c: text/html

text:
Matiyu 13
Zezi na maŋɩ mɩmaŋa o brɩ nɔɔna te tɩn
(Marɩkɩ 4:1-20, Luki 8:4-15, 10:23-24)
1Dɛ dɩm kʋntʋ nɩ Zezi ma nuŋi sɔŋɔ kʋm nɩ o vu nɩnɩʋ kʋm ni. O ma jǝni tɩga nɩ sɩ o brɩ nɔɔna. 2Nɔn-kɔgɔ ma ba kʋ gilim-o. Kʋntʋ ŋwaanɩ o ma zaŋɩ o vu o zʋ naboro wʋ o je da, yɩ kɔgɔ kʋm laan zɩgɩ na bam ni nɩ sɩ ba taa cǝgi o taanɩ dɩm. 3O ma maŋɩ mɩmaŋa o brɩ-ba wǝǝnu zanzan o wɩ:
«Valʋ dɛɛn mʋ wʋra. O ma zaŋɩ o vu kara sɩ o du. 4O ma karɩ o dʋlɩ o wo-duuru tɩm. Tɩdonnǝ ma tʋ cwǝŋǝ ni nɩ. Zunǝ ma ba ba twɛ-tɩ ba di. 5Tɩdonnǝ ma tʋ kandwa jǝgǝ nɩ valɩm na ba daga mɛ tɩn. Tɩ ma wʋ daanɩ tɩ puli, valɩm dɩm na ba lirǝ tɩn ŋwaanɩ. 6Wɩa ma ba ka baanɩ tɩ maama. Tɩ bʋnnʋ na wʋ zʋ tɩga tɩn, tɩ ma tɩ. 7Kʋ daarɩ wo-duuru tɩdonnǝ ma tʋ sabarɩ wʋnɩ. Tɩ na puli tɩn, sabarɩ sɩm laan ma zaŋɩ sɩ li-tɩ sɩ gʋ. 8Kʋ daarɩ tɩdonnǝ ma tʋ tɩ-ywǝŋǝ jǝgǝ nɩ. Tɩ ma nuŋi tɩ kɩ biǝ lanyɩranɩ. Tɩdaara kɩ nɩnɛɛnɩ biǝ bi bi. Tɩdaara ma kɩ nɩnɛɛnɩ biǝ fusɩrdʋ fusɩrdʋ. Tɩdaara dɩ ma kɩ nɩnɛɛnɩ biǝ fiintɔ fiintɔ.
9Abam nan fɔgɩ á cǝgi a taanɩ dɩm lanyɩranɩ.»
10Zezi na maŋɩ mɩmaŋɩ dɩm kʋntʋ o ti tɩn, o karabiǝ bam laan ma vu o te, yɩ ba bwe-o ba wɩ: «Bɛɛ mʋ yɩ nmʋ yǝni n maŋɩ mɩmaŋa n brɩ nɔɔna bam?»
11O ma lǝri-ba o wɩ: «Wɛ paarɩ dɩm kuri ya sǝgi mʋ. Kʋ nan na yɩ abam, Wɛ maŋɩ DƖ pa á lwarɩ DƖ paarɩ dɩm kuri na yɩ te tɩn. Kʋ daarɩ nɔɔna badaara bam, Wɛ wʋ pɛ ba lwarɩ DƖ paarɩ dɩm kuri. 12Mɩmaŋa yam na maŋɩ sɩ ya zǝni nɔɔna wʋbʋŋa te tɩn nyɩ dɩ nɔɔnʋ na maŋɩ o jɩgɩ woŋo, o ta wʋ́ joŋi kʋdoŋ o wǝli da sɩ kʋ taa daga. Nɔɔnʋ wʋlʋ nan na maŋɩ o ba jɩgɩ kʋlʋkʋlʋ tɩn laan wʋ́ ba o ga kʋlʋ fɩnfɩɩn o ya na jɩgɩ tɩn mʋ. 13Kʋntʋ, a maɩ mɩmaŋa mʋ a brɩ-ba, bɛŋwaanɩ bantʋ yiǝ mʋ naɩ a na kɩ wǝǝnu tɩlʋ tɩn, yɩ ba ba ni tɩ kuri. Ba ta maa ni a zaasɩm dɩm, yɩ ba ba lwarɩ dɩ kuri. 14Kʋntʋ mʋ brɩ nɩ Wɛ nijoŋnu Ezayi dɛɛn na tagɩ kʋlʋ faŋa faŋa tɩn sɩɩnɩ kʋ kɩ bantʋ tee nɩ. O dɛɛn tagɩ o wɩ:
‹Abam wʋ́ fɔgɩ á cǝgi Wɛ taanɩ dɩm dɩ á zwa,
yɩ á bá ni dɩ kuri.
Abam wʋ́ fɔgɩ á nii dɩ á yiǝ,
yɩ á bá na.
15Bɛŋwaanɩ nɔɔna bam kʋntʋ wʋbʋŋa tɩgɩ mʋ.
Ba zwa dɩ ma kwarɩmɩ,
yɩ ba daarɩ ba pu ba yiǝ,
sɩ ba yiǝ yɩ zaŋɩ ya na,
sɩ ba zwa yɩ zaŋɩ ya ni,
sɩ ba wʋbʋŋa yɩ zaŋɩ ya lwarɩ Wɛ taanɩ dɩm kuri.
Kʋ na daɩ kʋntʋ, ba ya wʋ́ pipiri ba sɛ amʋ Wɛ,
yɩ aá pa-ba yazurǝ.› »
16Zezi laan ma ta dɩ o karabiǝ bam o wɩ: «Kʋ nan na yɩ abam, á jɩgɩ yu-yoŋo, bɛŋwaanɩ abam yiǝ naɩ yɩ á zwa dɩ ni. 17A lagɩ a ta cɩga mʋ dɩ abam sɩ, faŋa faŋa Wɛ nijoŋnǝ bam dɩ nɔn-ŋʋna zanzan dɛɛn jɩgɩ tɩɩna sɩ ba ya na kʋlʋ abam na naɩ lele tɩn, yɩ ba wʋ wanɩ ba na. Ba dɛɛn ta jɩgɩ tɩɩna sɩ ba ya ni Wɛ taanɩ dɩlʋ abam na ni tɩn, yɩ ba wʋ wanɩ ba ni-dɩ.
18Nan cǝgi-na, sɩ a maŋɩ valʋ wʋm mɩmaŋɩ dɩm kuri a brɩ abam. 19Wo-duuru tɩlʋ na tʋ cwǝŋǝ kam ni nɩ tɩn nyɩ dɩ nɔɔna balʋ na ni Wɛ paarɩ dɩm taanɩ yɩ ba wʋ lwarɩ dɩ kuri tɩn. Wo-lwaanʋ tu sʋtaanɩ laan ma ba o lɩ-dɩ, yɩ dɩ wʋ zʋ ba wʋbʋŋa. 20Wo-duuru tɩlʋ na tʋ kandwa jǝgǝ nɩ tɩn dɩ maa nyɩ dɩ nɔɔna balʋ na ni Wɛ taanɩ dɩm yɩ ba joŋi-dɩ lɩla dɩ wʋpolo. 21Taanɩ dɩm ma wʋ tiini dɩ zʋ ba wʋbʋŋa, ba ma wʋ zɩgɩ kǝŋkǝŋ. Yaara na yi-ba yɩ ba na bɛɛsɩ-ba Wɛ taanɩ dɩm ŋwaanɩ, baá da ba kwe ba yagɩ mʋ lɩla. 22Wo-duuru tɩlʋ na tʋ sabarɩ sɩm wʋnɩ tɩn maa nyɩ dɩ nɔɔna balʋ na ni Wɛ taanɩ dɩm yɩ ba ta jɩgɩ liǝ dɩ lʋgʋ baŋa wǝǝnu tɩn. Sǝbu-lagɩ ma cɔgɩ ba wʋbʋŋa, nɩ sabarɩ sɩm na ligi wo-duuru tɩm te tɩn. Kʋ ma pa ba kwe Wɛ taanɩ dɩm ba yagɩ, yɩ dɩ wʋ jaanɩ kuri dɩ pa-ba. 23Kʋ daarɩ wo-duuru tɩlʋ na tʋ tɩ-ywǝŋǝ jǝgǝ kam nɩ tɩn maa nyɩ dɩ balʋ na ni Wɛ taanɩ dɩm yɩ ba pa dɩ tiini dɩ zʋ ba wʋbʋŋa tɩn. Kʋntʋ ma pa Wɛ taanɩ dɩm ja kuri dɩ pa-ba, nɩnɛɛnɩ wo-duuru na kɩ biǝ lanyɩranɩ te tɩn. Tɩdaara kɩ biǝ bi bi, tɩdonnǝ ma kɩ biǝ fusɩrdʋ fusɩrdʋ, tɩtɩm ma kɩ biǝ fiintɔ fiintɔ.»
Mɩn-ŋʋna dɩ mɩn-kayalɩ mɩmaŋa
24Zezi dɛɛn ma maŋɩ mɩmaŋɩ dɩdoŋ o brɩ-ba o wɩ: «A lagɩ a brɩ abam Wɛ paarɩ dɩm na wʋ nɔɔna tɩtarɩ nɩ te tɩn mʋ. Kʋ nyɩ dɩ valʋ na kwe mɩn-ŋʋna o ja vu o kara o du. 25O na dugi-ya kʋntʋ tɩn, o dʋm ma zaŋɩ pǝn-dʋa maŋa nɩ o ja mɩn-puurǝ o vu o du o gwaanɩ valʋ wʋm kara mɩn-ŋʋna yam wʋnɩ, yɩ o daarɩ o joori o vu sɔŋɔ. 26Mɩn-ŋʋna yam ma ba nuŋi ya ji mɩn-kwɩɩrʋ. O dʋm wʋm na dugi yalʋ tɩn ma nuŋi ya ji mɩn-kayalɩ. 27Sɔŋɔ tu wʋm tɩntʋŋna laan ma vu ba ta dɩd-o ba wɩ: ‹Dɩbam yuutu, nmʋ na dugi n kara kam tɩn, kʋ daɩ mɩn-ŋʋna yɩranɩ mʋ n dugi na? Bɛɛ mʋ yɩ mɩn-kayalɩ laan nuŋi sɩ gwaanɩ da?› 28O ma lǝri-ba o wɩ: ‹Kʋ yɩ a dʋm mʋ kɩ kʋntʋ.›
Ba laan ma bwe-o ba wɩ: ‹Dɩ́ nan ve dɩ́ gɔ mɩn-kayalɩ sɩm dɩ́ yagɩ na?› 29O ma wʋ sɛ, yɩ o ta dɩ ba o wɩ: ‹Abam na kɩ kʋntʋ, á wʋ́ kɛ á gɔ mɩn-ŋʋna yam dɩ mʋ á wǝli da. 30Nan yagɩ-na sɩ ya maama taa wʋra sɩ kʋ ba kʋ yi zagɩm maŋa. Kantʋ maŋa kam nɩ, a laan wʋ́ ta dɩ mɩn-zagɩna bam, sɩ ba da yigǝ ba pɔɔrɩ mɩn-kayalɩ sɩm ba zagɩ ba kɩ daanɩ ba zwɛ, sɩ ba daarɩ ba zagɩ mɩn-ŋʋna yam ba pɛ ba kɩ a tulǝ nɩ.› »
Wo-duu na yɩ mɩmɩɩnʋ mɩmaŋa
(Marɩkɩ 4:30-32, Luki 13:18-19)
31Zezi daa ta ma maŋɩ mɩmaŋɩ dɩdoŋ o brɩ-ba o wɩ: «Wɛ paarɩ dɩm nyɩ dɩ nɔɔnʋ na kwe wo-duu na yɩ mɩmɩɩnʋ o vu o du o kara nɩ. 32Wo-duu kʋm kʋntʋ mʋ tiini kʋ yɩ mɩmɩɩnʋ wo-dwǝ maama wʋnɩ. Kʋ ma nuŋi, yɩ kʋ ji kamunu kʋ dwǝni dwǝ balʋ maama na wʋ o kara kam nɩ tɩn. Kʋ laan maa ji tu-kamunu, yɩ zunǝ tui ba sɔ ba pwǝru da.»
Dabɩlɩ mɩmaŋa
(Luki 13:20-21)
33Zezi daa ta ma maŋɩ mɩmaŋɩ dɩdoŋ o brɩ-ba o wɩ: «Wɛ paarɩ dɩm nyɩ dɩ kaanɩ na kwe dabɩlɩ o gwaanɩ dɩ dɩpɛ muni zwɩ-zɛ sɩtɔ te tɩn mʋ. Dɩ laan ma pa dɩpɛ muni dɩm maama tiini dɩ fʋlɩ.»
34Wǝǝnu tɩm kʋntʋ maama Zezi dɛɛn na brɩ nɔn-kɔgɔ kʋm tɩn yɩ mɩmaŋa yɩranɩ mʋ o ma brɩ-ba. O wʋ ŋɔɔnɩ wo-woŋo dɩ ba yɩ kʋ wʋ dɛ dɩ mɩmaŋa. 35O nan kɩ kʋntʋ, sɩ kʋ pa Wɛ nijoŋnu wʋdoŋ taanɩ mʋ sɩɩnɩ dɩ kɩ. O dɛɛn tagɩ o wɩ:
«Amʋ na lagɩ a ŋɔɔnɩ a brɩ-ba,
aá ta maɩ mɩmaŋa mʋ a ma brɩ-ba.
Aá pa ba lwarɩ Wɛ cɩga kalʋ na sǝgi lʋgʋ pulim maŋa nɩ sɩ kʋ ba kʋ yi zɩm tɩn.»
Mɩn-kayalɩ mɩmaŋɩ dɩm kuri na yɩ te tɩn
36Zezi dɛɛn ma zaŋɩ o yagɩ nɔn-kɔgɔ kʋm, yɩ o daarɩ o joori o vu sɔŋɔ. O karabiǝ bam ma ba o te yɩ ba wɩ: «Brɩ dɩbam mɩn-kayalɩ sɩm mɩmaŋɩ dɩm kuri.»
37O ma lǝri-ba o wɩ: «Nɔɔnʋ wʋlʋ na dugi mɩn-ŋʋna yam tɩn brɩ amʋ Nabiin-bu wʋm na kɩ te tɩn mʋ. 38Kara kam maa nyɩ dɩ lʋgʋ baŋa. Mɩn-ŋʋna yam maa nyɩ dɩ nɔɔna balʋ na yɩ Wɛ paarɩ dɩm nɔɔna tɩn. Kʋ daarɩ mɩn-kayalɩ sɩm maa nyɩ dɩ balʋ na yɩ sʋtaanɩ nɔɔna tɩn. 39Dʋm wʋlʋ na dugi mɩn-kayalɩ sɩm tɩn maa nyɩ dɩ sʋtaanɩ dɩm tɩtɩ. Zagɩm maŋa kam maa nyɩ dɩ lʋgʋ na wʋ́ ba kʋ ti te tɩn. Mɩn-zagɩna bam maa nyɩ dɩ Wɛ malɛsɩ sɩm. 40Nɩ mɩn-zagɩna bam na zagɩ mɩn-kayalɩ sɩm ba zwɛ te tɩn, kʋntʋ doŋ mʋ wʋ́ kɩ lʋgʋ tiim maŋa nɩ. 41Kʋ na wʋ́ kɩ te tɩn, amʋ Nabiin-bu wʋm wʋ́ tʋŋɩ a malɛsɩ tiinǝ bam sɩ ba vu ba lɩ kʋlʋ maama na paɩ nɔɔna tusi tɩn dɩ wo-lwaan-kǝrǝ bam maama Wɛ paarɩ dɩm wʋnɩ. 42Ba laan wʋ́ zǝli-ba ba yagɩ min-lɔŋɔ wʋnɩ sɩ dɩ di-ba. Dáanɩ mʋ ba laan wʋ́ ta wʋra ba keerǝ yɩ ba dʋnɩ ba nwa. 43Kʋ daarɩ balʋ maama na sɛ Wɛ yɩ ba kɩ lanyɩranɩ tɩn laan wʋ́ ta tiini ba nyɩɩna ba Ko Wɛ paarɩ dɩm wʋnɩ, nɩ wɩa na nyɩ te tɩn.
Fɔgɩ-na á cǝgi a taanɩ dɩm lanyɩranɩ.»
Wo-ŋʋnnʋ tɩlʋ na sǝgi tɩn mɩmaŋa
44«Wɛ paarɩ dɩm daa ta nyɩ dɩ wo-ŋʋnnʋ tɩlʋ na yɩ lʋnnɩ nyɩm tɩn na sǝgi kara wʋnɩ. Nɔɔnʋ wʋdoŋ laan ma na-tɩ. O ma joori o fɔgɩ o sǝgi-tɩ. O wʋ na tiini kʋ poli tɩn, o ma vu o kwe o wǝǝnu maama o yǝgi sǝbu, sɩ o vu o yǝgi kara kantʋ, sɩ wo-ŋʋnnʋ tɩm taa yɩ o nyɩm.»
Kandwɛ-ŋʋnɩ mɩmaŋa
45«Wɛ paarɩ dɩm daa ta nyɩ dɩ pipimpiinu na beeri o lagɩ kandwa-ŋʋna sɩ o yǝgi te tɩn. 46O ma ba o na kandwɛ dɩlʋ na tiini dɩ jɩgɩ lam yɩ dɩ sǝbu daga tɩn. O laan ma joori o vu o kwe o wǝǝnu maama o yǝgi, o ma yǝgi kandwɛ dɩm kʋntʋ yɩranɩ.»
Kalǝŋ-jara dɩ ba bʋra mɩmaŋa
47«Wɛ paarɩ dɩm daa ta nyɩ dɩ nɔɔna na kwe bʋra ba dɩ bugǝ nɩ sɩ ba ma ja kale te tɩn. Ba na dɩ-ka da tɩn, ba ma ja kale dwi dwi. 48Ka ma ba ka su lanyɩranɩ. Nɔɔna bam laan ma vaŋɩ-ka ba tuuri ba ja bɛ. Ba laan ma jǝni tɩga nɩ ba kuri kalǝŋ-ŋwɩ sɩm ba kɩ ba tampwarʋ wʋnɩ. Ba ma daarɩ ba kwe sɩlʋ na ba lana tɩn ba dʋlɩ ba yagɩ. 49Kʋ nan wʋ́ ba kɩ kʋntʋ mʋ lʋgʋ tiim maŋa nɩ. Wɛ malɛsɩ wʋ́ ba sɩ pɔɔrɩ nɔn-balwaarʋ dɩ balʋ na sɛ Wɛ yɩ ba kɩ lanyɩranɩ tɩn daanɩ. 50Sɩ laan wʋ́ daarɩ sɩ zǝli nɔn-balwaarʋ tɩm sɩ yagɩ min-lɔŋɔ kʋm wʋnɩ sɩ dɩ di-ba. Dáanɩ mʋ ba laan wʋ́ ta wʋra ba keerǝ yɩ ba dʋnɩ ba nwa.»
Zaasɩm-dʋʋrɩ dɩ zaasɩm-doori na wǝli daanɩ te tɩn
51Zezi na ŋɔɔnɩ o ti tɩn, o laan ma bwe o karabiǝ bam o wɩ: «Abam ni wǝǝnu tɩm maama kuri na?» Ba ma lǝr-o ba wɩ: «Ɛɛn, dɩ́ niǝ.» 52O ma ta dɩ ba o wɩ: «Kʋntʋ tɩn, Wɛ cullu karanyɩna wʋlʋ maama na tu o zaasɩ Wɛ paarɩ dɩm cɩga kam tɩn nyɩ dɩ sɔŋɔ tu wʋlʋ na lɩ wo-dʋnnʋ dɩ wo-dwǝǝnu o jɩjɩgɩrʋ wʋnɩ o paɩ nɔɔna te tɩn mʋ. Kʋntʋ tu laan waɩ o lɩ zaasɩm-dʋʋrɩ o wǝli dɩ zaasɩm-doori dɩm sɩ o ma brɩ o nɔɔna bam.»
Zezi tɩtɩ tɩʋ kʋm tiinǝ na vɩ-o te tɩn
(Marɩkɩ 6:1-6, Luki 4:16-30)
53Zezi dɛɛn na maŋɩ mɩmaŋa yam kʋntʋ o ti tɩn, o laan ma nuŋi jǝgǝ kam kʋntʋ nɩ. 54O ma joori o vu o tɩtɩ tɩʋ o na bɩgɩ mɛ tɩn. O ma zʋ Zwifǝ Wɛ-digǝ kam sɩ o brɩ-ba. O na brɩ-ba te tɩn, kʋ dɛɛn sʋ-ba lanyɩranɩ. Ba ma ta ba wɩ: «Nɔɔnʋ wʋntʋ kɩ ta mʋ o jɩgɩ swan yam kʋntʋ doŋ? O nan kɩ ta mʋ o na dam o ma kɩ wo-kɩnkagɩla yantʋ? 55Wʋm mʋ daɩ da-lwarʋ wʋm bu wʋm na? O nu mʋ daɩ Mari na? Kʋ daɩ o nyaana mʋ yɩ Zakɩ dɩ Zʋzɛfʋ dɩ Simɔn dɩ Zudasɩ na? 56Kʋ daɩ o nakwa bam maama mʋ wʋra dɩdaanɩ dɩbam tɩn na? Wʋntʋ nan nɛ dam dɩm kʋntʋ maama yǝn mʋ?»
57Kʋntʋ ŋwaanɩ ba dɛɛn wʋ sɛ nɩ Zezi sɩɩnɩ o nuŋi Wɛ te. Zezi ma ta dɩ ba o wɩ: «Nɔɔnʋ na yɩ Wɛ nijoŋnu, nɔɔna pa-o zulǝ lanyɩranɩ, kʋ daarɩ o tɩtɩ tɩʋ tiinǝ dɩ o sɔŋɔ tiinǝ nan bá nɩg-o.»
58Ba dɛɛn na wʋ kɩ ba wʋ-dɩdʋa sɩ ba sɛ-o tɩn mʋ pɛ o wʋ tiini o kɩ wo-kɩnkagɩla ba tee nɩ.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ñɩɣyʋʋ taa seɣa
Tomnasɩ kpɛlɛkʋʋ lɛɣtʋ piliŋa pɩlɩʋ taa lɛ, mbʋ payaɣ se ñɩɣyʋʋ taa seɣa yɔ, pɩkɛ paɣlaka wonuu nakʋyʋ. Paɣlaka wonuu ŋgʋ pamaɣzɩna nɛ panaɣ alɩwaatʋ lɛɣzʋʋ lɛɣzʋʋ mbʋ yɔ.
Ɖɩkpaɣ ɛzɩ kilimuu tɛ mbʋ yɔ kɔyɔ, pañɩnɩɣ nɛ patɩlɩ kilimuu tɛ seɣa. Ñɩɣyʋʋ taa seɣa yekina nɛ ɛyʋ tɩlɩ kpɛlɩ kpɛlɛkʋʋ tɛ kɩmabɩnaʋ tɛ seɣa.
Tobit aa lɛ, ɖɩpɩzɩɣ ɖɩyɔɔdɩ se ñɩɣyʋʋ taa seɣa lɩɣna lɛɣzɩtʋ natʋyʋ tɛ maɣzɩtʋ tɛ tɛyɩtʋ. Pɩpɩzɩɣ pɩkɛ ɖaɣlakɩŋ nabʋyʋ, pɩpɩzɩ pɩkɛ nabʋyʋ tɛ yuŋ mbʋ yɔ. Pɩpɩzɩɣ pɩkɛ ɖɔɖɔ wonuu nakʋyʋ tɛ paɣlaka.
Pɩtɩŋa payɩ mbʋ yɔ, pɩlakɩ alɩwaatʋ natʋyʋ ndʋ pɛtɛm-tʋ maɣzʋʋ yɔ tɩ-taa.
Tomnasɩ ɖɔnɛ kpɛlɛkʋʋ tɛ pɩlɩʋ taa lɛ, mbʋ payaɣ se ñɩɣyʋʋ taa seɣa yɔ, pɩkɛ paɣlaka nakɛyɛ ɖɔɖɔ. Ɛlɛ, paɣlaka ŋga, kamaɣzɩ alɩwaatʋ natʋyʋ, tokaɣ ŋga kɛwɛ ɖaɣlakɩŋ weyi pese alɩwaatʋ ndʋ tɩɖɛwa yɔ.
Pamaɣzɩɣ tomnasɩ ɖɔnɛ kpɛlɛkʋʋ tɛ ñɩɣyʋʋ taa seɣa nɛ pana se mɛtɛnaa ɛzɩma ñɩɣyʋʋ taa seɣa seɣ tɛlɛm kɛlɛm kʋɖʋmʋʋ taa. Pamaɣ pɩ-tɛ kumoɖe se m/s.


text:
Claude Debussy
Claude Debussy kɛ Fransɩɩ hendu luɖuu yaa hendu lɩzɩyʊʊ. Palʊla-ɩ pɩnaɣ 1862 taa kɩyɛɛna fenaɣ kɩyakʊ 22 Saint-Germain-en-Laye tɛtʊ taa nɛ ɛsɩ pɩnaɣ 1918 taa lakɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 25 Paari tɛtʊ taa. Wɩsɩ nɛ wɩsɩ ɛsɩwaɣ pɩnaɣ 1894 taa kɛ kajalaɣ minziki kɩfalʊ lɩmaɣzɩyɛ lɛ, Debussy caŋ ɛñɩɣ niiye kpaagba ɛtʊmɩyɛ yɔɔ ɛsɩnda miziki ɖoŋ. Tobi taa lɛ, ɛkɛ Wagner ɛgbaɣdʊ pɩnaɣ 1889 alɩwaatʊ taa nɛ pʊwayi lɛ, ɛkɛ kʊɖʊɖʊm kaɖɩnaʊ lɩmaɣzɩyɛ tʊ e-fezuu caɣʊ tɩŋga taa, nɛ ekizi ñɩlɩ ñɩlɩ cɔlʊtʊ lɩmaɣza tɩŋɛ payi.
Piyano kaakɛnɩ ɛ-tʊma taa kajalaɣ tʊmɩyɛ (ŋgʊ kɩkɩlɩ ɖɔʊ Fransɩɩ minziki taa nɛ Gabriel Fauré ñɩŋgʊʊ taa) nɛ ɛlakɩ tʊmɩyɛ nɛ tayʊʊ kitiluu nakʊyʊ ŋgʊ kiseɣtuu ɛyʊ siŋ yɔ. Claude Debussy kɛnɛ minziki ŋgʊ kɩhɛzɩɣ ɛyʊ laŋɩyɛ nɛ helim kɩbam yɔ pɩ-lɩzɩyʊ. Kɩwɛtʊ caɣ ɖeu pɩtɩfɛyɩ miziki hɔɔlʊʊ taa siŋ. André Boucourechliev cɔlɔ lɛ, ɛnʊ kaanɩ kɛʊ kpaɣɖʊ 20 wɛɛ taa miziki kɩlʊʊ keeke.
Ɛ-caa Manuel-Achille, ɛɛkɛ sɔɔja kɩbɩnʊ nɛ e-ɖoo Victorine Manuory, patɩŋa paakɛ cʊŋ ɖeɣsi pɛdɩyaa. Fenasɩ hiu nɛ kʊyʊmaɣ wayɩ lɛ, hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʊ 23 pɩnaɣ 1860 taa, palʊlɩ ɛ-kɔɔ Adèle loniye kʊyʊmɖɩyɛ nɖɩ ɖɩ-taa. Pɔsɔ Claude Ɛsɔ tɛ lɩm hasɩyaɖɛ fenaɣ 31 pɩnaɣ 1864 taa kɛ Saint-Germain Ɛsɔ kpaŋ taa nɛ ɛ-tɛ kpaŋgbamɩŋ kɔyɔ kozaɣ tʊmɩyɛ laɖʊ ɛnɛyɔ Achille Arosa nɛ halʊʊ ñɩnʊ yɔ ɛ-caa neŋ Clémentine Debussy.
Debussy labɩ pɩnzɩ hiu kɛ Paari nesi tɛɛ ñɩlɩ ñɩlɩ tʊma ɖɩlaɖɛ. Ɛsʊ pɩta nɛ ɛla pɩnaɣ lɛ, Ambroise Thomas kaakɛnɩ sukuli ñʊʊ tʊ. Powona-ɩ pama ɛ-hɩɖɛ piyano ɖaŋ taa Antoine Marmontel, aloma fenaɣ kɩyakʊ 25 pɩnaɣ 1872 nɛ pʊkɔma kamɩŋ fenaɣ taa lɛ powona-ɩ henduu ɖɩ-kpɛlɛkɩyɛ ɖaŋ taa kɛ Albert Lavignac cɔlɔ. Ɛyaa tɩŋa tɔŋ se ɛɛkɛ pɩɣa kpansʊyʊ nɛ paa ɖoye lɛ, ɛcakɩ wayi kɛ sukuli. Pɩla mbʊ lɛ, e-ɖoo kpɛyɩ nɛ ɛsa laɣsɩ nzɩ sɩ-yɔɔ. Ɛlɛ, pɩtɛ lɛɛzɩ pʊyʊ pʊɖɔ. Kɔyɔ ɛ-tɛ wɩlɩyaa ñɔtɔŋ se ɛɛkɛ pɩɣa ŋga kɛwɛ ñʊʊ taa lɔŋ yɔ nɛ kɛcɛyɩɣ katɩ yɔ.
Henduu natʊyʊ Debussy teɣa kɔla fenaɣ pɩnaɣ 1873 alɩwaatʊ Marmontel tɛ, Alphonse Duverrnoy koo ɛ-nɔɔ taa se tɩwɛ ɖeu piŋ. Marmontel ñɔsɔzɩ pɩyɔɔ pɩsɩŋa pɩnaɣ lɛ, tɔm natʊyʊ ɖɩhʊyɛ se pɩɣa kɩbaŋa, camɩyɛ henduu teyu kɩbanʊ, ɛkaɣ kɛʊ henduu lɩzɩyʊ siŋ, lidaʊ wɛ e-fezuu kɩyakɩŋ kɩkɔmɩŋ taa. Ɛlɛ, ɛ-sukuli ɖaŋ taa lɛ, pahʊna-ɩ se ɛlaɣsɩ yaa ɛ-yɔɔdaɣ ɛyaa ɛsɩnda tacaɣ kpoyi. Ɛcɛɣ ɛ-tɩ nɛ ɛñɔɔzɩ nɛ Marmontel ma mɩsɩkʊm fenaɣ pɩnaɣ 1874 taa se pɩwɛ ɖeu, ñɛ-tɛ kalɩtʊ taa nɛ tɔm yaʊ matʊ taa nɛ nɔ-yɔɔdaɣ taa.


text:
Luki 6
Zezi Krisi na brɩ nɩ o dwe siun dɛ cullu tɩm te tɩn
(Matiyu 12:1-14, Marɩkɩ 2:23—3:6)
1Zwifǝ bam siun dɛ dɩdoŋ daa ma yi. Zezi dɩ o karabiǝ bam dɛɛn ma tɔgɩ daanɩ ba da karɩ wʋ ba maa kɛa. Ba na maa kɛ tɩn, o karabiǝ bam maa bwǝri mɩna ba yu ba dʋna. 2Farizɩan tiinǝ badonnǝ na nɛ kʋntʋ tɩn, ba ma bwe ba wɩ: «Bɛɛ mʋ yɩ abam tʋŋɩ tɩtʋŋɩ dɩlʋ na cɔgɩ dɩbam siun dɛ cullu tɩm tɩn?» 3Zezi ma lǝri-ba o wɩ: «Abam ta wʋ fɔgɩ á karɩmɩ Wɛ tɔnɔ kʋm na brɩ Pɛ Davidi taanɩ te tɩn na? Kʋ brɩ sɩ kana dɛɛn jaan-o dɩ o nɔɔna bam. 4O ma vu o zʋ Wɛ digǝ, yɩ o kwe culu dɩpɛ dɩlʋ na tigi da Wɛ ŋwaanɩ tɩn. Dɩpɛ dɩntʋ ya culǝ sɩ nɔn-gaa di-dɩ, kʋ na daɩ Wɛ kaanɩm tiinǝ bam yɩranɩ. Yɩ Davidi dɛɛn di dɩpɛ dɩm, yɩ o daarɩ o pa o nɔɔna bam dɩ tɔgɩ ba di».
5Zezi daa ta ma ta dɩ ba o wɩ: «Kʋntʋ tɩn, amʋ Nabiin-bu wʋm jɩgɩ ni siun dɛ cullu tɩm baŋa nɩ.»
6Kʋntʋ na kɛ tɩn, siun dɛ dɩdɩm daa ma yi. Zezi ma vu o zʋ Zwifǝ bam Wɛ-digǝ. O maa wʋra o brɩ-ba Wɛ taanɩ. Nɔɔnʋ wʋdoŋ maa tɔgɩ o wʋra, o jazɩm jɩŋa na tɩga. 7Wɛ cullu karanyɩna tiinǝ dɩ Farizɩan tiinǝ dɩ maa wʋra. Bantʋ maa kwaanɩ ba lagɩ cwǝŋǝ sɩ ba brɩ nɩ Zezi kɩ o tusi. Kʋntʋ ŋwaanɩ ba dɛɛn je ba yɩr-o sɩ ba nii, oó sɛ o pa nɔɔnʋ na yazurǝ siun dɛ dɩm nɩ naa o bá sɛ. 8Zezi ma lwarɩ ba na bʋŋɩ te tɩn. O ma ta dɩ jɩ-tɩga kam tu o wɩ: «Zaŋɩ wɛɛnɩ n ba n zɩgɩ nɔɔna bam maama tɩtarɩ nɩ.» O ma zaŋɩ o nuŋi o zɩgɩ da.
9Zezi ma bwe-ba o wɩ: «Cullu brɩ sɩ bɛɛ mʋ? Kɔɔ mʋ maŋɩ dɩ culu kʋm, nɔɔnʋ na kɩ o doŋ lanyɩranɩ siun dɛ nɩ mʋ maŋɩ naa o na kɩ-o lwarɩm mʋ gara? Nɔɔnʋ na vrɩ o doŋ ŋwɩa siun dɛ nɩ mʋ maŋɩ naa o na gʋ-o mʋ gara?»
10O na tagɩ kʋntʋ tɩn, o ma nii ba maama, yɩ o daarɩ o ŋɔɔnɩ dɩ jɩ-tɩga kam tu o wɩ: «Twɩ n jɩŋa kam!» O na twɩ o jɩŋa kam tɩn, ka ma joori ka ji lanyɩranɩ. 11Ba na nɛ kʋntʋ tɩn, ba ma fʋlɩ dɩdaanɩ Zezi, yɩ ba banɩ daanɩ sɩ ba nii ba na wʋ́ wanɩ ba kɩ-o te tɩn.
Zezi na kuri o karabiǝ fugǝ-bale te tɩn
(Matiyu 10:1-4, Marɩkɩ 3:13-19)
12Da yantʋ ni nɩ, Zezi ma vu o di piu kʋdoŋ yuu sɩ o warɩ Wɛ. Tɩtɩɩ dɩm kʋntʋ maama o warɩ Wɛ taan, sɩ kʋ yi tɩ-pʋra. 13Tɩga na pʋʋrɩ ka ti tɩn, o ma bǝŋi o karabiǝ bam sɩ ba ba o te. O laan ma lɩ nɔɔna fugǝ-bale ba wʋnɩ, sɩ ba taa yɩ nɔɔna balʋ o na wʋ́ tʋŋɩ tɩn. 14Ba yɩra mʋ tɩntʋ:
Simɔn wʋlʋ Zezi na pɛ o yɩrɩ o wɩ Pɩyɛɛrɩ tɩn,
Andre wʋlʋ na yɩ Simɔn nyaanɩ tɩn,
Zakɩ, Zan, Filipi, Batelemi,
15Matiyu, Toma,
Zakɩ wʋlʋ na yɩ Alɩfɩ bu tɩn,
Simɔn wʋlʋ na yɩ Zelɔtɩ nɔɔna bam wʋ nɔɔnʋ tɩn,
16Zudasɩ wʋlʋ na yɩ Zakɩ bu tɩn,
dɩdaanɩ Zudasɩ Yiskarɩyo wʋlʋ na wʋ́ ba o yǝgi Zezi o pa nɔɔna tɩn.
17Zezi dɛ dɩ ba o zɩgɩ piu kʋm yuu nɩ o tu pɔgɔ-tɩga. O ma zɩgɩ da dɩdaanɩ o karabiǝ zanzan, dɩ nɔn-kɔgɔ zanzan maŋɩ kʋ gilimi kʋ su jǝgǝ kam maama. Bantʋ dɛɛn nuŋi je dwi tǝri tǝri mʋ Zwifǝ bam tɩɩnɩ dɩm maama wʋnɩ. Badonnǝ nuŋi Zeruzalɛm. Badonnǝ dɩ ma nuŋi Tiiri dɩ Sidɔn je sɩlʋ na wʋ nɩnɩʋ kʋm ni nɩ tɩn. 18Ba dɛɛn tu Zezi te sɩ ba cǝgi o taanɩ dɩm, sɩ ba kwǝri ba na yazurǝ dɩ ba yawɩɩrʋ. Nɔɔna badaara wʋra ciciri na jɩgɩ-ba sɩ yaara, yɩ ba na yazurǝ. 19Nɔɔna bam maama maa kwaanɩ sɩ ba dwe-o, bɛŋwaanɩ dam nuŋi o yɩra nɩ dɩ pa ba na yazurǝ.
Wʋpolo dɩ lɛɛrʋ taanɩ
(Matiyu 5:1-12)
20Zezi ma kwǝni o yiǝ o nii o karabiǝ bam seeni yɩ o wɩ:
«Yinigǝ na jɩgɩ abam balʋ tɩn mʋ jɩgɩ yu-yoŋo,
á na wʋ́ da á di Wɛ paarɩ dɩm tɩn ŋwaanɩ.
21Kana na jɩgɩ abam balʋ lele tɩn mʋ jɩgɩ yu-yoŋo,
Wɛ na wʋ́ pa abam kʋ daga tɩn ŋwaanɩ.
Abam balʋ wʋrʋ na cɔgɩ lele tɩn mʋ jɩgɩ yu-yoŋo,
Wɛ na wʋ́ pa abam wʋpolo tɩn ŋwaanɩ.
22Nɔɔna na culi abam, yɩ ba na vaɩ abam, naa ba na twɩ abam, naa ba na jɩgɩ abam ba goonǝ, á na tɔgɩ amʋ na yɩ Nabiin-bu wʋm tɩn ŋwaanɩ, á jɩgɩ yu-yoŋo mʋ. 23Maŋa kalʋ ba na kɩ abam kʋntʋ tɩn, taá faŋɩ-na á caka dɩ wʋpolo, á ŋwɩɩrʋ na yɩ zanzan Wɛ tee nɩ tɩn ŋwaanɩ. Taá ye-na sɩ ba kwǝ-nakwa dɩ dɛɛn kɩ faŋa faŋa Wɛ nijoŋnǝ bam kʋntʋ mʋ.
24Kʋ daarɩ abam balʋ na yɩ nadunǝ tɩn,
kʋ yɩ lɛɛrʋ dɩ abam,
á na maŋɩ á na wo-laarʋ tɩm yɩ á daa bá na-tɩ tɩn ŋwaanɩ.
25Abam balʋ na jɩgɩ wʋ-fwaarʋ á di lele tɩn,
kʋ yɩ lɛɛrʋ dɩ abam,
á na wʋ́ ba á yaarɩ dɩ kana tɩn ŋwaanɩ.
Abam balʋ na jɩgɩ wʋpolo lele tɩn,
kʋ yɩ lɛɛrʋ dɩ abam,
á na wʋ́ ba á keeri yɩ á yi-na lu tɩn ŋwaanɩ.
26Nɔɔna maama na jɩgɩ abam ba zulǝ, kʋ yɩ lɛɛrʋ dɩ abam. Á taá ye-na sɩ ba kwǝ-nakwa dɩ dɛɛn zuli balʋ na paɩ ba yɩ Wɛ nijoŋnǝ yɩ ba yagɩ ba daɩ tɩn.»
Sono taanɩ
(Matiyu 5:38-48, 7:12)
27Zezi daa ma ta o wɩ: «Abam balʋ na cǝgi a taanɩ tɩn nan cǝgi-na lanyɩranɩ. Taá soe á dʋna. Taá kɩ balʋ na culi abam tɩn lanyɩranɩ. 28Kʋ na yɩ balʋ na sɔɔlɩ sɩ kʋ cɔgɩ abam tɩn, sɩ á loori-na Wɛ sɩ DƖ kɩ-ba lanyɩranɩ. Loori-na Wɛ á pa balʋ na jɩgɩ abam ba bɛɛsɩ tɩn. 29Nɔɔnʋ na lɔgɩ n pʋpɔŋɔ, sɩ n guni kʋdoŋ kʋm sɩ o lɔ o wǝli da. Nɔɔnʋ na vrɩ n gwar-bwǝrǝ, yɩ cʋ-o sɩ o vrɩ n gwar-bu dɩ. 30Nɔɔnʋ wʋlʋ maama na loori woŋo nmʋ tee nɩ tɩn, sɩ n pa-o. Nɔɔnʋ na kwe nmʋ woŋo o ja viiri, yɩ bwe kʋ bwiǝ sɩ n joŋi. 31Nan taá kɩ-na á donnǝ lanyɩranɩ, sɩ kʋ maŋɩ dɩ abam na lagɩ sɩ bantʋ taa kɩ abam te tɩn.
32Abam nan na soe balʋ dɩ na soe abam tɩn yɩranɩ, á wʋ́ na pɛɛrɩ na? Nɔɔna balʋ na ba tɔgɩ Wɛ tɩn dɩ soe balʋ na soe-ba tɩn mʋ. 33Abam na kɩ lanyɩranɩ dɩ balʋ na kɩ abam lanyɩranɩ tɩn yɩranɩ, á wʋ́ na pɛɛrɩ na? Nɔɔna balʋ na ba tɔgɩ Wɛ tɩn dɩ maŋɩ ba kɩ kʋntʋ doŋ mʋ. 34Abam na jɩnɩ balʋ abam na bʋŋɩ sɩ baá wanɩ ba joori ba ŋwɩ abam tɩn yɩranɩ, á wʋ́ na pɛɛrɩ na? Nɔɔna balʋ na ba tɔgɩ Wɛ tɩn dɩ yǝni ba paɩ ba donnǝ jɩna, sɩ ba joori ba joŋi kʋ ni nɩ mʋ. 35Abam nan maŋɩ sɩ á taá soe á dʋna sɩ á taá kɩ-ba lanyɩranɩ. Pa-na jɩna, nan yɩ taá tɩɩna sɩ á joori á joŋi. Á na kɩ kʋntʋ doŋ, á wʋ́ na pɛɛrɩ zanzan Wɛ tee nɩ, yɩ kʋʋ́ brɩ sɩ á yɩ Yuutu Baŋa-Wɛ biǝ mʋ, bɛŋwaanɩ Wɛ yǝni DƖ zǝni banɩ-nyɩna dɩ nɔn-balwaarʋ dɩ. 36Á taá jɩgɩ nɔɔna ŋwaŋa, nɩ á Ko Wɛ na jɩgɩ nɔɔna ŋwaŋa te tɩn.»
Yɩ ŋɔɔnɩ n doŋ wǝǝnu
(Matiyu 7:1-5)
37«Abam yɩ taá ŋɔɔna á donnǝ wǝǝnu, sɩ Wɛ yɩ ŋɔɔnɩ abam dɩ wǝǝnu. Yɩ taá lwɛ-na nɔɔna, sɩ Wɛ yɩ zaŋɩ DƖ ba DƖ lwɛ abam dɩ. Nan yagɩ-na á donnǝ lwarɩm á ma cɛ-ba, sɩ Wɛ wʋ́ yagɩ abam lwarɩm DƖ ma cɛ abam dɩ. 38Pa-na á donnǝ woŋo kʋlʋ na maŋɩ sɩ á pa-ba tɩn, sɩ Wɛ dɩ wʋ́ pa abam woŋo kʋlʋ na maŋɩ sɩ DƖ pa abam tɩn. Wɛ wʋ́ pa abam lanyɩranɩ nɩnɛɛnɩ ba na kwe bwaŋ-kamunu ba maŋɩ ba vuuri ka ni yɩ kʋ siiri te tɩn. Bwaŋa kalʋ abam na ma á maŋɩ á pa nɔɔna tɩn, Wɛ dɩ wʋ́ ma kantʋ mʋ DƖ maŋɩ DƖ pa abam dɩ.»
39Zezi laan ma maŋɩ mɩmaŋa o brɩ-ba o wɩ: «Lilwe wʋ́ wanɩ o vaŋɩ o doŋ lilwe na? Ba na vaŋɩ daanɩ, ba maama bá tʋ goŋo wʋnɩ na? 40Karabu bá wanɩ o dwǝni o karanyɩna. Karabu nan na zaasɩ o ti maama, o dɩ o karanyɩna kam maɩ daanɩ mʋ.
41Abam nyɩ dɩ nɔɔnʋ na nii o doŋ yi nɩ o na gaa balaŋa da, yɩ o ba lagɩ sɩ o lwarɩ nɩ o tɩtɩ yi jɩgɩ daa tɩn. Kʋ maŋɩ sɩ kʋ taa yɩ kʋntʋ doŋ na? 42Nmʋ na wʋ nɛ daa na wʋ nmʋ yi nɩ tɩn, nmʋ wʋ́ kɩ ta n ta n doŋ nɩ o ba sɩ n lɩ gaa o yi nɩ? Nmʋ yɩ pipiri-nyɩm dɩ nmʋ na kɩ n doŋ te tɩn. Nmʋ nan maŋɩ sɩ n lɩ n tɩtɩ yi daa kam mʋ, sɩ n laan wanɩ n nii lanyɩranɩ sɩ n lɩ n doŋ yi gaa kam.»
Nɔɔnʋ kǝm mʋ pa ba lwarɩ o na yɩ te tɩn
(Matiyu 7:16-20, 12:33-35)
43«Tu-ŋʋŋʋ bá wanɩ kʋ lǝ bu-balwaarʋ. Tu-balɔrɔ dɩ nan bá wanɩ kʋ lǝ bu-ŋʋna. 44Abam na lagɩ sɩ á lwarɩ tiu maama na yɩ kʋlʋ tɩn, á wʋ́ ma kʋ biǝ mʋ á lwarɩ. Nmʋ bá na mɔɔla sabara yuu nɩ, asawɛ n na swan kaligoŋo kuri nɩ n twɛ. 45Nɔn-ŋʋm ŋɔɔnɩ wo-ŋʋnnʋ tɩlʋ na wʋ o wʋbʋŋa nɩ tɩn mʋ. Nɔn-balɔrɔ dɩ ma ŋɔɔnɩ wo-balwaarʋ tɩlʋ na wʋ o wʋbʋŋa nɩ tɩn. Woŋo kʋlʋ maama na wʋ nɔɔnʋ wʋbʋŋa nɩ tɩn mʋ tɔgɩ o ni kʋ nuŋǝ.»
Dɩ́ na maŋɩ sɩ dɩ́ sɛ Wɛ taanɩ te tɩn
(Matiyu 7:24-27)
46«Bɛŋwaanɩ mʋ yɩ á bǝ amʋ sɩ ‹Yuutu, Yuutu›, yɩ á ba kɩ a na wɩ á kɩ te tɩn? 47Wʋlʋ maama na tu amʋ te o cǝgi a taanɩ dɩm yɩ o kɩ a na wɩ te tɩn, amʋ wʋ́ brɩ abam kʋntʋ tu na nyɩ te tɩn. 48Wʋntʋ nyɩ dɩ nɔɔnʋ wʋlʋ na lagɩ o lɔ o sɔŋɔ yɩ o kʋ goŋo o yi pulɔrɔ yɩ o laan cwi sɔŋɔ kʋm kuri pulɔrɔ kʋm baŋa nɩ tɩn mʋ. Dʋ-na na daga yɩ ba magɩ sɔŋɔ kʋm, ba bá wanɩ ba coori-kʋ, o na lɔgɩ-kʋ lanyɩranɩ yɩ kʋ dana tɩn ŋwaanɩ. 49Kʋ daarɩ wʋlʋ maama nan na cǝgi amʋ taanɩ dɩm yɩ o ba kɩ a na wɩ te tɩn, kʋntʋ tu nyɩ dɩ nɔɔnʋ wʋlʋ na lɔgɩ o sɔŋɔ kasʋlʋ baŋa nɩ yɩ o wʋ kʋgɩ goŋo sɩ o ma cwi-kʋ tɩn mʋ. Dʋ-na na daga, baá magɩ sɔŋɔ kʋm ba guri yɩ ba coori kʋ maama.»


text:
Kaabʊ
Kaabʊ kɛna tɩŋ tɔɔnaɣ ŋga pahayʊ-kɛ pɩ-tɛɛ lila yɔɔ yɔ yaa ka-hatʊ yɔɔ. Kaabʊ tɛɛ lila ana awɛ kuŋgulum kuŋgulum ɛzɩ putuula yɔ. Papɩzɩɣ pɔtɔɔ kaabʊ nɛ lɛŋ yaa pehilina ɖozi. Kaabʊ kʊnɛ kɩlɩʊ sɔzɩŋ kamaɣfɛyɩ kɛ ɖozi taa.
Tɔɔnasɩ nzɩ papɩzɩɣ pesidi kaabʊ taa nɛ pɩwɛɛ camɩyɛ yɔ sɩɖɔɔ nɛ sɩ-taa kɔyɔ: tɩmaatɩ, hɛɛ, awiihɛɛ, akaŋgaa, karɔtɩ, kela nɛ pesidina num mbʊ ɛyʊ sɔɔlaa yɔ. Pʊtɔbʊʊ se paa tɔɔnaɣ ŋga papɩzɩɣ pɛsidi kaabʊʊ ka-taa nɛ pɩwɛɛ camɩyɛ. Papɩzʊ pasɩɩ kaabʊ nɛ kileɖi kɩɩwɛɛkʊʊ ɛlɛ pʊtɔpɔzɩ se pasɩɩ-kʊ yem kɔyɔ kɩpɩzɩɣ kɩɖazɩ yaa kɩwɩlɩ. Ɛyʊ ɛsɔɔla-kʊ sɩʊ camɩyɛ kɔyɔ, pɩwɛɛ se ɛsɩɩ-kʊ nikaɣ ŋgbaʊ taa yaa ɛɖʊ kañɩŋga ɖoli lɛ ɛyʊyɩ lim nɛ ehuuzi kabaɣ ŋga payaɣ-kɛ kpotoku yɔ yaa mbʊ pɩkpɩnda camɩyɛ ɛlɛ pʊmʊʊ nikaɣ camɩyɛ yɔ.
Kaabʊ tɔnʊʊ tɩna ɖama yɔɔ ɛzɩ takayasɩ hatʊ tɩnʊʊ ɖama yɔɔ yɔ nɛ pɩfɛyɩ camɩyɛ se ɛyʊ ɛfaɣ kaabʊ nɛ pɩkazɩ se ɛsɩʊ. Pɩtɛ lakazɩ nzɩ sɩhaɣ kʊdɔmɩŋ. Yee kɩpaɣla camɩyɛ nɛ ɛyʊ sɔɔlɩ mbʊ se ɛlakɩna-kʊ nɛ kɩkazɩ yɔ, pɩwɛɛ se ekuli ñʊʊyɔɔ tɔnɩŋ nɛ pɩmaɣna mbʊ ɛsɔɔlaa yɔ.
Kaabʊnaa wɛna tomnasi ndɩ ndɩ: nakʊyʊ kɛ kʊlʊmʊʊ tɩyɛ, lɛɛŋ sɛɛ cahʊʊ ɛzɩ calɩm yɔ, nɩɩyɛ ɖɔɖɔ lɛ ɛwɛ kɩsɛɛmɩm muzulee, nabʊyʊ taa ɖɔɖɔ lɛ kaabʊnaa nabɛyɛ caaɣ wɛʊ tɛtʊ yɔ.
Keteŋa kpeekpe taa pɩnaɣ 2014 taa kaabʊnaa mba pahayaa yɔ patalɩʊ tɔɔnɩnaa ɛzɩ miliyɔɔnaa 92 640 689 yɔ. Ɛlɛ pɩnaɣ ŋga ka-taa lɛ, keteŋga kpeekpe taa lɛ Siini ɛjaɖɛ taa kɛ pakɩlɩɣ kaabʊnaa hayʊ nɛ pɩtɩŋ Ɛndɩ ɛjaɖɛ nɛ naatozo ñɩnɖɛ yɔ Etazunii.


text:
Alimiiniyɔɔm
Kpɛlɩ kpɛlɛkʊʊ wonuu nakʊyʊʊ payaɣ se alimiiniyɔɔm. Kɩ-pʊyʊ ñɩɩɩ mayaɣ kɛ 13. Ki-kumoɖe kɛ Al. Pɛtɛyɩ ñɩɣlɩm mbʊ pɩ-taa takɩlɩ wɛʊ camɩyɛ yɔ hɔɔlɩŋ ndɩ ndɩ taa. Alimiiniyɔɔm wɛ tindimiye 13 ñɩnɖɛ taa.
Alimiiniyɔɔ kɛ ñɩɣlɩm wonuu ŋgʊ ɛyʊ pɩzɩɣ enuuti-kʊ yem kɛlɛʊ yɔ. Kɩwɛna ñɩɣlɩm wonuu ŋgʊ payaɣ se arɩzaɣ yɔ kɩ-tɔlɩm. Alimiiniyɔɔm ɛɛmʊʊ kalɩkɔdaɣ yem. Ɖɔɖɔ lɛ, kɩfɛyɩna kpɩndʊʊ (densité) pʊɖɔɔ. Ñɩɣlɩm wondu taa payɩ lɛ, ɔkɩsiizɛɛnɩ nɛ siliisiyɔɔm pa-wayɩ lɛ, alimiiniyɔɔm kɩlɩna tɔyʊʊ tɛtʊ yɔɔ cɩnɛ. Ɖɛ-tɛtʊ ilemiye ɖɩnɛ ɖɩ-yɔɔ lɛ, yee pɛtɛyɩ ñɩɣlɩm wondu tɩŋa payɩ tam mɩnɩʊ kɔyɔ, alimiiniyɔɔm kpakɩɣ hɔɔlɩŋ lutozo mpilim.
Paapɩzɩɣ pakpaɣ alimiiniyɔɔm ɖeke nɛ palabɩna pʊyʊ, mbʊ yɔ kɩkɩlɩɣ yoluu. Pesidiɣ-kʊ nɛ ñɩɣlɩm wondu lɛɛtʊ ndɩ ndɩ nɛ pʊcɔ palabɩna-kʊ nɛ tʊmɩyɛ. Pesidiɣ-kʊ nɛ ñɩɣlɩm wondu ndʊ yɔ, tɩtalɩɣ 270 mbʊ yɔ. Ñɩɣlɩm tɛtʊ ndʊ payaɣ se pɔkɩsiti yɔ ndʊ kɩlɩɣna ɖɔʊ alimiiniyɔɔm taa. Alimiiniyɔɔm taa lɛ, pɔkɩsiti ŋgʊ kɩwɛɣ ɛzɩ kalɩkɔdaɣ wonuu nakʊyʊ yɔ. Kalɩkɔdaɣ wonuu ŋgʊʊ palakɩ tʊmɩyɛ nɛ palɩzɩ ñɩɣlɩm wonuu ŋgʊ payaɣ se alimiini yɔ. Papɩzɩɣ palɩzɩ alimiini ñɩɣlɩm wonuu ɖɔɖɔ ñɩlɩm wonuu ŋgʊ payaɣ se nefeliini (néphéline) yɔ kɩ-taa. Papɩzɩɣ palɩzɩ-kʊ ɖɔɖɔ ñɩɣlɩm wondu tʊnɛ tɩ-taa. Ndʊʊ yɔ : lesiiti (leucite) nɛ silimaniiti (sillimanite) nɛ andalusiiti (andalousite) nɛ misikoviiti (muscovite).


text:
Rom 5
Zezi na fɔgɩ dɩbam dɩ Wɛ daanɩ te tɩn
1Dɩ́ na kɩ dɩ́ wʋ-dɩdʋa dɩ Zezi tɩn mʋ pɛ dɩ́ na cɩga Wɛ tee nɩ. Kʋntʋ, dɩbam dɩ Wɛ fɔgɩ daanɩ dɩ́ Yuutu Zezi Krisi ŋwaanɩ mʋ. 2Zezi mʋ pɛ dɩbam yi Wɛ yigǝ, yɩ Wɛ kɩ dɩbam yu-yoŋo dɩ́ na kɩ dɩ́ wʋ-dɩdʋa dɩd-o tɩn ŋwaanɩ. Kʋntʋ tɩn, dɩ́ jɩgɩ tɩɩna nɩ dɩ́ wʋ́ na paarɩ-zulǝ Wɛ tee nɩ, yɩ kʋ paɩ dɩbam jɩgɩ wʋpolo lanyɩranɩ. 3Dɩ́ nan ta jɩgɩ wʋpolo dɩ́ yaara yam wʋnɩ, bɛŋwaanɩ dɩ́ ye nɩ yaara waɩ ya paɩ dɩ́ fɔgɩ dɩ́ zɩgɩ dɩ pu-dɩa. 4Dɩ́ pu-dɩa kam yaara yam wʋnɩ tɩn laan maa pa dɩ́ zɩgɩ kǝŋkǝŋ maŋɩm wʋnɩ. Dɩ́ na zɩgɩ kǝŋkǝŋ maŋɩm wʋnɩ tɩn laan maa pa dɩ́ jɩgɩ tɩɩna Wɛ tee nɩ. 5Dɩ́ na jɩgɩ tɩɩna kʋntʋ tɩn, kʋ bá pa dɩ́ na dɩ́ cavɩɩra, bɛŋwaanɩ Wɛ tiini DƖ kɩ DƖ sono dɩbam bɩcara nɩ, dɩ DƖ na pɛ DƖ Jorokʋm wʋ dɩbam wʋnɩ tɩn.
6Dɩbam na bwǝnǝ yɩ dɩ́ warɩ dɩ́ joŋi dɩ́ tɩtɩ tɩn, mʋ Zezi Krisi tɩga o ma vrɩ dɩbam na yɩ nɔn-balwaarʋ tɩn, maŋa kalʋ Wɛ wʋbʋŋa na lagɩ tɩn. 7Kʋ cana sɩ nɔɔnʋ sɛ o tɩ o doŋ ŋwaanɩ, dɩ o na wʋ́ tɩ wʋlʋ ŋwaanɩ tɩn na maŋɩ o yɩ cɩga tu te dɩ. Kʋ nan waɩ kʋ kɩ sɩ nɔɔnʋ bá kwarɩ fʋʋnɩ sɩ o tɩ nɔn-ŋʋm ŋwaanɩ. 8Kʋ nan na yɩ Baŋa-Wɛ, dɩntʋ brɩ dɩbam DƖ na tiini DƖ soe dɩbam te tɩn, dɩ DƖ na pɛ Zezi Krisi ba o tɩ dɩbam ŋwaanɩ maŋa kalʋ dɩ́ ya ta na yɩ lwarɩm kǝrǝ tɩn. 9Zezi na tɩga yɩ o jana kam nuŋi tɩn mʋ pɛ dɩ́ na cɩga Wɛ tee nɩ. Kʋ nan na dwe dɩdɩ tɩn, o laan wʋ́ joŋi dɩbam Wɛ ban-zɔŋɔ kʋm wʋnɩ. 10Dɩbam ya yɩ Wɛ dʋna mʋ. DƖ Bu wʋm tʋʋnɩ dɩm nan mʋ pɛ dɩbam dɩ Wɛ fɔgɩ daanɩ. Kʋ nan na dwe dɩdɩ, dɩbam laan na jigi Wɛ nɔɔna tɩn, DƖ Bu wʋm wʋ́ vrɩ dɩbam, o na joori o bi o yagɩ tʋʋnɩ tɩn ŋwaanɩ. 11Kʋlʋ ta na wǝli da tɩn, dɩ́ jɩgɩ wʋpolo lanyɩranɩ dɩ Wɛ, dɩ dɩ́ Yuutu Zezi Krisi na pɛ dɩbam dɩ Wɛ fɔgɩ daanɩ tɩn ŋwaanɩ.
Adam na vɩn Wɛ ni tɩn mʋ pɛ tʋʋnɩ ba, Zezi maa ja ŋwɩa o ba
12Nabiinu dɩdʋa ŋwaanɩ mʋ pɛ lwarɩm ba lʋgʋ baŋa, yɩ lwarɩm dɩ ja tʋʋnɩ dɩ wǝli da dɩ ba. Kʋntʋ tɩn, nabiinǝ maama maŋɩ sɩ ba tɩ mʋ, ba maama na kɩ lwarɩm tɩn ŋwaanɩ. 13Kʋ na wʋ́ loori sɩ Wɛ kɩ DƖ cullu tɩm DƖ nɔɔna bam jɩŋa nɩ tɩn, dɩ lwarɩm maŋɩ dɩ wʋ lʋgʋ baŋa nɩ mʋ. Cullu tɩm nan ya ta na tǝrǝ tɩn, Wɛ ba jeeli nɔɔna lwarɩm. 14Kʋ na zɩgɩ Adammaŋa kam nɩ sɩ kʋ vu kʋ yi Moyisi maŋa kam tɩn, tʋʋnɩ ya maŋɩ dɩ wʋra mʋ yɩ dɩ waɩ nabiinǝ. Dɩ maa waɩ balʋ dɩ na kɩ ba tusi, yɩ kʋ daɩ nɩ Adam dɛɛn na kɩ lwarɩm o vɩn Wɛ ni te tɩn.
Adam nan brɩ dɩbam Zezi na lagɩ o ba tɩn nyɩnyʋgʋ mʋ. 15Ba nan daɩ bɩdwɩ. Bɛŋwaanɩ Adam dɛɛn na kɩ lwarɩm dɩlʋ tɩn daɩ bɩdwɩ dɩ Wɛ na pɛ dɩbam pɛɛrɩ dɩlʋ zaanɩ tɩn. Nabiinu dɩdʋa kam kʋntʋ lwarɩm dɩm ŋwaanɩ mʋ pɛ nɔɔna zanzan tɩ. Wɛ zaanɩ dɩm nan dwe kʋntʋ, yɩ DƖ tʋŋɩ nabiinu dɩdʋa, wʋntʋ mʋ yɩ Zezi Krisi, sɩ o kɩ nɔɔna zanzan yu-yoŋo kʋ ja gaalɩ. 16Wɛ na pɛ pɛɛrɩ dɩm nɔɔna zaanɩ kʋntʋ tɩn, kʋ daɩ bɩdwɩ nɩ Adam na kɩ lwarɩm te tɩn. Wʋntʋ na kɩ lwarɩm o vɩn Wɛ ni bɩdwɩ tɩn mʋ pɛ Wɛ di nɔɔna sarɩya. Kʋ daarɩ nɔɔna zanzan na kɩ ba tusi tɩn, Wɛ pɛɛrɩ dɩm nan pɛ ba lwarɩm zanzan ti yɩ ba na cɩga DƖ tee nɩ. 17Nabiinu dɩdʋa kam lwarɩm ŋwaanɩ mʋ pɛ tʋʋnɩ tɔgɩ da dɩ jaanɩ nɔɔna. Kʋ nan na dwe dɩdɩ tɩn, balʋ maama Wɛ na kɩ-ba yu-yoŋo kʋ ja gaalɩ, yɩ DƖ kwǝri DƖ pa ba na cɩga DƖ tee nɩ tɩn, mʋ wʋ́ ta ŋwɩ Wɛ paarɩ dɩm wʋnɩ nabiinu dɩdʋa wʋlʋ na yɩ Zezi Krisi tɩn ŋwaanɩ.
18Dɩ́ nan lwarɩ nɩ Adam na kɩ o tusi bɩdwɩ tɩn mʋ pɛ nabiinǝ maama na cɔgɩm Wɛ tee nɩ. Zezi Krisi yɩranɩ kǝm-laa kʋm dɩ nan mʋ pɛ nɔɔna na cɩga yɩ ba jɩgɩ ŋwɩa Wɛ tee nɩ. 19Nabiinu dɩdʋa kam na vɩn Wɛ ni dɩm tɩn mʋ pɛ nɔɔna zanzan yɩ lwarɩm kǝrǝ. Nɔɔnʋ dɩdʋa kam na yɩ Zezi Krisi tɩn nan na sɛ Wɛ ni tɩn dɩ wʋ́ pa nɔɔna zanzan na cɩga Wɛ tee nɩ.
20Wɛ dɛɛn kɩ DƖ cullu tɩm nɔɔna jɩŋa nɩ, sɩ kʋ pa lwarɩm fɔgɩ dɩ puli. Lwarɩm nan na puli kʋntʋ tɩn, Wɛ na kɩ nɔɔna zaanɩ te tɩn wʋ́ tiini kʋ puli zanzan kʋ dwǝni. 21Kʋntʋ tɩn, lwarɩm tɔgɩ tʋʋnɩ ŋwaanɩ mʋ dɩ maa te nɔɔna. Wɛ zaanɩ dɩm nan tɔgɩ DƖ na paɩ nɔɔna cɩga te tɩn ŋwaanɩ mʋ dɩ maa di paarɩ nɔɔna tɩtarɩ nɩ, sɩ ba taa jɩgɩ ŋwɩa kalʋ na ba ti tɩn Wɛ tee nɩ dɩ́ Yuutu Zezi Krisi ŋwaanɩ.


text:
Zan 4
Samari tiinǝ kaanɩ na lwarɩ Zezi te tɩn
1-3Farizɩan tiinǝ bam dɛɛn ma ni nɩ Zezi wʋra o paɩ nɔɔna zanzan tɔgɩ o kwaga kʋ dwe Zan, yɩ o ta kwǝri o miisi-ba na wʋnɩ Wɛ ŋwaanɩ. Kʋ nan daɩ Zezi tɩtɩ mʋ miisi-ba na wʋnɩ, kʋ yɩ o karabiǝ bam mʋ miisi-ba. Zezi na maanɩ nɩ Farizɩan tiinǝ bam lwarɩ kʋntʋ tɩn, o ma zaŋɩ Zude nɩ o joori o maa ve Galile. 4O na maa ve kʋntʋ tɩn, o maŋɩ sɩ o tɔgɩ Samari wʋnɩ mʋ o kɛ.
5O ma vu o yi Samari tɩʋ kʋdoŋ, kʋ yɩrɩ mʋ Siswaarɩ. Kʋ batwarɩ dɩ tɩga kalʋ Zakɔbɩ dɛɛn na pɛ o bu Zʋzɛfʋ faŋa faŋa tɩn. 6Zakɔbɩ dɛɛn jɩgɩ vʋlɩ je sɩm kʋntʋ nɩ, dɩ ta na wʋra dɩ zɩm maama. Zezi na ve taan kʋntʋ tɩn, o ma bwǝni. O ma vu o jǝni vʋlɩ dɩm ni nɩ. Kʋ dɛɛn yɩ wɩa tɩtarɩ nɩ mʋ. 7-8O karabiǝ bam maa kɛ tɩʋ kʋm wʋ sɩ ba yǝgi wʋdiu. Zezi na je da kʋntʋ tɩn, Samari tiinǝ kaanɩ wʋdoŋ laan ma ba sɩ o mɔ na. Zezi ma ta dɩd-o o wɩ, o kɩ na o pa-o sɩ o nyɔ.
9Kaanɩ wʋm ma ta dɩ Zezi o wɩ: «Nmʋ yɩ Zwifu mʋ, yɩ amʋ yɩ Samari tu. Bɛɛ mʋ yɩ n ta n wɩ, a kɩ na a pa-m?» Kaanɩ wʋm tagɩ kʋntʋ, bɛŋwaanɩ Zwifǝ bam dɩ Samari tiinǝ dɛɛn warɩ daanɩ.
10Zezi ma lǝr-o o wɩ: «Nmʋ ya na ye pɛɛrɩ dɩlʋ Wɛ na lagɩ DƖ pa-m tɩn, yɩ nmʋ ya na ye wʋlʋ na loori nmʋ na tɩn, nmʋ tɩtɩ ya mʋ wʋ́ loori amʋ, yɩ a pa nmʋ na balʋ na paɩ nabiinǝ ŋwɩ-dʋŋa tɩn.»
11Kaanɩ wʋm ma ta dɩd-o o wɩ: «A tu, nmʋ ba jɩgɩ goŋo yɩ vʋlɩ dɩm luunǝ. Nmʋ nan wʋ́ kɩ ta mʋ n mɔ na balʋ na paɩ nabiinǝ ŋwɩ-dʋŋa tɩn? 12Dɩbam nabaarʋ Zakɔbɩ mʋ kʋgɩ vʋlɩ dɩntʋ o pa dɩbam. Wʋntʋ tɩtɩ dɩ o biǝ dɩ o vara maama dɛɛn mɔɔnɩ na yo mʋ faŋa faŋa ba nyɔa. Nmʋ nan bʋŋɩ n paɩ n dwe Zakɔbɩ mʋ naa?»
13O ma lǝr-o o wɩ: «Kʋ na yɩ vʋlɩ dɩntʋ na bam, nɔɔnʋ wʋlʋ maama na nyɔgɩ-ba tɩn, na-nyɔm ta wʋ́ ja kʋntʋ tu. 14Kʋ nan na yɩ na balʋ amʋ na wʋ́ pa tɩn, na-nyɔm daa bá ja wʋlʋ na nyɔgɩ-ba tɩn. Na balʋ a na wʋ́ pa tɩn wʋ́ ji nɩnɛɛnɩ buli-yi mʋ te o wʋnɩ, yɩ dɩ wʋ́ ta burǝ na balʋ na paɩ ŋwɩ-dʋŋa kalʋ na ba ti tɩn.»
15Kaanɩ wʋm daa ma ta dɩd-o o wɩ: «A tu, nan pa-nɩ na bam kʋntʋ, sɩ na-nyɔm daa yɩ ja-nɩ sɩ a taa tui yo a mɔɔnɩ na.»
16Zezi ma ta dɩd-o o wɩ: «Ve n bǝŋi n barʋ sɩ á da daanɩ á ba.»
17Kaanɩ wʋm ma lǝri o wɩ, wʋm ba jɩgɩ barʋ.
Zezi ma ta-o o wɩ: «Nmʋ na tagɩ nɩ n ba jɩgɩ barʋ tɩn yɩ cɩga mʋ. 18Nmʋ ya n zʋ banna banu mʋ, yɩ nmʋ na wʋ nɔɔnʋ wʋlʋ tee nɩ lele kʋntʋ tɩn daɩ n barʋ. Kʋ yɩ cɩga mʋ n tagɩ n brɩ-nɩ.»
19Kaanɩ wʋm ma ta dɩd-o o wɩ: «A tu, amʋ lwarɩ nɩ n yɩ Wɛ nijoŋnu mʋ. 20Dɩbam Samari tiinǝ nabaara bam dɛɛn tui piu kʋntʋ yuu mʋ ba zuli Wɛ. Kʋ daarɩ abam Zwifǝ bam brɩ nɩ, kʋ maŋɩ sɩ nɔɔna taa zuli Wɛ Zeruzalɛm nɩ mʋ.»
21Zezi laan ma ta dɩd-o o wɩ: «Kaanɩ, sɛ a taanɩ dɩm. Maŋa wʋ́ ba, yɩ abam daa bá ta ve piu kʋntʋ yuu naa Zeruzalɛm sɩ á zuli dɩ́ Ko Wɛ da. 22Abam Samari tiinǝ yǝri wʋlʋ á na zuli tɩn. Dɩbam Zwifǝ bam nan ye wʋlʋ dɩ́ na zuli tɩn, bɛŋwaanɩ Wɛ tɔgɩ Zwifǝ bam jɩŋa mʋ DƖ vrɩ nabiinǝ ba lwarɩm wʋnɩ. 23Kʋ daarɩ maŋa maa bɩɩnɩ lele kʋntʋ, yɩ balʋ na sɩɩnɩ ba zuli dɩ́ Ko Wɛ cɩga tɩn, baá zuli-DƖ dɩ Wɛ Joro dam dɩ cɩga. Mʋ dɩ́ Ko Wɛ na lagɩ sɩ nabiinǝ taa zuli-DƖ te tɩn. 24Wɛ yɩ joro mʋ. Balʋ maama na lagɩ ba zuli-DƖ tɩn maŋɩ sɩ ba zuli-DƖ dɩ Wɛ Joro dam dɩ cɩga mʋ.»
25Kaanɩ wʋm ma ta o wɩ: «Amʋ ye sɩ Mesi wʋlʋ ba na bǝ nɩ Krisi tɩn wʋ́ ba. O nan na tuǝ, oó ta Wɛ cɩga kam maama o brɩ dɩbam.»
26Zezi ma lǝr-o o wɩ: «Kʋ yɩ amʋ mʋ kʋntʋ, a zɩgɩ a ŋɔɔnɩ dɩ nmʋ.»
27Zezi karabiǝ bam laan ma joori ba ba. Ba na nɛ Zezi na zɩgɩ o ŋɔɔnɩ dɩ kaanɩ wʋm kʋntʋ tɩn, kʋ ma sʋ-ba. Dɩ kʋntʋ dɩ, ba wʋlʋwʋlʋ nan wʋ bwe o nii, «bɛɛ mʋ o laga?» naa, «bɛɛ mʋ yɩ Zezi ŋɔɔnɩ dɩ kaanɩ wʋm?»
28Kaanɩ wʋm laan ma yagɩ o kɔɔrʋ wʋm, yɩ o daarɩ o vu tɩʋ kʋm wʋ. O na yi da tɩn, o ma ta dɩ nɔɔna bam o wɩ: 29«Ba-na á nii nɔɔnʋ, o na tagɩ amʋ na kɩ kʋlʋ maama tɩn o brɩ-nɩ. A yǝri wʋntʋ mʋ wʋ́ ta yɩ Krisi wʋm Wɛ na tʋŋɩ tɩn naa?» 30O na tagɩ o brɩ-ba kʋntʋ tɩn, ba ma nuŋi tɩʋ kʋm wʋnɩ ba maa ve Zezi te.
31Kantʋ maŋa kam nɩ Zezi karabiǝ bam ma ta dɩd-o sɩ o di wʋdiu. 32O ma lǝri-ba o wɩ: «A maŋɩ a jɩgɩ wʋdiu. Abam nan yǝri kʋ na yɩ wʋdiu kʋlʋ tɩn.»
33O karabiǝ bam laan ma bwe daanɩ ba wɩ: «Nɔɔnʋ mʋ nan ga jaanɩ wʋdiu o ba o pa-o naa?»
34Zezi ma ta dɩ ba o wɩ: «Amʋ wʋdiu kʋm yɩ sɩ a tɔgɩ wʋlʋ wʋm na tʋŋɩ-nɩ tɩn wʋbʋŋa mʋ, sɩ a tʋŋɩ o tɩtʋŋa yam a ti. 35Abam yǝni á tɛ nɩ: ‹Kʋ daarɩ canɩ sɩna mʋ sɩ dɩ́ kɩ faa.› Amʋ nan lagɩ a ta abam sɩ á fɔgɩ á nii karɩ sɩm na yɩ te tɩn. Faa kʋm bɩga, kʋ laan daarɩ zagɩm mʋ. 36Maŋa kam yiǝ, sɩ wʋlʋ na kɩ faa kʋm tɩn joŋi o ŋwɩɩrʋ. Faa kʋm nyɩ dɩ nɔɔna balʋ Wɛ na vrɩ DƖ pa ba na ŋwɩ-dʋŋa kalʋ na ba ti tɩn mʋ, sɩ nɔɔnʋ wʋlʋ na dugi tɩn dɩ wʋlʋ na zagɩ tɩn maama wǝli daanɩ ba na wʋpolo. 37Taanɩ dɩntʋ yɩ cɩga mʋ: ‹Nɔɔnʋ mʋ dugǝ, yɩ wʋdoŋ zagɩ.› 38Kʋntʋ tɩn, a tʋŋɩ abam sɩ á vu á beeri nɔɔna mʋ á pa Wɛ. Kʋ nyɩ nɩnɛɛnɩ abam wʋ vagɩ mɩna, yɩ á laan wʋ́ vu á zagɩ-ya. Nɔɔna badonnǝ mʋ vagɩ-ya, yɩ abam di nyɔɔrɩ ba tɩtʋŋa yam baŋa nɩ.»
39Samari tiinǝ kaanɩ wʋm dɛɛn na tagɩ o brɩ o tɩʋ kʋm tiinǝ nɩ Zezi tagɩ wʋm na kɩ kʋlʋ maama o brɩ-o tɩn, kʋ ma pa Samari tiinǝ zanzan kɩ ba wʋ-dɩdʋa dɩ Zezi. 40Samari tiinǝ bam ma vu Zezi te, ba loor-o sɩ o maŋɩ ba tee nɩ. O ma kɩ da yale dɩ ba.
41Nɔɔna zanzan daa ta ma kɩ ba wʋ-dɩdʋa dɩd-o o ni-taanɩ dɩm ŋwaanɩ. 42Ba ma ta dɩ kaanɩ wʋm ba wɩ: «Dɩbam laan kɩ dɩ́ wʋ-dɩdʋa dɩd-o, yɩ kʋ daa daɩ nmʋ na tagɩ kʋlʋ n brɩ dɩbam tɩn ŋwaanɩ. Dɩbam tɩtɩ ni o taanɩ dɩm, yɩ dɩ́ kwǝri dɩ́ lwarɩ nɩ wʋntʋ mʋ sɩɩnɩ o yɩ wʋlʋ na vrɩ nabiinǝ lwarɩm wʋnɩ tɩn.»
Zezi na pɛ dɩdɛɛrʋ wʋdoŋ bu na yazurǝ te tɩn
43Da yale yam dɛɛn na kɛ tɩn, Zezi ma zaŋɩ o maa ve o tɩtɩ tɩʋ Galile. 44Zezi tɩtɩ dɛɛn mʋ tagɩ o wɩ, ba ba nɩgɩ Wɛ nijoŋnu o tɩtɩ tɩʋ nɩ. 45Zezi nan na ve o yi Galile tɩn, nɔɔna ma jeer-o lanyɩranɩ, bɛŋwaanɩ ba ya na ve Zeruzalɛm sɩ ba di Pakɩ candiǝ kam tɩn, ba nɛ wo-kɩnkagɩla yalʋ maama o na kɩ da tɩn.
46Zezi laan ma joori o vu Kana, Galile tɩʋ nɩ. Kʋ yɩ jǝgǝ kalʋ o ya na pɛ na bam ji tweeru biǝ sana tɩn mʋ.
Dɩdɛɛrʋ wʋdoŋ maa wʋ Kapɛrnawum nɩ, yɩ o bu ba jɩgɩ yazurǝ. 47O na lwarɩ nɩ Zezi nuŋi Zude nɩ o ba Galile tɩn, o ma zaŋɩ o vu o te, o loor-o sɩ o vu Kapɛrnawum o pa o bu wʋm na yazurǝ, o na lagɩ o tɩ tɩn ŋwaanɩ. 48Zezi ma ta dɩd-o o wɩ: «Abam na wʋ nɛ wo-kɩnkagɩla yalʋ na brɩ nɩ Wɛ tʋŋɩ-nɩ tɩn, abam bá fɔgɩ á sɛ amʋ.»
49Dɩdɛɛrʋ wʋm daa ma ta o wɩ: «A tu, pa dɩ́ vu lɩla sɩ a bu wʋm wʋ́ zɩgɩ o tɩ.»
50Zezi laan ma ta dɩd-o o wɩ: «Ve sɔŋɔ, sɩ n bu wʋm daa bá tɩ.»
Nɔɔnʋ wʋm ma kɩ o wʋ-dɩdʋa dɩ Zezi na tagɩ te tɩn, yɩ o zaŋɩ o viiri. 51O ta na wʋ cwǝŋǝ nɩ o maa ve sɔŋɔ tɩn, mʋ o tɩntʋŋna tu ba jeer-o, yɩ ba ta ba wɩ: «N bu wʋm nɛ yazurǝ.»
52O ma bwe-ba o wɩ: «Maŋa kɔɔ mʋ kʋ garɩ bu wʋm yɩra nɩ?» Ba ma ta ba wɩ: «Kʋ yɩ diin, wɩa tɩtarɩ nɩ mʋ, o paa kam yag-o.» 53Ba na tagɩ kʋntʋ tɩn, nɔɔnʋ wʋm ma guli nɩ kʋ yɩ maŋa kam kʋntʋ nɩ nɔ́ɔ mʋ Zezi tagɩ o wɩ, o bu wʋm daa bá tɩ. O dɩ o sɔŋɔ tiinǝ maama laan ma kɩ ba wʋ-dɩdʋa dɩ Zezi.
54Mʋ Zezi na kɩ wo-kɩnkagɩlɩ dɩlʋ, o kɩ kuni bɩle Galile nɩ, o na nuŋi Zude o joori o ba tɩn.


text:
1Yisa Masia chɔɔŋkʊʊlɩŋ saara wʊnna: die ʊ yiwo Davidi haagɩŋ ta Davidi dɩaŋ dɩ yi Abarahami haagɩŋ. 2Abarahami die dɩ mɩɩrɩ Aziki, ta Aziki dɩaŋ dɩ mɩɩrɩ Jakobu, ta Jakobu dɩaŋ dɩ mɩɩrɩ Juda aŋaŋ ʊ nɩmballɩ. 3Juda die mɩɩrɩ wa Perezi aŋaŋ Zera ta ba nuŋ dɩ yi Tamari: Perezi die mɩɩrɩ wa Hezironi, ta Hezironi die mɩɩrɩ wa Rami. 4Rami die mɩɩrɩ wa Aminadabi, Aminadabi die mɩɩrɩ wa Naasoni, ta Naasoni die dɩ mɩɩrɩ Salimoni. 5Salimoni die mɩɩrɩ wa Buasi vuodieke nuŋ dɩ yine Rahabi; ta Buasi dɩaŋ dɩ mɩɩrɩ wa Obedi, vuodieke nuŋ dɩ yine Rufi; ta Obedi dɩaŋ dɩ mɩɩrɩ wa Jese. 6Jese die mɩɩrɩ wa naaŋ Davidi. 7Solomoni die mɩɩrɩ wa Rehobuami, ta Rehobuami dɩaŋ dɩ mɩɩrɩ Abia, ta Abia dɩaŋ dɩ mɩɩrɩ Asa. 8Asa die mɩɩrɩ wa Jehosafati, ta Jehosafati dɩaŋ dɩ mɩɩrɩ Jorami, ta Jorami dɩaŋ dɩ mɩɩrɩ Yuzaya. 9Yuzaya die mɩɩrɩ wa Jotami, ta Jotami dɩaŋ dɩ mɩɩrɩ Ahazi, ta Ahazi dɩaŋ dɩ mɩɩrɩ Hezekaya. 10Hezekaya die mɩɩrɩ wa Manase, ta Manase dɩaŋ dɩ mɩɩrɩ Amoni, ta Amoni dɩaŋ dɩ mɩɩrɩ Josaya, 11ta Josaya die mɩɩrɩ wa Jekonaya aŋaŋ ʊ nɩmballɩ, saŋŋa gie die ba yigi Izara vuosi a bɩrɩŋ ba yɔŋɩsɩ a yaa ba ga Babiloni tɩŋgbaŋ ma. 12Die ba yalla ba ga Babiloni tɩŋgbaŋ ma kʊaŋ chaaŋ, Jekonaya die dɩ mɩɩrɩ Salatieli, ta Salatieli dɩaŋ dɩ mɩɩrɩ Zerubabeli. 13Zerubabeli die dɩ mɩɩrɩ Abuyidi, ta Abuyidi dɩaŋ dɩ mɩɩrɩ Eliakimi, ta Eliakimi dɩaŋ dɩ mɩɩrɩ Azori. 14Azori die mɩɩrɩ wa Zadoki, ta Zadoki dɩaŋ dɩ mɩɩrɩ Achimi, ta Achimi dɩaŋ dɩ mɩɩrɩ Eludi. 15Eludi die mɩɩrɩ wa Eliaza, ta Eliaza dɩaŋ dɩ mɩɩrɩ Matani, ta Matani dɩaŋ dɩ mɩɩrɩ Jakobu. 16Jakobu die mɩɩrɩ wa Josefu, vuodieke die dɩ yine Meri chʊrʊ, ta Meri dɩ mɩɩrɩna Yisa vuodieke ba wasɩnana Ŋmɩŋ vuovʊarɩkɩŋ Masia wa. 17Die dɩ nyɩnna Abarahami saŋŋa a ga tʊga Davidi saŋŋa die yiwo chɔɔŋkʊʊlɩba baŋ aŋaŋ banɩɩsa. Davidi saŋŋa a ga tʊga saŋŋa dieke die ba yigine be a bɩrɩŋ ba yɔŋɩsɩ a yaa ba ga Babiloni die yiwo chɔɔŋkʊʊlɩba baŋ aŋaŋ banɩɩsa. Die dɩ nyɩŋ saŋŋa mi a yaa a ga tʊga Masia maarɩŋ saŋŋa die yiwo chɔɔŋkʊʊlɩba baŋ aŋaŋ banɩɩsa. 18Die ba mɩɩrɩna Yisa Masia die wonde. Yisa nuŋ daa die wone Josefu ama die ba ye ka faarɩ tamba, ta Meri die dɩ mɩŋŋɩ sɩba dɩ ʊ yigi wo nyuuti, die Ŋmɩŋ Halɩkasɩka die vana ʊ yigi kanɩŋ nyuuti mi. 19Josefu die yiwo daa dieke die dɩ mɩŋŋɩna a dɩɩsa Ŋmɩŋ sieŋ, ta die ʊ ka yaala ʊ nagɩ Meri a yi viivi me vuoŋ mana nine me. Naa chɩaŋ ma die ʊ yile ʊ sʊŋ ma dɩ ʊ lɔbɩrɩ a zeti wo. 20Die ʊ yilinene naa, Ŋmɩŋ malaka die dɩ nyɩŋ ʊ jigiŋ daansa ma a baarɩ, “Josefu, vuodieke dɩ nyɩnna Davidi buuriŋ ma, da zeti fʊ balla fʊ nagɩ Meri a bɩrɩŋ fʊ hɔgʊ wa. Dama Ŋmɩŋ Halɩkasɩka yɩna wa nyuutiti. 21Ʊ nan mɩɩrɩ bʊadembiŋ aŋ nɩ wa wa Yisa, dama ʊ nan vʊarɩ ʊ vuosi a nyɩŋ ba tʊmbɩatɩ ma ma.” 22Wɩaha gie mana die keŋ yi mɩŋ sɩba Ŋmɩŋ die dɩ vana ʊ naazʊalɩba wʊnyɩ die dɩ balɩna die wo, dɩ 23“Hɔgʊ dieke dɩ zɩna dembiŋ nan yigi nyuuti a mɩɩrɩ bʊadembiŋ aŋ ʊ saaŋ yi Emmanueli.” (Emmanueli chɩaŋ wone “Ŋmɩŋ bie tɩ jigiŋ”.) 24Die wɩa die Josefu die dɩ hagɩna ʊ daansaha ma die ʊ faarɩ Meri sɩba Ŋmɩŋ malakaka die dɩ bala wa dɩ ʊ yi die wo. 25Ama die Josefu aŋaŋ Meri die ka dʊagɩ taŋ a ga tʊgɩ saŋŋa dieke die ʊ mɩɩrɩna ʊ bʊadembike. Josefu die dɩ yɩ wa saarɩ, dɩ Yisa.
Copyrighted Material
Learn More


text:
TAKƎLAƔA ŊKA PƆƆLƖ NMAAWA
KALATƖ
NYƎ́MA TƆ
Kʋtʋlʋtʋ
Pɔɔlɩ ŋmɑɑ tɑkǝlɑɣɑ kɑnɛɣɛ Kɑlɑtɩ Ɩsɔ sɛɛlɑɑ mpɑ ɩ mɑɣɑmɑɣɑ ɩ ponɑ Lɑɑpɑɑlɩ kʋpɑŋ nɑ pɑ mʋ tɔ. Ɩ kɑ nɩɩwɑɣɑ sɩ yǝlɑɑ kɔmɑ nɑ pɑ sɛɣɛsǝɣɩ-wɛɣɛ Yutɑ nyǝ́mɑ kʋlɑpʋtʋ. Ɩlɛ ɩ lɑŋlɛ tɑ hɛɛnɑ pɑ kʋsɛɣɛsǝtʋ ntɩ. Pǝ tɔɔ kɛ́ ɩ tɔmɑ sɩ: Lɑɑpɑɑlɩ Kʋpɑŋ wei mɑ heelɑ-mɛ tɔ ɩ tɑ kɛ wei yʋlʋ lupɑ kʋlupu tɔ (1:11). Ɩ yɔɣɔtɑɑ tɔtɔ sɩ Ɩsɔ pɛɛlɛɛ yɑkǝnɑ yʋlʋ, pǝ tɑɣɑ kʋlɑpʋtʋ tǝŋʋɣʋ tɔɔ. Pǝ tɔɔ kɛ́ pǝ wɛɛ sɩ tǝ tǝŋ Feesuɣu Nɑŋŋtʋ nyǝntʋ pǝ tɑɣɑ yǝlɑɑ nyǝntʋ.
Ɩsǝnɑ pɑ fɑɣɑ Kɑlɑtɩ tɑkǝlɑɣɑ tɔ:
Lɑɑpɑɑlɩ Kʋpɑŋ wɛ kʋlʋm kɛ́, titite 1–2
Ɩsɔ pɛɛlɛɛ yɑkǝnɑ yʋlʋ nyʋɣʋ, titite 3
Ɩsɔ sɛɛlʋ wei ɩ fitɑ yomle tɔ nɑ ɩ kʋlɑpǝlɛ, titite 4–5
Kʋtǝkǝtʋ, titite 6
1
Sɛɛtʋ
1 Mɑɣɑ tillu Pɔɔlɩ, ɩlɛ pǝ tɑɣɑ ɩsɩɩ yǝlɑɑ tʋnɑ-m tiluɣu. Pǝyele pǝ tɑɣɑ ɩsɩɩ yʋlʋ nɔɣɔlʋ ɩ tɛlǝsǝnɑ-m tiluɣu mpɩ. Amɑ Yesu Kilisiti nɑ Cɑɑ Ɩsɔ wei ɩ kɑ feesɑ-ɩ wɑɑtʋ wei ɩ sǝpɑ tɔ mpɛ pɑ mɑɣɑmɑɣɑ pɑ tʋnɑ-m-wɩ. 2 Mɑ́ nɑ mɑ tɑɑpɑlɑɑ mpɑ pɑ tǝnɑ pɑ wɛ cǝnɛ tɔ tǝ tɑmsǝnɑ nɑ tǝ́ ŋmɑɑ tɑkǝlɑɣɑ kɑnɛɣɛ Kɑlɑtɩ Yesu sɛɛlɑɑ kpekɑ mɛ sɩ tǝ sɛɛkɩ-mɛ. 3 Tɑcɑɑ Ɩsɔ nɑ tɑ́ Sɔsɔ Yesu Kilisiti pɑ́ hʋ́lɩ́-mɛɣɛ pɛɛlɛɛ nɑ pɑ́ hɑ-mɛɣɛ ɑlɑɑfǝyɑ. 4 Kilisiti ɩnɩ ɩ hɑnɑ ɩ tɩ sɩ ɩ́ yɑ-tʋɣʋ tɑ́ ɩsɑɣɑtʋ tɑɑ nɑ ɩ́ lǝsɩ-tʋɣʋ kʋyɛɛŋ kʋtɑkɛɛsǝŋ ɩnɛ ɩ tɑɑ, nɑ mpʋ ɩnɩ pǝ kɛ́ Tɑcɑɑ luɣu nyǝntʋ kɛ́. 5 Tǝ́ tʋ́ Ɩsɔ kɛ́ teeli kɛ tɑm tɔɔ. Ami.
Lɑɑpɑɑlɩ kʋlʋm ɩnǝɣǝlɛ kʋlʋm tǝkoŋ
6 Mɑ tɑ hʋʋ sɩ ɩ́ kɑ́ hɑ siɣile kɛ ḿpʋ́ɣʋ́ lɔŋ kɛ wei ɩ yɑɑ-mɛɣɛ Kilisiti pɛɛlɛɛ tɔɔ tɔ nɑ ɩ́ tǝŋ Lɑɑpɑɑlɩ Kʋpɑŋ lɛlʋ, mɑ tutɑɑ kɛ́. 7 Mɑ yɔɣɔtʋɣʋ mpʋ tɔ pǝ tɑɣɑ ɩsɩɩ Lɑɑpɑɑlǝnɑɑ Kʋpɑmɑ wɛ nɑɑlɛ se. Amɑ mɑ nɑwɑɣɑ sɩ yǝlɑɑ wɛɛ nɑ pɑ́ lɑkɩ-mɛɣɛ yɛlɛyɛlɛ nɑ pɑ́ cɑɑ pɑ kɛɛ Kilisiti Lɑɑpɑɑlɩ Kʋpɑŋ ɩnɩ. 8 Ye nɔɣɔlʋ kɔmɑ nɑ ɩ́ heeli-mɛɣɛ Lɑɑpɑɑlɩ kʋfɑlʋ nɔɣɔlʋ nɑ pǝ́ tɑ́ kɛ́ wei tǝ tɛmɑ-mɛɣɛ heeluɣu tɔ, Ɩsɔ kɑ́ nɑnɑ pʋntʋ pɑɑ ɩ kɛ́ ɑwe. Pɑɑ tɑ́ tɑɑ yʋlʋ mɑɣɑmɑɣɑ, pɑɑ ɩsɔtɑɑ tillu nɔɣɔlʋ mɑɣɑmɑɣɑ. 9 Tɩɩ tɛmɑ-mɛɣɛ heeluɣu nɑ mɑ tɑsǝɣɩ-mɛɣɛ heeluɣu kɛ mpʋ, sɩ ye nɔɣɔlʋ kɔmɑ nɑ ɩ́ heeli-mɛɣɛ Lɑɑpɑɑlɩ kʋfɑlʋ nɔɣɔlʋ nɑ pǝ́ tɑ́ kɛ́ wei ɩ́ tɛmɑ mʋɣʋ tɔ, Ɩsɔ kɑ́ nɑ́nɑ́ pʋntʋ.
10 Ɩlɛ pǝ lɩɩwɑ sɩ yǝlɑɑ ɩsɑntɛ ntɛ́ mɑ cɑɑ yɑɑ we? Aɑɩ, ɑmɑ Ɩsɔ ɩsɑntɛ kɛ mɑ pɛɛkǝɣɩ. Mɑ cɑɑ sɩ yǝlɑɑ lɑŋɑ ɩ́ hɛɛnɑ-m? Ye mɑɑ cɑɑkɑɣɑ sɩ yǝlɑɑ lɑŋɑ ɩ́ hɛɛnɑ-m mɑ tɑɑ lɑ Kilisiti tǝmlɛ tʋ.
Ɩsǝnɑ pǝ lɑpɑ nɑ Pɔɔlɩ pǝsɩ tillu tɔ
11 Mɑ tɑɑpɑlɑɑ mɑ heeliɣi-mɛ tǝfoo sɩ Lɑɑpɑɑlɩ Kʋpɑŋ wei mɑ heelɑ-mɛ tɔ ɩ tɑ kɛ wei yʋlʋ lupɑ kʋlupu tɔ. 12 Mɑ tɑ nɩɩ-tǝɣɩ yʋlʋ nɔɣɔlʋ ɩ kiŋ. Pǝ tɑɣɑ yʋlʋ nɔɣɔlʋ sɛɣɛsǝnɑ-m, ɑmɑ Yesu Kilisiti mɑɣɑmɑɣɑ kulinɑ tǝ tɔɔ nɑ mɑ́ nyɩ-tɩ.
13 Ɩ́ nɩɩ ɩsǝnɑ mɑ yɑɑsi kɑ wɛ wɑɑtʋ wei mɑɑ sɛɛsɑ ɩsǝlɛ nɑ Yutɑ nyǝ́mɑ Ɩsɔ sɛɛʋ tɔ. Nɑ ɩ́ nyǝ́mɑ́ ɩsǝnɑ mɑɑ nɑɑsɑɣɑ Ɩsɔ sɛɛlɑɑ kpekɑ tǝkɑŋkɑŋ nɑ mɑ́ sɛɛsɑ ɩsǝlɛ sɩ mɑ wɑkǝlǝɣɩ-wɛ tǝkpɑtɑɑ tɔ. 14 Mpɑ pɑɑ kɛ́ mɑ piitim nyǝ́mɑ nɑ pɑ́ kɛ́ mɑ sɑɑlɑnɑɑ tɔ pɑ tɑɑ nɔɣɔlʋ tɑ hɑŋnɑ-m pʋlʋɣʋ tɑ́ Yutɑ Ɩsɔ sɛɛʋ tɑɑ. Ɩsǝnɑ mɑɑ tǝŋɑɣɑ tɑ́ cɑɑnɑɑ kɔtɑsɩ tɔ pǝ fɛɩ kɛɛsʋɣʋ.
15 Amɑ Ɩsɔ suulu tɔɔ ɩ lǝsɑ-m nɑ mɑ mpɑɑ kɛ wɑɑtʋ wei pɑ tɑ tɩɩ lʋlǝtɑ-m tɔ, nɑ ɩ́ yɑɑ-m sɩ mɑ́ lɑ ɩ tǝmlɛ. 16 Pǝ kɔmɑ nɑ pǝ́ mɑɣɑ Ɩsɔ nɑ ɩ́ kuli ɩ Pǝyɑlʋ tɔɔ sɩ mɑ́ nyǝmɩ-ɩ tǝcɛɩcɛɩ, nɑ mɑ́ sɛɣɛsɩ mpɑ pɑ tɑ kɛ Yutɑ nyǝ́mɑ tɔɣɔ ɩ tɔm Lɑɑpɑɑlɩ Kʋpɑŋ tɔ mɑ tɑ polo nɔɣɔlʋ cɔlɔɣɔ sɑɑwɑlɑ lɑpʋ. 17 Pǝyele mɑ tɑ polo Yosɑlɛm sɩ mɑ nɑɑ mpɑ pɑ lɑpɑ tillɑɑ nɑ mɑ tɔɔ tɔ. Amɑ mɑ tɛɛ Alɑpʋ kɛ kpɑkpɑɑ, pǝlɛ pǝ wɑɑlɩ ɩlɛnɑ mɑ́ mǝlɩ Tɑmɑsɩ. 18 Pǝlɛ pǝ wɑɑlɩ pǝ lɑpɑ pɩɩsɩ tooso tɔɣɔ mɑ polɑ Yosɑlɛm sɩ mɑ nyǝŋ Piyɛɛ. Ɩlɛnɑ mɑ́ nɑ ɩ́lɛ́ tǝ́ cɑɣɑ wɛɛ nɑɑnʋwɑ nɑ kɑkpɑsɩ. 19 Mɑ nɑ tillɑɑ tɑɑ nɔɣɔlʋ tǝ tɑ nɑ ye pǝ tɑɣɑ Tɑcɑɑ neu Sɑɑkɩ.
20 Tɑmpɑnɑ tɔm kɛ mɑ kɛɛsǝɣɩ-mɛɣɛ tɑkǝlɑɣɑ tɑɑ cǝnɛ, nɑ Ɩsɔ mɑɑ looliɣi.
21 Pǝlɛ pǝ wɑɑlɩ mɑ cɔɔ Silii nɑ Silisii pɑ tɛtʋnɑɑ tɑɑ. 22 Pǝ nɑ pǝ mpʋ tɔ Yutɑ tɛtʋ tɑɑ Yesu sɛɛlɑɑ kpekɑ tɑ keesitɑ-m. 23 Amɑ pɑ yɔɣɔtɑ mɑ tɔm kɛ́ nɑ mpɛ pɑ́ nɩɩ kʋnɩɩ, sɩ wei ɩnɩ ɩ kɑ nɑɑsɑɣɑ-tʋ tɔ kɑɣɑnɑ ɩ tɔŋnɑ Ɩsɔ sɛɛʋ mpi ɩ kɑ sɛɛsɑ ɩsǝlɛ sɩ ɩ́ wɑkǝlɩ tǝkpɑtɑɑ tɔ pǝ wɑɑsʋ lɑpʋ. 24 Nɑ pɑ́ sɑŋ Ɩsɔ kɛ́ mɑ tɔɔ.


text:
Suluku kpɛyaɣ
Suluku kpɛyaɣ kɛna nʋmɔʋ sɔsɔʋ ŋgʋ kɩwɛ tʋɖʋɖʋ yɔ. Kɩ-kɛna habɩyɛ nɖɩ ɖɩ-tʋʋza siŋŋ yɔ. Lɔɔɖaa wena a-ɖɔŋ habɩyɛ nɖɩ ɖɩyɔ yɔ, ɖɩɖaɣla pɩtatɩɩ fɛyɩ naʋ. Pɩtɛ lɔɔɖaa ana payayɛ size suluku. Suluku kpɛyaɣ kɛ habɩyɛ sɔsɔyɛ nɖɩ ɖɩfɛyɩna kʋlʋmɩŋ yɔ. Pɩtɛ habɩyɛ nɖɩ ɖi-tkoti kpoyi.
Suluku ŋgʋ kɩ-taa peeɖe kɛ pɛkɛyʋ nʋmɔ woɖaa nɛ powondunaa ndɩ ndɩ sakɩyɛ. Suluku kpɛyaɣ wɛna tigiɖe tʋma kpam fefere n̄ɩna. Suluku kʋnɛ kɩwɛna kulukulu pɔbɔla kɩ-tɛɛ nɛ pɔbɔla ana, awɛ n̄ɩyasɩ tɩyɛ. Suluku kpɛyaɣ yɔ sayʋ saɣna lɔɔɖa ana. Suluku kpɛyaɣ fɛyɩ paa hɛkʋ ŋgʋ kɩ-taa ɛzɩ haba cikpena lɛɛna yɔ.
Tɔm piye suluku kpɛyaɣ «chemin de fer» tɔbʋʋ ɖɔɖɔ kɛlɛ size kpɛm tʋma kɩlaba nɛ panama Fransɩɩ kʊnʊŋ taa size "sociétés exploitantes". Ɛlɛ ɖoŋ ɖoŋ lɛ, sakɩyɛ yaa suluku kpɛyaɣ ŋga size ŋgbɛ nɛ fransɩɩ kʋnʋŋ taa lɛ, payaɣ size "compagnies". Mba palakɩ tʋmɩyɛ kɛ suluku kpɛyaɣ yɔɔ yɔ payaɣ size suluku kpɛyaɣ yɔɔ tʋmɩyɛ laɖʋ nɛ tobi fr ansɩ kʋnʋŋ taa size « cheminots ».


text:
Frank Wright
Frank Lloyd Wright kɛ Amerika tʋ. Ɛkɛ abalʋ maɣzɩm tʋ siŋŋ nɔɔyʋ Amerika ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-taa peeɖe. Palʋla Frank Lloyd Wright mɩsɩkʋm fenaɣ taa kɩyakʋ lutozo (8) n̄ɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1867 n̄ɩŋga taa.
Ɖajaa Frank Lloyd Wright ɛnɛ, palʋla-ɩ Richland Center tɛtʋ taa. Tɩwɛ egeetiye ndɩ payaɣ size Wisconsin yɔ ɖɩ-taa. Ɖajaa ɛnɛ, ɛsɩba ɖomaɣ fenaɣ taa kɩyakʋ nakʋ (9) n̄ɩŋgʋ wiye kɛ pɩnaɣ 1959 n̄ɩŋga taa. Ɛsɩba Phoenix Arizona tɛtʋ taa.
Ɖajaa Frank Lloyd Wright ɛnɛ, ɛkɛ matʋ sɔsɔtʋ tʋmɩyɛ laɖʋ siŋŋ nɔɔyʋ Amerika ɛjaɖɛ taa peeɖe. Ɛma kuduyiŋ sɔsɔŋ sakɩyɛ Amerika taa peeɖe nɛ ajɛya lɛɛna taa ɖɔɖɔ pɩfɛyɩ kalʋʋ. Ɛlakɩ ɖɔɖɔ lubutu nɛ lɩzɩtʋ tʋmɩyɛ.


text:
Eeboolaa
Eeboolaa kɛ kʋdɔŋ piye.Kʋdɔŋ pe wena payaɣ se "filovirus" yɔ, a-taa lɛɛɖɛ.
Kʋdɔŋ piye Eeboolaa ɛsʋ ɛyʋ calɩm taa yɔ, anɩza calɩɣna-ɩ kpaʋ. Ɛnɩzɩɣ lɛ, pɩ-taa piyi kɔdɔ kɔdɔ. Pʋwayɩ lɛ, pʋdʋ nɩzɩɣ nɛ calɩm. Kpezuu nakʋyʋ kpa-ɩ kɩfɛyɩ tɛm. Ɛ-yɔɔ lɩɩ pe takɩŋ takɩŋ. Halɩ nɛ sɔnɔ patanada Eeboola kʋdɔŋ piye kɔyɛ. Ɛlɛ, n̄ɩnɩyaa sɔsaa ɖɔŋ maɣzʋʋ kɔ naayɛ yɔɔ se pana se awaɣ kʋdɔŋ piye nɖɛ yaa aawaɣ. Kɔ wena pɔɖɔŋ-yɛ maɣzʋʋ yɔ, ana yɔ "ZMapp" nɛ "favipiravir". Sɛmɩŋ cɔʋna kɔdɔŋ piye nɖɩ nɛ ɖɩtɔyʋʋ kedeŋa kpeekpe.
Kʋdɔŋ piye nɖɩ ɖɩ-wɛtʋ wɛ ndɩ kpem nɛ ɖɩ-tɔm cɛɣ kaɖɛ pɩdɩɩfɛyɩ. Paapɩzɩɣ poɖukuna-ɖɩ se pana ɖɩ-wɛtʋ tɩŋa ɖɔkɔtɔnaa tɩŋa taa yem. Ɖɔkɔtɔnaa sɔsaa mba pɛwɛna ɖɔkɔtɔ wondu sɔsɔtʋ nɛ kɩfatʋ yɔ pa-taa papɩzɩɣ patazɩ camɩyɛ nɛ pana Eeboolaa kʋdɔŋ piye wɛtʋ nɛ mbʋ ɖɩkɛnaa yɔ siŋŋ. Ɖɔkɔtɔ kuduyiŋ sɔsɔŋ weyi ɛ-tɛɛ papɩzɩɣ patazɩ poɖukuna kʋdɔŋ piye Eeboolaa nɛ pɩɩpɩzɩɣ pɩɖɛɛ ɖ;pokɔtɔnaa yɔ, ɛnʋʋ lɛ "laboratoires P4" yaa "BSL-4".
Pɔɔ nakɛyɛ hɩɖɛ paha kʋdɔŋ piye Eeboolaa. Pɔɔ ŋga kɛɖɛɣna Yambuku tɛtʋ taa. Yambuku tɛtʋ ndʋ tɩwɛ Koŋo ɛjaɖɛ nɛ hayi kiŋ hɔɔlʋʋ taa. Koŋgoo ɛjaɖɛ nɖɩɩ payaɣ lɛɛlɛɛyɔ se Zaayiiri ɛjaɖɛ. Ɛjaɖɛ nɖɩ ɖɩ-tɛ ɖɔkɔtɔ nakʋyʋ taa pacalɩ naʋ kʋdɔŋ piye Eeboola kʋdɔndʋ nɔɔyʋ calɩm taa salaŋ fenaɣ taa pɩnaɣ 1976 taa. Ɖɔkɔtɔ sɔsɔ Peter Piot nana kʋdɔŋ piye nɖɩ. Ɛnʋ nana se kʋdɔŋ piye nɖɩ ɖɩkaɣ sʋʋ ɛyaa 318 calɩm taa nɛ ɖɩkʋ pɩtalɩ ɛyaa 280.
Kʋdɔmɩŋ pe wena payaɣ se "Ebolavirus" yɔ, a-taa lɛɛɖɛ payaɣ se Eeboolaa. Kʋdɔmɩŋ pe ana awɛ kʋdɔmɩŋ pe "filovirus" pɩlɩʋ taa.
Kʋdɔmɩŋ pe ana awɛ huwa kagbaanzɩ taa. Pʋwɛ kaɖɛ pɩdɩɩfɛyɩ se ɛyʋ ɛpɩzɩ ɛtɩlɩ tokaɣ ŋga kɛwɛ kʋdɔmɩŋ pe ana a-hɛkʋ taa yɔ mbʋ yɔ alɩ ɖama siŋŋ.
Kʋdɔmɩŋ pe wena awɛ kʋdɔŋ piye Eeboolaa tɩyɛ yɔ, anaa yɔ:
- Kʋdɔŋ piye Eeboolaa tɩtɩŋɛ, paya-ɖɩ ɖɔɖɔ se "EBOV". Ɖooo lɛ, payawaɣ-ɖɩ se "ZEBOV" yaa "Eeboolaa Zaïre". Pɩnaɣ 1976 taa pana kʋdɔŋ piye nɖɩ Koŋgoo ɛjaɖɛ taa. Ɛjaɖɛ nɖɩ payaɣ nɔɔnɔɔ se Zaayiiri. Kʋdɔŋ piye nɖɩ ɖikɩlɩ kaɖɛ kʋdɔmɩŋ pe lɛɛna wena awɛ ɖɩ-tɩyɛ yɔ. Nɖɩ lɩna pɩnaɣ 2014 taa Afrɩka nɛ wɩsɩ ɖʋɖʋyɛ hɔɔlʋʋ taa nɛ ɖɩkʋ ɛyaa sakɩyɛ.
- Eeboolaa wayɩ lɛ, ɖɩnaɣ kʋdɔŋ piye nɖɩ payaɣ se Suudaanɩ (SUDV) yɔ. Ɖooo lɛ, payawaɣ ɖɩɖɩ se SEBOV yaa Eeboolaa soudan. Suudaanɩ nɛ hadɛ kɩŋ hɔɔlɩŋ taa nɛ Uugandaa pɛ-ajɛɛ taa kʋdɔŋ piye nɖɩ ɖɩlɩwa.
- Eeboolaa suudaanɩ wayɩ lɛ, ɖɩnaɣ ɖɔɖɔ kʋdɔŋ piye nɖɩ payaɣ se, Rɛɛsɩtɔɔnɩ yɔ (RESTV). Ɖooo lɛ, payawaɣ-ɖɩ se REBOV yaa Eeboolaa Rɛɛsɩtɔɔnɩ. Pɩnaɣ 1983 taa pana kʋdɔŋ piye nɖɩ Rɛɛsɩtɔɔnɩ egeetiye taa Etaazuunii ɛjaɖɛ taa.
- Eeboolaa Rɛɛsɩtɔɔnɩ wayɩ ɖɔɖɔ lɛ, ɖɩnaɣ kʋdɔŋ piye nɖɩ payaɣ se Fɔɔrɛɛ de Taayii (TAFV) yɔ. Ɖooo lɛ, payawaɣ-ɖɩ se Eeboolaa Fɔɔrɛɛ de Taayii yaa se Eeboolaa "Côte d'Ivoire". Pɩnaɣ 1994 taa pana kʋdɔŋ piye nɖɩ Taayii egeetiye taa wondu kaɖaɣ taa Côte d'Ivoire ɛjaɖɛ taa, Giinee nɛ Liibeeria pa-kamasɩ yɔɔ.
- Eeboolaa Fɔɔrɛɛ de Taayii wayɩ lɛ, ɖɩnaɣ kʋdɔŋ piye nɖɩ payaɣ se "Bundibugyo (BDBV) yɔ. Ɖooo lɛ, payawaɣ-ɖɩ se BEBOV yaa Eeboolaa Bundibugyo. Pɩnaɣ 2008 taa pana-ɖɩ Bundibugyo egeetiye taa Uugandaa ɛjaɖɛ taa.
Kʋdɔŋ piye nɖɩ payaɣ se Eeboolaa Rɛɛsɩtɔɔnɩ yɔ, pana-ɖɩ pɩnaɣ 1989 taa Filipiini ɛjaɖɛ taa. Ɖɩwɛ ɖɔɖɔ Siini ɛjaɖɛ taa. Ɛyaa kamaɣzaa se kʋdɔŋ piye nɖɩ ɖɩsʋʋ ɛyʋ calɩm taa. Ɛlɛ, pɩnaɣ 2009 taa lɛ, pana se afa ɖɛzɩ kʋdɔŋ piye nɖɩɩ ɛyʋ nɔɔyʋ.
Pana Eeboolaa Bundibugyo pɩnaɣ 2008 taa. Ɖɩ nɛ Eeboolaa Fɔɔrɛɛ de Taayii palɩ ɖama siŋŋ. Ɛlɛ, Eeboolaa Bundibugyo tɔm kɩla kaɖɛ Eeboolaa Fɔɔrɛɛ de Taayii.
Tɔm keem
Kʋdɔŋ piye Eeboolaa wɛ ɛzɩma wɛtʋ?[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]
Eeboolaa kʋdɔŋ piye wɛ ɛzɩ ɖalʋ yɔ. Ɖɩwɛ kʋdɔmɩŋ pe wena payaɣ se "Mononegavirales" yɔ a-pɩlɩʋ taa. Kʋdɔmɩŋ pe wena payaɣ se "virus à ARN monocaténaire" waa yɔ, awɛ pɩlɩʋ ŋgʋ kɩ-taa ɖɔɖɔ. Ɖooo lɛ, pakpaɣ-yɛ se awɛ "rhabdovirus" pɩlɩʋ taa. Sɔnɔ yɔ, ɛyʋ naa se kʋdɔmɩŋ pe Eeboolaa waa nɩɣzɩna kʋdɔmɩŋ pe wena payaɣ se "paramyxovirus waa" yɔ. Kʋdɔmɩŋ pe ana a-taa lɛ, ɖɩnaɣ kʋdɔmɩŋ pe wena ayeki nɛ nɩŋgbatiŋ nɛ kpizim pakpaɣ ɛyʋ yɔ.
Kʋdɔŋ piye Eeboolaa ɖaɣlaa ɛzɩ 0,8 yaa 1 um mbʋ yɔ. Ɛlɛ, naɖɩyɛ pɩzɩɣ ɖɩɖaɣlɩ pɩtalɩ 14 um mbʋ yɔ. Kʋdɔŋ piye nɖɩ ɖɩwalɩɣ pɩtalɩ 80 nm mbʋ yɔ. Ɖɩ-taa wɛ mbʋ payaɣ se "nucléoprotéines NP et VP30 waa yɔ. Mbʋ payaɣ se, "matrice hélicoïdale" yɔ, ɖihuuzi ɖɩ-yɔɔ. "Matrice hélicoïdale" ɛnʋ ɛwalaa pɩtalɩ ɛzɩ 40 yaa 50 nm mbʋ yɔ. Pa-taa wɛ " protéines VP24 et VP40 waa". Tɔnʋʋ nakʋyʋ, kɩwɛ lɛfɩɩɩ, ŋgʋ huuzina pɩ-tɩŋa payɩ mbʋ yɔ pʋ-yɔɔ. Kɩ-taa wɛ mbʋ payaɣ se "glycoprotéines GP waa" yɔ.
Kʋdɔŋ piye Mbʋ payaɣ se"ARN" pɩ-ɖaɣlakɩŋ "GC" ɖɔ ɛzɩma yɔ.
Kʋdɔŋ piye nɖɩ payaɣ se "Marburg" yɔ, ɖɩ-taa n̄ama n̄ama naa ɖaɣlaa ɛzɩ 19,11 kb mbʋ yɔ. Mbʋ payaɣ se "GC" yɔ pʋwɛ pa-taa pɩtalɩ 38,8 % mbʋ yɔ. Ŋgʋ, kʋdɔŋ piye nɖɩ payaɣ ɖɩɖɩ se "Lloviu yɔ, ɖɩɖɩ-taa n̄ama n̄ama naa n̄aɖaɣlaa ɛzɩ 18,93 kb mbʋ yɔ nɛ "GC" n̄ɛwɛɛ pa-taa pɩtalɩ 46,0 % mbʋ yɔ.
Sɛmɩŋ kɔŋnana kʋdɔŋ piye Eeboolaa. Kɔzɩ kɔzɩ Egipiti ɛjaɖɛ taa sɛmɩŋ kɩsɛmɩŋ. Pana mbʋ pʋwɛɛ pɩkaɖɩɣna kʋdɔŋ piye Eeboolaa Zaayiiri yɔ sɛmɩŋ naadozo calɩm mbʋ payaɣ se seerɔɔm yɔ pɩ-taa. Sɛmɩŋ ɛnʋ ɛ-hɩla yɔ: Hypsignathus monstrosus nɛ Epomops franqueti nɛ Myonycteris torquata. Ŋgʋ ɖooo mbʋ yɔ patana kʋdɔŋ piye Eeboolaa sɛmɩŋ ɛnʋ ɛ-calɩm taa kaʋ. Pɩtɛkɛ sɛmɩŋ taa ɖeke kʋdɔŋ piye Eeboolaa wɛɛ. Kʋdɔŋ piye nɖɩ ɖɩwɛ ɖɔɖɔ yuŋ nɛ n̄ɛya nɛ kɩlɩndɩyɩŋ nɛ n̄ɩtʋ taa nandʋ natʋyʋ natʋyʋ ɛzɩ tɩkpayɩŋ nɛ ahuwa pa-taa.
Ɛlɛ, sɛmɩŋ kɩlɩɣna yɛlɩnaʋ kʋdɔŋ piye eeboolaa kpem. Ɖooo lɛ, ɛyaa kasɩmaa sɛmʋʋ ɖɛzɩɣ kʋdɔŋ piye nɖɩɩ n̄ɩtʋ taa nandʋ natʋyʋ nɛ alɩwaatʋ ndʋ ɛyʋ tɔkɩ tɛtɛ kpɩnɛ nɖɩ pɩɖɛ-ɖɩ yɔ pʋcɔ pɩɖɛɛ-ɩ .Yazɩ pɩtɛkɛ mbʋ. Sɛmʋʋ pɩzɩɣ kɩɖɛzɩ kɩudɔŋ piye nɖɩɩ ɛyʋ kpaakpaa.
Ɖɩɣa afanaa taa pɩzɩɣ pʋwɛɛ kʋdɔŋ piye Eeboolaa. Alɩwaatʋ ndʋ kʋdɔŋ piye Eeboolaa sʋʋ afa calɩm taa lɛ, afa mooyom kpeŋ n ɛ pʋwɛɛ ɛzɩ afanaa kʋdɔmɩŋ lɛɛŋ kpaɣʋ-wɛ nɛ pɛwɛɣ yɔ.
Écoépidémiologie[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]
Ɛzɩma pɩtɩŋʋʋ nɛ Eeboolaa sʋʋ ɛyʋ calɩm taa?[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]
- Eeboolaa cɔʋ cɔʋ mbʋ kedeŋa yɔɔ yɔ, ɛyʋ tatɩɩtɩlɩda camɩyɛ. Ɛlɛ, ɛyʋ nawa se Sɛmɩŋ cɔʋna Eeboolaa kʋdɔŋ piye kedeŋa yɔɔ paa le. Sɛmɩŋ ɖɛzɩɣ kʋdɔŋ piye nɖɩ tɩkpayɩŋ. Ɛyʋ n̄ɛyɛlɩɣ lakʋ taa nɛ ɛkʋʋ awayɩ nandʋ. Awayɩ nandʋ ndʋ, yee Eeboolaa ɛtɛma sʋʋ tɩ-calɩm taa yɔ, alɩwaatʋ ndʋ ɛyʋ tɔkɩ-tʋ yɔ, kʋdɔŋ piye nɖɩ ɖɩɖɛɣ-ɩ kpaakpaa. Eeboolaa sʋʋ ɛyʋ calɩm taa kpaakpaa alɩwaatʋ ndʋ ɛtɔkɩ Sɛmʋʋ nandʋ yɔ, kɔzɩ kɔzɩ sɛmʋʋ ŋgʋ payaɣ se "Hypsignathus monstrosus" yɔ.
Eeboolaa sʋʋ ɛyʋ calɩm taa lɛ, alɩwaatʋ ɛzɩma ɛnaɣna?[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]
Eeboolaa kʋdɔŋ piye ɛsʋ ɛyʋ calɩm taa yɔ, kɩyakɩŋ naalɛ yaa kɔyɔ kɩyakɩŋ nɛɛlɛ nɛ kʋɖʋmʋʋ wiye ɛnaɣna. Ɛlɛ, kɩyakɩŋ naanza yaa kɔyɔ kɩyakɩŋ nakʋ wayɩ ɛyʋ kɩlɩɣ naʋ se Eeboolaa sʋ ɛ-calɩm taa. Eeboolaa sʋʋ ɛyʋ calɩm taa lɛ, kpɩtaʋ mpilim wayɩ kɩpaɣzɩɣ kʋ-tʋmɩyɛ labʋ ɛ-calɩm taa. Kʋdɔŋ piye nɖɩ ɖɩtɔkɩ ɛ-hʋyɩŋ tɛɛ, ɖɩtɔɔ ɛ-hʋzɩŋ nɛ pʋdʋ paɣzɩ anɩza nɛ calɩm. Piileɖiɣ nɛ pʋdʋ sɩ, mbʋ yɔ pɩlakɩ mbʋʋ lɛ, pɩɖɩkɩ e-feziŋ.
Eeboolaa sʋʋ ɛyʋ calɩm taa lɛ, kʋcɔʋ ɛyʋ nandʋ kpeekpe kɩta. Kʋtɔkɩ ɛ-mɔɔ taa n̄ɩm tɩŋa payɩ kɩsɔyɩ ɛ-calɩm. Kɩcɔʋ ɛ-fɩtɩyɩm taa, kʋsʋʋ ɛ-hʋzɩŋ tɛɛ, kɩtɔɔ ɛ-hɔyɛ nɛ e-yozaɣ, kɩsʋʋ ɛ-ladɩho tɛɛ, kɩcɔɔ e-tomnaɣ tɩŋa taa, kʋsʋʋ e-loyuu taa. Ɛyʋ ɛnʋ ɛtɛŋna sɩm mbʋ calɩm fɛyɩ ɛ-yɔɔ, feziŋ n̄aakpaɣ.
Kʋdɔŋ piye Eeboolaa wɛ ndɩ kpem nɛ kʋdɔmɩŋ pe lɛɛna mbʋ yɔ, kʋsʋ ɛyʋ calɩm taa yɔ, kɩtɩŋɩɣna tɔɔʋ ɛ-taa mbʋ mbʋ pʋwɛɛ nɛ pʋdʋ caɣ wezuu yɔ pɩtɩŋɛ. Pʋdʋ ɛnʋ ɛ-yɔɔ lɩɣ pe kɩsɛma naayɛ, anɩza naayɛ kpayɩ, ɛnɩzɩɣna calɩm. Pʋtɔkɩ ɛ-tɔnʋʋ yɔɔ, pʋtɔɔ ɛ-tɔnʋʋ tɛɛ. E-tomnaɣ ɛɛtazɩɣ wɛʋ ɖoŋ, kɛwɛɣ yem ɖɔfɩɩɩ. Ekpeziɣ nɛ e-tomnaɣ cɩyɩɣ.
Ɛzɩma Eeboolaa ɖɛʋ ɛyaa[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]
Alɩwaatʋ ndʋ ɛyʋ ɖukuuna weyi Eeboolaa kpa-ɩ yɔ ɛ-calɩm yaa ɛ-hɩm yaa ɛ-kɩjɛbɛyʋʋ yaa ɛ-ndaatʋ yaa ɛ-mʋʋna yaa e-soŋaɣ yɔ, kʋdɔŋ piye Eeboolaa ɖɛɣ-ɩ kpaakpaa. Ɖɔkɔtɔnaa pɩkɩlɩɣ ɖɛʋ alɩwaatʋ ndʋ paacɔŋna weyi Eeboolaa kpa-ɩ yɔ ɛ-yɔɔ yɔ. Pʋ-yɔɔ pʋwɛɛ se cɩɖɩcɩɖɩ wɛtʋ nʋmɔʋ ɛkpa ɖoŋ ɖɔkɔtɔnaa tɩŋa taa. Pʋwɛɛ ɖɔɖɔ se wondu ndʋ palakɩna-tʋ nɛ tʋmɩyɛ yɔ, pɔhɔ-tʋ miŋ ɖeu yaa pɔn̄ɔɔzɩ-tʋ camɩyɛ nɛ pʋcɔ palana-tʋ nɛ tʋmɩyɛ. Ɖɔkɔtɔnaa sakɩyɛ sɩba pɩtɩŋna kaakendu ndʋ tɩ-yɔɔ nɛ piyele nɛ Eeboolaa tɛzɩɣ tɔyʋʋ kʋtɔyʋ.
Eeboolaa ɛkpa ɛyʋ yɔ, piileɖiɣ nɛ pʋcɔ kɩɖɛɛ ɛ-cɔlɔ n̄ɩma. Alɩwaatʋ ndʋ ɛyʋ ɖukuuna weyi Eeboolaa kpa-ɩ yɔ ɛ-calɩm yaa ɛ-ndaatʋ yaa ɛ-mʋʋna yaa e-soŋaɣ yaa ɛ-halɩtʋ yaa ɛ-abalɩtʋ taa lɩm yɔ, pɩɖɛɛ-ɩ kpaakpaa. Weyi Eeboolaa kpa-ɩ yɔ, paa ɛkɔma ɛsɩ yɔ, pʋfɛyɩ se ɛyʋ eɖukuna-ɩ yem nɛ ɛtɛlɛɛ nesi huyuu ŋgʋ kiyeki se kʋdɔŋ piye naɖɩyɛ ɛtaaɖɛɛ-ɩ yɔ. Afrɩka hɔɔlɩŋ nɩɩyɛ taa sɔnzɩ pɔzʋʋ se, ɛyʋ ɛsɩba yɔ, pʋwɛɛ se pɔsɔ-ɩ lɩm, pɔn̄ɔɔzɩ-ɩ camɩyɛ nɛ pʋcɔ pepimi-i. Pɛtɛŋɩ-ɩ pim lɛ, pɔcɔ kɔyɛ sɩɖʋ ɛnʋ ɛ-nɔnɔɔ taa nɛ pasɩɩ n̄anaɣ nakɛyɛ taa nɛɛ paa anɩ ɛsaŋ-pʋ e-nesi nɛ pʋcɔ ekpe ɛ-tɛ. Pɩdɛ lakasɩ nzɩ siyeki nɛ Eeboolaa kʋdɔŋ piye ɖɛɣ ɛyaa tɩŋa. Koŋgoo ɛjaɖɛ taa nabɛyɛ tɔɔ tɩkpayʋ natʋyʋ nɛ Eeboolaa kpa-wɛ. Pʋ-yɔɔ pɩfɛyɩ ɖeu se ɛyaa eleɣyina tɩkpayɩŋ yem yaa pɔtɔɔ ɛ-nandʋ. Ɖɔɖɔ lɛ, sɛmɩŋ cɔlɔ pɩlɩɣna nɛ Eeboolaa tɔyʋʋ kedeŋa kpeekpe. Abiijanɩ ɛjaɖɛ taa sɛmɩŋ kɩlɩ tɔyʋʋ.
Ɛzɩma pawaɣ Eeboolaa?[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]
Halɩ nɛ sɔnɔ patanada Eeboolaa kɔyɛ hayʋʋ. Ɛyaa mba eeboolaa kpawa yɔ, mɩnʋʋ yɔɔ lɛ, ɛyaa 90 sɩba. Mbʋ wɩlɩɣna se Eeboolaa kɛ kʋdɔŋ ŋgʋ kʋ-tɔm caɣ kaɖɛ siŋŋ Afrɩka tɛtʋ taa yɔ. Ɖɔkɔtɔnaa fɛyɩna wondu yaa kɔ wena pʋpɔzʋʋ se pawaa yaa palʋbɩna Eeboolaa yɔ. Ɛlɛ, papɩzɩ patɩŋna mbʋ payaɣ se "Traitements symptomatiques" yɔ pʋ-yɔɔ nɛ pɩɖaŋ se kʋdɔŋ tʋ ɛtaasɩ. Un vaccin vivant atténué expérimental donne des résultats encourageants chez le singe51. Il a été administré en mars 2009 à une chercheuse travaillant sur le virus, après une possible contamination accidentelle. L'évolution en a été favorable52.
Paa mbʋ yɔ, lakɩŋ fenaɣ pɩnaɣ 2009 n̄ɩnɩyʋ halɩn̄ɩnʋ nɔɔyʋ laba tʋmɩyɛ nɛ kɔyɛ naɖɩyɛ nɛ ɛla nɛ tɩkpayʋ nɔɔyʋ yɔɔ cɛ, Eeboolaa kakpa-ɩ.
Pɔɖɔŋa maɣzʋʋ kɔ naayɛ tɛtɛkpɩnɛ yɔɔ se pana se alakɩ tʋmɩyɛ naa aalakɩ. Ɛsɔ ɛsɩna pɩdɛ n̄ɩnɩyaa mba. Kɔ ana a-taa yɔ " l'ARN polymérase". Ɖɔkɔtɔnaa maɣzɩ seerɔɔm ŋgʋ payaɣ se "ZMapp" yɔ nɛ papɩzɩ pawaa Ameriika tɛtʋ taa kʋdɔŋ tɩnaa naalɛ mba Eeboolaa kpa-wɛ yɔ. Kɛyɩna fenaɣ pɩnaɣ 2014 taa pamaɣzɩ seerɔɔm ŋgʋ. Seerɔɔm ŋgʋ, palaba-kʋ nɛ taba hatʋ. Jaapɔɔnɛɛ ɛjaɖɛ taa n̄ɩma ɖɔɖɔ n̄an̄ɩnaa nɛ pamaɣzɩ kɔ naayɛ kɛ holaa mba Eeboolaa kpawa yɔ. Pɩkpa-wɛ nɛ pɩla kɩyakɩŋ loɖo lɛ, palaba pɔ-yɔɔ tʋmɩyɛ.
Ɛzɩma pʋwɛɛ se ɛyʋ ɛla nɛ Eeboolaa ɛtaakpa-ɩ?[ñɔɔzɩ | ñɔɔzɩ wikicode]
Pʋwɛɛ se :
- ɛyʋ esuu e-nesi huyuu nɛ ehuuzi ɛ-tɩŋa yɔɔ nɛ wonuu nakʋyʋ nɛ pʋcɔ ɛkʋ tɛtɛkpɩnɛ nɖɩ Eeboolaa kpawa yɔ. Pʋwɛɛ ɖɔɖɔ se ɛyʋ epiŋ tɛtɛkpɩna wena ɛkʋ-yɛ mbʋ lɛ, ɛla ɖɛfɛɛɛ nɛ ɛtaaɖukuni-yɛ yem. Pʋwɛ ɖeu ɖɔɖɔ se ajɛɛ n̄ʋʋdɩnaa ɛlʋ nɛ tɛtɛkpɩna ɛtaacɔʋ ajɛɛ tɩŋa nɛ ataŋ yem.
- ɛyʋ ɛtɩzɩ paa calɩm yaa nandʋ ndʋ pɩpɩɩ camɩyɛ siŋŋ nɛ pʋcɔ ɛtɔɔ.
- ajɛɛ wena a-taa Eeboolaa tɛma lɩʋ yɔ akɛdɩ ajɛɛ lɛɛna taa n̄ɩma mbʋ Eeboolaa lakɩ nɛ ɛzɩma mbʋ palakɩ se paɖɩɣ-kʋ kaʋ yɔ, pɩkpɛndɩna lesi labʋ taa mbʋ yɔ. Ɛyaa mba pasɩbɩna eeboolaa yɔ, pʋwɛɛ se, pataasɩ-wɛ, pepimi-wɛ kpaakpaa. Pe-ɖipimiye pʋwɛɛ se ɛyaa ɛtɩlɩ labʋ nɛ Eeboolaa ɛtaaɖɛɛ-wɛ.
- ɛyʋ eposi ɛ-tɩ nɛ mba Eeboolaa kpa-wɛ yɔ. Pɩkɩlɩ ɖeu se ɛyʋ ɛtaayɛlɩ yem se ewoki ɖɔkɔtɔnaa taa. Pʋwɛɛ ɖɔɖɔ se ɖɔkɔtɔnaa ɛtɩlɩ camɩyɛ ɛzɩma mbʋ pʋwɛɛ se pɔcɔna mba Eeboolaa kpawa yɔ pɔ-yɔɔ yɔ. Pɩkɩlɩɣ ɖeu se pɛkɛzɩɣ mba Eeboolaa kpawa yɔ kɩjaʋ nɛ patɩlɩ ɛzɩma mbʋ pɔcɔna pɔ-yɔɔ yɔ ɖeu. Pʋwɛɛ se pɔsɔ mba pasɩbɩna Eeboolaa yɔ miŋ kʋsɔbʋ. Pʋwɛɛ se ɖɔk;potɔnaa esuu mbʋ payaɣ se "filtre à air" yɔ pʋcɔ pɔcɔna mba Eeboolaa kpawa yɔ pɔ-yɔɔ.
- ɖɔkɔtɔnaa ehoyisi miŋ n̄ɩɣtʋ ndʋ pakpakɩɣ se palana tʋmɩyɛ yɔ tɩtɩŋa.
Pɩnaɣ 2000 taa Eerɔɔpʋ tɛtʋ ha waɖɛ kɩ-tɛ ɖɔkɔtɔnaa se patazɩ nɛ pana kʋdɔŋ piye Eeboolaa kɛ mbʋ yɔ. Ɖɔkɔtɔ kuduyuu ŋgʋ kɩ-tɛɛ palakɩ n̄ɩnʋʋ tʋmɩyɛ yɔ, kɩ-tɛɛ pʋwɛɛ se patazɩ nɛ pana mbʋ Eeboolaa kɛwa yɔ. Lyon egeetiye taa, Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa ɖɔkɔtɔ kuduyuu ŋgʋ payaɣ se "laboratoire P4 Jean Mérieux" yɔ, kɩ-tɛɛ palaba Eeboolaa yɔɔ tʋmɩyɛ.
Pɩnaɣ 2012 taa Ŋgbɛyɛ nɖɩ payaɣ se "NIH" yɔ, ɖɩwɛ Etazuunii ɛjaɖɛ taa; ɖɩpaɣzɩ cɛlʋʋ liidiye "Albert Einstein College of Medicine" ɖɔkɔtɔ se kɩn̄ɩnɩ nɛ kɩna mbʋ pʋwɛ Eeboolaa taa kpem yɔ nɛ ɛzɩma mbʋ kʋdɔŋ piye nɖɩ ɖɩcɔʋ kpɩnɛ calɩm taa yɔ.


text:
Rom 12
Wɛ nɔɔna na maŋɩ sɩ ba taa ŋwɩ te tɩn
1A ko-biǝ-ba, Wɛ na tiini DƖ jɩgɩ abam ŋwaŋa kʋntʋ tɩn, a loori abam sɩ á kwe á tɩtɩ á pa Wɛ nɩnɛɛnɩ ba na mɛ woŋo ba kɩ kaanɩm ba pa Wɛ tɩn, sɩ á taá ŋwɩ dɩ wʋ-poŋo, sɩ kʋ poli Wɛ wʋ lanyɩranɩ. Kʋntʋ mʋ yɩ zulǝ yalʋ na maŋɩ sɩ á pa Wɛ tɩn. 2Á yɩ pa á wʋbʋŋa taa tɔgɩ balʋ na yǝri Wɛ tɩn cwe sɩm. Kwaanɩ-na sɩ Wɛ pa á taá jɩgɩ wʋbʋŋ-dʋʋra, sɩ kʋ lǝni á ŋwɩa kam maama. Abam laan wʋ́ ba á lwarɩ Wɛ wʋbʋŋa na lagɩ sɩ á kɩ kʋlʋ tɩn, yɩ á wʋ́ lwarɩ nɩ kʋ tiini kʋ lana cɩga cɩga yɩ kʋ poli DƖ wʋ.
3Wɛ na kɩ-nɩ yu-yoŋo sɩ a taa yɩ DƖ tɩntʋŋnʋ tɩn, a lagɩ a ta dɩ abam maama sɩ á yɩ taá bʋŋɩ kamunni á pa á tɩtɩ, nɩ á dwe á na maŋɩ á yɩ te tɩn. Á nan taá jɩgɩ wʋbʋŋ-ŋʋna, sɩ kʋ maŋɩ dɩ Wɛ na pɛ abam dɩdʋa dɩdʋa pɛɛrɩ te á na kɩ á wʋ-dɩdʋa dɩ DƖ tɩn ŋwaanɩ. 4Nabiinu yɩra yɩ woŋo dɩdʋa mʋ, yɩ ya laan pɔɔrɩ je dwi tǝri tǝri. Jǝgǝ maama nan jɩgɩ ka tɩtʋŋa mʋ yɩra yam wʋnɩ. 5Kʋ nan yɩ bɩdwɩ mʋ dɩ dɩbam balʋ dɩ na ŋwɩ dɩ Zezi Krisi tɩn. Dɩ́ tiini dɩ́ daga, yɩ dɩ́ nan yɩ kɔgɔ dɩdʋa mʋ. Dɩbam maama dɩdʋa dɩdʋa maa tʋŋɩ dɩ́ wǝli daanɩ, nɩ yɩra yam je sɩm dwi tǝri tǝri na tʋŋɩ sɩ zǝni daanɩ te tɩn. 6Wɛ-pɛɛra yalʋ DƖ na pɛ dɩbam tɩn yɩ dwi tǝri tǝri mʋ, nɩ DƖ na pɛ dɩbam zaanɩ te tɩn. Wɛ na pɛ wʋlʋ waɩ o ŋɔɔnɩ yiyiu-ŋwɛ tɩn, kʋntʋ tu maŋɩ sɩ o taa tɔgɩ o na jɩgɩ wʋ-dɩdʋa dɩ Wɛ te tɩn mʋ o ma ŋɔɔnɩ-sɩ. 7Wɛ na pɛ wʋlʋ waɩ o tʋŋɩ o wǝli o donnǝ tɩn, kʋntʋ tu maŋɩ sɩ o taa tʋŋɩ kʋntʋ mʋ. Wʋlʋ Wɛ na pɛ o waɩ o brɩ o donnǝ Wɛ cɩga kam tɩn, sɩ o dɩ kwaanɩ o taa brɩ-ka. 8Wɛ na pɛ wʋlʋ waɩ o kwe nɔɔna sɩ ba na baarɩ tɩn maŋɩ sɩ o taa kɩ kʋntʋ mʋ. Wʋlʋ dɩ na cɛ o wǝǝnu o maa zǝni o donnǝ tɩn maŋɩ sɩ o ma o wʋ-yoŋo mʋ o wǝli-ba lanyɩranɩ. Wʋlʋ nan na yɩ nɔɔna yigǝ tu tɩn maŋɩ sɩ o kwaanɩ o taa brɩ-ba cwǝŋǝ lanyɩranɩ. Wʋlʋ nan na duri o donnǝ yibwǝnǝ tɩn maŋɩ sɩ o taa kɩ-kʋ dɩ wʋpolo mʋ.
9Á taá soe daanɩ dɩ cɩga. Á taá culi wo-lwaanʋ dwi maama, sɩ á daarɩ á taá kɩ kʋlʋ maama na lana tɩn. 10Á na yɩ ko-biǝ daanɩ Zezi Krisi ŋwaanɩ tɩn, á taá soe daanɩ dɩ á wʋrʋ maama, sɩ á taá nɩgɩ daanɩ lanyɩranɩ. 11Á na tʋŋɩ á pa Wɛ te tɩn, á yɩ pa yawɔrɔ zʋ abam. Kwe-na á bɩcara maama á taá maa tʋŋɩ á pa dɩ́ Yuutu wʋm. 12Á na jɩgɩ tɩɩna dɩ Wɛ te tɩn, á taá jɩgɩ wʋpolo kʋ ŋwaanɩ. Yaara na yi abam, sɩ á vɔ pu-dɩa. Kwaanɩ-na á taá loori Wɛ maŋa maama. 13Cɛ-na á wǝǝnu á ma zǝni balʋ na yɩ Wɛ nɔɔna yɩ yinigǝ jɩgɩ-ba tɩn. Á taá jeeri vǝrǝ lanyɩranɩ á sam nɩ.
14Kʋ na yɩ balʋ na jɩgɩ abam ba bɛɛsɩ tɩn, sɩ á taá loori Wɛ sɩ DƖ kɩ-ba lanyɩranɩ. Á nan yɩ sɔɔlɩ á cɔgɩ-ba. 15Kɩ-na wʋpolo dɩ balʋ na jɩgɩ wʋpolo tɩn, sɩ á daarɩ á wǝli dɩ balʋ na keeri tɩn á keeri. 16Á taá jɩgɩ-na wʋbʋŋ-dɩdwɩ. Á yɩ taá kɩ kamunni. Tu-na á tɩtɩ sɩ á taá tʋŋɩ tɩtʋŋ-balɛ dɩ. Á yɩ taá bʋŋɩ á pa á jɩgɩ swan.
17Nɔɔnʋ na kɩ abam lwarɩm, á dɩ daa yɩ joori á kɩ-o lwarɩm á ma ŋwɩ. Nan kwaanɩ-na sɩ á taá kɩ kʋlʋ na lana tɩn nɔɔna maama yigǝ nɩ. 18Kwaanɩ-na lanyɩranɩ sɩ á taá zʋʋrɩ dɩ ywǝǝni nɔɔna maama tɩtarɩ nɩ, nɩ á na waɩ te tɩn. 19A badon-sonnu-ba, á yɩ taá bʋŋɩ sɩ á kɩ balʋ na kɩ abam lwarɩm tɩn dɩ lwarɩm. Nan yagɩ-na, sɩ Wɛ ban-zɔŋɔ kʋm wʋ́ ba ba baŋa. Bɛŋwaanɩ kʋ pʋpʋnɩ Wɛ tɔnɔ kʋm wʋnɩ, nɩ Baŋa-Wɛ tagɩ DƖ wɩ:
«Amʋ yɩ wʋlʋ na wʋ́ cɔgɩ nɔɔna dɩ ba kǝm-balwaarʋ tɩn.
Amʋ wʋ́ pa ba joori ba na kʋlʋ na maŋɩ dɩ ba tɩn.»
20Kʋ nan ta pʋpʋnɩ kʋ wɩ:
«Nmʋ dʋm kana na wɔɛ,
sɩ n pa-o wʋdiu sɩ o di.
Na-nyɔm na jɩg-o,
sɩ n pa-o na sɩ o nyɔ.
N na kɩ kʋntʋ,
kʋʋ́ pa cavɩɩra tiini ya ja-o.»
21Abam nan yɩ pa lwarɩm wanɩ abam. Á taá kɩ kǝm-laarʋ sɩ tɩ wanɩ lwarɩm dam tɩ cɔgɩ.


text:
Franz Liszt
Franz Liszt, Hɔŋirii kʊnʊŋ taa lɛ, Liszt Ferenc kɛ hendu lɩzɩyʊ, maʊ ɖaɣnɩyʊ nɛ piyano keɖeɣa tʊmɩyɛ niye mʊyʊ hongrois ɛjaɖɛ taa. Palʊla-ɩ aloma fenaɣ kɩyakʊ 22 pɩnaɣ 1811Doborján (Otirisi ɛjaɖɛ tɛ Ampiiri taa). Ɛsɩ hasɩyaɖɛ fenaɣ kɩyakʊ 31 pɩnaɣ 1886 Bayreuth (Caama) ɛjaɖɛ taa. Liszt kɛnɛ piyaanoo kɩfalʊ nɛ kɩ-hendu teu tɛ lɛɣtʊ kpɛlɛkɩtʊ caa. Ɛnʊ yebina piyaanoo cʊɖʊ ɛyaa, piyano soo mabɩtʊ Mazeppa.
Ɛnʊ kɛnɛ cee yɔɔ nesi tɛɛ keɖeɣa hendu tɛ kiɖe ɖʊyʊ nɛ pɩlaɖʊ (cee yɔɔ miziiki kɛ evemiye taa tɔm kɛdɩyaa tɛ lʊbɩtʊ tɩnaa canaʊ taa), mbʊ lɛ, Liszt pizi ɛñazɩ nɛ ɛcaɣ piŋ kpaɣɖʊ 19 alɩwaatʊ kɛ miziiki nɔmɔʊ taa ɛyaa pɛnɛ pɔyɔɔ, Hector Berlioz, Camille Saint-Saëns, Robert Schumann nɛ Richard Wagner.
Ɛfɛyɩ alaafɩya keeke mbʊ lɛ, niikaɣ ɛlaazɩ sʊʊ. Pɩnzɩ loɖo eteu Ries yɔɔ hendu ndʊ ɛsɩma pɩlɩna Concerto en ut dièse mineur yɔɔ ndʊ ɛ-caa kaatewa pɩtaatɩɩ leɖɩda. Adam Liszt kpaɣ lɩmaɣza se ɛkpɛlɛkɩ-ɩ piyano. Pʊcɔ pɩnzɩ naalɛ lɛ, Liszt paɣzɩ Johann Sebastian Bach, Wolfgang Amadeus Mozart nɛ Ludwig van Beethoven pa-tʊma labʊ. Ɛwɛna lidau piŋ pa-tʊmɩyɛ yɔ lɛ, ɛmaɣzɩ se eyeki nɛ ɛ-pɩyalʊ hiɣ pɛ-tɛ ñʊʊ yabɩtʊ. Pɩtɩŋna hongrois ɛyaa weewe tɩnaa nabɛyɛ tɛ kʊjɔŋ yɔɔ lɛ, Liszt caɣ Vienne tɛtʊ taa pɩnaɣ 1822.
Franz Liszt kpɛlɛkɩ piyano kɛ Carl Czerny cɔlɔ nɛ hendu lɩzɩtʊ Antonio Salieri cɔlɔ. Ɛkplɛka camɩyɛ mbʊ lɛ, ɛlɩzɩ ɛ-kajalaɣ ɖama taa ɖʊʊ soo hendu samaɣ sɔsɔ nakayɛ ɛsɩnda kɛ Landständischer Saal saŋayɩŋ fenaɣ kajalaɣ kɩyakʊ wiye pɩnaɣ 1822 taa. Fenasɩ cabɩ wayɩ lɛ, Redoutensaal tɛ soo kɛdɩna ɛyaa piŋ nɛ pasɩ-tʊ pe-wezuu caɣʊ tɩŋa taa.
Ɛpɩsa piyano maɖʊ sɔsɔ mbʊ lɛ, Liszt pazɩ cɔʊʊ Eerɔpʊ ajɛyɛ taa pɩnaɣ 1823. Ɛlɛ, ɛ-nɔmɔʊ ŋgʊ kɩsɩŋɩ lɩŋ Paarii tɛtʊ taa pɩtalɩ ɛzɩ kpɩtaʊ mbilim yɔ. Ɛtapɩzɩɣ se ɛsʊʊ miiziki kewiyaɣ sukuli taa pɩlɩna mbʊ se ɛkɛ ɛkɔm mbʊ lɛ, Liszt pazɩɣ lɩzɩɣ sakɩyɛ sakɩyɛ ɛtɩ yɔɔ soo hendu nɛ ɛjaɖɛ taa hendu. Lakɩŋ fenaɣ kɩyakʊ 7 pɩnaɣ 1824 ɛma soo vendu Itaalii amʊza ɖeɖe. Ɛtɛ teu kɛdɩna Paarii takayasɩ mayaa. Kpaɣ pɩnaɣ 1824 ŋtalɩ 1827, Liszt ɖɔ nɔmɔŋ sakɩyɛ sakɩyɛ Angleterre ɛjaɖɛ nɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ.
Pɩtɩŋa nɔmɔŋ ɛ-yɔɔ lɛ, ehiɣ ñɩm sakɩyɛ. Ɛwɛna pɩnaɣ 1827 cɔlɔ mbʊ yɔ liidiye pɩtalɩ kudokiŋ 60000 ɛha-ɖɩ Esterhazy waa tɛ. Sɔŋa alɩwaatʊ talɩ pɩnaɣ 1827 taa nɛ Liszt tɔlɩ kʊɖɔŋ nɛ ɛcaɣ Boulogne-sur-Mer tɛtʊ taa. Ɛ-yɔɔ cɛ yaa tomna taa sooci ɛlɛ, ɛ-caa ñɛlɛdɩ ɛsɩ. Pɩsɩna ɛzɩma ɛ-caa fɛyɩ lɛ, Franz Liszt ɖʊ kaʊ ɛ-tɛ elebitu yaa hama tɔm.]


text:
Matiyu 12
Zezi na brɩ nɩ o dwe siun dɛ cullu tɩm te tɩn
(Marɩkɩ 2:23-28, 3:1-6, Luki 6:1-11)
1Da yam kʋntʋ ni nɩ Zezi dɛɛn ma tɔgɩ karɩ wʋ o maa kɛa. Kʋ dɛɛn yɩ Zwifǝ bam siun dɛ nɩ mʋ. O karabiǝ bam dɩ maa tɔgɩ ba wʋra, yɩ kana jɩgɩ-ba. Ba ma bwǝri mɩna ba yu ba dʋna. 2Farizɩan tiinǝ dɩ ma tɔgɩ ba wʋra. Ba ma na ba na kɩ kʋlʋ tɩn. Ba laan ma ta dɩ Zezi ba wɩ: «Nii nmʋ karabiǝ bam na kɩ kʋlʋ. Ba tʋŋɩ tɩtʋŋɩ dɩlʋ na cɔgɩ dɩbam siun dɛ cullu tɩm tɩn mʋ.»
3Zezi ma lǝri-ba o wɩ: «Abam ta wʋ fɔgɩ á karɩmɩ Wɛ tɔnɔ kʋm na brɩ Pɛ Davidi taanɩ te tɩn na? Kʋ brɩ sɩ kana dɛɛn mʋ jaanɩ wʋntʋ dɩ o nɔɔna. 4O ma vu o zʋ Wɛ digǝ, yɩ o kwe culu dɩpɛ dɩlʋ na tigi da Wɛ ŋwaanɩ tɩn o pa o dɩ o nɔɔna bam di. Kʋ nan ya culǝ sɩ bantʋ di dɩpɛ dɩm. Kʋ yɩ Wɛ kaanɩm tiinǝ yɩranɩ mʋ jɩgɩ cwǝŋǝ sɩ ba di-dɩ. 5Naa, abam ta wʋ fɔgɩ á karɩmɩ Wɛ tɔnɔ kʋm na brɩ nɩ, Wɛ kaanɩm tiinǝ bam yǝni ba cɔgɩ siun dɛ culu kʋm dɩ ba na tʋŋɩ DƖ digǝ kam tɩtʋŋa siun dɛ maama wʋnɩ tɩn? Ba nan na yǝni ba tʋŋɩ kʋntʋ tɩn, ba ta jɩgɩ bʋra kʋ wʋnɩ. 6Kʋ daarɩ lele kʋntʋ, wʋlʋ na dwe Wɛ-di-kamunu kʋm tɩn nan mʋ wʋ yo. 7Wɛ tagɩ DƖ wɩ: ‹Amʋ lagɩ sɩ nabiinǝ taa jɩgɩ da-ŋwaŋa mʋ, sɩ kʋ daɩ nɩ a lagɩ sɩ ba taa maɩ ba wǝǝnu mʋ ba kaanɩ-nɩ.› Abam ya na lwarɩ taanɩ dɩntʋ kuri, á ya bá di balʋ na jɩgɩ bʋra tɩn taanɩ. 8Bɛŋwaanɩ amʋ Nabiin-bu wʋm jɩgɩ ni siun dɛ cullu tɩm baŋa nɩ.»
9Zezi laan ma nuŋi jǝgǝ kantʋ nɩ o vu o zʋ Zwifǝ bam Wɛ-digǝ. 10Nɔɔnʋ maa wʋra o jɩŋa dɩdʋa na tɩga. Farizɩan tiinǝ badonnǝ dɩ maa tɔgɩ ba wʋra ba na lagɩ cwǝŋǝ sɩ ba brɩ nɩ Zezi kɩ o tusi. Ba ma bwe-o ba wɩ: «Nɔɔnʋ jɩgɩ cwǝŋǝ sɩ o pa o doŋ na yazurǝ siun dɛ dɩm nɩ na?»
11Zezi ma lǝri-ba o wɩ: «Abam wʋlʋ na jɩgɩ piǝ, yɩ ka na tʋ vʋl-kɔgɔ wʋnɩ siun dɛ dɩm nɩ, á bá nii ka baŋa nɩ sɩ á lɩ-ka na? 12Nabiinu nan tiini o jɩgɩ kuri o dwe piǝ. Kʋntʋ ŋwaanɩ nɔɔnʋ jɩgɩ cwǝŋǝ sɩ o kɩ o doŋ lanyɩranɩ siun dɛ dɩm nɩ.» 13O na tagɩ kʋntʋ tɩn, o laan ma ta dɩ nɔɔnʋ wʋlʋ jɩŋa kam na tɩgɩ tɩn o wɩ: «Twɩ n jɩŋa kam.»
Nɔɔnʋ wʋm ma sɩɩnɩ o twɩ-ka. O jɩŋa kam ma joori ka ji lanyɩranɩ nɩ o jɩ-ŋʋŋa kam te. 14Farizɩan tiinǝ bam na nɛ kʋntʋ tɩn, ba ma nuŋi ba vu ba banɩ daanɩ sɩ ba lagɩ cwǝŋǝ ba gʋ Zezi.
15Zezi dɛɛn ma lwarɩ ba na lagɩ ba kɩ-o te tɩn. O ma nuŋi jǝgǝ kam kʋntʋ nɩ. Nɔn-kɔgɔ zanzan dɛɛn maa tɔg-o. O ma pa ba maama na yazurǝ dɩ ba yawɩɩrʋ. 16O ma daarɩ o kaanɩ-ba o wɩ, ba yɩ zaŋɩ ba pa nɔɔna lwarɩ o ni nɩ. 17Zezi na kɩ kʋntʋ tɩn, kʋ yɩ sɩ kʋ pa Wɛ nijoŋnu Ezayi na maŋɩ o ta kʋlʋ faŋa faŋa tɩn mʋ sɩɩnɩ kʋ kɩ. O dɛɛn tagɩ o wɩ:
18«Nii, wʋntʋ mʋ yɩ amʋ Wɛ tɩntʋŋnʋ wʋlʋ a na kuri tɩn.
Wʋntʋ mʋ yɩ wʋlʋ a na so-o yɩ o yǝni o paɩ a wʋ poli zanzan tɩn.
Aá pa a Joro kʋm taa wʋ o tee nɩ.
O ma wʋ́ pa dwi maama tiinǝ ba ba lwarɩ amʋ cɩga kam na yɩ te tɩn.
19Wʋntʋ nan bá ta magɩ kantɔgɔ naa o taa kɩ sɔɔ.
O nan bá ta paɩ o kwǝrǝ zaŋa cwe jeerǝ nɩ.
20Wʋntʋ bá cɔgɩ nɔɔna balʋ na tiini ba bwǝnǝ tɩn,
oó ta jɩgɩ ba ŋwaŋa,
nɩnɛɛnɩ nɔɔnʋ wʋlʋ na bá bwǝri miu kʋlʋ na tiiri tɩn,
yɩ o bá dwe kanɩa kalʋ mini na ba dana tɩn.
Oó ta kɩ kʋntʋ mʋ,
sɩ kʋ vu kʋ yi maŋa kalʋ o na wʋ́ pa amʋ Wɛ cɩga kam ba ka taa jɩgɩ dam nɔɔna tɩtarɩ nɩ, yɩ lanyɩranɩ wanɩ balɔrɔ.
21Wʋntʋ yɩrɩ ŋwaanɩ mʋ dwi maama wʋ́ ta jɩgɩ tɩɩna amʋ Wɛ tee nɩ.»
Wɔɔ dam mʋ Zezi maɩ o zǝli sʋtaana?
(Marɩkɩ 3:22-30, Luki 11:14-23, 12:10, 6:43-45)
22Nɔɔna badonnǝ dɛɛn ma ja lilwe, yɩ o kwǝri o yɩ mɩmaa ba ba Zezi te. Bɛŋwaanɩ cicirǝ dɛɛn mʋ jɩg-o ka yaara. Zezi ma pa nɔɔnʋ wʋm na yazurǝ. O yiǝ ma joori ya naɩ, yɩ o daarɩ o waɩ o ŋɔɔna. 23Kʋ ma sʋ nɔn-kɔgɔ kʋm maama, yɩ ba tɛ ba wɩ: «Nɔɔnʋ wʋntʋ mʋ yɩ Pɛ Davidi dwi tu wʋlʋ Wɛ na lagɩ DƖ tʋŋɩ tɩn na?»
24Farizɩan tiinǝ bam na ni kʋntʋ tɩn, ba ma ta ba wɩ: «Wʋntʋ na waɩ o zǝli sʋtaana tɩn, kʋ yɩ sʋtaana-pɛ Belizebuli dam mʋ o ma o zǝli-ya.»
25Zezi na lwarɩ ba wʋbʋŋa na yɩ te tɩn, o ma ta dɩ ba o wɩ: «Tɩʋ kʋlʋ paarɩ na pɔɔrɩ kuni bɩle yɩ ba jɩgɩ daanɩ tɩn, kʋ bá daanɩ kʋ cɔgɩ. Tɩʋ kʋlʋ maama naa sɔŋɔ kʋlʋ maama na pɔɔrɩ kʋ tɩtɩ wʋnɩ kuni bɩle tɩn, kʋʋ́ tʋ mʋ. 26Kʋ ya na sɩɩnɩ kʋ yɩ cɩga nɩ a maɩ sʋtaana-pɛ dam mʋ a ma a zǝli sʋtaana nɔɔna tee nɩ, kʋntʋ ya wʋ́ brɩ nɩ sʋtaana-pɛ dam dɩm pɔɔrɩ kuni bɩle mʋ, yɩ o paarɩ dɩm bá daanɩ dɩ cɔgɩ. 27Kʋ na sɩɩnɩ kʋ yɩ amʋ jɩgɩ Belizebuli dam mʋ a ma a zǝli sʋtaana, abam nɔɔna bam dɩ nan maɩ dam dɩm kʋntʋ mʋ ba maa zǝli-ya na? Abam tɩtɩ nɔɔna bam na kɩ te tɩn mʋ brɩ nɩ cɩga tǝri á tee nɩ. 28Kʋ nan yɩ Wɛ Joro kʋm dam mʋ a ma a zǝli sʋtaana. Kʋntʋ maa brɩ nɩ Wɛ maŋɩ DƖ ba abam te, sɩ DƖ di paarɩ nɔɔna tɩtarɩ nɩ.
29Sʋtaana-pɛ nan nyɩ dɩ nɔn-dɩdɛɛrʋ na yɩrɩ o sɔŋɔ te tɩn mʋ. Nɔɔnʋ na lagɩ sɩ o vu nɔn-dɩdɛɛrʋ wʋm sɔŋɔ o ŋɔ, o maŋɩ sɩ o da yigǝ o ja nɔn-dɩdɛɛrʋ wʋm o vɔ mʋ. O na vɔg-o o ti tɩn, mʋ o laan wʋ́ wanɩ o wǝǝnu tɩm maama o kwalɩmɩ.
30Nɔɔnʋ wʋlʋ maama nan na daɩ a nɔɔnʋ tɩn, o yɩ a dʋm mʋ. Nɔɔnʋ wʋlʋ maama nan na ba tɔgɩ o laɩ amʋ nɔɔna o kɩ jǝgǝ dɩdʋa tɩn, o jagɩ-ba mʋ. 31Á taá ye nɩ, kǝm-balwaarʋ tɩlʋ maama nɔɔna na kɩ tɩn, naa ta-balwaarʋ tɩlʋ maama ba na ŋɔɔnɩ tɩn, Wɛ waɩ DƖ yagɩ-tɩ DƖ ma cɛ-ba. Kʋ daarɩ, nɔɔnʋ wʋlʋ nan na ŋɔɔnɩ o twɩ Wɛ Joro kʋm tɩn, Wɛ bá sɛ sɩ DƖ ma cɛ kʋntʋ tu. 32Nɔɔnʋ wʋlʋ na ŋɔɔnɩ ta-balwaarʋ o pa amʋ Nabiin-bu wʋm tɩn, Wɛ wʋ́ sɛ sɩ DƖ ma cɛ kʋ tu. Nɔɔnʋ wʋlʋ nan na ŋɔɔnɩ o twɩ Wɛ Joro kʋm tɩn, Wɛ bá sɛ sɩ DƖ ma cɛ kʋntʋ tu maŋa dɩ maŋa.
33Á na wɩ, tiu yɩ tu-ŋʋŋʋ, kʋ biǝ dɩ yɩ bu-ŋʋna mʋ. Á na wɩ, tiu yɩ tu-balɔrɔ, kʋ biǝ dɩ yɩ bu-balwaarʋ mʋ. Ba lwarɩ tiu kʋ biǝ lǝrim nɩ mʋ. Kʋntʋ tɩn, abam na sɛ nɩ amʋ kǝm dɩm lana, á maŋɩ sɩ á sɛ nɩ amʋ dam dɩm nuŋi Wɛ Joro kʋm te mʋ.
34Abam nyɩ dɩ bɩsankwɩ-dwǝ mʋ. Abam na yɩ nɔn-balwaarʋ tɩn, á bá wanɩ á ŋɔɔnɩ wo-ŋʋnnʋ. Woŋo kʋlʋ maama na wʋ nɔɔnʋ wʋbʋŋa nɩ tɩn mʋ tɔgɩ o ni kʋ nuŋǝ. 35Nɔn-ŋʋm ŋɔɔnɩ wo-ŋʋnnʋ tɩlʋ na wʋ o wʋbʋŋa nɩ tɩn mʋ, yɩ nɔn-balɔrɔ dɩ ŋɔɔnɩ wo-balwaarʋ tɩlʋ na wʋ o wʋbʋŋa nɩ tɩn. 36Á taá ye nɩ, Wɛ sarɩya dɛ dɩm nɩ DƖ wʋ́ bwe nɔɔnʋ maama sɩ o ma o ni o ta bɩtar-yɔɔrʋ tɩlʋ maama o na tagɩ tɩn. 37Bɛŋwaanɩ abam tɩtɩ ni-taanɩ mʋ wʋ́ brɩ nɩ á jɩgɩ bʋra naa á ba jɩgɩ bʋra.»
Balʋ na vɩn Wɛ cɩga kam tɩn wʋ́ na bʋra na?
(Marɩkɩ 8:11-12, Luki 11:29-32)
38Wɛ cullu karanyɩna tiinǝ dɩ Farizɩan tiinǝ badonnǝ dɛɛn ma zaŋɩ ba ta dɩ Zezi ba wɩ: «Karanyɩna, dɩbam lagɩ sɩ n kɩ wo-kɩnkagɩlɩ mʋ, sɩ kʋ brɩ dɩbam nɩ n nuŋi Wɛ te mʋ.»
39O ma lǝri-ba o wɩ: «Zɩm nɔɔna bantʋ yɩ nɔn-balwaarʋ mʋ, ba ba tɔgɩ Wɛ dɩ cɩga, yɩ ba lagɩ sɩ a kɩ wo-kɩnkagɩlɩ a brɩ-ba. Ba nan bá na, kʋ na daɩ wo-kɩnkagɩlɩ dɩlʋ na maŋɩ dɩ kɩ dɩ Wɛ nijoŋnu Zonasɩ faŋa faŋa tɩn. 40Wʋntʋ dɛɛn kɩ da yatɔ mʋ wɩa dɩ tɩtɩɩ maama kalǝŋ-kamunu wʋnɩ. Kʋ nan maŋɩ sɩ kʋ kɩ amʋ Nabiin-bu wʋm kʋntʋ doŋ mʋ, amʋ dɩ wʋ́ kɩ da yatɔ mʋ wɩa dɩ tɩtɩɩ maama yibeeli wʋnɩ. 41Zonasɩ dɛɛn na ve Niniivi tiinǝ te o tɔɔlɩ Wɛ kwǝrǝ kam dɩ ba tɩn, bantʋ lǝni ba wʋrʋ ba yagɩ kǝm-balwaarʋ. Wʋlʋ na dwe Zonasɩ tɩn nan wʋ abam tee nɩ yɩ á wʋ sɛ kʋ tu. Kʋntʋ ŋwaanɩ, Wɛ sarɩya dɛ dɩm na yiǝ, Niniivi tiinǝ laan wʋ́ zaŋɩ ba brɩ nɩ abam ba jɩgɩ bʋra. 42Pa-kana kalʋ dɛɛn na te Saba tɩʋ tɩn dɩ wʋ́ zaŋɩ o di abam sarɩya, yɩ o vɩn abam bʋra. Bɛŋwaanɩ wʋntʋ dɛɛn zaŋɩ o tɩtɩ tɩʋ kʋlʋ na tiini kʋ yɩ yigǝ yigǝ tɩn nɩ, o ba pɛ Salɔmɔn te sɩ o cǝgi o swan taanɩ dɩm. Wʋlʋ nan na dwe Salɔmɔn tɩn mʋ wʋ abam tee nɩ, yɩ á ba lagɩ sɩ á cǝg-o.»
Cicirǝ na nuŋi nɔɔnʋ yɩra nɩ yɩ ka joori ka ba, kʋ na yɩ te tɩn
(Luki 11:24-26)
43«Cicirǝ na nuŋi nɔɔnʋ yɩra nɩ, ka laan wʋ́ vu ka beeri kapwǝrǝ yigǝ mʋ sɩ ka lagɩ jǝgǝ ka sin da. Ka na beeri ka ga tɩn, 44ka laan maa wɩ: ‹Aá joori a vu a na nuŋi mɛ tɩn mʋ a taa wʋra.› Ka ma joori ka vu nɔɔnʋ wʋm te, yɩ ka na nɩ ka jǝgǝ kam fɔgɩ ka kwɛ lanyɩranɩ, yɩ kʋlʋkʋlʋ wʋ zʋ da. 45Ka laan ma joori ka vu ka lagɩ ciciri sɩrpɛ sɩlʋ na tiini sɩ yɩ balwaarʋ sɩ dwe ka tɩtɩ tɩn. Sɩ ma tɔgɩ daanɩ sɩ vu sɩ zʋʋrɩ da. Kʋntʋ, nɔɔnʋ wʋm laan wʋ́ tiini o na cam kʋ dwǝni faŋa. Mʋ kʋ na lagɩ kʋ kɩ zɩm nɔn-balwaarʋ tɩm dɩ te.»
Zezi nu dɩ Zezi nyaana na yɩ balʋ tɩn
(Marɩkɩ 3:31-35, Luki 8:19-21)
46Zezi dɛɛn ta na wʋra o ŋɔɔnɩ dɩ nɔn-kɔgɔ kʋm kʋntʋ tɩn, o nu dɩ o nyaana ma ba ba zɩgɩ sɔŋɔ kʋm mancoŋo nɩ, yɩ ba lagɩ sɩ ba ŋɔɔnɩ dɩd-o. 47Nɔɔnʋ wʋdoŋ ma ta dɩ Zezi o wɩ: «N nu dɩ n nyaana tu ba wʋ cicwǝŋǝ nɩ, yɩ ba lagɩ sɩ ba na-m.»
48Zezi ma ta dɩ nɔɔnʋ wʋm o wɩ: «Wɔɔ mʋ yɩ a nu, bran yɩ a nyaana?» 49O laan ma nii o karabiǝ bam seeni yɩ o wɩ: «A nu dɩ a nyaana mʋ tɩntʋ. 50Bɛŋwaanɩ wʋlʋ maama na kɩ a Ko Wɛ wʋbʋŋa na lagɩ te tɩn mʋ yɩ a nyaanɩ dɩ a nakɔ dɩ a nu.»


text:
YOSUWEE
TƎMA TAKƎLAƔA
Kʋtʋlʋtʋ
Tɑkǝlɑɣɑ kɑnɛ kɑ tɑɑ kɛ́ pɑ kɛɛsǝɣɩ ɩsǝnɑ Moisi wɑɑlɩ tʋ Yosuwee ponɑ Ɩsɛɣɛlɩ nyǝ́mɑ nɑ pɑ́ lɛɛkɩ Kɑnɑɑŋ tɛtʋ tɔ. Ɩsɔ kɑ tɛmɑ yɔɣɔtʋɣʋ nɑ ɩ́ sɩɩ Ɩsɛɣɛlɩ nyǝ́mɑ cɑɑnɑɑ cɑɑnɑɑ sɩ, ɩ kɑ́ hɑ pɑnɑ pɑ wɑɑlɩ nyǝ́mɑ kɛ tɛtʋ ntɩ. Pǝ tɔɔ kɛ́ Ɩsɔ wɛ pɑ wɑɑlɩ nɑ pɑ́ yoonɑ pɑ kolontunɑɑ. Nɑ pɑ nɑ Yosuwee pɑ́ lɛɛkɩ Kɑnɑɑŋ tɛtʋ.
Tɑkǝlɑɣɑ tɑɑ looŋɑ sɔsɑɣɑ ŋkɑ pǝ wɛɛ sɩ pɑɑ wei ɩ tɔkɩ tɔɣɔlɛ titite 24:15... Ɩ́ lǝsɩ wei ɩ́ cɑɑ ɩ́ sɛɛ tɔɣɔ sɑŋɑ... Tɔfɔ ye pǝ kɑɑsɑ mɑ nɑ mɑ wɑɑʋ nyǝ́mɑ ɩlɛ, Tɑcɑɑ kɛ tɑ́ɑ́ sɛɛ. Yosuwee yɔɣɔtǝnɑ tɔm tǝnɛ.
Ɩsǝnɑ pɑ fɑɣɑ Yosuwee tɑkǝlɑɣɑ tɔ:
Ɩsɛɣɛlɩ nyǝ́mɑ tɑɣɑnǝɣɩ pɑ tɩ sɩ pɑ sʋʋkɩ Kɑnɑɑŋ tɛtʋ tɑɑ, titite 1–5
Kɑnɑɑŋ tɛtʋ lɛɛkʋɣʋ, titite 6–12
Tɛtʋ tɑlʋɣʋ kɛ Ɩsɛɣɛlɩ kpekɑ nyǝ́mɑ, titite 13–22
Yosuwee kʋyɔɣɔtʋtʋ kɑntǝkɑɣɑ nyǝntʋ, titite 23–24
1
Yosuwee lɛɛtʋɣʋ kɛ Moisi lonte
1 Ḿpʋ́ɣʋ́ kʋyɑkʋ nɑkʋlɩ Ɩsɔ tǝmlɛ tʋ Moisi sǝpɑ. Tǝnɑɣɑ Tɑcɑɑ tɔmɑ Moisi wɑɑlɩ tʋ Yosuwee, wei ɩ kɛ́ Nuŋ pǝyɑlʋ tɔ sɩ: 2 Nyǝnɩ, Moisi sǝpɑ. Ɩlɛ pǝnɛntɛ nyɑɑ kʋlɩ, nɑ ń tʋ́ yǝlɑɑ pɑnɛɣɛ nɔɣɔ, nɑ ɩ́ tɛsɩ Yɑɑtɑnɩ pɔɣɔ kɑnɛ. Nɑ ɩ́ sʋʋ tɛtʋ nti mɑ hɑ Ɩsɛɣɛlɩ nyǝ́mɑ mɛ tɔ tǝ tɑɑ. 3 Ɩsɩɩ mɑɑ sɩɩʋ Moisi kɛ nɔɣɔ tɔ, ye mǝ nɔɔhǝlɛ ɩ́ fɛlɑ timpi mǝ tɛtʋ kɛ́. 4 Mǝ tɛtʋ ntɛ́ pǝ sɩɩnɑʋ wʋlɑɣɑ tɛtʋ, nɑ pǝ́ polo Lipɑŋ pɔɔŋ tɔ. Nɑ pǝ́ kpɑɣɑ Ɩfǝlɑtɩ pɔɣɔ sɔsɑɣɑ, nɑ pǝ́ kpɛŋnɑ Hiti nyǝ́mɑ tɛtʋ tǝnɑ tɔ. Nɑ pǝ́ yoosinɑ Metitelɑnee teŋku. 5 Kolontunɑɑ tǝnɑ kɑ seeki-ŋ kɛ́, hɑlǝnɑ ń sʋʋ pʋ́ʋ́ɣʋ́. Mpi tɔ, mɑɑ wɛɛ nyɑ́ wɑɑlɩ kɛ́, ɩsɩɩ mɑɑ wɛ Moisi kiŋ tɔ. Mɑ kɑɑ lɔ-ŋ, pǝyele mɑ kɑɑ hɑtǝlǝnɑ-ŋ pɑɑ pǝcɔ. 6 Mpʋ tɔ, tɔɣɔ ɑpɑlʋtʋ, nɑ ń nyɔɔ toŋ. Pǝ tɑɣɑ pʋlʋ, nyɑɑ yelinɑ nɑ yǝlɑɑ pɑnɛ pɑ́ tɔɣɔ tɛtʋ nti mɑɑ heelɑ mǝ cɑɑnɑɑ nɑ tuunɑʋ sɩ mɑɑ hɑ-mɛ tɔ. 7 Amɑ kʋlʋmtʋ kɛ́ sɩ, nyɑɑ tɔɣɔ ɑpɑlʋtʋ, nɑ ń nyɔɔ toŋ te. Tɔkɩ mɑ kʋsǝsɩɩtʋ tǝnɑ nti mɑ tǝmlɛ tʋ Moisi tɛlǝsɑ-ŋ tɔɣɔ teu tǝcʋŋŋ, nɑ ń lɑkɩ-tɩ tǝtetete. Tɑɑ nyǝnnɑ ŋwɑɑŋ yɑɑ mpǝlɛ. Wɑɑtʋ ɩnǝɣɩ n kɑ́ wɑɑ nyɑ́ kʋlɑpǝm tǝnɑ tɑɑ. 8 Kʋsǝsɩɩtʋ tɑkǝlɑɣɑ kɑnɛ kɑ́ tɑɑ fɛtɛ nyɑ́ nɔɣɔ tɔɔ. Kɑlǝɣɩ kɑ tɑɑ tɔm kɛ ilim nɑ ɑhoo, nɑ ń tǝŋ-tǝɣɩ teu. Wɑɑtʋ ɩnǝɣɩ pɩɩ lɑnɑ-ŋ. Pǝ́cɔ́ n kɑ́ wɑɑ pǝ tǝnɑ mpi n lɑkɩ tɔ pǝ tɑɑ. 9 Mɑtɔŋ mɑ heelɑ-ŋ sɩ ń tɔɣɔ ɑpɑlʋtʋ nɑ ń nyɔɔ toŋ nɑ? Mpʋ tɔ, tɑɑ nyɑ́. Pǝyele tɑɑ sele pɑɑ pǝcɔ tɔtɔ. Pǝ tɑɣɑ pʋlʋ, nyɑ́ Ɩsɔ mɑ́, mɑɑ wɛɛ nyɑ́ wɑɑlɩ kɛ́ pɑɑ timpiɣi.
Yosuwee tɑɣɑnǝɣɩ Yɑɑtɑnɩ tɛsʋɣʋ tɔm
10 Ḿpʋ́ɣʋ́ Yosuwee tɔmɑ Ɩsɛɣɛlɩ nyʋɣʋ nyǝ́mɑ sɩ: 11 Ɩ́ sʋʋ tǝsikile tɑɑ, nɑ ɩ́ heeli sɑmɑɑ sɩ pɑ́ cɑɑ mpɑɑʋ tɔɣɔnɑsɩ. Mpi tɔ, kʋyɛɛŋ tooso ɩ́ tɛɛwɑ tɩɩ tɛsɩ Yɑɑtɑnɩ, nɑ tǝ́ polo nɑ tǝ́ lɛɛkɩ tɛtʋ nti Tɑcɑɑ tɑ Ɩsɔ hɑ-tʋ tɔ. 12 Mpʋɣʋlɛ Yosuwee heelɑ Lupɛŋ nyǝ́mɑ, nɑ Kɑtɩ nyǝ́mɑ, nɑ Mɑnɑsee yǝlɑɑ hɔɣɔlʋɣʋ lɛŋkʋ nyǝ́mɑ sɩ: 13 Ɩ́ tɔɔsɩ nti Moisi kɑ heelɑ-mɛ tɔ sɩ, hɛɛsʋɣʋ kɛ Tɑcɑɑ cɑɑkǝnɑ-mɛ, nɑ ɩ́ hɑ-mɛɣɛ tɛtʋ tǝnɛ. 14 Ɩlɛ mǝ ɑlɑɑ, nɑ mǝ piyɑ, nɑ mǝ tɔlɑ tike kɑ́ cɑɣɑnɑ pɔɣɔ nɑ cǝnɛ tɔɔ. Amɑ pǝ kɑɑsʋɣʋ ɑpɑlɑɑ yoolɑɑ mɛ tɔ, pǝ wɛɛ sɩ mɩɩ tɛsɩ mǝ tɛɛtʋnɑɑ cɔlɔɣɔ nɑ ɩ́ tɛɛ-wɛɣɛ nɔɣɔ nɑ ɩ́ sǝnɑ-wɛ. 15 Hɑlǝnɑ wɑɑtʋ wei mǝ Ɩsɔ Tɑcɑɑ kɑ́ yele nɑ pɛlɛ pɑ́ hɛɛsɩ ɩsɩɩ mɛ nɑ tɛtʋ tǝnɛ ɩnɩ tǝ́ pǝsɩ mǝ tǝnɑ mǝ nyǝntʋ tɔ. Pǝ wɑɑlɩ kɛ́ ɩ́ kɑ́ mǝlɩ mǝ tɛtʋ nti Tɑcɑɑ tǝmlɛ tʋ Moisi hɑ-mɛ ɩsǝntɔ tɔ tǝ tɑɑ kɛ́ Yɑɑtɑnɩ ilim tǝlɩɩlɛ tɔɔ cǝnɛ.
16 Ḿpʋ́ɣʋ́ pɑ cɔwɑ Yosuwee sɩ: Tɩɩ lɑ teitei ɩsɩɩ n tʋɣʋ-tʋ tɔ. Pɑɑ timpiɣi n tilɑ-tʋ, tɩɩ polo kɛ́. 17 Pǝyele tɩɩ nɩɩnɑ-ŋ teu kɛ́, ɩsɩɩ tɩɩ nɩɩkɑɣɑnɑ Moisi tɔ. Ɩsɔ ɩ́ wɛɛ nyɑ́ wɑɑlɩ, ɩsɩɩ ɩ kɑ wɛʋ Moisi wɑɑlɩ tɔ. 18 Ye pǝ cǝpɑ wei nɑ ɩ́ lɑ́ kɑŋkɑntɛ, nɑ ɩ́ tɔ sɩ ɩ kɑɑ tǝŋ nti n tʋ-tʋ tɔ ɩsɩɩ pɑ kʋ-ɩ. Amɑ nyɑɑ nyɔɔ toŋ kɛ́ nɑ ń tɔɣɔ ɑpɑlʋtʋ.


text:
Tɛtʋ wandamm (Continent)
Tɛtʋ wandamm wandamm ndʋ tɩ-yɔɔ ajɛya sakɩyɛ wɛɛ yɔ, tɩkpɛnda loɖo (6) kedeŋa kpeekpe yɔɔ cɩna.
Tɛtʋ wandamm waa ḿba, mbaa yɔ:
- Afrɩka tɛtʋ wandamm
- Eerɔpʋ tɛtʋ wandamm
- Amerika nɛ hayi nɛ Amerika nɛ hadɛ tɛtʋ wandamm
- Aazii tɛtʋ wandamm
- Osiyanii tɛtʋ wandamm
- Antarɩkɩtiki tɛtʋ wandamm
Ajɛya nɩɩnʋwa nɛ kagbaanzɩ (55) wɛna Afrɩka tɛtʋ wandamm taa. Ajɛya nɛɛlɛ nɛ lutozo (28) ñɛwɛna Eerɔpʋ tɛtʋ wandamm taa. Ajɛya hiŋ naanza nɛ kagbaanzɩ (45) wɛna Amerika nɛ hayi kiŋ nɛ piyele ajɛya hiu nɛ naanza (14) ñɛwɛɛ Amerika nɛ hadɛ kiŋ. Pʋ-tɔbʋʋ se ajɛya nɩɩnʋwa nɛ nakʋ (59) wɛna Amerika tɛtʋ wandamm taa. Piyele ajɛya hiŋ naanza nɛ loɖo (46) ñɛwɛɛ Aazii tɛtʋ wandamm taa. Osiyanii tɛtʋ wandamm taa lɛ, ajɛya nakʋ ñɛwɛna. Antarɩkɩtiki tɛtʋ wandamm taa ajɛya kɔzaa. Ajɛya naanza (4) ɖeke wɛna tɛtʋ wandamm ńdʋ tɩ-taa.
Kedeŋa kpeekpe tɛtʋ wandamm waa tɩŋa payɩ taa lɛ, Amerika tɛtʋ wandamm taa ajɛya kɩlɩ ɖɔʋ. Kɩ-wayɩ lɛ, Afrɩka tɛtʋ wandamm tɩŋ ajɛya ɖɔʋ nʋmɔʋ taa. Lɛɛlɛyɔ, ɖɩcɔna nɛ ɖɩna se tɛtʋ wandamm ndʋ kɩlɩ walanzɩ hɔɔlʋʋ taa.
Afrɩka tɛtʋ wandamm walanzɩ kɛ 30 415 873 km2. Amerika tɛtʋ wandamm walanzɩ ñɛkɛ miiliyɔɔ waa hiŋ naanza nɛ naalɛ (42) km2 nɛ pɩɖɛɛ pʋ-yɔɔ. Eerɔpʋ tɛtʋ wandamm walanzɩ ñɛkɛ 10 392 855 km2. Piyele Aazii tɛtʋ wandamm walanzɩ ñɛkɛ 43 810 582 km2. Antarɩkɩtiki tɛtʋ wandamm walanzɩ kɛ miiliyɔɔ waa hiu nɛ naanza (14) km2 nɛ pɩɖɛɛ pʋ-yɔɔ. Osiyanii tɛtʋ wandamm walanzɩ ñɛkɛ 8 525 989 km2. Yee mbʋ, ɖɩnaɣ se kedeŋa kpeekpe tɛtʋ wandamm waa loɖo mba pa-taa lɛ, Aazii tɛtʋ wandamm kɩlɩna walʋʋ. Lɛɛlɛyɔ, ɖɩcɔŋna nɛ ɖɩna se tɛtʋ wandamm waa mba pa-taa lɛ, ndʋ tɩ-taa ɛyaa kɩlɩ ɖɔʋ.
Pɩnaɣ 2016 taa lɛ, ɛyaa 1,2 miiliyaa waa kɛwɛna Afrɩka tɛtʋ wandamm taa. Pɩnaɣ ŋ́ga ka-taa lɛ, ɛyaa 324 miiliyɔɔ waa ñɛwɛ Amerika tɛtʋ wandamm taa nɛ ɛyaa 4.436 piiliyɔɔ (billion) waa ñɛwɛɛ Aazii tɛtʋ wandamm taa. Pɩnaɣ kanɛ ka-taa ɛyaa 739 081 202 pɛtɛma naʋ Eerɔpʋ tɛtʋ wandamm taa piyele nɛ pana ɛyaa 40 467 040 kɛ Osiyanii tɛtʋ wandamm taa. Antarɩkɩtiki tɛtʋ wandamm taa lɛ, patapɩzɩda patɩlɩ ɛyaa ñʋʋ.


text:
Luki 20
Zezi dam dɩm nuŋi yǝn mʋ?
(Matiyu 21:23-27, Marɩkɩ 11:27-33)
1Dɛ dɩdwɩ mʋ Zezi dɛɛn wʋ Wɛ-di-kamunu kʋm wʋnɩ, o tɔɔlɩ Wɛ kwǝr-ywǝŋǝ kam o brɩ nɔɔna. Zwifǝ bam kaanɩm yigǝ tiinǝ dɩ cullu karanyɩna tiinǝ bam dɩ ba tɩʋ kʋm nakwa bam ma vu ba yi o te. 2Ba ma ta dɩd-o ba wɩ: «Ta n brɩ dɩbam, wɔɔ dam mʋ n ma n kɩ wǝǝnu tɩlʋ maama n na kɩ tɩn? Wɔɔ mʋ pɛ nmʋ ni, sɩ n ta n kɩ kʋntʋ?»
3O ma lǝri-ba o wɩ: «A dɩ jɩgɩ bwiǝ a lagɩ a bwe abam, sɩ á lǝri-ya á pa-nɩ. 4Zan na miisi nɔɔna na wʋnɩ tɩn, kʋ yɩ Wɛ mʋ pɛ-o cwǝŋǝ naa nabiinǝ mʋ?»
5O na bwe-ba kʋntʋ tɩn, ba maa wʋra ba bwɛ daanɩ sɩ ba nii, ba na wʋ́ lǝr-o te tɩn. Ba laan ma wɩ: «Dɩbam na lǝri dɩ́ wɩ, kʋ yɩ Wɛ mʋ, o laan wʋ́ bwe dɩbam nɩ, bɛɛ mʋ yɩ dɩ́ nan wʋ sɛ Zan taanɩ dɩm? 6Dɩ́ nan na wɩ, kʋ yɩ nabiinǝ mʋ pɛ-o cwǝŋǝ, nɔɔna bam maama wʋ́ dʋlɩ dɩbam dɩ kandwa mʋ ba gʋ, bɛŋwaanɩ ba maama paɩ sɩ Zan yɩ Wɛ nijoŋnu mʋ.» 7Kʋntʋ ŋwaanɩ ba ma lǝri Zezi ba wɩ, ba yǝri wʋlʋ na pɛ Zan cwǝŋǝ tɩn.
8Zezi laan ma ta dɩ ba o wɩ: «Kʋ na yɩ kʋntʋ, amʋ dɩ bá sɛ sɩ a ta wʋlʋ na pɛ amʋ ni sɩ a taa tʋŋɩ tɩn.»
Nɔɔnʋ dɩ o gaarɩ mɩmaŋa
(Matiyu 21:33-46, Marɩkɩ 12:1-12)
9Zezi ma maŋɩ mɩmaŋa o brɩ nɔɔna bam o wɩ: «Nɔɔnʋ wʋdoŋ mʋ wʋra. O ma zaŋɩ o cɩ gaarɩ, yɩ o daarɩ o jǝri tweeru tɩlʋ yɩrɩ na yɩ vinyǝ tɩn dɩ wʋnɩ. O laan ma kwe nɔɔna o yagɩ da sɩ ba taa tʋŋa, yɩ o daarɩ o beeri o vu tɩʋ kʋdoŋ o daanɩ da. 10Tweeru tɩm biǝ gwǝrim maŋa ma yi. O ma tʋŋɩ o tɩntʋŋnʋ sɩ o vu nɔɔna balʋ na nii o gaarɩ dɩm baŋa nɩ tɩn te, sɩ ba cɛ o tǝri ba pa-o. Tɩntʋŋnʋ wʋm na yi ba te tɩn, ba ma mag-o. Ba daarɩ ba pa o viiri dɩ jɩ-kʋrɩ. 11Nɔɔnʋ wʋm daa ma tʋŋɩ o tɩntʋŋnʋ wʋdoŋ. Ba ma magɩ wʋntʋ dɩ, yɩ ba twɩ-o zanzan. Ba ma pa o dɩ viiri dɩ jɩ-kʋrɩ. 12O daa ma tʋŋɩ tɩntʋŋnʋ wʋdoŋ o kɩ kuni bɩtɔ. Ba ma ja wʋntʋ dɩ ba magɩ o yɩra ba kaarɩ, yɩ ba zǝl-o gaarɩ dɩm wʋnɩ.
13Gaarɩ dɩm tu wʋm laan ma bʋŋɩ o wɩ: ‹A nan wʋ́ kɩ ta mʋ? Amʋ na wʋ́ kɩ te tɩn, aá tʋŋɩ a tɩtɩ bu wʋlʋ a na so-o tɩn mʋ. Kʋ ba dwe, baá ta kwarɩ wʋntʋ.› 14Nɔɔna bam na nɛ-o tɩn, ba ma bwɛ daanɩ ba wɩ: ‹Mʋ gaarɩ dɩm tu bu. Wʋntʋ mʋ lagɩ o ba o taa te o ko wʋm wǝǝnu tɩm. Pa-na dɩ́ gʋ-o, sɩ dɩ́ daarɩ dɩ́ taá te o wǝǝnu tɩm.› 15Ba laan ma vaŋ-o ba ja nuŋi gaarɩ dɩm wʋnɩ, yɩ ba mag-o ba gʋ.»
Zezi laan ma bwe-ba o wɩ: «Gaarɩ dɩm tu laan wʋ́ kɩ nɔɔna bam kʋntʋ ta mʋ? 16O maŋɩ sɩ o ba o gʋ-ba mʋ, sɩ o daarɩ gaarɩ dɩm o pa nɔɔna badonnǝ sɩ ba taa niǝ.»
Nɔɔna bam na ni kʋntʋ tɩn, ba ma ta ba wɩ: «Wɛ pa kʋ yɩ kɩ kʋntʋ!»
17Zezi ma nii ba seeni yɩ o wɩ: «Kʋ na daɩ kʋntʋ, bɛɛ mʋ yɩ kʋ pʋpʋnɩ Wɛ tɔnɔ kʋm wʋnɩ kʋ wɩ:
‹Kandwɛ dɩlʋ lwara na vɩn tɩn laan mʋ joori dɩ ba dɩ ji kandwɛ dɩlʋ na paɩ sɔŋɔ kʋm dana tɩn›?
18Nɔɔnʋ wʋlʋ maama na tʋ kandwɛ dɩntʋ baŋa nɩ tɩn wʋ́ cɩcʋgɩ o tɩtɩ mʋ. Kʋ daarɩ, wʋlʋ maama kandwɛ dɩm na tʋ o baŋa nɩ tɩn, dɩ wʋ́ mɩɩrɩ kʋntʋ tu mʋ.»
19Zezi na tagɩ wǝǝnu tɩm kʋntʋ tɩn, Zwifǝ kaanɩm yigǝ tiinǝ dɩ cullu karanyɩna tiinǝ ma lwarɩ sɩ o maŋɩ mɩmaŋɩ dɩm bam ŋwaanɩ mʋ. Kʋntʋ tɩn, ba ma kwaanɩ ba lagɩ cwǝŋǝ sɩ ba ja-o lɩla. Ba maa warɩ, ba na kwarɩ fʋʋnɩ dɩ nɔɔna bam tɩn ŋwaanɩ.
Lampoo ŋwɩɩm taanɩ
(Matiyu 22:15-22, Marɩkɩ 12:13-17)
20Zwifǝ yigǝ tiinǝ bam dɛɛn ma yɩrɩ Zezi, sɩ ba daa ta nii o na wʋ́ ta kʋlʋ tɩn. Ba ma lagɩ cwǝŋǝ sɩ ba brɩ nɩ o dwǝgǝ, sɩ ba wanɩ ba ja-o, sɩ ba daarɩ ba kɩ-o gʋvɩrma tu wʋm jɩŋa nɩ sɩ o di o sarɩya. Ba ma lɩ nɔɔna sɩ ba vu Zezi te nɩnɛɛnɩ ba yɩ nɔn-ŋʋna mʋ te, sɩ ba laan kwaanɩ ba ja-o dɩ o taanɩ dɩm. 21Bantʋ ma vu Zezi te ba bwe-o ba wɩ: «Karanyɩna, dɩ́ ye nɩ taanɩ dɩlʋ nmʋ na yǝni n tɛ n brɩ nɔɔna tɩn yɩ cɩga mʋ. Nmʋ ba pɔɔrɩ nɔɔna daanɩ dɩ n na kɩ-ba te tɩn. Nmʋ nan yǝni n brɩ nɔɔna Wɛ cwǝŋǝ cɩga mʋ. 22Dɩ́ lagɩ dɩ́ bwe dɩ́ nii, dɩbam cullu pɛ ni sɩ dɩ́ ŋwɩ lampoo dɩ́ pa lʋgʋ kʋm pa-farʋ wʋm na?»
23Zezi ma lwarɩ ba na kɩ ba swan yam dɩd-o te tɩn, o ma ta dɩ ba o wɩ: 24«Kwe-na sǝbu dalɩ á brɩ-nɩ. Dɩ jɩgɩ wɔɔ nyɩnyʋgʋ dɩ o yɩrɩ mʋ dɩ baŋa nɩ?»
Ba ma lǝr-o ba wɩ: «Kʋ yɩ pa-farʋ wʋm mʋ.»
25O laan ma ta dɩ ba o wɩ: «Kʋ lamma. Á nan taá ŋwɩ kʋlʋ na yɩ pa-farʋ wʋm nyɩm tɩn á pa-o, sɩ á daarɩ á taá paɩ Wɛ kʋlʋ dɩ na yɩ DƖ nyɩm tɩn.»
26Zezi na tagɩ kʋntʋ dɩ ba tɩn, ba maa warɩ ba ja-o nɔɔna bam maama yigǝ nɩ dɩ o na tagɩ kʋlʋ tɩn. O na lǝri-ba te tɩn sʋ-ba zanzan yɩ ba cɩm.
Wɛ-sɔŋɔ ŋwɩa na wʋ́ ta yɩ te tɩn
(Matiyu 22:23-33, Marɩkɩ 12:18-27)
27Sadusɩan tiinǝ badonnǝ dɛɛn ma zaŋɩ ba vu Zezi te. Bantʋ zaasɩm mʋ brɩ sɩ, nɔɔnʋ na tɩga, o daa bá joori o bi. 28Ba ma vu ba bwe-o ba wɩ: «Karanyɩna, Moyisi dɛɛn na pʋpʋnɩ kʋlʋ o tiŋi o pa dɩbam tɩn, o brɩ sɩ, nɔɔnʋ nu-bu na tɩga yɩ o daarɩ kaanɩ, yɩ ba na wʋ lʋgɩ biǝ, tʋ wʋm cʋrʋ mʋ maŋɩ sɩ o di kaanɩ wʋm sɩ ba wanɩ ba lʋ biǝ o nu-bu wʋlʋ na tɩgɩ tɩn ŋwaanɩ. 29Kʋntʋ tɩn, nu-biǝ barpɛ mʋ ya wʋra. Ba dɩdʋa ma di kaanɩ yɩ o tɩ o daar-o, yɩ ba ba jɩgɩ biǝ daanɩ. 30Wʋlʋ na saŋɩ tɩn ma di kadǝm wʋm. 31O dɩ ma tɩ o daar-o. Batɔ-tu wʋm dɩ daa ma di-o. Kʋ ma kɩ ba maama kʋntʋ doŋ. Ba maama barpɛ ma tɩ, yɩ ba wʋ lʋgɩ bu dɩ kaanɩ wʋm. 32Ba maama na tɩgɩ tɩn, kaanɩ wʋm dɩ laan ma tɩ. 33Kʋntʋ tɩn, ba maama barpɛ na di kaanɩ wʋm tɩn, ba laan na tu ba bi ba yagɩ tʋʋnɩ, bantʋ wɔɔ mʋ wʋ́ ta te kaanɩ wʋm?»
34Zezi ma lǝri-ba o wɩ: «Kʋ na yɩ zɩm lʋgʋ baŋa nɔn-biǝ mʋ, baara di kaana yɩ kaana dɩ zʋʋrɩ banna. 35Kʋ daarɩ, nɔɔna balʋ Wɛ na nii nɩ ba maŋɩ sɩ ba bi ba yagɩ tʋʋnɩ sɩ ba laan taa zʋʋrɩ DƖ lʋ-dʋŋʋ kʋm nɩ tɩn, bantʋ bá di kaana, yɩ kaana dɩ daa bá zʋ banna. 36Ba daa bá wanɩ ba tɩ, ba na wʋ́ ta nyɩ dɩ Wɛ malɛsɩ sɩm tɩn ŋwaanɩ. Ba yɩ Wɛ tɩtɩ biǝ mʋ, dɩ ba na bi ba yagɩ tʋʋnɩ tɩn. 37Kʋ nan na yɩ twa biim, Moyisi maŋɩ o brɩ nɩ nɔɔna wʋ́ sɩɩnɩ ba bi. O dɛɛn pʋpʋnɩ maŋa kalʋ Wɛ na brɩ DƖ tɩtɩ dɩd-o sabarɩ puŋu kʋm wʋnɩ yɩ DƖ ta kʋlʋ tɩn. Moyisi ma brɩ sɩ Yuutu Baŋa-Wɛ yɩ Abraham Wɛ, dɩ Yizakɩ Wɛ, dɩ Zakɔbɩ Wɛ mʋ. 38Kʋ brɩ sɩ bantʋ daa ta jɩgɩ ŋwɩa mʋ Wɛ tee nɩ, bɛŋwaanɩ Baŋa-Wɛ yɩ naŋʋna Wɛ mʋ, sɩ DƖ daɩ twa Wɛ. Wɛ yibiyǝ nɩ, nɔɔna maama jɩgɩ ŋwɩa, dɩ balʋ na tɩgɩ tɩn dɩ.»
39Wɛ cullu karanyɩna tiinǝ badonnǝ na ni kʋntʋ tɩn, ba ma lǝri ba wɩ: «Karanyɩna, n tagɩ cɩga.» 40Ba dɛɛn ma kwarɩ sɩ ba daa bwe-o taanɩ.
Krisi wʋm Wɛ na tʋŋɩ tɩn yɩ Davidi Yuutu mʋ
(Matiyu 22:41-46, Marɩkɩ 12:35-37)
41Zezi laan ma ta dɩ ba o wɩ: «Nɔɔna yǝni ba wɩ, sɩ Krisi wʋm Wɛ na tʋŋɩ tɩn yɩ Pɛ Davidi dwi tu mʋ. Kʋ nan wʋ́ wanɩ kʋ taa yɩ kʋntʋ na? 42Davidi tɩtɩ nan pʋpʋnɩ Wɛ lǝŋ-ŋwɩ tɔnɔ kʋm wʋnɩ o wɩ:
‹Yuutu Baŋa-Wɛ tagɩ dɩ a Yuutu DƖ wɩ:
Ba n jǝni a jazɩm nɩ,
43sɩ aá kɩ nmʋ dʋna maama n nɛ kuri nɩ sɩ n nɔ-ba nɩ tɩga te.›
44Kʋntʋ tɩn, Davidi tɩtɩ na sɩɩnɩ o bǝŋi Krisi wʋm Wɛ na tʋŋɩ tɩn nɩ o Yuutu tɩn, kʋʋ́ kɩ ta mʋ sɩ o daa joori o taa yɩ Davidi naa?»
Zezi kaanɩ o karabiǝ sɩ ba yɩ lwǝni cullu karanyɩna tiinǝ bam
(Matiyu 23:1-7, Marɩkɩ 12:38-40)
45Nɔn-kɔgɔ kʋm maama ta na wʋra kʋ cǝgi o taanɩ dɩm kʋntʋ tɩn, o ma ta dɩ o karabiǝ bam o wɩ: 46«Taá yɩrɩ-na á tɩtɩ dɩ cullu karanyɩna tiinǝ bam. Bantʋ soe sɩ ba taa zʋʋrɩ gwar-dɩdwaarʋ ba beerǝ, sɩ nɔɔna taa nii-ba. Ba na ve yaga, ba soe sɩ nɔɔna maama taa tui ba zuli-ba. Ba na yǝni ba zʋ ba Wɛ-di sɩm, ba ta lagɩ je-kamunnu mʋ sɩ ba taa je yigǝ nɩ. Ba na ve nɔɔnʋ sɔŋɔ sɩ ba di candiǝ, kʋ yɩ je-ŋʋŋa je mʋ ba lagɩ sɩ ba taa je da. 47Ba nan yǝni ba ganɩ kadǝnǝ ba joŋi kʋlʋ maama ba na jɩgɩ tɩn. Ba kwǝri ba kɩ Wɛ-lor-dɩdwaarʋ, sɩ kʋ taa nyɩ nɩ ba yɩ nɔn-ŋʋna mʋ te. Wɛ wʋ́ tiini DƖ pa bantʋ na cam kʋ ja gaalɩ.»


text:
Hɛɛ
Hɛɛ kɛna tɔɔnaɣ ŋga pahayʊʊ-kɛ ke-lila yɔɔ yɔ pʊtɔbʊʊ se hɛɛ sʊʊ tɛɛtɛɛ kɛna nɛ ɖɩɖaalɩ lʊʊʊ. Hɛɛ wɛna hɩla ndɩ ndɩ: hɛɛ abalaa wɛɛ, alʊsɛɛnaa, sɛntɛɛnaa, yɛɛsɩ, kabanzɩ, yɛɛma, ŋgbaŋñɔka, sʊmɩŋ, tiyiŋ, atɛɣnaa nɛ hɩla ɖɔɔ nɛ paale lɛ hɩla lɛɛzʊʊ. Amerika nɛ hayʊ kiŋ nɛ Keebɛkɩ ajɛya taa lɛ payaɣ awiya hɛɛ ɖɔɖɔ se hɛɛ; mbʊ pʊyɔɔ yɔ, awɛ ɖɔɖɔ ɛzɩ hɛɛ yɔ.
Paatɔkɩ hɛɛ nɛ lɛŋ pɩwɛɛ se patɩzɩ-ɖɩ camɩyɛ pʊcɔ yaa poɖoŋi-ɖɩ nʊm taa, papɩzʊʊ pɔhɔbɩ-ɖɩ yaa padɩzʊʊ-ɖɩ lɛ pɔsɔbɩ-ɖɩ tɔmbɔlʊʊ. Kabɩyɛ hɔɔlʊʊ taa lɛ, ɖozi nzɩ pakɩlʊʊ tɔmbɔlʊʊ ŋgʊ tɔɔnaʊ yɔ, pʊtɔbɔzɩ se sɩwɛɛ sotu yaa sikii. Ɛlɛ loso hɔɔlɩŋ lɛɛŋ taa lɛ mbʊ pɔsɔɔlaa. Papɩzʊ pasɩɩ hɛɛ nɛ ɖileɖi ɖɩɩwɛɛkʊʊ ɛlɛ pʊtɔpɔzɩ se pasɩɩ-ɖɩ yem kɔyɔ ɖɩpɩzɩɣ ɖɩɖazɩ yaa kɩwɩlɩ. Ɛyʊ ɛsɔɔla-ɖɩ sɩʊ camɩyɛ kɔyɔ, pɩwɛɛ se ɛsɩɩ-ɖɩ nikaɣ ŋgbaʊ taa yaa ɛsɩɩ-ɖɩ ɖenɖe soŋgaɣ fɛyɩ yɔ. Pakayʊ hɛɛ yɔɔ hʊndʊ ndʊ yɔ ndʊ payaɣ se hɛdɛyɩsɩ.
Keteŋa kpeekpe taa taa lɛ Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ ɛjɛyɛ taa kɛ pakɩlɩɣ hɛɛ hayʊ nɛ ajɛya ana a-taa kɔyɔ: Naajeriya, Kana, Kotidiivuwarɩ, Penɛɛ nɛ Togo. Togo taa lɛ Paasɛɛ egetiye taa pakɩlʊʊ hayʊ nɛ peeɖe mba tɔkɩ hɛɛ kasandʊ salaŋ fenaɣ taa.


text:
Paarii
Paarii kɛna Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sɔsɔtʊ nɛ tɩwɛ pɔɔ ŋga payaɣ se Paarii yɔ ka-lɩm ɖivalɩyɛ nɛ pɔsɩ nzɩ payaɣ-sɩ se maarnɩ nɛ ʊwaazi yɔ sɩ-lɩm ɖɩkpɛndɩyɛ. Paarii kɛna ɖɔɖɔ tɛtʊ ndʊ lɩm cɔ-tʊ nɛ pɩta nɛ payaɣ-tʊ se Fransɩɩ yɔ, tɩ-tɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ ɖɔɖɔ. Pɛtɛyɩ tɛtʊ sɔsɔtʊ tʊnɛ kɛ tam nɛɛlɛ nɛ tɩ-taa kɔyɔ Liiyɔɔ nɛ Maarisɛɛyɩ.
Paarii tɛtʊ sɔsɔtʊ tʊnɛ tɩ-taa ɛyaa kpɛnda miliyɔɔnaa 12 475 808 kɛ pɩnaɣ 2014 taa; piyele tɩ-hɛkʊ taa ɖeyi ɖeyi lɛ, pɩnaɣ kʊɖʊlmaɣ, nga ka-taa lɛ, ɛyaa kpɛnda miliyɔɔnaa 2 229 621. Tɛtʊ ndʊ tɩkɛna kacalaɣ ñɩndʊ kɛ Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa kɛ eɛyaa ɖɔʊ taa nɛ pɩkɛ Eerɔpʊ keteŋa kpeekpe taa; pʊtɔbʊʊ se kacalaɣ ñɩndʊ lɛ Mɔsɩkʊʊ nɛ naalɛ ñɩndʊ lɛ Isitambuli.
Yee pɩkɛ keteŋa kpeekpe taa kɔyɔ, tɛtʊ tʊnɛ ndʊ lɛ 29 ñɩndʊ ɛyaa ɖɔʊ taa. Paarii tɛtʊ tʊnɛ, tɩ-walanzɩ landammm taa maɣna kilomɛtanaa 105,40. Payaɣ Paarii tɛtʊ sɔsɔtʊ tʊnɛ tɩ-tɛ maalika yɔɔ cɔnɩyʊ kɩfalʊ se Anne Hidalgo (PS). Palɩza-ɩ pɩnaɣ 2014 nɛ pɩnaɣ 2020 taa ɛ-tʊmɩyɛ tɛŋ.
Paanɛ ajɛya lɛɛna taa tɛtʊ sɔsɔtʊ ɛñɩnɩʊ se tɩna Fransɩɩ ɛjaɖɛ taa tɛtʊ sɔsɔtʊ ɛlakɩ tʊma kʊɖʊma kɔyɔ, Paarii maɣmaɣ ɛɛtɛŋ kɩ-taa sɩŋŋŋ nɛ paɖʊʊ taabalɩyɛ nɛ ɖama nɩnaʊ kɛ yem. Paarii tɛtʊ tʊnɛ tɩna tɛtʊ kʊɖʊmtʊ yeke pɛkpɛndɩna nɛ palakɩ tʊma kʊɖʊma sɩŋŋŋ nɛ ndʊ yɔ Room. Papaaza tʊma ana alabʊ ɖooo pɩnaɣ 1956 nɛ pɔ-tɔm piye kɔyɔ se: Paarii yeke mʊŋna Room nɛ Room yeke mʊŋna Paarii.


text:
Uranisi
Uranisi kɛna wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩŋga lʊbɛ ŋga wɩsɩ posinau taa nɛ naatozo ñɩŋga paɣlɩka taa nɛ yee yʊŋ hɩlɩmaɣ taa kɔyɔ tɩyɩŋga ŋga lɛ nanza ŋga. Tɩyɩŋga kanɛ ka-taa nɛ nikaɣ nɛ ɖombe ɛzɩ Nɛptini taa yɔ.
Payaʊ se Uranisi pɩlɩna roma mba tɛ sɩʊ nakʊyʊ hɩɖɛ, Uranisi, Satirini caa nɛ Siipitɛɛrɩ cɔzɔ. Weyi ɛcala naʊ kɛ wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩŋga Iiranisi yɔ ɛnʊ payaɣ se William Herschel nɛ pɩɩkɛ ɖomaɣ fenaɣ 26 pɩnaɣ 1781.
Tɩyɩŋga kanɛ ŋga kɛŋna kacalaɣ tɩyɩŋga ŋga panana ñɩɣyʊ ŋgʊ payaɣ se telesikɔpi yɔ. Tɩyɩŋga kanɛ ka-taa nɛ Hidrozɛɛnɩ, Heliyom, ɖombe, amoniyaki, meetani nɛ idrozɛɛnɩ nɛ karbɔɔnɩ tomnaɣ kpɛm ŋga. Peeɖe ɖɔ nɩkaɣ kɩlɩ wɛʊ wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩnzɩ kpeekp taa.
Pɩnaɣ 1986 taa panaa se Iiranisi tatasɩ lakasɩnasɩyɛ wɩlɩɣ ɖei ɖei ɛzɩ wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩnzɩ lɛɛsɩ yɔ nɛ heɣlimasi nzɩ sɩwɛ wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩnzɩ lɛɛsɩ yɔɔ ɖɔɖɔ yɔ. Ñɩɣyʊ kɩtakɩnaʊ ŋgʊ pamazɩna yɔ kʊkʊ wɩla se Tɩyɩŋga kanɛ kɛ-tɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa pamaza nɛ pana mbʊ. Wɩsɩ cɔɔʊ taŋgalam tɩyɩŋga Iiranisi cɔʊ taa lɛ katalɩ kɛ-ɖenɖe wɩsɩ nɛ ɖoo pɛwɛ kɩmaŋ yɔ Saŋayɩŋ fenaɣ 8 pɩnaɣ 2007.


text:
Hɛkʊ nɛ Hɛkʊ Alɩwaatʊ (Moyen Age)
Hɛkʊ nɛ Hɛkʊ Alɩwaatʊ kɛ Eerɔpʊ tɛ canaʊ tɔm alɩwaatʊ. Alɩwaatʊ ndʊ tɩpaɣzɩna kpaɣɖʊ 5 pʊwolo pɩtalɩ kpaɣɖʊ 15. Kpaɣɖʊ ŋgʊ kɩ-tɛ alɩwaatʊ taa Room Wɩsɩ Ɖɩɖʊyɛ tɛ Ampiiri paɣzɩ tɔlʊʊ nɛ kɩtɛzɩ tɛŋgɛlɛɛ Ɖanʊʊ lʊlʊʊ alɩwaatʊ nɛ kajalaɣ ñɩnʊʊ nɛ natʊ sɔsɔtʊ alɩwaatʊ.
Wɛɛ anaa awɛ kɩbɩnjaazɩ alɩwaatʊ nɛ alɩwaatʊ kɩfatʊ pɛ-hɛkʊ taa, alɩwaatʊ ndʊ pɛtɛyɩ-tʊ pʊɖɔɔ. Ɖɩnaɣ hayi Alɩwaatʊ Kɩmaɣnatʊ (kpaɣɖʊ 6 ŋtalɩ 10 ŋgʊ), hɛkʊ Alɩwaatʊ Kɩmaɣnatʊ (kpaɣɖʊ 11 ŋtalɩ 13 ŋgʊ) nɛ kɩɖɩnatʊ Alɩwaatʊ Kɩmaɣnatʊ (kpaɣɖʊ 14 ŋtalɩ 15 ŋgʊ).
Ɛyaa kɩɩɖɔʊ nɛ tɛtʊ sɔsɔtʊ kɩɩɖɔʊ nɛ ɛyaa sʊʊ nɛ lɩʊ kɛ kɩbɩnjaazɩ kɩɖɩnaʊ alɩwaatʊ taa wɛ halɩ pɩkɔɔ pɩtalɩ hayi Kɩmaɣnaʊ Alɩwaatʊ nɛ ɛyaa mɛɛsa tokuli waa sʊʊ nɛ pasɩɩ kewiisi kɩfasɩ kɛ Room Wɩsɩ Ɖɩɖʊyɛ ajɛyɛ kɩbɩna lonaa taa. Paa yee alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa lɛɛzɩtʊ ɛlaba pɩlɩna ɛyaa ɛsakuliye cɔlɔ kɔyɔ, patapɩzɩɣ patʊɣʊ pa-tɩ nɛ kɩbɩnjaazɩ cɔlɔ tɛ ŋgʊ. Room Ampiri wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa hɔɔlʊʊ ŋgʊ kɩɩna tɛtʊ ñamsʊʊ tɛ tɩlasɩ yɔ kɩɩwɛna ɖoŋ sɔsɔŋ nɩɩyɛ pɛ-ɛjaɖɛ taa nɛ payaɣ-ɖɩ se Ampiri Pɩzantɛ.
Alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa kilesa kɩ-tɛ ajɛyɛ sakɩyɛ Wɩsɩ Ɖɩlɩyɛ kɩmaɣnɩyɛ taa nɛ Afrika nɛ Hayi kiŋ pɩtɩŋna malɩŋ ɛsɔ sɛtʊ ñʊŋ tɩ-naa kpaɣɖʊ 7 alɩwaatʊ taa. Wɩsɩ Ɖɩdʊyɛ taa lɛ, kewiisi ajɛyɛ naayɛ mʊwaaɣ Room paɣtʊ naa sakɩyɛ, pɩ-tɛ alɩwaatʊ ndʊ tɩ-taa lɛ, Krɩstʊ ɛsɔ sɛtʊ aŋgba kaaɖɩna a-tɩ cɛyʊʊ nɛ amaɣ maacɔ yaa mʊwanɩ waa ɛsɔ sɛtʊ kuduyuŋ.
Frankɩ waa kewiyaɣ ɖɛzɩtʊ alɩwaatʊ, ɛyaa mba paɖanɩ fezuu Wɩsɩ Ɖɩɖʊyɛ taa Krɩstʊ ñɩma tɛ Ampiri kɛ kpaɣɖʊ 9 alɩwaatʊ taa pʊcɔ kɩkɛsɩ kɩ-tɩ pɩlɩna Hayi yɔɔ Vikings waa tɛ yoŋ nɛ Hɔŋirii mba tɛ yoŋ nɛ Wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa yɔɔ kiŋ nɛ malɩŋ tɛ ñɩŋ nɛ Haɖɛ yɔɔ kiŋ.
Pɩnaɣ kudoku wayi lɛ, kpaɣna Alɩwaatʊ kɩmaɣnatʊ hɛkʊ taa ndʊ taa lɛ, Eerɔpʊ ajɛyɛ taa ɛyaa ɖɔ piŋ pɩtɩŋna lɛɛzʊʊ kpɛlɩ nɛ kpɛlɩ tɩlɩtʊ yɔɔ, mbʊ piyeba nɛ pehikiɣ tɔɔnasɩ sakɩyɛ haɖaʊ hɔɔlʊʊ taa.


text:
Fikitoriya Kujomuu
Fikitoriya kujomuu payaɣ ɖɔɖɔ se Niyanza yaa Ukerewe yaa Nalubaale Afrika kedeŋga taa kujomuu kɩ-kɩlʊʊ nɛ ñɩnʊʊ nɔmɔʊ taa lɛ, kɩ-kɛ naanza yaa naalɛ ŋgʊ kedeŋga tɩŋga taa pɩlɩna kɩ-walanzɩ yɔ kilomɛta waa 68100 kpɛɛ ko. Kɩcɛlɛ kɩ-hɩɖɛ Britanikii ɛjaɖɛ takɩyʊ Speke pɩnaɣ 1858 weyi ɛɛkɛ kajalaɣ ñɩnɩyʊ weyi ɛɛlɛɣ talʊʊ kujomuu ŋgʊ kɩ-ɖeɖe nɛ ɛha-kʊ hɩɖɛ se Abiɖe Fikitoriya tɛ ŋgʊ yɔ.
Kɩwɛ Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa ɛyaa sakɩyɛ hɛkʊ taa nɛ ɖɩnaɣ pada peeɖe Keniya ɛyaa nɛ hayi wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa kiŋ, Uganda ñɛwɛnɛ hayi nɛ hayi wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa nɛ Tanzani haɖɛ yɔ nɛ haɖɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa nɛ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa kiŋ. Fɛɛŋ nɩɩlɛ kɩ-kɩdeŋ cɔ-kʊ nɛ pɩta kitibu taa. Kɩkɛ Niili kʊ-hʊlʊmʊʊ ɖɩlɩyɛ n ŋgʊ kɩkɩlɩɣ ɖalʊʊ Niili pɔsɩ kɩkpɛdasɩ taa yɔ.
Fikitoriya wɛ Afrika nɛ wɩsɩ ɖɩɖʋyɛ taa lɩŋgamɩŋ hɛkʊ taa nɛ tɛtʊ kijeɣa tɛzɩna kʊ-yɔ nɛ hayi kiŋ. Kɩ-tɛ ajɛyɛ kpɛɛ ñɩna kɔyɔ Keniya ɛjaɖɛ nɛ hayi wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa nɛ Uganda hayi yɔ nɛ hayi yɔ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa nɛ Tanzaanii haɖɛ yɔ kiŋ. Kɩtɩkɩlɩ liŋguu pɩmana mɛta waa 40 pɩkɩla kɔyɔ mɛta waa 83.
Fikitoriya kujomuu paɣlɩ ɖalakɩŋ taa nɛ pɩmaɣna kilomɛta waa 320 nɛ hayi yɔ nɛ haɖɛ yɔ kiŋ taa nɛ walanzɩ kɛ kilomɛta waa 275 wɩsɩ ɖɩlɩyɛ nɛ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa. Kɩ-tɛ fɛɛʊ wɛna pɔsɩ kɩkpɛndasɩ sakɩyɛ sɩ-taa kɔyɔ Kagera ŋga kɩlɩna, kalɩna Tanzaanii ɛjaɖɛ taa nɛ kɛkpɛndɩɣ kujomuu taa. Lɛɛsɩ lɩɣna Purundi nɛ Ruwanda nɛ Keniya.
Kujomuu ŋgʊ kɩ-tɛ kidemɩŋ pɩsa lonaa wena a-taa lʊʊlʊʊ taa ɛyaa ndɩ ndɩ katɩɣ ɖama, hɔɔlʊʊ lɛɛkʊ taa lɛ, ɖɩnaɣ Suudanɩ nɛ haɖɛ kiŋ ɛyaa (niilo-sahariyɛnɩ) Keniya nɛ hayi nɛ Uganda nɛ kɔzɩ kɔzɩ mba pɛwɛ kujomuu ŋgʊ nɛ hayi yɔ wɩsɩ ɖɩlɩyɛ taa yɔ (Luo nɛ Kalenjin) nɛ hɔɔlɩŋ lɛɛŋ taa lɛ, Pantuu ɛyaa Afrika nɛ haɖɛ yɔ nɛ ntalɩ wɩsɩ ɖɩɖʊyɛ taa pa-kamaɣ yɔ (Ganda nɛ Sukuma nɛ Soga nɛ Luhya). Kujomuu pɔɔ nɔɔ yɔ caɣyaa yɔɔdʊʊ (Pantuu waa kʊnʊŋ) nɛ pɩtasɩna Ɛnglɩsɩ kʊnʊŋ ɛzɩ ɖama hɛkʊ taa kʊnʊmɩŋ. Ɛyaa mba patɩŋgɛ mbʊ yɔ pɛsɛɣ Ɛsɔ.


text:
Tɩtʋŋa Tɔnɔ 15
Zezi kɔgɔ kʋlʋ na wʋ Zeruzalɛm nɩ tɩn ŋɔɔnɩ dwi-gɛ tiinǝ bam taanɩ
1Nɔɔna badonnǝ ma zaŋɩ Zude nɩ ba vu Antɩɔsɩ. Ba maa wʋra ba brɩ Zezi karabiǝ bam ba wɩ: «Abam na wʋ sɛ á tɔgɩ Moyisi cullu tɩm na brɩ te sɩ á go á bǝkǝri, á bá wanɩ á na vrɩm.»
2Pooli dɩ Banabasɩ na ni kʋntʋ tɩn, ba ma tiini ba magɩ kantɔgɔ dɩ nɔɔna bam. Kʋntʋ ŋwaanɩ Zezi kɔgɔ kʋm ma lɩ wʋbʋŋa sɩ ba lɩ Pooli dɩ Banabasɩ dɩ nɔɔna badonnǝ ba wʋnɩ, sɩ ba ja taanɩ dɩm ba vu Zeruzalɛm ba kɩ Zezi tɩntʋŋna bam dɩ nakwa bam jɩa nɩ.
3Zezi kɔgɔ kʋm ma banɩ-ba yɩ ba kɛ. Ba ma vu ba da Fenisi dɩ Samari je sɩm. Ba na maa ve tɩn, ba maa tɛ dwi-gɛ tiinǝ na lǝni ba wʋrʋ ba sɛ Wɛ te tɩn ba brɩ nɔɔna bam. Zezi karabiǝ bam na ni kʋntʋ tɩn, kʋ ma pa ba maama jɩgɩ wʋpolo lanyɩranɩ. 4Ba ma vu ba yi Zeruzalɛm. Zezi tɩntʋŋna bam dɩ o kɔgɔ kʋm maama dɩ ba nakwa bam ma jeeri-ba lanyɩranɩ. Ba laan ma maŋɩ ba brɩ-ba Wɛ na kɩ kʋlʋ dɩ ba tɩn. 5Zwifǝ badaara balʋ na wʋ Farizɩan kɔgɔ kʋm wʋnɩ yɩ ba ba ba tɔgɩ Zezi tɩn ni taanɩ dɩm. Ba ma zaŋɩ ba ta ba wɩ: «Nɔɔna bantʋ maŋɩ sɩ ba go ba bǝkǝri mʋ, sɩ ba daarɩ ba sɛ Moyisi cullu tɩm maama na brɩ te tɩn.»
6Zezi tɩntʋŋna bam dɩ o kɔgɔ kʋm nakwa bam ma la daanɩ sɩ ba bwɛ taanɩ dɩm ba nii. 7Ba na magɩ kantɔgɔ taan tɩn, Pɩyɛɛrɩ ma zaŋɩ ba wʋnɩ o ta o wɩ: «A ko-biǝ-ba, abam ye sɩ Wɛ dɛɛn kuri amʋ abam wʋnɩ, sɩ a vu dwi-gɛ tiinǝ bam te sɩ a brɩ-ba DƖ kwǝr-ywǝŋǝ kam, sɩ ba daarɩ ba sɛ-ka. 8Wɛ na ye nɔɔna wʋbʋŋa na yɩ te tɩn, DƖ ma pa-ba DƖ Joro kʋm, nɩ DƖ na maŋɩ DƖ pa dɩbam te tɩn, sɩ kʋ brɩ nɩ DƖ sɩɩnɩ DƖ vrɩ-ba ba lwarɩm wʋnɩ. 9DƖ ma wʋ pɔɔrɩ bantʋ dɩ dɩbam daanɩ. DƖ fɔgɩ DƖ kwɛ ba wʋbʋŋa mʋ dɩ ba na kɩ ba wʋ-dɩdʋa dɩ Zezi tɩn ŋwaanɩ. 10Kʋntʋ tɩn, bɛŋwaanɩ mʋ á bʋŋɩ sɩ á maŋɩ Wɛ á nii dɩ á na lagɩ á pa Zezi karabiǝ bam zɩŋɩ zɩla yalʋ na dummǝ ya dwe-ba tɩn? Kʋ na yɩ dɩbam nabaara bam naa dɩbam tɩtɩ dɩ, dɩ́ warɩ dɩ́ tɔgɩ kǝnǝ yantʋ cwǝŋǝ, yɩ á lagɩ á pa bantʋ tɔgɩ-ka. 11Kʋ nan daɩ kʋntʋ. Wɛ na joŋi dɩbam DƖ yagɩ te tɩn, kʋ yɩ dɩ́ Yuutu Zezi zaanɩ dɩm ŋwaanɩ mʋ, dɩ dɩ́ na kɩ dɩ́ wʋ-dɩdʋa dɩd-o tɩn. Kʋ nan yɩ bɩdwɩ mʋ dɩ bantʋ dɩ.»
12Ba kɔgɔ kʋm maa je, yɩ ba cǝgi sɔɔ sɩ ba ni taanɩ dɩm. Pooli dɩ Banabasɩ ma zaŋɩ ba ta Wɛ na dɛ bantʋ jɩŋa DƖ kɩ wo-kɩnkagɩla dɩ wǝǝnu tɩlʋ na brɩ DƖ dam dwi-gɛ tiinǝ bam te tɩn. 13Ba na ŋɔɔnɩ ba ti tɩn, Zakɩ ma zaŋɩ o ta o wɩ: «A ko-biǝ-ba, á cǝgi-na a na lagɩ a ta kʋlʋ tɩn. 14Simɔn Pɩyɛɛrɩ maŋɩ o ta o brɩ dɩbam, Wɛ na sɩŋɩ DƖ brɩ DƖ tɩtɩ dwi-gɛ tiinǝ bam tee nɩ yɩ DƖ lɩ nɔɔna ba wʋnɩ sɩ ba taa yɩ DƖ tɩtɩ nɔɔna te tɩn. 15Wɛ nijoŋnǝ bam na tagɩ kʋlʋ faŋa faŋa tɩn dɩdaanɩ kǝm dɩntʋ maama yɩ bɩdwɩ mʋ. Kʋ pʋpʋnɩ Wɛ tɔnɔ kʋm wʋnɩ kʋ wɩ:
16‹Kʋntʋ kwaga nɩ amʋ Wɛ wʋ́ joori a ba,
yɩ a daa lɔ Davidi sɔŋɔ kʋlʋ ya na cɔgɩ tɩn.
Amʋ wʋ́ fɔgɩ a lɔ di-doŋo kʋm,
sɩ kʋ ji sɔ-dʋŋʋ.
17Kʋntʋ tɩn, nɔɔna balʋ na daarɩ tɩn wʋ́ kwaanɩ sɩ ba lwarɩ amʋ wʋlʋ na yɩ ba Yuutu Baŋa-Wɛ tɩn.
Dwi-gɛ tiinǝ balʋ a na lɩ sɩ ba taa yɩ a tɩtɩ nɔɔna tɩn wʋ́ lwarɩ amʋ.
Yuutu Baŋa-Wɛ mʋ tagɩ kʋntʋ,
yɩ DƖ pa wǝǝnu tɩm sɩɩnɩ tɩ kɩ.
18DƖ maŋɩ DƖ pa nɔɔna lwarɩ wǝǝnu tɩntʋ ni nɩ faŋa faŋa mʋ.› »
19Zakɩ ta ma ta o wɩ: «Kʋntʋ ŋwaanɩ amʋ bʋŋɩ sɩ, dɩ́ wʋ maŋɩ sɩ dɩ́ yaarɩ dwi-gɛ tiinǝ balʋ na tu ba sɛ Wɛ tɩn. 20Dɩ́ nan na wʋ́ kɩ kʋlʋ tɩn, dɩ́ wʋ́ pʋpʋnɩ tɔnɔ mʋ dɩ́ pa-ba, sɩ dɩ́ brɩ-ba nɩ ba daa yɩ taa di wʋdiu kʋlʋ nɔɔna na mɛ ba kaanɩ jwǝnǝ yɩ kʋ ba lana tɩn, sɩ ba yɩ cɔgɩ ba tɩtɩ dɩ kaana, sɩ kaana dɩ yɩ cɔgɩ ba tɩtɩ dɩ baara. Dɩ́ wʋ́ ta dɩ ba sɩ ba yɩ di varɩm wʋlʋ ba na jujugi ba gʋ tɩn, sɩ ba yɩ di jana dɩ. 21Bɛŋwaanɩ, kʋ na sɩŋɩ faŋa faŋa tɩn, ba maŋɩ ba karɩmɩ Moyisi tɔnɔ kʋm Zwifǝ Wɛ-di sɩm nɩ ba siun dɛ maama wʋnɩ, yɩ nɔɔna yǝni ba brɩ wǝǝnu tɩlʋ na pʋpʋnɩ da tɩn tɩɩnɩ dɩm maama wʋnɩ.»
22Ba maama na ni kʋntʋ tɩn, Zezi tɩntʋŋna bam dɩ o kɔgɔ kʋm nakwa bam maa lɩ wʋbʋŋa sɩ ba lɩ nɔɔna ba wʋnɩ, sɩ ba tɔgɩ dɩ Pooli dɩ Banabasɩ ba vu Antɩɔsɩ. Ba dɛɛn ma lɩ nɔɔna bale balʋ na yɩ yigǝ tiinǝ ba kɔgɔ kʋm wʋnɩ tɩn. Ba dɩdʋa yɩrɩ mʋ Zudi wʋlʋ yɩrɩ dɩdoŋ na yɩ Basaba tɩn. Wʋdoŋ wʋm yɩrɩ mʋ Silasɩ. 23Ba ma pʋpʋnɩ tɔnɔ sɩ ba tʋŋɩ-ba dɩ kʋ, yɩ tɔnɔ kʋm wʋnɩ kʋ wɩ:
«Dɩbam balʋ na yɩ á ko-biǝ tɩn, Zezi tɩntʋŋna bam dɩ o kɔgɔ kʋm nakwa bam, dɩ́ jɔɔnɩ abam, dwi-gɛ tiinǝ balʋ na tu á tɔgɩ Zezi yɩ á zʋʋrɩ Antɩɔsɩ nɩ, dɩ Siiri dɩ Silisi nɩ tɩn.
24Dɩbam ni nɩ dɩ́ kɔgɔ kʋm nɔɔna badonnǝ mʋ zaŋɩ ba ba abam te, ba yaarɩ abam ba pa á wʋbʋŋa cɔgɩ dɩ kʋlʋ ba na brɩ abam tɩn. Dɩbam nan wʋ pɛ-ba cwǝŋǝ sɩ ba kɩ kʋntʋ. 25Kʋntʋ ŋwaanɩ dɩbam maama mʋ kɩ ni daanɩ sɩ dɩ́ lɩ nɔɔna dɩ́ tʋŋɩ-ba abam tee nɩ, sɩ ba tɔgɩ dɩ dɩbam cilon-sonnu Banabasɩ dɩ Pooli ba ba. 26Bantʋ mʋ yɩ balʋ na kwe ba ŋwɩa maama ba pa dɩ́ Yuutu Zezi Krisi tɩtʋŋa yam ŋwaanɩ tɩn. 27Dɩbam nan mʋ tʋŋɩ Zudi dɩ Silasɩ abam tee nɩ, sɩ ba ba ba fɔgɩ ba ŋɔɔnɩ ba brɩ abam kʋlʋ dɩ́ na pʋpʋnɩ tɩn. 28Wɛ Joro kʋm dɩdaanɩ dɩbam maama bʋŋɩ nɩ kʋ wʋ maŋɩ sɩ dɩ́ yaarɩ abam zanzan. Woŋo kʋlʋ yɩranɩ na yɩ fɩfɩʋn sɩ á yɩ kɩ tɩn mʋ tɩntʋ: 29Á yɩ zaŋɩ á di wʋdiu kʋlʋ ba na mɛ ba kaanɩ jwǝnǝ tɩn. Á yɩ di jana. Á yɩ di varɩm wʋlʋ ba na jujugi ba gʋ tɩn. Á yɩ cɔgɩ á tɩtɩ dɩ kaana, sɩ kaana dɩ yɩ cɔgɩ ba tɩtɩ dɩ baara. Á na jɩgɩ á tɩtɩ dɩ wǝǝnu tɩntʋ maama, á wʋ́ taá kɩ lanyɩranɩ. Wɛ wʋ́ pa abam yazurǝ.»
30Ba na pʋpʋnɩ kʋntʋ ba ti tɩn, ba laan ma tʋŋɩ nɔɔna bam sɩ ba vu Antɩɔsɩ. Ba na yi da tɩn, ba ma la ba kɔgɔ kʋm maama daanɩ, yɩ ba daarɩ ba pa-ba tɔnɔ kʋm sɩ ba karɩmɩ. 31Nɔɔna bam na karɩmɩ tɔnɔ kʋm tɩn, ba maa jɩgɩ wʋpolo lanyɩranɩ dɩ kʋ na fɔgɩ kʋ zǝni ba wʋbʋŋa tɩn. 32Zudi dɩ Silasɩ na yɩ Wɛ nijoŋnǝ tɩn dɛɛn ma tiini ba ŋɔɔnɩ dɩ nɔɔna bam ba pa ba na pu-dɩa dɩ baarɩ. 33Ba maa daanɩ ba tee nɩ, yɩ ba ba ba lagɩ ba viiri. Zezi kɔgɔ kʋm nɔɔna bam ma banɩ-ba, yɩ ba joori ba vu balʋ na tʋŋɩ-ba tɩn te dɩ yazurǝ.
[ 34Silasɩ ma lɩ wʋbʋŋa sɩ o maŋɩ da.] 35Kʋ daarɩ Pooli dɩ Banabasɩ dɩ ma maŋɩ Antɩɔsɩ nɩ. Ba dɛɛn maa tɔgɩ dɩ nɔɔna zanzan ba tɔɔlɩ dɩ́ Yuutu Wɛ kwǝrǝ kam yɩ ba brɩ DƖ cɩga kam.
Pooli dɩ Banabasɩ na pɔɔrɩ daanɩ te tɩn
36Ba na daanɩ da da yagratʋ tɩn, Pooli ma ta dɩ Banabasɩ o wɩ: «Pa dɩ́ joori dɩ́ vu dɩ́ nii dɩ́ ko-biǝ bam tɩɩnɩ dɩlʋ maama wʋnɩ dɩ́ na maŋɩ dɩ́ tɔɔlɩ dɩ́ Yuutu wʋm kwǝrǝ kam da tɩn, sɩ dɩ́ nii kʋ na yɩ te tɩn.» 37Banabasɩ ma sɛ yɩ o lagɩ sɩ Zan Marɩkɩ taa tɔgɩ dɩdaanɩ ba o tʋŋa. 38Pooli maa bʋŋɩ nɩ kʋ wʋ maŋɩ sɩ o tɔgɩ o wǝli ba wʋnɩ, bɛŋwaanɩ maŋa kalʋ ba dɛɛn na wʋ Pamfili nɩ tɩn wʋntʋ yagɩ-ba mʋ, yɩ o daa ba tɔgɩ dɩ ba o tʋŋa. 39Ba ma tiini ba magɩ kantɔgɔ daanɩ, yɩ kʋ pa ba pwɛ da-tee nɩ. Banabasɩ ma ja Zan Marɩkɩ yɩ ba vu ba zʋ naboro sɩ ba vu Sipri. 40Pooli dɩ ma lɩ Silasɩ sɩ ba tɔgɩ daanɩ ba vu. Zezi karabiǝ bam ma kɩ-ba dɩ́ Yuutu wʋm jɩŋa nɩ sɩ o zǝni-ba. Ba laan ma zaŋɩ ba kɛ. 41Ba ma tɔgɩ Siiri dɩ Silisi wʋ, yɩ ba pa Zezi kɔgɔ kʋm nɔɔna bam na wʋ je sɩlʋ maama tɩn fɔgɩ ba zɩgɩ dɩ dam lanyɩranɩ.


text:
Paasɔŋ (Basson)
Paasɔŋ kɛ minziiki wonuu ŋgʋ kɩwɛ ɖasɩ hɔʋ taa yɔ. Kɩ-lɩ kpaɖʋ 14 taa Itaalii ɛjaɖɛ taa. Nɛ paya-kʋ hɩɖɛ size fagotto. Palaba-kʋ nɛ kɔɔka kɩɖala nakɛyɛ. Pa-hʋyɩ ka-taa pɔʋ, nɛ ɖeɣa ŋga keɖewa nɛ ka-ɖalakɩŋ taa makʋna ɛzɩ mɛtana 2,50 yɔ ka-saɣtʋ taa (pɩpɩzɩɣ pɩkɛ ɛrapɩlɩ tɩʋ yaa palɩssandrɩ tɩʋ).
E-kpiya ɛ-tɩ yɔ, nɛ soo wonuu kʋnɛ kʋ-hʋlʋyʋ weyi payayɩ size paasɔŋnɩsɩ yɔ, ɛɖɔkɩ kʋ enesi kɩpanzɩ tɛɛ. Pɔnɛ loɖo wɛna hayi kiŋ, nɛ kagbanzɩ piliŋa sʋsa nɛ cikpeɣla naadozo ŋga pa-kpɩtɩna ɖama kpam nɛ sulam naanaza ŋgʋ. Nɛ pɩkpɛndɩ pɩtɩŋa pʋwɛ ɛzɩ U yɔ, pɩkpɩtɩna ɖama cɩncɩn.
Nimaɣ nabʋlɛ kiwilaɣ pɔzɩɣ kɔsɔŋ, nɛ paya se bokali naalɛ ŋgʋ. Ɛ-pɔʋ taa maana fɩɣɩ nɛ ɛ-hʋlʋʋ pɔzɩɣ fezɩŋ siŋŋ ɛzɩ kpaɣʋ pɩsɩna 3 nɛ nɔɔ tiluu wɛɛ mudulee. Paassɔŋ ɛnʋ, etilitu wɛ ndɩ ndɩ hʋlʋʋ taa; do wɛ, re wɛ, mi nɛ fa nɛ sol nɛ la paba wɛ ɖɔɖɔ, nɛ si n̄atɩŋɩ. Ɛ-mabɩnaɣʋ minziiki yaa ɛ-hʋlʋtʋ tɛ matʋ wɛ naalɛ nɛ paya-tʋ size n̄ɩmɩyɛ fa 4, nɛ ut 4 yaa sol.


text:
Kɛdɛɛka (voile)
Kɛdɛɛka kɛna n̄ʋʋ wonuu kuhuzuu. Halaa sakɩyɛ tɔŋ size peteŋ kɛdɛɛka. Ɛyʋ ɛtɩnɩ tɔm piye yaa tɔmʋʋ tem tɔm kɔyɔ, ɛtɛma tɩlɩʋ kpaagbaa size kɛdɛɛka tem tɔm pɔyɔdʋ mbʋ yɔ. Wezuu taa lɛ, n̄ʋʋ tem kɩkɛ kɛdɛɛka ŋga, kabɩzʋʋ kɛkɛna wonuu ŋgʋ, halaa yaa pɛlaɣ sakɩyɛ suu kɛ yɔ.
Posuu kɛ mbʋ yɔɔ lɛ, pɩwɩlɩ size, pɛtɛma wɛnaʋ walaa. Kɛdɛɛka ŋga, keyeki nɛ abalaa ɛɛtasʋʋ cɔnaʋ pɛlaa nɛ halaa panɛ pe-ɖeɖe. Ɖɩpɩzɩɣ ɖɩkpaɣ ɛzɩ, malɩŋ Ɛsɔ sɛyaa kɛdɛɛka mbʋ yɔ. Malɩŋ kɛdɛɛkasɩ nasɩyɛ hɩla kɔyɔ : Hijab, nɛ Niqab ɖɔɖɔ, nɛ ŋga payaɣ-kɛ size Burqa, nɛ pɩtasɩna Tchador.
Afrika kedeŋa taa lɛ, malɩŋ Ɛsɔ sɛyaa kɛdɛɛka wɛ nɛ pɩsaŋ kuzusuŋ ñɛwɛɛ ɖɔɖɔ. Pɛ-tɛ pɩsaŋ kɛdɛɛkasɩ wonduu panaɣ Krɩstʋ Ɛsɔ kɩlaŋ layaa cɔlɔ. Pɩ-tɛ kɛdɛɛkasɩ nzɩɩ payaɣna fransɩɩ kʋnʋŋ taa size "mantille", "Guimpe". Kuduyuŋ sɔsɔŋ maʋ hɔɔlʋʋ taa lɛ, kɛdɛɛka kɛna kuduyuŋ matʋ yaa mbʋ payaɣna fransɩ kʋnʋŋ taa size "charpente" yɔ pɩ-labʋ. Popuzuu ɖɔɖɔ kɛdɛɛkasɩ nɔnɔsɩ yɔɔ.


text:
Cɛɛcɛ saʋ aleɣya
Cɛɛcɛ saʋ aleɣya kpeɣli a-taa lɩmaɣzɛɛ sakɩyɛ : Kajalaɣ taa lɛ, saʋ pʋnɛ pɩkɛ paa ɖooye tɛ tʋmɩyɛ cabɩ weziŋ caɣʋ taa. Pɩkɛna lɛlaa kɛ aleɣya pʋyʋ. Nɛ lɛlaa n̄akpa-pʋ ɛzɩ sɩpɔɔrɩ ŋgʋ pasaɣ cɛɛcɛ nɛ peseɣna-kʋ nɛ pilinzi ndɩ ndɩ taa yɔ.
Pilinzi nasɩ kɔyɔ: cɛɛcɛ saʋ sukuli nɛ cɛɛcɛ saʋ habɩyɛ yɔɔ nɛ cɛɛcɛ saʋ nʋmɔsɔkasɩ taa nɛ kadaɣ kaɖɛ n̄ɩŋga yɔɔ cɛɛcɛ saʋ nɛ cɛɛcɛ ŋgʋ pasaɣ-kʋ paa kadaɣ ŋga ka-taa yɔ (VTT), nɛ BMX, nɛ ɖaŋ taa cɛɛcɛ saʋ nɛ pɩtasɩna cɛɛcɛ saʋ sɔɔndʋ n̄ɩndʋ.
Cɛɛcɛ saʋ aleɣya sɩpɔɔrɩ kʋnɛ, kɩ-paɣtʋ tɩŋɛ lɩna kedeŋa kpeekpe ŋgbɛyɛ nɖɩ palɩza nɛ paya-ɖɩ se UCI (Kedeŋa kpeekpe cɛɛcɛ saʋ aleɣya ɖɩkpɛndɩyɛ).
Caama ɛjaɖɛ taa sɩʋ Karl Von Drai, lɩzɩna pɩnaɣ 1816 ñɩŋga taa aleɣya saʋ wonuu ŋgʋ payaɣ se tɩrɛzɩyɛɛnɩ (draisienne) yɔ, nɛ pakpaɣ-kʋ ɛzɩ kɩpaɣlaa wonuu yɔ.
Abalʋ ɛnɛ, ɛlɩza mbʋ yɔ, pɩsɩɣna ɛyʋ se piwoa-ɩ ɖoli. Tɩrɛzɩyɛɛnɩ kɛwɛna pɔbɔla naalɛ ɖɔɖɔ ɛzɩ cɛɛcɛ yɔ. Ɛyʋ sɩɣ ɛ-nɩŋgbanzɩ tɛtʋ yɔɔ nɛ etuyuu cɛɛcɛ kʋnɛ kutuyu.
Parii tɛtʋ taa pacalɩ lubu tɩrɛzɩyɛɛnɩ. Puluba-kʋ ɖomaɣ fenaɣ kɩyakʋ kagbaanzɩ ñɩŋgʋ wiye, pɩnaɣ 1818 taa. Pɩnaɣ 1869 taa lɛ, cɛɛcɛnaa mba potusuu ɛyaa nɔmɔŋ yaa pakpakɩɣ wondu yɔ pɔ-n̄ɔɔzɩyʋ Pierre Michaux nɛ ɛ-pɩyalʋ Ernest papasɩ lubu kajalaɣ cɛɛcɛnaa mba pɛwɛna fɛyɩ nɛ ŋcɔzɩ yɔ. Pierre Michaux ya-wɛ size ''pédivelles'' waa.