa. Mbʊ pʊcɔ wɩsɩ kpɛɛɛ nɛ pɩta nɛ payaɣ-wɛ nɛ fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «planêtes» waa yɔ, pɛ-hɛkɩŋ taa lɛ, ñɩɣtʊ ñɩɣla kɩlɩna tɔyʊʊ ɖɔɖɔ.
Ñɩɣlɩm ñɩɣɖɛ kɩlɩna wazaɣ ɛyʊ wezuu caɣʊ taa paa evemiye nɖɩ. Ñɩɣtʊ ñɩɣɖɛ nɖɩ petesidi ɖɩ-taa nabʊyʊ yɔ ɖɩkɛ ñɩɣlɩm pʊyʊ mbʊ payaɣ se «métal de transition ductile» yɔ. Yee pesidi ñɩɣlɩm ñɩɣɖɛ nɛ mbʊ payaɣ se karɩbɔɔnɩ nɛ ñɩɣtʊ lɛɛtʊ yɔ, pɩpɩsɩɣ mbʊ payaɣ se asiyee yɔ.
Ñɩɣlɩm ñɩɣɖɛ nɖɩ palɩzɩ-ɖɩ nɛ tɛtʊ tɛɛ yɔ, petesidi ɖɩ-taa nabʊyʊ. Kolu nɛ ñɩɣtʊ tʊmɩyɛ yɔɔ tɩlɩyʊ palakɩna ñɩɣlɩm ñɩɣla. Ñɩɣlɩm ñɩɣtʊ huwaa pɩtalɩ miiliyaaɖɩ waa 2,4 pɩnaɣ 2010 taa. Siini ɛjaɖɛ taa pakɩlɩɣ lɩzɩɣ ñɩɣlɩm ñɩɣla. Ñɩɣlɩm ñɩɣla mɩnʊʊ yɔɔ lɛ, panaɣ ñɩɣlɩm ñɩɣla 37,5 Siini ɛjaɖɛ taa. Ositraalii ɛjaɖɛ taa lɛ, pana 17,5 ñɩɣlɩm ñɩɣla mɩnʊʊ yɔɔ. Biresiili ɛjaɖɛ taa lɛ, pana 15,4 ñɩɣlɩm ñɩɣla mɩnʊʊ yɔɔ. Ɛɛndɩ ɛjaɖɛ taa lɛ, pana 10,8 ñɩɣlɩm ñɩɣla mɩnʊʊ yɔɔ. Ruusii ɛjaɖɛ taa lɛ, pana 4,2 ñɩɣlɩm ñɩɣla mɩnʊʊ yɔɔ. Ukurɛnɩ ɛjaɖɛ taa lɛ, pana 3,0 ñɩɣlɩm ñɩɣla mɩnʊʊ yɔɔ. Kedeŋa kpeekpe yɔɔ ñɩɣlɩm ñɩɣla wena akaza tɛtɛɛ se papɩzɩɣ pohuyi yɔ, atalɩ tɔɔnɩ waa miiliyaaɖɩ waa 180. Ajɛya wena a-taa papɩzɩɣ pehiɣ ñɩɣlɩm ñɩɣla wena akazaa tɛtɛɛ yɔ, anaa yɔ : Ukrɛɛnɩ nɛ Presiili nɛ Ruusii.


text:
Payɛ
Payɛ kɛ ɛtyʋ tɩ ciɣduu. Ɛyʋ tomnaɣ yaa ɛ-yɔɔ pilinzi ciɣduu lakɩ nɛ pɩcɔlɩ minziiki mabʋ taa. Ɖɩpɩzɩɣ ɖɩkpaɣ ɛzɩ-ɩ peteu hendu yɔ taa yaa pamakʋ soo ndɩ ndɩ yɔ taa kɛ pɩlakɩ ɛyʋ size ɛpaɣ. Paʋ taa peɖe kɛ eciɣduu e-tomnaɣ.
Patʋ wɛ ndɩ ndɩ pɩlɩɩna soo mabʋ ɖeɖe yaa hendu teu taa mbɩ yɔ. Soo mabʋ wɛ ndɩ ndɩ nɛ mbʋ ɖɔɖɔ hendu ndʋ peteu yɔ, tɛwɛ ɖɔɖɔ ndɩ ndɩ. Mbʋ yebina nɛ patʋ wɛ ɖɔɖɔ ndɩ ndɩ pɩlɩɩna soo mabʋ nɛ hendu pɛkpɛndʋ taa.
Payɛ kɛna ɖɔɖɔ, ciɣduu kpɛm, pʋtɔbʋʋ size, ɛyʋ weyi ɛwɛ ɛpaɣ yɔ, ŋna-ɩ kɔ yɔ ŋna size e-tomnaɣ tɩŋkɛ woki kpɛm kɛ hɔlʋʋ kʋɖʋmʋʋ yaa hɔlɩŋ tɩŋkɛ yɔɔ. Alɩwaatʋ tɩŋkɛ taa ɖɔɖɔ mbɩ yɔ, payʋ pɩzɩɣ eciɣdi e-tomnaɣ pilinzi ɖɔɖɔ.
Yendu ndʋ pɛwɛ peteu tʋ yɔ ndʋ pewelesuu nɛ papaɣ yaa soo wena pɛwɛ pamakɩ yɛ yɔ, ana panɩʋ nɛ papaɣ ɖɔɖɔ. Ɛyaa com yaa sakɩyɛ payɛ wɛ nɛ payaɣ ɖɩ nɛ Fransɩ kʋnʋŋ taa size ballet. Anasaayɩ sɔnzɩ yaa wazasɩ payɛ wɛ ɖɔɖɔ.
Ɛyʋ pɩzɩʋ eciɣduu e-tomnaɣ pilinzi yem alɩwaatʋ ndʋ ɛsaŋ Ɛsɔ yɔ yaa ɛsiŋkʋ kumoɖe naɖɩyɛ tɛɛ lɛ mbɩ yɔ. Pɩkɛna ɖɔɖɔ payɛ. Pɩtɛ ɛyʋ ɛnʋ ŋnɩʋ eteu yendu natʋyʋ, ŋnɩʋ soo nayɛ taŋ. Pɩkɛna kaayɔɔdaɣ maɣzɩtʋ payɛ yaa kaayɔɔdʋtʋ tɛ maɣzɩm payɛ. Payɛ kɛna aleɣya yaa taɣ leleŋ pɩyʋ.
Kaayɔɔdʋtʋ maɣzɩm payɛ kɛ Aazii ɛjaɖɛ samaɣ kɩlɩʋ paʋ. Paya nabʋyʋ taa papayɛ naɖɩɩ size sɩɣgbelasɩ saɣʋʋ payɛ. Sɩɣgbelasɩ saɣyaa nɛ koosi maɖaa nabɛyɛ nɩ yatʋ siŋŋ kɛ payɛ yaa patʋ hɔɔlʋʋ taa.
Pataɣ nabɛyɛ hɩla kɔ yɔ : ɖajaa sɔsɔ Jean-Baptiste Carpeaux pɩlɩɩna payɛ nɖɩ paya ɖɩ nɛ Fransɩɩ kʋnʋŋ taa size Opéra Garnier kɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ tɛ tɛtʋ sɔsɔtʋ ndʋ payatʋ size Paarii yɔ tɩ-taa.


text:
Tɩtʋŋa Tɔnɔ 9
Sooli na lǝni o wʋbʋŋa o sɛ Zezi te tɩn
(Tɩtʋŋa Tɔnɔ 22:4-16, 26:9-18)
1Sooli dɛɛn maa kwaana o yaarɩ dɩ́ Yuutu Zezi karabiǝ bam, yɩ o lagɩ sɩ o gʋ-ba. O ma zaŋɩ o vu Zwifǝ bam kaanɩm yuutu wʋm te. 2O ma loor-o sɩ o pʋpʋnɩ twaanʋ o pa Zwifǝ Wɛ-di sɩm na wʋ Damasɩ nɩ tɩn, nɩ wʋm na nɛ nɔɔna balʋ na tɔgɩ Zezi cwǝŋǝ kam, oó ja baara dɩ kaana o ja vu o kɩ pɩɩna digǝ nɩ Zeruzalɛm nɩ. 3O na nɛ twaanʋ tɩm tɩn, o ma zaŋɩ o maa ve Damasɩ. O na twɛ tɩʋ kʋm tɩn, pooni ma da dɩ nuŋi wɛyuu dɩ pɩpɩlɩ dɩ gilim-o. 4O ma tʋ tɩga nɩ, yɩ o ni kwǝrǝ na bǝŋi o yɩrɩ ka wɩ: «Sooli, Sooli, bɛŋwaanɩ mʋ n jɩgɩ amʋ n bɛɛsɩ kʋntʋ?»
5O ma bwe o wɩ: «A tu, nmʋ yɩ wɔɔ mʋ?»
Kwǝrǝ kam ma ta ka wɩ: «Amʋ yɩ Zezi wʋlʋ nmʋ na jɩgɩ n bɛɛsɩ tɩn mʋ. 6Nan zaŋɩ n zʋ tɩʋ kʋm wʋ. Nmʋ na yi da, ba laan wʋ́ ta kʋlʋ nmʋ na maŋɩ sɩ n kɩ tɩn.»
7Nɔɔna balʋ na tɔgɩ dɩ Sooli tɩn maa zɩgɩ da, yɩ ba warɩ kʋlʋkʋlʋ sɩ ba ta. Ba dɛɛn ni kwǝrǝ kam, yɩ ba nan wʋ nɛ nɔɔn-nɔɔnʋ. 8Sooli ma zaŋɩ wɛɛnɩ o puri o yiǝ yɩ o daa ba naɩ. Ba ma ja-o o jɩŋa nɩ, ba vaŋ-o ba ja zʋ Damasɩ wʋ. 9Kʋ dɛɛn jɩgɩ da yatɔ mʋ o yiǝ na dwe. Maŋa kam kʋntʋ nɩ o wʋ di, o nan wʋ nyɔgɩ.
10Zezi karabu wʋdoŋ dɛɛn maa wʋ Damasɩ nɩ, o yɩrɩ mʋ Ananiya. O ma na vɩɩrɩm wʋnɩ dɩ́ Yuutu wʋm na ŋɔɔnɩ dɩd-o. O ma bǝŋi o yɩrɩ o wɩ: «Ananiya!»
O ma lǝri o wɩ: «A yuutu, nii-nɩ.»
11Dɩ́ Yuutu wʋm ma ta dɩd-o o wɩ: «Zaŋɩ n vu Zudasɩ sɔŋɔ, kʋ na zɩgɩ cwǝŋǝ kalʋ yɩrɩ na yɩ ‹Yɔɔrɔ-tɔtɔ› tɩn ni nɩ. Nmʋ na yi da, sɩ n bwe nɔɔnʋ wʋlʋ yɩrɩ na yɩ Sooli tɩn bwiǝ. O yɩ Tarɩsɩ tu mʋ. Nmʋ wʋ́ na o na wʋra o warɩ Wɛ. 12Vɩɩrɩm wʋnɩ mʋ o nɛ nɔɔnʋ, o yɩrɩ mʋ Ananiya. O ma na-o yɩ o ba o daŋɩ o jɩa o baŋa nɩ, sɩ o yiǝ yam joori ya taa naɩ.»
13Ananiya na ni kʋntʋ tɩn, o ma lǝri o wɩ: «A yuutu, nɔɔna zanzan maŋɩ ba ta nɔɔnʋ wʋm kʋntʋ taanɩ ba brɩ amʋ, dɩ o na kɩ wo-balwaarʋ tɩlʋ maama o ma cɔgɩ nmʋ nɔɔna balʋ na wʋ Zeruzalɛm nɩ tɩn. 14O nan tu yo dɩ ni dɩlʋ o na joŋi Zwifǝ kaanɩm yigǝ tiinǝ bam tee nɩ tɩn mʋ, sɩ o ma ja balʋ maama na bǝ nmʋ nɩ ba Yuutu tɩn.»
15Dɩ́ Yuutu wʋm ma ta dɩd-o o wɩ: «Nan ve, bɛŋwaanɩ wʋntʋ mʋ yɩ wʋlʋ amʋ na kuri sɩ o taa tʋŋɩ o pa-nɩ, sɩ o daarɩ o pa amʋ yɩrɩ dɩm zaŋɩ Yisɩrayɛlɩ tiinǝ bam tee nɩ dɩdaanɩ dwi-gɛ tiinǝ dɩ ba pwa dɩ tee nɩ. 16Amʋ tɩtɩ nan wʋ́ brɩ-o yaara yalʋ maama o na maŋɩ sɩ o na amʋ yɩrɩ ŋwaanɩ tɩn.»
17Ananiya laan ma zaŋɩ o vu o yi sɔŋɔ kʋm o zʋ. O ma na Sooli yɩ o daŋɩ o jɩa o baŋa nɩ o wɩ: «A ko-bu Sooli, dɩ́ Yuutu Zezi tɩtɩ mʋ tʋŋɩ amʋ nmʋ tee nɩ. Wʋntʋ ya mʋ brɩ o tɩtɩ nmʋ yigǝ nɩ maŋa kalʋ n ya na wʋ cwǝŋǝ nɩ n maa n bɩɩnɩ tɩn. O tʋŋɩ-nɩ sɩ a ba a pa n joori n ta n naɩ mʋ, sɩ n daarɩ n joŋi Wɛ Joro kʋm dam.»
18Ananiya na tagɩ kʋntʋ tɩn, bɩdwɩ baŋa nɩ mʋ wǝǝnu dwanɩ Sooli yiǝ nɩ tɩ tʋ tɩga nɩ nɩnɛɛnɩ ŋwam-pʋrrʋ te tɩ daarɩ, yɩ o laan naɩ. O ma zaŋɩ o zɩgɩ wɛɛnɩ. O ma pa ba miis-o na wʋnɩ Zezi yɩrɩ ŋwaanɩ. 19O laan ma di wʋdiu yɩ o dam joori dɩ ba. O ma maŋɩ Zezi karabiǝ bam tee nɩ Damasɩ nɩ da fɩnfɩɩn.
20Sooli dɛɛn na wʋ Damasɩ nɩ kʋntʋ tɩn, o maa yǝni o vu Zwifǝ bam Wɛ-di sɩm o brɩ-ba Zezi taanɩ. O maa tɛ o wɩ: «Zezi yɩ Wɛ Bu mʋ.» 21Kʋ ma sʋ nɔɔna balʋ maama na ni o zaasɩm dɩm tɩn. Ba ma bwe daanɩ ba wɩ: «Kʋ daɩ nɔɔnʋ wʋntʋ dɛɛn mʋ wʋ Zeruzalɛm nɩ o cɔgɩ balʋ na ma Zezi ba bǝ nɩ ba Yuutu tɩn na? Kʋ nan daɩ kʋntʋ ŋwaanɩ mʋ o tu yo seeni, sɩ o taa jaanɩ Zezi karabiǝ o ve o paɩ Zwifǝ kaanɩm yigǝ tiinǝ bam na?»
22Sooli dɛɛn maa ve yigǝ dɩ baarɩ zanzan, yɩ o brɩ nɔɔna bam nɩ Zezi mʋ sɩɩnɩ o yɩ Krisi wʋm Wɛ na tʋŋɩ tɩn. Kʋ ma paɩ Zwifǝ balʋ na zʋʋrɩ Damasɩ nɩ tɩn daa warɩ o ni-taanɩ ba lǝri.
23Da zanzan na kɛ tɩn, Zwifǝ bam ma kɩ ni daanɩ sɩ ba gʋ Sooli. 24O ma lwarɩ ba na bʋŋɩ sɩ ba kɩ-o kʋlʋ tɩn. Dɛ maama wɩa dɩ tɩtɩɩ ba zɩgɩ ba yɩrɩ tɩʋ kʋm niǝ yam mʋ, sɩ Sooli na tu sɩ o da da, sɩ ba laan gʋ-o. 25Dɛ dɩdwɩ tɩtɩɩ nɩ mʋ o karabiǝ bam ma pa o zʋ tɩtɔgɔ wʋ, yɩ ba lǝ ŋʋna kʋ ni nɩ ba pa o da kǝbrǝ o tu tɩga yɩ o lu.
26Sooli laan ma vu Zeruzalɛm. O maa kwaanɩ sɩ o tɔgɩ o wǝli Zezi karabiǝ bam wʋnɩ. Ba maama maa fʋna dɩd-o, yɩ ba ba bʋŋɩ nɩ o sɩɩnɩ o ji Zezi karabu. 27Banabasɩ ma vu o zǝn-o, yɩ o ja-o o vu Zezi tɩntʋŋna bam te. O ma ta o brɩ-ba Sooli na nɛ dɩ́ Yuutu Zezi cwǝŋǝ nɩ yɩ o ŋɔɔnɩ dɩd-o te tɩn. O ta ma ta o brɩ-ba Sooli na kwaanɩ o ŋɔɔnɩ dɩ baarɩ o pa balʋ na wʋ Damasɩ nɩ tɩn lwarɩ Wɛ cɩga kam dɩ Zezi yɩrɩ te tɩn. 28Sooli ma maŋɩ Zezi karabiǝ bam tee nɩ, yɩ o tʋlɩ Zeruzalɛm ni maama o tɔɔlɩ Wɛ kwǝrǝ dɩ dɩ́ Yuutu Zezi yɩrɩ o brɩ nɔɔna. 29O maa yǝni o ŋɔɔnɩ dɩ Zwifǝ balʋ na ŋɔɔnɩ Grɛkɩ tiinǝ taanɩ tɩn, yɩ o magɩ kantɔgɔ dɩ ba. Ba laan maa kwaanɩ sɩ ba gʋ-o. 30Zezi karabiǝ bam na lwarɩ kʋntʋ tɩn, ba ma ja-o ba ja vu Sezaarɩ, yɩ ba pa o kɛ o vu Tarɩsɩ.
31Zezi kɔgɔ kʋm nɔɔna balʋ maama na wʋ Zude dɩ Galile dɩ Samari je sɩm nɩ tɩn dɛɛn ma na siun dɩ ba yaara yam. Ba kɔgɔ kʋm ma fɔgɩ kʋ pulǝ kʋ wǝli da, Wɛ Joro kʋm na zǝni-ba tɩn ŋwaanɩ. Ba maa tɔgɩ dɩ́ Yuutu yɩ ba sɛ-o ba ŋwɩa maama wʋnɩ.
Ene na nɛ yazurǝ te tɩn
32Pɩyɛɛrɩ dɛɛn yǝni o beeri o ve je maama mʋ o nii Zezi karabiǝ bam. Dɛ dɩdwɩ o daa ma zaŋɩ o vu sɩ o nii karabiǝ balʋ na zʋʋrɩ Lidi nɩ tɩn. 33O na yi da tɩn, o ma na nɔɔnʋ o yɩrɩ mʋ Ene. O dɛɛn yɩ kɔrɔ mʋ, yɩ o tigi bɩna nana o warɩ o zaŋɩ wɛɛnɩ. 34Pɩyɛɛrɩ na nɛ-o tɩn, o ma ta dɩd-o o wɩ: «Ene, Zezi Krisi wʋ́ pa-m yazurǝ. Nan zaŋɩ wɛɛnɩ sɩ n pri n sara kam n tiŋi.» O na tagɩ kʋntʋ bɩdwɩ baŋa nɩ tɩn, mʋ Ene zaŋɩ wɛɛnɩ. 35Nɔɔna balʋ maama na zʋʋrɩ Lidi nɩ dɩ Sarɔn je sɩm maama nɩ tɩn ma na Ene na nɛ yazurǝ. Ba laan ma ba ba tɔgɩ dɩ́ Yuutu Zezi.
Tabita na joori o bi te tɩn
36Kaanɩ wʋdoŋ dɛɛn mʋ wʋ Zope nɩ, o yɩrɩ mʋ Tabita. (O yɩrɩ dɩdaanɩ Grɛkɩ tiinǝ taanɩ mʋ yɩ Dɔrkasɩ, dɩ kuri mʋ fǝrǝ.) O maa yɩ Zezi karabu. O maa kɩ lanyɩranɩ yɩ o wǝli yinigǝ tiinǝ zanzan. 37Maŋa kam kʋntʋ nɩ, o ma ba o ba jɩgɩ yazurǝ yɩ o tɩ. Nɔɔna ma kwe-o ba swɛ, yɩ ba ja-o ba di wɛyuu digǝ ba tiŋi da. 38Zope nan batwarɩ dɩdaanɩ Lidi. Kʋntʋ tɩn, Zezi karabiǝ balʋ na wʋ Zope nɩ tɩn ma lwarɩ nɩ Pɩyɛɛrɩ tu Lidi o wʋra. Ba ma tʋŋɩ nɔɔna bale o tee nɩ. Ba ma vu ba loor-o ba wɩ: «Popo, kɩ lɩla n ba dɩbam tɩʋ kʋm.»
39Pɩyɛɛrɩ ma zaŋɩ o tɔgɩ dɩ ba o kɛ. O na yi Zope tɩn, ba ma ja-o ba di wɛyuu digǝ kam. Kadǝnǝ bam maama maa zɩgɩ ba gilim-o yɩ ba keerǝ. Ba ma brɩ-o gwaarʋ tɩlʋ maama Dɔrkasɩ ya na ŋwɩ yɩ o nyaanɩ-tɩ o pa-ba tɩn. 40Pɩyɛɛrɩ laan ma pa ba maama nuŋi pooni ba daar-o. O ma kuni doonǝ tɩga nɩ o warɩ Wɛ. O laan ma pipiri o nii tʋ wʋm yɩ o wɩ: «Tabita, zaŋɩ wɛɛnɩ.» O ma puri o yiǝ o na Pɩyɛɛrɩ. O ma zaŋɩ o je. 41Pɩyɛɛrɩ ma twɩ o jɩŋa o ja-o o pa o zaŋɩ wɛɛnɩ o zɩgɩ. O laan ma bǝŋi kadǝnǝ bam dɩ Zezi karabiǝ bam maama. O ma pa Tabita zɩgɩ ba yigǝ nɩ yɩ o brɩ-ba sɩ o ŋwɩ.
42Zope je sɩm nɔɔna bam maama ma ni kǝm dɩm kʋntʋ ŋwa. Kʋ ma paɩ nɔɔna zanzan kɩ ba wʋ-dɩdʋa dɩ dɩ́ Yuutu Zezi. 43Pɩyɛɛrɩ ma maŋɩ Zope nɩ taan da zanzan. O dɛɛn zʋʋrɩ tɔn-gɔgɔ kʋdoŋ tee nɩ mʋ, o yɩrɩ mʋ Simɔn.


text:
Pɩyɛ Kɩɖeɖeu tɛ paasiliki (Basilique Saint-Pierre)
Pɩyɛ Kiɖeɖeu tɛ paasiliki tɛ hɩɖɛ keɣkeɣ kɛlɛ Fatiikaŋ tɛ Pɩyɛ Kiɖeɖeu, kɛna kuduyuu feveɖe n̄ɩŋgʋ ŋgʋ kɩkɛ ɖoomu kɩrɩstʋ samaɣ Ɛsɔ tɔm ɖɩn̄ɩnɩyɛ kuduyuu yɔ. Kuduyuu kʋnɛ yɔ, kɩwɛna Fatiikaŋ kiŋ nɛ pɔɔ yaa puwa kidiliŋ yɔɔ kɛ Tibre nɛ kɩtɛ nɩwaŋ hɔɔlʋʋ yɔɔ kiŋ. Nɛ ɛsɛ yɔɔ naʋʋ taa n̄ata lɛ, ɛnɔɔ hana loniye yaa ɖɩwɛyɛ Pɩyɛ Kɩɖeɖeu. Pɩyɛ Kiɖeɖeu tɛ paasiliki ɖɩnɛ, paama-ɖɩ loniye nɖɩ ɖɩ-taa ɖoo lɔndaa kpalaaʋ woɖa kɔŋga nɛ palaɣ pakɩlaŋ yɔ. Ɖɩtɩlɩ ɖɔɖɔ size wiyau sʋsɔ Constantin kaahawana sɔlɩm waɖɛ nɖɩ size palaɣ kɩlaŋ ɛnɩ.
Kɩlaʋ ŋgʋ kɩɩlɛɛsaɣna Néron samaɣ ɖɩcayɛ ɖileeyiye. Ɛzɩ pabɩzʋʋ nɛ pama ɛ-hɩɖɛ kɛ ɛjaɖɛ yaa kedeŋa nɩ̄m lʋlɩya ɛyʋtʋ kpata yɔɔ, nɛ pɩtɩŋgɩna UNESCO yɔɔ yɔ, Pɩyɛ Kiɖeɖeu tɛ paasiliki ɖɩnɛ, pakpa-ɖɩ ɛzɩ ɖeu matʋ sʋsɔtʋ ndʋ pataana pana yɔ. Pɩkɛna kiɖeke koŋ kɩɩkɩlɩna ɖeu matʋ ndʋ wɛnaʋ alɩwaatʋ ndʋ tɩ-taa.
Pɩyɛ Kiɖeɖeu tɛ paasiliki nɖɛ ɖɩnɛ, ɖɩtaasɔ size nɖɩɩ sawɩlaa yaa ɛsɩyɛ egbena tɩna kɩlɩ sɔlʋʋ. Powoki ɖɩnayɩ siŋŋ pɩkɩlɩ ɛsɩyɛ egbena wondu lɛɣtʋ lona taa ɛjaɖɛ yɔɔ cɩnɛ. Pɩyɛ ɖɩnɛ, ɖɩmaʋ lɛɣsana paasiliki kɩbɩnʋ lone taa, kɛ wiyau sʋsɔ Constantin hɩɖɛ taa.
Paabaza matʋ tʋnɛyɔ evemiye hiu nɛ nutozo n̄ɩŋgʋ wiye. Pɩkɛ ɖomaɣ fenaɣ alɩwaatʋ taa kɛ pɩnaɣ 1506. Nɛ pɛtɛ matʋ ndʋ pɩnaɣ 1626 taa. Ɖɩmazɩɣ camɩyɛ kɔyɔ ɖɩtɩlɩɣ size pɩnzɩ, mɩnʋ nɛ hiŋ naalɛ pamana Pɩyɛ Kiɖeɖeu tɛ paasiliki kuduyuu kʋnɛ yɔ.
Kuduyuu kʋnɛ, kɩ-matʋ mayaa feveɖe mbaɣ sʋsaa nabayɛ hɩla kɔyɔ: Bramante, nɛ Michel-Ange nɛ pɩtasɩna Bernin. Halɩ nɛ sɔnɔ mbɩ yɔ, Pɩyɛ Kɩɖeɖeu tɛ paasiliki kɛ hɛkʋ sʋsɔʋ ŋgʋ kɩ-taa powoki kpalaaʋ yɔ. Pakalɩɣ kɩ-lone taa kɩrɩstʋ samaɣ ŋga yɔ katalɩɣ kudokiŋ mɩnɩŋ nɩɩnɩwa mbɩ yɔ, kɛ paa kujuka ŋga lɛ, kɩlaʋ ɖɩlaɖɛ. [[Category:Krɩstiyaniism]


text:
Zan 14
Wʋlʋ na nɛ Zezi tɩn, o nɛ o Ko Wɛ dɩ mʋ
1Zezi laan ma ta dɩ o karabiǝ bam o wɩ: «Á yɩ pa á bɩcara taa maga. Kɩ-na á wʋ-dɩdʋa dɩ Wɛ, sɩ á kɩ á wʋ-dɩdʋa dɩ amʋ dɩ. 2A Ko wʋm sɔŋɔ nɩ, je zanzan mʋ wʋra. A nan lagɩ a vu a kwɛ je mʋ a pa abam. Kʋ na daɩ cɩga, a ya bá ta dɩ abam. 3A na ve a kwɛ je sɩm a ti abam ŋwaanɩ, a laan wʋ́ joori a ba a ja abam, sɩ á tɔgɩ á vu á taá wʋ amʋ na wʋ mɛ tɩn. 4Abam nan ye a na maa ve tɩn cwǝŋǝ.»
5Toma ma ta dɩd-o o wɩ: «A yuutu, dɩbam yǝri nmʋ na lagɩ n vu mɛ tɩn. Dɩ́ nan wʋ́ kɩ ta mʋ dɩ́ lwarɩ ka cwǝŋǝ?»
6Zezi ma ta dɩd-o o wɩ: «Amʋ mʋ yɩ cwǝŋǝ dɩ cɩga tu dɩ ŋwɩa tu. Nɔɔn-nɔɔnʋ bá wanɩ o vu a Ko Wɛ te dɩ o na wʋ dɛ amʋ o vu. 7Abam na ye amʋ, á wʋ́ lwarɩ a Ko wʋm dɩ. Lele kʋntʋ abam lwar-o, á nan nɛ-o dɩ.»
8Filipi ma ta o wɩ: «A yuutu, brɩ dɩbam n Ko wʋm, sɩ kʋntʋ wʋ́ maŋɩ dɩbam.»
9Zezi ma lǝri o wɩ: «Filipi, amʋ daanɩ abam tee nɩ yɩ nmʋ ta yǝri amʋ na? Wʋlʋ maama na nɛ amʋ tɩn nɛ amʋ Ko wʋm mʋ. Bɛŋwaanɩ mʋ yɩ n ta n wɩ, a brɩ abam a Ko wʋm? 10Nmʋ wʋ sɛ nɩ amʋ wʋra dɩ a Ko yɩ a Ko wʋra dɩ amʋ na? Taanɩ dɩlʋ amʋ na tagɩ a brɩ abam tɩn daɩ amʋ tɩtɩ nyɩm. Kʋ yɩ amʋ Ko wʋm mʋ ŋwɩ amʋ wʋnɩ, yɩ o tʋŋɩ o tɩtʋŋa. 11Taá jɩgɩ-na wʋ-dɩdʋa dɩ amʋ, sɩ amʋ wʋra dɩ a Ko yɩ a Ko wʋra dɩ amʋ. Á na wʋ kɩ á wʋ-dɩdʋa dɩ amʋ a taanɩ dɩm ŋwaanɩ, á weeni á kɩ á wʋ-dɩdʋa dɩ amʋ tɩtʋŋa yalʋ amʋ na tʋŋɩ tɩn ŋwaanɩ. 12A lagɩ a ta cɩga mʋ dɩ abam sɩ, wʋlʋ na kɩ o wʋ-dɩdʋa dɩ amʋ tɩn wʋ́ tʋŋɩ tɩtʋŋa yalʋ doŋ amʋ na tʋŋɩ tɩn. O nan wʋ́ tʋŋɩ tɩtʋŋ-kamunǝ sɩ ya taa dwe amʋ na kɩ te tɩn, amʋ na lagɩ a vu a Ko te tɩn ŋwaanɩ. 13Kʋlʋ maama abam na wʋ́ loori amʋ yɩrɩ ŋwaanɩ tɩn, aá kɩ-kʋ a pa abam sɩ a Ko Wɛ na zulǝ amʋ ŋwaanɩ. 14Abam na loori woŋo kʋlʋ maama amʋ yɩrɩ ŋwaanɩ tɩn, amʋ wʋ́ kɩ-kʋ a pa abam.
15Abam na soe amʋ, á wʋ́ sɛ a niǝ yam. 16A nan wʋ́ loori a Ko wʋm sɩ o pa abam Zǝnnu wʋdoŋ. Wʋntʋ wʋ́ ta wʋ abam tee nɩ maŋa kalʋ na ba ti tɩn. 17Wʋntʋ mʋ yɩ Wɛ Joro kʋlʋ na yɩ cɩga tu tɩn. Nɔɔna balʋ kugu je na wʋ lʋgʋ baŋa nɩ tɩn bá wanɩ ba sɛ-o, bɛŋwaanɩ ba bá wanɩ ba na-o, yɩ ba bá wanɩ ba lwar-o dɩ. Kʋ daarɩ abam nan ye-o, bɛŋwaanɩ o wʋra dɩ abam, yɩ oó ta ŋwɩ abam wʋnɩ. 18Amʋ bá yagɩ abam á yɩranɩ. Aá joori a ba abam te. 19Kʋ na kɩ fɩɩn, lʋgʋ baŋa nɔɔna bam daa bá na amʋ. Abam nan wʋ́ na-nɩ. Bɛŋwaanɩ, amʋ na jɩgɩ ŋwɩa Wɛ tee nɩ tɩn, abam dɩ wʋ́ na ŋwɩa Wɛ tee nɩ. 20Dɛ dɩm kʋntʋ nɩ á wʋ́ lwarɩ nɩ a wʋra dɩ a Ko Wɛ, yɩ abam dɩ wʋra dɩ amʋ, yɩ amʋ dɩ wʋra dɩ abam.
21Nɔɔnʋ wʋlʋ maama na sɛ a niǝ yam yɩ o tɔgɩ-ya tɩn mʋ yɩ wʋlʋ na soe amʋ tɩn. A Ko Wɛ wʋ́ ta soe kʋntʋ tu. A dɩ nan wʋ́ ta so-o, yɩ a kwǝri a pa o lwarɩ amʋ na yɩ wʋlʋ tɩn.»
22Zezi na tagɩ kʋntʋ tɩn, nɔɔnʋ wʋdoŋ dɩ yɩrɩ na yɩ Zudasɩ yɩ kʋ daɩ Zudasɩ Yiskarɩyo tɩn ma lǝri o wɩ: «A yuutu, nmʋ wʋ́ kɩ ta mʋ n pa dɩbam lwarɩ nmʋ na yɩ wʋlʋ tɩn, yɩ lʋgʋ baŋa nɔɔna bam bá lwarɩ?»
23Zezi ma lǝr-o o wɩ: «Wʋlʋ na soe amʋ tɩn wʋ́ sɛ o kɩ a na tagɩ kʋlʋ tɩn mʋ. A Ko wʋ́ ta soe kʋntʋ tu, yɩ amʋ dɩ a Ko wʋ́ ba o te dɩ́ taá wʋra dɩd-o. 24Wʋlʋ maama nan na ba soe amʋ tɩn bá sɛ o kɩ a na tagɩ kʋlʋ tɩn. Taanɩ dɩlʋ abam nan na ni tɩn daɩ amʋ nyɩm, dɩ nuŋi a Ko wʋlʋ na tʋŋɩ-nɩ tɩn te mʋ. 25A maŋɩ a ta wǝǝnu tɩm kʋntʋ a brɩ abam maŋa kam a ta na wʋ abam tee nɩ tɩn. 26Kʋ daarɩ, Zǝnnu wʋlʋ na wʋ́ ba abam te tɩn, wʋntʋ mʋ yɩ Wɛ Joro kʋm a Ko Wɛ na wʋ́ tʋŋɩ sɩ kʋ ba amʋ yɩrɩ ŋwaanɩ tɩn. Kʋntʋ wʋ́ brɩ abam woŋo maama, yɩ kʋʋ́ pa á guli kʋlʋ maama amʋ na maŋɩ a ta a brɩ abam tɩn.
27Amʋ yagɩ wʋ-zuru mʋ a pa abam. Kʋ yɩ amʋ tɩtɩ wʋ-zuru mʋ a pɛ abam. Amʋ na pɛ abam wʋ-zuru kʋlʋ tɩn, kʋ daɩ lʋgʋ baŋa nyɩm. Á yɩ pa á bɩcara taa maga, á nan yɩ taá jɩgɩ liǝ dɩ. 28Abam maŋɩ á ni amʋ na tagɩ dɩ abam nɩ, a lagɩ a viiri, yɩ a ta wʋ́ joori a ba abam te. Abam ya na soe amʋ, á wʋ́ taá jɩgɩ wʋpolo dɩdaanɩ amʋ na lagɩ a vu a Ko Wɛ te tɩn, bɛŋwaanɩ a Ko Wɛ dwe amʋ. 29Amʋ nan tagɩ wǝǝnu tɩntʋ a brɩ abam lele kʋntʋ yɩ tɩ daa ta wʋ kɩ, sɩ tɩ na tu tɩ kɩ, sɩ á wanɩ á sɛ a taanɩ dɩm. 30Amʋ daa bá ŋɔɔnɩ taanɩ zanzan dɩ abam, lʋgʋ baŋa pɛ sʋtaanɩ na maa bɩɩnɩ tɩn ŋwaanɩ. Wʋntʋ nan bá jɩgɩ dam dɩ amʋ. 31A nan maŋɩ sɩ a pa lʋgʋ baŋa nɔɔna lwarɩ nɩ a soe a Ko wʋm, kʋntʋ mʋ a kɩ kʋlʋ maama a Ko na pɛ-nɩ ni sɩ a kɩ tɩn mʋ.
Á zaŋɩ sɩ dɩ́ viiri.»


text:
Rɔkɩ
Rɔkɩ kɛ cɩmʊʊ amʊza yaa pɩkɛ mʊsɩ nzɩ sɩlɩ kpaɣ pɩnzɩ 1950 alɩwaatʊ taa kɛ Etaazuunii ajɛyɛ taa kɛlɛ mʊsɩ ndɩ ndɩ lɩɩ soo anɛ a-taa kpaɣ pɩnzɩ 1960, kɔzɩ kɔzɩ Etaazuunii ajɛyɛ taa nɛ Kewiyaɣ Kɩkpɛndaɣ ɛjaɖɛ taa. Mʊsɩ nzɩ sɩ-maɣmaɣ sɩlɩna rock 'n' roll cɔlɔ nɛ kpaɣ pɩnzɩ 1940 nɛ 1950 wɛɛ taa. Rhythm and blues nɛ country pacakanaɣ kʊ-yɔɔ. Rɔkɩ kɩnda pʊtʊnaa sakɩyɛ fɔlɩkɩ nɛ blu nɛ Jazz nɛ cɔlɩɩ tɛ minziiki cɔlɔ.
Pɩkɛ keɣa cɩmʊʊ nɛ ɛyʊ weyi ɛmakɩ keɣa yɔ ɛkɛ yɔɔdɩyʊ, nɛ ɛyʊ ɛnʊ ɛwɛʊna kɩtarɩ yaa cɩmʊʊ wonuu, yaa nabʊyʊ taa ɛpɩzɩɣ ɛwɛna piyanoo nɛ wondu naa lalaa.
Rɔkɩ lɩna rock 'n' roll, ŋgʊ kaakɩlɩna tɔyʊʊ Etaazuunii ɛyaa tɛ kpaɣna pɩnzɩ 1940 tɛmtʊ wɛɛ taa nɛ pɩnzɩ 1950 paazɩtʊ alɩwaatʊ. Ɖɩcɔna kɔyɔ kʊ nɛ ɛnʊ kʊñɔɔ pɩlɩna Afrika nɛ Amerika ɖama tɛ minziiki cɔlɔ. Ɛlɛ kʊ nɛ ɛnʊ yɔ anasaayɩ naa kɩlaɣna-kʊ mabʊ lona wena a-taa anasaayɩ naa kaawɛɛ yɔ.
Wondu teyaa mba pa-hɩla kɩla sɛʊʊ yɔ pa-taa lɛ, ɖɩnaɣ Chuck Berry, Bo Diddley, Fats Domino, Little Richard, Buddy Holly, Jerry Lee Lewis8 nɛ Big Joe Turner,ɛlɛ ñɛkɛ hendu teyuu weyi ɛ-hɩɖɛ kɩla sɛʊʊ yɔ, nɛ ɛ-hendu ndʊ pakɩlɩna-ɩ sɩm yɔ tʊ-ñʊʊ hɩɖɛ yɔ Shake, Rattle and Roll kɛ pɩnaɣ 1954.


text:
Lɛɛtɔɔ (Laiton)
Kwivri nɛ sɛnkɩ pa-ñɩɣla kpɛndʊʊ kɛ payaɣ se Lɛɛtɔɔ. Ñɩɣla anɛ afɛyɩ kɩmaŋ kɛ ɖɔʊ taa yaa ɖalakɩŋ taa nɛ pʊcɔ pɩkpɛŋndɩ mbʊ, nabʊyʊ taa pisidi yem. Yee pɔcɔna sɩŋŋŋ kɔyɔ ñɩɣla lɛɛna sida lɛɛtɔɔ ŋgʊ kɩ-taa ɖɔɖɔ: pʊlɔŋ, etɛŋ, nikɛlɩ, kiɖoom nɛ mañeziyɔmɩ.
Pɩtɩŋga paɩ mbʊ yɔ pɩkɛna ñɩɣtʊ hɔmtʊ natʊyʊ. Ɛsɔmɩnɩʊ pʊkɩ lɛ pɩkazʊʊ nabʊyʊ nɛ mbʊ lɛ lɛɛtɔɔ ŋgʊ kɩwɛ kpʊzʊyɛɛ ɛzɩ tɩŋ hatʊ yɔ. Ɛzɩma lɛɛtɔɔ wɛɛ yɔ pʊyɔɔ kɛ nabʊyʊ taa payɑɣ-kʊ se kwivri sʊtʊ lɩm ñɩŋgʊ. Ñɩɣtʊ ndɩ ndɩ ndʊ tɩkpɛndʊ nɛ pɩpɩsʊ lɛɛtɔɔ yɔ pʊyɔɔ lɛ papɩzʊ pana lɛɛtɔɔnaa ndɩ ndɩ: tɔbakɩ, aɖisalɩ, ñɩɣyʊ ŋgʊ kɩwɛ cɩŋjɩnɔɔ yɔ yaa fulorantɛnɩ pʊrɔnzɩ, similɔɖɩ yaa pinkibɛkɩ.
Pɩtɛkɛ sɛnkɩ ɖeke taa kɛ kuwiviɖi pɩzɩɣ kisidi nɛ pɩlɩɩ lɛɛtɔɔ; ñɩɣtʊ lɛɛtʊ wɛɛ ɖɔɖɔ nɛ tɩ-taa kɔyɔ: aliiminiyɔmɩ, nikɛlɩ nɛ sɛkɩ, pʊrɔnzɩ ŋgʊ kwivri nɛ nɛ etɛŋ.


text:
Alɩkɔɔlɩ
Kpɛlɩ kpɛlɩkʊʊ tɛ lɛ, payaɣ mbʊ se alɩkɔɔlɩ yɔ pɩkɛ pɩyʊʊ nɩɩ weyi ɛ-taa wɛ lɩm hoka OH yɔ. Ɛnɛyɔ ɛwɛna karɩbɔnɩ tɛ kpɛlɩ kpɛlɩkʊʊ tɛ kɩɖaʊ tɩmʊʊ liɖe, alɩkɔɔlɩ waa tɛ ŋgʊ. Hɔɔlasɩ sakɩyɛ nzɩ kpayaɣ fɛyɩ nɛ sɩ-kiɖe num kpayaɣ kɩ-hɛɖaɣ cɛŋga ŋga kɩtɛtɛyɩ hɔɔlɩŋ sakɩyɛ tɛ matʊ yɔ CnH2n+1OH. Pɩkɛ kajalaɣ alɩkɔɔlɩ num kpayaɣ kɩ-hɛɖaɣ.
Kpɛlɩ kpɛlɩkʊʊ taa wɛ alɩkɔɔlɩ naa pʊɖɔɔ padaa kɔyɔ furfuryliki tɛ ŋgʊ nɛ benzyliki tɛ alɩkɔɔlɩ nɛ amyliki tɛ ŋgʊ nɛ coniféryliki ŋgʊ nɛ vératyle tɛ ŋgʊ nɛ paracoumaryliki tɛ ŋgʊ nɛ polyvinyliki tɛ ŋgʊ nɛ cétyliki tɛ ŋgʊ yaa hexadécanol tɛ ŋgʊ nɛ cyclohexyliki tɛ ŋgʊ nɛ pinacoliki tɛ ŋgʊ yaa panicol ŋgbaɣ nɛ ndɩ.
Payaɣ ɖɔɖɔ se alɩkɔɔlɩ lɛ pɩkɛ sʊlʊm ɖoŋ mbʊ nɛ pɩtaa wɛ pʊdʊʊ weyi payayɩ-ɩ se etanɔɔlɩ yɔ, ɛnʊ yekina se sʊlʊm ɛwɛ ɖoŋ siŋ. Ɛlɛ Eerɔpʊ kɔ lila ɖɩlaɖɛ taa lɛ, etanɔɔlɩ ŋgʊ kʊ-hoɖe sɩna 94 payaɣ-kʊ alɩkɔɔlɩ ŋgʊ etanɔɔlɩ mbilim lɛ payaɣ-kʊ etanɔɔlɩ.
Ɖɩpɩzɩɣ ɖɩtasɩ yaʊ alɩkɔɔlɩ se sʊlʊm ɖoŋ mbʊ nɛ sʊlʊm mbʊ pɔtɔŋ se pɩwɛ ɖoŋ yɔ pɩ-taa wɛ etanɔɔlɩ. Kɩ-haɖaʊ ɖɩlɩyɛ tɔm pakɩlɩɣ yɔɔdʊʊ. Siidiri tɛ alɩkɔɔlɩ yaa Calvados nɛ pɩyɛɛrɩ sʊlʊm nɛ malɩtɩ yaa wɩsɩkɩ nɛ ɔrɩgɩ sɩ ʊlʊm nɛ tɛtɛɛ hɛyɛ sʊlʊm yaa pee mʊlʊm ñɩnaa nɛ ŋvɛ sʊlʊm nɛ fɩŋfɩŋ sʊlʊm ɛzɩ rɔm nɛ mɔʊ sʊlʊm ɛzɩ Sapɔŋ tɛ saké.
Samɩla sʊlʊm nɛ pam sʊlʊm nɛ kpaakpa sʊlʊm nɛ tɩŋ pee tɛ sʊlʊm. Tɔmʊʊ alɩkɔɔlɩ kɛ tɔm piye kɩkɩndɩyɛ. Ɖɩlɩnɛ latɛŋ hɛkʊ pɩnaɣ taa pɩtɩŋna lɔŋ sɩnɖʊʊ alkohol nɛ romanɩ kʊnʊmɩŋ kɛ Ibériki tɛtɛ nzʊlɩmɩyɛ (Kasɩtɩllan yaa katalan alcohol lusitanien álcool), arabɩ tɛtɛ ɛwadɩyɛ الكحول al-kohol ɛlɛ nabʊyʊ taa patʊʊ ɖɩ-taa nɛ paya se al-kôl.


text:
Katɔlɩnɩyɔm
Katɔlɩnɩyɔm kɛ kpɛlɩ kpɛlɛkʊʊ tɛ pʊtʊ weyi ɛ-ñʊʊ mayaɣ kɔyɔ 64 nɛ yʊsaɣ ñɩŋa yɔ Gd. Ɛkɛ lantanɩ waa tɛ pʊtʊ lɛlʊ. Ɛ-hɩɖɛ lɩna katɔlɩnɩtɩ cɔlɔ, pɩkɛ ñɩɣlɩm tɛtʊ lɛɛtʊ ndʊ tɩtaa palɩ ɛ-yɔɔ yɔ. Katɔlɩnɩyɔm kɛ ñɩɣlɩm pʊtʊ weyi ɛwɛ kɛtɛɖaɣ tɛtʊ naa taa yɔ. Ɛwɛ kpʊzɩyɛɛ liidiye tɩyɛ, ɛ-mɛɛdʊʊ nɛ ɛwɛ manɩɩ yee ɛjaɖɛ taa soŋaɣ ɛwɛ camɩyɛ kɔyɔ.
Katɔlɩnɩyɔm wɛ ɖiɣɖiɣ kɛ helim mbʊ pɩwɩɣ ɛyʊ mɔɔŋ tɛɛ yɔ. Kɔyɔ ɛɛladɩɣ mʊʊ kalɩkɔdaɣ niikaɣ helim taa. Yee paɖʊ-ɩ lɩm taa kɔyɔ pɩwasɩɣ ɖaa ɖaa kɛlɛ ɛyɔɔlʊʊ siziŋ lɩm naa mba paca pataa yɔ. Katɔlɩnɩyɔm tɛ ɔkɩsɩzɛnɩ wɛʊ yɔ pɩnaɣ 1880 wɛɛ taa kɛ Jean Charles Galissard Marignac tʊ lɩza-ɩ eyeke nɛ Paul Emile Lecoq Boisbaudran ñɩnʊ ñapɩsɩ-ɩ ñɩɣlɩm pʊtʊ keeke pɩnaɣ 1886. Fɛɛlandɩ kpɛlɩ kpɛlɛkɩyʊ yana-ɩ hɩɖɛ pɩtɩŋna ɛ-maɣmaɣ ɛ-hɩɖɛ Johan Gadolin.
Katɔlɩnɩyɔm wɛna sɔtʊ naa nabayɛ. Tovonum, ɛ nɛ kalɩsɩyɔm pahasɩɣ ɖama ɖenɖe kalɩsɩyɔm kɛ ɛyʊ tomnaɣ pɩyʊ (feziŋ, hɔyɛ ciidiɣ, nandʊ hola seletuu, calɩm kiɣu nɛ ŋgbaɣ nɖɛɛ) nɛ ɛpɩzɩɣ ɛkɔna kalaa sakɩyɛ pɩtɩŋna ɛ-tɛ ɖɔʊ yɔ.


text:
Ekuwatɛrɩ
Ekuwatɛrɩ kɛna Amerika nɛ Hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ ajɛya wena ana-ɖɩ asɩ ɖama nɛ kamaɣ yɔ ana yɔ: hadɛ kiŋ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Peeruu ɛjaɖɛ, hayʊ kiŋ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Kolombi nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ Oseyŋ Pasifiki wɛna.
Ekuwatɛrɩ walanzɩ taa maɣna kilomɛtanaa akpagba 283 520 km2. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩtɛyɩ hɔɔlɩŋ niitozo: kacalaɣ ŋgʊ lɛ Pasifiki kitiiliŋ, peeɖe kiŋ ɖɩ-tɛtʊ sɔsɔtʊ Guayquil wɛɛ; naalɛ ŋgʊ lɛ Andini hɔɔlɩɣ, peeɖe tɛtʊ sɔsɔtʊ ndʊ payaɣ se kiitoo yɔ tɩwɛɛ, Amazonii ŋgʊ kɩwɛna Ekuwatɛrɩ hɔɔlɩɣ yɔ kʊkʊ ñɛwɛna wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa.
Hɔɔlɩŋ kacalaɣ ñɩŋ nɩɩlɛ ɛnɛ ɛ-taa kɛ tɔsʊʊ tʊma kɩlɩ wɛʊ pɩkazɩ amazoni taa ɛyaa takɩlɩ ɖɔʊ ɛlɛ lɩm kɩlɩna nɛ tʊma ndɩ ndɩ wɛɛ. Hɔɔlɩŋ niitozo ɛnɛ ɛwayɩ lɛ pɔsɔzɩɣ nakʊyʊ, kʊkʊ lɛ Lɩm hɛɛkɩŋ taa tɛtʊ ndʊ payaɣ se Galapogos yɔ.
Ɖooo ɛzɩ Ekuatɛrɩ wɛʊ kɩ-tɩ yɔɔ nɛ Ɛsɩpañɩ kɛ 1822 yɔ nɛ sɔnɔ yɔ, ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩtɛyɩ hɔɔlɩŋ yaa ageeta 24.
Ɛsɩpañɔlɩ kɛŋna kʊnʊŋ ŋgʊ pawɩlɩɣ sukulinaa taa nɛ ŋgʊ pɔyɔɔdɩɣ komina tʊma taa yɔ. Kʊnʊŋ ŋgʊ kɩwayɩ kʊnʊmɩŋ lɛɛŋ wɛɛ mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa ajɛya ndɩ ndɩ wɛɛ. Kʊnʊmɩŋ ɛnʊ ɛ-taa kɔyɔ: kisiwa nɛ sʊwarɩ. Ekuwatɛrɩ pɛdɩɣ ayaba, roozinaa nɛ kpasɩ nzɩ payaɣ se krevɛtɩ yɔ nɛ ajɛya lɛɛna.
Rafael Correa kɛŋna Ekuwatɛrɩ ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ kɩfalʊ.


text:
Fransɩɩ tɛ kpɛlɩ lɛzʊʊ (Revolution française)
Fransɩɩ tɛ kpɛlɩ lɛɣzɩ pɩkɛ Fransɩɩ canaʊ tɔm alɩwaatʊ ndʊ kpaɣ patʊlaɣ Ajɛyɛ sɔsɔna, pɩnaɣ 1789 kɛ agooza fenaɣ kɩyakʊ 5 ŋgʊ wiye, nɛ Napoléon Bonaparte kewiyaɣ kpelaɣ tuzuu kɛ pɛ-ɛjaɖɛ tɛ fenasɩ takayaɣ tɛ fenaɣ kɩlɛlaɣ alɩwaatʊ taa, kamɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 9 pɩnaɣ 1799 taa.
Fransɩɩ tɛ canaʊ tɔm taa lɛ, pɩkɛ keem alɩwaatʊ natʊyʊ, mbʊ pʊyɔɔ yɔ alɩwaatʊ tɩɖɩzɩna canaʊ kewiyaɣ tɔm nɛ tɩɖɩzɩ ɖɔɖɔ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa wɩyaʊ kʊɖʊm kewiyitu tɛ tɔm pɩlɩna ɛyaa kpeekpe kewiyaɣ tɔbʊʊ se paɣtʊ kewiyaɣ nɛ pɩtɩŋgɩ kajalaɣ ɛjaɖɛ. Alɩwaatʊ ndʊ tɩɖɩza wɩyaŋ kewitu nɛ samaɣ taa paɣtʊ yɔɔ kɩlɩtʊ nɛ ɖoŋ tɩnaa.
Lɛɛzɩtʊ ndʊ tɩ-yebina Fransɩɩ ɛyʊ waɖɛ nɛ ɛ-yɔɔ kandʊʊ tɔm ndʊ tʊyɔɔdʊʊ kɩmaŋ wɛtʊ tɔm ɛyaa hɛkɩŋ taa paɣtʊ ɛsɩnda yɔɔ, tɩyɔɔ wɛʊ tɔm nɛ ɛjaɖɛ kewiyitu lɩmaɣzɩyɛ ɖoŋ mbʊ palʊ nɛ ɛjaɖɛ ɖɛna ɛsɩnda pɩtɩŋna mba palɩza yɔ pɔyɔɔ.
Ɛyaa kudokuŋ mɩnɩŋ sakɩyɛ hiɣ sɩm pɩtɛ lɛzʊʊ kpɛlɩ alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa, kɔzɩ kɔzɩ sɔndʊʊ sɔsɔtʊ alɩwaatʊ (pɛsɛta ɛyaa 16594 ñʊʊŋ) nɛ alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa patakaɣ se pekizina lɛzɩtʊ laɣsɩ, kɔzɩ kɔzɩ vendée you alɩwaatʊ taa.
Tɩ-tɛɛ paɣzʊʊ alɩwaatʊ lɛ, ɛyaa mba paasɔɔla Fransɩɩ lɛzɩtʊ tɛ tɔm yɔ posusaɣ ɛjaɖɛ tɩŋga taa kɛ lɛzɩtʊ wazaɣ, ŋgʊ lɛzɩtʊ ndʊ tu-koyondina ñɛkɛdɩɣ mbʊ tɩwɛkɩɣ yɔ pʊ-tɔm. Fransɩɩ kpɛlɩ lɛzɩtʊ tɛ yoŋ, ndʊ tutukuna Erɔpʊ kedeŋga tɩŋga yɔ, yeba nɛ palɩzɩ ajɛyɛ lɛɛna nɛ pʊkɔna ɖɔɖɔ kamasɩ lɛzɩtʊ nɛ Erɔpʊ taa ajɛyɛ tɛ lɛzɩtʊ ɖɔɖɔ, nɛ pɩtɩnɛ payi mbʊ yɔ lɛzɩyaa lɩmaɣza tɔm susuu kpa ɖoŋ.
Pʊwayɩ lɛ, pɩtɛ yoŋ ɛnʊ ɛɖala halɩ ɛkɔɔ ɛtalɩ Napoléon yoŋ. Lɛzɩtʊ lɩmaɣzɩyɛ ndɩ ɖɩkɔna ndɔnjɔɔlɩyɛ sakɩyɛ nɛ pɩcaɣ ɖeu ɖɔɖɔ ɛzɩ pʊɖʊzʊʊ ɖɔɖɔ yɔ kpaɖɩŋ naalɛ weyi ɛtɩŋga alɩwaatʊ ndʊ yɔ kɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ ɖɔɖɔ ɛzɩ paa ɛjaɖɛ.
Fransɩɩ tɛ kpɛlɩ lɛzʊʊ mbʊ pɩlɩna liidiye kɛdɛɖaɣ yɔɔ yɔ pɩtɩŋna ɛzɩma Fransɩɩ woba ajɛyɛ tɩ-yɔɔ wɛʊ you Etaazuunii ɛjaɖɛ taa yɔ, pɩkɛna kɔkɔɖɛ nɛ ndɔnjɔɔlaa kɛ ɖoŋ tɩnaa ñɩm tɩnaa ɛyaa (mbʊ pʊyɔɔ yɔ lambuu hɛyʊʊ tafɛyɩ kɩmaŋ ɛyaa ñɩm tɩnaa nɛ tanɩm tɩnaa ajɛyɛ ɛyaa hɛkʊ taa ŋgʊ ɖɩcɔna kɔyɔ tanɩm taa ɛyaa tʊmɩyɛ labʊ nɛ kɛzɛwaɣ kaawɛ sakɩyɛ). Ɛlɛ, tanɩm tɩnaa ɛyaa (ɛyaa mɩnʊʊ yɔɔ lɛ, tanɩm ɛyaa kpɛnda 97%) hɛkɩŋ taa kaawɛ tʊkaɣ sɔsɔ nakayɛ pɩtɩŋna nesi tɛ tʊma labʊ nɛ ageeta nɛ tɛtʊ ndʊ tɩ-taa ŋwɛ yɔ ɖɔɖɔ.


text:
Klɔrɩ
Klɔrɩ kɛ kpɛlɩ kpɛlɛkʊʊ tɛ pɩyʊ weyi ɛ-tɛ ñʊʊ mayaɣ kɔyɔ 17 nɛ yʊsaɣ mayaɣ kɔyɔ Cl. Ɛkɛ halɔzɛnɩ waa taa weyi ɛkɩlɩ-wɛ kpɩtɩnaʊ yɔ. Klɔrɩ tɔyɩ ɛjaɖɛ taa yem nɛ weyi ɛwɛ ɛzɩ ɛnʊ yɔ nɛ ɛ-tɔm kɩlɩ kɩjɛyɩɣ yɔ ɛnʊ lɛ tablɩ yɔɔ ɖɔm yaa sɔdɩyɔm tɛ klɔrɩ (NaCl). Ɛnɛ ɛnʊ ɛ-tɔm wɛ kɩjɛyɩɣ feziŋ sakɩyɛ caɣʊ taa. Klɔrɩ yem taa lɛ, wɛ ɛzɩ pɩyʊ kɔtɩɩ weyi paya-ɩ se tɩklɔrɩ Cl2, pɩkɛ fefeku ŋgʊ kɩwɛ caaʊ sʊtʊ lɩm tɩyɛ tɩŋ hatʊ kpɛdɩŋ tɛ mbʊ yɔ nɛ kɩkpɩndɩ kɩkɩlɩ helim maɣmaɣ alɩwaatʊ ndʊ yee ɛjaɖɛ taa soŋaɣ nɛ ɛsɔkaɣ taa ɛwɛ camɩyɛ kɔyɔ. Pɩkɛ fefeku ŋgʊ kɩ-tɛ sɔŋ fɛyɩ ɖɛʊ nɛ kɩ-taa wɛɛ sɔtʊ piŋ yɔ.
Klɔrɩ hɩɖɛ lɩna krɛkɩ kʊnʊŋ taa chloros nɛ pʊ-tɔbʊʊ se tɩŋ hatʊ kpɛdɩŋ calaala, pɛkɛtɩɣ nɛ ɛ-maɣmaɣ ɛ-tɔlɩm. Palakɩ klɔrɩ pɩtɩŋna klɔrɩ pʊtʊnaa yɔɔ pɩlɩna kalɩkɔdaɣ kɔzɩ kɔzɩ nazɩyʊ yɛkɛlɩnayʊ yɔɔ. Klɔrɩ yɔlɩɣ yem, nɛ kɩwasɩɣ alɩwaatʊ ndʊ pɩtalɩɣ -34°C ɛjaɖɛ soŋaɣ cɔlɔ.
Klɔrɩ wɛna wazaɣ piŋ lɩm keletuu alɩwaatʊ taa, pɔɖɔɔnʊʊna sɔŋ, hʊlʊmɩŋ wondu taa nɛ ɖɔɖɔ cotu fefeku taa. Pɩlɩna ɛzɩma klɔrɩ wɛ sɔtʊ piŋ mbʊ lɛ, ŋgʊ kɛna kajalaɣ fefeku ŋgʊ palabɩna tʊmɩyɛ kajalaɣ kedeŋga kpeekpe you ɖeɖe ɛzɩ you fefeku malɩfa.
Klɔrɩ lɩna krɛkɩ kʊnʊŋ taa khlôros nɛ pʊ-tɔbʊʊ se tɩŋ hatʊ kpɛdɩŋ calaala. Pana klɔrɩ pɩnaɣ 1774 ɛlɛ kpɛlɩ kpɛlɛkɩyʊ Carl Wilhelm Scheele albɩna tʊmɩyɛ, ɛlɛ pʊcɔ ehiɣ nɛ ɛna lɛ ɛkpaɣ klɔrɩ ñɩmɩŋ lɩm nɛ etosi makanɛzɩ yɔɔ. Kɛlɛ Scheele maɣzɩɣ nɛ ɛtɔŋ se kɩ-taa wɛ okɩsɩzɛnɩ. Ɖooo pɩnaɣ 1810 alɩwaatʊ Humphry Davy ha hɩɖɛ se klɔrɩ, pɩtɩŋna ɛzɩma kpɛlɩ kpɛlɛkɩɣ ɖeɖe lɛ pɩkɛ pʊtʊ weyi ɛwɛ ndɩ yɔ.
Kpaɣ nɛ kpaɣɖʊ 19 lɛ, klɔrɩ kɔzɩ kɔzɩ kɩwɛʊ ɛzɩ safɛlɩ lɩm yɔ yɔ, palakɩ-kʊ tʊmɩyɛ nɛ palʊkɩna nɛ mʊzʊŋ yaa soŋ nɛ palakɩna kelekele lɩm. Palakɩn-ɩ ɖɔɖɔ tʊmɩyɛ nɛ pahʊlɔnzɩna tɔɔla tɔɔla tʊma sʊsʊna taa. Kpaɣ nɛ kedeŋga kpeekpe you naalɛ ŋgʊ tɛmtʊ wɛɛ palakɩnaɣ klɔrɩ tʊmɩyɛ anasaayɩ lɩm ɖɩyayɛ taa. Palakaɣna-ɩ tʊmɩyɛ nɛ pakʊna ŋñɩɩ cɛkasɩ lɩm naa mba pa-taa ɛyaa yawaɣ yɔ nɛ posoŋaa yaa peniida yɔ pa-taa.


text:
Sambɛzɩ pɔɔ
Sambɛzɩ kɛ Afrika nɛ Haɖɛ kiŋ lɩm pɔɔ sɔsɔɔ. Ka-ɖakɩŋ maɣmaɣ yɔ lɛ, kɛ-kɛ pɔɔ naanza ŋga Afrika kedeŋga pɔsɩ sɩnɛ sɩ-wayi Niili Pɔɔ nɛ Koŋgo Pɔɔ nɛ Nizɛɛrɩ pɔɔ nɛ. Sambɛzɩ pɔɔ ŋga kaɖalakɩŋ maɣna kilomɛta waa 2750. Kɛ-tɛ ɖɩlɩyɛ taa kɔyɔ Sambii ɛjaɖɛ taa, katɩŋna tobi kooyiŋtʊʊ Aŋgoola ɛjaɖɛ taa nɛ kɛtɛzʊʊ Sambii ɛjaɖɛ ɖeeɖe kapɩsɩ kamaɣ kɛ-nɛ Namiibi ɛjaɖɛ nɛ Simbaabuwee nɛ kɛ-tɛzʊʊ Moozambiki ɛjaɖɛ ɖeeɖe kɛkpɛndʊʊ Ɛndɩ teŋgu taa yɔ.
Sambɛzɩ lɩm pɔɔ nga kɛ-tɛ pɔlɔkʊʊ walanzɩ maɣna kilomɛta waa 1330000 kpɛɣɛ ko nɛ tɛŋ weyi ɛtɩna kɛ-tɛ su yɔ ɛnɩɣ kamɩŋ fenaɣ nɛ lakɩŋ fenaɣ kɛnɛ. Kɛ-tɛ caɣyɛ taa kpɛntʊ wɛ nabʊyʊ taa yɔɔyɔ, kpaɣna 2 000 pɩtalɩ 3 000 m3/s, ɛlɛ, kadalɩɣ 32 800 m3/s lɛlaɣ fenaɣ taa pɩnaɣ 1956 taa. Pɔsɩ cɩkpesɩ nzɩ sɩkpɛndʊʊ kada yɔ, nzɩ yɔ Kafuu nɛ Siirɛ ŋga kɛ-kɛ Malawii kujomuu tɛ pɔɔ ŋga kalɩzʊʊ lɩm yɔ. Cɩnɛ nɛ peɖɔ mbʊ lɛ, padɩ ɖʊ-kɛ koŋdoloko waa kɩgbanzɩ tɛtʊ naa pɛnɛ pada. Ndʊ yɔ Chinyingi nɛ Katima Mulilo nɛ Fikitoriya lɩm kɩfalɩm taa nɛ Chirundi nɛ Tete.
Fikitoriya lɩm kɩfalɩm mbʊ Sambii nɛ Sɩmbaabuwee pɛtɛyʊʊ yɔ nɛ pɩpɩsɩ lɩm ɖɩvalɩyɛ lone sɔsɔyɛ kedeŋga kpeekpe taa nɛ kɩvalanzɩ mazʊʊ maɣna mɛta waa 1700 nɛ kʊ-kʊkʊmɩyɩŋ taa mazʊʊ maɣna mɛta waa 108, pɩsa ɛsɩyɛgbena lone Sambɛzɩ pɔɔ yɔ. Lɩm ɖɩlɩyɛ cɔlɔ ɖɩfalɩyɛ taa pɔɔ kpeŋ Barotseland kɛdɛŋga taa nɛ kawadɩ alɩwaatʊ nabʊyʊ nabʊyʊ. Pɔɔ ɖɩkpende taa lɛ, katɩŋgʊ kɩɖe tɛ pɔɔ, ŋga ɖɩyaɣ se Canyon basaltique nɛ kɛtɛŋ handala fɛʊʊ ŋgʊ kɩwɛ camɩyɛ nɛ pasa lɩm ɛwadɩyɛ yɔ yɔ. Paa kɛwɛ kaɖɛ ɛzɩma yɔ kɛwɛna hɔɔlɩŋ sakɩyɛ weyi ɛyɔ pasaɣ kpiyiŋ yɔ.
Sambɛzɩ pɔɔ ɖɩlɩyɛ wɛ ahɔya kajɩka kɩkpɛda Sambii nɛ hayi kɩŋ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa kɩŋ. Pɔɔ sɔsɔ ŋga katɩŋna tɩŋ piyasɩ nzɩ sɩ-yɔ wɛ tɩŋ hɔtʊ nɛ hayi kɩŋ ɛzɩ mɛta waa 1500 nɛ teŋgʊ ɖeeɖe. Luangwa nɛ Kafuu kɛnɛ pɔɔsɩ kɩkpɛndasɩ sɔsɔsɩ Sambɛzɩ kideŋ lɩmɩyɛ ñɩŋgʊ yɔ. Kafuu tɛ walanzɩ mazʊʊ taa lɛ, kɛwɛna mɛta waa 180 ɖama ɖɩgbɛdɩyɛ taa. Kɛnɛ Luangwa tɛ ɖama kpɛndʊʊ taa lɛ, sambɛzɩ pɔɔ sʊʊ Moozambiki taa.
Kajalaɣ anaasayɩ weyi ewoba nɛ ɛna Sambɛzɩ pɔɔ sɔsɔ yɔ ɛnʊ lɛ David Livingstone, ɛ-tɛ ɛjaɖɛ takʊʊ Bechuanalan pɩnaɣ 1851 nɛ 1853 taa. Pɩnzɩ naalɛ yaa natozo wayi lɛ, etiɣ Sambɛzɩ nɛ haɖɛ ɛtalɩ ɛwadɩyɛ taa ɖɩsʊyɛ nɛ ɛ-nʊmɔʊ ŋgʊ kɩ-ta lɛ, ɛlɩɩ Fikitoriya lɩm kɩfalɩm yɔ. Kpaɣna pɩnzɩ 1858 ndalɩ 1860 John Kirk tɩŋga-ɩ. Livingstone kpazɩ pɔɔ pɩtɩŋna Kongone ɛwadɩyɛ ɖɩsʊyɛ taa ɖɔɖɔ polɩŋ nɛ lɩm kɩfalɩm, nɛ pɩkpaʊ nɛ mbʊ yɔ ɛhɛɛ pɔɔ kɩkpɛnda Siiri nɛ ɛtalɩ Malawii kujomuu.
Sambɛzɩ pɔɔ wɛna hoɖe nɛ pɩcɛyʊʊ alɩwaatʊ tɩŋga, pɩlɩna pʊyɔɔ lɛ, kɛdɛkɛ wiɖi habɩyɛ sɔsɔyɛ ndɩ ɖɩyɔɔ pɔɖɔŋ nɔmɔŋ sɔsɔŋ yɔ. Ɛlɛ egeetiye taa lɛ, pʊwɛ kɛlɛʊ se ɛyaa ewoki nɔmɔŋ patɩŋgʊna pɔlɔkɩŋ pɔɔ kpeekpe yɔ mbʊ se patɩŋna nɔmɔŋ kɩbɩŋ weyi e-feɖeʊ yaa nabʊyʊ taa lɛ, lɩm liba-ɩ nɛ papɩzʊʊ powoki haɖa ageeta naayɛ taa pɔɔ kidemɩŋ yɔ nɛ mɛlɛ naa.
Sambɛzɩ kadɩtɩnɛ kaɖalakɩŋ taa mbʊ yɔ kondoloko naa kɩgbanzɩ yeke wɛna kʊyɔ nɛ lɛɛkʊ kɛ naŋgbanzɩ ɖɔnaa tɛ ñɩŋgʊ. Ɛlɛ hɔɔlɩŋ sakɩyɛ taa yooŋ mɛlɛ naa pɔɔyɩŋ kpakʊʊ ɛyaa nɛ lɔɔɖa pɔɔ yɔ.


text:
Hɔndurasi
Ɔndurasi kɛna Amerika ilemiye hɛkʊ nɛ hɛkʊ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ nɛ naayɛ pasɩna ɖama kamaɣ nɛ ajɛya ana yɔ: hayʊ kiŋ lɛ karyiibu teŋgu wɛna kamaɣ yɔɔ, wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ Kuwatemala nɛ hadɛ kiŋ lɛ Fɔseka pɔɔ, Salvadɔɔrɩ nɛ Nikaraguwa.
Pamaza Ɔndurasɩ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-walanzɩ lɛ, panaa se ɖɩ-walanzɩ talɩ 112 090 km2 nɛ ɖenɖe lɩm wɛɛ yɔ, peeɖe takɩlɩ ɖɔʊ. Ɖooo pɩnaɣ 2016 taa pakalɩ kɩgalʊʊ kɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa lɛ pana ɛyaa ɛzɩ 8 746 673 yɔ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa yee pakalɩɣ ɛyaa km2 taa kɔyɔ, panaɣ-wɛ ɛzɩ 68 yɔ. Salaŋ fenaɣ 15 pɩnaɣ 1821 kɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩmʊ ɖɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ. Payaɣ Ɔndurasɩ ɛjaɖɛ ñʊʊdʊ kɩfalʊ se Juan Orlando Hernández.
Kʊnʊŋ ŋgʊ pakɩlʊʊ yɔɔdʊʊ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-tɛ komina tʊma taa nɛ pawɩlʊʊ-kʊ sukulinaa taa ɖɔɖɔ yɔ, ŋgʊ lɛ ɛsɩpaañɔɔlɩ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se Tegusigalpa nɛ ndʊ tɩkɩla walanzɩ ɖɔɖɔ. Yee ɛyʊ ɛsɔɔlaa se ɛyaa nɔɔyʊ kɛ kaŋgalafu yɔɔ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa kɔyɔ, pɩkɛna-ɩ kɩjɛyʊʊ se ɛma +504 ɛ-tɛ kaŋgalafu kpata yɔɔ pʊcɔ ŋɛ ɛɛma pɩtɛ ɛyʊʊ kaŋgalafu nimaɣ mayaɣ. Pakpazʊʊ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-kɩɖaʊ kɛdɛɛka nɛ pɛtɛ lɛ, wendu ndʊ peteɣu yɔ Augusto Coello lubina-tʊ nɛ ndʊ lɛ se ŋkɛ ɛsɔtaa mʊndʊsʊʊ nakʊyʊ.
Liidiye nɖɩ pɔtɔkɩ-ɖɩ peeɖe yɔ payaɣ-ɖɩ se lampira. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa abalaa kpadayɩɣʊ pɩsɩɩna ɛzɩ pɩnzɩ 72,3 yɔ nɛ halaa ñatalɩɣʊ ɛzɩ pɩnzɩ 77 yɔ. Ɛsɔ sɛtʊ ŋgba wena awɛ peeɖe yɔ anaa yɔ: katolika mba ( 46 %), Protɛsɩtaŋ ( 41%), ɛyaa yem yɔ, pʊtɔbʊʊ se paasɛɣ ɛsʊɔ nɔɔyʊ yɔ patalɩ ɛzɩ ɛyaa hiu yɔ kɛ mɩnɩuʊ yɔɔ nɛ aŋgba lɛɛna taa mba ñɛwɛ ɛzɩ ɛyaa 2 kɛ mɩnɩʊ yɔɔ.


text:
Goethe
Johann Wolfgang von Goethe kɛna weyi ɛma takayasɩ nzɩ ɛya pɩzɩɣ pɔyɔɔdɩ sɩ-yɔɔ tɔm sakɩyɛ yɔ. Ɛ-takayɛsɩ nzɩ, sɩyɔɔdɩɣ caanaʊ tɔm yaa tɔm ndʊ sɩkɛdɩɣ tɔm ndɩ ndɩ yɔ. Ɛ-takayasɩ nzɩ, sɩtama-ɩ nɛ lalaa takayasɩ, ɛzɩ Sturm und Drang nɛ classicisme de Weimar (Weimarer Klassik). Physique taa lɛ, ɛlɩza mʊntʊsʊʊ tɛ théorie nɛ tomnaɣ yɔɔ lɛ, ɛna se ɛyʊ tamaɣ taa nɛ mɔɔyɛ naɖɩyɛ. Payaɣ ɛzɩ ɛwɛ Illuminés de Bavière waat aa nɛ ɛɛsɔʊ Hafez yɔɔ.
Ɛma takayasɩ cabɩ nɛ sɩ-taa kɔyɔ: Souffrances du jeune Werther (Die Leiden des jungen Werthers), Les Affinités électives (Wahlverwandtschaften), Faust I et II, Les Années d'apprentissage de Wilhelm Meister (Wilhelm Meisters Lehrjahre). Pɩtasɩɩna sɩ-ɖeke, ɛma keesɩ takayasɩ ɖɔɖɔ; nɛ sɩ-taa lɛ atʊwa nɛ tɔm ntɩ ntɩ wɛɛ ɛlɛ caama kʊnʊŋ taa kɛ sɩkɩla wɛʊ. Sɩ-sɩ yɔ: Willkommen und Abschied (« Es schlug mein Herz, geschwind zu Pferde / es war getan fast eh gedacht »), Mignon (« kennst du das Land wo die Zitronen blühn… », pʊtɔbʊʊ se, ŋsɩma ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa akaŋganaa hɔʊ camɩyɛ yɔ), Le Roi des aulnes (« Wer reitet so spät durch Nacht und Wind / es ist der Vater mit seinem Kind… ») Der König in Thule nɛ ŋkpaɣ ŋɖɛɛ.
Ɛ-ɖɩlɩyɛ nɛ e-efebutu[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]
Goethe waa kɛna ɛyaa mba palɩna Thuringe hɔɔlʊ taa yɔ. Ɛlɛ pʊcɔ nɛ palʊlʊ Johann Wolfgang lɛ, paawɛ Francfort ɖɩɣa taa, ɖenɖe payaɣ sɔnɔ se Goethe-Haus . payaɣ ɛ-caa se Johann Caspar Goethe (1710-1782), ɛɛkɛ tɔm hʊyʊ nɛ e-wezu caɣʊ taa lɛ, ɛɛkpaɣ alɩwaatʊ sakɩyɛ nɛ ɛtʊlɩ tɔm hʊʊ kʊdʊyʊ nɛ ɛyaa kʊ se Histoire naturelle kʊdʊyʊʊ.
Ɛzɩ René Berthelot yɔɔdɩɣ yɔ, ɛkalɩzaɣ kɛ sciences yɔɔ yebɩna nɛ ɛ-ñʊʊ taa lɔŋ nɛ ɛ-tɛ filozofii pakpa ɖɔŋ sɩŋŋŋ. Ɛkɛ ɛyʊ weyi ɛsɔɔla cɔʊ ajɛya taa sakɩyɛ yɔ nɛ ɛɛma takayaɣ nakɛyɛ nɛ pɩnaɣ 1932 kɛ posusa ka-taa tɔm. Payaɣ e-ɖoo se Catharina Elisabeth Goethe (1731-1808) kɛ Textor tɛtʊ taa; ɛlɛ sɔɔla wɔndʊ sʊʊ tɔm kamaɣ fɛyɩ. E-ɖoo ɛnʊ ɛwala lɔŋ sɩnɖʊ Goethe kɛ pɩŋzɩ 17 taa, ŋgʊ ɛ-walʊ ɛnʊ ɛɛwɛna pɩnzɩ 38. Johann Wolfgang nɛ ɛ-caa pataahaɣ mɩŋ mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɛɛkɩla ñaŋ. Pa-ñɩma cɔlɔ lɛ, Johann Wolfgang (ɛkɛ pɩɣa naalɛ ŋga) nɛ e-neu Cornelia Friderike Christina (palʊla-ɩ saŋayɩŋ fenaɣ 7 wiye pɩnaɣ 1750) pa-naalɛ kɛ pɩkazaa; paa pɩnaɣ 1758 taa kpɩzɩm kaakpɛngɛsa-ɩ ɛzɩma kɔyɔ.
Ɛkʊyaa lɛ, ɛkpɛlɛka kʊnʊmɩŋ sakɩyɛ ɛzɩ Krɛsɩ, Latɛŋ, Fransɩ, Engilisi nɛ Hebra. Ɛkpɛlɛka patʊ nɛ ɛsɔɔlɩ tɩ-tɔm, ɛsɩma équitation nɛ escrime ɖɔɖɔ camɩyɛ. Pɩtɩŋga mbʊ yɔ, ɛ-caa weyi ɛtɔsɔɔlɩɛ-tɔm mbʊ yɔ, ɛnʊ ɛkpɛlɛkɩna-ɩ ɛlɛ e-ɖoo tɔm kpem kɛ ɛkɩlɩ sɔɔlɩɣ nɛ ɛnʊ ɖɔɖɔ ɛwakɩ tɩŋgɩɣ. Pɩwɛɛ mbʊ kpem lɛ, ɛ-taa tatɩɩ fɛyɩ leleŋ wiɖii kaʊ. Ɛlɛ e-sukili lɛɛza-ɩ kamaɣ fɛyɩ: Eyeba you tɔm nɛ ɛpɩsɩ pɩɣa ŋga kɛwɛna ñamtʊ camɩyɛ yɔ; ɛɛlazɩɣ tɔm ndʊ pawɩla-ɩ yɔ ɖɔkɩɣ; ɛsɔɔla anjaʊwaa lɩzɩʊ tɔm ɛlɛ wondʊ teu tɔm lɛ, ɛɛpɩzɩɣ tʊtʊ. Pɩnzɩ lʊbɛ tɛ you yebina nɛ pɩmalɩna-ɩ nɛ Fransɩ tɛ tɩlɩtʊ nɛ pɛ-wɛɖɩɣ sʊʊna-ɩfɩbɩ. Sɔɔja weyi payaɣ-ɩ se comte de Thorane yɔ, ɛɛcaɣ pɛ-tɛ Goethe kɛ pɩnaɣ 1759, ŋgʊ France sɔɔjanaa ñaawɛ Francfort. Thorance nɛ Goethe caa paakɛ taabalaa nɛ pʊyɔɔ lɛ ɛ-caa ɛnʊ, ɛsɩna Fransɩ ɛjaɖɛ taa ñɩma you kɛ ɖenɖe payaɣ se Rossbach yɔ. Pɩla mbʊ lɛ, ɛ-ɛtɩ Textor ñataasɔɔlɩ se ɛsɩna-wɛ. Pa-tabalɩyɛ nɖɩ ɖɩ-yɔɔ kɛ ɛ-pɩyalʊ Johann Goethe pɩzaa nɛ e-wolo wiyau Germouanie Joseph II kɛ pɩnaɣ 1764.


text:
FEŊUU TILIMIYE—NĐƖ PƐKPƐLƖKƖƔ YƆ Août 2017
Ñʋŋ weyi ɖɩkpɛlɩkɩɣ 25 septembre nɛ piwolo 22 octobre 2017 yɔ, ɩwɛ takayaɣ kanɛ ka-taa.
Ŋsɔɔlaa se ŋɖʋ suuɖu nɛ ŋɖaŋ?
Caanaʋ taa Yehowa sɛyaa siɣsiɣ tɩnaa nabɛyɛ pɔzɩ Yehowa se pɛwɛɣ kʋñɔŋ taa nɛ pɩkɔɔ nɛ pɩsɩɩnɩ ɖooye lɛ, Yehowa tɩmʋ-wɛ nɛ pana se pʋyɔɔ pɔpɔzɩ tɔm ndʋ.
‘Ɛsɔ tɛ laŋhɛzɩyɛ kpaɖɩ lɔŋ kpeekpe’
Wiɖiyi ŋtɛm ña-tɩ pɔzʋʋ se ɛbɛ yɔɔ Ɛsɔ ha nʋmɔʋ nɛ kʋñɔmɩŋ weyi ŋtɩɖʋna yɔ ɩkɔŋ ñɔ-yɔɔ yaa we? Ye mbʋ, ɛbɛ pɩzɩɣ nɛ pɩsɩnɩ-ŋ nɛ ŋtaa Yehowa liu nɛ ŋɖɔkɩ kpam?
WEZUU CAƔƲ TƆM
Tɩ ɖɔkʋʋ takɩm taa kɔŋnɩ wazasɩ sakɩyɛ
Ɛbɛ yɔɔ mba powoni-wɛ Siiberii yɔ, pɔpɔzaɣ naŋ yɔɔ ɛlɛ heŋ pañɩnɩɣ? Pocosi tɔm ndʋ tɩ-yɔɔ Pavel nɛ Maria Sivulsky pe-wezuu caɣʋ tɔm taa.
Ðiyele ɛyʋtʋ kɩbɩndʋ nɛ ɖɩtaaɖaɣnɩ tɩ-yɔɔ pɩsʋʋ
Ɛyʋtʋ kɩbɩndʋ yebu ɖeke tɩmaɣ, ɛlɛ pɩwɛɛ se ɛyʋ ɛñaɣ pana ɖɔɖɔ nɛ ɛtaaɖaɣnɩ tɩ-yɔɔ pɩsʋʋ. ɛbɛ pɩzɩɣ nɛ pɩsɩnɩ-ɖʋ nɛ ɖɩla mbʋ, paa lakasɩ kɩdɛkɛdɩsɩ ɛɛmalɩnɩ-ɖʋ?
Ðɩwɛɛnɩ ɛyʋtʋ kɩfatʋ nɛ ɖɩɖɔkɩ-tʋ kpam
Yehowa pɩzɩɣ nɛ ɛsɩnɩ-ɖʋ nɛ ɖɩwɛɛnɩ ɛyʋtʋ ndʋ ɛsɔɔlaa yɔ. Na nʋmɔŋ weyi ɩ-yɔɔ ŋpɩzɩɣ ŋtɩŋna nɛ ŋwɩlɩ ɖɩwɛnɩ pʋtɔdɩyɛ naʋ, camɩyɛ lakasɩ, tɩ luzuu, nɛ hɛɛ wɛtʋ yɔ.
Sɔɔlɩm kɛnɩ wɛtʋ kɩbandʋ siŋŋ
Masɩ wɩlɩ kpayɩ kpayɩ se sɔɔlɩm kɛnɩ Yehowa fezuu kiɖeɖeu lakasɩ lɛɛsɩ. Ɛbɛ sɔɔlɩm kɛnaa? Nɛ ɛzɩma ɖɩpɩzɩɣ nɛ ɖɩla nɛ ɖɩwɛɛnɩ-pʋ? Nɛ ɛzɩma ɖɩpɩzɩɣ nɛ ɖɩwɩlɩ-pʋ ɖe-wezuu caɣʋ taa?
ÑƖM MBƲ PƖWƐ ÐO-WONDU ÐƖÑƆƆZƖYƐ TAA YƆ
“Ðooye ɖɩtasɩɣ kigbeɣluu labʋ?”
Cɛɛkɛ ɛyaa 150 kaawobini kigbeɣluu ŋgʋ, ye mbʋ ɛbɛ yɔɔ kɩɩwɛ ŋgee?
Tɔm ndʋ ɖa-takayɩsɩ kalɩyaa pɔzʋʋ yɔ
Ɛbɛ yɔɔ tɔm ndʋ Maatiyee kɛdɩ Yesu wezuu caɣʋ ɖɩbazɩyɛ yɔɔ yɔ, tɩwɛ ndɩ nɛ Luka ñɩndʋ


text:
Kɔsitaarika
Kɔsitaarika kɛna Amerika hɛkʊ nɛ hɛkʊ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ nɛ ɖɩ-taa lɛ, pɔtɔʊ caca nɛ pʊcɔ palɩzɩ peeɖe ɛjaɖɛ ñʊʊtʊ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ nɛ ɖɩ-wɩsɩ ɖɩ-ɖʊyɛ taa lɛ, teŋgu ŋgʊ payaɣ-kʊ se Karayibu yɔ kɩwɛna; hayʊ kiŋ lɛ, Nikaraguwa teŋgu wɛna kamaɣ yɔɔ; wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa nɛ hadɛ kiŋ lɛ, lɩŋgamʊʊ ŋgʊ payaɣ kʊkʊ se Pasifiki yɔ kɩwɛna; piyele nɛ hadɛkiŋ nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ, Paanama ñɛwɛna.
Pɩnaɣ 2017 pakala ɛyaa ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa lɛ, pana ɛyaa ɛzɩ 4 947 490 yɔ nɛ tɛtʊ tʊnɛ tɩ-walanzɩ taa maɣna ɛzɩ 51 100 km2 yɔ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-tɛtʊ sɔsɔ payaɣ se Saŋzoozee nɛ liidiye nɖɩ pɔtɔkjɩ-ɖɩ peeɖe yɔ payaɣ-ɖɩ se kolɔɔ. Kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdʊʊ komina tʊma taa nɛ pawɩlʊʊ sukulinaa taa yɔ ŋgʊ lɛ Ɛsɩpaañɔɔlɩ.
Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa petɛɣʊ kɩɖaʊ kɛtɛɛka wondʊ nɛ petɛ lɛ, pɔyɔɔdʊʊ se: Paaɖooye tʊmɩyɛ nɛ laŋhɛzɩyɛ ɛsʊʊi tɛtʊ ndʊ fɩbɩ. Ɛsɔ sɛtʊ aŋgba wena akɩla tɔyʊʊ yɔ a-taa kɛlɛ kotolika ñɩnɖɛ, protɛsɩtaŋ nɛ lɛɛna yem.


text:
Maɣzɩm (conscience)
Pɔtɔŋʊʊ yaa payaʊ se maɣzɩm yɔ, ɛyʊ pɩzɩɣ ɛtɔ se pɩkɛ we. Lɛɣtʊ piliŋa nakɛyɛ wɛɛ nɛ payaɣ-kɛ se filozofii (philosophie). Lɛɣtʊ piliŋa ŋga kɔyɔɔdʊʊ se hɔɔlɩŋ naanza taa ɛyʊ pɩzɩɣ ɛlɩzɩ maɣzɩm tɔbʊʊ. Hɔɔlɩŋ naanza ɛnʊʊ yɔ : Kajalaɣ hɔɔlʊʊ kɔyɔ hɔɔlʊʊ ŋgʊ payaɣ se sikoloziiki (psychologique) yɔ. Sikolozii hɔɔlʊʊ taa lɛ, maɣzɩm kɛna ɖoŋ weyi ɛyʊ nɛ lakɩ ɛ-fɩtɩyɩm taa se pɩtamsɩ ɛ nɛ kedeŋa yɔ. Pɩpɩzɩɣ ɖɔɖɔ pɩkɛ ɖoŋ weyi ɛyʊ wɛna nɛ ɛlakɩ se ɛ-fɩtɩyɩm nɛ ɛ-maɣmaɣ patamsɩna ɖama yɔ. Sikolozii (psychologie) hɔɔlʊʊ kʊnɛ kɩ-taa lɛ, maɣzɩm nɛ mbʊ payaɣ se sɩmtʊ (connaissance) yɔ patamsɩna ɖama. Maɣzɩm nɛ mbʊ payaɣ se hɔyɛ pɩsɩʊ yaa taa leleŋ labʊ yaa ɖɩɣzɩʊ (émotion) yɔ patamsɩna ɖama ɖɔɖɔ. Maɣzɩm nɛ wɛʊ (existence) nɛ mbʊ ɛyʊ sɩma kpayɩ kpayɩ yaa mbʊ pɩtɩkpaɣ ɛyʊ ñʊʊ taa yɔ patamsɩna ɖama ɖɔɖɔ. Maɣzɩm nɛ lɩmaɣzɩyɛ (pensée) patamsɩna ɖama ɖɔɖɔ. Hɔɔlʊʊ naalɛ ñɩŋgʊ lɛ mbʊ payaɣna fransɩɩ kʊnʊŋ taa se «moral» yɔ. Pɩkɛ ɛyʊ hɔyɛ yaa ɛ-ñʊʊ taa lɩmaɣzɩyɛ. Hɔɔlʊʊ kʊnɛ kɩ-taa lɛ, maɣzɩm kɛna ɖoŋ weyi ɛyʊ wɛna se ɛpɩzɩ ɛhʊʊ lɩmaɣza kɩbana tɔm yɔ. Pɩpɩzɩɣ pɩkɛ ɛ-maɣmaɣ ɛ-lɩmaɣza yaa pɩpɩzɩɣ pɩkɛ lɛlʊ tɛ lɩmaɣza. Hɔɔlʊʊ naadozo ñɩŋgʊ taa lɛ, maɣzɩm kɛ mbʊ payaɣna ɛyʊtʊ (humanité) yɔ. Hɔɔlʊʊ naanza ñɩŋgʊ ɖeɖe lɛ, papɩzɩɣ pakpaɣ maɣzɩm se pɩkɛ ɛyʊ ñʊʊ taa lɩmaɣza ndɩ ndɩ tɩŋa payɩ. Ɖajaa André Comte-Sponville tɔ se toovenum lɛ, tɔmbiye maɣzɩm (conscience) caɣ kaɖɛ siŋŋ ɖɩ-tɔbʊʊ lɩzʊʊ taa. Tɔmbiye nɖɩ, ɖɩ-tɔbʊʊ lɩzʊʊ caɣ kaɖɛ mbʊ pʊyɔɔ yɔ, ɛyʊ maɣzɩm kʊɖʊmbʊ mbʊ ɛyʊ lakɩ se ɛpɩzɩ ɛlɩzɩ maɣzɩm tɔbʊʊ. Pɩlaba se maɣzɩm lɩzɩɣna tɔmbiye «maɣzɩm» tɔbʊʊ, pɩcaɣ kaɖɛ siŋŋ. Pʊ-nʊmɔʊ taa ɖɔɖɔ Ɛsɔ sɛyaa mba payaɣ se «bouddhistes» waa yɔ, potuu eduye se « saɣ nakɛyɛ ɛɛpɩzɩɣ kɛsɛtɩ ka-tɩ». Pʊ-nʊmɔʊ kʊɖʊmʊʊ ŋgʊ kɩ-taa ɖajaa Auguste Comte yɔɔdaa se «ɛyʊ ɛɛpɩzɩɣ ɛsɩŋ nɛ mundoɖe pɔʊ nɛ ɛcɔŋna ɛ-tɩ habɩyɛ yɔɔ ɛɖɔŋ ɖɔm».


text:
Kootidiivʊwarɩ
Kootidiivʊwarɩ ɛjaɖɛ wɛ Afrɩka nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ hɔɔlʊʊ taa nɛ ɖɩwɛ afrika ɛjɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se Uniyɔɔ Afrikɛnɩ yɔ ɖɩ-taa. Ɖɩwalanzɩ taa maɣna ɛzɩ kilomɛta agbaba 322 462 yɔ. Ajɛya wena awɛ kamasɩ yɔɔ yɔ ana yɔ: hayɩ kɩŋ lɛ, Maalii nɛ Purkina Fasoo ajɛya, piyele nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ Liibeeriya nɛ Kiinee ajɛya, wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlɩyɛ taa lɛ Kana tɛtʊ nɛ yee pɩkɛ hadɛ kɩŋ kɔyɔ Atɩlantiiki lɩm kamʊʊ ñɛwɛna ɖɩnɛ.
Pɩnaɣ 2012 taa pamaɣza Kootidiivʊwarɩ ɛjaɖɛ taa ɛyaa lɛ, pɛkpɛndɩ ɛzɩ 25 232 905 yɔ. Kootidiivʊwarɩ ejaɖɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ kɔyɔ Yamusokro (Abɩɩjaŋ) nɛ akʊnʊŋ ŋgʊ peeɖe ɛyaa yɔɔdɩɣ yɔ lɛ fransɩ. Piyele pe-liidiye kʊtɔɔyɛ kɔyɔ fraŋ-seefa. Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩwɛ afrika liidiye ajɛya kɩkpɛndɩɣ nɖɩ payaɣ se CEDEAO yɔ ɖɩtaa. Kpaɣ ɖooo pɩnaɣ 1843 kɛ Fransɩɩ paɣza Kootidiivʊwari ɛjaɖɛ kpacayʊ nɛ pɩkɔɔ pɩtalɩ kɩyɛɛna fenaɣ lʊbɛ pɩnaɣ 1960 lɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩpaɣzɩ ɖɩ-tɩ yɔɔ wɛʊ nɛ kacalaɣ ñʊʊtʊ yɔ Félix Houphouët-Boigny.
Pahayɩɣ kɔfɩ nɛ kaakawoo nɛ Afrika wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa payɩ lɛ, ɛjaɖɛ ɖɩnɛ pɩtɔtɔyɩna-ɖɩ. Kpaɣ pɩnzɩ 1990 taa lɛ, you nakʊyʊ lɩ peeɖe ɛjaɖɛ taa nɛ kɩfɛyɩ tɛm pɩkkɔɔ pɩsɩɩna se Félix Houphouët-Boigny sɩba pɩnzɩ naatozo wayɩ. Pɩnaɣ 2000 taa pɔtɔ caca lɛ, palɩzɩ ñʊʊtʊ kɩfalʊ se ɛsɔ ɛwɛɛ kɔyɔ pɩhɛɛ ɛlɛ pɩɩsaŋ pɩkɔɔ pɩsɩɩna se salaŋ fenaɣ 19 pɩnaɣ 2002 lɛ, sɔɔjanaa nɛ samaɣ pakʊyɩ ɖama yɔɔ. Lakɩŋ fenaɣ nanza wiye lɛ, pekpeelɩ Purkiina Fasoo ɛjaɖɛ ta kɛ Wagaadugu tɛtʊ taa se pakpaɣ paɣtʊ nɛ peyele you. Peeɖe ɛya kpɛndɩ miliyɔɔnaa 25,2 kɛ mbʊ yɔ.


text:
Hʋzʋʋ
Ɛyʋ wɛna hʋzʋŋ naalɛ: nesi kɩpanzɩ yɔɔ ñɩŋʋ nɛ nɩmɩyɛ yɔɔ ñɩŋʋ. Ɛyʋ laŋɩyɛ taa hokasi nasɩyɛ wɛna nɛ sɩtaŋ hʋzʋŋ ɛnʋ ɛnɩɩlɛ. Ɛyʋ laŋgɩyɛ taa lɛ hʋzʋŋ kɛna mbʋ papɩzɩɣ nɛ payaa se kaɖɛ ɖeɖe yɔ. Hʋzʋŋ wɛ sɩnasɩ, laŋɩyɛ nɛ siɣye pɛ-hɛkʋ taa. Hʋzʋŋ taa kɛ heelim mbʋ ɛyʋ fezuu yɔ pɩwoki nɛ ɛnʋ lɩzɩɣna heelim mbʋ pɩ-taa anaɣam nɛ pɩcalɩ tomnaɣ kpeekpe pɩkasɩ nɛ mʋbʋ pɩfɛyɩ ɖeu yɔ pɩɖaɣnɩ lɩʋ.
Hʋzʋʋ ŋgʋ kɩwɛna nesi kɩpanzɩ yɔɔ yɔ kɩtɛyɩ tam naatozo: hʋzʋʋ ŋgʋ kɩ-hay naalɛ kiŋ wɛɛ, kɩ-hadɛ kiŋ wɛɛ nɛ pɩtasɩna kɩ-hɛkʋ taa. Piyele nɩmɩyɛ ŋgʋ wɛna hɔɔlɩŋ naalɛ: hayʋ kiŋ nɛ hadɛ kiŋ. Hʋzʋʋ naatozo
ñɩŋʋ wɛna hɔɔlɩŋ naalɛ ɛzɩ nɩmɩyɛ ñɩŋʋ ɖɔɖɔ yɔ.


text:
Caama kʊnʊŋ
Caama kʊnʊŋ payaɣna Caama taa se Deutsch [ˈdɔʏtʃ ] kɛ Ɛndɩ-Erɔpʊ kʊnʊŋ. Kɩ-tɛ nɛ Germanique hɔʊ piliŋa ŋga kalɩna wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa kɩŋ yɔ. Pɩlɩna kɩtɛ kʊnʊmɩŋ sakɩyɛ tɛ yɔɔdasɩ ndɩ ndɩ yɔ lɛ pʊwɛ ɛzɩ kɩwalɩ ɛjaɖɛ yɔ yɔ.
Kʊnʊŋ ŋgʊ kɩ-tɛ caanaʊ tɔm, kɩ-wɛ ndɩ Caama wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa kɩŋ kʊnʊmɩŋ mbʊ lɛ pɩpazɩna doo hayʊ wɛɛ cɩkpetʊ taa, matʊ lɛɣzɩtʊ naalɛ ndʊ.
Ɖeɖe nɛ sɔnɔ taa lɛ, mba panɩɩ-kʊ yɔ paya-wɛ se germanophone waa, pɛdɛ ɖama tɛyɩʊʊ taa lɛ padalɩ miiliyɔɔ waa mɩnɩʊ,mbʊ yebina nɛ Eerɔpʋ ɛjaɖɛ taa lɛ Caama kʊnʊŋ ŋgʊ pakɩlɩ yɔɔdʊʊ Ɛɖɔpa ajɛyɛɛ nɔɔ kʊɖʊmaɣ kɩgbɛndʊʊ taa.
Kedeŋga sɩm tɛyʊʊ taa, Eerɔpʋ taa lɛ Caama kʊnʊŋ kɛnɛ kʊnʊŋ sɔsɔʊ kɛ Caama Ɛjaɖɛ taa nɛ Otirisi taa nɛ Lɩɛstɛnstɛɛnɩ taa nɛ [Wp/kbp/Suwiisi (Suisse)|Suwiisi]] taa nɛ Lukizambuuri taa, nɛ Pɛlɩzɩkɩ taa nɛ Itaalii hɔɔlʊʊ ŋgʊ payaa se Tɩɩrɔl (Tyrol) nɛ hadɛ kɩŋ yɔɔ.
Kʊnʊŋ ŋgʊ pɔyɔɔdʊʊ-kʊ ajɛyɛ naayɛ taa ɖɔɖɔ ana yɔ Fransɩɩ nɛ Taanemarki nɛ Cɛɛkɩɩ nɛ Sɩɩlɔvakii nɛ Pɔlɔñɩɩ nɛ Rumaanii, ɛlɛ komina tahaɣ waɖɛ se kʊnʊŋ ŋgʊ kɩ-kɛ sɔsɔʊ kɛ ajɛyɛ ana a-daa.
Afrika kedeŋa taa lɛ ajɛyɛ naalɛ taa pɔyɔɔdʊʊ Caama kʊnʊŋ, Namibii nɛ Tanzaani. Amerika taa lɛ Amerika nɛ hayʊ kɩŋ ɛlɛ nabʊyʊ taa hɛkʊ nɛ pɩdɛ Caama mba mba pɛwɛna canaʊ lakasi ɛzi kʊnʊŋ ŋgʊ paya se Pennsylvanien, ɛlɛ Amish cejewiye lakina-ɖɩ nɛ tʊmɩyɛ. Amerika nɛ hadɛ kɩŋ lɛ Paraguay nɛ Chili nɛ Arzantiini nɛ Brezilii nɛ Venezuela pɔyɔɔdʊʊ ɖɔɖɔ Caama tɔm. Caama tɛkɛ kʊnʊŋ sɔsɔʊ ŋgʊ pɔyɔɔdʊʊ ajɛyɛ kɩgbɛndʊʊ nɔɔ kʊɖʊmaɣ taa yɔ.


text:
ƖSƎTƐƐ
TƆM TAKƎLAƔA
Kʋtʋlʋtʋ
Tɑkǝlɑɣɑ kɑnɛ kɑ tɑɑ kɛ́ pɑ kɛɛsǝɣɩ Yutɑ nyǝ́mɑ mpɑ pɑ ponɑ Pɑpiloni tɔ pɑ tɔm. Pɑpiloni nyǝ́mɑ cɔɔsɑ Yutɑ nyǝ́mɑ mpɛɣɛ hɑlǝnɑ pɑ́ lʋkɩ sɩ pɑ́ kpiisi-wɛ. Amɑ Ɩsɔ tɑ́ tisi. Ɩ yɑpɑ Yutɑ nyǝ́mɑ nɑ Ɩsǝtɛɛ niŋ.
Ɩsǝnɑ pɑ fɑɣɑ Ɩsǝtɛɛ tɑkǝlɑɣɑ tɔ:
Ɩsǝtɛɛ pǝsɑ wulɑʋ, titite 1:1–2:23
Hɑmɑŋ kʋlǝɣɩ Mɑɑtosee tɔɔ, titite 3:1–5:14
Hɑmɑŋ sǝm, titite 6:1–7:10
Yutɑ nyǝ́mɑ kǝlʋɣʋ kɛ pɑ kolontunɑɑ, titite 8:1–10:3
1
Wulɑʋ Aselusi ɑcimɑ
1
Wulɑʋ Aselusi*fɑ* tɔkɑɣɑnɑ kɑwulɑɣɑ kɛ wɑɑtʋ ɩnɩ ɩ tɑɑ. Pǝ kpɑɣɑʋ Ɛntɩ nɑ pǝ́ polo Ɩtiyopii tɔ, pǝ hɔɣɔlǝŋ nɩɩnʋwɑ nɑ hiu nɑ nɑɑtosompɔɣɔlɑɣɑ (127) tɔɔ. ɑ
pɑ yɑɑkɩ tɔtɔ sɩ Sɛɛlǝsɛsɩ. 2
Susi ɩcɑtɛ sɔsɔɔlɛ tɑɑ kɛ́ Aselusi kɑwulɑɣɑ kumte kɑ wɛɛ. 3
Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ kɑwulɑɣɑ pǝnɑɣɑ tooso nyǝŋkɑ tɑɑ, ɩ lɑpɑ ɑcimɑ kɛ ɩ wɑɑlɩ nyǝ́mɑ, nɑ ɩ ɑkewenɑɑ sɔsɑɑ, nɑ Pɛɛsɩ nɑ Metii nyǝ́mɑ, pǝ yoolɑɑ nyʋɣʋ nyǝ́mɑ, nɑ kʋfǝnɛɛnɑɑ nɑ kʋmɑtɑŋnɑɑ sɔsɑɑ. 4
Ɩsɔtʋnɑɑ nɑɑtoso tǝcu kɛ́ ɩ lɑpɑ ɑcimɑ ɑnɩ. Aselusi hʋlɑ ɩ wɛnɑʋ sɔsɔɔʋ, nɑ ɩ sɔsɔɔntʋ pǝ fɛɩ yɔɣɔtʋɣʋ. 5
Pǝlɛ pǝ wɑɑlɩ kɛ́ ɩ tɑsɑ ɑcimɑ lɑpʋ tɔtɔɣɔ Susi ɩcɑtɛ heele tɑɑ yǝlɑɑ tǝnɑ. Pǝ kpɑɣɑʋ sɔsɑɑ nɑ sǝkpemɑ, nɑ pǝ polo piyɑ tɔ. Kʋyɑkʋ nɑ kʋ ɩsikile kɛ ɩ lɑpɑ ɑcimɑ kɛ kɑwulɑɣɑ nɔnɔɣɔ tɛɛ tɑɣɑ tɔɔ. 6
Pɑɑ kɑɣɑ pɔɔŋ kʋpɑŋ kʋhʋlʋmǝŋ kɛ́. Nɑ wei pɑ lii ɑkpɑɑyɑlɑ tɔ, nɑ ŋmɩɩsɩ kʋsɛɛmɑsɩ. Nɑ pɑ́ tɑmsǝnɑ liɣitee nyǝɣǝtʋ kukuwee nɑ pɛɛ kʋhʋlʋmɛɛ ɑkelenɑɑ. Pɑ sɩɩwɑ wʋlɑ nɑ liɣitee nyǝɣǝtʋ pǝ kɑtonɑɑ tɑkɑ kɛ́ pɛɛ kʋpɑnɑ nnɑ ɑ wɛnɑ ŋmɑlǝm wɑɑnɩ wɑɑnɩ tɔ ɑ tɑɣɑ tɔɔ. 7
Wulɑʋ kɑ puu sʋlʋm kɛ sɔsɔm kɛ́ nɑ luɣu kʋlʋmʋɣʋ. Ɩlɛnɑ pɑ́ cɛkɩ wʋlɑ poosiyɑnɑɑ wɑɑnɩ wɑɑnɩ tɑɑ, nɑ pɑ́ cɛlǝɣɩ yǝlɑɑ. 8
Pɑɑ wei ɩ nɔkɑ ɩsǝnɑ tɔ, ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ nyɔɔkɩ. Pɑɑ tɑŋǝɣɩ nɔɣɔlʋ. Mpi tɔ, wulɑʋ kɑ hɑ nɔɣɔ kɛ́ sɩ wei ɩ́ nyɔɔkɩ ɩsǝnɑ pɑ́ cɛlɑ-ɩ mpʋ. 9
Ḿpʋ́ɣʋ́ wulɑʋ ɑlʋ Fɑsiti nɑ́ lɑpɑ ɩ ɑlʋtɔɣɔntǝlɛnɑɑ kɛ ɑcimɑ tɔtɔɣɔ kɑwulɑɣɑ tǝyɑɣɑ tɑɑ.
Wulɑʋ ɑlʋ Fɑsiti teeli pɑsʋɣʋ
10 Ḿpʋ́ɣʋ́ kʋyɑkʋ nɑɑtosompɔɣɔlɑɣɑ nyǝŋkʋ wule, wulɑʋ Aselusi hɑɣɑ sʋlʋm. Ɩ lɑŋlɛ hʋlʋmɑɑ ɩlɛnɑ ɩ́ yɑɑ ɩ tǝmlɛ lɑtɑɑ yǝlɑɑ kɑtɑɑsɩ nɑɑtosompɔɣɔlɑɣɑ. Mehumɑŋ nɑ Pisitɑ nɑ Hɑɑponɑ nɑ Pikitɑ nɑ Apɑkǝtɑ nɑ Setɑɑ nɑ Kɑɑkɑsɩ. 11 Nɑ ɩ́ heeli-wɛ sɩ: Mɑ ɑlʋ Fɑsiti ɩ́ tɑɣɑnɩ ɩ tɩ nɑ ɩ́ te ɩ kɑwulɑɣɑ ntenuɣu nɑ ɩ́ lɩɩ mɑ ɩsɛntɑɑ. Nɑ ɑkewenɑɑ sɔsɑɑ nɑ sɑmɑɑ pɑ́ nɑ́ ɩ teu. Mpi tɔ, ɩ ɩsɛntɑɑ kɑ lɩɩwɑɣɑ pǝ fɛɩnɑ sɑɑlɑ. 12 Amɑ Fɑsiti nɑ́ kisɑ lɩɩʋ ɩsɩɩ wulɑʋ sɩɩʋ tɔ. Tǝnɑɣɑ pǝ hɑŋɑ wulɑʋ kɛ sɔsɔm, nɑ ɩ pɑ́ɑ́nɑ́ huu. 13 Ḿpʋ́ɣʋ́ wulɑʋ yɔɣɔtǝnɑ ɩsɔtʋlʋŋɑsɩ nyǝntɑɑ. Pɑ nyǝmɑ́ kɑwulɑɣɑ tɔm hʋʋʋ nɑ pǝ kiiŋ kɛ́. Pǝ́cɔ́ pɑ kɛ́ lɑɣɑtʋ tɑsǝlɑɑ. 14 Mpɛɣɛlɛ Pɛɛsɩ nɑ Metii yǝlɑɑ, Kɑɑsenɑ nɑ Setɑɑ nɑ Atǝmɑtɑ nɑ Tɑɑsisi nɑ Mɛlɛsɩ nɑ Mɑɑsenɑ nɑ Memukɑŋ. Pɑɑ kɛ́ wulɑʋ ɑkewenɑɑ nɑɑtosompɔɣɔlɑɣɑ kɛ́. Pɑ nyǝmɑ́ ɩ lotu kɛ́ nɑ pɑ́ lɑkɩ ɩ kɑwulɑɣɑ tɑɑ kɛ́ tǝmɑ sɔsɔɔnɑ. 15 Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ pɔɔsɑ-wɛ sɩ: Wulɑʋ mɑ́, mɑ tilɑɑ nɑ pɑ́ heeli Fɑsiti kɛ tɔm nɑ ɩ́ kisi tǝ mʋɣʋ. Ɩlɛ ye pɑ kɛɛsǝnɑ kiiŋ pepeɣe pǝ wɛɛ sɩ pɑ́ lɑpɩ-ɩ?
16 Tǝnɑɣɑlɛ Memukɑŋ cɔwɑ wulɑʋ nɑ ɩ ɑkewenɑɑ sɔsɑɑ sɩ: Pǝ tɑɣɑ nyɑ́ tike kɛ Fɑsiti nyǝnɑ yem. Amɑ ɩ kpɛŋnɑ nyɑ́ ɑkewenɑɑ sɔsɑɑ, nɑ nyɑ́ tɛtʋ tɑɑ yǝlɑɑ tǝnɑɣɑ. 17 Pǝlɛ pǝ pɑɑsi ɑlɑɑ tǝnɑ kɑ́ tɛlǝsɩ-tǝɣɩ tǝmɑ. Ɩlɛnɑ pɑ́ nyǝnɩ pɑ pɑɑlɑɑ kɛ yem sɩ: Wulɑʋ kɑ yɑɑwɑ ɩ ɑlʋ nɑ ɩ́ kisi pote. 18 Sɑŋɑ mɑɣɑmɑɣɑ Mete nɑ Pɛɛsɩ pǝ ɑkewenɑɑ sɔsɑɑ ɑlɑɑ kɑ nɩɩ-tɩ. Ɩlɛnɑ pɑ pɑɑlɑɑ yɔɣɔtǝɣɩ nɑ pɑ́ kɛɛsǝɣɩ-wɛ nɑ pɑ́ɑ́nɑ́ kpɑ-wɛ. 19 Tɔʋ, Tɑcɑɑ, ye mɑ tɔm lɑpɑ-ŋ teu, ɩlɛ n yele nɑ pɑ́ ŋmɑɑ Mete nɑ Pɛɛsɩ kiiŋ wei ɩɩ lɑɣɑsǝɣɩ tɔ, ɩ tɑkǝlɑɣɑ tɑɑ sɩ, Fɑsiti ɩ́ tɑɑ tɑsɑ nyɑ́ kiŋ kɔntɛ. Ɩlɛnɑ wulɑʋ kpɑɣɑ ɑlʋ kʋfɑlʋ wei ɩ mʋnɑ pɑ́ kʋsɩ ɩ nyʋɣʋ tɔ. 20 Ye nyɑ́ kɑwulɑɣɑ sɔsɑɣɑ kɑnɛ, kɑ tɑɑ yǝlɑɑ tǝnɑ nɩɩ tɔm tǝnɛ, ɩlɛ ɑlɑɑ kɑ́ nɩɩnɑ pɑ pɑɑlɑɑ. Pɑɑ pɑ kɛ́ sǝkpemɑ yɑɑ sɔsɑɑ.
21 Ḿpʋ́ɣʋ́ tɔm ntɩ tǝ lɑpɑ wulɑʋ nɑ ɩ ɑkewenɑɑ kɛ leleŋ, nɑ wulɑʋ lɑ ɩsɩɩ Memukɑŋ yɔɣɔtʋɣʋ tɔ. 22 Ɩlɛnɑ ɩ́ ŋmɑɑ lɛɛtǝlǝnɑɑ nɑ pɑɑ hɔɣɔlʋɣʋ ŋku kʋ kʋnʋŋ nɑ kʋ ŋmɑɑtʋ tɑɑ. Ḿpʋ́ɣʋ́ ɩ tilinɑ ɩ kɑwulɑɣɑ tɛtʋ tǝnɑ tɑɑ sɩ, pɑɑ ɑpɑlʋ wei ɩ kɛ sɔsɔ kɛ ɩ tǝyɑɣɑ tɑɑ kɛ́, nɑ ɩ nsǝmlɛ kɛ pɑɑ yɔɣɔtɩ.


text:
Misuurii
Misuurii kɛna Etaazunii ɛjaɖɛ taa tɛtʊ cikpetʊ natʊyʊ. Nɛ Etazuunii ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa lɛ ajɛya cikpena naayɛ nɩɩnɩwa kpɛndɩna nɛ aɖʊ nɔɔ nɛ awɛɛ ɛjaɖɛ kʊɖʊmɖɩyɛ taa kpaɩ. Etaazunii tɔbʊʊ nɛ kabɩyɛ taa se ajɛya kɩkpɛndʊʊ.
Tɛtʊ ndʊ tɩcɔ ɛjaɖɛ cikpeɖe ɖɩnɛ nɛ tɩta yɔ ndʊ yɔ: Wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ Ilnuwaa, wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa kiŋ lɛ Kanzasii, hadɛ kiŋ lɛ Tenesii nɛ Kɛntukii tɛtʊ wɛna, piyele nɛ hayʊ kiŋ lɛ Iyowa. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-tɛtʊ sɔsɔtʊ payaɣ se Jeefersɔŋ nɛ ndʊ tɩtaa tɩ-taa ɛyaa kɩla ɖɔʊ yɔ ndʊ lɛ Kanzasii tɛtʊ sɔsɔtʊ.
Pamaza Misuurii ɛjaɖɛ cikpeɖe ɖɩnɛ ɖɩ-walanzɩ taa lɛ, panaa se ɖɩ-walanzɩ talɩ ɛzɩ 180 693 km2 nɛ ɖenɖe tɛtʊ ñabɩ wɛɛ yɔ, peeɖe pɩtalʊʊ ɛzɩ 178 590 km2 yɔ nɛ ɖenɖe lɩm ñɛwɛɛ yɔ, peeɖe ñɛwɛʊ ɛzɩ 2 101 km2 yɔ pʊtɔbʊʊ se pɩtalʊʊ ɛzɩ 1,16 yɔ kɛ mɩnɩʊ yɔɔ. Ɛjaɖ ɖɩnɛ ɖɩkɛŋna 45 ñɩnɖɛ ɛyaa ɖɔʊ taa kɛ Etazuunii ajɛya kɩkpɛndʊʊ kpeekpe taa.
Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ nɖɩ kɛŋna ɛjaɖɛ 24 ñɩnɖɛ nɖɩ ɖɩsʊ Etaazunii ajɛya kɩkpɛndʊɣ ŋgbɛyɛ taa yɔ. Ɛlɛ pɩɩkɛ kɩyɛna fenaɣ kɩyakʊ 10 ŋgʊ wiye pɩnaɣ 1821. Pɩnaɣ 2010 taa paakalɩ kɩgalʊʊ kɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-taa lɛ paana ɛyaa ɛzɩ 5 988 927 yɔ.
Payaɣ Misuurii ɛjaɖɛ cikpeɖe ɖɩnɛ ɖɩ-ñʊʊdʊ se Eric Greitens (R) piyele nɛ komina ñʊndinaa kɔyɔ: Roy Blunt (R) nɛ Claire McCaskill (D).
Kʊnʊŋ ŋgʊ pakɩlʊʊ yɔɔdʊʊ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-tɛ komina tʊma taa nɛ pawɩlʊʊ-kʊ sukulinaa taa ɖɔɖɔ yɔ, ŋgʊ lɛ yɔ Eŋgilisi.


text:
Charles de Foucauld
Palʊla Charles Eugène de Foucauld de Pontbriand kɛ salaŋ fenaɣ 1858 kɛ fransɩ ɛjaɖɛ taa kɛ ɖoŋiye nɖɩ payaɣ-ɖɩ se Strasbourg yɔ nɛ ɛsɩ saŋayɩŋ fenaɣ kacalaɣ wiye pɩnaɣ 1916 kɛ Alizeerii ɛjaɖɛ taa ɖenɖe payaɣ se Sahara Kañɩnbʊsaɣ yɔ.
Ɛɛkɛna Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa sɔɔja sɔsɔ nɔɔyʊ nɛ pɩwayɩ lɛ eyele sɔɔjɛtʊ ndʊ nɛ ɛpɩsɩ keteŋa yɔ kilimiyʊ yem nɛ ɛnɩnɩɣ keteŋa yɔɔ ndʊ tɩlakɩ lakɩntaa yaa tɛtʊ yɔɔ yɔ. Pɩtasɩɩna mbʊ yeke; ɛɛkɛ ɖɔɖɔ ɛsɔ sɛyʊ weyi ɛkaza ɛ-tɩ kɩjaʊ eyeke nɛ ɛtɩmʊ wɩsɩ nɛ ɖoo yɔ nɛ kʊnʊmɩŋ ndɩ ndɩ ñɩnɩyʊ.
Ɛsɩba saŋayɩŋ fenaɣ kacalaɣ wiye pɩnaɣ 1916 kɛ Alizeerii ɛjaɖɛ taa ɖenɖe payaɣ se Sahara yɔ nɛ kamɩŋ fenaɣ 13 pɩnaɣ 2005 kɛ Papa kpa-ɩ kiɖeɖeu. Mbʊ pasɩŋna-ɩ nɛ ɛ-kɩlɛmʊʊ yɔ lɛ toko yuulee ŋgʊ esuu yɔ nɛ toko ŋgʊ pɛñɛyɩ kɩ-yɔɔ kɛ Yesu laŋɩyɛ kiɖeɖeu kɛ kɩ-laŋgɩyɛ taa; ɛtaŋ e-toko ŋgʊ kɩtɩnaɣ taa kɛ tɔnɛ tambaɖɛ nɛ ɖɩ-yɔɔ nɛ Maria kiɖeɖeu lɩyʊʊ.
Pɩnaɣ 1886 taa, Charles woba Pari tɛtʊ taa nɛ ɛla kuduyuu nakʊyʊ kɛ haya. Kuduyuu ŋgʊ kɛwɛ ɛ-ɖɛtʊ Maria Bondy ɖɩɣa cɔlɔ spam. Ɛsɔɔla takayasɩ ndɩ ndɩ kalɩɣ nɛ koraŋɖɔɖɔ. Ɛwɛ peeɖe mbʊ lɛ, ɛ-ɖɛtʊ ɛnʊ ɛha-ɩ Bossuet takayaɣ nakayɩ. Ka-taa kɛ ɛkalaa nɛ e-wezu caɣ lɛɛzɩ nɛ eyele yɛɖɛ yɛɖɛ labʊ. Ɛwɛʊ Maarɔkɩ ɛjaɖɛ taa yɔ, e-wezuu caɣ lɛɣza, mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɛcɔna ɛzɩma makɩŋ kpakɩɣ pa-tɩ nɛ pɛcɛlɩɣ Ala nɛ wɩsɩ nɛ ɖoo pɛwɛ ciŋgilinaa taa yɔ, pɩlaba-ɩ tʊmɩyɛ. Pɩɩkɔma alɩwaatʊ natʊyʊ lɛ, e-tisim wɛɛ nɛ pitiki nɛ pitiki.
Ɛlɛ e-ɖɛtʊ Maria wɛɛ nɛ ɛcɛyʊ se ɛɖɔkɩ kpam. Mbʊ pɩlaba ɖɔɖɔ. Pɩkɔma lɛ ɛpaɣzɩ cɔɔcɩ wobu kɛ kpaaŋ nakʊyʊ taa, Augustin kiɖeɖeu taa, nɛ peeɖe lɛ, Abbé Huvelin lizaɣna mɩsa tɛ kilau. Aloma fenaɣ 30 pɩnaɣ 1886 lɛ, Foucauld ɖʊ ɛ-ñʊʊtaa se ɛkatɩ Huvelin. Pɩla mbʊ nɛ ɛna-ɩ pɔyɔɔtɩtʊ taa lɛ, Foucauld heyi-ɩ se ɛsɔɔla se ɛpɩsɩ ɛ-laŋniyɛ. Peeɖe ɛlɛ se pɩwɛ se eheyi ɛ-kɩwɛɛkɩm taa pʊcɔ. Ɛla mbʊ ɖɔɖɔ nɛ ɛmʊ Yesu tomnaɣ nɛ ɛ-calɩm. Kpaagba mbʊ lɛ e-tisu tɛzɩ ɖoŋ kpaʊ. Fenasɩ hiu nɛ litoozo wayɩ lɛ, ɛsɔɔlɩ se ɛsʊʊ fadanaa sukuli taa ɛlɛ ɛmaɣmaɣ se ɛtamʊna se elizi kɩlaʊ keleiizaɣ mbʊ pʊyɔɔ yɔ ɛkɛ kɩwɛɛkɩm laɖʊ.
Kɩyɛna fenaɣ 19 pɩnaɣ 1888 taa kɛ ewoba trappe cistercienne de Fontgombault nɛ peeɖe muwaaninaa fezu caɣʊ kɛtɩna-ɩ sɩŋŋŋ nɛ ɛhɔzɩ ɛ-sɔɔjatʊ wondu ɛsɩɩ nɛ ɛpɩsɩ ɛsɔ lɩm ɖʊyʊ. Pɩnaɣ ŋga kataa Henry Huvelin sɔzɩ-ɩ lɔŋ se ewolo kpalaʊ kiɖeɖeu ɖonɛ kɛ Rom nɛ ɛla fenasɩ 4. Ɛla mbʊ nɛ saŋayɩŋ fenaɣ 15 lɛ ɛtalɩ Yerusalɛm, ewolo Nazarɛtɩ kɔlaɣ fenaɣ 10 pɩnaɣ 1889. Pɩla mbʊ nɛ ɛwɛɛ ɛkalɩɣ takayasɩ kiɖeɖesi ɛzɩ Thérèse d-Avila ñɩnzɩ yɔ; sɩ-taa tɔm nɛ evaŋilimnaa tɛzɩna e-tisim kpazɩɣ ɖoŋ nɛ ɛkpaɣ lɩmazɩyɛ se ɛsʊ Trappe de Notre-Dame des Neiges.


text:
Nɛyɔdɩmɩ
Nɛyɔdɩmɩ kɛ kpɛlɩ kpɛlɛkʊʊ tɛ pʊtʊ weyi ɛ-ñʊʊ mayaɣ kɔyɔ 60 nɛ yʊsaɣ ñɩŋa yɔ Nd. Pʊtʊ ɛnʊ ɛwɛ liidiye ñɩɣlɩm kpʊzɩyɛɛ nɛ ɛ-tɛ nɛ kɛtɛɖasɩ tɛtʊ naa taa. Ɛ-nɛ lantanɩ waa pɛ-tɛ ɖoli kʊyʊm. Ɛjaɖɛ taa soŋgaɣ taa lɛ, ɛwɛ tɛyɩŋ, papɩzɩɣ pɔhɔmɩ-ɩ nɛ ɛlazɩɣ mʊʊ kalɩkɔdaɣ helim taa.
Ɛ-hɩɖɛ lɩna krɛkɩ kʊnʊŋ taa se veός (neós) nɛ δίδuuoς (dídymos) pʊ-tɔbʊʊ paa tɔmpiye nɖɩ lɛ se kɩfalʊʊ nɛ ɖomaa yaa agbaba. Ɖooo pitihiɣ kpɛlɩ kpɛlɛkɩyaa kaamaza se prɛsɩyɔdɩmɩ nɛ nɛyɔdɩmɩ tɛ ɔkɩsɩzɛnɩ lɩm kpɛndʊʊ kaakɛ pɩyʊ yem kaakaa pɩkɔɔ pɩtalɩ pɩnaɣ 1886, alɩwaatʊ ndʊ Carl Auer von Welsbach pɩza nɛ ɛtɛyɩ-wɛ.
Pana nɛyɔdɩmɩ Vienne tɛtʊ taa pɩtɩŋna Carl Auer von Welsbach yɔɔ, ɛkɛ Otrisi ɛjaɖɛ taa kpɛlɩ kpɛlɛkʊʊ tʊmɩyɛ tʊ pɩnaɣ 1886 alɩwaatʊ taa. Ɛtɛyɩ nɛyɔdɩmɩ alɩwaatʊ kʊyʊmtʊ ɖɔɖɔ ɛzɩ prɛsɛyɔdɩmɩ nɛ tɩtɩmɩ pɩtɩŋna amɔnɩyakɩ nɛ tɩtɩmɩ ñɩmɩŋ lɩm tɛ ɖɔmbɩyɛ pɩsʊʊ kɩmaŋ faɣʊʊ yɔɔ nɛ pɩtɩŋna ɖɔɖɔ mʊntʊsɩŋ weliŋ takɩɣ nɛ naʊʊ tʊmɩyɛ cɔlɔ. Hɩɖɛ nɛyɔdɩmɩ lɩna krɛkɩ kʊnʊŋ taa mbʊ se neos (vέoς), nɛ pʊ-tɔbʊʊ se kɩfalʊ, nɛ didymos (διδύuoς), pʊ-tɔbʊʊ se ɖomaa.
Pʊtʊ ɛnʊ ɛbɛɛ ɛwazɩɣ, ɛkɛ kɔyɛ ɖɔkɔtɔ naa tɛ, nɛ ɖɔɖɔ ɛzɩ pʊtʊ naa lɛlaa kɛtɛɖaɣ tɛtʊ naa taa yɔ nɛ ɖɔɖɔ tɔrɩyɔm yɔ, palakɩ-yɛ nɛ tʊmɩyɛ ɖɔkɔtɔ naa kɔɔ tɛ kɔzɩ kɔzɩ halʊ kʊdɔmɩŋ kpɛlɛkʊʊ tɛ pɩnzɩ 1920 ŋtalɩ 1930. Palakɩ-ɩ nɛ miŋ cɛsɩyasɩ. Pataɣ-ɩ añɩɣlɩŋ yɔɔ. Pepisina-ɩ añɩɣlɩŋ weyi pɔcɔŋna nɛ wɩsɩ taa yɔ nɛ ɖɔɖɔ ñɩɣtʊ tanɖaa ɛsɛñɩɣlɩŋ. Pata-ɩ cʊʊ ñanzɩ yɔɔ.


text:
Lɩm
Lɩm kɛ kpɛlɩ kpɛlɛkʊʊ tɛ pɩyʊʊ mbʊ pɩ-taa wɛ ɔkɩsɩzɛnɩ nɛ hɩdrɔzɛnɩ. Kpɛlɩ kpɛlɛkʊʊ matʊ kɛlɛʊ taa pama se H2O nɛ pɩwɛ camɩyɛ kele kele nɛ pɩwɛ paa tomnaɣt kpɩnɛ ndɩ lɛ ɖɩ-taa kɛ tɛtʊ yɔɔ nɛ niikaɣ hɔɔlɩŋ weyi ɛcɔtʊ nɛ ɛ-taa yɔ tɩ-taa. Lɩm wɛ wazaɣ paa kpɩnɛ ndɩ lɛ ɖɩ-tɛ. Pɩkɛ wezuu kpɛlɛkʊʊ tɛ wonuu kɩjɛyʊʊ ŋgʊ. Pɩ-tɛ sakɩyɛ yeba nɛ pikii nɛ pɩpɩsɩ kaʊ sɔsɔʊ ɛsɔtaa.
Lɩm wɛna wɛtʊ naatozo ndʊ lɛ cololo wɛtʊ nɛ ɖɔm pɩyɛ yaa helim mbʊ pɩwɛ kedeŋga taa yɔ. Pɩkɛ pɩyʊʊ mbʊ pɩkɛ kɩjɛyʊʊ paa tomnaɣ kpɩnɛ ndɩ lɛ ɖɩ-taa. Pɩlɩna mbʊ pɩhaɣ wezuu yɔ lɛ, nɛ tɔsʊʊ huu nɔmɔʊ taa nɛ ɛzɩma pɩfɛyɩ kɩmaŋ tɛtʊ yɔ lɛ, pʊ-tɔm wɛ kaɖɛ pɩlɩna politiki tɔm cɔlʊʊ cɔlɔ.
Lɩm ɖɔnɛ (mbʊ pazɩma cɩnʊʊ hɔɔlʊʊ taa se lɩm kajataɣ kpɛlɛkʊʊ nɔmɔʊ taa) ñɔtɩna lɩm kajataɣ nɛ ɛjaɖɛ nɛ tɛtɛɛ lɩm nɛ kedeŋga yɔɔ lɩm nɛ tɛtɛɛ lɩŋgamɩŋ nɛ tɩŋ. Lɩm colɔlo wɛʊ mbʊ yɔ pana-pʊ paa tɛtʊ lɩm mbʊ mbʊ pɩ-taa ɛzɩ lɩŋgamɩŋ nɛ teŋguu naa nɛ kujomiŋ nɛ lɩm pɔsɩ taa. Ɖɩcɔna nɛ ɖɩna yɔ lɩm kpaɣ tɛtʊ sakɩyɛ pɩkɩlɩ kedeŋga maɣmaɣ. Lɩm wɛ ɖɔɖɔ helim taa ɛzɩ muzuu tɩyɛ. Lɩm wɛ ɖɔɖɔ tɛtɛɛ.


text:
Nandaka
Ɛyʊ tɛ lɛ, nandaka kɛna nesi tɛ hɔɔlʊʊ ŋgʊ kɩkpaɣna nesi ajɔɔ taa nɛ pɩkɔɔ pɩsɩɩna cɩkpaŋ yɔ. Tɛtɛ kpɩna taa lɛ, ahʊwaa nɛ tɩgbayɩŋ nɛ tɛtɛ kpɩna nayɛ cabɩ yeke wɛŋna nandasɩ. Paa ɛyʊ tɛ yaa tɛtɛ kpɩna ana a-tɛ tɛ yɔ, nandasɩ nasɩlɛ wɛna: lɩmɩyɛ nandaka nɛ nesi kɩpanzɩ ñɩŋga.
Ɛyʊ nesi wɛna hɔɔlɩŋ naatozo: nimviɖe, nɛŋgbɛŋga nɛ nandaka. Noŋgoloŋga tamna nɛŋgbɛŋga nɛ nimviɖe, nesi ajɔɔ ñɛwɛna avnt-bras nɛ nandaka pɛhɛkʊ taa. Hɔɔlɩŋ niitozo ɩnʊ ɩ-taa payɩ lɛ, nimviɖe kɩlana kpeetʊʊ. Nimviɖe kpeetaa, ɛlɛ, nɛŋgbɛŋga kɩlɩna ɖaalʊʊ. Ɛyʊ wɛʊ toma taa ɖɔŋ siŋŋ yɔ, pɩlɩna ɛzɩma ɛ-mɔɔ cɛyaa yɔ; pɩkɩlɩna e-nimviɖe taa ɖoŋ. Nimviɖe taa ɖoŋ kɩla wɛʊ ɛyʊ nesi hɔɔlɩŋ tɩŋga taa. Ɛyʊ pɩzʊʊ nɛ ɛɖɔŋ yaa eseu yɔ, pɩlɩna e-nesi fiiduu yɔɔ.
Ɛyʊ nesɩ wɛna hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ nɛ ɛ-taa kɔyɔ: hamʊ, nimviɖe, noŋgoloŋga, nɛŋgbɛŋga, nesi ajɔɔ taa, nɛ nandaka. Hamʊʊ taa wɛ mɔɔ sɔsɔna naatozo. Nimviɖe taa ñɛwɛna mɔɔyɛ kʊɖʊmɖɩyɛ kpayɩ, pʊtɔbʊ se peeɖe ɖɔɖɔ tomnaɣ nandʊ kɩla wɛʊ kɛ nesi yɔɔ, piyele noŋgoloŋga ñɛwɛna nimviɖe nɛ nɛŋgbɛŋga pɛhɛkʊ taa; noŋgoloŋga ŋga, kɔyɔɔ kɛ ɛyʊ pɩzʊ ekotiɣu yaa eposiɣu e-nesi.
Nɛŋgbɛŋga taa nɛ mɔɔ sɔsɔna naalɛ. Nesi ajɔɔ taa peeɖe wɛna wazaɣ ɖɔɖɔ ɛzɩ noŋgoloŋga yɔ; pʊtɔbʊʊ se nesi ajɔɔ yekina nɛ nɛŋgbɛŋga nɛ nandaka pɔcɔʊ nɛ ɛyʊ pɩzʊ ɛlakɩ ɛ-tɔma; pɩkazɩ nɛ nandaka yɔɔ kɛ nee kagbaanzɩ wɛɛ. Paatɔŋ se mbʊ paale pɩwɛɛ, mbʊ pʊyɔɔ yɔ, nabayɩ wɛna nee pɩɖɛɛ kagbaanzɩ yɔɔ yaa pɩtatalɩ mbʊ. Nee ana a-taa kɔyɔ: abalɩ niye, niye ɛzaɣʊ, hɛkʊ taa niye, cʊcʊlɩ paŋga nɛ kɔcɔlɔ ñɩndɛ.
Abalɩ niye wɛna ɖiɖeke kpayɩ nɛ nabayɩ tɛ lɛ, ɛyʊ ɛlaba nabʊyʊ nɛ pɩwɛ ɖeu kamaɣ fɛyɩ kɔyɔ, pakpazɩɣ-ɩ abalɩ niye nɖɩ tʊʊʊ nɛ pɩwɩlɩ se pasama-ɩ. Niye ɛzaɣʊ yaa paɣtʊ niye lɛ, ɛyʊ ɛlaba mbʊ pɩtatɩɩ fɛyɩ ɖeu kɔyɔ, nɖɩ pawɩlɩɣna-ɩ nɛ papaɣ-ɩ paɣtʊ se wiɖii ɛtaatasɩ mbʊ labʊ yaa pakalɩ-ɩ.
Pɩwɛ mbʊ ɖɔɖɔ lɛ, niye ɖɩnɛ ɖɩwɛna wazaɣ ɖɔɖɔ kamaɣ fɛyɩ: nɖɩ ɛyʊ ɛtɔɔ tɔɔnaɣ nɛ e-nesi kɔyɔ, ekonuuna ñanaɣ taa camɩyɛ. Paakpazʊʊ nee ana mbʊ yɔ, pokotuu lɛɛna. Hɛkʊ taa niye kɩlɩna nee ana atɩŋgaa ɖaalʊʊ. Nee taa ɔɔ wɛɛ nɛ paa niye nɖɩ lɛ, ɖikotuu tɔm nabutozo taa ɛlɛ abalɩniye ɖeke kotuuna tɔm nabʊlɛ nɛ nɖɩ ɖɔɖɔ kɩlɩna toboyuu. Paa niye nɖɩ ɖɩtɛzɩna cikpalʊʊ.


text:
Klarɩnɛɛtɩ
Klarɩnɛɛtɩ kɛna kɩlabɩnaʋ minziiki wonuu ŋgʋ kɩwɛ ɖasɩ hɔʋ taa kɛnɛ yɔ. Patɩlɩɣ-kʋ nɛ kɩ-nimaɣ kiwilaɣ kɛlɛʋ n̄ɩŋʋ. Klarɩnɛɛtɩ kʋnɛ, pazaɣ-kʋʋ ɖaʋ tɩyɛ nɛ kɩ-taa wɛ pɔʋ nɛ kɩwɛ tilimaɣ tɩyɛ wɛtʋ. Abalʋ weyi paya-ɩ se Johann Christoph Denner yɔ, ka-lɩzɩna kʋ pɩnaɣ 1690 n̄ɩŋa taa. Ɛpaza lɩzɩ-tʋ ndʋ pɩnaɣ 1655 nɛ pɩnaɣ 1707 n̄ɩŋa taa lɛ, ɛtɛ kɩlɩzʋʋ kɛ Nuremberg tɛtʋ taa. Cɩmʋʋ nimaɣ kɩpɩnaɣ yɔɔ pɩtɩŋɩna.
Cɩmʋʋ nimaɣ kɩpɩnaɣ nakɛyɛ kɔyɔ: luujaɣ. Klarɩnɛɛtɩ kɛ kɩtɩzɩnaʋ wonu kpɛndɛ tɛ kʋhʋlʋʋ. Klarɩnɛɛtɩ nakʋyʋ wɛ tilimaɣ tɩyɛ wɛtʋ, pa-hʋyɩ kɩ-taa pɔʋ, nɛ kʋwɛ ndɩ kpeɖem.
Nɛ pɩtɩŋɛ payɩ mbɩ yɔ pɩsɩnɛyɩ nɛ e-kiwilaɣ lɛzɩɣ. Ɛ-tɛ nɔɔ kʋyʋmaɣ nikaɣ wiluu tʋkaɣ wɛ muduleee wɛtʋ. Minziiki wondu kʋhʋlʋtʋ tɩŋɛ taa payɩ lɛ, klarɩnɛɛtɩ kʋhʋlʋ kʋnɛ yɔ, kɩ-wɛna tɛsiturɩ sʋsɔʋ nakʋyʋ nɛ kʋwɛ wilitu kpaʋ nɛ tibu ndɩ ndɩ hɛkɩŋ taa ɛzɩ tam nabudozo taa mbɩ yɔ.
E-kpilina minziiki wondu hɔʋ ŋgʋ yɔ, kɩ-jaa wɛʋ kɩtɩŋa nɔɔ kʋɖʋmaɣ lɛɛzɩɣ, pɩkpaʋ nɛ klarɩnɛɛtɩ hayi nɛ hadɛ n̄ɩŋʋ pɩkɔ pɩsɩna klarɩnɛɛtɩ sopranino ŋgʋ.
Palakɩna wonuu klarɩnɛɛtɩ kʋnɛ minziiki anasaayɩwaa cɩmɩŋ ɖeɖe nɛ sɔnzɩ cɩmɩŋ ɖeɖe ɖɔɖɔ. Kʋwɛ ɖɔɖɔ jazz mabʋ taa ɖɔɖɔ.


text:
Thérèse de Lisieux
Palʊla Thérèse de Lisieux kɛ Fransɩ ɛjaɖɛ taa egeetiye nɖi payaɣ-ɖɩ se Orini yɔ ɖɩ-taa kɛ kɔlaɣ fenaɣ naalɛ pɩnaɣ 1873 nɛ ɛsɩ ɛjaɖɛ nɖi ɖi-taa kɛ Lisieux salaŋ fenaɣ 30 pɩnaɣ 1897. Ɛkɛna cɔjɔkɛkpɛyaɣ nakayɩ kɛ Karmɛlɩ pɩlɩʊ taa. Payaɣ-ɩ nɛ hɩla ndɩ ndɩ: Marie-Françoise Thérèse Martin (ɛ-ɖɩɣa hɩɖɛ kɛlɛ), sœur Thérèse de l’Enfant-Jésus yaa Sainte-Face, sainte Thérèse de l’Enfant-Jésus yaa Thérèse cikpelu.
Palʊla Marie-Françoise-Thérèse Martin nɛ pɩla kɩyakɩŋ naalɛ lɛ, pacaŋ pɔsɔ-ɩ ɛsɔ-tɛ lɩm kɛ Ɛsɔ kpaaŋ ŋgʊ payaɣ-kʊ se Notre-Dame d'Alençon kpaaŋ taa. Ɛ-tɛ kpaŋkpamɩŋ kɔyɔ: Paul Boul nɛ ɛ-kɔ sɔsɔ Maria; patɩŋa paawɛna pɩnzɩ 13. Lakɩŋ fenaɣ taa, ɛlakaɣ fenasɩ naalɛ lɛ, ecoɖa sɩm nɛ ɛ-ñɩma kpaɣ-ɩ nɛ paɖʊzɩ halʊ nɔɔyʊ nesi tɛɛ nɛ ɛcɔŋna ɛ-yɔɔ. Ɛ-yɔɔ kɔma pɩcɛ nɛ pekpena-i ɛ-tɛ pɩnaɣ 1874 lɛ, ɛ-ñɩma taa la leleŋ pɩŋŋ. Ɛɛwɛ lɔŋ camɩyɛ ɛlɛ ɛwilaɣ yem yem.
Pɩɣa kɛnɛ kɛɛ mbʊ nɛ kana ka-ñama pɔɖɔŋ Ɛsɔ paɣtʊ yɔɔ wɩsɩ nɛ ɖoo. Ɛ-ñɩma sɔɔla ɛyaa tɩŋa pɩtakazɩ nɔɔyʊ. Thérèse paɣlɩʊ nɛ tisim kpaɣ ɖoŋ nɛ ɛñɩnɩɣ kpem se mbʊ ɛlakɩ yɔ pɩmʊna Yeesu. Efemiye naɖɩyɛ kpem lɛ, eheyi e-ɖoo se ɛsɩ mbʊ pʊ-yɔɔ yɔ ɛñɩnɩɣ se ewolo nɛ ɛhɛzɩ kopoyaɣ taa kɛ ɛsɔtaa. Mbʊ pʊ-yɔɔ yɔ, e-ɖoo kaawɛna hɩɖɛ kʊdɔŋ nɛ ɛkɩlɩɣ nɩʊ siziŋ. Ɛyaa sakɩyɛ kpaɣ Thérèse de Lisieux se ɛkɛna pa-mʊntʊsʊ nɛ pɔ-yɔɔ kandɩyʊ kɩpaɣlʊ cɔlɔ. Ɛpɩsa kiɖeɖeu yaa panaa se ɛkɛ kiɖeɖeu kɛ pɩnaɣ 1925 nɛ pakpaɣ-ɩ se ɛkɛna tiyu tɛ kiɖeɖeu ɛna Jeanne d'Arc.
Payaɣ Thérèse caa se Louis nɛ e-doo Louis Martin. E-ɖoo siba lɛ ɛɛwɛna pɩnzɩ naanza nɛ fenasɩ loɖo. Pɩɣa kɛnɛ kɔ-kɔɔnaa, Maria nɛ Paulina pɔɖɔkɩna-kɛ nɛ pakazɩ ɖama. Piteleɖi lɛ, pasʊʊ Karmɛlɩ de Lisieux nɛ peyele pɩɣa yeke. Mbʊ yebina nɛ pitɔzɩɣ-kɛ po-ɖoo sɩm wɩzasɩ. Kpaagba mbʊ lɛ, ɛ-sɔɔlɩm se ɛsʊʊ cɔjɔkɛkpɛyɩsɩ taa tɛzɩ kpaʊ ɖoŋ nɛ ɛɖɔ nɔmɔʊ kiɖeɖeu nakʊyʊ nɛ ewolo Room se ɛpɔzɩ nɔmɔʊ nɛ ɛsʊʊ Karmɛlɩ. Ɛzɩma ɛtaatalɩ se ɛsʊʊ peeɖe lɛ, Papa kizina-i. Ɛsʊwaɣ Karmɛlɩ lɛ, ɛɛwɛna pɩnsɩ 15. Pɩnzɩ nakʊ
wayɩ lɛ, ɛsɩbɩna kpeziwɩlaɣ.


text:
Mooti
Mooti kɛ anɩsaayɩ ñɩɣyʊʊ ŋgʊ kɩnaŋʊʊ tɔɔnasɩ pe ndɩ ndɩ nɛ pɩpɩzɩɣ mʊlʊm yɔ. Ɛlɛ, ɛyʊ ɛsɔɔlaa se pɛñɛyɩ kɩñɛyʊ, mooti naŋɩyʊ ñɛyɩɣ ɖɔɖɔ kɩñɛʊ. Mootinaa wɛ ndɩ ndɩ. Mootinaa nabɛyɛ wɛɛ lɛ Laatriki miŋ panaŋʊʊna. Lɛlaa lɛ, lɩm paɖʊʊ toonoonaa taa nɛ pɩñɔʊ nɛ panaŋʊʊ. Lɛlaa ñɛcɛyɩɣ num kɩcɛyʊʊ. Pʊ-tɔbʊʊ se panaŋɩɣ tɩŋ pe naayɛ nɛ palɩzɩ num nɛ hɔɔlʊʊ. Mootinaa nabɛyɛ lɛ, ɖozi paba naŋʊʊ. Mba ɖɔɖɔ naŋʊʊna soojaa pe nɛ palakɩ waagasɩ.
Ɖooo caanaʊ taa lɛ, ɛyʊ doŋ yaa tɛtɛ kpɩnɛ ɖoŋ mooti naŋʊʊna. Payawaɣ mootinaa mba se « calɩm mootyinaa». Pʊwayɩ lɛ, polu mootinaa mba pɔñɔʊ lɩm nɛ panaʊʊ yɔ. Pʊpʊ wayɩ lɛ polu mootinaa mba heelim cɔzʊnaa pe-keŋ nɛ papɩzɩɣ panaŋʊʊ yɔ. Mootinaa panɛ papa wayɩ poluba mba panaŋʊʊna laatriki miŋ yɔ. Halɩ nɛ sɔnɔ mbʊ yɔ, caanaʊ mootinaa nabɛyɛ wɛɛ. Pasɩ mootinaa mba nɛ palakɩna-wɛ nɛ tʊma lɛɛna. Pakpakɩɣ mootinaa mba po-wondu natʊyʊ nɛ lalakɩna laatriki miŋ.


text:
Simbaabuwee
Simbaabuwee kɛna Afrika nɛ hɛkʊ nɛ hɛkʊ taa ɛjaɖɛ naɖɩyɛ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa lɛ, Afrika nɛ Hadɛ kiŋ ɛjaɖɛ nɛ Pɔcɩwaanaa ɛjaɖɛ pɛwɛna, wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa lɛ, Moozambiki ɛjaɖɛ piyele nɛ hayi kiŋ lɛ Sambii ɛjaɖɛ.
Simbaabuwee nɛ Sambɛɛzɩ pɛhɛkʊ taa kamaɣ lɛ, kɛwɛ kpayɩ kpayɩ mbʊ pʊyɔɔ yɔ Sambɛɛzɩ pɔɔ tɛyɩna ajɛya anɛ a-hɛkʊ taa.
Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩ-tɛtʊ sɔsɔtʊ yɔ Harare nɛ tɩwɛna ɛjaɖɛ nɖɩ nɛ ɖɩ-hayi nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa. Pakalɩ ɛyaa kɛ ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖi-taa lɛ pɛwɛ ɛzɩ ɛyaa miliyɔɔnaa 1,6 yɔ.
Kʊnʊmɩŋ weyi pakɩlɩɣ yɔɔdɩɣ nɛ pawɩlɩʊ sukulinaa taa ɖɔɖɔ yɔ ɛnʊ lɛ: Aŋgilisi, Sonaa, Sindebele. Liidiye nɖi ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa ɛyaa tɔkaɣ yɔ nɖɩ lɛ Simbabuwee tɔɔlaarɩ pʊcɔ pɩkɔɔ pɩtalɩ ɖomaɣ fenaɣ 2009, alɩwaatʊ ndʊ pɛlɛɣzɩ-ɖɩ nɛ amerika tɔɔlarɩ yɔ. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖɩwɛ Afrika kpeekpe ajɛya kɩkpɛndɩɣ ŋgbɛyɛ taa.
Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖooo lɛ Grandɩ-Pretaañɩ kakpacayaɣna-ɖɩ nɛ pɩla mbʊ ɖɔdɔ mbʊyɔ ɖɩwɛɛ nɛ ɖɩlɛɛzɩɣ hɩla ndɩ ndɩ kpaɣna ɖooo ɖɩwɛʊ ɖɩ-tɩ yɔɔ kamɩŋ fenaɣ 11 pɩnaɣ 1965. Paɖa-ɖɩ yaʊ se Rodeezii nɛ Hadɛ kiŋ pʊwayɩ lɛ, Rodeezii, pɩtasɩ lɛ payaa-ɖɩ ɖɔɖɔ se Simbaabuwee-Rodeezii.
Ɖooo ɖomaɣ fenaɣ 17 pɩnaɣ 1980 taa kɛ ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩkpaɣ hɩɖɛ kpaagbaa ñɩnɖɛ se Simbaabuwee. Ɛjaɖɛ ɖɩnɛ ɖi-ñʊʊtʊ payaɣ se Robert Mugabe nɛ ɛwɛ kpelaɣ yɔɔ ɖooo 1087 piyele nɛ kewiyaɣ ñʊʊtʊ yɔ Morgan Tsvangirai. Kewiyaɣ ñʊʊtʊ ɛnɛ ɛwɛ kpalaɣ yɔɔ lɛlaɣ fenaɣ 11 pɩnaɣ 2009.


text:
Fernand de Magellan
Ɖajaa Fernand de Magellan kɛ Pɔrɩtɩgalɩ tʋ. Palʋla-ɩ Pɔrɩtɩgalɩ nɛ hayi kiŋ hɔɔlʋʋ taa. Palʋla-ɩ pɩnaɣ 1480 ñɩŋga taa.
Ɛsɩba Filipini ɛjaɖɛ taa ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʋ nɛɛlɛ nɛ lʋbɛ (27) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1521 n̄ɩŋga taa.
Ɖajaa Fernand de Magellan cɔ tɛtʋ kpeekpe ɛta. Mɛlɛ taa ɛcaɣa nɛ ɛcɔɔ-tʋ nɛ ɛta.
Salaŋ fenaɣ, pɩnaɣ 1522 n̄ɩŋga taa ɛtɛma tɛtʋ cɔʋ nɛ ɛta. Ɖajaa Fernand de Magella kpaɣ pɩnzɩ naadozo mpilim nɛ ɛcɔɔna tɛtʋ.
Ɖajaa Juan Sebastián Elcano cɔŋna Ɖajaa Fernand de Magellan nʋmɔʋ ɖɔm tɩŋa yɔɔ. Ɖajaa Fernand de Magellan kʋyɩ ɛ-ɛjaɖɛ taa lɛ, ɛpaɣzɩna wɩsɩ ɖɩlɩyɛ yɔɔlʋʋ taa nɛ ɛkɔɔ ɛtɛmna wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ hɔɔlʋʋ taa.


text:
Luki 21
Kadǝm na pɛ Wɛ pɛɛrɩ te tɩn
(Marɩkɩ 12:41-44)
1Zezi ta na wʋ Wɛ-di-kamunu kʋm wʋnɩ o brɩ nɔɔna bam kʋntʋ tɩn, o ma kwǝni o yuu wɛɛnɩ o nii je maama. O ma na nadunǝ na ve ba dɩ ba sǝbiǝ daka kalʋ na zɩgɩ da Wɛ pɛɛra ŋwaanɩ tɩn wʋnɩ. 2O daa ta ma na kadǝm wʋdoŋ na tɔgɩ o wʋra, o yɩ yinigǝ tu mʋ. Wʋntʋ ma ja sǝbu dalɩ-balwa bale yɩranɩ mʋ o ja vu o dɩ daka kam wʋnɩ. 3Zezi na nɛ kʋntʋ tɩn, o ma ta o wɩ: «A lagɩ a ta cɩga mʋ dɩ abam sɩ, kadǝm wʋntʋ na yɩ yinigǝ tu tɩn, o dɩ sǝbu kʋ dwǝni balʋ maama na dɩ da tɩn. 4Bantʋ maama lɩ ba daarɩ mʋ. Kadǝm wʋm nan yɩ yinigǝ tu mʋ, yɩ o kwe kʋlʋ maama o na jɩgɩ sɩ o ma yǝgi o ni-wʋdiu tɩn o dɩ da.»
Lɛɛrʋ na wʋ́ ba lʋgʋ baŋa te tɩn
(Matiyu 24:1-28, Marɩkɩ 13:1-23)
5Nɔɔna badonnǝ dɛɛn ma tɛ Wɛ-di-kamunu kʋm taanɩ yɩ ba wɩ: «Nii-na kandwa yam ba na mɛ ba lɔ-ka tɩn na tiini ya lana te, yɩ ba ma pɛɛra yalʋ ba na pɛ Wɛ tɩn ba ma kɩ-ka lanyɩranɩ.» Zezi ma lǝri-ba o wɩ: 6«Kʋ na yɩ wǝǝnu tɩntʋ á na naɩ tɩn, maŋa wʋ́ ba ba, sɩ ba dɩ tɩ maama tɩga nɩ. Kandwɛ daa bá daŋɩ dɩdoŋ baŋa nɩ.»
7Ba ma bwe-o ba wɩ: «Karanyɩna, maŋa kɔɔ mʋ kʋntʋ woŋo wʋ́ kɩ? Bɛɛ mʋ lagɩ kʋ kɩ maana kʋ brɩ dɩbam, sɩ dɩ́ lwarɩ nɩ wǝǝnu tɩntʋ lagɩ tɩ kɩ?»
8Zezi ma lǝri-ba o wɩ: «Á fɔgɩ á cɩ á tɩtɩ, sɩ á yɩ pa nɔɔna ganɩ abam. Nɔɔna zanzan wʋ́ ba abam te dɩ amʋ yɩrɩ, ba ta dɩ abam nɩ ba dɩdʋa dɩdʋa mʋ yɩ Krisi wʋm Wɛ na tʋŋɩ tɩn, yɩ baá daarɩ ba ganɩ abam ba wɩ, maŋa kam yiǝ. Á nan yɩ sɛ á tɔgɩ bantʋ kwaga. 9Á wʋ́ ba á ni tigurǝ dɩ jara ŋwa. Á nan yɩ pa fʋʋnɩ zʋ abam. Wǝǝnu tɩm kʋntʋ maama maŋɩ sɩ tɩ da yigǝ tɩ kɩ mʋ, yɩ kʋ ta daɩ lʋgʋ tiim mɩmaŋa.»
10O daa ta ma ta dɩ ba o wɩ: «Dwi wʋ́ zaŋɩ dɩ kɩ jara dɩ dwi dɩdoŋ, yɩ tɩʋ dɩ kʋ doŋ tɩʋ wʋ́ zaŋɩ tɩ magɩ jara. 11Tɩga ma wʋ́ sisiŋi zanzan. Kana dɩ wʋ́ ba ka taa wʋ je sɩdonnǝ nɩ, yɩ yawɩ-loŋnu dɩ wʋ́ cɔgɩ nɔɔna zanzan. Wɛ wʋ́ pa wo-kɩnkagɩla yalʋ na brɩ DƖ dam tɩn taa kɩ wɛyuu nɩ, yɩ fʋʋnɩ wʋ́ ja nɔɔna ya ŋwaanɩ.
12Kʋ na wʋ́ loori wǝǝnu tɩntʋ kǝm tɩn, nɔɔna wʋ́ ja abam dam ba pa á na yaara. Baá ja abam ba vu ba saŋɩ ba Wɛ-di sɩm nakwa tee nɩ, yɩ ba kɩ abam pɩɩna digǝ nɩ. Baá ja abam ba pa á zɩgɩ pwa dɩ dɩdɛɛra yigǝ nɩ, abam na tɔgɩ amʋ tɩn ŋwaanɩ. 13Kʋ nan wʋ́ pa á na pwǝlǝ sɩ á brɩ-ba Wɛ cɩga kam. 14Taá ye-na kʋntʋ ni nɩ, sɩ á pa á bɩcara kɩ dam. Á yɩ taá kɩ liǝ, dɩ á na wʋ́ lǝri-ba tɩte sɩ á ma vrɩ á tɩtɩ tɩn. 15Bɛŋwaanɩ amʋ wʋ́ pa abam wʋbʋŋ-ŋʋna dɩ á ni-taanɩ, kʋʋ́ pa á dʋna bá wanɩ ba twanɩ dɩ á na wʋ́ ta kʋlʋ tɩn. 16Abam tɩtɩ kwǝ dɩ á niinǝ, dɩ á cʋrrʋ dɩ á cilonnǝ wʋ́ ja abam ba kɩ dɩdɛɛra jɩŋa nɩ, yɩ baá gʋ abam badonnǝ. 17Nɔɔna maama wʋ́ ta culi abam á na yɩ a nɔɔna tɩn ŋwaanɩ. 18Baá kɩ abam kʋntʋ, yɩ Wɛ ta wʋ́ ta nii á baŋa nɩ, yɩ á bá lagɩ á yuuywe sɩm dɩdʋa tɩtɩ dɩ á ga. 19Abam nan na kwaanɩ á kɩ pu-dɩa á zɩgɩ kǝŋkǝŋ, á wʋ́ na ŋwɩa Wɛ tee nɩ.
20Abam nan wʋ́ ba á na pamaŋna na gilimi Zeruzalɛm tɩʋ kʋm maama ba pu. Á na nɛ kʋntʋ, á laan wʋ́ lwarɩ nɩ maŋa kam yiǝ sɩ ba cɔgɩ-kʋ. 21Maŋa kam kʋntʋ nɩ, abam balʋ na zʋʋrɩ Zude nɩ tɩn maŋɩ sɩ á kɩ lɩla á nuŋi á duri á beeri pweeru je á sǝgi da. Balʋ na wʋ tɩʋ kʋm wʋnɩ tɩn maŋɩ sɩ á nuŋi lɩla. Balʋ dɩ na wʋ ba karɩ nɩ tɩn daa yɩ ve á zʋ tɩʋ kʋm wʋ. 22Bɛŋwaanɩ maŋa kantʋ nɩ mʋ yaara maŋɩ sɩ ya ba, Wɛ na wʋ́ vaŋɩ nɔɔna zwa tɩn ŋwaanɩ, sɩ kʋlʋ maama na pʋpʋnɩ Wɛ tɔnɔ kʋm wʋnɩ tɩn laan kɩ. 23Kantʋ maŋa kam nɩ kʋʋ́ tiini kʋ taa yɩ lɛɛrʋ dɩ kaana balʋ na jɩgɩ pwi tɩn, dɩ balʋ na jɩgɩ biǝ yɩ ba ŋɔgɩ yɩlɩ tɩn. Yaara zanzan wʋ́ ba tɩʋ kʋntʋ dɩ kʋ nɔɔna maama baŋa nɩ, yɩ Baŋa-Wɛ wʋ́ kwe DƖ bam ba yɩra nɩ. 24Ba ma wʋ́ gʋ ba badonnǝ dɩ sʋ-zɔɔrʋ, yɩ ba daarɩ ba ja ba badonnǝ ba vɔ ba ja vu gambɛɛm dwi tiinǝ maama tɩtarɩ nɩ. Dwi-gɛ tiinǝ laan wʋ́ ba zʋ Zeruzalɛm tɩʋ kʋm wʋ ba karɩ ba nɔnɩ kʋ wǝǝnu ba cɔga taan, sɩ kʋ vu kʋ yi maŋa kalʋ Wɛ na pɛ-ba tɩn tiim.»
Nabiin-bu wʋm na wʋ́ ba lʋgʋ baŋa te tɩn
(Matiyu 24:29-35,42-44, Marɩkɩ 13:24-37)
25«Maŋa wʋ́ ba sɩ Wɛ pa wo-kɩnkagɩla yalʋ na brɩ DƖ dam tɩn taa kɩ wɩa wʋnɩ dɩ cana dɩ calɩcwɩ sɩm wʋnɩ. Liǝ wʋ́ ja lʋgʋ baŋa dwi tiinǝ maama, yɩ ba wʋbʋŋa vugimi dɩ nɩnɩʋ kʋm na bam na pɔgɩla dɩ sɔɔ zanzan tɩn ŋwaanɩ. 26Fʋʋnɩ zanzan wʋ́ pa nɔɔna wʋbʋŋa je ba na bʋŋɩ woŋo kʋlʋ na bɩɩnɩ lʋgʋ baŋa tɩn, bɛŋwaanɩ wɛyuu wʋ́ sisiŋi kʋ pa wǝǝnu tɩlʋ na wʋ wɛyuu nɩ tɩn maama vugimi daanɩ.
27Maŋa kam kʋntʋ nɩ nɔɔna wʋ́ na Nabiin-bu wʋm na maa bɩɩnɩ lʋgʋ baŋa. Oó ta wʋ kunkwǝǝnu wʋnɩ o bɩɩnɩ dɩ dam, yɩ Wɛ paarɩ-zulǝ wʋ o tee nɩ zanzan. 28Á na nɛ sɩ wǝǝnu tɩm kʋntʋ puli tɩ kɩa, sɩ á zaŋɩ á zɩgɩ lanyɩranɩ á kwǝni á yum wɛɛnɩ, bɛŋwaanɩ maŋa kam twɛ sɩ Wɛ vrɩ abam DƖ yagɩ.»
29Zezi laan ma maŋɩ mɩmaŋa o brɩ-ba o wɩ: «Maanɩ-na á nii kapʋrʋ dɩ tweeru maama na yɩ te tɩn. 30Á na nɛ nɩ tweeru wʋra tɩ kwi vɔɔrʋ, abam waɩ á lwarɩ nɩ kʋ twɛ yadɛ. 31Kʋ nan yɩ bɩdwɩ mʋ dɩ á na nɛ wǝǝnu tɩlʋ a na tagɩ a brɩ abam tɩn na wʋra tɩ kɩa, sɩ á lwarɩ nɩ maŋa kam laan twɛ sɩ Wɛ paarɩ dɩm lagɩ dɩ ba nɔɔna tɩtarɩ nɩ. 32A lagɩ a ta cɩga mʋ dɩ abam sɩ, wǝǝnu tɩntʋ maama wʋ́ ba wʋra tɩ kɩa, yɩ zɩm nɔɔna bam ta wʋ tɩgɩ ba ti. 33Wɛyuu dɩ tɩga wʋ́ ba tɩ kɛ, yɩ amʋ taanɩ dɩm bá kɛ maŋa dɩ maŋa.
34Á taá fɔgɩ á cʋ á tɩtɩ, sɩ á yɩ taá bʋŋɩ wʋdi-fwaarʋ dim naa sa-nyɔgɔ wʋbʋŋa, naa á taá jɩgɩ liǝ dɩ á ŋwɩa wǝǝnu. Á na jɩgɩ wʋbʋŋa yantʋ doŋ, dɛ dɩlʋ amʋ Nabiin-bu wʋm na wʋ́ ba tɩn waɩ dɩ tui bɩdwɩ baŋa nɩ dɩ darɩ abam, 35nɩ cɩkʋ na jaanɩ varɩm te tɩn. Bɛŋwaanɩ dɛ dɩm kʋntʋ wʋ́ ba li nɔɔnʋ wʋlʋ maama na wʋ lʋgʋ baŋa nɩ tɩn. 36Kʋntʋ tɩn, á taá yɩrɩ á tɩtɩ maŋa maama, sɩ á taá loori Wɛ sɩ DƖ pa abam dam, sɩ á wanɩ á nuŋi yaara yalʋ maama na lagɩ ya ba tɩn wʋnɩ, sɩ á daarɩ á vu á zɩgɩ amʋ Nabiin-bu wʋm yigǝ nɩ.»
37Zezi dɛɛn yǝni o wʋ Wɛ di-kamunu kʋm wʋnɩ dɛ maama o brɩ nɔɔna Wɛ taanɩ dɩm. Tɩga na yǝni ka yi, o yǝni o nuŋi tɩʋ kʋm wʋ o vu Olivi piu kʋm seeni o pǝni da. 38Kʋ daarɩ tɩga na yǝni ka pʋʋrɩ, nɔɔna bam maama yǝni ba zaŋɩ lɩla ba ve Wɛ di-kamunu kʋm, sɩ ba taa cǝgi o taanɩ dɩm.


text:
Tɩtʋŋa Tɔnɔ 11
Pɩyɛɛrɩ tʋlɩ kʋ na kɩ te yɩ o vu dwi-gɛ tiinǝ te tɩn
1Zezi tɩntʋŋna bam dɩ o karabiǝ balʋ na zʋʋrɩ Zude nɩ tɩn ma ni nɩ dwi-gɛ tiinǝ dɩ laan sɛ Wɛ kwǝrǝ kam. 2Pɩyɛɛrɩ dɛɛn ma zaŋɩ o vu Zeruzalɛm. O na yi da tɩn, Zwifǝ balʋ na tɔgɩ Zezi tɩn ma magɩ kantɔgɔ dɩd-o. 3Ba ma bwe-o ba wɩ: «Bɛɛ mʋ yɩ n vu n zʋ dwi-gɛ tiinǝ sɔŋɔ yɩ ba yɩ balʋ na ba goni ba bǝkǝri tɩn? Bɛɛ mʋ yɩ n di wʋdiu dɩ ba?»
4Pɩyɛɛrɩ ma zaŋɩ o tʋlɩ kʋlʋ maama na kɩ tɩn o brɩ-ba o wɩ: 5«A ya wʋ Zope nɩ mʋ a warɩ Wɛ. Wɛ ma pa a na vɩɩrɩm. A nɛ wo-kamunu na nuŋi wɛyuu kʋ maa tu tɩga. Kʋ nyɩ dɩ gɔrɔ kamunu mʋ, yɩ ba jɩgɩ kʋ niǝ yana ba pa kʋ maa tu tɩga. Kʋ ma ba kʋ zɩgɩ a yigǝ nɩ. 6A ma nii kʋ wʋnɩ yɩ a na vara na wʋra, sɔŋɔ vara dɩ ga-vara dɩ tɩga wo-vǝǝlu dɩ zunǝ. 7A laan ma ni kwǝrǝ na ŋɔɔnɩ dɩ amʋ ka wɩ: ‹Pɩyɛɛrɩ, zaŋɩ n gʋ n di.› 8A ma lǝri a wɩ: ‹A tu, aye a bá sɛ. A maŋɩ a wʋ di dɩbam cullu woŋo naa kʋlʋ na wʋ maŋɩ dɩ dim tɩn.› 9Kwǝrǝ kam daa ta ma joori ka zɩgɩ wɛyuu nɩ ka ŋɔɔnɩ ka wɩ: ‹Yɩ zaŋɩ n culi woŋo kʋlʋ Wɛ na wɩ kʋ yɩ lanyɩranɩ tɩn.› 10Kʋ ma kɩ kʋntʋ taan kuni bɩtɔ, yɩ wǝǝnu tɩm maama joori tɩ vaŋɩ tɩ di wɛyuu.
11Maŋa kantʋ nɩ nɔɔna batɔ dɛɛn tu ba zɩgɩ sɔŋɔ kʋlʋ amʋ na zʋʋrɩ da tɩn ni nɩ. Ba ya tʋŋɩ-ba Sezaarɩ nɩ mʋ sɩ ba ba amʋ te. 12Wɛ Joro kʋm ma ta kʋ brɩ-nɩ kʋ wɩ, a yɩ taa bwɛa, sɩ a tɔgɩ dɩ ba a vu. Dɩ́ ko-biǝ bantʋ bardʋ dɩ ma da amʋ ba vu. Dɩ́ maama ma vu dɩ́ yi Sezaarɩ, yɩ dɩ́ vu dɩ́ zʋ Kɔrɩnɛɛlɩ sɔŋɔ kʋm. 13O ma ta o brɩ dɩbam o na nɛ Wɛ malɛka na tu o sɔŋɔ ka zɩgɩ yɩ ka ta dɩd-o ka wɩ: ‹Tʋŋɩ nɔɔna sɩ ba vu Zope ba bǝŋi nɔɔnʋ wʋdoŋ o yɩrɩ na yɩ Simɔn Pɩyɛɛrɩ tɩn sɩ o ba. 14Wʋntʋ na tuǝ, o laan wʋ́ ŋɔɔnɩ taanɩ dɩlʋ na wʋ́ pa nmʋ dɩ n sɔŋɔ tiinǝ bam maama na vrɩm tɩn.›
15A na sɩŋɩ sɩ a ŋɔɔnɩ dɩ ba tɩn, mʋ Wɛ Joro kʋm tu ba te nɩnɛɛnɩ kʋ na maŋɩ kʋ tu dɩbam te pulim nɩ te tɩn. 16A laan ma guli dɩ́ Yuutu Zezi dɛɛn na tagɩ te o wɩ: ‹Zan dɛɛn miisi nɔɔna bam na wʋnɩ mʋ, Wɛ nan wʋ́ miisi abam DƖ Joro kʋm wʋnɩ mʋ.› 17Kʋ sɩɩnɩ kʋ yɩ cɩga mʋ nɩ Wɛ pɛ dwi-gɛ tiinǝ bantʋ DƖ pɛɛrɩ dɩm, nɩ DƖ na maŋɩ DƖ pa dɩbam dɩ, maŋa kalʋ dɩ́ na kɩ dɩ́ wʋ-dɩdʋa dɩ dɩ́ Yuutu Zezi Krisi tɩn. Kʋntʋ tɩn, a nan yɩ wɔɔ mʋ sɩ a cɩ Wɛ yigǝ?»
18Pɩyɛɛrɩ na tagɩ kʋntʋ yɩ ba ni tɩn, ba ma yagɩ taanɩ dɩm yɩ ba daarɩ ba zuli Wɛ. Ba maa wɩ: «Wɛ sɩɩnɩ DƖ pa dwi-gɛ tiinǝ bam dɩ cwǝŋǝ sɩ ba lǝni ba wʋrʋ, sɩ ba daarɩ ba na DƖ ŋwɩ-dʋŋa kam.»
Zezi kɔgɔ kʋlʋ na wʋ Antɩɔsɩ nɩ tɩn na kɩ te tɩn
19Maŋa kam ba dɛɛn na gʋ Etiyɛnɩ tɩn, nɔɔna yaarɩ Zezi karabiǝ bam kʋ pa ba jagɩ da-yigǝ nɩ. Balʋ na jagɩ tɩn badonnǝ ma vu ba yi Fenisi dɩ Sipri dɩ Antɩɔsɩ. Ba na jagɩ kʋntʋ tɩn, ba yǝni ba tɔɔlɩ Wɛ kwǝrǝ kam ba brɩ Zwifǝ bam yɩranɩ mʋ. 20Kʋ daarɩ Zezi karabiǝ badaara na nuŋi Sipri dɩ Sirɛɛnɩ tɩn ma zaŋɩ ba vu Antɩɔsɩ ba tɔɔlɩ dɩ́ Yuutu Zezi kwǝr-ywǝŋǝ kam ba brɩ dwi-gɛ tiinǝ dɩ. 21Baŋa-Wɛ dam maa wʋ ba tee nɩ. Nɔɔna zanzan ma kɩ ba wʋ-dɩdʋa dɩ dɩ́ Yuutu Zezi yɩ ba tɔg-o.
22Zezi kɔgɔ kʋlʋ na wʋ Zeruzalɛm nɩ tɩn ma ni kʋlʋ na kɩ tɩn. Ba ma tʋŋɩ Banabasɩ sɩ o vu Antɩɔsɩ o nii. 23O na ve o yi da tɩn, o ma na Wɛ na sɩɩnɩ DƖ kɩ nɔɔna bam lanyɩranɩ te tɩn. O maa jɩgɩ wʋpolo lanyɩranɩ. O ma kwe ba maama kwiǝ yalʋ na wʋ́ pa ba taa tɔgɩ dɩ́ Yuutu wʋm dɩ ba wʋ maama sɩ ba yɩ zaŋɩ ba yagɩ tɩn.
24Banabasɩ dɛɛn yɩ nɔn-ŋʋm. O maa tiini o jɩgɩ wʋ-dɩdʋa dɩ Zezi, yɩ Wɛ Joro kʋm wʋ o tee nɩ dɩ dam. Nɔɔna zanzan dɛɛn ma ba ba tɔgɩ dɩ́ Yuutu wʋm, yɩ ba dɩ wǝli o kɔgɔ kʋm wʋnɩ.
25Banabasɩ laan ma zaŋɩ o vu Tarɩsɩ sɩ o beeri Sooli je. 26O na ve o na-o tɩn, o ma ja-o o joori Antɩɔsɩ. Ba na wʋra tɩn, ba maa yǝni ba wǝli daanɩ ba brɩ Zezi kɔgɔ kʋm Wɛ taanɩ. Ba kɩ kʋntʋ taan sɩ kʋ vu kʋ yi bɩm, yɩ nɔɔna balʋ ba na brɩ tɩn dagɩ zanzan. Kʋ yɩ Antɩɔsɩ nɩ mʋ ba puli sɩ ba bǝŋi Zezi karabiǝ bam nɩ Krisi biǝ.
27Da yam kʋntʋ nɩ Wɛ nijoŋnǝ badonnǝ ma zɩgɩ Zeruzalɛm nɩ ba vu Antɩɔsɩ. 28Ba dɩdʋa yɩrɩ mʋ Agabusi. Wɛ Joro kʋm ma pa o ta Wɛ kwǝrǝ, nɩ kana lagɩ ka ba ka tiini ka zʋ lʋgʋ maama. (Kʋ dɛɛn sɩɩnɩ kʋ kɩ kʋntʋ mʋ maŋa kalʋ Kloodi na di paarɩ tɩn.) 29Zezi karabiǝ bam na ni kʋntʋ tɩn, ba ma lɩ wʋbʋŋa sɩ ba la sǝbu ba ma wǝli ba ko-biǝ balʋ na zʋʋrɩ Zude nɩ tɩn. Ba ma sɛ sɩ ba dɩdʋa dɩdʋa wʋ́ pa nɩ ba na wʋ́ wanɩ te tɩn. 30Ba ma sɩɩnɩ ba kɩ kʋntʋ. Ba ma kwe sǝbu kʋlʋ ba na lagɩ tɩn ba kɩ Banabasɩ dɩ Sooli jɩŋa nɩ, sɩ ba ja vu Zeruzalɛm ba pa Zezi kɔgɔ kʋm nakwa bam.


text:
Basile kiɖeɖeu Ɛsɔ kuduyuu sɔsɔʋ
Basile kiɖeɖeu Ɛsɔ kuduyuu sɔsɔʋ tɛɛ payaɣ Pɛlɔ kele kele tʋ Maaria se ɛsɩna-ɖʋ.
Pɩnaɣ 1555 taa pasɩ Basile kiɖeɖeu Ɛsɔ kuduyuu sɔsɔʋ kajalaɣ pɩyɛ. Pɛtɛma kʋ-tʋma tɩŋɛ pɩnaɣ 1561. Pɩnaɣ kʋɖʋmaɣ ŋga ka-taa patʋlɩ kɩ-nɔnɔsɩ.
Ɛsɔ kuduyuu sɔsɔʋ kʋnɛ, kɩwɛ Mɔsɩkʋʋ ɛjaɖɛ lone kɩsɛmɖɩyɛ taa. Sɔnɔ lɛ, kuduyuu ŋgʋ, kɩkɛ kumoɖe nɖɩ pama-ɖɩ nɛ matʋ sɔsɔtʋ siŋŋ yɔ. Matʋ ndʋ, tɩkɛna Ruusii ɛjaɖɛ tɛ sɔnzɩ taa matʋ ndʋ tɩkɩla ɖeu yɔ. Payaɣ N̄ʋʋ yaɖʋ Ɛsɔ kuduyuu sɔsɔʋ size Spasskaïa.
Ŋcɔna kuduyuu sɔsɔʋ ŋgʋ nɛ kɩ-wɩsɩ ɖɩlɩyɛ hɔɔlʋʋ taa kiŋ nɛ ŋkpaɣ nʋmɔʋ ŋgʋ kitikina Moskoza tɛtʋ taa, tendene kuluŋgulu naɖɩyɛ nɖɩ palaba-ɖɩ nɛ ɛyʋ nesi yɔɔ kiŋ kɔyɔ, ŋnaɣ Moscova tɛtʋ taa tʋ nesi tɛɛ tʋmlaɖʋ sɔsɔ nɔɔyʋ tʋma taa wena akɩlɩ ɖeu kpem yɔ a-taa naɖɩyɛ : nɖɩɩ payaɣna Fransɩɩ kʊnʊŋ taa size : L'église de l'Intercession-de-la-Vierge-sur-le-Fossé. Ɛlɛ, yee paya-kʋ se Basile Koboyaɣ tʋ yɔ, ɛyaa kɩlɩɣ-kʋ sɩm kɛlɛʋ.
Ɛsɔ kuduyuu sɔsɔʋ ŋgʋ, payaɣ-kʋ ɖoŋ ɖoŋ yem size Basile kiɖeɖeu Ɛsɔ kuduyuu sɔsɔʋ. Mbʋ pʋyɔɔ yɔ, kɩwɛ Basile kiɖeɖeu koboyaɣ tʋ pɩlaʋ hɔɔlʋʋ taa kiŋ kɛ Ɛsɔ kɩlaʋ layʋ kaŋ kɩn̄ɔtɩna Postnik Yakovlev egeetiye yɔ pɩnaɣ 1588 taa yɔ.


text:
Kɩbɩnjaazɩ Room
Kɩbɩnjaazɩ Room kɛ ɖɔɖɔ Room tɛtʊ sɔsɔtʊ nɛ ɛjaɖɛ maɣmaɣ kɛ kɩbɩnjaazɩ alɩwaatʊ taa. Paapɩzɩ patʊɣʊ kɩbɩnjaazɩ Room lɩmaɣzɩyɛ nɛ latɛŋ ɛsakuliye. Ɛyaa agbeela a-naa kpaɣɖʊ 8 alɩwaatʊ pʊcɔ palʊlɩ Yeesu Chrɩstʊ yeba nɛ kɩwa hɛkʊ taa ɛwadɩyɛ ɛjaɖɛ nɛ Erɔpʊ Wɩsɩ Ɖɩɖʊyɛ taa ɛjaɖɛ kpaɣna kajalaɣ kpaɣɖʊ ŋkɔɔ ntalɩ kpaɣɖʊ kɩgbaanzɩ pɩlɩna sɔjɔnaa yoŋ wabɩtʊ nɛ kokasɩ taa takayasɩ tɛ kɩpaɣlaa tɛ ɖama kpɛndʊʊ.
Kɩ-tɛ wabɩtʊ yeba kɩbɩnjaazɩ wondu yuŋ ndʊ nɛ matʊ tɛ aseɣɖe tɔm sakɩyɛ. Kɩlɛza kpɛlɩ wɩsɩ taa ɛsakuliye wɛtʊ nɛ pɩcaɣ mbʊ tam. Kpaɣnɛ ɖooo kpaɖɩŋ ɛnʊ ɛ-tɛ alɩwaatʊ, Room ɛsakuliye lɩ wiyaʊ kʊyʊm kewiyaɣ nesi tɛ nɛ pɩpɩsɩ ɛjaɖɛ ɛyaa kpeekpe tɛ kewiyaɣ nɛ pɩtalɩna ajɛyɛ pajaɣ mɔyɔɔ ñʊʊ tʊ kʊyʊm kewiitu.
Ajɛyɛ pacaɣ ma-ñʊʊ yɔɔ ana ɖɩyaɣ se Ampiiri tɛ kiɖe ɖʊʊ pɩtɩŋna Auguste kɛna alɩwaatʊ kɩfatʊ ndʊ Room yoŋ wabɩtʊ talɩ ɛjaɖɛ kamaɣ yɔ ndʊ ɖɩɩsɩma ɖooo canaʊ yɔ nɛ ɖenɖe Krɛkɩ tɛ ɛsakuliye caɣ Roma ɛsakuliye yɔɔ hɔɔlʊʊ yɔɔ yɔ, ɖɩ-tɛ ɖoŋ kpaɣ alɩwaatʊ pɩɖalɩɣ pɩtalɩ ajɛyɛ lɛnaa wena pamʊ a-tɛtʊ yɔ. Kpaɣna kpaɣɖʊ 3 alɩwaatʊ ɛyaa mɛɛsa tokuli waa nabɛyɛ sʊʊ tuda nɛ hɔzɩŋ Room ɛjaɖɛ taa.
Ɛyaa mba palɩna Erɔpʊ nɛ Hayi kiŋ ajɛyɛ taa nɛ Azii ɛjaɖɛ taa. Pɩsa nɛ palʊbɩna-wɛ lɛ, pɩkɛ-wɛ kɩjɛyʊʊ se patʊlɩ kaɖɩsɩ tʊma ɖɩlaɖɛ nɛ sɔɔja naa tʊma, mbʊ pɩtapɩzɩɣ pɩɖaŋ kpaɣɖʊ 4 alɩwaatʊ tɛ ñɩlɩ ñɩlɩ lɛɛzɩtʊ ɖɔɖɔ ɛzɩ paɖʊʊ Ɛsɔ tɔm nɛ pɩpɩsɩ ɛjaɖɛ tɛ kewiyaɣ Ɛsɔ sɛtʊ. Pɩkpana Wɩsɩ Ɖɩlɩyɛ ɛjaɖɛ nɛ Wɩsɩ Ɖɩɖʊyɛ ɛjaɖɛ tɛ tɛyʊʊ pɩnaɣ 395 alɩwaatʊ kodudaɣ yon nɩɩyɛ ɖɩzaɣ Wɩsɩ Ɖɩɖʊyɛ tɛ Ampiiri naa pɩnaɣ 476 alɩwaatʊ taa.
Ɛjaɖɛ ɖɩm pɩlɩna ɛzɩma laŋhɛzɩyɛ fɛyi ɛjaɖɛ taa ɛyaa hɛkʊ taa mbʊ lɛ, Ampiiri wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ hɔɔlʊʊ ŋgʊ kɩ-taa wɛ Hispanie nɛ Gaule nɛ Bretagne nɛ Afrika na Hayi kiŋ nɛ Itaali yɔ, pɛtɛyɩ ɖama nɛ paa ɛjaɖɛ ndɩ lɛ, ɖɩwɛɛ ɖɩ-tɩyɔɔ kɛ kpaɣɖʊ 5 tɛmtʊ alɩwaatʊ taa. Ampiiri wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa hɔɔlʊʊ kpaɣna Constantinople nɛ ntalɩ Krɛsɩ nɛ Anatolie nɛ Siiri nɛ Egipiti paawɛ kʊñɔŋ ŋgʊ kɩ-taa.


text:
Akropɔɔlɩ
Kaaŋ piyaɣ payaɣ size Akropooli. Kɛwɛ Atɛnɩ tɛtʋ taa. Kaaŋ piyaɣ ŋ́ga, kɛwɛ Atɛnɩ tɛtʋ hɛkʋ taa ɖeyiɖeyi. Kakʋyɩ siŋŋ. Tɔmpiye 'Akropooli' tɔbʋʋ kɛlɛ se 'tɛtʋ sɔsɔtʋ'.
Ɖooo pɩkpaɣʋ nɛ caanaʋ alɩwaatʋ taa yɔ, kaaŋ piyaɣ kanɛ, kɛkɛ nɔɔ lɔʋ wonuu. Ɛsɔ sɛtʋ kuduyuu tɛɛ pɔlɔwaɣ nɔɔ ŋga. Nɛ pɔlɔwaɣ nɔɔ ŋga ɛsɔ sɛtʋ kuduyuu tɛɛ peeɖe kɩlaŋ laʋ alɩwaatʋ kpeekpe. Palawaɣ kɩlaŋ ɛnʋ ɛgɔlɔmɩyɛ halɩ n̄ɩnɖɛ naɖɩyɛ yɔɔ. Ɛgɔlɔmɩyɛ ńɖɩ, ɖɩ-tɛɛ pakɩlaɣ luŋuu Atɛnɩ ɛjaɖɛ taa peeɖe.
Atɛnɩ ɛjaɖɛ taa ɛyaa luŋaɣ agɔlɩma ndɩ ndɩ sakɩyɛ tɛɛ. Ñɩɣlɩm Ɛsɔ sɛtʋ aŋgba kuduyiŋ ɖɔ ɖɔɖɔ sakɩyɛ Atɛnɩ ɛjaɖɛ taa peeɖe.
N̄ɩɣlɩm Ɛsɔ sɛtʋ aŋgba kuduyiŋ sɔsɔŋ ɛnʋ, ɛ-taa nɩɩyɛ hɩla yɔ: Erɛkɩteyɔɔ (Érechthéion) nɛ Atɛnɩ ɛjaɖɛ taa kuduyuu sɔsɔʋ Nɩɩkɛ (Nikè). Partenɔɔ kɩbɩnʋʋ paɣlʋʋ Ɛsɔ kuduyuu sɔsɔʋ. Kɩkɛ n̄ɩm sɔsɔm pɩŋŋ Atɛnɩ ɛjaɖɛ taa.
Cee yɔɔ wondu ndʋ paatɔzɩ tɩyɔɔ yɔ, tɩ-taa natʋyʋ hɩla yɔ: Propylées, nɛ caanaʋ amʋʋza (théâtre antique) nɛ Dionysos nɛ pɩtasɩna odéon d'Hérode Atticus. Atɛnɩ ɛjaɖɛ taa kaaŋ piyaɣ kanɛ, halɩ nɛ sɔnɔ kɔ-yɔɔ ɛyaa kɩlɩɣ wobu ɛsɩyɛ egbena kedeŋa kpeekpe yɔɔ cɩnɛ.